41 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2b915e959f9799f0cf7ed38262e3b7.pdf 1fe21d688846d3f23366e4037693fdbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5910 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5503 Title A name given to the resource Nazwy zaręczyn, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 20) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Nazwy zaręczyn, I Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków: Zwyczaj polegający najczęściej na wiązaniu rąk młodych nazywano: 1 -zaręczyny, 2-przeręczyny,przyręczyny(18.34.XII), 3-rękowiny,zrękowiny, zrękawiny(19.10.IX, 20.10.I,X12.17.II), strękowiny(22.34.II; 23.37.XVI,23.35.XIV-wg MAGP), 4-inne odpowiedzi (zob.mapa21),5-braktradycji,6-brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapę uzupełniono o punkty dodatkowe: - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na różowo zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (zob. MAGP, mapa 124). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania zaręczyn? a jeśli tak, jak nazywają partnerów j...}Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d52273e6a0edde38d6b81e7856f9419.pdf 055197fbb96c12b53fab97d6c125b836 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5911 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje kultura społeczna zaręczyny swat - kojarzenie małżeństw Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5504 Title A name given to the resource Nazwy zaręczyn, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8 cz.2: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickego (mapa nr 21) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8. Agnieszka Pieńczak: Wedding customs and rituals, part 2: The matchmaker's role and importance in arranging marriages Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Nazwy zaręczyn, II Opracowała Agnieszka Pieńczak Objaśnienia znaków Zwyczaj polegający najczęściej na wiązaniu rąk młodych czy wręczaniu pannie pierścionka, ewentualnie połączony z ustaleniami majątkowymi nazywano: 1 - zmówiny, zmowa (19.32 XIV 19.31.IX), smówiny (16.27.XVI.16.32.VI, 17.24.VII, 22.30.XII - wg MAGP), smowy (19.32.XIII, 19.30.VII - MAGP), zmowy (30.19.XVI - wg MAGP). 2 - omówiny, umówiny (wg MAGP), 3 - n a m ó w i n y ( w g MAGP), 4-zaloty, zalety(26.26.XIV, 16.32 XII - wg MAGP), 5 - swaty, 6 - dobitki, 7 - inne, rzadsze odpowiedzi [(1 - komplementa, 2 - druhny, 3 - pierścionki, pierszczonki(18.22.VIII),4-glendy,5-zwiady,6-wyglądy, oględziny{20.37XV),7 - obgadziny. 8- verlobung, verlubung,9-osłęby, 10-orędziny (wg MAGP), 11-ślubiny(wg MAGP)]. 8 - Inne odpowiedzi (zob. mapa 20), 9 - brak tradycji, 10 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1 Mapę opracowano na podstawie badań terenowych przeprowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska od połowy XIX wieku do lat 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Mapa została uzupełniona o punkty dodatkowe (spoza stałej sieci PAE): - punkty oznaczone kolorem szarym zostały zaczerpnięte z literatury XIX-wiecznej (głównie praceO.Kolberga), - punkty podkreślone na różowo zostały zaczerpnięte z literatury XX-wiecznej (zob. MAGP, mapa 124). Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 9. Zwyczaje i obrzędy weselne, oprać. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 29. Czy we wsi istnieje jeszcze zwyczaj zawierania zaręczyn?a jeśli tak, jak nazywają partnerów [...] Czy zaręczyny następowały w jakiś czas potem, po zmówinach? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70be4674248d3f72ecb64fa11851faf3.pdf 0a4f02a98213955ad2ec7c8e7a604e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6390 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5963 Title A name given to the resource Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.26-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Błoński, Jan (tł.) Błońska, Teresa (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS przynajmniej w większości. Może jednak zmieniłem je tyl­ ko i zastąpiłem innymi, których jeszcze nie rozpoznałem? Jakkolwiek byłbym wprawny w obserwowaniu samego siebie, jakkolwiek natrętna i maniacka byłaby skłonność do tej gorzkiej kontemplacji, istnieją niewątpliwie sprawy, które umykają mojej uwadze; zapewne też należą one do najbardziej widocznych, ponieważ decyduje perspektywa i moja podobizna, namalowana wedle mej własnej per­ spektywy, pozostawia na pewno w cieniu wiele szczegó­ łów, które innym muszą najbardziej rzucać się w oczy. Głównym polem mojej działalności jest literatura, określenie dziś m ocno ośmieszone. Używam go jednak bez wahania, ponieważ oznacza fakt: jest się literatem, tak jak botanikiem, filozofem, astronomem, fizykiem, lekarzem. Daremnie wymyślać nowe określenia, nowe preteksty, które by usprawiedliwiały zamiłowanie do pisania: literatem jest każdy, kto lubi myśleć z piórem w ręku. Parę książek, które ogłosiłem, nie przyniosło mi żadnego rozgłosu. A n i się tym martwię, ani skarżę, ponieważ czuję jednakowy wstręt do stylu „bożyszcze publiczności” , jak do stylu „poeta niedoceniony”. N ie będąc podróżnikiem we właściwym znaczeniu, zwiedziłem jednak niemało krajów: we wczesnej mło­ dości Szwajcarię, Belgię, Holandię, W ielką Brytanię; później N adrenię, Egipt, Grecję, W łochy i Hiszpanię; ostatnio zaś tropikalną Afrykę. Nie władam jednak przyzwoicie żadnym obcym językiem i to, dodane do wielu innych słabości, budzi we mnie wrażenie niedo­ łęstwa oraz izolacji. Chociaż muszę pracować (w dziedzinie niezbyt przy­ krej, ponieważ zawód etnografa odpowiada właściwie moim gustom), żyję w niejakim komforcie; cieszę się dość dobrym zdrowiem; nie brak mi, przynajmniej porównaw­ czo, wolności i powinienem, pod wieloma względami, za­ liczyć się do ludzi, których przyjęto nazywać „szczęścia­ rzami”. Mało było jednak w moim życiu zdarzeń, które mógłbym rozpamiętywać z zadowoleniem i doznaję coraz wyraźniej uczucia, że miotam się w pułapce i że - mówię bez literackiej przesady - coś mnie stopniowo zżera. (...) Jak wielu innych zszedłem do piekieł i jak niejeden zdołałem z piekieł (lepiej czy gorzej) powrócić. Przed­ tem zaś było moje wczesne dzieciństwo... dzieciństwo, ku któremu zwracam się od kilku lat w przeświadcze­ niu, że to jedyny okres mego życia, kiedy byłem szczęśli­ wy, aczkolwiek zawierało ono już w sobie zalążki wła­ snego rozkładu i wszystkie rysy, które - pogłębiwszy się w zmarszczki - nadają podobieństwo portretowi. Zanim spróbuję odsłonić kilka linii, które okazały się trwałe w tym upadku absolutu, w stopniowym rozkładzie, do którego - moim zdaniem - sprowadza się w znacznej mierze przejście od młodości do wieku dojrzałego, chciał­ bym zapisać w kilku słowach to, co jestem w stanie zgro­ madzić z resztek metafizyki mego dzieciństwa. Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata S kończyłem właśnie trzydzieści cztery lata, poło­ wę życia. Fizycznie jestem wzrostu średniego, może mniej niż średniego. Włosy mam ciemne, strzyżone krótko, aby nie falowały, a także po to, aby zapobiec grożącej już łysinie. Jeśli mogę sam wyroko­ wać, znamiennymi rysami mojej fizjonomii są: prosty zupełnie tył głowy, spadający pionowo jak mur czy brzeg morski, typowe (jeśli wierzyć astrologom) znamię osób zrodzonych pod znakiem Byka; wydatne i nieco guzowate czoło z nadmiernie splątanymi i nabrzmiały­ mi żyłami na skroniach. W ielkość czoła, jak mniemają astrologowie, pozostaje w związku ze znakiem Barana: istotnie, urodziłem się 20 kwietnia, na granicy obu zna­ ków, Barana i Byka. Oczy mam czarne, zaczerwieniony zwykle rąbek powiek; cerę żywą; wstydzę się przykrej skłonności do rumieńców i lśnienia skóry. Ręce mam chude, dość włochate, z bardzo wyraźnymi żyłami. M o­ je palce środkowe, zgięte u końca, zdają się zdradzać coś słabego albo chwiejnego w charakterze. Głowę mam w stosunku do tułowia raczej wielką; nogi nieco za krótkie w porównaniu z całością, ramio­ na zaś za wąskie, względem bioder. Chodzę pochylony do przodu; kiedy siedzę, garbię się zazwyczaj; pierś mam niezbyt szeroką i nie jestem szczególnie umię­ śniony. Lubię ubierać się z największą elegancją; jed­ nakże wady budowy, które przed chwilą wymieniłem, oraz środki, jakim i rozporządzam (mocno ograniczone, aczkolwiek nie mogę się uznać za biedaka), sprawiają, że uważam się zwykle za rozpaczliwie nieeleganckiego. Kiedy znienacka zobaczę siebie w lustrze, ogarnia mnie wstręt: nie przygotowawszy się zawczasu do wła­ snego widoku, znajduję, że jestem poniżająco brzydki. Miałem - lub mam - kilka natrętnych gestów: obwą­ chuję sobie wierzch dłoni; obgryzam paznokcie niemal do krwi; skłaniam lekko głowę w bok; zaciskam wargi i ścią­ gam nozdrza ze zdecydowaną miną; uderzam nagle czoło wierzchem dłoni, jak ktoś, komu przychodzi do głowy na­ gła myśl (dawniej w podobnych okolicznościach obmacy­ wałem sobie potylicę); zasłaniam palcami oczy, kiedy mu­ szę odpowiedzieć tak lub nie na kłopotliwe pytanie albo podjąć decyzję; kiedy jestem sam, drapię się w okolicę od­ bytu itd. Gestów tych pozbyłem się jednego po drugim Za: Wiek męski, PIW W arszawa 1972, s. 21-25 Przełożyli Teresa i Jan Błońscy 26 �Kiedy znienacka zobaczę siebie w lustrze, ogarnia mnie wstręt: nie przygotowawszy się zawczasu do własnego widoku, znajduję, że jestem poniżająco brzydki.” Michel Leiris w Etiopii, Misja Dakar-Dżibuti. Fragment fotografii. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4500e30b2b4b9295ddb28f5d55e3692b.pdf b4fb9b8d334412cf68d0e9c7144cb554 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5260 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4883 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.235-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Biernacka 1 listopada 1917, Potakówka - 14 kwietnia 2007, Warszawa Maria Biernacka urodziła się 1 listopada 1917 r. we wsi Potakówka, gm. Tarnów, pow. Jasło, w rodzinie chłop­ skiej. Była córką Jana i Karoliny Przybyły. Gdy przy­ jechała w 1950 r. do Łodzi, rodzice już nie żyli. Miała sied­ mioro żyjącego rodzeństwa : pięć sióstr i dwóch braci. Brat Franciszek prowadził gospodarstwo rolne, drugi brat, Stanisław wyemigrował do Kanady, gdzie pracował jako robotnik leśny. Jedna z sióstr - Waleria Wójcikowa - była żoną kowala, trzy kolejne: Wiktoria, Joanna i Józefa pozostawały w domu, tylko Bronisława, późniejsza Kaszubina, pracowała w spółdzielni (ona też jako jedyna z rodzeństwa ukończyła średnią szkołę handlową). Ze względu na trudne warunki materialne rodziców (4-ha gospodarstwo i liczna rodzina), po ukończeniu szkoły podstawowej w pobliskim Jedliczu, Maria przebywała w domu rodzinnym, pomagając w gospodarstwie, pracu¬ jąc społecznie i zdobywając dalsze wykształcenie drogą samokształcenia. 1 Potakówka, pomimo dużego rozdrobnienia rolnego i niewielkich gospodarstw, była wsią o bujnym życiu społeczno-organizacyjnym, posiadającą wybudowany wysiłkiem społecznym dom ludowy, działający okresowo sklep Kółka Rolniczego czy sklep spółdzielczy, ochotniczy oddział straży pożarnej itp. Część bezrolnych mieszkańców zatrudniona była w charakterze robotników w pobliskich kopalniach i rafinerii ropy naftowej. Uświadomieni politycznie mieszkańcy wsi, zgodnie ze swą przynależnością społeczną, po I wojnie dzielili się na dwa obozy Polskiego Stron­ nictwa Ludowego: PSL-Lewicę i PSL-Piast. W 1926 r., w czasie tzw. „przewrotu majowego", radykalni działacze ludowi udzielili swego poparcia Józefowi Piłsudskiemu. W miarę jednak ugruntowywania się poczynań antydemokratycznych, narastał we wsi radykalizm. Wyrazem tego stały się wybory w 1928 r., podczas których w Potakówce najwięcej głosów uzyskała Polska Partia Socjalistyczna, a następnie dopiero ugrupowania ludowe (Biernacka 1962, s. 94-95). Maria Biernacka, podobnie jak inni członkowie Jej rodziny, prowadziła ożywioną działalność społeczną, przede wszystkim w środowisku miejscowej młodzieży. Od 1933 r. była członkiem Koła Młodzieży, które należało do Małopolskiego Związku Młodzieży Ludowej (był on z kolei sekcją Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego). Koło to, podobnie jak inne organizacje ruchu ludowego w Potakówce, z biegiem lat radykalizowało się i usiłowało wyzwolić się spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". Próby te rozbijały się jednak o stały opór władz starościńskich, które kół wiciowych nie chciały rejestro¬ wać. Wysiłki te zakończyły się pomyślnie dopiero w 1938 r. Od tego też roku Marysia stała się członkiem organizacji wiciowej, która wywarła ogromny wpływ na całe jej dalsze życie. 1 W życiorysie w 1950 r. pisała, że w rodzinie było dwanaścioro dzieci, ale w ankiecie personalnej wymieniała tylko siedem osób. �236 NEKROLOG Biorąc aktywny udział w życiu organizacji młodzieżowej, zapisuje się na Korespondencyjne Kursy Spółdzielcze, a w 1939 r. zostaje skierowana do słynnego, kierowanego przez Ignacego i Zofię Solarzów, Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej. Kurs WUO koń­ czył się w lipcu, ale Marysia, w ramach stypendium ZSS „Społem", pozostała w Gaci dłużej, odbywając praktykę w spółdzielniach wsi Markowa i Gać. W końcu sierpnia miała zdać egza­ miny Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, przeszkodziła jednak temu wojna (Biernacka 2000, s. 245). Przebywając w Gaci, oprócz Solarzów, Marysia poznała wielu innych czołowych działaczy ruchu ludowego. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940-1941, pracuje w Spółdzielni Rolniczo-Handlo­ wej „Chłopi" w Jedliczu, w pow. krośnieńskim. Jednocześnie dalej się kształci. W 1942 r. ukoń¬ czyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS Społem w Zakrzewku, z siedzibą w Bychawie na Lubelszczyźnie. W tym samym czasie zostaje żołnierzem konspiracyjnych Batalionów Chłop¬ skich. Jest łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głównej Batalionów Chłopskich. Pod koniec wojny, w latach 1943 -1944, zostaje równocześnie inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim. Od 1944 r. działa w Batalionach Chłopskich i Ludowym Związku Kobiet w powiecie jasielskim. Przy wszystkich tych obowiązkach, w roku szkolnym 1943/1944 rozpoczyna, jako wolny słuchacz, studia w Warszawie, na Studium Pedagogicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej. Po zakończeniu wojny (opuszcza BCh w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim awansowana do stopnia majora) zapisuje się w roku akademickim 1945/1946 na rok wstępny na Uniwersytecie Łódzkim. Po roku wybiera studia etnograficzne, na czym, jak twierdzi jeden z Jej biografów (Tulibacki 2007, s. 8), zaważyć mógł Jej pobyt na Uniwersytecie Ludowym w Gaci Przeworskiej. Oboje Solarzowie interesowali się kulturą ludową, organizując tam nawet małe muzeum etno¬ graficzne w Izbie Pamiątek. W pierwszym roku pobytu w Łodzi Marysia, studiując, pracowała na Uniwersytecie Ludowym w Brusie, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Skądinąd wiado¬ mo mi, że na decyzji tej zaważyła znajomość z profesorem etnografii Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), która w czasie wojny wykładała na WWP, a po wojnie czę¬ sto bywała w Brusie. Po rozpoczęciu studiów etnograficznych M . Biernacka przez rok pracuje jako praktykantka w Łódzkim Muzeum Etnograficznym, biorąc udział w zapoczątkowanych wówczas badaniach muzealnych w opoczyńskiem. Przez dwa lata otrzymuje stypendium magisterskie Wydziału Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii. Przy zapisie na studia zaliczono jej trzy trymestry studiów na WWP tak, że studia ukończyła 14 kwiet¬ nia 1950 roku, pisząc pracę o „Współdziałaniu gromadzkim we wsi Potakówka pow. jasielskiego od końca X I X w. do chwili bieżącej". Egzamin główny składała z etnografii, poboczny z socjo­ logii. Na podstawie egzaminów i przedstawionej pracy uzyskała stopień „magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią" . Przez cały okres studiów uczestniczyła w zespołowych badaniach Zakładu Etnografii nad współdziałaniem i pomocą gospodarczą. Brała udział w zorganizowaniu badań nad flisem w Ka¬ mieńczyku nad Bugiem. Razem z Marylą Wierzchoniówną prowadziła badania nad pomocą wza¬ jemną w Krempachach na Spiszu i w Brzozówce na Podlasiu. Po otrzymaniu dyplomu została zatrudniona jako asystentka w Zakładzie Etnografii UŁ. Po dwóch latach, w wyniku reorganizacji Katedry Etnografii na jesieni 1951 r., pracę tę musiała przerwać , jednakże jeszcze do 1954 r., gdy tylko praca zawodowa Jej na to pozwalała, nadal brała udział w łódzkich badaniach. Po przeniesieniu się do Warszawy, początkowo przez trzy lata pracowała w Centralnym Związku Spółdzielczym, a następnie - po zorganizowaniu w Polskiej Akademii Nauk Instytutu 2 3 2 Po zakończeniu wojny, będąc na studiach, działała nadal w ZMW RP „Wici". Organizacja ta, wbrew woli „wiciarzy", w 1948 r. - wraz z innymi organizacjami młodzieżowymi (OM TUR czy ZMD) - została włączona do socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Wraz z zakończeniem pracy na Uniwersytecie ustało Jej członkowstwo w ZMP. Od 1938 r. była członkiem Stronnictwa Ludowego. Po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało w Łodzi zapisy na etnografię i Uniwer¬ sytet ograniczył zatrudnienie. 3 �NEKROLOG 237 Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) - w 1954 r. zaczęła pracę w Zakładzie Etnografii Polski. Początkowo jako asystent, a następnie adiunkt. W czerwcu 1963 r. uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. W czerwcu 1974 r. habilitowała się w zakresie etnografii Polski, przedstawiając pracę Kształtowanie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. W paź­ dzierniku 1985 r. uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego na podstawie publikacji książkowej Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi. Przez lata pełniła funkcję zastępcy kierownika Zakładu, a od 1977 r., do przejścia na emeryturę w 1988 r., była kierownikiem Zakładu Etnografii I H K M PAN. Zainteresowania naukowe Marii Biernackiej, zgodnie z Jej zaangażowaniem społecznym, koncentrowały się zawsze wokół problematyki społeczno-kulturowych przeobrażeń polskiej wsi, z uwzględnieniem uwarunkowań historycznych, gospodarczych, etnicznych i regionalnych. W ba¬ daniach swych poszukiwała źródeł oraz głównych kierunków zmian społeczno-kulturowych za¬ chodzących na wsi polskiej od końca X I X wieku. Starała się w miarę możliwości podejmować i rozwiązywać tematy, w których znajdowały odbicie procesy istotne dla życia polskiej wsi. Wiodące miejsce zajmowały wśród nich takie zagadnienia jak: tradycje i przemiany współdzia¬ łania wiejskiego (wieś Potakówka), wpływ zajęć pozarolniczych na życie wsi (przykład zajęć flisackich, gospodarki hodowlano-pasterskiej), zróżnicowanie społeczne i kulturowe uwarunko¬ wane historycznie (badania wsi drobnoszlacheckich), procesy adaptacyjno-integracyjne w regio¬ nach nowo zasiedlonych (Bieszczady), kształtowanie się więzi społecznych czy rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Szczególne zainteresowanie budziły więzi spo¬ łeczne w środowisku rodzinnym i wioskowym. Zagadnienie to podjęła także w prowadzonych w latach 1966-1970 badaniach porównawczych we wsi bułgarskiej. Podstawę źródłową Jej prac stanowiły przede wszystkim badania terenowe prowadzone indy¬ widualnie lub w większych zespołach badawczych, stąd Jej udział, także jako współautora, m.in. w takich opracowaniach zbiorowych jak: Studia i materiały do historii kultury wsi pol­ skiej XIX i XXw. (przygotowane w ośrodku łódzkim), Kurpie - Puszcza Zielona, t. 3 (przygoto­ wane przez Uniwersytet Warszawski i I H K M PAN), czy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (wydane przez PAN, a przygotowane we współpracy prawie wszystkich polskich ośrod¬ ków etnograficznych). W związku ze swymi zainteresowaniami M . Biernacka odbyła parę naukowych podróży za¬ granicznych do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii a także ZSRR. W ramach prac Międzynarodo¬ wego Komitetu do Badań nad Współczesnością (krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów brała udział w licznych posiedzeniach i seminariach naukowych tych zespołów. W dorobku naukowym prof. Biernackiej znajduje się ok. 120 pozycji, w tym 4 książki, kilka prac monograficznych wchodzących do opracowań zbiorowych a ponadto recenzje i inne opraco¬ wania zamieszczane w czasopismach krajowych i zagranicznych. Z prac redakcyjnych należy wymienić współredaktorstwo (a także współautorstwo) syntezy Etnografii Polski oraz udział w wielu zbiorowych opracowaniach wspomnieniowych dotyczących wybitnych postaci ruchu ludo¬ wego: Wiktorii Dzierżkowej (1977), Jędrzeja Cierniaka, (1982), Ignacego Solarza (1983), Marii Maniakówny (2000) oraz łączniczek i kolporterek BCh. Maria Biernacka była członkiem Rady Naukowej I H K M PAN, należała do Prezydium Ko¬ mitetu Nauk Etnologicznych PAN. Pełniła też kierownicze role we wspomnianych Komisjach Międzynarodowych. W różnych latach swej pracy prowadziła wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etno¬ graficznych, recenzowała prace doktorskie, habilitacyjne oraz sporządzała liczne recenzje wy¬ dawnicze. Za działalność w ruchu oporu Maria Biernacka została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Ponadto odznaczono j ą Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i innymi licznymi odznaczeniami i medalami. �238 NEKROLOG Marysię Biernacką poznałam na jesieni 1946 r., gdy wraz z Marylką (Aurelią) Wierzchoniówną późniejszą Mioduchowską, zgłosiły się w celu rozpoczęcia studiów do Zakładu Etnografii Uni¬ wersytetu Łódzkiego, mieszczącego się wówczas w Muzeum Etnograficznym na Placu Wolności. Kierująca studium prof. Kazimiera Zawistowicz przedstawiła je jako swoje słuchaczki z tajnego kompletu Wolnej Wszechnicy Polskiej z Warszawy. Choć jeszcze nie zakończyłam studiów, byłam już wówczas zatrudniona w Zakładzie jako zastępca asystenta. Pomimo że też rozpoczynałam studia na tajnej WWP w Warszawie, „Maryś" (bo tak się o nich zawsze mówiło, gdyż były nie¬ rozłączne) w Warszawie nie poznałam, jakkolwiek studiowałyśmy na tym samym Wydziale Peda¬ gogicznym kierowanym przez prof. Helenę Radlińską. Choć nasza grupa etnograficzna była nieliczna - oprócz mnie i Maryś w 1951 r. dołączyła do nas Teresa Kulesza (Zakrzewska), seminarium etnograficzne liczyło kilkanaście osób - na zajęcia etnograficzne przychodzili do nas przede wszystkim archeologowie, ponadto geografowie, histo¬ rycy sztuki, pedagodzy społeczni oraz socjologowie. Z pośród uczestników seminarium wyłoniła się z czasem kilkuosobowa grupa, która brała udział w naszych badaniach (kilka osób skończyło też etnografię jako drugi kierunek studiów). Regularne badania zespołowe nad pomocą wzajemną i współdziałaniem gospodarczym, pod kierunkiem prof. Kazimiery Zawistowicz, prowadziliśmy już od lata 1946 r. i choć obie Marysie brały w nich udział, a w latach 1948-1950 pracowały jako wolontariuszki, a następnie asystentki w Zakładzie, tak się składało, że pracowałyśmy w różnych zespołach badawczych (Marysie brały udział w badaniach flisu w Kamieńczyku, a następnie pomocy wzajemnej na Kurpiach i Spiszu, ja od początku podjęłam badania pasterstwa wysoko¬ górskiego), co nie sprzyjało, mimo codziennej pracy w Zakładzie, bliższemu poznaniu. Paradok¬ salnie zbliżyłyśmy się do siebie bardziej już po ich wyjeździe w 1950 r. do Warszawy, po wyjściu za mąż i owdowieniu Marylki, po zatrudnieniu Marysi Biernackiej w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, z którym zarówno ja, jak i prof. Zawistowicz-Adamska utrzymywałyśmy stały kontakt. W terenie, dającym okazję do zadzierzgnięcia bliższych więzi w codziennym życiu, spotkałyśmy się z Marysią dopiero w latach 1966-1970 na instytutowych badaniach w Bułgarii. O swojej pracy, osiągnięciach zawodowych, dowiadywałyśmy się na zebraniach, seminariach czy z licznych publikacji, o losach rodzinnych i życiu prywatnym - za pośrednictwem Pani Pro¬ fesor, która nie opuściła żadnego pobytu w Warszawie, żeby się z Marysiami (i synkiem Marylki) nie zobaczyć, a i one odwiedzały j ą dość często w Łodzi. Z Marysią też starałyśmy się otoczyć opieką chorą już Profesor i zrealizować po 1984 r. jej ostatnią wolę (Marylka Mioduchowska zmarła wcześniej, w 1982 r.). Marysię Biernacką łączyła z naszą Profesor ogromna przyjaźń, zapoczątkowana jeszcze w cza¬ sie wojny na tajnych kompletach WWP. Profesor była dla Marysi nie tylko ogromnym autorytetem naukowym, ale również nie bez znaczenia była jej jeszcze przedwojenna znajomość środowiska ludowego, zarówno z kręgów teatrów, jak uniwersytetów ludowych. To środowisko ludowców „wiciarzy" było Marysi najbliższe. Jak sama pisała: Moje środowisko pracy zawodowej w Insty¬ tucie było mi bardzo bliskie i do dzisiaj wysoko sobie cenię tamte lata i współpracę także z całym pozainstytutowym środowiskiem etnografów „ale związki ideowe" - wiciowe i ludowe - miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal „magiczną" (Biernacka 2000, s. 249). Nic też dziwnego, że ze środowiska etnograficznego najbliższe, „domowe", kontakty podtrzymywała z prof. Zawistowicz-Adamską oraz z prof. Anną Kutrzebą-Pojnarową, na co dzień blisko zwią¬ zaną z wsią poprzez swego męża, pochodzącego ze wsi podkarpackiej. Nie znaczy to jednak, że pozostali koledzy byli Marysi obojętni. Zawsze życzliwa, umiejąca okazać swe zainteresowanie cudzymi sprawami, służąca mądrą i wyważoną radą, przez długie lata była istotną dla nas częścią naszego etnograficznego środowiska. Niestrudzona w terenie, z uwagą obserwująca badane środowisko, z cichym poczuciem humoru brała niezwykle aktywny udział w trudach terenowych i w zawiłych meandrach pracy organizacyjno-naukowej w PRL. Znająca doskonale i rozumiejąca wieś polską, była niezastąpionym ekspertem w dyskusjach etnograficznych. W ostatnich latach, gdy coraz bardziej dokuczało Jej zdrowie i coraz rzadziej uczestniczyła w naszych spotkaniach, żywo reagowała na wszystkie sprawy środowiska, uczest¬ nicząc w nich w długich rozmowach telefonicznych. �239 NEKROLOG Nie wyszła za mąż. Prawdziwą rodziną był dla niej krąg najbliższych przyjaciół i dom, jaki stworzyła dla osieroconych dzieci przedwcześnie zmarłej siostry i zamordowanego pod koniec wojny szwagra. Zmarła w Warszawie, po ciężkiej chorobie, w wieku 89 lat, 14 kwietnia 2007 r. Pożegnana została przez rodzinę, kolegów i przyjaciół uroczystym pogrzebem wojskowym. Pochowana jest na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie obok swej wieloletniej przyjaciółki Marii Maniakówny i innych działaczek ruchu ludowego. Będzie nam bardzo brakowało Jej obecności i wszechogarniającej życzliwości. Bronisława Kopczyńska-Jaworska LITERATURA CYTOWANA B i e r n a c k a M a r i a 1962, Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960, LSW, Warszawa. B i e r n a c k a M a r i a 2000, Z Marysią Maniakówną przez wiele lat, [w:] Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie, Muzeum Historii Ruchu Ludowego, Warszawa, s. 245-269. D e k o w s k i J a n P i o t r 1975, Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnogra­ ficznego, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 17, s. 20-21, 61-63. T u l i b a c k i T a d e u s z 2007, Pożegnanie (1917-2007). Prof. dr hab. Maria Biernacka, Gazeta Wyborcza, 6 września, s. 8. Życiorysy i autobiografie prof. dr hab. Marii Biernackiej (dokumenty IAE PAN i UŁ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/068b03e82dd0edd53b9560e9036a7fee.pdf 7ea20c9499b655e029fda9bca281b826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5271 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4893 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Ewa Fryś-Pietraszkowa 23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków W dniu 14 lutego 2008 r. zmarła w Krako­ wie w wieku 73 lat dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, wybitny znawca polskiej sztuki ludowej. Uro­ dziła się 23 lipca 1934 r. w Andrychowie, gdzie w 1951 r. zdała maturę w 11-letniej szkole ogól­ nokształcącej. Jesienią tego roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w po­ wstałym kilka lat wcześniej Studium Historii Kultury Materialnej. Wprawdzie chciała dostać się na historię sztuki, jednak ze względu na ograniczoną liczbę miejsc, jej i kilkunastu innym studentom zaproponowano po zdaniu egzami¬ nów wstępnych, zmianę obranej specjalności. W ciągu pierwszych dwóch lat studiów stu¬ denci mogli wybierać specjalizację (archeologia Polski, archeologia śródziemnomorska i etno¬ grafia). Ewa myślała początkowo o wyborze archeologii (brała udział w powierzchniowych badaniach archeologicznych) lub etnografii. Za­ decydował kontakt z Pracownią Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kiero­ wanej przez prof. Romana Reinfussa. Problematyka badawcza Pracowni była bliska jej zaintereso­ waniom. Tak więc z pełnym przekonaniem wybrała etnografię, dając się poznać jako doskonały terenowiec, sumienny i dociekliwy badacz oraz prawdziwy znawca sztuki ludowej. Będąc jeszcze na ostatnim roku studiów została zatrudniona 1 kwietnia 1955 r. we wspomnianej Pracowni, która w ciągu 50-letniego istnienia zmieniała kilkakrotnie swoją nazwę (pod koniec działania był to: Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, zlikwidowany ostatecznie w 1997 r.). Garncarstwo ludowe i jego estetyczne walory były szczególnym przedmiotem jej zainteresowania i jednocześnie tematem pracy magisterskiej pt. Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego, napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i obronionej 24 czerwca 1955 r. Tej tematyce pozostała wierna do końca. Z czasem też stała się wybitnym znawcą tej dzie­ dziny sztuki ludowej, która była też przedmiotem jej pracy doktorskiej pt. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, obronionej w 1966 r. na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie. Promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca uzyskała wyróżnienie w konkursie im. W. Rzymowskiego i ukazała się drukiem pod tym samym tytułem w 1973 r. Pracownia Badania Sztuki Ludowej PAN, w której Ewa przepracowała 42 lata była kierowana od 1946 r. przez prof. Reinfussa, który opracował szeroki program badań nad genezą i historią polskiej sztuki ludowej, zarówno tradycyjnej, jak i współczesnej. W ich trakcie systematycznie gromadzono materiały ze wszystkich dziedzin plastyki w całym kraju. W latach 1949-1962 organizowano całomiesięczne obozy naukowo-badawcze, a od 1979 r. już tylko �156 NEKROLOG badania penetracyjne w małych grupach. Ten sposób poszukiwań terenowych zapewniał stały kon­ takt z twórczością artystów ludowych, a dokumentacyjne wyjazdy po Polsce, często w ciężkich warunkach i niewygodach traktowane były przez Ewę jako interesująca przygoda. Dowodem może być znaleziony w spuściźnie Ewy jej rękopiśmienny tekst „małej encyklopedii etnograficznej" z humorem opisujący terenową pracę etnografa. Garncarstwo ludowe, jego technika, walory artystyczne wyrobów, jak i garncarze - twórcy ludowi od studiów uniwersyteckich były podstawowym przedmiotem jej zainteresowań. Odzwier¬ ciedlają je publikacje (drukowane najczęściej w Polskiej Sztuce Ludowej), referaty wygłaszane na konferencjach w Polsce i zagranicą oraz udział w konkursach twórczości ludowej w charakterze jurora oraz liczne kontakty z twórcami ludowymi. Znany był jej serdeczny i życzliwy stosunek do informatorów, którym starała się nieść pomoc: w postaci paczek z odzieżą, udzielania rad, pomocy w wyborze szkoły dla ich dzieci, itp. Ewa potrafiła jechać całą noc pociągiem, aby uczestniczyć w ważnych dla informatorów wydarzeniach, radosnych bądź smutnych. Z końcem 1980 r. po przejś¬ ciu prof. Reinfussa na emeryturę objęła kierownictwo Pracowni, pełniąc funkcję kierownika do 31 grudnia 1997 r., kiedy to Pracownia uległa likwidacji. Niezwykle ciekawe i bogate Archiwum, gromadzące teksty wywiadów i obserwacji, materiały graficzne, hafty, malowanki, odbitki foto¬ graficzne, zostało wówczas przekazane Muzeum Etnograficznemu im. S. Udzieli w Krakowie (zob. Archiwum dokumentacji polskiej sztuki ludowej Instytutu Sztuki PAN, Polska Sztuka Ludowa, R. 34, 1980, nr 3-4). Poza garncarstwem interesowała się zdobnictwem w meblarstwie i kowalstwie oraz urządzeniem wnętrz mieszkalnych stopniowo rozszerzając tematykę badań także o strój i tkaninę (zob. np. Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, red. R. Reinfuss, Kraków 1965, s. 57-72). W prowadzonych przez wiele lat badaniach dokumentacyjnych fascynowały j ą szybko następujące zmiany w tradycyjnej wytwórczości arty¬ stycznej mieszkańców wsi. Do planowanej, choć nie zrealizowanej, pracy zbiorowej o tradycyjnej sztuce ludowej Podlasia, miała napisać o ludowych tkaninach. Wyniki badań zreferowała w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie (Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział Kraków 1988, s. 31-32). Włączyła się w prowadzone w latach 1991-1994 przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie badania monograficzne na Podhalu. Opracowała wspólnie z Alicją Małetą zagadnienia rzemiosła i przemysłu wiejskiego w wydanej w 2000 r. pracy pod redakcją Danuty Tylkowej Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. Własne materiały terenowe i zgromadzone w Archiwum Pracowni Ewa wykorzystała w wygła¬ szanych a następnie publikowanych referatach . W dniach 6-11 września 1981 r. brała udział w międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa, zorganizowanym przez Muzeum Etno¬ graficzne w Kittsee w Austrii z referatem pt. „Die gegenwärtige Situation der Hafnerei in Polen". W Kolonii natomiast w dniach 5-9 X 1987 r. uczestniczyła w posiedzeniu Niemieckiego Towarzy¬ stwa Etnologicznego prezentując „poster" na temat zmian w stroju i przemyśle tekstylnym w środ¬ kowej Polsce od drugiej połowy X I X w. Za pracę tę otrzymała jedną z kilku przyznanych tam nagród. Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna bogato ilustrowana, niezwykle cenna publika¬ cja, Sztuka Ludowa w Polsce (Warszawa 1988) współautorstwa Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz Anny Kunczyńskiej i Mariana Pokropka, nagrodzona nagrodą zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. Od końca 1 1 M.in. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, [w:] Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach pol­ skich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-23IX1993, Rzeszów 1994, s. 15-19; Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, [w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, red. J. Wyrozumski, Kraków 1996, s. 325-336; Portret ludowego artysty na tle wsi, [w:] Ogród spustoszony. Kontynua­ cja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowa­ nej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górnej, Kraków 1995, s. 35—10. �NEKROLOG 157 lat 1990. dużo czasu i serca poświęciła seryjnej publikacji wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której pierwszy tom ukazał się w 2002 r. pod redakcją Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej-Lewickiej i Anny Spiss. W 2007 r. wyszedł tom drugi pod redakcją E. Fryś-Pietraszkowej i A. Spiss. Nad tomem trzecim z zapałem i energią Ewa pracowała do ostatniej chwili, jeszcze trzy tygodnie przed śmiercią zbierając materiały do następnych biogramów. Redakcji tego tomu podjęła się dr Anna Spiss jako tomu poświęconego Ewie. W latach 1980. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi Słownika twórców ludowych. Jej cechy osobowościowe, jak sumienność, życzliwość, łatwość nawiązywania kontaktów a przede wszystkim dogłębna wiedza etnograficzna z zakresu ludowej wytwórczości artystycznej sprawiały, iż była zapraszana najczęściej jako przewodnicząca jury do konkursów garncarstwa, kowalstwa i zdobnictwa w drewnie, organizowanych przez Wydział Kultury i Sztuki Rady Narodowej w Kra¬ kowie, konkursów szopek krakowskich organizowanych corocznie przez Muzeum Historyczne w Krakowie (w 2002 r. odbył się 60. jubileuszowy konkurs) oraz powiatowych przeglądów twórczości artystycznej i zespołów kolędniczych. Od 1967 r. współpracowała z Myślenickim Ośrodkiem Kul¬ tury, udzielając merytorycznych konsultacji i porad. W latach 1971-1989 czynnie uczestniczyła w przedsięwzięciach „Cepelii". W okresie od 1993 do 2002 r. była rzeczoznawcą Krajowej Komisji Artystycznej i Etnograficznej przy Fundacji „Cepelia". W uznaniu zasług Zarząd Fundacji odzna¬ czył j ą w 1999 r. medalem 50-lecia „Cepelii". Współpracowała z licznymi radami muzealnymi i towarzystwami, z których wymienić można m. in.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (od 1953 r., w 2003 otrzymała tytuł członka honorowego), Komisję Etnograficzną PAN - Oddział w Krakowie (od 1973; wiceprezes 1993-1996), Radę Muzealną Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Kra­ kowie (2004-2008), Rada Muzeum Tatrzańskiego im. Dr Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-2008), Radę Naukową Stowarzyszenia Twórców Ludowych (od 1969) i inne. Ewa opracowała scenariusze i zrealizowała w Krakowie szereg wystaw: Polska sztuka ludowa - dziedzictwo przeszłości (wspólnie z A. Kunczyńską, 1991 r.), Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu PAN (1988), Wieś polska w rysunkach i temperach Marii Czarneckiej (2005). Była także autorką koncepcji wystawy: Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło (2003). Ewa i jej koleżanki z Pracowni były aktywne w krakowskiej NSZZ Solidarność, zwłaszcza w stanie wojennym, tworząc nieformalną „Firmę", zajmującą się wyrobem bibułkowych kwiatów, malowaniem guzików z symboliką patriotyczno-religijną, dzianiem szydełkiem lub na drutach galanterii, itp. Uzyskane ze sprzedaży pieniądze przeznaczane były dla represjonowanych rodzin, które pozostały bez środków do życia. Akcja ta z czasem objęła osoby z innych placówek nauko¬ wych Krakowa, umożliwiając niesienie pomocy większej liczbie potrzebujących. W ostatnich latach, zwłaszcza po przejściu w 1994 r. na emeryturę, Ewa włączyła się w działal¬ ność popularyzatorską w Towarzystwie Miłośników Andrychowa, jej rodzinnego miasta, z którym związana była przez działalność rodziny ojca Franciszka, wice-burmistrza Andrychowa (1935-1939) i mistrza piekarskiego, prowadzącego rodzinną piekarnię założoną jeszcze w 1877 r. W cyklu „Moja Mała Ojczyzna" zorganizowała i konsultowała wystawy oraz wygłaszała referaty, m.in. na temat historii andrychowskiego garncarstwa, młynarstwa, piekarstwa i tradycji rzemieślniczych. Groma­ dziła materiały archiwalne nt. działającego tam od końca X V I I I w. ośrodka garncarskiego i komple¬ towała kartotekę garncarzy. Wyniki swoich poszukiwań relacjonowała w miejscowej prasie (Nowiny Andrychowskie). W ostatnich latach większość czasu spędzała w tym mieście troskliwie pielęgnując chorą matkę, która w 2008 r. skończyła 99 lat. Za swoją owocną i wszechstronną pracę została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Od¬ rodzenia Polski (1989 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1979 r.), medalem i nagrodą Oskara Kolberga (1997 r.), odznaką „Zasłużony Działacz Kultury" (1982 r.), złotą odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989 r.). W 1960 r. zawarła małżeństwo z Edwardem Pietraszkiem (1928-2004), socjologiem, etnogra¬ fem, historykiem, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zakończone w 1967 r. rozwodem. Małżeństwo było bezdzietne. �158 NEKROLOG W dniu 17 lutego 2008 r. Ewa została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ko­ munalnym w Andrychowie. Odeszła od nas niezwykle serdeczna i życzliwa Przyjaciółka zawsze śpiesząca radą i pomocą, pełna pasji zawodowej i radości życia. Lubiła podróże, do których zawsze była dobrze przygotowana. W zimie jeździła na nartach nie tylko w Tatrach, ale i w Alpach francus­ kich i włoskich, w maju 2007 r. odbyła ostatnią podróż do Izraela i Petry w Jordanii, która była marzeniem jej życia. Planowanych na 2008 r. podróży zagranicznych nie zdążyła już zrealizować. Jej obecność i przyjaźń była niezwykle cennym darem dla tych, których nimi obdarzyła. Nie¬ oczekiwana śmierć w pełni sił twórczych i w obliczu planów na przyszłość stanowi niepowetowaną stratę zarówno dla nauki, jak i przyjaciół. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/02607fb3a4e8928875cdd8f8e402da01.pdf ce0728dd3847cfb703a00e7709e12f39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5135 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4764 Title A name given to the resource Nekrolog / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.534-536 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NEKROLOG W nocy z 31 maja na 1 czerwca 1947 r. zginął tragiczną śmiercią ks. W ł a d y s ł a w M a g i e r a, proboszcz w Łętowem, wiceprezes Oddziału Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Oto kilka szczegółów z jego życia: Urodził się dnia 3 stycznia 1907 r. w Kozach, w powiecie Biała Krakowska. Ukończywszy gimnazjum im. Adama Asnyka w Białej, wstąpił do seminarium duchownego w Krakowie. W roku 1929 otrzymał święcenia kapłańskie. Etapami jego pracy jako w i ­ kariusza były Spytkowice koło Chabówki, Poronin, Mucharz, W i ­ śniowa, nareszcie Mszana Dolna, skąd w 1941 r. objął probostwo w niedalekim Łętowem w miejsce wywiezionego do Dachau ks. Krzewskiego. Śp. ks. Wł. Magiera miał zamiłowanie do historii. Ta skłon­ ność towarzyszyła mu w ciągu całej pracy duszpasterskiej i wy­ rażała się w interesowaniu się przeszłością tych miejscowości, w których wypadło mu pracować. Zbierał więc stare dokumenty, ordery, oznaki wojskowe, notował wypadki przez tradycję lokalną przekazane, zbierał wiadomości o miejscach zgonu żołnierzy z Łętowego, badał starodawność nazwisk chłopskich w Łętowem. Za­ miłowanie do historii zetknęło go z ludoznawstwem. Toteż gdy w Mszanie Dolnej powstało Koło Tow. Ludoznawczego, ks. Ma­ giera zgłosił się na członka. Za przedmiot pracy ludoznawczej obrał sobie toponomastykę. Materiał zebrany wśród ludu porząd­ kował umiejętnie i kontrolował, porównując formy nazw przez lud podawane z nazwami w urzędzie katastralnym i hipotecz­ nym. Budziła ta praca ogromne zaciekawienie chłopów, a nawel urzędników. «Na co on to robi?» — pytali się jedni drugich. Ale r �535 jeszcze więcej zaintrygował proboszcz parafian, gdy chodząc po kolędzie zapytywał ich: «A nie macie też tu w chałupie jakich starych dokumentów?* W ten sposób odnalazł ks. Magiera 16 rę­ kopisów z X V I I I wieku, zawierających już to testamenty i zapisy przedślubne, już to rozporządzenia władzy patrymonialnej. Gdy dnia 3 lutego 1947 r. Koło Tow. Ludoznawczego w Mszanie Dol­ nej przekształciło się na Oddział, ks. Wł. Magiera został jedno­ myślnie, wybrany wiceprezesem Oddziału. Niezawodnie przysłużyłby się nauce swoją mrówczą, a en­ tuzjastyczną pracą, gdyby nie przedwczesna śmierć z ręki zdzi­ czałych po wojnie mętów społecznych. Cześć Jego pamięci. S. Flizak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff0efbfd29d34d9e6380d179afe1c69d.pdf e08664f6a9d289f56e1cedbe91cd4ca0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:501 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.331-341 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część N E K R O PROFESOR W rektora 1963 r. zmarł M a k s i m do s p r a w Instytutu Etnografii „Sowietskaja radziecka badacza M. G . d n i u 18 k w i e t n i a działu antropologii gicznej III nauki i redaktor jednego i etnograficznej, Grigoriewicz Akademii G L e w i n zastępca d y ­ Nauk ZSRR, Redakcyjnego „Kratkieh S o o b s z c z e n i i " . W z najwybitniejszych teoretyka O LEWIN w t y m I n s t y t u c i e , członek K o l e g i u m Etnografija" straciła L przedstawicieli i organizatora t e r e n o w e g o S y b e r i i i Północno-Wschodniej życia kierownik czasopisma zmarłym myśli naukowego, nauka antropolo­ zasłużonego Azji. M : G . L e w i n urodził się 29 g r u d n i a 1904 r. w Słonimiu n a Białorusi. D z i e ­ ciństwo Jego kształtowało się w a t m o s f e r z e życia r o d z i n y l e k a r s k i e j . P o u z y ­ s k a n i u d y p l o m u w z a k r e s i e antropologii n a W y d z i a l e Matematyczno-Przyrodnic z y m U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o M . G . L e w i n kontynuował s t u d i a a n t r o p o l o ­ giczne i e t n o g r a f i c z n e j a k o a s p i r a n t I n s t y t u t u A n t r o p o l o g i i w M o s k w i e , pracując p r z y t y m od 1927 r. w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . W t y m c z a s i e M. G . L e w i n w c h o d z i również mocno do p r a c y t e r e n o w e j angażując się w p a r o l e t n i e b a d a n i a n a t e r e n i e S y b e r i i , łącząc w n i c h z a i n t e r e s o w a n i a a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne. W 1930 r. i l a t a c h następnych M . G . L e w i n pracował z k o l e i w N o w o g a j e w s k i e j kult-bazie w rejonie Morza Ochockiego jako pracownik n a u k o w y delegowany przez Muzeum Etnograficzne i Komitet Siewiera przy Prezydium W C I K . P r a c a ta była misją b a r d z o odpowiedzialną i zaszczytną, wiązała się b o w i e m z p r z e ­ p r o w a d z a n i e m zadań p r a k t y c z n y c h p r z y r e a l i z a c j i z a s a d n i c z y c h celów p a ń s t w o ­ w y c h zmierzających do r e j o n i z a c j i n a r o d o w e j Z S R R i w y t y c z e n i a określonych g r a ­ n i c związkowych i a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k , a u t o n o m i c z n y c h o b w o d ó w i okręgów n a r o d o w y c h . Toteż d l a p o s z e r z e n i a b a z y ' d o k u m e n t a l n e j d l a h i s t o r i i określonych g r u p narodowościowych M . G . L e w i n w t y m c z a s i e eksplorował także s t a n o w i s k a archeologiczne. W 1939 r. M . G . L e w i n podjął pracę w I n s t y t u c i e A n t r o p o l o g i i U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o . D o w y b u c h u I I w o j n y światowej działalność n a u k o w a M . G . L e ­ w i n a zostaje uwieńczona osiągnięciem tytułu i s t a n o w i s k a d o c e n t a p r z y K a t e d r z e A n t r o p o l o g i i n a W y d z i a l e B i o l o g i c z n y m oraz p o w i e r z e n i e m M u f u n k c j i S e k r e t a r z a Naukowego I n s t y t u t u Antropologii U . M. D o w y b u c h u w o j n y M. G . L e w i n z a ­ kończył także z a o c z n e s t u d i a w I I I n s t y t u c i e L e k a r s k i m . Działalność naukową w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k Z S R R M . G . L e ­ win rozpoczął w 1943 r. W roku następnym powierzono Mu w tej najwyższej �NEKROLOGI 332 i s z e r o k o r o z b u d o w a n e j placówce b a d a w c z e j zastępcy d y r e k t o r a do s p r a w n a u k i . Niezależnie bezpośrednio dział w Jego i od ogólnych w działalności redakcją aktywnym spraw tej placówce wychodziły naukowych także pracownią naukowej członkiem dziejów M. G. Lewina „Kratkije Kolektywu kultury ludzkiej stanowisk*, Instytutu M. G . L e w i n Działu Antropologii. stanowiły Soobszczenija", Redakcyjnego prace był On czasopisma kierował Osobny roz­ wydawnicze. Pod także wieloletnim „Sowietskaja Etno- grafija". Szczególnie m o c n o ugruntowaną pozycję w n a u c e r a d z i e c k i e j , a także ś w i a ­ towej, zyskał M . G . L e w i n j e d n a k j a k o n i e z m o r d o w a n y b a d a c z t e r e n o w y głębokorozumiejący problematykę procesów o s a d n i c z y c h n a S y b e r i i i w P ó ł n o c n o - W s c h o d niej Azji. Kierunek i zakres zainteresowań naukowych skrystalizował się u M . G . L e w i n a s t o s u n k o w o dość wcześnie. J a k k o l w i e k właściwa p r o b l e m a t y k a a n t r o p o l o g i c z n a stanowiła w z a s a d z i e główny t r z o n J e g o zainteresowań n a u k o ­ w y c h , n i e m n i e j z a w s z e rozumiał ją n i e i n a c z e j , j a k w s z e r o k i m i pełnym połącze­ n i u z p r z e j a w a m i działalności człowieka u d o k u m e n t o w a n y m i zarówno w m a t e ­ riałach a r c h e o l o g i c z n y c h , j a k i e t n o g r a f i c z n y c h . K o j a r z e n i e w y n i k ó w b a d a w c z y c h z p o k r e w n y c h sfer myśli n a u k o w e j pozwoliło M . G . L e w i n o w i z dużym p o w o ­ d z e n i e m n a w y s u w a n i e n o w y c h , śmiałych wniosków zarówno d l a k o n k r e t n y c h zakresów t e m a t y c z n y c h , j a k i d l a metodologii postępowania b a d a w c z e g o . Toteż, w Jego d o r o b k u naukowym n a szczególne wyróżnienie zasługują gruntowne, oparte n a różnorodnej b a z i e materiałowej s t u d i a n a d początkami i rozwojem h o d o w l i r e n a i p s a zaprzęgowego. Duży ciężar g a t u n k o w y posiadają również p r ó b y podjęte p r z e z M . G . L e w i n a łącznie z N . N . C z e b o k s a r o w y m ' n a d k o m p l e k s o w y m w y k o r z y s t a n i e m w metodologii badań e t n o g e n e t y c z n y c h materiałów a n t r o p o l o g i c z ­ n y c h łącznie z materiałami udostępnionymi p r z e z i n n e d y s c y p l i n y n a u k o w e . D o n i c h należą p r z e d e w s z y s t k i m próby w y p r a c o w a n i a z a s a d k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j k l a s y f i k a c j i ludów i u j a w n i e n i a prawidłowości z j a w i s k a p r z e w a g i p o k r y w a n i a się zasięgów typów a n t r o p o l o g i c z n y c h z zasięgami obszarów h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h aniżeli z zasięgami m o d e l i k u l t u r o w o - g o s p o d a r c z y c h c z y też z r o z p r z e s t r z e ­ n i e n i e m się g r u p językowych. Słuszność naukową t a k i e g o postępowania b a d a w c z e g o M . G . L e w i n w szczegól­ n i e k o r z y s t n y sposób czeskaja wyższa praca premią i m . N. Dla przedstawił antropológica po ukazaniu N. w i prooliemy się obronie pracy etnogeneza drukiem doktorskiej narodów (1958 r.) została w przestrzeni akumulacji trwałych eksploracje terenowe cząwszy kilkudziesięcioletniej wiedzy i odkryć n a terenie Efekty od Czukockim) prowadzone pracy 1957 do 1962 r. rozumiane grafii A k a d e m i i działalności o ludach Syberii i w wieloletniej logów, etnografów Wostoka. 1960 r. Po­ odznaczona Mikłucho-Makłaja. M. G. L e w i n a w w y c h źródeł stały się podstawową dziedziną p r a c y n a u k o w e j Na Etni- na temat: Dalniego M. G. Lewina (który „sibirowiedow" N a u k Z S R R przemawiają no­ badawczych. dążył On jak i do prze­ Azji. w prowadził s z e r z e j , łącznie z e f e k t a m i stale uwarstwionych, Północno-Wschodniej systematycznie i archeologów naukowej i kulturach celu wydobycia i zadań pracy kolejnym badania nawrocie na całego zespołu zrzeszonych w po­ Półwyspie antropo­ Instytucie E t n o ­ n a zewnątrz s z c z y t o w y m i osiągnięciami etnografii r a d z i e c k i e j . C o więcej, w i d z i a n e od tej s t r o n y stanowią one kontynuacjęnajlepszych tradycji naukowych -Wschodniej również Azji z W. i nawiązania dawniejszych badaczy G. Bogoraz-Tanem do f u n d a m e n t a l n e j ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - i L . J . Szternbergiem schedy n a czele, j a k po M . K r a s z e n i n n i k o w i e i in- �NEKROLOGI 333 B y c h . N i e m n i e j obraz tej działalności n i e byłby k o m p l e t n y , gdybyśmy n i e u w z g l ę d ­ n i l i m o m e n t u h i s t o r y c z n e g o , w którym zarówno M . G . L e w i n o w i , j a k i i n n y m pracownikom naukowym Jego generacji w y p a d ł o realizować cele badawcze. W przeciwieństwie b o w i e m do b a d a c z y d a w n i e j s z y c h M . G . L e w i n i Jego g e n e ­ r a c j a n a u k o w a włączyli się w p r o c e s b a d a w c z y ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i e j A z j i w o k r e s i e , k i e d y l u d y te wchodziły w z a s a d n i c z y przełom w d o t y c h c z a ­ s o w y m s y s t e m i e b y t o w a n i a . B e z o b a w y popełnienia p r z e s a d y można powiedzieć, że pod n a p o r e m n o w e j rzeczywistości w y t w o r z o n e j w w y n i k u r e a l i z a c j i z d o b y c z y R e w o l u c j i Październikowej n i e m a l n a o c z a c h b a d a c z y załamywała się gwałtownie d a w n i e j s z a s t r u k t u r a c y w i l i z a c y j n a t y c h ludów, która p o m i m o p e w n y c h z m i a n b y ­ ła wciąż j e s z c z e b a r d z o poważnie przesiąknięta a r c h a i z m a m i . W polu b e z p o ­ średniej o b s e r w a c j i tego zespołu b a d a c z y dokonywał się d i a l e k t y c z n y proces ostrej w a l k i między t r a d y c y j n y m i f o r m a m i życia a n o w y m i e l e m e n t a m i k u l t u r y , t w o ­ rzącymi się w n o w y c h w a r u n k a c h b y t u . J a s n e j e s t , że w t y c h okolicznościach p r o c e s kształtowania się nowego człowieka i n o w e j k u l t u r y s o c j a l i s t y c z n e j wśród l u d ó w r a d z i e c k i e j Północy musiał być ujęty j a k o osobny z a k r e s t e m a t y c z n y i pod tą postacią wszedł do programów b a d a w c z y c h , równorzędnie do d a w n i e j s z y c h kierunków zainteresowań. Pisząc te słowa poświęcone pamięci M a k s i m a G r i g o r i e w i c z a L e w i n a w y p a d n i e dodać, że w r a z z Jego p r z e d w c z e s n y m zgonem odszedł z szeregów u c z o n y c h r a ­ d z i e c k i c h n i e t y l k o p r z e d s t a w i c i e l w i e l k i e j w i e d z y o przeszłości h i s t o r y c z n e j ludów i k u l t u r S y b e r i i i Pólnocno-Wschodniej A z j i , lecz także j e d e n ze ś w i a d k ó w -wielkiego przełomu i jego n a u k o w y dokumentalista. Najważniejsze Kraniołogiczeskij К woprosu dienija, t i p ulczej, o driewnosti ewolucii prace M . G. „Antropołogiczeskij i proischożdienii i porodoobrazowanija Lewina Ż u r n a ł " , n r 1: 1937. oleniewodstwa, domasznich [w:] Problemy żiwotnych, — L e n i n g r a d 1938 (wspólnie z А. I. Zołotariewym). Etnograficzeskije paralleli к nieoliticzeskim figurám ryb, t. 2: 1939. proischoż- t. 1, „Sow. Moskwa— Etnografija", A. P. B o g d a n o i u t ruśskaja autropoiogtja, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 1. . P r o b l e m a pigmiejew w antropologii i etnografii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 2. O proischożdienii i tipach uprjażnogo sobakowodstwa, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 4. T . N. Granowskij i russkaja antropołogija, „Kr. Soobszcz. Instituía E t n o g r a f i i " , t. 1: 1946. O dieformacii gołowy u turkmien (k woprosu „Sow. E t n o g r a f i a " , t. 6 — 7 : 1947. Dmitrij Nikołajewicz Anuczin (1843—1923), Trudy o turkmienskoj Instituía Etnografii Trudy Instituía dolikokiefalii), AN SSSR, t. 1: 1947. Antropołogiczeskije tipy Ochotskogo A N S S S R , now. sier., t. 2: 1948. Sowietskaja antropołogija za 30 let, pobierieżja, „Sow. Etnografija", 1947, n r Etnografii 4 (wspólnie z J . J . Rieginskim). К problemie istoriczeskogo wiernoj Azii, Antropołogiczeskij Kraniołogiczeskije sootnoszenija choziajstwienno-kulturnych tipow Sie- „Kr. Soobszcz. Instituía Eínografii", í. 2: 1947. tip jakutow, „Kr. Soobszcz. Instiíuía Eínografii", t. 3: 1947. tipy czukczej i eskimosow {W swjazi s woprosami etnologii �NEKROLOGI 334 Siewiero-Wostocznoj AN N. G. Czerny Problema szewski] oleniewodstwa woprosu o Sibiři i Azii), i Etnografii zasielenii Czełowieka rassielenije ibidem antropologii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , Dalníego czełowieka Instituía E t n o g r a f i i , Driewnieje „Sow. E t n o g r a f i j a " , w sowietskoj 1949, n r 4. „Kr. Soobszcz. 1950, n r 1 ( w s p ó l ­ Sibiři, w i „Sow. Siewiernoj probliemie etnogienieza Etnografija", Azii Driewnieje czełowieczestwa (k (К 1950, n r 2. po 1950, n r dannym Rassielenije 3. antropologii Czełowieczestwa", n o w . sier., t. 16: 1951. (wspólnie z N. N. Czernyszewskij Wostoka „Sow. E t n o g r a f i j a " , driewniejszem pieriesielenija „Proischożdienije G. Antropologii t. 9: 1950. tipy Siewiernoj Trudy problemie, sapiens i ich proischożdienije, narodów N. Muzieja Wasilewicz). Antropołogiczeskije Driewnije i rasowoj Homo Etnografii", nie z G . M. К „Sborník o rasach proischożdienija Instituía Tipy Azii), S S S R " , t. 10: 1949. w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azii, Czeboksarowem). 125-letiju so dnia rożdienija), „Sow. Etnografija", 1953, n r 4. AntropoJogiczeskije raboty К antropologii Jużnoj К antropołogii Jużnoj Sibiři, Chozjajstwienno-kulturnyje grafija", Osnowy tipy antropołogii, Moskwa tipy Sibiři na V Mieżdunarodnom istokow i russkoj ska ja szewskogo, Sborník", jazyki, matierijał narody, [w:] obíasti, it. 20: 1954. „Sow. Eíno- Czeboksarowem). z J . J . Roginskim). [w:] Dokłady Antropologów „Oczerki Sibiři, iz po souňetsřcoj i Etnografów, Isíorii Etnoigrafii, í. dielegacii M o s k w a 1955. Eínografii, Folkłoristiki 30: 1956. tiematika w po istorii Etnograficzeskije í. w rabotach N. G. Czerny- mogilnika, „Anfropołogiczeskij 33: 1956. etnografii, Amierika, Australija, Czeboksarowem). etnogienieza narodów Dalniego Wostoka, 36: 1958. enciklopiedija, Velenie, obszczej „Sow. etnografii, í. 49. Etnografija", Aziatskaja 1960, n r 1. czasť SSSR, Moskwa O. Dołgich). antropołogii mietodoiogii í. obszczej sowietskaja Oczerki i N. i problemy mogilnik z В. Eínografii, z N. Eínografii, [w:] Wiercholenskogo Oczerki [w:] Bolszaja 1960 (wspólnie (K t. 20: 1954. Eeínografii", 1955 (wspólnie Insíiíuía antropołogija Insíiíuía Driewnieeskimosskij Oczerki Instituía i ich gieniezis, Insíiíuía 1957 (wspólnie Etniczeskaja Narody z N. N. antropołogiczeskaja 1, T r u d y Moskwa Etnografija, 1954, n r 1. Etnografii", ibidem. Antropołogiczeskij Trudy Etnografija", Instituía i istoriko-etnograficzeskije Kongriessie Trudy i „Sow. Soobszcz. antropołogii, Antropołogii", Etnograficze Rasy, „Kr. 1955, n r 4 (wspólnie Antropołogiczeskije U Bera, K . M. Sibiři, , , K r . Soobszcz, w Rossii, antropołogiczeskije izuczenija M o s k w a 1960. matierijały biespismiennych как istoriczeskij narodów), „Sow. istocznik Etnografija".. 1961, n r 1. O priedmietie i z a d a c z a c h etnogieografii, z S. I. B r u k i e m i W. „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1963, n r 1 (wspólnie I. Kozłowem). Witold Dynowski �NEKROLOGI PROFESOR M. 335 J. HERSKOVITS W miesiącu m a j u dobiegła n a s s m u t n a wiadomość o śmierci jednego z n a j ­ w y b i t n i e j s z y c h etnografów amerykańskich M e l v i l l e ' a J . H e r s k o v i t s a . Twórczość tego uczonego wypełnia chlubną kartę h i s t o r i i e t n o g r a f i i amerykańskiej, a także i światowej. Charakterystyczną cechą jego działalności było p o c z u c i e społecznej wartości w y s i ł k ó w etnografa w d z i e d z i n i e p o z n a n i a z a s a d o r g a n i z a c j i życia s p o ­ łecznego o r a z n i e u s t a n n a dążność do p o z n a n i a l u d ó w i i c h k u l t u r w c e l u w z a ­ j e m n e g o zbliżenia. N a j l e p s z y m tego przykładem jest jego działalność n a p o l u badań n a d przeszłością ludności murzyńskiej zamieszkującej S t a n y Z j e d n o c z o n e . P r a c y tej oddał n a j l e p s z e s w o j e l a t a i w i e l e sił publikując l i c z n e r o z p r a w y i o r g a ­ nizując w i e l e i n s t y t u c j i mających n a c e l u p r o p a g o w a n i e i r o z w i j a n i e t y c h badań. Wspomniane założenia skłoniły, go również do badań n a d l u d a m i p i e r w o t n y m i zamieszkującymi różne k o n t y n e n t y , a to w celu z n a l e z i e n i a dróg ułatwiających i m s z y b k i a w a n s społeczny i k u l t u r a l n y . N i c więc d z i w n e g o , że był on t y m , który p r z y współpracy z i n n y m i n a u k o w c a m i dał p o d w a l i n y do nowego r o z u m i e n i a k w e s t i i p r z e n i k a n i a się k u l t u r i c y w i l i z a c j i , określonej odtąd m i a n e m a k u l t u r a c j i . Ogłoszone p r z e z H e r s k o v i t s a , L i n t o n a i R a d f i e l d a m e m o r a n d u m o a k u l t u r a c j i otworzyło w e t n o g r a f i i amerykańskiej i światowej n o w y okres, który przyniósł w i e l e c e n n y c h p r a c i studiów oraz z n a c z n i e przyczynił się do z m i a n y s t o s u n k u do t a k z w a n y c h ludów z a c o f a n y c h w r o z w o j u . R a z rzuconą myśl podjęły d z i e ­ siątki etnografów, którzy r o z s z e r z y l i p i e r w o t n e tezy H e r s k o v i t s a , tworząc z t y c h założeń p o d s t a w y do s p e c j a l n e j d z i e d z i n y antropologii społecznej, z w a n e j s t u d i a m i akulturacyjnymi. 1 B a r d z o podobną pozycję z a j m u j e H e r s k o v i t s również i w d z i e d z i n i e badań porównawczych n a d k u l t u r a m i reprezentującymi różny stopień zaawansowania w r o z w o j u . S t w o r z o n y p r z e z niego zespół pojęć n a z w a n y c h potocznie „relaty­ w i z m e m k u l t u r o w y m " w y p ł y w a z t y c h s a m y c h źródeł, co i pojęcie „akulturacji". Dążność d o ogarnięcia i s t o t y k u l t u r i n n y c h niż t a , jaką r e p r e z e n t u j e b a d a c z , d o ­ prowadziła tego uczonego do s t w i e r d z e n i a , że n i c n i e upoważnia n a s do w y r o k o ­ w a n i a , że d a n a k u l t u r a jest gorsza od i n n y c h l u b że j e s t d o w o d e m niższości l u d u ją reprezentującego. K u l t u r a jest przecież formą z a s p o k a j a n i a w s z e l k i e g o r o d z a j u potrzeb powstałą w konkretnych warunkach geograficznych, środowiskowych i h i s t o r y c z n y c h , w y p r a c o w a n ą p r z e z d a n y l u d n a p r z e s t r z e n i długich okresów, co uczyniło daną kulturę s p e c y f i c z n y m t w o r e m społecznym n i e odpowiadającym swą strukturą i n n y m społeczeństwom, które rozwinęły się n a o d m i e n n y m podłożu g e o g r a f i c z n y m i h i s t o r y c z n y m . Stąd właśnie w y p ł y w a względność w s z e l k i c h ocen k u l t u r y , które przyjęły swą klasyczną postać w pojęciach r e l a t y w i z m u k u l t u r o w e g o . T o h u m a n i t a r n e s t a n o w i s k o zajęte p r z e z amerykańskiego etnografa n i e p o z o ­ stało bez e c h a w e t n o g r a f i i światowej. T e s a m e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a odnaleźć możemy w t e z a c h l a n s o w a n y c h p r z e z C l a u d e Lévi-Straussa, że t y l k o w y m i e n i m y n a t y m m i e j s c u jego ostatnią n i e z w y k l e interesującą i kontrowersyjną książkę L a pensée sauvage . N i e b r a k było również i głosów k r y t y c z n y c h , n p . ze s t r o n y u c z o n y c h r a d z i e c k i c h , którzy dążąc do m a k s y m a l n e g o o b i e k t y w i z o w a n i a oceny p r o ­ cesów h i s t o r y c z n y c h widzą w t e z a c h H e r s k o v i t s a n i e b e z p i e c z n e t e n d e n c j e do z a c i e 2 1 Study R. R e d f i e l d , of Acculturation, Paris Polskiej". 2 R. L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Memorandum on „American A n t r o p o l o g i s t s " , v o l . 38, 1936, s. 149—152. 1962. P o r . recenzję z tej książki zamieszczoną w tomie the 7 „Etnografii �NEKROLOGI 336 ranią różnic w z a k r e s i e postępu społecznego, co może w s w o j e j prowadzić do całkowitej negacji postępu j a k o takiego. konsekwencji do­ Nie ulega wątpliwości, że przyjmując niemożność p o r ó w n y w a n i a i o c e n i a n i a k u l t u r s k a z u j e m y się n a błądze­ n i e w ś r ó d różnorodności z j a w i s k k u l t u r o w y c h bez n a d z i e i n a u z y s k a n i e s y n t e t y c z ­ nego o b r a z u k u l t u r y ogólnoludzkiej, co w e d ł u g większości współczesnych fów j e s t j e d n y m z głównych zadań antropologii n i u . M i m o t y c h zastrzeżeń, których w i z m u kulturowego tach etnogra­ w s z e r o k i m tego słowa rozumie­ słuszności n i e sposób podważyć, tezy relaty­ n a p e w n o odegrały w a ż n ą rolę w międzynarodowych etnograficznych i znalazły swój oddźwięk w wielu pracach kontak­ etnograficznych p o p r z e z dążność d ° głębszego wniknięcia w istotę k u l t u r p o w s z e c h n i e nazywanych , .prymitywnymi". Odrębną życia dziedziną naukowego też p o p r z e z bądź działalności to p r z e z Melville'a montowanie współuczestniczenie Herskovitsa szeregu było wypraw i współprzewodniczenie wielu organizowanie badawczych, kongresom bądź nauko­ w y m i z j a z d o m . N i e u l e g a wątpliwości, że najwięcej c z a s u i m i e j s c a w s w e j poświęcił on k o n t y n e n t o w i , n a którym się urodził, wśród amerykanistów. N i c więc dziwnego, cji najreprezentatywniejszego Anthropologist". organu zajmując poczesne że p r z e z długie l a t a stał n a czele r e d a k ­ antropologów amerykańskich „American Niemałą też rolę odegrał w p a r y s k i m „Societě des A m e r i c a n i s t e s " . Jednakże żywe z a i n t e r e s o w a n i e elementem murzyńskim w S t a n a c h Zjednoczonych skierowało jego u w a g ę i n a i n n e k o n t y n e n t y , a szczególnie n a k o n t y n e n t r z y s t y , n a Afrykę. N i c więc dziwnego, wyprawie że już w macie­ o k r e s i e międzywojennym, dzięki do A f r y k i i długim s t u d i o m w z a k r e s i e l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j , w y ­ chodzą spod jego pióra c e n n e p r a c e na temat epoki niewolniczej' w również n a t e m a t s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich. T a k więc w choć krótka p r a c a pt. Culture się jego p o d s t a w o w a , w pracy miejsce czasopiśmie , , A f r i c a " , w której podaje własną Areas Afryce, roku of Africa koncepcję zamieszczona podziału tego n e n t u n a s t r e f y k u l t u r o w e , oparte n a s p e c y f i c e e k o n o m i c z n e j jak 1933 u k a z u j e konty­ i tradycjach etnohi- s t o r y c z n y c h . O b o k tego. r o d z a j u s y n t e t y c z n y c h ujęć z n a j d u j e m y w jego p r a c a c h n a « temat Afryki wiele TJahomeju. W studiów dotyczących h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u , niedługim więc s t o s u n k o w o amerykańskiej a szczególnie c z a s i e stał się on n a g r u n c i e etnografii j e d n y m z czołowych p r z e d s t a w i c i e l i a f r y k a n i s t y k i . Krzewieniu wiedzy o tej części świata i o r g a n i z o w a n i u badań n a d p r z e m i a n a ­ m i społecznymi zachodzącymi w A f r y c e poświęcił w i e l e c z a s u j a k o profesor North­ w e s t e r n U n i v e r s i t y i członek w i e l u k o m i s j i n a u k o w y c h . P o z a t y m był on k i e r o w ­ nikiem wypraw badawczych do Gujany Holenderskiej (1928—1929), H a i t i (1934), T r y n i d a d u (1939) w r e s z c i e B r a z y l i i (1941—1942). W y n i k i e m t y c h w y p r a w j e s t s z e r e g studiów i większych p r a c traktujących mieszkańców b a d a n y c h krajów. Na o specyfice pierwsze antropologicznej miejsce w tych i kulturowej studiach się p r a c e o e k o n o m i c e l u d ó w p r y m i t y w n y c h i f o r m a c h i c h o r g a n i z a c j i wysuwają społecznej. N i e b r a k również wśród t y c h p r a c szkiców h i s t o r y c z n y c h , a k u l t u r a c y j n y c h , f o l k l o ­ rystycznych, a nawet jedynie — j a k ludu możemy muzykologicznych. dobrze wyrazić rozumiał swoją a s p e k t y i zgłębimy p r o b l e m y Rozpiętość Herskovits opinię dopiero — że wtedy, tych o zainteresowań kulturze gdy poznamy jej historyczno-gospodarczego głęboka o r a z dzięki znajomości l i t e r a t u r y , umożliwiła m u s z e r s z e s p o j r z e n i e n a kultury ogólnoludzkiej Herskovitsa, i na napisanie śniejszych i n a j l e p s z y c h podręczników antropologii, tom zatytułowany Man and His Work's. zdobyta dzięki jej Jed­ badaniom rozwoju wiedza wszystkie uwarunkowania. nocześnie zagadnienie i wszechstronna dowodzi jakiegokolwiek jednego z własnym najwcze­ który ukazał się j a k o pokaźny �NEKROLOGI 337 N i e możemy się więc dziwić, że u c z o n e m u tej m i a r y nieobce były również z a ­ g a d n i e n i a m e t o d y i zadań n a u k i , jaką reprezentował. W i e l o k r o t n i e p u b l i k u j e on i wygłasza s w o j e z d a n i a n a t e m a t r o l i antropologa w e współczesnym społeczeństwie i l a n s u j e p r o g r a m y badań n a d a k t u a l n y m i p r z e m i a n a m i społecznymi w różnych środowiskach k u l t u r o w y c h . T e metodologiczne doświadczenia i przemyślenia s t a ­ wiają go w rzędzie n a j w y b i t n i e j s z y c h organizatorów życia n a u k o w e g o już n i e t y l k o , w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h , a l e w ogóle n a świecie. N a j l e p s z y m tego d o w o ­ d e m jest r o l a , jaką odegrał w p r z y g o t o w y w a n i u i k i e r o w a n i u k o l e j n y c h K o n g r e ­ sów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o g r a f i c z n y c h w F i l a d e l f i i (1956) i Paryżu (1960). Śmierć zaskoczyła go w c z a s i e ożywionych p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do V I I K o n ­ g r e s u w M o s k w i e , gdzie miał również ważne z a d a n i a do spełnienia. T o właśnie działalności H e r s k o v i t s a zawdzięczamy między i n n y m i s t w o r z e n i e okoliczności ułatwiających p i e r w s z e s p o t k a n i e etnografów r a d z i e c k i c h z a n t r o p o l o g a m i ame­ rykańskimi i p r z e d s t a w i c i e l a m i etnologii z a c h o d n i e j . Ż e to p i e r w s z e s p o t k a n i e w F i l a d e l f i i było owocne, dowiódł już k o n g r e s p a r y s k i , w którym uczestniczyła l i c z n a e k i p a r a d z i e c k a o r a z p r z e d s t a w i c i e l e etnografii k r a j ó w d e m o k r a c j i l u d o ­ w e j . W y m i a n a zdań, j a k a t a m nastąpiła, t a k z a s a d n i c z o zmieniła sytuację ś w i a ­ tową, że u c z e s t n i c y k o n g r e s u n i e z a w a h a l i się oddać p r y m a t u organizacyjnego u c z o n y m r a d z i e c k i m decydując o t y m , że następny k o n g r e s odbędzie się w M o s k w i e . Podsumowując t y c h k i l k a krótkich u w a g o spuściźnie n a u k o w e j Melville'a J . H e r s k o v i t s a należy z całym u z n a n i e m ustosunkować się do dążeń, j a k i e oży­ w i a ł y jego działalność. Życie s w e poświęcił s z u k a n i u p r a w d y o w i e l u p r o b l e m a c h wiążących się z r o z w o j e m społeczeństw o różnym poziomie k u l t u r o w y m i t a k r o ­ z u m i a n e z a d a n i e antropologa wypełniał w miarę s w y c h sił r z e t e l n i e i z e n t u z j a z ­ m e m wzbogacając antropologię o s z e r e g ważnych spostrzeżeń i tez. Skłania n a s to do z a s t a n o w i e n i a się n a d w i e l o m a k w e s t i a m i i do p o n o w n e g o przemyślenia p e w ­ n y c h s p r a w . Pomocą w t y m posłużyć n a m może w przyszłości dokładniejsze s t u ­ d i u m n a t e m a t jego p o g l ą d ó w i założeń t e o r e t y c z n y c h , które czekają o p r a c o w a n i a również i w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j . Ważniejsze prace i artykuły M . J . Herskovitsa 1924 A Preliminary pologist", On Consideration of v o l . 26, s. 50—63. the Culture Areas of Africa, „American Anthro­ the Negro-White Population of New York City: The Use of the Variability of Family Strains as an Index of Heterogeneity or Homogeneity, [w:] Procee­ dings XXI International Congres of Americanicsts,, H a g u e , s. 5—12. 1925 The Negro's Americanism, s. 353—360. [w:] A l a i n Locke, The New Negro, New York, 1926 The Cattle Complex in East Africa, 361—380, 494—528, 633—654. 22 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I „American A t h r o p o l o g i s t " , v o l . 28, s. 230—272 �NEKROLOGI 338 1927 Acculturation and the American Negro, „Southw. P o l . a n d S o c . S e i . Q u a r t . " , v o l . 8, s. 211—225. 1928 The American Negro. A Study in R a c i a l C r o s s i n g , N e w York. 1929 Adjiboto. An African Game of the Bush-Negros of Dutch Guiana, „ M a n " , v o l . 20, s. 122—127. Social Selection and the Formation of Human Types, „Human Biology", v o l . 1, s. 250—262. 1930 Anthropometry The of the American Culture The Negro Areas of Africa, in the New logist", Negro (b.m.w.). „Africa", v o l . 3, s. 59—77. World: The Statement of a Problem, „American Athropo- v o l . 32, s. 145—156. 1931 Tales i n Pidgin E n g l i s h f r o m N i g e r i a , „Journal of A m e r i c a n F o l k - L o r e " , v o l . 44, s. 448—466. Physical Form of Mississippi Negroes, „American J o u r n a l of P h y s i c a l l o g y " , v o l . 16, s. 193—201. ( w r a z z V . К. C a m e r o n i H. Anthropo­ Smith). 1932 Some Aspeckts Wari in the New of Dahomean World, Ethnology, „Journal of „Africa", v o l . 5, s. 266—296. Royal Anthropological Institute", vol. 62 r s. 23—37. 1933 On the Provenience of New W o r l d N e g r o e s , „Social F o r c e s " , v o l . 12, s. 247—262. A Tootnote to the History of Negro Slaving, „Opportunity" v o l . 11, s. 178—181 ( w r a z z F . S . H e r s к o v i t s). Outline of Dahomean Religious Belief (b.m.w.) ( w r a z z F . S . Herskovits). 1934 Freudian Mechanisms in Primitive Negro C . G. Seligman, L o n d o n , s. 75—84. Rebel Destiny, among the Bush Negroes z F . S. H e r s к o v i t s). Psychology, of Dutch [w:] Essays Guiana, New presented York to (wraz �NEKROLOGI 339 1935 The Social History chology, What of the Worcester Has Africa Negro, [w:] Given America?, H a n d b o o k oí Social C. M u r c h i s o n , (Massachusetts), Psy­ s. 207—267. „The N e w R e p u b l i c " , v o l . 84, s. 92—94. 1936 Applied Anthropology and the American Anthropologists, „Science", v o l . 83, s. 215—222. The Significance of West Africa for Negro Research, „Journal of N e g r o History", v o l . 21, s. 15—30. Suriname Folklore b.m.w. ( w r a z z F . S. Herskovits). 1937 African Gods and Catolics Saints in New pologists", v o l . 39, s. 635—643. A World Note on „Woman Marriage" in Dahomey, a Haitian Valley, New York. The Significance of Anthropologist", Tales Negro „American Anthro­ , , A f r i c a " , vol. 10, s. 335—341. Life the Study of Acculturation v o l . 39, s. 259—264. in Pidgin English from s. 52—101 ( w r a z z F . S. Belief, for Anthropology, Ashanti, „Journal of A m e r i c a n Herskovits). in „American F o l k - L o r e " , v o l . 50, 1938 Acculturation. Dahomey, The The Study an Ancient Ancestry of the of West Culture African American Contact, Kingdom, Negro, New York. 2 vols., N e w York. ,,The A m e r i c a n S c h o l a r " , vol. 8, s. 84—94. 1940 The Economic Life of Primitive Peoples, New York. 1941 The Myth of the Negro Past, New York. 1942 Education and s. 737—749. Cultural Dynamics, „American J o u r n a l of S o c i o l o g y " , v o l . 48, „American S o c i o l o g i c a l Review", 1943 The Negro in Bahia, Brazil: v o l . 7, s. 394—402. The Southermost Outposts v o l . 45, s. 495—510. a Problem of New in Method, World Africanisms, „American Anthropologist", �NEKROLOGI 340 T h e Negroes of Brazil, „Yale R e v i e w " , v o l . 32, s. 263—279 ( w r a z z F . S . Hersko­ vits). 1944 Drums and D r u m m e r s in A f r o - B r a z i l i a n Cult Life, „Musical Q u a r t e r l y " , v o l . 30, s. 477—492. 1945 Backgrounds of African T h e Processes [R. L i n t o n Problem, Method s. 5—24. Trinidad vol. Art, Denver. of Cultural Change, ed.], C o l u m b i a — N e w and Theory Proverbs („Old 58, s. 195—207. [w:] The Science of Man Y o r k , s. 143—170. in Afroamerican Time Saying So"), Studies, „Journal in the World Crisis „Afroamérica", v o l . 1, of A m e r i c a n Folk-Lore", 1946 African Literature (Negro Folklore), Encyclopedy [w:] of Literature, v o l . 1, N e w Y o r k , s. 3 — 1 5 . Folklore after a Hundred Years: A Problem in Redefinition, „Journal of American F o l k l o r e " , v o l . 59, s. 89—100. 1947 Trinidad Village, New York (wraz z F . S. Herskovits). 1948 Man The and His Works Contribution pologists", The Science of A m e r i c a n of Cultural Anthropology, New York. S t u d i e s to A f r i c a n i s t R e s e a r c h , „American Anthro­ v o l . 50, s. 1—10. 1949 Música de Culto Afrobahiana, „Revista ( w r a z z R. A . W a t e r m a n ) . de E s t u d i o s M u s i c a l e s " , v o l . 1, s. 65—127 1951 The Present Status and Needs of Afroamerican Research, „Journal of N e g r o H i ­ s t o r y " , v o l . 36, s. 123—147. 1955 The Social Organisation tional de Americanistas, of t h e C o n d o m b l e , [w:] Annais Säo P a o l o , s. 505—532. XXXI Congress Interna­ �NEKROLOGI 341 1956 On Some Modes of Volkenkunde", Ethnographic vol. 112, s. Comparison, „Bijdragen tot de T a a l - , L a n d - , e n 129—148. 1958 Dahomean Narrative, Evanston ( w r a z z F . S. H e r s к o v i t s). Krzysztof Makidski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cb7dc212c4ad4674b16127109f6f6fc5.pdf d9c4ce313adb7ba0083fb3658982fc3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1193 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.234-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia; Zmysłowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N Е К R O L O G I „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRE LEROI-GOURHAN (1911-1986) 19 lutego 1986 r. zmarł w Paryżu Andre Leroi-Gourhan, znawca, wielki humanista naszych c z a s ó w . by następnie objąć Katedrę w College Byt profesorem de France, etnolog, prehistoryk, j ę z y k o ­ Sorbony od gdzie p o z o s t a w a ł 1956 do do 1968 г., czasu przejścia na emeryturę, tj. do 1982 r. Osierocony przez rodziców na początku I wojny światowej, wychowywany przez dziad­ ków, opuścił szkołę w wieku 14 lat, aby zacząć D o matury przygotowywał się samodzielnie zarabiać na życie pracą w księgarni. w chwilach wolnych od pracy. Fascynował go przykład dziadka — amatora-przyrodnika, przemierzającego lasy w poszukiwaniu krzemieni. Wybiera jednak p o c z ą t k o w o zupełnie odmienne studia. W wieku 18 lat zostaje Ecole des Langues Orientales, gdzie uzyskał kolejno dyplom skiego. studentem z języka rosyjskiego i chiń­ Fascynuje go Azja. W 1937 r. otrzymuje stypendium rządu j a p o ń s k i e g o i wyjeżdża na 2 lata do Kyoto, gdzie ucząc francuskiego jednocześnie zaczyna interesować się prehistorią. Wraca do kraju w 1939 r. Po krótkim epizodzie wojennym otrzymuje zadanie strzeżenia przed wywozem skarbów Francji. Pracuje jako wicedyrektor M u s é e Guimet i strzeże m. in. skrzyń z Wenus z Milo i Nike z Samotraki. Jego więzi z muzealnictwem zostały nawiązane jeszcze przed wojną. Jako jeden z pierwszych, stałych zwiedzających odwiedza Muzeum utworzone po Wielkiej Światowej Wystawie w Pałacu przy Placu Trocadero — późniejszym M u s é e de 1'Homme. Z czasem w tym właśnie Muzeum uzyskał swoje laboratorium i pra­ c o w a ł jako kurator pierwszego, problemowego działu. Był autorem i technika", która 20 latach dopiero po obecności w ekspozycji wystawy stałej innym. Temat wystawy jest niejako tematem jego życia. Z a o w o c o w a ł d w u t o m o w ą pracą L'Homme et la Matiére (1943) i Milieu et „Środowisko ustąpiła rewelacyjną techniques (1945). fragment tej ostatniej książki, ze względu na zawartą w nim teorię ś r o d o w i s k a jako działającego równolegle do środowiska naturalnego w zbiorze: Etnologia. rysunki, Wybór tekstów wobec człowieka, (1969). Jedną ze szczególnych miejsca do dziś Maleńki kulturowego był t ł u m a c z o n y cech tych książek są wykonane własną ręką przez autora, zanim jeszcze napisał tekst. Rysunek zresztą w każdej jego książce pełnił funkcje komunikatu na równi ze s ł o w e m i nie był tylko ilustracją słowa. Po zakończeniu I I wojny światowej Leroi-Gourhan uzyskał nominację na profesora etnologii i prehistorii na Uniwersytecie w Lyonie, gdzie wykładał też antropologię Od tego czasu p r ó b o w a ł zawsze łączyć te dwie dyscypliny, by o d p o w i e d z i e ć go pytanie o istotę człowieka. Poszukiwał jednak odpowiedzi nie na poziomie ale poprzez analizę konkretów, czego świadkami byliśmy fizyczną. na dręczące filozoficznym, w jego pierwszych książkach, i co w y m a g a ł o znajomości warsztatu obu dyscyplin. Leroi-Gourhan jest człowiekiem konkretu, empirykiem i terenowcem. Od 1945 r. datuje się okres jego systematycznych prac archeologicznych, znaczony odkrywaniem kolejnych grot, by osiąść do Jemu poświęcił końca resztę na stanowisku swoich Pincevent lat, stając w zakolu się, jak go Sekwany żartobliwie koło Fontainebleau. nazywano, Człowiekiem z Pincevent. Stanowisko to zawiera pozostałości obozowiska ł o w c ó w rena, którzy się tam okresowo w 9 tysiącleciu p.n.e. Późniejsze, doroczne wylewy Sekwany osiedlali zakonserwo- �235 NEKROLOGI wały to, co po nich zostało. N a tym stanowisku zastosował Leroi-Gourhan m e t o d ę stratyfikacji horyzontalnej, niezmiernie drobiazgowo, ł o w c ó w na dużym pod tytułem obszarze. niemal minuta po minucie odtwarzając Pierwsza synteza tych prac została Fouilles de Pinccvcnl. Essai życie opublikowana w d'analyse ethnographique d'un habitat Praca ta wiąże w całość szereg jeszcze wcześniejszych dociekań tych 1972 r. magdalénien. teoretycznych, poczynając od pracy doktorskiej. T a (w dziedzinie nauk przyrodniczych) p o ś w i ę c o n a była śladom mecha­ nizmów równowagi w czaszkach kręgowców naziemnych i rozpoczyna ewolucji życia, którego początek stanowi paleontologia i technologia k o ń c o w y zamyka się w d w ó c h niezwykłych książkach: Le Geste cz. 1 — Technique cl langage, cz. 2 — La Mémoire Tu nad Leroi-Gourhan powstaniem ten wielki fresk p o r ó w n a w c z a . Rezultat et la Parole (1964-1965); et les rythmes. analizuje narzędzie jako przedłużenie ciała ludzkiego, zastanawia się mowy artykułowanej, pisze o konsekwencjach przyjęcia przez człowieka postawy wyprostowanej, rozważa zagadkę stopy ludzkiej, tak wyraźnie wyróżniającej człowieka spośród jego przodków. Dodaje bogate rozważania na temat sztuki prehistorycznej — tematyki i struktury r y s u n k ó w na podstawie Zajmuje naskalnych. Zajmuje formy i struktury całego się ich się w niej semiología prehistoryczną, zbioru z n a k ó w odczytać wariantami stylistycznymi i występowaniem próbując ich prawdopodobny na obszarze sens. szeroko pojętej Europy. Największe zasługi przypisuje się mu w zakresie badań nad sztuką paleolityczną. Temu poświęca Leroi-Gourhan swoją Les religions de la préhisloire de l'art occidental Lata po (1964) i m o n u m e n t a l n ą Préhisloire (1965). 1964 r. znaczyła choroba, która uniemożliwiła mu badanie speleologiczne grot, ograniczyła badania archeologiczne, ale do końca nie odebrała jasności umysłu i wielkiej woli rozwiązania zagadek u ł o ż o n y c h przez czas ludzki. Był wyjątkiem wśród badaczy w epoce, która sprzyjała wąskiej specjalizacji. Był wielkim humanistą zainteresowanym w c a ł o ś c i o w y m ujęciu człowieka i w pełni ś w i a d o m y m , że nie m o ż n a tego zrobić w obrębie jednej tylko dyscypliny. Jego ostatnie i Mécanique książki to: Les Rocines du Monde (1982), Le FU du temps (1983) virante (1983). Zofia MIRCEA Sokolewicz ELIADE 1907-1986 W kwietniu 1986 r. zmarł Mircea Eliade, wybitny religioznawca pochodzenia rumuńskiego, uczony, którego twórczy dorobek wywarł głęboki, inspirujący wpływ na całe pokolenie współ­ czesnych badaczy kultury i religii. Niespotykanie aktyw­ płodny, w ciągu ponad 50-letniej ności naukowej z równą s w o b o d ą poruszał się po tak różnych dziedzinach, jak antropologia, socjologia, psychologia, fenomenologia, hermeneutyka, filozofia religii i historii, filozofia języka i wiele innych. Zgodnie uznany za najwybitniejszego historyka religii naszej epoki, pozo­ stawił po sobie blisko 40 prac p o ś w i ę c o n y c h rozmaitym aspektom zjawisk religijnych, setki artykułów i ... 12 powieści (oraz 1 dramat Ifigenia) — owoc świata wyobraźni obok równoległej ścieżki reżimu Dla Eliadego pierwszy, rumuński etap życia troskliwie pielęgnowanego naukowego. był niezwykle istotny w jego formacji intelektualnej. Jako student uniwersytetu bukareszteńskiego pisze pracę d y p l o m o w ą o filozofii renesansu włoskiego, w latach 1929-1931 zaś odbywa studia w Indiach (w tym przez 6 mie­ sięcy praktykuje y o g ę o technikach yogi. w himalajskim aśramie Hardwar), Indie i duchowa cających w ą t k ó w w twórczości istoty zjawisk religijnych, do które zaowocują pracą doktorską kultura Orientu staną się jednym z wiecznie powra­ Eliadego i zapoczątkują wiele dróg wiodących do odkrycia interpretacji m i t ó w i symboli, do opisu morfologii sacrum �236 NEKROLOGI i refleksji nad kondycją homo religiosus. Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej Eliade rozpoczyna działania w kierunku animacji ś w i a t o w e g o środowiska religioznawczego i w 1938 r. zakłada m i ę d z y n a r o d o w y przegląd religioznawczy „Zalmoxis". Z tą samą inicjatywą patronuje wraz z Ernstem Jüngerem przy zakładaniu czasopisma „Antaios" w 1959 г., w obok zaś Josepha Kitagawy i Charlesa Longa redaguje pierwszy tom History of 1961 r. Religions. W wyniku I I wojny światowej Eliade osiada we Francji, gdzie wykłada w Ecole Pratiques des Hautes Etudes i publikuje swe najważniejsze, przynoszące światową sławę i autorytet dzieła: г.). Le de retom Traktat (1949). Immortalité o historii Le religii Chamanisme et liberté (1949, et les (1954). Mythes, polski przekład techniques revés 1966 archaiques et mystéres de Mythe l'extase (1951), Téternel Le Yoga. (1957). Pod koniec lat pięćdziesiątych wiąże się na stałe z uniwersytetem w Chicago, gdzie obejmuje kierownictwo katedry historii religii. Ostatni, amerykański etap życia Eliadego przynosi dalsze pogłębienie studiów nad mitem i symbolem (Le Sacre fenomenologicznej et le profane, 1957; Aspects na nowe obszary mapy (Religions du mythe, australiennes, 1963), ekspansję refleksji 1972), także ekspansję p o g l ą d ó w badacza religii na nowe tereny antropologii filozoficznej (La Nostalgie des origines, 1971), lecz przede wszystkim przynosi m o n u m e n t a l n ą 3 - t o m o w ą edycję Histoire des croyanees 'et des idees religieuses już w Traktacie (1976-1980). dzieła problemowo nawiązującego do t e m a t ó w podjętych o historii religii, a wzbogaconego tutaj wiedzą i doświadczeniem minionych 30 lat. Przygotowywany polski przekład Historii wierzeń i idei religijnych uzupełni w znacz­ nym stopniu skromny zasób piśmiennictwa eliadowskiego w Polsce. O p r ó c z Traktatu o historii religii ukazały się bowiem jedynie: wybór tekstów pt. Sacrum, mit, historia waniu M . Czerwińskiego i ostatnio Yoga. Nieśmiertelność i wolność (1970) w opraco­ (1985). Autentyczna p o p u l a r n o ś ć Eliadego w środowiskach nie tylko naukowych spowoduje, być m o ż e , szerszą prezentację jego bogatej spuścizny. Magdalena Zmyslowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1028f82f20b0787519528c0766bb137.pdf 37b4743450207c7ce82f6017ebfbcb09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1249 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.225-234 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E К R O L O G I „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1988, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JÓZEF BURSZTA (1914-1987) W dniu 6 lipca 1987 r. zmarł nagle w Poznaniu w pełni sił twórczych — profesor Józef Burszta, wybitny i wielce zasłużony dla nauki polskiej etnograf, socjolog i historyk kultury. Urodzony 17 kwietnia 1914 г., w rodzinie chłopskiej, we wsi Grodzisko Dolne powiatu łańcuckiego — całym swym dojrzałym i twórczym życiem związał się z Wielkopolską. Jego pogrzeb zgromadził ludzi nauki i kultury, uczniów i przyjaciół — przybyłych na tę smutną uroczystość z różnych stron kraju. W osobie Zmarłego żegnano wieloletniego kierownika Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu, przewodniczącego Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, redaktora naczelnego Dziel wszystkich Oskara Kolberga, redaktora czasopisma Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", członka Narodowej Rady Kultury oraz wielu towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych w kraju i za granicą. Żegnano wychowawcę licznych pokoleń etnografów i socjologów, uczonego, który w swych dziełach rzucił wiele nowego światła na proces formowania się kultury wsi polskiej w przeszłości i w czasach współ­ czesnych, niezrównanego popularyzatora wiedzy etnograficznej, a także wiel­ kiego miłośnika i badacza folkloru, i obyczaju ludowego. Wyrazy wielkiego 15— Etnografia Polska, t, 33. г. I �226 NEKROLOGI uznania i przyjaźni dla Profesora zawarte były w słowach pożegnania, w składanych na mogile kwiatach, a także w pieśniach śpiewanych przez bliski Jego sercu zespół folklorystyczny „Grodziszczaki", przybyły na tę uroczystość z rodzinnej wsi. Próby odnalezienia przez Profesora własnej, twórczej drogi życiowej sięgają czasu, kiedy jeszcze wzrastał wśród swoich we wsi. „Już w dzieciństwie wyznawał z okazji swego 70-lecia urzekł mnie dawny, tajemniczy świat transmitowany przez opowieści ludowe, legendy, strachy, przesądy. Byłem pochłonięty tym światem [...] A kiedy pasałem krowy, oczy miałem wlepione w krajobraz, w tamte wąskie pasy pól, krzaki, wzniesienia i w ten daleki horyzont rodzinny Małopolski. Co jest za tym horyzontem. Później przyszła fascynacja książką"*. Szkołę powszechną ukończył w Grodzisku, gimnazjum w pobliskim miastecz­ ku, Leżajsku. W 1934 r. po uzyskaniu świadectwa dojrzałości rozpoczął studia socjologiczne na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, które od 1937 r. kontynuował na Uniwersytecie Warszawskim. Był uczniem profesorów socjologii i etnografii — Jana Stanisława Bystronia i Stanisława Poniatowskiego. Jako student pracował od 1937 r. w Państwowym Instytucie Kultury Wsi, prowadzonym przez prof. Józefa Chałasińskiego i uczestniczył w pracach przygotowawczych do wydania przez niego monumentalnego, 4-tomowego dzieła pt. Młode pokolenie chłopów (1938 г.). „Studia i pierwsze lata pracy stwierdzał później Profesor — zdecydowały, że wieś jako twór historyczny weszła w moje życie na stałe..." W czasie I I wojny światowej i okupacji niemieckiej prof. Józef Burszta przebywał w swych rodzinnych stronach, gdzie prowadził tajne nauczanie oraz uczestniczył w podziemnej działalności ruchu ludowego pod pseud. „Kaleta". Po wyzwoleniu w 1944 r. jako przedwojenny uczestnik ruchu młodzieżowego włączył się do pracy w Związku Młodzieży Wiejskiej i już w styczniu 1945 r. wyjechał z ramienia Zarządu Głównego tej organizacji do Poznania, w celu reaktywowania działalności młodzieżowej we wsiach wielkopolskich. W Poznaniu początkowo pracował w Wojewódzkim Urzędzie Ziemskim, a następnie prowadził dział wydawnictw w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego „Polska". Należał w tym czasie do Polskiego Stronnictwa Ludowego, później do Lewicy PSL i Odrodzonego PSL. Od 1949 r. do ostatnich dni swego życia uczestniczył w działalności oświatowej, kulturalnej i wychowawczej Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Przez wiele lat był m. in. przewodniczącym Rady Naukowej Zakładu Historii Ruchu Ludowego * Wszystkie zacytowane wypowiedzi Józefa Burszty p o c h o d z ą z wywiadu przeprowadzo­ nego z Nim przez redaktora Jana S o c h ę dla „Tygodnika Kulturalnego" (por. „Świat od środka". „Tyg. Kult." z dn. 17 V I 1984 г., nr 25). W zarysie d o t y c z ą c y m biografii Profesora korzystano z archiwum „Encyklopedii Ruchu Ludowego", znajdującym się w Redakcji Historycznej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej. �NEKROLOGI 227 przy Naczelnym Komitecie ZSL, członkiem Rady Nadzorczej Ludowej Spółdzielni Wydawniczej oraz współpracownikiem instytutu naukowego w Poz­ naniu poświęconego badaniu działalności Wincentego Witosa. Wszystkim tym placówkom służył swą wiedzą i doświadczeniem, przy czym konsekwentnie skierowywał uwagę działaczy ludowych — zwłaszcza młodych — na wartości tkwiące w kulturze, sztuce i obyczajowości chłopskiej. Z pobytem w Poznaniu łączy się najbardziej twórcza droga naukowa Profesora. W 1945 r. uzyskał magisterium z socjologii w katedrze prof. Tadeusza Szczurkiewicza, w 1946 r. został asystentem, a następnie adiunktem Katedry Socjologii. W 1951 r. ze względu na likwidycję socjologii na uniwer­ sytetach, w tym także na U A M w Poznaniu, przeszedł do katedry historii gospodarczej tegoż Uniwersytetu. Od 1954 r. prowadził zajęcia na Uniwersytecie Łódzkim, początkowo na stanowisku zastępcy profesora, a od 1955 r. docenta. Przełomową datą w działalności Profesora był rok 1957, w którym przejął kierownictwo Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu. Już w 1959 r. został na tymże Uniwersytecie profesorem nadzwyczajnym, a w 1966 r. zwczajnym. Pełnił także funkcje dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycznego, a następnie prorektora U A M (1965-68). Na przestrzeni wielu lat wytężonej pracy nauczanie Profesora zaowoco­ wało imponującymi osiągnięciami: 130 dyplomów magisterskich, 33 doktor­ skich, 8 habilitacji oraz 33 recenzje prac habilitacyjnych. Doktoranci i habilitanci to nie tylko wychowankowie Uniwersytetu w Poznaniu, ale także innych ośrodków i placówek naukowych — etnograficznych i socjologicznych. Zaufa­ nie i szacunek, jakim darzono Profesora, oraz Jego wielka życzliwość dla ludzi młodych, poszukujących własnej drogi życiowej, stwarzały w Ka­ tedrze atmosferę przyjacielskiej współpracy i twórczych poszukiwań nauko­ wych. Niemniej imponujące były osiągnięcia naukowo-badawcze Profesora liczące ogółem ok. 400 pozycji bibliograficznych. Zakres problematyki zawartej w tych publikacjach jest szeroki, zgodny z Jego wielokierunkowymi za­ interesowaniami naukowymi oraz obszarem i pasją działania społecznego. Mówił na ten temat przed paroma laty: „Czuję niedosyt, nie zrobiłem tego, co sobie założyłem. Mój niedosyt jest z pewnością wynikiem tego, że nie szedłem jedną ścieżką w życiu, ale prowadziłem jednocześnie — jak to określam —pług pięcioskibowy. Życie tak mnie bowiem wciągnęło w różne akcje, że musiałem swój czas dzielić na własną pracę naukową, na pracę dydaktyczną, społeczną i organizatorską". Wielostronna działalność naukowo-badawczą Profesora znaczona jest pozycjami, które weszły na trwałe do dorobku nauk etnologicznych i socjolo­ gicznych dotyczących przede wszystkim wsi polskiej i jej kultury. Z pierwszego okresu badań Profesora wyróżnić należy takie pozycje, jak: Wieś i karczma (1950), Społeczeństwo i karczma (1951), Szkice z dziejów wsi (1955) oraz Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej (1958). Obok wymienionych ukazało się w tym czasie wiele pozycji w opracowaniach zbiorowych �228 NEKROLOGI oraz liczne artykuły, wstępy, recenzje, wypowiedzi na aktualne tematy— zamieszczane na łamach czasopism naukowych, popularnonaukowych oraz tygodników społeczno-kulturalnych. Kierownicza rola w Katedrze Etnografii pozwoliła Profesorowi rozwinąć działalność naukową skierowaną na badania etnograficzne w Wielkopolsce oraz na odzyskanych ziemiach zachodnich i północnych. W związku z tym nawiązywał i utrzymywał liczne kontakty z towarzystwami naukowymi, radami regionalnymi, a także placówkami muzealnymi. Był inicjatorem powo­ łania do życia Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego. Wszystkim tym instytucjom i placówkom o charakterze regionalnym służył radą bądź konsultacją naukową, a wybitniejsze jednostki przyjmował na seminaria i kierował ich pracami doktorskimi. Badania w Wielkopolsce i na ziemiach odzyskanych zaowocowały licznymi i nowatorskimi opracowaniami. Do najważniejszych pozycji należy tu zaliczyć opracowaną zbiorowo trzytomową monografię regionalną Kultura ludowa Wielkopolski (1960-1967), zawierającą podstawowe kompendium wiedzy historyczno-etnograficznej na temat tego regionu. Badania dotyczące ziem odzyska­ nych ukazały natomiast złożony proces zderzenia kulturowego, jaki się dokonywał na tych obszarach po I I wojnie światowej. Doświadczenia i wnioski wyniesione przez Profesora z tych badań stwarzały podstawę do refleksji teoretyczno-metodologicznych na temat procesów adaptacyjno-integracyjnych dokonujących się w warunkach zderzenia różnych kultur regionalnych i etnicz­ nych. Szczególnie interesującego materiału pod tym względem dostarczyły badania w Koszalińskiem, w Ziemi Lubuskiej oraz na Warmii i Mazurach, gdzie przez wiele lat Profesor sprawował merytoryczną opiekę nad badaniami etnograficzno-socjologicznymi prowadzonymi przez Ośrodek Badań Nauko­ wych w Olsztynie. Problematyce tej poświecone były również liczne prace magisterskie i doktorskie przygotowane pod Jego kierunkiem. Pod redakcją Profesora ukazała się również zbiorowa praca pt. Stare i nowe wsi koszalińskiej (1964). Polską kulturę ludową, która dla Profesora stała się z czasem głównym tematem Jego dociekań badawczych, ujmował w dwóch perspektywach — tradycji i przemian. „W swoich badaniach i studiach — stwierdzał— byłem zwrócony przede wszystkim w przeszłość, ale przecież nie mogły być i nie są mi obce zjawiska współczesne (...] zainteresowała mnie bardzo antropolo­ gia kulturowa, penetrująca właśnie współczesność, której zresztą nie sposób oddzielić od przeszłości, od tradycji". Zapewne te właśnie rozważania na temat tradycji i współczesności, a być może także pochodzenie wiejskie, skierowały uwagę Profesora na dostrzeganie w kulturze ludowej tych wartości, które zasługują na jej długie przetrwanie. „Tradycja jest czymś — kontynuo­ wał swoją myśl — od czego uciec nie można | . . . ] jest wszechobecna. Widzimy ją w procesie socjalizacji, w wychowaniu rodzinnym czy szkolnym [...] Tradycja może pełnić doniosłą rolę, integrować ludzi, kształtować ich świa­ domość, poczucie obywatelskie, miłość do ojczyzny". Ta wysoka ranga �NEKROLOGI 229 przypisywana tradycji wypływa także z tego, że Profesor Burszta był nie tyłko badaczem kultury ludowej, ale jej wielkim miłośnikiem. Urzekł Go w szczególności folklor, jego bogactwo i siła przetrwania. Prowadziło Go to również do rozważań i teoretycznych sformułowań dotyczących wzajemnej relacji zachodzącej pomiędzy kulturą ludową a kulturą narodową. Książka Kultura ludowa a kultura narodowa (1974), ukazująca ów problem w szerokiej perspektywie historycznej i porównawczej, daje poważny wgląd w Jego na ten temat przemyślenia. Najpełniejsze podsumowanie studiów Profesora na temat kultury ludowej i jej powiązań z kulturą narodową znajdujemy w Jego ostatniej książce (nagrodzonej przez Ludową Spółdzielnię Wydawniczą) pt. Źródła kultury chłopskiej (1985). Problem kształtowania się zmiennego obrazu kultury ludowej na przestrzeni nieomal całych dziejów ojczystych analizował Autor w kontekście warunków ustrojowych, społecznych i kulturowych sięgając niejednokrotnie do analogii europejskich, a nawet pozaeuropejskich. Korzeni kultury chłopskiej w Polsce poszukiwał w kulturowej wspólnocie plemiennej, śledząc następnie dalszy jej rozwój i obraz poprzez wszystkie epoki aż do współczesności. Zrealizowanie takiego zamysłu wymagało od Autora nie tylko wiedzy etnograficzno-socjologicznej, ale także szerokich kompetencji interdyscyplinarnych, którym Autor niewątpliwie sprostał. Zainteresowania badawcze Profesora folklorem i jego współczesnymi for­ mami określanymi mianem folkłoryzmu przyczyniły się m. in. do powstania wielkiego współczesnego ruchu folklorystycznego. Pisząc i mówiąc na ten -temat stawał się po części jego wielkim propagatorem. Wytrwale służył pomocą i radą zespołom folklorystycznym jako konsultant, a także jako członek komisji oceniających zespoły na festiwalach i przeglądach artystycz­ nych. Szczególną wagę przywiązywał do odbywających się co kilka lat w Rzeszowie, festiwali polonijnych zespołów folklorystycznych. Wielki i nie­ wymierny jest wkład Profesora we współczesne odradzanie się ruchu artystycz­ nego we wsiach polskich. Ruchowi temu przewodził myślą twórczą i bez­ granicznym oddaniem w działaniu, zmierzającym do jego prawidłowego rozwoju i utrwalenia tych treści kulturowych, które na to najbardziej zasługują. Zakres działalności dydaktycznej, naukowej i organizatorskiej prof. Józefa Burszty wykraczał znacznie poza ramy wyznaczone pracą Katedry. W latach 1954-1958 pracował w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, a w latach 1958-1971 kierował Pracownią Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i województwazielonogórskiego tegoż Instytutu. Ponadto, uczestniczył autorsko w różnego rodzaju działaniach zespołowych. Do takich należą niewątpliwie cenne opracowania etnograficzne zawarte w 3-tomowej Historii chłopów polskich (1970-1980) oraz w 2-tomowej syntezie Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981). Od 1961 r. pełnił ważną i odpowiedzialną funkcję redaktora naczelnego Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Z zaplano­ wanych ok. 90 tomów tej edycji ukazało się do tej pory 64, pozostałe są w opracowaniu. Od 1967 r. był również redaktorem naczelnym „Ludu" �230 NEKROLOGI organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, działającego od 1895 r. Ponadto w 1975 r. został profesor Józef Burszta przewodniczącym Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, który koordynuje w skali krajowej działalność placówek etnograficznych i dyscyplin pokrewnych, a także stanowi ich reprezen­ tację na zewnątrz. Nie sposób w tym miejscu wymienić wszystkie placówki naukowe i społecz­ ne, poprzez które działał Profesor, a także ukazać wszystkie Jego osiągnięcia. Był niespożyty w pracy i w działaniu, zawsze otwarty na sprawy ogólno­ społeczne i zwyczajne ludzkie. Wyróżniony został wieloma nagrodami, m. in. międzynarodową nagrodą J. G. Herdena (1975 r.) i nagrodą im. Oskara Kolberga (1977). Wszelkie ostateczne rozstania mają to do siebie, że są przedwczesne i pozostawiają po sobie pustkę. Kiedy jednak odchodzą ludzie nieprzeciętni istnieje pewność, że pustki tej nie da się rychło wypełnić. Maria Biernacka �JÓZEF G A J E K (1907-1987) Józef Gajek urodził się w Wiedniu. Jego dzieciństwo i młodość związane są jednak przede wszystkim ze Lwowem. Był wychowankiem Uniwersytetu im. Jana Kazimierza, na którym studiował w latach dwudziestych równo­ legle polonistykę pod kierunkiem profesorów J. Kleinera i T. Lehra-Spławińskiego oraz etnografię u J. Czekanowskiego i A. Fischera. W 1932 r. doktoryzuje się z zakresu etnografii na podstawie pracy Kogut w wierzeniach ludowych, publikowanej następnie w wydawnictwach Lwowskiego Towarzystwa Naukowego. Po krótkim okresie działalności pedagogicznej w szkolnictwie średnim, przechodzi J. Gajek do pracy naukowej w dziedzinie etnografii, pełniąc kolejno funkcje: asystenta przy Katedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, współpracownika Instytutu Bałtyckiego w Gdyni, kierownika Instytutu Pomorzoznawczego w Toruniu, wreszcie dyrektora Instytutu Ziem Południowo-Wschodnich we Lwowie, gdzie zastaje go wybuch I I wojny światowej. Z racji piastowanych stanowisk w instytucjach zajmujących się pograniczami etnicznymi, w okresie kolejnych okupacji Lwowa zmuszony jest ukrywać się pracując dorywczo, często fizycznie, aby utrzymać rodzinę. Po zakończeniu wojny osiada J. Gajek początkowo w Lublinie, gdzie uzyskuje habilitację na podstawie pracy Zarys etnograficzny Podola, opartej głównie na własnych badaniach terenowych. Praca ta zawiera szczegółową analizę materialnej �232 NEKROLOGI. kultury Podola z uwzględnieniem rozprzestrzeniania się poszczególnych zjawisk kulturowych, ilustrowanych licznymi kartogramami. Już jako profesor nad­ zwyczajny wykładał J. Gajek etnografię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a następnie obejmuje Katedrę Etnografii na UMCS. W roku 1946 przenosi się na Uniwersytet Poznański, by wreszcie w 1953 r. osiąść na stałe we Wrocławiu. Obok pracy dydaktycznej kontynuowanej na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie piastuje funkcję kierownika Katedry Etnografii Ogólnej, obejmuje również Józef Gajek kierownictwo Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej powołanego przez Polską Akademię Nauk celem opracowania Polskiego Atlasu Etnograficznego. Polski Atlas Etnograficzny stanowi bezsprzecznie największe dzieło życia prof. dr. J. Gajka. Jego zainteresowania kartografią etnograficzną i atlasem sięgają pierwszych lat powojennych. Już w 1945 r. na X X I Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Lublinie, jego sekretarz Generalny — Józef Gajek— wysuwa koncepcję przejęcia przez Towarzystwo patronatu nad opracowaniem РАЕ. Z Jego też inicjatywy nowo kreowane Towarzystwo za jedno z podstawowych swoich zadań uznało opracowanie i wydanie tegoż Atlasu. W nowych warunkach, zarówno politycznych jak i naukowych, jakie zaistniały po I I wojnie światowej, należało przebudować niemal całkowicie przedwojenną koncepcję Atlasu Etnograficznego, tak w zakresie założeń merytorycznych, jak też techniki i metody kartografowania. Analizując pod­ stawy źródłowe i metodologiczne oraz zakresy chronologiczne i tematyczne europejskich atlasów etnograficznych, doszedł J. Gajek do wniosku, że Polski Atlas Etnograficzny nie powinien być wzorowany na którymś z istniejących już atlasów. Należało więc wypracować nowe metody i techniki pracy. Dokonał tego w latach 1945-1953, w konsekwencji czego Polski Atlas Etnograficzny zapoczątkował nowy kierunek kartografowania zjawisk, który z większymi bądź mniejszymi zmianami znalazł zastosowanie w późniejszym czasie w pracach kartograficznych typu atlasowego większości krajów Europy Środkowej. Rezultatem intensywnych prac J. Gajka w tym zakresie są liczne Jego publikacje krajowe i zagraniczne związane z Polskim Atlasem Etnograficz­ nym zapoczątkowane w 1947 r. artykułem pt. Polski Atlas Etnograficzny (Annales UMCS, Suplementum I). Był również J. Gajek autorem wszystkich kwestionariuszy do atlasowych badań terenowych zawierających ponadto wiele wytycznych co do metody i techniki badań РАЕ. W kolejnych zeszytach Atlasu ukazuje się wreszcie blisko 30 map autorstwa bądź współautorstwa J. Gajka. W ostatnich latach życia zainteresowania naukowe J. Gajka skupiły się na zagadnieniach regionalizacji Polski. Nowatorską próbę takiej regionali­ zacji opartej na wynikach РАЕ przeprowadził najobszerniej w artykule Etnograficzne zróżnicowanie obszaru Polski, opublikowanym w pracy zbiorowej Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej w 1976 r. Artykuł ten zawiera �NEKROLOGI 233 wnikliwe podsumowanie wyników wielu lat żmudnych badań i poszukiwań prowadzonych pod kierunkiem J. Gajka przez zespól pracowników РАЕ — badań, które umożliwiły opracowanie kartograficzne całokształtu kultury materialnej ludu polskiego. Sądzić należy, że gdyby nie śmierć, prace nad syntetycznym ujęciem wyników map РАЕ byłyby przez Autora kontynuowane nadal. Trzeba przy tym pamiętać, że pod redakcją J. Gajka ukazało się łącznie sześć zeszytów РАЕ, a kolejne dwa są w końcowym stadium wydawniczym. Dydaktyka oraz praca nad Atlasem Etnograficznym stanowią jedynie część działalności naukowej J. Gajka. Bodajże największe zasługi położył On w zakresie organizacji życia naukowego. Bezpośrednio po wojnie był inicjatorem reaktywowania w Lublinie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które pod Jego sprężystym kierownictwem jako Sekretarza Generalnego wybiło się na jedno z pierwszych miejsc wśród towarzystw naukowych w kraju. Świadczy o tym chociażby szeroko zakrojona akcja wydawnicza prowadzona pod redakcją i z inicjatywy J. Gajka, że wymienimy tu tylko „Ludy", t. X X X V I - X L V I ; Prace Etnograficzne t. I - V I ; Prace i Materiały Etnograficzne t. V I - X X I I ; Atlas Polskich Strojów Ludowych z. 1-26. Łącznie pod naczelną redakcją J. Gajka, nie licząc Polskiego Atlasu Etno­ graficznego, opublikowanych zostało w ramach wydawnictw PTL — 1132 arkusze autorskie. Trwale zapisał się J. Gajek w dziejach Towarzystwa jako organizator jego archiwum naukowego oraz biblioteki, która zresztą, jedynie dzięki Jego energii i zapobiegliwości, została przywieziona ze Lwowa do Polski jeszcze w okresie działań wojennych. Znaczne zasługi położył Zmarły w zakresie organizacji życia naukowego katedr uniwersyteckich w Lublinie, Poznaniu i Wrocławiu oraz jako inicjator konferencji i zjazdów naukowych. Na dorobek naukowy J. Gajka składa się blisko 200 pozycji. Poza artykułami dotyczącymi Atlasu stanowią go prace poświęcone metodzie i metodyce w etnografii, pozycje związane ze strukturą narodowościową i etniczną zwłaszcza pograniczy Polski oraz monografie regionalne i tema­ tyczne. Za całokształt działalności na polu naukowym prof, dr J. Gajek odznaczony został Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, medalem 10-lecia Polski Ludowej oraz złotą odznaką Gryfa Pomorskiego. Te odznaczenia nabierają specjalnego blasku, jeśli się weźmie pod uwagę fakt, że stosunek do życia prof. dr. J. Gajka nigdy nie był koniunkturalny, a nawet wręcz przeciwnie — nie krył On swych poglądów, a jego gorący patriotyzm i przywiązanie do Kresów Wschodnich nie zawsze i nie we wszystkich środowiskach spotykały się z pozytywną oceną. Janusz Bohdanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/234777881b2a3d47463a3af86f16fb14.pdf a9307c43ac52c78a2f3f36427db0b3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5205 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Dzięgiel, Leszek (1931-2005) Tylkowa, Danuta (1932-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4830 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.215-222 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Doc. dr hab. Danuta Tylkowa 9 I 1932 - 11 XII 2004 Etnolog, docent doktor habilitowany w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie Urodzona 9 I 1932 r. w Przemyślu, córka Anny z Gerlickich i Józefa Brodów - dyrektora młyna w Przemyślu. Okres I I wojny światowej i okupacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkańców wielonarodo­ wego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945, wraz z rodzicami, bratem i przyrodnią siostrą, znalazła się w Krakowie, a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do Krakowa, uczęszczając do X I Gimnazjum im. J. Joteyko. Na¬ wiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymywała do końca życia. Maturę zdała we Wrocławiu w 1951 r. W tym też roku podjęła studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierunek Studium Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 r. uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. Konstrukcja drewnia­ nych ścian chaty w Polsce, napisanej pod kierunkiem prof. dr Kazimierza Moszyńskiego. W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr inż. Akademii Rolniczej w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) - obecnie jest ona doktorem nauk biolo¬ gicznych w Collegium Medicum UJ w Krakowie. �216 NEKROLOGI Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ (bada­ nia terenowe, prace bibliograficzne) m.in. uczestnicząc w pracach związanych z redakcją przy­ gotowywanego do druku przez prof. dr K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 brała udział w akcji odczytowej popularyzują­ cej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Od 1 V I I I 1958 r. związana była z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezonowych, jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 I I I 1964 r. w stopniu konsultanta. 1 I I I 1967 r. podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 r., podejmując 1 X I tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii I H K M PAN w Krakowie w charakterze stałego pracownika etatowego - do 30 I V 1976 r. na stanowisku star­ szego asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 I I I 1976 r. na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzentami: prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 I I I 1991 r. na podstawie pracy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989) zaś 1 1 1992 r. została powołana na stanowisko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Materialnej). 1 I I I 1987 r. objęła stanowisko kierownika Pra¬ cowni Etnologii I H K M PAN w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 r. Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach ( M K K K ) (założonej w 1959 r.); była członkiem międzynarodowego zespołu redak¬ cyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bałkanów, przygotowując z doc. dr hab. Marią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze Karpat Polskich. W Komisji tej od 1976 r. przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 r. oficjalnie powołana została przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodni¬ czącą sekcji polskiej. W 1993 r., w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowa¬ na została działalność M K K K , do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tylkowa. Dzięki jej dużemu osobistemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego Karpat (Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opracowania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korekcie słownika czesko-słowacko-polskiego terminów związanych z budownic¬ twem, opracowanego przez PhDr. J. Langera ze Słowacji - redaktora powyższego wydawnictwa. Zainteresowania naukowe D. Tylkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagadnie¬ niach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie, „Etnografia Polska", t. 6: 1962, s. 338-347; Drewniane budownictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska", t. 33: 1989, z. 2, s. 83-92, il.),wnętrzem mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław 1976, s. 329-352.); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Traditionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, [w:] Traditionelle Transportmethoden, Budapest 1981, s. 37-41, i l . 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 8: 1983, s. 83-89). Podczas licznych badań empirycznych zgro¬ madziła wiele bardzo interesującego materiału związanego z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, transportem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wykorzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycy¬ ny ludowej, którym zresztą pasjonowała się od lat (np. Lecznictwo ludowe, „Etnografia Polska", t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; Die Volkspharmakologie in den polnischen Karpaten, „Ethnobotanik", t. 3: 985, s. 61-64) D. Tylkowa ujmowała wieloaspektowo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeu¬ tyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu �NEKROLOGI 217 magicznemu w medycynie ludowej poświęciła nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy religijno-magiczne w karpackim lecznictwie ludowym, [w:] Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003, s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej (Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, [w:] Funkcje społeczne etnologii, Poznań, 1979, s. 76-79, Wiedza ludowa [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów dotyczących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Aka­ demię Nauk syntezie pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, wyróżnionej w 1981 nagrodą sekretarza PAN. Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr M . Gładysza, który szczególny nacisk kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania materiałów archiwalnych i bibliograficznych. Brała udział w zainicjowanych przez M . Gładysza mono­ graficznych badaniach na Opolszczyźnie, opracowując zebrane przez siebie materiały do mono­ grafii Dąbrówki Dolnej. Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły przemiany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski, Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tylkowa była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, „Etnografia Polska", t. 28:1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości o regionie, współautorstwo U . Lehr, [w:] Podhale. Tradycja we współczes­ nej kulturze wsi. Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, „Etnografia Polska", t. 28: 1984, z. 1; Medycyna ludowa [w:] Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego. Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne, [w:] Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, [w:] Podhale..., s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Janowi Pawłowi I I monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Dunajca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Dunajec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, (red.) F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997, s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęconych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego [w:] Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata, Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („Bez uroku". Elementy religijnomagiczne w karpackim lecznictwie ludowym, [w:] Czas zmiany, czas trwania..., D. Tylkowa uczestniczyła nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia historii kultury ludowej Karpat, cz. 1 Materiały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1 Lidova architektura, Brno 1981). W ramach prac dydaktycznych prowadziła w Katedrze Etnografii Słowian UJ seminaria, konsultacje prac ma¬ gisterskich oraz praktyki studenckie. Była promotorem pracy doktorskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tylkowej w maju 2005 r. Będąc wytrawnym badaczem terenowym umiejętnie wykorzystywała w swych pracach nau¬ kowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przedmiotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tylkowa była szczególnie związana, ceniąc sobie moż¬ liwość prowadzenia - na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze podkreślała - dogłęb¬ nych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego mieszkańcami. Ich inteli¬ gencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dziedzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocował licznymi, długoletnimi przyjaź¬ niami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność pracy zespołowej. Była koleżeń¬ ska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną pomocą i radą. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach w kraju i za granicą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związku Radzieckim i na Węgrzech. �218 NEKROLOGI W 1993 r. odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 r. wyróżniona pamiątko¬ wym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu. Od 1958 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 r. Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję zastępcy przewodniczącego tej Komisji. Należała również do Krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego. Zmarła 11 X I I 2004 w Krakowie, pochowana została na tamtejszym Cmentarzu Rakowickim. Krystyna Hermanowicz-Nowak Zofia Szromba-Rysowa �„Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel (15 IX 1931 - 19 IV 2005) W dniu 19 kwietnia 2005 roku zmarł w Krakowie prof. dr hab. Leszek Dzięgiel, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, etnograf zajmujący się w ciągu swego życia zarówno badaniami tradycyjnej kultury ludowej, problematyką kultur pozaeuropejskich jak i stu¬ diami nad strukturami życia codziennego w okresie PRL-u. Prof. L . Dzięgiel uważał się za etnografa w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Dał temu wyraz w dyskusji prowadzonej swego czasu na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej". W rozmo¬ wach podkreślał zawsze, iż pragnął studiować historię. Etnografem został w wyniku arbitralnej decyzji administracyjnej, przesuwającej Go do grupy studentów Studium Historii Kultury Material¬ nej UJ, mającej specjalizować się w tej dyscyplinie. Mimo to był etnografem konsekwentnym, to jest opowiadającym się za modelem etnografii, w której kluczową rolę odgrywają badania terenowe i sporządzony na ich podstawie szczegółowy opis przejawów lokalnej kultury, nieko¬ niecznie zmierzający ku wyszukanej interpretacji. Przypuszczać można, iż na taki model uprawiania etnografii przez prof. L. Dzięgla wpływ mieli trzej krakowscy uczeni. Ze studiów u Kazimierza Moszyńskiego wyniósł umiejętność widzenia �220 NEKROLOGI zjawisk kultury w rozległym kontekście porównawczym. Romanowi Reinfussowi zawdzięczał możliwość dobrego zapoznania się z praktyką badań terenowych. Andrzej Waligórski nauczył Go antropologii funkcjonalnej i udostępnił M u swe afrykańskie materiały terenowe. Prof. L. Dzięgiel przyznawał się do owego dziedzictwa, które stanowiło jedynie kanwę Jego, naznaczonej indywi¬ dualnymi rysami, działalności badawczo-naukowej. Na podkreślenie zasługuje wczesne uzyskanie samodzielności. Już jako student publikował doniesienia i artykuły z objazdowych badań organizowanych przez Romana Reinfussa. Sprzyjały temu rzucające się w oczy cechy osobowe Profesora: oprócz zamiłowania do wędrówek, daru obserwacji i umiejętności prowadzenia rozmowy z ludźmi - łatwość w posługiwaniu się piórem. Wędrowanie leżało w Jego naturze, aktywnie uprawiał turystykę kwalifikowaną i krajoznaw¬ czą, znał prawie całą Polskę, skwapliwie korzystał z możliwości wyjazdu za granicę. Każdą wolną chwilę spędzał z rodziną poza miastem, unikając wszelkich zorganizowanych odgórnie form wypoczynku. Sam wybierał sobie miejsca, okoliczności i otoczenie ludzkie gwarantujące M u zachowanie pełnej niezależności. Jako człowiek wierzący nigdy nie krył się ze swymi prak¬ tykami religijnymi, co niejednokrotnie wzbudzało wśród potencjalnych informatorów poczucie wspólnoty z przybyszem. Z wieloma swymi polskimi „gospodarzami" utrzymywał Profesor wielo¬ letnie i zażyłe przyjaźnie. W doraźnych stosunkach z ludźmi niekiedy szorstki i zdystansowany, zyskiwał wielce po bliższym poznaniu, odkrywając twarz człowieka przyjaznego, pomocnego, chętnie służącego radą i wsparciem. Profesor był też czujnym i bystrym obserwatorem otaczającej Go codzienności. Dokumento¬ wał jej stan i zmiany w prywatnych notatkach i na zdjęciach. Był zapalonym i utalentowanym fotografem, a także uzdolnionym rysownikiem. Jego zdjęcia i przeźrocza składają się na bogate archiwum domowe, trafiły też do zbiorów kilku instytucji, w których pracował. Świadectwem przemian polskiej kultury życia codziennego są też Jego listy pisane do znajomych i przyjaciół. Miał rzadki dar rysowania poprzez szczegóły szerszego i uogólnionego planu opisywanej rzeczywistości. Widać to już w dzienniczku ucznia szkoły podstawowej prowadzonym we Lwo¬ wie lat I I wojny światowej. Przelewanie myśli na papier nie sprawiało mu najmniejszej trudności, potrafił, oderwany od pisanego tekstu, powrócić do niego niemal automatycznie. Swoboda w pracy nad i z tekstem ułatwiała M u walnie działalność redakcyjną oraz opiekę nad uczniami przygotowującymi prace magisterskie i doktorskie. Leszek Dzięgiel urodził się 15 września 1931 roku w Mysłowicach na Śląsku. Z wychowania rodzinnego wyniósł patriotyzm i przekonanie, iż wykształcenie daje pewną i godziwą możliwość awansu społecznego. Tą drogą szli wytrwale przez kilka pokoleń Jego mieszczańscy przodkowie ze strony matki. Ojciec Władysław, pochodzący z bardzo ubogiej chłopskiej rodziny, pokonał j ą samodzielnie i szybko, docierając poprzez zwieńczone doktoratem studia historyczne do wy¬ sokich stanowisk systemu oświatowego na polskim Śląsku. Nie bez przyczyny Profesor uczulony był na pretensjonalne uproszczenia „dobrze urodzonych", a sympatyzował z ludźmi własnymi siłami zabiegającymi o swą przyszłość. Na życiu Profesora położyła się traumatycznym, głębokim i trwałym cieniem I I wojna świa¬ towa, nieodwracalnie druzgocąca dotychczasowe ramy istnienia Jego rodziny i całego polskiego społeczeństwa. Przed jej wybuchem ojciec Profesora wysłał swych bliskich z Katowic do rodziny we Lwowie. Sam, zmobilizowany, dotarł po klęsce wrześniowej na Węgry, gdzie, organizując polską oświatę, po upadku rządu Horthy'ego - wpadł w ręce Gestapo. Zmarł w styczniu 1945 roku w obozie koncentracyjnym w Hamburg-Neuengamme. Jego rodzina doświadczyła wszelkich wojennych bied i zagrożeń, atmosfery terroru okupacji niemieckiej i sowieckiej, a także grozy narastających waśni etnicznych. Lwowskie lata opisał profesor, wykorzystując prowadzony wów¬ czas chłopięcy pamiętnik, we wspomnieniowej książce Lwów nie każdemu zdrów, wydanej przez PTL w 1991 roku. Latem 1945 roku, osierocona i skazana na życie w niedostatku rodzina Dzięglów powróciła do Katowic. Tutaj Profesor ukończył w 1950 roku gimnazjum i liceum humanistyczne. Stąd też wyruszył do Krakowa na wymarzone studia historyczne, niedostępne, jak się okazało, dla „elementu klasowo niepewnego" i pod przymusem zamienione na etnograficzne. Ukończył je, �NEKROLOGI 221 uzyskując w roku 1955 stopień magistra na podstawie pracy poświęconej tradycyjnemu garn­ carstwu. Podczas studiów brał udział w licznych badaniach terenowych. Zebrane przez Niego materiały znajdują się głównie w archiwum byłego Instytutu Polskiej Sztuki Ludowej. Nie uzyskawszy zatrudnienia uniwersyteckiego, mgr Leszek Dzięgiel pracował w redakcji krakowskiego miesięcznika krajoznawczego „Ziemia". Po jego likwidacji w, 1959 r., wobec braku perspektyw znalezienia pracy i mieszkania przeprowadził się, wraz ze świeżo poślubioną Elżbietą Kieniewicz, do Katowic. Do roku 1967 pracował tam jako instruktor pedagogiczny w Pałacu Młodzieży, znajdując swoistą niszę dla dającej M u satysfakcję aktywności w organizowaniu dla podopiecznych pieszych wędrówek krajoznawczych. Dodatkowo, w latach 1963-1965, kierował, budową skansenu organizowanego przez Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Zaangażowanie muze¬ alnicze pomogło M u w uzyskaniu stypendium norweskiego rządu, zainteresowanego promowa¬ niem swych skansenów i turystyki. Wyjazd zaowocował publikacją książkowego przewodnika Nor­ wegia (w 1972 roku), zaktualizowanego w 1990 roku, po kolejnym pobycie Autora w tym kraju. Dzięki służbowemu przeniesieniu do pracy w krakowskim Młodzieżowym Domu Kultury Leszek Dzięgiel mógł od końca 1967 roku, wraz z żoną i synem Maciejem, zamieszkać ponownie w Krakowie. Początek właściwej kariery naukowej Profesora wiąże się z uzyskaniem w 1969 r. etatu badawczo-naukowego w powstającym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych Wyższej Szkoły Rolniczej (dzisiejsza Akademia Rolnicza w Krakowie). W 1972 r. uzyskał na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ tytuł doktora nauk humanistycz¬ nych na podstawie rozprawy „Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej - studium z dziedziny antropologii ekonomicznej", napisanej pod kierunkiem prof. A. Waligórskiego. Jako pracownik IRiLKTiS organizował m.in. bibliotekę, zabiegając o sprowadzanie literatury zagranicznej. Dobrą znajomość angielskiego wykorzystywał publikując liczne recenzje z dzieł antropologicznych, praktycznie wówczas niedostępnych polskiemu środowisku humanistycznemu. Okres zainteresowania Profesora kulturami muzułmańskiego Wschodu zapoczątkował w 1974 roku pobyt stypendialny w Afganistanie, owocujący szeregiem artykułów na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych wieloetnicznego społeczeństwa. Afgańskie doświadczenia wykorzystywał też jako konsultant polskich orientalistów i etnografów organizujących naukowe ekspedycje do tego kraju. Przełomowe znaczenie dla Jego dalszej kariery naukowej miały trzykrotne pobyty w północ¬ nym Iraku u schyłku lat 70-tych. Jako uczestnik multidyscyplinarnej ekipy IRiLKTiS przygoto¬ wującej plany zagospodarowania rolniczego irackiego Kurdystanu, Profesor zebrał tam materiały terenowe pozwalające na ocenę stanu lokalnego rolnictwa i hodowli, a zarazem stanowiące podstawę Jego późniejszych studiów nad kulturą Kurdów. Choć wybuch wojny iracko-irańskiej przerwał definitywnie możliwość dalszych badań terenowych, Profesor kontynuował zaintereso¬ wania Kurdami. Habilitował się na podstawie rozprawy pt. Rural Community of Contemporary Iraqi Kurdistan Facing Modernization (1981), obronionej w 1982 r. w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Na tematy kurdyjskie opublikował wiele artykułów i wydaną w 1992 r. książkę Węzeł kurdyjski. Kultura, dzieje, walka o przetrwanie, stając się pierwszym polskim kurdologiem, docenianym w zagranicznych ośrodkach naukowych. Wysoko cenili i szanowali Go sami Kurdowie, czemu dali wyraz w mowie odczytanej nad Jego grobem na cmentarzu Rako¬ wickim w Krakowie. Aktywnie uczestniczył w życiu kurdyjskich organizacji w Polsce i innych krajach ich europejskiej diaspory. Kurdowie uznają publikacje Profesora za zewnętrzne świadectwa odrębności i wartości swej kultury. Pierwsza Jego książka o Kurdach, przetłumaczona z angiel¬ skiego na język sorani, używana jest w dzisiejszym Kurdystanie jako podręcznik akademicki. Mniej znane od kurdyjskich fascynacji Profesora, a równie ważne, było Jego zainteresowanie inną, niemal zupełnie zapomnianą mniejszością bliskowschodnią, chrześcijańskimi Asyryjczykami. Plonem wyjazdów Profesora na Wschód były całe serie naukowych artykułów, publikowa¬ nych w polskich i zagranicznych czasopismach naukowych oraz liczne wystąpienia na konferen¬ cjach i spotkaniach naukowych. Efektem doświadczeń irackich była też publikacja na temat etno¬ grafii „stosowanej" uprawianej w sytuacjach „nietypowych". Krótki pobyt w Libii w 1981 roku �222 NEKROLOGI pozwolił M u na opracowanie porównawczego studium na temat dróg odgórnego modernizowa­ nia postplemiennego i chłopskiego rolnictwa na Bliskim Wschodzie. Doceniając zawsze wagę popularyzacji wiedzy o świecie publikował na bieżąco, w prasie codziennej i czasopismach, ilu­ strowane zdjęciami reportaże etnograficzne ze swych badań i podróży. Już w latach 70-ych Profesor podejmował się prowadzenia wykładów zlecanych M u przez Katedrę Etnografii Słowian UJ. O ich popularności przesądzała nie tylko egzotyczna tematyka, ale i Jego niewątpliwy talent dydaktyczny. W roku 1982 podjął w Katedrze pracę na pół etatu, w dwa lata później przeszedł na cały etat, by w 1987 zostać jej kierownikiem. Jego starania zostały uwieńczone w 1999 r. przekształceniem Katedry w Instytut Etnologii. W międzyczasie uzyskał stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ (1992), tytuł profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych (1993) i nominację na stanowisko profesora zwyczajnego (2000 r) Jako dyrek¬ tor Instytutu Etnologii prowadził ożywioną działalność zmierzającą do odnowienia i nawiązania współpracy oraz wymiany naukowej z ośrodkami etnograficznymi krajów Europy Środkowej i Wschodniej (Praga, Bratysława, Zagrzeb, Lublana, Budapeszt, Lwów) oraz Zachodniej (Berno, Monachium, Oxford, Durham, Bergen, Uppsala, Turku). Szczególną opieką otaczał badaczy przy¬ bywających do Instytutu Etnologii zza naszej wschodniej granicy. W czasach przed uruchomie¬ niem programów międzynarodowej wymiany studenckiej zabiegał także o umożliwienie młodym adeptom etnografii odbywania stażów i praktyk zagranicznych. Wypromował wielu magistrów i kilku doktorów, w tym również pochodzących z krajów pozaeuropejskich. Był aktywnym dzia¬ łaczem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych oraz Komisji Etnograficznej Krakowskiego Oddziału PAN. W latach 90-ych Profesor skupił swą uwagę na kwestii kulturowych wymiarów życia co¬ dziennego w Polsce w czasach tzw. realnego socjalizmu. Dużo na ten temat pisał. Oprócz licz¬ nych artykułów wydał dwie książki: wspomnieniową - Swoboda na smyczy (1996) oraz Paradise in a Concrete Cage (1998). Prowadził z tej dziedziny seminaria magisterskie i wykłady, także po angielsku dla obcokrajowców. Zaangażował się w tworzenie międzynarodowego programu FOROST, kierowanego przez Uniwersytet w Monachium, zajmującego się porównawczymi badaniami nad wpływem komunizmu i socjalizmu na życie w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. W swych rozważaniach Profesor nie omijał też problemów polskiej teraźniejszości, nie wstrzymując się od moralnego osądu postaw i zachowań promowanych jako nowoczesne, a które On uważał za destrukcyjne. Wypowiedzi swe publikował głównie na łamach krakow¬ skiego dwumiesięcznika „Arcana". Przejście na emeryturę w 2001 r. nie przerwało naukowej i dydaktycznej działalności Profesora. Nadal prowadził wykłady w Instytucie Filologii Orientalnej UJ oraz na prywatnych uczelniach wyższych w Rzeszowie i Katowicach, kontynuował opiekę nad doktorantami, pisał artykuły i recenzje. Zajęć tych nie przerwała nieuleczalna choroba, skazująca Go na postępujące kalec¬ two, ale nie pozbawiająca woli życia i pracy. Do końca zachowywał pogodę ducha, usiłując wewnętrznym pragnieniem aktywnego działania podtrzymać na duchu swych bliskich i zainspi¬ rować podopiecznych. W osobie prof. L . Dzięgla polska etnografia utraciła świadka i współtwór¬ cę ważnej, a dziś chyba niedocenianej epoki w powojennych dziejach. Marek Tracz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd5dc76c944e92dfbbac87bf328552eb.pdf a55a50bae20239c33fa643eb2c016cff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5153 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4781 Title A name given to the resource Nekrologi / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.456-468 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I ŚP. J E R Z Y KOWALSKI D n . 22 s t y c z n i a 1948 r . z m a r ł we W r o c ł a w i u prof. J e r z y K o w a l s k i , p r z e w o d n i c z ą c y miejscowego o d d z i a ł u Polskiego T o w a r z y s t w a L u d o ­ znawczego, p r o - r e k t o r i . n i e d a w n y d z i e k a n U n i w e r s y t e t u Wrocław­ skiego', ś w i e t n y p i s a r z i uczony, j e d e n z n a j z a s ł u ż e ń s z y c h p i o n i e r ó w k u l t u r y polskiej n a Z i e m i a c h O d z y s k a n y c h . S p o c z ą ł , j a k p i ę k n i e p o w i e ­ d z i a ł o n i m j e d e n z jego u c z n i ó w , ten, k t ó r y nigdy n i e o d p o c z y w a ł — quievit, qui numquam quiescebat. O d s z e d ł w k w i e c i e w i e k u od p r a c y , k t ó r e j o d d a w a ł w s z y s t k i e m y ś l i i serce, c a ł y s w ó j o g r o m n y talent i nie­ z w y k ł y zmysł organizacyjny. Nie jest r z e c z ą ł a t w ą d a ć c h a r a k t e r y s t y k ę d z i a ł a l n o ś c i Z m a r ­ ł e g o , n a tak wiele r o z c i ą g a ł a s i ę ona p ó l i w t y ł u szla k i e r u n k a c h . Wy­ bitny uczony, badacz l i t e r a t u r i k u l t u r y s t a r o ż y t n e j , g r e c k o - r z y m s k i e j , był r ó w n o c z e ś n i e cenionym p o w i e ś c i o p i s a r z e m , autorem o p r a c o w y w a ­ nych w s p ó l n i e z żoną, A n n ą K o w a l s k ą , książek «Złota kula», «Mijają n a s » i «Grucc», a obok tego jeszcze, j e d n y m z n a j c z y n n i e j s z y c h p r a c o w ­ n i k ó w k i l k u t o w a r z y s t w n a u k o w y c h , m i ę d z y n i m i Polskiego T o w a r z y ­ stwa Ludoznawczego. J e d n ą z ostatnich s w y c h prac, odczyt, w y g ł o s z o n y n a i n a u g u r a ­ c y j n y m posiedzeniu p u b l i c z n y m W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, a p ó ź n i e j w y d a n y d r u k i e m w S p r a w o z d a n i a c h t e g o ż T o w a r z y ­ s t w a I , 1941), ?.—12, n a temat « A u l o n o m i i z j a w i s k ś w i a t a duchowego)) zamknął refleksją o myśli ludzkiej, o p a n o w u j ą c e j i w p r a w i a j ą c e j w ruch ogrom materialnego ś w i a t a — mens agitans molem — i m o ż e do n i ­ kogo s ł u s z n i e j n i ż do niego n i e m o ż n a b y t y c h s ł ó w o d n i e ś ć . Ż y ł o w t y m niewielkiego w z r o s t u c z ł o w i e k u n i e w y c z e r p a n e j a k i e ś ź r ó d ł o e n e r g i i , u m i e j ą c e j d o k o n y w a ć r z e c z y i w y s i ł k ó w z d u m i e w a j ą c y c h . G d y b y nie niepospolite z d o l n o ś c i b a d a w c z e , k t ó r e k a z a ł y m u o b r a ć d r o g ę i z a ­ w ó d uczonego, b y ł b y w ż y c i u c h y b a w i e l k i m c z ł o w i e k i e m c z y n u , o r g a ­ nizatorem i b u d o w n i c z y m . A i l a k , p o m i m o ż e g ł ó w n e p o w o ł a n i e w i ą - �657 Śp. Jerzy zalo go r a c z e j ze ś w i a t e m Kowalski czystej m y ś l i n i ż d z i a ł a n i a , w ł a ś n i e dzinie organizacji nauki z a r ó w n o na s w e j c ó w c e , j a k i n a s t ę p n i e we W r o c ł a w i u , d o k o n a ł rzeczy niemal siły jednego Kiedy bek, to dzie­ pla­ przekraczających człowieka. s i ę b i e r z e do r ę k i d w a jego w dawniejszej lwowskiej aspekty i przegląda przede jego czysto wszystkim rzucają naukowy się w doro­ oczy nie­ f a c h o w e m u c z y t e l n i k o w i . Z j e d n e j s t r o n y s ą to p r a c e z d z i e j ó w s t a r o ż y t ­ nej retoryki, kiem i a z drugiej badania nad polskimi Mickiewiczom. rywającego Retoryka, czyli kunszt p r z e m a w i a n i a , a potem humanistami, najogólniej pięknego s i ę , b y ł t ą d z i e d z i n ą s ł o w a ż y w e g o i pisanego, n a k t ó r ą więcej od nas południowcy zwracali uwagi. wiele większą od Być może dlatego, starożytni na p o w i e t r z u , n a u l i c a c h i p l a c a c h p u b l i c z n y c h , a m o ż e retoryka, sztukę, nia odkąd siała i była zaczęto zastanawiać się podstawowym la d z i e d z i n a s t a r o ż y t n e j r e t o r y k i , od wiele do poza s i ę nad nią i dlatego, ż e i uprawiać wykształcenia a ż do s c h y ł k u dziś, domem, m ó w i o n e g o , b y l i w r a ż l i w i . To czynnikiem n i ą p r z e z szereg w i e k ó w po­ wysławiania że, jak nas c z ę ś ć ż y c i a s p ę d z a l i bardziej n a p i ę k n o s ł o w a , z w ł a s z c z a Koperni­ przekonywującego, i wychowa­ starożytności. jej n i e w y j a ś n i o n y c h też ją jako Cala dostatecznie i n a w p ó ł l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w , a ż po p i s m a k l a s y k a t e o r i i r e t o r y c z ­ nej ze s c h y ł k o w e j Lud, T. X X X V I I I już starożytności, He.rmogene.sa z Tarsu i jego p ó 40 �658 źniejszych objaśniaezy była nieustannie przedmiotem zainteresowań prot. K o w a l s k i e g o . O d tej d z i e d z i n y r o z p o c z ą ł s w ą k a r i e r a n a u k o w ą szerną rozprawą także poświęcił wydanie o- r e t o r y c e m ł o d e g o P l u t a r c h a , w y d a n ą ostatnie Hermogenesa, Wrocławskiego lata życia, Towarzystwa' Naukowego w Etnologa zainteresuje przede na te tematy pomnikowe cykl wydawnictw r. 1947. wszystkim d r o d z e z n a t u r a l n e j czysto zdolności przejawiającej z szeregu do trafnego, frapującego się wyraźnie w i zupełnie jego rozpraw który wienia swojej sprawy przed s ą d e m , kolegium fachowców-prawników, chalnym jakimś ciałem, a następnie jeszcze ujmowania rozmaitych i pro­ nieświa­ myśli, przysłowiach niach l u d o w y c h , a z drugiej strony z u m i e j ę t n o ś c i nigdy nowe, praca o początkach retoryki w Grecji, rozpatrująca blem, n a j a k i e j domej przygotowując k t ó r e godnie z a i n a u g u r o w a ł o ob­ w r. 1918, jej zdolności opowiada­ zręcznego przedsta­ w s t a r o ż y t n e j G r e c j i nie lecz n a j p i e r w z reguły sądem jesl nawpól-patriar- przysięgłych, do­ chodzącym do l i c z b y k i l k u s e t w o t u j ą c y c h , j a k z t y c h z d o l n o ś c i i u m i e ­ jętności w wyrosła system wiem z czasem cała sprecyzowanych refleksyjna sztuka, ujęta przepisów i wskazówek. wcześnie już Niewątpliwie bo­ b a d a n i a n a d g e n e z ą r e t o r y k i , która: n a s t ę p n i e stanie s i ę b e z s p o r n ą domeną historii' l i t e r a t u r y , s a m e socjologii, etnologii badań i jeszcze leżą wyraźnie na pograniczu Polaka pociągnąć muszą studia K o ­ literackich. Każdego zaś wykształconego w a l s k i e g o n a d K o p e r n i k i e m i M i c k i e w i c z e m . K i e d y l w o w s k i komitet chodu 450 r o c z n i c y u r o d z i n n a j w i ę k s z e g o w r . 1924 k s i ę g ę p a m i ą t k o w ą Kowalskiego zyk z prośbą łaciński Kopernika naszego a s t r o n o m a pt. ((Mikołaj Kopernik)), o opracowanie i jego s t u d i a tak s p e c j a l n e j filologiczne. I ob­ wydawał z w r ó c o n o s i ę do dziedziny, j a k ję­ oto z m a ł o na p o z ó r p o c i ą g a j ą c e g o tematu, z drobiazgowego r o z w a ż a n i a g r a m a t y c z n y c h w ł a ­ ściwości Kopernikowej łaciny w porównaniu współczesnych mu włoskich i niemieckich rakterystyka geniuszu wielkiego wysłowieniu, w sposobie f o r m u ł o w a n i a z łaciną długiego humanistów, szeregu wyrosła uczonego, p r z e j a w i a j ą c e g o cha­ się w m y ś l i , nade wszystko w jego niepo­ k a l a n e j j a s n o ś c i w y k ł a d u , b ę d ą c e g o w i e r n y m z w i e r c i a d ł e m j a s n e j i nie­ zawodnie trafnej przedmiot lozańskie koncepcji wykłady naukowej. Drugie Mickiewicza, studium, zajmuje się mające tym w ż y c i u naszego poety (1838—9), w k t ó r y m w r ó c i ł on na k r ó t k o do swego z a w o d u , do j a k i e g o p r z y g o t o w y w a ł s i ę przez studia zresztą uniwer­ syteckie, tj. do n a u c z a n i a j ę z y k ó w k l a s y c z n y c h . Nie w i e l u b o w i e m z d a j e sobie u nas s p r a w ę z tego, ż e n a j w i ę k s z y był z wykształcenia nego na owe rierę filologiem czasy fachowca nauczycielską jej p r o c e s f i l o m a t ó w . w z naszych klasycznym, wileńskim E . Groddka, gimnazjum kowieńskim, póki nie może romantyków uczniem zaczynającym za rokiem wybit­ następnie ka­ przerwał mu Studia w i l e ń s k i e m i a ł y mu się jednak o k a z a ć po- �659 żyteczne w cińskiej kilkanaście w literatur Akademii lat p ó ź n i e j , k i e d y Lozańskiej, słowiańskich w zanim College de u\va.gi twórczość jako historyka katedrę przeniósł France w ż y c i u Mickiewicza stosunkowo m a ł o dna objął nie w literatury ł a ­ sie Paryżu. na katedrę Jest to okres z n a n y , a jego n i e w ą t p l i w i e literatury ł a c i ń s k i e j n a s z e j z n a j o m o ś c i p r z e d e w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na to, ż e nie w i e r n e g o s k r y p t u jego w y k ł a d ó w uniwersyteckich, a tylko k r ó t k i e fragmentaryczne i dość i dorywcze s t u d e n t ó w . A p r z e c i e ż z tak b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n e g o się K o w a l s k i e m u o d t w o r z y ć bardzo się posiadamy tatki s a m e g o wykładowcy go­ wymyka no­ zapiski materiału udało w i e r n y obraz dorobku Mickiewicza w tej d z i e d z i n i e . U d a ł o s i ę j e d n a k tylko d z i ę k i n i e z w y k ł e j w p r o s t p r a c y , nie cofającej się przed badaniem ogarniającej czowi mal wiedzy rzutem filologicznej, najblahszych oka cały dorobek stwierdzającej na pozór drobiazgów, współczesnej pochodzenie Mickiewi­ każdego nieo­ t w i e r d z e n i a poety z takiego lub innego p o d r ę c z n i k a , b ę d ą c e g o ówczas do jednym pod­ w u ż y t k u , aby w s p o m n i e ć j u ż tylko o k i l k a k r o t n y c h p o d r ó ż a c h Lozanny i badaniach archiwalnych, przedsiębranych na miejscu. C z ę ś ć tylko d r o b n a tego i m p o n u j ą c e g o s u m i e n n o ś c i ą b a d a n i a i s z e r o k o ­ ścią h o r y z o n t ó w dorobku mowego wydania czytając pochodzącą («Meander» dem opublikowana Mickiewicza; tym od I I I , 1918, Wrocławskiego 57), ucznia została Zmarłego, iż c a ł o ś ć jego Towarzystwa w siódmym bardziej w i ę c B. ma cieszyć Bilińskiego, się rychło tomie s e j ­ się ukazać do wydań klasyków w nakła­ Naukowego. S z e r s z e k o ł a c z y t e l n i k ó w z n a ł y Jerzego K o w a l s k i e g o ze wstępów należy, wiadomość przekładach w świetnych krakowsko-lwowskiej i'Bibliotece N a r o d o w e j * "(((Wyznania)) ś w . A u g u s t y n a , « C h m u r y » fanesa) oraz z popularno-naukowych nie w « M e a n d r z e » dostrzega, chcenia szkiców ogłaszanych i ((Zeszytach W r o c ł a w s k i c h ) ) , ale nie k a ż d y ile p o d j e d n y m lub d r u g i m , w a f o r y s t y c z n e j na p o z ó r wnikliwego Arysto- j u ż po rzuconym twierdzeniu, badania, k r o c z ą c e g o po kryje ścieżkach sie woj­ zapewne formie od nie­ głębokiej erudycji, rzadko tylko uczęszcza­ nych. W y m y k a s i ę spod k o m p e t e n c j i czysto literackiej piękny i kompetentny nym przez działalności wyraz J . Parandowskiego, p i s z ą c e g o le s ł o w a w ł a ś c i w a Zmarłego. we ZnaJajzla wspomnieniu długoletniego ona pośmiertnym, przyjaciela ocena zresztą swój ogłoszo­ i kolegi Ko­ w a l s k i e g o po p i ó r z e , w n r z e 10 ( z 7. I I I . 1948) « O d r o d z e n i a » , do k t ó r e g o niech wolno pominąć skiej, będzie milczeniem przede ciekawego zasług wszystkim czytelnika Zmarłego odesłać. na polu zaś Uniwersytetu we Lwowie, skupiał wokół wolno jednak nauki pol­ Wrocławskiego. Jeszcze przed w o j n ą , jako długoletni Kazimierza Nie organizacji profesor siebie Uniwersytetu Jerzy Kowalski 42* Jana grono �660 u c z n i ó w , w p r o w a d z a j ą c i c h z w ł a s z c z a w te d z i e d z i n y b a d a ń , k t ó r e b y ł y m u s z c z e g ó l n i e bliskie. O r g a n e m tego g r o n a b y ł y «Acta politanb), w k l ó r y c h u k a z a ł o s i ę p o w o j n i e s i e d e m cińskich samego profesora seminarii II Leo- t o m ó w rozpraw ła­ i jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Ale prawdziwie b o h a t e r s k i o k r e s d z i a ł a l n o ś c i o r g a n i z a c y j n e j Z m a r ł e g o r o z p o c z ą ł s i ę we W r o c ł a w i u , gdzie p r z y b y ł p o w o j n i e po k r ó t k i m p o b y c i e n a K a t o l i c k i m U n i w e r s y t e c i e L u b e l s k i m , aby s t a n ą ć do p r a c y n a d t w o r z e n i e m uczelni w tym mieście. Kolejno jako dziekan i pro-rektor tetu W r o c ł a w s k i e g o , r e d a k t o r i w y d a w c a o r g a n u n a u k o w e g o Towarzysta nego Filologicznego Wrocławskiego skiego Towarzystwa T W roeławskiego 1 EOS, przewodniczący Towarzystwa Naukowego, Archeologicznego, Oddziału Polskiego a Polskiego Wydziału Filologicz­ założyciel Wrocław­ na koniec Towarzystwa polskiej Uniwersy­ przewodniczący Ludoznawczego od­ d a ł c a ł ą s w ą n i e p o ż y i t ą e n e r g i ę , czas i , niestety, z d r o w i e n a u s ł u g i b u ­ dowy wrocławskiego ośrodka naukowego. u w a g ę , jak długo we W r o c ł a w i u , г., p a n o w a ł y A przecież zniszczonym trzeba b r a ć pod oblężeniem w i o s n ą 1945 w a r u n k i z u p e ł n i e p i o n i e r s k i e , k i e d y trzeba b y ł o j a k spod z i e m i w y d o b y w a ć lokale, u r z ą d z e n i a , d r u k a r n i e — i l u d z i , p o t r z e b n y c h do ich obsłużenia. T o też wymieniony sprawowanych przez Zmarłego manią powyżej d ł u g i szereg nie m a n i c w s p ó l n e g o godności, z naszą t y t u ł ó w , lecz o z n a c z a r a c z e j o i l e ż d ł u ż s z y k o r o w ó d polską trosk, w y ­ s i ł k ó w i z a b i e g ó w , u w i e ń c z o n y c h z r e g u ł y p o m y ś l n y m w y n i k i e m . I jeśli dzisiaj polskie ż y c i e n a u k o w e we W r o c ł a w i u normalizuje s i ę coraz bar­ dziej i c o r a z s z e r s z y m p ł y n i e k o r y t e m , to jest to w z n a c z n e j m i e r z e z a ­ s ł u g ą tego, k t ó r y s p o c z ą ł j u ż na w i e k i po ż y c i u nie z n a j ą c y m na w r o c ł a w s k i m Nie m a ł ą spoczynku cmentarzu ś w . W a w r z y ń c a . część prac swoich i w y s i ł k ó w w ciągu t y c h l a ł ostat­ n i c h p o ś w i ę c i ł J e r z y K o w a l s k i w r o c ł a w s k i e m u o d d z i a ł o w i Polskiego T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o . J a k w i e l e z n i m u b y ł o , odczuto tam w y r a ­ źnie po jego śmierci. Do- m a j ą c e g o ficznego « L u d o z n a w c a » się ukazywać «Cień człowieka)), obfitujący j a k zawsze gający i niepokojący cował, oddawał kładał wszelkich W takiej p r a c y temu periodyku n a p i s a ł j e d e n z ostatnich s w o i c h literacką formą. przedsięwzięciu starań, w myśli aby d o p r o w a d z i ć spalił s i ę i odszedł niepospolite, a p o c i ą ­ N a d czymkolwiek wszystkie etnogra­ a r t y k u ł ó w pt. siły bowiem i całe je d o p o m y ś l n e g o przedwcześnie, ale poza pra­ serce, do­ końca. trwałym i r e a l n y m dorobkiem w postaci k s i ą ż e k napisanych i inslytucyj urucho­ m i o n y c h pozostanie po n i m w s p o m n i e n i e strudzenie z przeciwnościami, tkwiącymi ducha, b o r y k a j ą c e g o s i ę nie­ w martwej materii: agitans molem. Marian Plezia mens �661 ŚP. W Batko, październiku zasłużony WALERIAN 1947 roku BATKO zmarł w wychowawea-oświatowiec, śni ludowych, żołnierz w walce o Busku-Zdroju muzykolog Walerian i zbieracz pie­ niepodległość. Wyczerpany wojną, przeżyciami okupacyjnymi, intensywną pracą p o w o j e n n ą , c i ę ż k i m i w a r u n k a m i materialnymi ż y o i a w zniszczonej W a r ­ s z a w i e , nie m i a ł c z a s u ani ś r o d k ó w l e c z y ć z a d a w n i o n e j c h o r o b y . U m a r ł w p e ł n i ż y c i a , l i c z ą c 41 lat. Urodzony ukończeniu 11. szkoły I V . 190G r . w powszechnej Michałowicach, poświęcił się skiemu. Seminarium nauczycielskie u k o ń c z y ł winął ton, pow. organizator i dyrygent chóru wywaniu najmłodszych w Lubelskim i w Białymstoku. Tam sześćdziesięcioosobowego. nauczaniu Związku Teatrów roz­ nym. Prowadził inwentaryzację dorywczo, później już pieśni stale oświatowego G ł u c h o w a , pow. ludowych Lubelskim Otrzymał Jednocześnie pracował dziale m u z y c z ­ lubelskich, i systematycznie, o ś w i a t y pozaszkolnej w Kuratorium n i ó s ł s i ę do śpiewu. bary­ o d d a j ą c się wycho­ i Chórów Ludowych w kowo jako począt­ pracownik w l a t a c h 1932—35. S k i e r n i e w i c e , na s t a n o w i s k o Prze­ wychowawcy i muzycznego w tamtejszym Uniwersytecie L u d o w y m . 1936/37 b y ł n a u c z y c i e l e m s z k o ł y p o w s z e c h n e j w W a r s z a w i e , uzupełnił i p o g ł ę b i ł swe czył Wydział po nauczyciel­ Swoje uzdolnienia muzyczne, d a j ą c s i ę p o z n a ć jako dobry p o s a d ę nauczyciela s z k o ł y powszechnej w Lublinie, roku Miechów, zawodowi Od gdzie studia' m u z y c z n e . W r o k u 1939 na w i o s n ę u k o ń ­ Nauczycielski P a ń s t w o w e g o Konserwatorium Muzycznego w W a r s z a w i e . Objął kierownictwo działu muzycznego w Instytucie T e a ­ trów L u d o w y c h i sekretarstwo redakcji miesięcznika «Teatr Ludowy», w s t ę p u j ą c w ten s p o s ó b w ś c i s ł ą w s p ó ł p r a c ę z i d e o l o g i e m teatru wego J ę d r z e j e m Cierniakiem. W tym ludo­ okresie r o z w i n ą ł d z i a ł a l n o ś ć blikacyjną, zasilając Swoimi artykułami rzeczowymi lamy prasy pu­ oświa­ t o w e j , m u z y c z n e j i t e a t r a l n e j . W w o j n i e 1939 j a k o r e z e r w i s t a d o s t a ł do niewoli niemieckiej, z k t ó r e j u w o l n i ł się. B r a ł spiracyjnej n i e p o d l e g ł o ś c i o w e j w Warszawie, a po 7 niaka u k r y w a ł s i ę na p r o w i n c j i . W K o m a r ó w c e niem był tajne nauczanie kierownikiem i czynny udział w prace szkoły powszechnej, wojskowe w y udział w pracy aresztowaniu Podlaskiej pod prowadząc Batalionach się kon­ Cier- Radzy­ jednocześnie Chłopskich. u w a l n i a n i u L u b e l s z c z y z n y od o k u p a n t a . P o Brał weryfika­ cji z w o l n i o n y z o s t a ł z w o j s k a w stopniu m a j o r a . P o uzyskaniu niepod­ ległości Oświatową rówce założył pierwszą w Polsce Podlaskiej, tj. G i m n a z j u m p r z y g o t o w a w c z e dla kierował, W wionym roku Ludowym Spółdzielnię nauczycieli szkół powszechnych i 1945 p o w o ł a n y Instytucie w Koma­ Wiejskie, Uniwersytet Ludowy, tymi z o s t a ł do W a r s z a w y , gdzie w e Oświaty i Kultury objął kursy zakładami Wydział wzno­ Mu- �662 zyczny. Współpracował z Towarzystwem Teatru i B y ł c z ł o n k i e m Komitetu redakcyjnego m i e s i ę c z n i k a redaktorem działu muzycznego w ((Teatrze i Orkiestr Tow. Teatru ((Repertuaru C h ó r ó w Wycieńczony terialnymi, przewlekłą uzyskał miejsce chorobą w Muzyki Oświatowa)), Ludowym», redaktorem i Muzyki nerek gdzie od m ł o d s z e g o p o k o l e n i a i z a k o ń c z y ł go w p o ł o w i e drogi. Na podkreślenie zasługuje nym warunkami próbował s i ę k u r a c j i . T u t a j r o z p o c z ą ł s w ó j start ż y c i o w y lubelskiego, p o ś w i ę c o n a Ludowej». i złymi Busku-Zdroju, Ludowej. «Ргаса ma­ poddać wychowywania działalność regionalna Batki z naj­ okresu gromadzeniu pieśni i melodii ludowych o z n a c z e n i u d l a t e a t r u l u d o w e g o i etnografii L u b e l s z c z y z n y . waż­ Wszyst­ kie w o l n e c h w i l e od p r a c y s z k o l n e j : niedziele i ś w i ę t a , w a k a c j e — ś w i ę c a ł pracy terenowej, zbierając miała w początkowo stałą został charakter i systematyczną, odciążony od od pracy duży materiał dorywczy, czasu gdy szkolnej. później jako W pieśniarski. przekształciła pracownik zbieraniu po­ Praca ta się Kuratorium, melodii posługiwał się w y ł ą c z n i e s ł u c h e m , z d o b y w a j ą c w tym k i e r u n k u olbrzymie d o ś w i a d ­ czenie, k t ó r e w p r z y s z ł o ś c i s p o ż y t k o w a ł . Obok prof. T a d e u s z a Prejznera z Katowic, Walerian Batko brał który należy on do w pow. łukowskim głównych materiały muzykologów pieśni, folklorystyki lu­ do wystawienia z scenicznego terenu Ze­ po­ później weselne lubelskiej. belskiego, a z w ł a s z c z a w K r z c z o n o w i e , G a l ę z o w i e i Ś w i d n i k u , k t ó r e mu obrzędowe kilkaset powiatu służyły tekstowe zebrał «Wesela lubelskiego)) w i n s c e n i z a c j i B r o n i s ł a w a N y c z a . B a t k o z e b r a ł r ó w n i e ż m a t e r i a ł y etno­ graficzne do « k ą p a l v ) ) — u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w y c h p a l e n i a ognia, k t ó r e w Lubelszczyźnic kuratoryjny swoim Obok p r a w i c j u ż z a g i n ę ł y . Z e b r a n y plon B a t k i instruktor nazwiskiem umiejętnie stycznej muzyki dwie i śpiewu prace prowadzonej Józef poświęcone akcji i organizacyjnej ogłaszał Chmura, lubelskiej społecznej, wykorzystał wydając pieśni wychowawczej, Szkolnego Pozaszkolna)), które artykuły Oświatowa. 1—2); sela la» Lugelskicgoo, ((Teatr jego: 1947, nr Lndowy», «Tcmaty 1): ((śpiew w «Ргаса prac «Muzyka Szkole», Oświatowa» dla zapisujących Ludowa» (Teatr lubelskiego)) ( T e a t r obrzęd sobótkowy Ludowy, 1947. nr 1—2), (tamże, 1933, nr 8, nr 5); « D y n g u s — Ś m i g u s a ( W i c i . 1947, nr i (z światoń nierz (z portretem), « Р г а с а ,1, — Oświata inne. Oto melodie» 1917, «Z «Kompa!ka», Praca «Teatr 1946, 13). Oświatowa)), Ludo\v\», nr we­ «кара- Oświatowa. 1947, nr 1 Walerian; , 10—11, str. 380—88; Walerian Batko, muzyk, w y c h o w a w c a , społecznik portretem). nie­ (Praca str. 131): O W a l e r i a n i e Ba Ice p i s a l i : L u b i c z - N y c z B . — P a m i ę c i Batki pieśni Kuratorium «Polska Ludowy, « L u b e l s k a p i e ś ń l u d o w a » ( P i e ś ń w Szkole, 1930. — arty­ d r u k i e m z e b r a n e przez siebie oraz r ó ż n e a r t y k u ł y w c z a s o p i s m a c h : ((Dziennik U r z ę d o w y Okręgu pod ludowej. 1917, nr 11—12, str. i żoł­ 511—43; �663 S z u b z d a W ł a d y s ł a w — W a l e r i a n B a t k o (14. 4. 1906—23. radnik «Głos Muzyczny)), 1947, Nauczycielski)), n r 8—9, str. 4—6; 1947, 10. 1947), « P o - Т. K . — W a l e r i a n Batko, n r 20, str. 313; J . D. — W a l e r i a n Batko, « W i c i » , 1947, n r 48, str. 3. Henryk L U B OR Niełatwo będzie ocenić Zwolakiewicz NIEDERLE działalność naukową Lubora Niederlego, g d y ż t r z e b a by p o s i a d a ć r ó w n ą m u w s z e c h s t r o n n o ś ć , r o z l e g ł o ś ć i g ł ę b i e wiedzy. B y i bowiem uczonym, p r a c u j ą c y m nie n a u k i . P r e h i s t o r i a , etnografia, znawstwo, oto dyscypliny, k t ó r e nie w j e d n e j tylko antropologia, uprawiał, dziedzi­ historia, a nawet których znawcą ś l e d n i m . Ale n a u k i te u p r a w i a ł N i e d e r l e p r z e z c a ł e s w e ż y c i e w ściśle określonym przede kierunku. wszystkim Wszystkie one służyły jednego i języka. Przy Lubora poznania Niederlego okre­ s 1 o w i a n o z n a w с a, g d y ż b y i jednym z najlepszych z n a w c ó w kultury pewnym r jednym s ł o w e m tym, Słowian, choć ich typu główne niepo­ dla celu, dla j a k n a j b a r d z i e j w s z e c h s t r o n n e g o S ł o w i a ń s z c z y z n y . T o też działalność n a u k o w ą ślić m o ż n a mu języ- byi naprawdę fizycznego, historii, jego zainteresowania doty­ c z y ł y p r z e s z ł o ś c i , nie obce b y ł y m u z a g a d n i e n i a S ł o w i a ń s z c z y z n y czesnej, w s p r a w i e k t ó r e j n i e j e d n o k r o t n i e Urodzony filolog 20 klasyczny i września 1865 r o k u antropolog, już w glos w zabierał. Klatovach. z pierwszej wykształcenia swojej drukowanej p r a c y «О potfebe oddleni anthropologiekego p i i noye Muse u cćasopis Ćeskeho», wał Musea K r a l o s t v i kierunek, w jakim pójdą LXIII, Ui z a z n a c z y ć , ż e a n t r o p o l o g i ę r o z u m i a ł Ceskem», 1889, str. 275—285, jego b a d a n i a współ­ wskazy­ i zainteresowania. Niederle nie tylko w Należy znaczeniu f i z y c z n y m , ale tak, j a k u p r a w i a n o j ą w t y m o k r e s i e c z a s u , to jest, j a k o naukę, obejmującą o p r ó c z s t r o n y fizycznej c z ł o w i e k a , jego k u l t u r ę , h i ­ storię i prehistorię. W r o k u 1893 w y s z ł a w P r a d z e p i e r w s z a p r a c a Niederlego, która i m i ę jego u c z y n i ł a z n a n y m w s z e r o k i m ś w i e c i e u c z o n y c h E u r o p y . to « L i d s t v o у d o b ę pi'edhistorycke. se z v l a s t n i m zretelem va,nske». Książkę przetłumaczono na język rosyjski, a Byio na zenie slo- języku pol­ w s k i m u k a z a ł o s i ę obszerne streszczenie p i ó r a K s a w e r e g o C h a m c a w rocz­ nika ch o ,Ś w i a l o w it a ». Odtąd ściej to przeszłości studia Lubora Słowian. Niederlego Trudno byłoby poświęcone omawiać te były coraz rozliczne czę­ prace i p r z y c z y n k i , g d y ż s a m tylko spis i c h o b j ą ć by m u s i a ł stron k i l k a . W y ­ niki swoich skim w niezmordowanych różnych gałęziach poszukiwań nauki zamknął nad z a g a d n i e n i e m Niederle w słowiań­ wielkim syntc- �664 t y c z n y m dziele « S I o v a n s k ć S t a r o ż i t n o s t h ) . D z i d o to w dwóch częściach r ó w n o c z e ś n i e u k a z u j ą c y c h się, objęto w całości 7 d u ż y c h t o m ó w . W czę­ ści historycznej (4 t o m y , Piraga 1902—1924) przedstawia Niederle c z ą t k i S ł o w i a n j a k o c a ł o ś c i ( t o m I ) , n a s t ę p n i e losy S ł o w i a n (tom II), południowych (tom III) i wschodnich (tom po­ zachodnich IV) w oparciu o krytycznie r o z t r z ą s a n e ogromne m a t e r i a ł y prehistoryczne, historyczne, etnograficzne, Slovanu» na .antropologiczne ( t r z y tomy, przestrzeni ogromem wieków. włożonej materiałów Praga To w nie i językowe. 1911—1925) wielkie druga «Źivot starych daje p r z e g l ą d k u l t u r y Część Słowian dzieło Niederlego, pracy i erudycją, stanowi i zagadnień, dotyczących Słowiańszczyzny jest n i e o d z o w n y m i p o d s t a w o w y m k o l w i e k tematem związanym ze zdumiewające świetny i z tego przegląd powodu d l a k a ż d e g o , fcto z a j m u j e s i ę j a k i m ­ Słowiańszczyzną. R z e c z o c z y w i s t a b a d a n i a n a u k o w e stale p o s t ę p u j ą n a p r z ó d i w i e l e z a g a d n i e ń p o r u s z a n y c h w dziele N i e d e r l e g o — d o t y c z y to z w ł a s z c z a z a ­ g a d n i e n i a p r a o j c z y z n y S ł o w i a n , co do k t ó r e g o kilka razy zresztą zmie­ niał Niederle p o g l ą d y — dzisiaj musi j u ż b y ć inaczej n a ś w i e t l a n e . Jed­ «Slovanske S t a r o ż i t n o s ł b ) w b a d a n i a c h n a d p r z e s z ł o ś c i ą S ł o w i a ń ­ s z c z y z n y b y ł y wydarzeniem j e d y n y m w s w o i m r o d z a j u i j a k dotychczas, nakże w z całości nich niczym niezastąpionym. nauce europejskiej s t r e s z c z a j ą c skim I przez długie jeszcze lata, korzystać będzie musiał. Wielkie swoje dzieło udostępnił l'antiquite (((Manuel de je w dwóch Slave», tom łomach I. w języku «L'histoire», 192(5). M a m y t a k ż e i w j ę z y k u uprzystępnioną, drobną niestety Przy tomu okazji tylko część I.) w p r z e k ł a d z i e wspomnieć tu n a l e ż y ((Starożytności Ks. Chamca o dwóch francu­ Paris t o m I I . « L a civilisation)), P a r i s skich)) (2 zeszyty każdy Niederle 1923, polskim Słowiań­ (190(5—1910). j e s z c z e p r a c a c h Nie­ derlego w j ę z y k u p o l s k i m w y d a n y c h , n a p i s a n y c h dla ( ( E n c y k l o p e d i i P o l ­ skiej)), w y d . Akad. Um. w Krakowie d l a tomu przeszłości Słowian (Kraków wiańskiej)) ( s i r . 1—17) i ((Najdawniejszy p o d z i a ł szereg p r a c Niederlego IV-tego 1912). S ą to p r a c e ( ( P o c z ą t k i Słowian poświęconego kultury sło­ na szczepy» (18—30). Cały powstał na m a r g i n e s i e ((Starożytno­ ści S ł o w i a ń s k i c h ) ) . Z w a ż n i e j s z y c h w y m i e n i ć n a l e ż y takie j a k : « A n t o v e » , . «Vpady Slovanu n a Balkan cheologie)), «Ein z a v l a d y J u s t i n i a n o v y » , ((Pfihod Ć e h u a a r ­ Beitrag zur Geschichte der sudslavischen W a n d e r u n - g e n » , « О p u v o d u k u l t u r y l u ż i c k e » , «K s l o v a n s k e k o l o n i s a c e v M a ł e A s i e a Syrie v V I I — X Studia nad stoletb). prehistorią w osobnej k s i ą ż c e « R u k o v ć t tym jest także autorem ! Słowiańszczyzny slovanske podręcznika przedstawił archeologie)) archeologii Niederle ( P r a g a 1931). P o z a Czech opracowanego w s p ó l n i e z K . B u c h t e l ą « R u k o v e l ć e s k e archeologie)) ( P r a g a 1910), w k t ó - �665 rym dał zarys stępnych pradziejów w tej Czech, stanowiący Wielkie są także do prac zasługi Niederlego jako organizatora w sie n a u k o w y c h b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h w Czechach. B y ł on lem i p i e r w s z y m dyrektorem P a ń s t w o w e g o (Statni A r c h e o l o g i c k y Praehistoryckyo) Ustav) w i «Pamatky tutu S ł o w i a ń s k i e g o . na­ Instytutu zakre­ założycie­ Archeologicznego Pradze, redaktorem czasopism archeologicke», wreszcie «Obzor prezesem Insty­ N i e m a ł e także zasługi położył jako długoletni fesor K a r o l o w eg o U n i w e r s y t e t u na podstawę dziedzinie. emeryturę), kształcąc w szereg P r a d z e (1904—1928 k i e d y wybitnych badaczy nie pro­ przeszedł tylko czecho­ słowackich. Wcabe p o k a ź n y skiej i jest dorobek słowiańskiej. Pomijając Niederlego na polu badania etnografii etnograficzne cze­ wykorzystane w ( ( S t a r o ż y t n o ś c i a c h S ł o w i a ń s k i c h ) ) n a p i s a ł c a ł y szereg p r a c z w i ą z a n y c h ściśle z etnografią «Byt ludu vesn,ickeho», «Chalupa t v r d o ń s k a » , «Кега- mika v C e c h a c h , na Morave a u h e r s k e m S l o v a n s k u » , « C h a l u p a K o p a ń i ćarska», ((Slovenska vinna buda», «Das bóhinisehe Dorfhaus in der Ausstellung)). I . « D e r b i s h e r i g e S t a n d u n s e r e r F o r s o h u n g » . I I . « Z u r Methode der F o r s c h u n g » ficzną i inne, z w ł a s z c z a związane z wystawą etnogra­ w P r a d z e w 1895 r o k u , k t ó r e j b y ł o r g a n i z a t o r e m . W s p ó l n i e z E . Albertem napisał dla wyd. «Die in W o r t u n d B i l d » , « V o l k s k u n d e fenheit ósłerreichisch-ungarische Bóhrncns», der B e v ó l k e r u n g » . B y ł w r e s z c i e «Der Niederle Monarchie physischer jednym z Beschafzałożycieli Muzeum Etnograficznego w Pradze. Zmarł jako s ę d z i w y wając żałobą 7 9 - c i o ł e t n i s t a r z e c 14 c z e r w c a 1944 г., o k r y ­ cala n a u k ę s ł o w i a ń s k ą . Żyć jednak będzie wiańskiej, gdyż swą pracą, swymi dziełami wzniósł w nauce sobie p o m n i k sło­ aere perennius. Stefan Nosek V. .1. M A N S I K K A 20 m a r c a 1917 z m a r ł w H e l s i n k a c h z n a n y f i ń s k i Johannes 1884, w Mansikka. Urodził r. 1903 u z y s k a ł folklorysta się Mansikka w Wyborgu 7 w tamtejszym r o k u z a p i s a ł s i ę na u n i w e r s y t e t w liceum maturę i tegoż w r. 1909 z o s t a ł l i c e n c j a t e m , a w roku W tym samym doktorem roku został docentem f o l k l o r y s t y k i s ł o w i a ń s k i e j profesorem n a d z w y c z a j n y m folklorystyki Mansikka kres filozofii. wiedzy w pogłębił czasie swe samego H e l s i n k a c h . W r . 1905 u z y s k a ł p i e ń k a n d y d a t a filozofii, wany naukowe sto­ następnym Mansikka miano­ i porównawczej a w r . 1927 porównawczej. przygotowanie licznych p o d r ó ż y Viljo października i rozszerzył zagranicznych. Jeszcze za­ jako �666 V. J . M a n s i k k a student, w l a t a c h 1 9 0 0 — 0 9 , z w i e d z i ł on R o s j e , A u s t r i ę i N i e m c y 1910 o d b y ł d ł u ż s z ą p o d r ó ż do Austriii. W p ó ź n i e j s z y c h badania stwach w Rumunii, Bułgarii, Danii, Jugosławii, latach Grecji, Polsce Ulubionym przedmiotom który Mansikki studiował w pod czasie oraz natchnionego nauczyciela i przewodnika*, w y r a ż a ł . M a n s i k k a p r z y s w o i ł sobie w y t y c z n e stępnie przeszczepić da) n i e m a l studiów na teren uniwersy­ słowiańskiej jak się o Rozległa nim później s z k o ł y K r o h n a , by je n a ­ folklorystyki, której i gruntowna s i ę od­ z n a j o m o ś ć obcych j ę z y k ó w o t w o r z y ł a w archiwach i różnojęzycznych s k a r b y w i e d z y , w k t ó r y c h tylko n i e l i c z n i f i ń s c y pierwszej obiecującej rozprawie Ogoi und I l o v a t i t s a » , c z y t a n e j p o p r z e d n i o uczeni umieli z r. 1900 pt. « D a s korzystać. Lied kompozycji ciekawe pieśni tą p i e ś n i ą ludowej, a rosyjską później pracy « Z izućeniju zaprezentował ustalając poezją von w Seminariom Folklorystycz­ nej fińskiej przed dziełach nym w Helsinkach, Mansikka zajął się w y j a ś n i e n i e m gicznej. pro­ wychowawcy całkowicie. bogate, z g r o m a d z o n e między pań­ kierunkiem ó w c z e s n e g o fesora f o l k l o r y s t y k i f i ń s k i e j K a a r l e K r o h n a , ((szlachetnego W i bałtyckich. t e c k i c h b y ł folklor, nim a w r. prowadził jednocześnie ludową. W wydanej w pew­ paralele dwa lata z.agovo;rov» ( I Z Y . Otd. r u s s k . j a z . i tdow, 1 3 ) się Mansikka jako dobry znawca r o s y j s k i e j poezji ma­ �667 Z a g a d n i e n i u c z a r ó w i z a m a w i a l i p o ś w i ę c o n a jest r ó w n i e ż o b s z e r n a rozprawa doktorska rucksichtigung m. in. o Biot- niezwykle Szczególnie okazał dzieło Mansikki się cjalnie ż y w y m Bardzo pt. się pogaństwa znawca (1919), omawianego legend i mit materiału. jego dalszych zaintere­ apokryficznych zagranicznych pism. uczonych przyczynkiem itd.). w Rosji, Również do Ostslaven. na p i e r w s z e j badań mitologii ludów przeto jest części dzieło i krytyką (1922). T o zajmuje źródeł postanowienia tu się doniosłe znaczenie również dla że badaczy obcych jako się na Dalszym w a ż n y m przyczynkiem w eLitauische Zauberspruche» praca w i Wreszcie pracy z r. 1914 tekst». dorobku n a u k o w y m Mansikki (1923), o w o c ż m u d n y c h l e t n i c h b a d a ń . A u t o r w p i ę k n y s p o s ó b u z u p e ł n i a tu ludów posiada fińskiego. Mansikka Nevskago. Razboc redakcij źródeł wiadomo, wierzeniach wymieniona po­ doskonały i g r u n t o w n a ocena folkloru problemy porusza Ałaksandra jest p r a c a odbił zrozumiałą, zresztą archeologiczne, opisy autor jest obszerne, się, j a k (nauki kościelne, zaprezentował słowiańskich rzeczą historyczne i j ę z y k o w e «żytie spe­ religioznawczych I. Q u e l ł e n » l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Jego k r y t y k a lińskich, pt. To ze spotkała się z niemal powszechnym uznaniem. P o n i e w a ż , jak wpływ Be- świadcząca zainteresowaniem. ważnym «Die Religion der dróżników znajomości wśród z samego t y t u ł u , o c e n ą dzieje Zauberformetn i w y t y c z n y m dla rosyjskich spotikalo russische Verre.nkumgssegen» gruntownej świat niestety p r z e r w a n e wynika «Uber und bliskim autorowi sowań praca Mansikki der i długo­ zbiory i w y n i k i ba­ d a ń f i ń s k i e g o uczonego p r o f e s o r a A. l\. N i e m i na polu f o l k l o r y s t y k i po­ r ó w na w c z e j . W czasie s w y c h n a u k o w y c h p o d r ó ż y sikka również zbieraniem próbek do R o s j i z a j m o w a ł s i ę rosyjskiej t w ó r c z o ś c i ludowej, Man­ głów­ nie z p ó ł n o c n e j R o s j i . C z e ś ć t y c h z b i o r ó w - o p u b l i k o w a ł n a s t ę p n i e w' p r a c y «Zago\0'i-\ Praha P u d o ż s k a go u ć z d a O l e n e c k o j g u b e r n i i» ( S b o r n i k 192(i). R o s y j s k i e j senkurskago uezda» filologii (1912), są «Govor poświęcone Grjazoveckago Zainet.ki o govoro N i k o l ' s k a g o u e z d a » (1911). Nie rosyjska literatura piękna, o czym ś w i a d c z ą pedii oraz chowa)). W odczyt «0 osobowości śmiercią Z roku folklor. na Zwłaszcza encyklo­ Antoniego Mansikka pierwsza część została rok zwracał mocno go Mansikka pociągała coraz więcej dziedzina Cze­ nad dzie­ ukończona analogie z uwagi czarów i tuż na folklorem słowiańskim Niektóre rzuciły fiński zamawiali. liczne s t u d i a , u m i e s z c z a n e w p i s m a c h i «Yiritta ja» o r a z w r o c z n i k u T o w a r z y s t w a K a l e w a l i . autora oraz w r e s z c i e obca liczne a r t y k u ł y do światopoglądzie govorr (1912) autora. Z tego z a k r e s u p o c h o d z ą przez «0 uezda» była mu o s t a t n i c h l a t a c h swego ż y c i a p r a c o w a ł jami literatury rosyjskiej, k t ó r y c h przed i Filologicky, rozprawy: dużo «Suonń» wykryte nowego �668 ś w i a t ł a na p r o b l e m y f i ń s k i e . S p o ś r ó d p r a c o f i ń s k i m f o l k l o r z e n a wysuwa kach, się «lnke.rin liekkulauluista» 1932), n a w i ą z u j ą c a do (O ingermanlandzkich prastarych kołysanek z czoło kołysan­ innych terenów etnicznych. W kraju pracował Mansikka z oddaniem się w w y c h s t o w a r z y s z e n i a c h , m. i n . b y ł c z ł o n k i e m jętności, w Akademii z parę i finnische śmiercią Fellows został wybrany Communications)), współpracownikiem Yołkskunde». k l ó r c go p o w o ł a ł y lektyczny przed ((Folklore założycieli fur lat pisma Spośród różnych nauko­ Fińskiej Akademii Umie­ redaktorem serii ponadto był jednym ((MiMeilungen des Vereins obcych towarzystw naukowych, na s w e g o c z ł o n k a , n a l e ż y tu w y m i e n i ć O d d z i a ł Leningradzkiej Akademii Umiejętności, moskiewskie dia­ Obśće- stvo ljuhitelej •antropologii i etnografia, Riusskoe g e o g r a f i ć e s k o ' obScestvo, A r c h a n g c T s k o e oibscestvo, w r e s z c i e p r a s k i Przebywając często osobiste k o n t a k t y kola o za naukowe, naukowych granicą lecz osiągnięciach S l o v a n s k y tistav. Mansikka również swego nie tylko informował kraju. nawiązywał zainteresowane Dodajmy ponadto, b r a l on u d z i a ł w Z j e ź d z i e W s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h H i s t o r y k ó w w s z a w i e w r . 1927, h i s t o r i q u e s en na k t ó r y m w y g ł o s i ł o d c z y t «L'etat aetuel des 7 etudes Finłandew. Najlepsze prace ków że War­ Mansikki pochodzą z pierwszych paru dziesiąt­ jego n a u k o w e j d z i a ł a l n o ś c i . W p ó ź n i e j s z y m okresie z powodu nad­ wyrężonego zdrowia tych prac, m. oraz licznych in. nie był ogłoszenia przyczynków on w stanie drukiem do dokończyć estońskich historii literatury. wielu formułek Jeśli rozpoczę­ zamawia ń zważymy, że k a ż d e takie r o z p o c z ę t e s t u d i u m b y ł o u M a n s i k k i p o p r z e d z o n e d ł u g o t r w a ­ łymi i żmudnymi p r a c a m i p r z y g o t o w a w c z y m i , to stanie s i ę j a s n y m , p r z e d w c z e s n a ś m i e r ć M a n s i k k i s t a n o w i dla f i ń s k i e j n a u k i Mansikka nym byl c z ł o w i e k i e m ż y w y m , e n e r g i c z n y m , w ż y c i u cechowało go w e s o ł e usposobienie i o p t y m i z m . W że wielką stratę. codzien­ stosunkach to­ w a r z y s k i c h , od k t ó r y c h b y n a j m n i e j nie s t r o n i ł , b y ł on l u b i a n y dla s w e g o b e z p o ś r e d n i e g o i szczerego h u m o r u , a jako naukowiec u c h o d z i ł za wnoważonego' tkliwą stratą i obdarzonego g ł ę b o k ą nie tylko dla wiedzą. uniwersytetu w Zgon M a n s i k k i Helsinkach, lecz jest zró­ do­ również dla s ł o w i a ń s k i e j f o l k l o r y s t y k i , p o n i e w a ż nie ł a t w o b ę d z i e z a p e ł n i ć m i e j ­ sce, o p r ó ż n i o n e p r z e z M a n s i k k e . Sulo Haltsone.n, Helsinki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743736a1fc38d68eeb5adef4a03b611d.pdf c61ba2715d5919a052ca1399602aaee8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1467 Title A name given to the resource Nekrologi: Maria Frankowska (1906-1996); Jadwiga Kucharska (1922-1995) / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.319-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Frankowska (1906-1996) W dniu 17 września 1996 r. zmarła w Warszawie w wieku 90 lat profesor doktor Maria Frankowska, wybitny uczony, etnolog, amerykanista, człowiek niezwykle prawy i szlachetny. Jej szerokie zainteresowania naukowe połączo­ ne z gruntowną wiedzą ogólną i eurdycją, pasja badawcza i dociekliwość, podejmowanie trudnych problemów etnologicznych oraz niebywała siła du­ cha i charakteru sprawiły, że była postacią nietuzinkową i nieszablonową. Przez dziesiątki lat związana z ośrodkami naukowymi w Polsce i w Europie oraz w krajach Ameryki Łacińskiej, wszędzie pozostawiła zarówno trwałe piętno swej niezwykłej osobowości, jak i naukowej działalności. Rozpoczęła ją już w czasie studiów w Uniwersytecie Poznańskim, kiedy to w 1929 r. podjęła pracę jako asystentka w Instytucie Etnologii tego Uniwersy­ tetu. Opublikowała wówczas pod nazwiskiem panieńskim Karbowska swą �320 NEKROLOGI pierwszą rozprawę naukową na temat kultury scytyjskiej w Europie oraz zinwentaryzowała Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach. W 1931 r. uzyskała tytuł naukowy doktora filozofii w zakresie etnografii, etnologii i prehistorii na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego. W ciągu khlkudziesięciu lat swej działalności profesor Maria Frankow­ ska związana była instytucjonalnie z kilkoma placówkami - z Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, z Katedrą Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu), z Zakładem Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Warszawie (obecnie Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie) i z Pracow­ nią Etnografii (obecnie Pracownia Etnologii) tego Instytutu w Poznaniu. Pracując w tych placówkach angażowała się aktywnie w ich działalność bieżącą, wzbogacając ją o własne inicjatywy oraz prace badawcze, jednocześ­ nie obmyślając perspektywiczne plany ich rozwoju. Problemy muzealnictwa stanowiły jeden z ważniejszych nurtów zaintere­ sowań profesor Marii Frankowskiej. Poza wspomnianą już inwentaryzacją Muzeum Kaszubskiego we Wdzydzach, w latach 1930-1939 była kustoszem w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, gdzie opracowała kolekcje powie­ rzonego Jej działu indochińskiego. W tym też czasie, a głównie od 1934 do 1938 г., z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego pracowała, w okresie miesięcy letnich, w muzeum Guimeta i Trocadero w Paryżu oraz muzeach Madrytu, Berlina, Monachium, Lipska, Drezna, Stuttgartu, Kolonii i Hamburga. Druga wojna światowa przerwała Jej dzia­ łalność muzealną, którą podjęła na nowo, obok innych zajęć, w latach powojennych. Przez kilka miesięcy 1945 r. była kustoszem Muzeum Wielko­ polskiego (obecnie Muzeum Narodowe) w Poznaniu. Od 1963 do 1966 r. była kierownikiem Działu Pozaeuropejskiego w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, a od 1967 do 1976 r. kuratorem tego Działu. Była też wieloletnim członkiem Rady Muzealnej tego Muzeum. W ciągu wielu lat pracy w Muzeum, profesor Maria Frankowska dała się poznać jako znakomity znawca problematyki muzealnej, autor scenariuszy i katalogów wielu wystaw. Między innymi była autorem scenariusza stałej wystawy Działu Pozaeuropejskiego Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Była również autorem scenariusza i katalogu znaczącej dla Jej działalności amerykanistycznej wystawy - „Sztuka starożytnego Meksyku", otwartej w 1965 r. w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej (obecnie Muzeum Etnograficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu). Miała świado­ mość, że mimo prowadzonych intensywnych badań sztuka Meksyku nie była jeszcze do końca poznana i planowała w przyszłości choć w pewnej części tę lukę wypełnić. Swoją wiedzę w dziedzinie muzealnictwa Profesor Frankowska przeka­ zała w publikowanych artykułach i wykładach uniwersyteckich. Dużą Jej zasługą i osobistym sukcesem było zainicjowanie i doprowadzenie do skutku �NEKROLOGI 321 w 1968 r. wymiany obiektów etnograficznych między Museo de las Culturas miasta Meksyk a Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Dzięki temu zbiory etnograficzne tegoż Muzeum wzbogaciły się o niezmier­ nie interesującą i bardzo cenną z naukowego punktu widzenia, a zarazem unikalną kolekcję obiektów meksykańskiej kultury i sztuki ludowej. Wymia­ na ta kontynuowana była przez długie lata, przy czym część obiektów kultury meksykańskiej Muzeum w Warszawie otrzymało w formie daru. W ich gromadzeniu i opracowaniu Profesor Frankowska odegrała szczegól­ ną rolę. Jest to bowiem kolekcja zebrana w sposób metodyczny; przedstawia ona zarówno zróżnicowanie regionalne kultury meksykańskiej, jak i wszyst­ kie dziedziny kultury ludowej tego kraju. Niezwykle ważne miejsce w życiu naukowym profesor Marii Frankow­ skiej zajmowała działalność dydaktyczna. Współpracując w tym zakresie z kilkoma uniwersytetami w Polsce, najdłużej, bo ponad 25 lat związana była z Uniwersytetem im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Pracę dydaktyczną podjęła w latach okupacji, prowadząc w Warszawie wykłady z zakresu polskiej kultury i sztuki ludowej na Tajnych Kursach Oświatowo-Społecznych. Jednocześnie brała udział w Seminariach profesora Eugeniusza Frankowskiego na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie. Już w październiku 1945 r. podjęła pracę na Uniwersytecie w Poznaniu, początkowo jako wolontariuszka, a od 1946 r. na etacie adiun­ kta Katedry Etnografii. Na szczególne uwypuklenie zasługuje fakt, że po zakończeniu drugiej wojny światowej razem ze swoim mężem, wybitnym polskim uczonym etnologiem, profesorem Eugeniuszem Frankowskim, długoletnim kierownikiem Katedry Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego oraz z doc. dr Tadeuszem Wróblewskim, odbudowywała tę Katedrę po zniszczeniach wojennych i rozgrabieniu jej mienia w latach okupacji. Przy­ czyniła się do uratowania dużej części unikalnych i cennych zbiorów biblio­ tecznych Katedry. Przez wiele lat profesor Maria Frankowska związana była z Uniwer­ sytetem w Poznaniu, pracując z młodzieżą i dla młodzieży, służąc jej zawsze - z dużą życzliwością i oddaniem - własną wiedzą i doświadczeniem. Prowa­ dziła wykłady z zakresu etnografii - powszechnej, Europy, Słowian, a także z muzealnictwa, wygłaszając je zarówno (i przede wszystkim) dla studentów etnografii, jak i archeologii, geografii, antropologii oraz socjologii. Mimo przejścia w 1971 r. z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza do pracy w Polskiej Akademii Nauk, nadal prowadziła wykłady, zarówno kursowe jak i mono­ graficzne, głównie z zakresu amerykanistyki oraz antropologii kulturowej, dla słuchaczy z Poznania, Warszawy i Torunia. Prowadząc seminaria magisterskie profesor Frankowska wyszkoliła kilkudziesięciu magistrów etnografii. Ponad osiem lat była opiekunem Koła Naukowego studentów etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, inspirując i wy­ datnie pomagając im w rozwijaniu zainteresowań naukowych i wyrabiając umiejętność samodzielnego poszerzania wiedzy. Sprzyjała i zachęcała do �322 NEKROLOGI prezentowania studenckiego dorobku naukowego na ogólnopolskich kon­ ferencjach. Darzyła ogromną życzliwością wszelkie naukowe inicjatywy studentów, chętnie pomagała w ich fachowym doskonaleniu się, zawsze i w każdej chwili służyła radą i wskazówkami. Podobną postawę miała wobec młodszych pracowników nauki, pomagając im w zdobywaniu znaczą­ cej pozycji w życiu naukowym poprzez zachęcanie i mobilizowanie do wytę­ żonej pracy w atmosferze roztaczanej przez siebie życzliwości, uznanie dla ich osiągnięć i aktywizowanie do dalszych działań. Na seminariach doktorskich profesor Frankowska skupiła wokół siebie grono etnografów i archeologów z Poznania, Warszawy, Krakowa, Torunia i Szczecina, spośród których wielu zdobyło doktoraty pod Jej kierunkiem. Wielką Jej zasługą było wyszkolenie grupy specjalistów w zakresie etnografii powszechnej, a nade wszystko w zakresie amerykanistyki, którzy zasilili kadrę naukową kilku uniwersytetów i placówek Polskiej Akademii Nauk. Pracując na Uniwersytecie Poznańskim profesor Maria Frankowska bra­ ła również czynny udział w jego pracach organizacyjnych i społecznych. Ceniła sobie ponadto działalność w rozmaitych towarzystwach naukowych, które traktowała także jako forum prezentowania wobec szerszego grona własnych przemyśleń i dociekań naukowych. Uczestniczyła również aktyw­ nie w ich życiu organizacyjnym pełniąc szereg funkcji w takich stowarzysze­ niach, jak: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Komisja Etnograficzna i Komisja Historyczna PTPN, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Komitet Nauk Historycznych PAN i Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Profesor Maria Frankowska dała się poznać jako dydaktyk również w zagranicznych ośrodkach naukowych. Prowadziła wykłady z etnografii Polski w Escuela Nacional de Antropologia e Historia w mieście Meksyk oraz na temat kierunków współczesnej etnografii polskiej w Colegio de Mexico w 1967/1968 r. Z kolei na zaproszenie Kubańskiej Akademii Nauk wygłosiła w 1971 r. cykl wykładów o kierunkach, teorii i metodach badaw­ czych antropologii kulturowej na Międzynarodowym Seminarium Nauko­ wym w Instytucie Etnologii Kubańskiej Akademii Nauk. Zaproszona przez Centralny Uniwersytet w Santa Clara, a następnie przez Uniwersytet w Santiago de Cuba, prowadziła wykłady o kierunkach i metodach badań etnograficznych w Polsce. W 1975 r. ponownie wyjechała do Meksyku i miała zajęcia dydaktyczne w Escuela Nacional de Antropologia e Histo­ ria, w Museo de las Culturas w mieście Meksyk oraz na Uniwersytecie w Guadalajara. Niektóre z tych doświadczeń i obserwacji dydaktycznych przekazała w formie artykułów opublikowanych w polskich czasopismach naukowych. Równolegle z działalnością na Uniwersytecie w Poznaniu, profesor Maria Frankowska podjęła pracę w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawn. Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), pełniąc od 1954 do końca 1976 r. funkcję kierownika poznańskiej Pracowni Etnologii tegoż Instytutu (dawn. Pracownia Etnografii). W latach 1972 do 1976 była też �NEKROLOGI 323 kierownikiem Zakładu Etnologii IAE PAN (dawn. I H K M PAN) w War­ szawie, a po przejściu na emeryturę została powołana na stanowisko konsul­ tanta naukowego tego Zakładu. Jako kierownik Zakładu Etnologii IAE PAN przyczyniła się wydatnie do sfinalizowania rozpoczętego już wcześniej podstawowego przedsięwzięcia naukowego Zakładu, jakim było wówczas opracowanie syntezy etnografii polskiej. W pracach nad jej realizacją uczestniczyli, obok pracowników Zakładu, przedstawiciele ośrodków etnograficznych Warszawy, Łodzi, Kra­ kowa i Poznania. Dzięki wysiłkom profesor Frankowskiej i kierowanego przez Nią zespołu, w 1976 r. opublikowano pierwszy, a w 1981 r. drugi tom „Syntezy etnografii polskiej". Dzieło to stanowi jedno z najbardziej znaczą­ cych osiągnięć w dziejach polskiej etnografii. Profesor Frankowska uczest­ niczyła również jako współautor w powstawaniu innej ważnej publikacji pt. Historia etnografii polskiej, która została wyróżniona nagrodą Sekretarza PAN. Szczególnie ważką i znaczącą Jej zasługą dla polskiej etnografii było powołanie do życia nowego czasopisma etnograficznego, organu Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawn. I H K M PAN), wydawanego w języ­ kach obcych pod nazwą „Ethnologia Polona". Pierwszy tom tego rocznika ukazał się w 1975 r. Będąc inicjatorem, a następnie redaktorem tego pisma, profesor Frankowska umożliwiła prezentaqe dorobku polskiej etnografii na forum międzynarodowym. Profesor Maria Frankowska przez ponad 20 lat była kierownikiem Pra­ cowni Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN) w Poznaniu. Początkowo kierowała badaniami związanymi z etnografią Polski, prowadząc prace terenowe głównie nad budownictwem ludowym Wielkopolski. Plonem tych działań była m.in. wydana w 1959 r. praca zbiorowa Z badań nad budownictem ludowym w Wielkopolsce (1954-1957). W początkach lat sześćdziesiątych ukierunkowała działalność Pracowni na zagadnienia z zakresu etnografii powszechnej, inicjując wówczas prace ba­ dawcze z zakresu historii etnografii, dotyczące wkładu polskich podróż­ ników, emigrantów i badaczy w dzieło poznania ludów pozaeuropejskich. W 1963 r. zadecydowała ostatecznie o amerykanistycznej specjalizacji Pra­ cowni. W kilka lat później zaczęła inspirować i rozwijać w tym zakresie badania etnoreligioznawcze. Zainteresowania badawcze profesor Frankowskiej problematyką amerykanistyczną odzwierciedliły się w Jej działalności muzealnej, dydaktycznej i naukowej, a dzięki temu stała się autorem szeregu inicjatyw naukowych i organizacyjnych. Na szczególne podkreślenie zasługuje zapoczątkowanie przez Nią studiów amerykanistycznych na szerszą skalę dzięki stworzeniu pierwszej w Polsce naukowej placówki amerykanistycznej, którą stała się Pracownia Etnologii IAE PAN (dawn. Pracownia Etnografii I H K M PAN). W dziedzinie amerykanistyki wyszkoliła grono specjalistów, których sku­ piła wokół siebie, współpracując z nimi przez długie lata. Jej zasługą była organizacja spotkań wszystkich amerykanistów polskich, którzy dzięki temu �324 NEKROLOGI mieli okazję do wymiany swoich poglądów i doświadczeń badawczych na czterech zorganizowanych przez profesor Frankowską Ogólnopolskich Se­ minariach Amerykanistycznych. Na jednym z tych spotkań sformułowała bardzo istotne programowe założenia rozwoju polskiej amerykanistyki, które odegrały ważną rolę w dalszym kształtowaniu się tej dziedziny nauki, mając wpływ zarówno na poczynania naukowe, jak i organizacyjne polskich amerykanistów. W programie tym położyła szczególny nacisk na koniecz­ ność podejmowania prac zespołowych, w których uczestniczyliby przedsta­ wiciele różnych gałęzi wiedzy. Wysunęła postulat nawiązania bliższej współ­ pracy etnografów z archeologami, historykami, językoznawcami, antropolo­ gami, historykami sztuki, socjologami i geografami. Były to postulaty po raz pierwszy wysunięte na gruncie polskiej amerykanistyki i stanowiły wyraz dążeń profesor Frankowskiej do integracji wysiłków przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych w Polsce. Zamierzenia te zreaUzowały się zarówno przez powstanie różnych placówek naukowych ukierunkowanych na prace amerykanistyczne, jak i przez utworzenie w 1965 г., z inicjatywy profesor Frankowskiej, Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, jako najbardziej wówczas odpowiedniej formy organizacji pol­ skich amerykanistów. Sekcja miała swą siedzibę w Poznaniu, a jej wielolet­ nim prezesem była profesor Frankowska. Za najważniejsze spośród zadań polskiej amerykanistyki uznała cele naukowe, dydaktyczne, informacyjno-popularyzatorskie oraz działalność zmierzającą do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrod­ kami naukowymi. W tym zbiorowym wysiłku rola etnografii była szcze­ gólnie ważna i pierwszoplanowa zarówno z racji naukowych, jak i prak­ tycznych. Centrum zainteresowań etnografii powszechnej stanowi bowiem badanie kultury ludów określanych jako prymitywne, próby wyjaśniania ich etnogenezy, kierunku rozwoju oraz analiza współczesnych przeobrażeń ich kultury i powiązań przeszłości tych ludów z ich teraźniejszością, uwarun­ kowaną całokształtem przebiegu ich dziejów, co ma szczególne zastosowanie w odniesieniu do Ameryki, a zwłaszcza do Ameryki Łacińskiej. Profesor Frankowska podkreślała, iż z tych wszystkich względów właśnie etnografia ma swoisty priorytet w dziedzinie amerykanistyki. Profesor Maria Frankowska była również inicjatorem utworzenia Komi­ sji Amerykanistycznej Komitetu Nauk Etnologicznch PAN, gdzie objęła funkcję przewodniczącej. Ponadto przewodniczyła powstałemu w 1978 r. Polskiemu Towarzystwu Studiów Latynoamerykanistycznych. Z zagranicz­ nych towarzystw amerykanistycznych była członkiem Societě Americanistés w Paryżu i Sociedad Mexicana de Antropologia. Profesor Maria Frankowska dała jednak wyraz swoim zainteresowaniom amerykanistycznym przede wszystkim w pracach naukowych. Najważniejsze miejsce wśród nich zajmuje monografia Podstawy gospodarki wiejskiej w Pe­ ru w ostatnim okresie panownia Inków i pierwszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza polowa XVII w. (1967). W dziele tym dokonała rekon- �NEKROLOGI 325 strukcji i analizy gospodarki wiejskiej Indian Peru w interesującym Ją okre­ sie, szczególny nacisk kładąc na procesy przemian kulturowych, spowodo­ wanych spotkaniem dwóch zupełnie odmiennych kultur. Praca ta stanowi istotny wkład w poznanie sytuacji społeczno-gospodarczej jednego z waż­ niejszych pozaeuropejskich ośrodków cywilizacyjnych. Później profesor Frankowska zainteresowania swe skierowała ku Mek­ sykowi. Uwagę skupiła na indiańskiej sztuce Meksyku, którą studiowała zarówno w jej formach historycznych, jak i współczesnych. Z badaniami tymi związały się Jej wyjazdy do krajów Ameryki Łacińskiej, tj. na Kubę i trzykrotnie do Meksyku, gdzie prowadziła badania terenowe oraz zbierała materiały archiwalne i biblioteczne. Zajęła się również studiami religioznawczy­ mi koncentrując się przede wszystkim na problemie synkretyzmu religijnego oraz na charakterystycznych dla wsi meksykańskiej formach katolicyzmu ludowego. Tym zagadnieniom poświęciła szereg publikacji artykułowych. Z Jej też inspiracji i pod Jej kierunkiem powstał w Poznaniu zespół etnografów-religioznawców, który zajął się analizą ruchów społeczno-religijnych i kultów synkretycznych na terenie obu Ameryk. Rezultatem tego projektu badawczego było kilka monografii przedstawiających badane zjawiska w ich wymiarze historycznym, antropologicznym i religioznawczym. Z tego też nurtu Jej za­ interesowań wywiodła się książka Mitologia Azteków (1987), która - uwzględ­ niając najnowsze odkrycia naukowe - wypełniła poważną lukę w polskiej literaturze przedmiotu. Drugiej książki z tego nurtu zainteresowań („Mitologii Majów"), niestety już nie ukończyła. Podobny los podzieliło wielkie dzieło profesor Frankowskiej - „Sztuka Meksyku", które przygotowywała przez wiele lat. W zakończeniu należy zwrócić uwagę na warsztat badawczy profesor Marii Frankowskiej, daleki od piętna wąskiej specjalizacji. Wprawdzie etno­ grafia Ameryki była Jej głównym polem badawczym, to jednak w Jej dorob­ ku wyraźnie dostrzec można typowe podejście interdyscyplinarne. Uwzględ­ nianie zjawisk w szerokich perspektywach interdyscyplinarnych było zawsze jedną z Jej naczelnych dewiz. Niejednokrotnie wykorzystywała jednocześnie źródła archeologiczne, historyczne i etnograficzne, aby posiłkując się tak różnorodnym materiałem dochodzić do genezy badanych zjawisk, przed­ stawienia ich rozwoju i przekształceń, ukazania ich funkcjonowania w bieżą­ cej rzeczywistości. Uprawiany przez profesor Frankowską profil badań określić można jako etnohistoryczny. Jego istotą była etnologiczna interpre­ tacja faktów z przeszłości oraz historyczna rekonstrukqa treści kulturowych, analizowanych w długich przedziałach czasu. Widoczny w Jej twórczości silny historyzm łączył się jednocześnie z mocno akcentowanym podejściem kulturo­ wo relatywistycznym, odrzucającym wszelki schemat myślenia i kwalifikowania faktów kulturowych według z góry przyjętych i obowiązujących w danym środowisku i epoce szablonów interpretacji. Profesor Marię Frankowską najbardziej zawsze interesowało śledzenie kontynuacji dawnych form kulturowych w czasach współczesnych. Widać tu �326 NEKROLOGI wyraźnie wpływ haseł akceptowanych przez wielu latynoamerykańskich uczonych, filozofów i działaczy społecznych podkreślających, iż istotą od­ rębności tego kontynentu jest wszechogarniająca wszystkie sfery życia pre­ sencia del pasado - obecność przeszłości w teraźniejszości. Tej obecności szukała również w swych badaniach, studiach i publikacjach profesor Maria Frankowska. W interpretacji tych faktów znacznie większą uwagę przywią­ zywała do ich kontekstu dziejowego niż do analizy porównawczej, starała się bowiem zawsze wyjaśniać badane zjawiska na gruncie kultury, której są one częścią składową. Dzięki temu unikała pochopnych uogólnień, efektownych choć pozbawionych głębszych perspektyw hipotez oraz twierdzeń nieuzasad­ nionych przez aktualny stan badań. Prof. dr Maria Frankowska zajmowała bardzo ważne i znaczące miejsce w polskim życiu naukowym, a także w życiu swoich licznych uczniów. Pożegnaliśmy z prawdziwym żalem człowieka wielkiego formatu mając na­ dzieję, że potrafimy zachować i przekazać następnym pokoleniom choć część tych wartości, którym sama była wierna. Maria Paradowska �„Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Jadwiga Kucharska (1922-1995) W dniu 13 sierpnia 1995 r. zmarła w Łodzi, w pełni sił twórczych i ak­ tywności naukowej, profesor etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, dr hab. Jadwiga Kucharska. W pogrzebie, który odbył się 19 sierpnia na cmentarzu w Radogoszczy (dzielnica Julianów) uczestniczyli, oprócz najbliższej i dalszej rodziny, przyjaciele, koleżanki i koledzy, uczniowie, a także przedstawiciele Uniwersytetu Łódzkiego, Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz innych placówek naukowo-badawczych. W imieniu Uniwersytetu Łódzkiego Zmarłą żegnali: prorektor UŁ, profesor Jan Szymczak oraz kierownik Katedry Etnologii profesor Włodzimierz Baranowski. Profesor Jadwiga Kucharska, nauczyciel akademicki oraz wieloletni i doświadczony badacz naukowy, była reprezentantką etnografii polskiej skierowanej przede wszystkim na badanie kultury społeczności wiejskich na obszarze ziem polskich. Stałe i wielostronne kontakty zagraniczne, łącz­ nie z dłuższymi pobytami naukowymi, traktowała z reguły jako źródło służące do pogłębienia refleksji teoretyczno-metodologicznej oraz możliwość �328 NEKROLOGI wzbogacenia własnego warsztatu badawczego o materiały porównawcze bądź uzupełniające w zakresie realizowanego przez siebie tematu. Należała do ścisłego grona wychowanków i kontynuatorów tzw. „łódzkiej szkoły etnograficznej", reprezentowanej przez wybitną i zasłużoną dla etnografii polskiej profesor Kazimierę Zawistowicz-Adamską. Jadwiga Kucharska urodziła się w Łodzi, w dniu 31 marca 1922 г., w rodzinie inteligenckiej Lucjana Teodora Kucharskiego, farmaceuty oraz Józefaty z Kubiszewskich. Rodzeństwo stanowił młodszy brat Jan. Z mias­ tem rodzinnym związana była przez całe swoje życie, łącznie z okresem okupacji niemieckiej. Tu w 1935 r. ukończyła szkołę powszechną i rozpo­ częła naukę w Gimnazjum Ogólnokształcącym im. Emilii Szczanieckiej, którą zmuszona była przerwać z chwilą wybuchu I I wojny światowej. W wa­ runkach okupacji cała rodzina pozostawała w Łodzi, utrzymując się głównie z pracfizycznych;ojciec pracował w aptece w podłódzkim Konstantynowie, matka i brat Jan zarobkowali w fabrykach. Ona sama była sprzedawczynią w sklepie materiałów piśmiennych (1941-1944), a następnie także pracow­ nikiem fizycznym przy budowie okopów (1944-1945). Po zakończeniu wojny i uzyskaniu matury w Spółdzielczym Liceum Handlowym w Łodzi (1946), Jadwiga Kucharska podjęła studia geograficz­ ne na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Łódzkiego, pod kierunkiem wybitnego geografa prof. Jana Dylika. Dodatkowe uczest­ nictwo w zajęciach z etnografii i etnologii zafascynowało Ją i związało na stałe z tym kierunkiem studiów i prac naukowo-badawczych. Od 1949 r. równolegle z geografią studiuje etnografię. W 1951 r. uzyskuje stopień magi­ stra w zakresie geografii, a w roku 1952 magistra etnografii i etnologii. Z geografią wiąże się przejściowo pracą zawodową w Państwowym Insty­ tucie Geologicznym (1948-1949), a następnie w Przedsiębiorstwie Geologiczno-Inżynieryjnym (1952-1956). W roku 1956 rezygnuje jednak z tej pracy na rzecz Zakładu Etnografii UŁ, w którym - po okresie zawieszenia studiów etnograficznych - otwarły się możliwości ich wznowienia i kon­ tynuacji. I tą właśnie decyzją Jadwiga Kucharska wyznaczyła całą swoją późniejszą drogę życiową - nauczyciela akademickiego oraz badacza kultury społeczności wiejskich. Swoje zainteresowania i pasje naukowo-badawcze Jadwiga Kucharska kształtowała w łódzkim środowisku etnograficznym, tworzonym pod kie­ runkiem profesor Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Zorganizowanie z ini­ cjatywy tej Uczonej już w 1945 r. Zakładu Etnografii UŁ, powołanie w nie­ długim czasie łódzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz Pracowni Etnograficznej I H K M PAN, nawiązanie ścisłej współpracy z łódzkim Muzeum Etnograficznym oraz innymi pokrewnymi placówkami naukowo-badawczymi, podejmowanie interesującej i ważnej dla życia i kul­ tury wsi problematyki naukowej połączonej z badaniami w terenie, a także Jej nieprzeciętna osobowość stworzyły w środowisku łódzkim właściwy kli­ mat do pracy zaangażowanej i twórczej. Jadwiga Kucharska odnalazła �NEKROLOGI 329 w nim swoje miejsce i stała się jego oddanym, aktywnym współtwórcą. I odtąd całe Jej dojrzałe życie związane było z działalnością dydaktyczną i naukowo-badawczą Katedry Etnografii UŁ. Tu po ukończonych studiach uzyskiwała kolejne stopnie naukowe w zakresie etnografii: doktora nauk humanistycznych (1961), doktora habilitowanego (1971), profesora nadzwy­ czajnego (1990) i profesora zwyczajnego (1991), przechodząc także przez wszystkie stopnie stanowisk - od asystenta do profesora włącznie. Wieloletni dorobek profesor Jadwigi Kucharskiej w zakresie kształcenia młodych etnografów był poważny i stanowi trwałą wartość dydaktyczną i wychowawczą. Prowadzone przez Nią wykłady i ćwiczenia były wielo­ kierunkowe i obejmowały etnografię społeczeństw plemiennych, etnografię Europy, etnografię Polski (społeczną), historię etnografii oraz seminarium dotyczące problematyki etnicznej. Zakres obowiązków dydaktyczno-wycho­ wawczych poszerzały jeszcze takie zajęcia jak: opieka nad licznymi pracami magisterskimi, promotorstwo w rozprawach doktorskich, recenzowanie prac habilitacyjnych dla wydawnictw, a także oceny do nominacji profesorskiej. Niekwestionowaną wartość stanowi również Jej dorobek na odcinku prac naukowo-badawczych liczący ok. 90 pozycji bibliograficznych, w tym 4 książki, 75 rozpraw i artykułów (4 pozycje we współautorstwie), 6 recenzji, a ponadto prace redakcyjne: „Łódzkie Studia Etnograficzne" - redaktor naczelny (1981-1990) oraz współredaktor tomu Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, „Literatura Ludowa", R. 12/15. Jadwiga Kucharska należała do nauczycieli akademickich, którzy w swej pracy naukowo-badawczej skoncentrowali się przede wszystkim na proble­ matyce związanej z Kaszubszczyzna. Już w czasie pierwszych lat studenckich na geografii uczestniczyła w zespołowych badaniach etnograficznych na obszarze nadmorskiej strefy Kaszubszczyzny. Badaniami objęto wówczas ludność zrzeszającą się w tradycyjnych spółkach rybackich, zwanych maszoperiami. Temat ten mieścił się w ramach ogólnej problematyki Zakładu Etnografii, poświęconej szeroko pojętemu współdziałaniu gospodarczemu i społecznemu mieszkańców wsi. Doskonała organizacja i efektywność tych badań, wkomponowanych w ogólną problematykę różnych form współ­ działania występujących na innych obszarach Polski zdecydowały, że ich wyniki zostały przedstawione na posiedzeniu Komisji Etnograficznej Pol­ skiej Akademii Umiejętności w Krakowie. W niedługim czasie opracowania dotyczące współdziałania oraz spółek gospodarczych o charakterze rodzin­ nym, w tym zwłaszcza maszoperii i górskich zespołów pasterskich, opu­ blikowane zostały w artykułach, pracach zbiorowych oraz monografiach indywidualnych - cieszących się pozytywną oceną środowisk naukowych. Znaczący udział Jadwigi Kucharskiej w wymienionych pracach, zapewniły Jej odpowiednie miejsce w dalszych, pogłębionych studiach nad złożoną problematyką ziemi kaszubskiej. Efektem Jej następnych badań kaszubskich stały się kolejne opracowania, w tym także książkowe. Należą do nich: Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na wybrzeżu kaszubskim, �330 NEKROLOGI będąca podstawą uzyskania stopnia doktora nauk humanistycznych (Wro­ cław 1968, ss. 136) oraz Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi ka­ szubskich w XX wieku (Wrocław 1971, ss. 190), uznanej za rozprawę habili­ tacyjną. Pierwsza z tych pozycji stanowi podsumowanie prawie dwudziesto­ letnich badań terenowych, zarówno stacjonarnych, jak i powierzchniowych, a także archiwalnych oraz literatury przedmiotu dotyczących ludności ry­ backiej miejscowego pochodzenia - zamieszkałej na obszarze przybrzeżnym od Gdańska do Łeby. Zebrano unikalny materiał dotyczący współdziałania w obrębie określonych zespołów rybackich oraz w obrębie całych społecz­ ności lokalnych, kierujących się swoistym samorządem rybackim. Badając istniejące zespoły rybackie od strony ich organizacji oraz wszystkich ryba­ ków z uwzględnieniem ich genealogii zawodowej w obrębie trzech pokoleń, J. Kucharska uzyskała jednorodny i porównawczy materiał, pozwalający wyciągnąć nowe uzasadnione wnioski teoretyczne. UstaUła w nich po raz pierwszy dla tego obszaru, formy organizacyjne rybołówstwa zespołowego i wykazała, jak zespoły maszoperyjne przekształcają się z grup krewniaczych w grupy wyłącznie celowe. Ukazała również, jak wraz z rozwijającym się rybołówstwem kutrowym następuje i ugruntowuje się polaryzacja społeczna i majątkowa rybaków, a także jak nowe możliwości zarobkowe zmieniają w sposób zasadniczy zarówno strukturę poszczególnych rodzin, jak i całych społeczności lokalnych. Tematem kolejnej pozycji wydawniczej stały się przemiany społeczno-zawodowe i kulturowe wsi kaszubskiej. Problematyka przemian podejmo­ wana wówczas często przez socjologów i etnografów polskich, zgodna była z ogólnymi trendami badawczymi występującymi w nauce światowej. Bada­ nia stacjonarne przeprowadzono w trzech wybranych wsiach kaszubskich o różnej strukturze zawodowej: wsi rybackiej, rolniczej i rolniczo-rybackiej. Punktem wyjścia badań był stan gospodarczy i społeczno-kulturowy tych wsi w czasie poprzedzającym I I wojnę światową, punktem docelowym koniec lat sześćdziesiątych. Studium to, które stało się podstawą do uzy­ skania stopnia naukowego doktora habilitowanego w zakresie etnografii, opiera się również na bogactwie materiału terenowego. Analiza procesu przemian, oparta na realiach metodycznie zgromadzonego materiału, po­ zwoliła Jadwidze Kucharskiej stworzyć przekonywujący obraz przemian gospodarczo-społecznych i kulturowych tychże społeczności. Wartość teore­ tyczną opracowania podnosi fakt, że dzięki reprezentatywności wybranych do badań społeczności wiejskich nasuwające się wnioski można odnieść do całego regionu kaszubskiego. Śledząc najważniejszy „kaszubski nurt" zainteresowań naukowych profe­ sor Jadwigi Kucharskiej, należy się również odnieść do Jej ostatnich, wielo­ letnich badań prowadzonych wśród Kaszubów „ziemi bytowskiej", a także badań nad emigrantami kaszubskimi, żyjącymi od połowy X I X w. w Kana­ dzie. Kaszubi okolic Bytowa stanowią peryferyjną, zachodnią część zwar­ tego występowania mowy kaszubskiej, a więc tego obszaru, który był obiek- �NEKROLOGI 331 tem Jej poprzednich badań. Ziemię bytowską zamieszkuje autochtoniczna ludność kaszubska, która w latach 1919-1945 została oddzielona od macie­ rzystego pnia centralnej Kaszubszczyzny i pozostała w granicach państwa niemieckiego. Podstawowym celem podjętych badań było odkrywanie me­ chanizmu przemian w samookreślaniu się mieszkańców wsi okolic Bytowa na przestrzeni ostatnich 70-80 lat. W trakcie badań, do których przygoto­ wywała się zarówno od strony teoretyczno-metodologicznej, jak i metodyki badań terenowych, zgromadzono na podstawie kwestionariuszy, ankiet, a także rozmów i obserwacji uczestniczącej ogromny materiał źródłowy, ukazujący złożoność procesu kształtowania się na tym obszarze więzi regio­ nalnej i narodowej. Problem stanu świadomości etnicznej i narodowej anali­ zowała w dwóch różnych układach odniesienia - w układzie uwarunkowań lokalnych i zewnętrznych. Zagadnienie kształtowania się świadomości regio­ nalnej i narodowej potraktowała jako jeden z aspektów rozległej problema­ tyki etnicznej. Odwołując się do bogatych w tym zakresie doświadczeń, wyniesionych zwłaszcza z badań prowadzonych w społeczeństwie amerykań­ skim, stwierdziła, że w Polsce istnieją nadal uwarunkowane etnicznie zróż­ nicowania kulturowe - czego przykładem są Kaszubi bytowscy. Ich odmien­ ność wyraża się nie tylko w różnych losach historycznych, w specyfice językowej i kulturowej, ale także w różnorodnych formach i kierunkach ruchu narodowego. W rozwoju dziejowym Kaszubszczyna obszaru bytowskiego nie asymilowała się z kulturą niemiecką. Stosowany wobec niej przymus nie przyniósł pożądanych rezultatów, ponieważ nie dokonała się w tam w skali powszechnej zmiana etnicznej świadomości mieszkańców, którzy nadal zachowują swoją odrębność językową oraz podtrzymują histo­ ryczną wspólnotę losów związanych z całą Kaszubszczyzna. Studium profesor Jadwigi Kucharskiej pt. Kształtowanie się świadomości regionalnej i narodowej ludności kaszubskiej okolic Bytowa (wyd. Uniwer­ sytetu Łódzkiego, 1985 r.) stanowi cenne uzupełnienie badań, prowadzonych m.in. przez historyków, socjologów kultury oraz etnografów, na temat kształtowania się świadomości narodowej i społecznej Polaków, w tym zwłaszcza warstwy chłopskiej. Szczególnym układem odniesienia dla badań nad etniczną i narodową świadomością Kaszubów stała się dla profesor Jadwigi Kucharskiej „enkla­ wa mowy kaszubskiej" w Kanadzie (w stanie Ontario). Stanowi ją ludność kaszubska przybyła tam w połowie XLX wieku. Dwukrotny pobyt naukowy w Kanadzie (1977 i 1978) pozwolił Jej zgromadzić zasoby materiałów źród­ łowych, które stały się podstawą nowych opracowań i publikacji. Przede wszystkim wymienić tu należy studium pt. Poszukiwanie tożsamości kulturo­ wej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Łódź 1993, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 32, ss. 136), stanowiące podsumowanie Jej wieloletnich na ten temat badań i przemyśleń. Trzeba jednak zaznaczyć, że wymieniona pozycja wydawnicza nie miała być „ostatnim słowem" profesor Jadwigi Kucharskiej o Kaszubszczyźnie. Najnowsze, prowadzone przez Nią od paru �332 NEKROLOGI lat intensywne badania terenowe na południowym obszarze Kaszub miały stanowić dopełnienie Jej niezwykłej wytrwałości w poznawaniu i opisywaniu tego pięknego i oryginalnego regionu ziem polskich. Problematyka badań dotyczyła zmian w stylu życia mieszkańców wsi, międzypokoleniowego prze­ kazu tradycji kulturowych oraz opozycji zachodzącej pomiędzy „swoimi" i „obcymi". Niestety, prac tych nie było Jej jdane ukończyć. Charakteryzując ów niewątpliwie wielki dorobek naukowy profesor Jadwigi Kucharskiej w badaniu Kaszubszczyzny - o którym śmiało można napisać, że stanowi „dzieło Jej życia" - nie należy pomijać innych zainteresowań i osiąg­ nięć. Jak wskazuje bibliografia, uczestniczyła Ona także w pracach zbiorowych Zakładu Etnografii UŁ na obszarze Zagłębia Bełchatowskiego, na Kujawach i w Kieleckiem. Jak to już podkreślano, cechą szczególną wszystkich opraco­ wań Jadwigi Kucharskiej było maksymalne korzystanie z tzw. „źródeł wywoła­ nych", gromadzonych przez Nią osobiście lub pod Jej bezpośrednim kierow­ nictwem podczas badań terenowych. Reprezentowała bowiem ten kierunek w etnografii, który badania terenowe traktuje nie tylko jako źródło, ale jako podstawową metodę nauk etnologicznych. W związku z zajęciami dydaktycznymi i badaniami J. Kucharska wyjeż­ dżała na stypendia naukowe bądź zaproszenia do Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Austrii, Szwecji, Finlandii, Kanady oraz na Węgry. Uczestniczyła także w licznych konferencjach krajowych i zagranicznych 0 charakterze międzynarodowym, referując wyniki swych badań oraz re­ prezentując etnografię polską poza granicami naszego kraju. Brała ponadto udział w przygotowywaniu różnych ekspertyz dotyczących programowania badań naukowych oraz innych przedsięwzięć podejmowanych przez instytu­ cje lub osoby indywidualne działające w sferze Jej zainteresowań i specjal­ ności naukowej. Jej artykuły publikowane były w czasopismach krajowych 1 zagranicznych. Wiele z nich, podobnie jak i recenzje, przenosiło na grunt polski wiedzę i doświadczenia etnologów innych krajów. Działalność Jadwigi Kucharskiej w życiu organizacyjno-naukowym do­ tyczyła przede wszystkim czynnego uczestnictwa w posiedzeniach i pracach swego Filozoficzno-Historycznego Wydziału na Uniwersytecie. Kilkakrotnie zasiadała w międzywydziałowej komisji rekrutacji kandydatów na studia etnograficzne i archeologiczne, była członkiem Senackiej Komisji ds. Ochro­ ny Mienia Społecznego oraz pełnomocnikiem ds. współpracy z woj. słup­ skim. Od 1950 r. aktywnie uczestniczyła w pracach Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, pełniąc kolejno funkcję skarbnika, sekreta­ rza, prezesa Oddziału, a od 1983 r. także członka Zarządu Głównego. W ro­ ku 1981 została redaktorem naczelnym „Łódzkich Studiów Etnograficz­ nych". W latach 1975-1983, jako członek KomitetuNauk Etnologicznych PAN, brała udział w pracach Komisji do Badań Rybołówstwa Tradycyjnego i Ochrony Jego Zabytków oraz w Komisji do Badań nad Współczesnością. W latach 1975-1977 uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Socjologicz­ nych PAN, jako członek Sekcji Nauk Etnograficznych. Należała również do �333 NEKROLOGI Łódzkiego i Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, Towarzystwa Nautologicznego. Współpracowała z Inter­ dyscyplinarnym Instytutem Naukowo-Badawczym Struktur i Przemian Spo­ łecznych Wsi Polskiej. Poprzez swą niestrudzoną aktywność naukowo-badawczą nawiązała współpracę z pokrewnymi ośrodkami zagranicznymi: Katedrą Etnografii Uniwersytetu Wiedeńskiego (1975 - pobyt z wykładami), Instytutem im. J. Lipsa w Lipsku, Instytutem Etnografii Uniwersytetu w Helsinkach, Instytutem Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, ośrodkami etnograficznymi w Szwecji, a także Katedrą Etnografii w Ottawie. Łódzkie środowisko naukowe - doceniając znaczenie Jej rzetelnego wkładu w rozwój nauki polskiej - uhonorowało Ją wieloma odznaczeniami i nagrodami. Wszyscy, którzy znali bliżej profesor Jadwigę Kucharską wiedzą, że należała do osób niezwykle odpowiedzialnych, wytrwałych w pracy, a przy tym przyjaznych dla ludzi i wyjątkowo skromnych. Wypływało to prawdo­ podobnie z wrodzonych cech psychicznych, wychowania w domu rodzin­ nym, ale może także z daru umiejętnego dokonywania wyboru - zawsze zgodnego z uznawanymi przez siebie wartościami i własną postawą życiową. Podejmowała tematy, które Ją interesowały pod względem naukowym; w ich realizacji widziała również głęboki sens społeczny. Potwierdzeniem tego są Jej wieloletnie i wielokierunkowe studia nad Kaszubszczyzna. Wszy­ stko to wpływało niewątpliwie na stan Jej wielkiej, wewnętrznej równowagi. Całokształt twórczości profesor Jadwigi Kucharskiej wskazuje również, że w centrum Jej zainteresowań naukowo-badawczych był zawsze Człowiek - ze wszystkimi jego problemami i uwikłaniami natury psychicznej, społeczno-kulturowej i światopoglądowej. Żegnamy Ją z głębokim żalem. Maria Biernacka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28dfbe32daa98acf6ea52454f472d6aa.pdf b04d9f2bdd35e38077c27be66f59de31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Paličkova-Pátková, Jarmila (1930-1996) Iwańska,Alicja (1918-1996) Jagiełła, Kaziemirz (1939-1996) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1481 Title A name given to the resource Nekrologi: Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996); Dr Kazimierz Jagiełła (1939-1996); Dr Jarmila Paličkova-Pátková (1930-1996) / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.215-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G I „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Prof. dr Alicja Iwańska (1918-1996) 26 września 1996 r. zmarła w Londynie p. Alicja Iwańska. W nekrologu zamieszczonym przez rodzinę i przyjaciół w jednej z warszawskich gazet przy Jej nazwisku podano: żołnierz AK, socjolog, pisarka, poetka. Jak to zwykle bywa, gdy przychodzi ująć życie człowieka w kilku wyrazach, ich dobór jest sprawą trudną i bardzo indywidualną. Niechaj wolno będzie piszące­ mu te słowa uzupełnić powyższą charakterystykę o jeszcze jeden, własny element. Odeszła bowiem od nas osoba, która była również antropologiem, mającym na swym koncie naukowym wieloletnie studia nad indiańską ludnością współczesnego Meksyku, bodaj najintensywniejsze, jakie były dziełem Polaków zajmujących się tą tematyką po I I wojnie światowej. 1 Alicja Iwańska urodziła się 13 maja 1918 r. w Gardzienicach (pow. krasnystawski) . Dzieciń­ stwo i wczesną młodość spędziła w Gardzienicach oraz w Mikorzynie i Rzetni w Poznańskiem. Gimnazjum, rozpoczęte w Ostrzeszowie i Poznaniu, ukończyła w Warszawie. W 1935 r. debiuto­ wała jako poetka; pierwszy tomik wierszy wydała w 1938 r. Od 1936 r. studiowała filozofię na stołecznym Uniwersytecie oraz na Universitě Libré w Brukseli. Okres okupacji przeżyła głównie w Warszawie, gdzie zamieszkała wiosną 1940 r. po wysiedleniu jej rodziny z Poznańskiego. Uczestniczyła w tajnych seminariach filozoficznych i zebraniach literackich. W 1941 r. uzyskała magisterium z filozofii z rąk profesorów T. Kotarbińskiego i W. Tatarkiewicza. Od 1940 r. działała w antyniemieckim ruchu oporu jako żołnierz Z W Z i A K . Po upadku powstania warszawskiego pozostała w służbie aż do formalnego rozwiązania A K , następnie zaś przeszła do konspiracji antykomunistycznej. Jesienią 1946 г., zagrożona aresztowaniem przez U B , wyjechała do U S A . W Stanach Zjednoczonych odbyła studia w zakresie socjologii na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku i na tej samej uczelni uzyskała w 1957 r. tytuł doktorski. W sumie mieszkała w U S A przez trzydzieści dziewięć lat, z czego, jak sama obliczyła, przez trzydzieści pięć uczyła „cudze dzieci" na ośmiu uniwersytetach, „od najlepszych jak University of Chicago do najgor­ szych jak kalifornijski uniwersytet stanowy w Sacramento" . Najdłużej związana była z Nowo­ jorskim Uniwersytetem Stanowym w Albany. Oprócz pracy dydaktycznej realizowała rozmaite projekty badawcze, których efektem były publikacje książkowe - Contemporary Poland: Poli­ tics, Society, Economy (1955), Good Fortune - Second Chance Community (1958), Exiled Governments: Spanish and Polish. An Essay in Political Sociology (1981), British American Loyalists in Canada and U.S. Southern Confederates in Brazil: Exiles from the United States (1993). W 1968 r. pracowała jako ekspert U N E S C O w Chile. Największą Jej pasją badawczą był jednak bez wątpienia indiański Meksyk, którym zajmowała się przez kilkanaście lat, poświęcając mu wiele prac naukowych i włączając go do swej twórczości literackiej na skalę niespotykaną ani wcześniej, ani później w polskim piśmiennictwie. 2 1 Dane biograficzne podaję według A. Iwańskiej, Potyczki i przymierza. Pamiętnik 1918-1985, Warszawa 1993. Mylna jest więc zapewne data urodzenia - 17 maja - w Małym słowniku pisarzy polskich na obczyźnie, 1939-1980, red. B. Klimaszewski, E . Nowakowska, W. Wyskiel, Warszawa 1992, s. 138. A . Iwańska, Uniwersalność wyższej uczelni (inauguracyjny wykład - PUNO 26.10.1985), „Przegląd Powszechny" (Londyn), 1985, nr 12, s. 12. 2 �216 NEKROLOGI W 1985 г., po przejściu na emeryturę, Alicja Iwańska wróciła na stałe do Europy i zamiesz­ kała w „przedsionku Polski" - Londynie. Jej związki z Anglią były wcześniejsze. W 1980 r. została honorowym profesorem Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie (PUNO) z siedzibą w Londynie, tam też, jeszcze przed opuszczeniem U S A , wydawała swoje pisane po polsku książki - bardzo osobistą dokumentację intelektualnego i emocjonalnego związku z pierwszym mężem, Janem Gralewskim, zatytułowaną Wojenne odcinki (Warszawa 1940-1943) (1982) oraz mocno zakorzenione w meksykańskich doświadczeniach Karnawały (1980) i Ucieczki (1983). Po osiedleniu w Anglii poświęciła się przede wszystkim pisarstwu. Dużo publikowała. W latach 1987-1995 ukazało się sześć Jej książek, w tym tomik poezji Niektóre (1991), utwory proza­ torskie Niezdemobilizowani (1987; 1988) i Baśń amerykańska (1988), szkic autobiograficzny Właśnie tu! Rzecz o dziewiętnastowiecznym Jean Marie Guyau i dwudziestowiecznej sobie samej (1992), pamiętnik z lat 1918-1985 pt. Potyczki i przymierza (1993) oraz wspomnienia wojenne Kobiety z firmy: sylwetki pięciu kobiet z AK pracujących w wywiadzie i kontrwywiadzie (1995). Niektóre z tych pozycji miały swe pierwsze lub drugie wydanie w Polsce. Wydarzenia, jakie nastąpiły w 1989 г., umożliwiły Alicji Iwańskiej kilkakrotne odwiedzenie Ojczyzny. Na stałe powróciła do Warszawy dopiero 18 czerwca 1997 г., gdy urna z prochami byłego porucznika A K o pseudonimie Wiewiórka, odznaczonego Krzyżem Walecznych, spo­ częła w kwaterze pułku „Baszta" na powązkowskim Cmentarzu Wojskowym. * Meksykańskie badania Alicji Iwańskiej są w Polsce właściwie nieznane. Wprawdzie w powsta­ łych w kraju opracowaniach poświęconych działalności Polaków w Ameryce Łacińskiej można znaleźć Jej nazwisko wraz z informacją: „etnolog [sic!], wybitny znawca i badacz kultury indiańskiej [w Meksyku]", a także jedną czy dwie noty bibliograficzne , lecz lakoniczność tych wiadomości, niezmienna na przestrzeni wielu lat, mówi sama za siebie, dowodząc faktycznej nieobecności i osoby, i jej dorobku w polu widzenia krajowej korporacji etnologiczno-antropologicznej . Zapewne przyjdzie jeszcze czas na zlikwidowanie tej zasmucającej z wielu powodów luki. Tymczasem poprzestać trzeba na przybliżeniu kuku najbardziej podstawowych faktów. Meksyk pojawił się w życiu Alicji Iwańskiej przypadkowo, za sprawą Jej drugiego męża, Philipa Wagnera, geografa, zaangażowanego w interdyscyplinarne badania prowadzone w tym kraju przez Uniwersytet Chicagowski. Najpierw przebywała tam jako turystka, nawet bez znajomości hiszpańskiego; wkrótce potem, w 1961 г., już jako badacz relacji między Indianami a ladinos, współpracujący z Chiapas Project kierowanym przez Normana A. McQuowna. Był to Jej pierwszy bezpośredni kontakt z indiańskim Meksykiem i jego problemami, ale także 3 4 3 M . Paradowska, Los polacos en México y América Central y sus trabajos etnográficos, „Etnologia Polona", t. 9: 1983, s. 193; M . Paradowska, Pobkie obserwacje i badania etno­ graficzne w Meksyku i Ameryce Środkowej, „Etnografia Polska", t. 28 (2): 1984, s. 148; M . Paradowska, Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrockw-Warszawa-Kraków-Gdańsk- Ł ó d ź 1985, s. 140, 356; M.Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992, s. 205. To samo powiedzieć można o historykach-latynoamerykanistach, por. M . Kula, Ameryka bliska i daleka, [w:] Ameryka Łacińska w relacjach Polaków. Antologia, wybór, wstęp, komentarze i przypisy M . Kula, Warszawa 1982, gdzie w charakterystyce powojennej aktywności w Ameryce cińskiej Polaków żyjących poza krajem odnotowano, iż „Kilka osób poczuwających się do związków z polskością interesowało się żywo losem Indian" i wymieniono wśród nich wyłącznie dwóch filmowców, A. Halika i T. Bortnowskiego, oraz dwóch uczestników pierwszego kongresu araukanologicznego w 1962 г., R. Białousa i W. Ostrowskiego (s. 12-13). W ostatnich latach lukę tę częściowo wypełnił pracujący na emigracji E . S . Urbański szkicem pt. Prof. dr. Alicja Iwańska w Hispanoameryce, [w:] tenże, Sylwetki polskie w Ameryce Łacińskiej XIX-ego i XX-ego wieku. Uczeni, literaci, artyści, kler i wojskowi, Stevens Point 1991,1.1, s. 183-184. 4 �217 NEKROLOGI pierwsza okazja do bliższego przyjrzenia się pracy amerykańskich antropologów - ich etosowi, wzajemnym stosunkom i podejściu do Indian, będących obiektem badań. Doświadczenia wyniesione z tego sezonu prac terenowych w Chiapas były gorzkie, po części wręcz traumatycz­ ne. Ich literacką transpozycją stała się napisana w 1982 r. powieść Ucieczki. Meksykański bakcyl - mimo wszystko - został połknięty. Od 1962 r. Alicja Iwańska rozpoczęła samodzielne badania antropologiczne w środkowym Meksyku, wśród Indian Mazanua, koncentrując swą uwagę na niewielkiej, liczącej około pół tysiąca ludzi społeczności zamieszkującej wioskę „El Nopal". Pod kryptonimem tym kryło się jedno z barrios miejscowości Temascalcingo, ośrodka municypium o tej samej nazwie, położonego w stanie México, na północny zachód od Toluca, w odległości około 160 km od stołecznego miasta Meksyk. Okres szczególnie intensywnych badań wybranej społeczności przypadł na lata 1962, 1963, 1965 i 1966. W ogłoszonym w 1971 r. studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico, badaczka tak oto przedstawiała swe pierwotne plany związane z Meksykiem: „[...] zaabsorbowanie 'wizją świata' oraz 'ideologią' stanowiło istotę mojego zainteresowania. Pojechałam do Meksyku z nader ambitnym marzeniem: poznać sposób, w jaki wielokulturowy kraj, taki jak Meksyk, zdołał osiągnąć narodową unifikację. Interesowały mnie zwłaszcza zróżni­ cowanie kulturowe i jedność ideologiczna tego kraju, gdyż myślałam błędnie, że owa jedność istnieje. Pragnęłam dowiedzieć się, jak meksykańska ideologia narodowa, wspierana przez insty­ tucje państwowe, wyrastała z licznych autochtonicznych kultur tego kraju (kształtując je zarazem); chciałam zobaczyć, jak ją transmitowano do ludzi, dla których została zaprojektowana, jakie im dawała korzyści, jak ich zmieniała, jak przekształcała ich w meksykańskich obywateli" . Bliższe zapoznanie się ze społecznością z „El Nopal" spowodowało jednak, że ostatecznie z początko­ wego zamierzenia ostała się tylko kategoria 'wizji świata', sprowadzona dodatkowo na poziom konkretnej grupy ludzi, żyjących tu i teraz, borykających się na co dzień z licznymi problemami, wśród których kwestia zachowania własnej tożsamości etno-kulturowej, choć nie zawsze jasno artykułowana, nie należała bynajmniej do mało ważnych. Nie było w tym nic z klasycznych etnograficznych dociekań nad kulturą tradycyjną. Autorkę interesowała głównie dynamiczna teraźniejszość. W rezultacie powstało studium o zmieniającej się stale, w określonych warun­ kach historycznych, wizji świata Indian Mazahua, w szczególności mieszkańców „El Nopal". 5 Zetknięcie z Meksykiem i zbliżenie do Indian Mazahua stały się dla Alicji Iwańskiej niezwykle silnym impulsem twórczym. Począwszy od 1962 r. powstaje szereg artykułów naukowych, ogłasza­ nych w Meksyku, USA, Niemczech i Włoszech, a także - co znamienne - tekstów literackich, pisanych po polsku, będących w naszym piśmiennictwie jedynym w swoim rodzaju świadectwem prawdziwego zapętlenia się uprawianej w terenie antropologii z osobistym życiem antropologa. Kompletna bibliografia owych prac jest ciągle zadaniem do wykonania; materiały do niej, na pewno z lukami, zwłaszcza (być może) w zakresie publicystyki, poezji i prozy literackiej, zawarte zostały w aneksie do niniejszego tekstu. Nie zwalnia to z obowiązku wspomnienia w tym miejscu o dwóch przynajmniej, bodaj najważniejszych pozycjach. Pierwsza to powstały w 1965 r. Świat przetłumaczony, wedle określenia samej Autorki - „powieść", w rzeczywistości - sfabularyzowany dziennik z badań wśród Mazahua, wydany w 1968 r. przez Instytut Literacki w Paryżu i uhonoro­ wany w 1974 r. emigracyjną nagrodą literacką Fundacji im. Kościelskich. Druga to wzmiankowa­ ne już studium Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico (1971), szybko przetłumaczone na hiszpański (1972), które odkryło przed antropologami ciągle żywą w swej odrębności kulturę Indian Mazahua, co podkreślił Sol Tax w słowie wstępnym do książki, bez kurtuazji i bez przesady, albowiem - w istocie - przed Alicją Iwańską mało kto prowadził po­ ważniejsze badania wśród tej żyjącej na zapleczu wielkich miast, silnie spauperyzowanej i sproletaryzowanej grupy etno-językowej. Nie od rzeczy będzie tu dodać, że cały dochód ze sprzedaży tej ostatniej książki, jak również następnej, poświęconej indiańskiej inteligencji, przekazany został na rzecz Funduszu Kształcenia Dzieci Mazahua, stworzonego przez Autorkę w Meksyku. 5 Cytuję za hiszpańskojęzycznym wydaniem wspomnianej pracy: A. Iwańska, Purgatorio у utopia. Una aldea de los indígenas mazahuas, México 1972, s. 14—15. �218 NEKROLOGI Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych nastąpiła przerwa w badaniach tere­ nowych. Z pewnością miał na to wpływ wyjazd do Chile i przygotowywanie książki podsumo­ wującej wyniki badań z lat poprzednich. Jednak wygłoszony w 1969 r. na X X I I I Kongresie Międzynarodowego Instytutu Socjologii w Rzymie referat pt. Ideology and the Mexican Indians zapowiadał powrót do kwestii indiańskiej i to w zarzuconym niegdyś wymiarze - w zestawieniu z meksykańską ideologią narodową. Latem 1972 r. Alicja Iwańska po raz ostami zajęła się problemami „swoich Mazahua", tym razem koncentrując uwagę na sytuacji emigrantów żyjących w mieście Meksyk. Prawdo­ podobnie wtedy też zrodził się pomysł poddania badaniom takiego sektora indiańskiej lud­ ności, który potrafił wyrażać swe poglądy, potrzeby i interesy w języku zrozumiałym dla całego świata zewnętrznego. Nie można było powiedzieć tego - Jej zdaniem - o mieszkańcach wsi, bo to z pewnością ich właśnie miała na myśli, pisząc w 1971 г.: „Indianie, podobnie jak wielu uchodźców politycznych, są obywatelami państw, w których często czują się ustawicznymi cudzoziemcami. Gdyby mogli wyrazić swe odczucia w języku zrozumiałym nie tylko dla antropologów, lecz dla każdego przeciętnego uczestnika kultury zachodniej, prawdopodobnie złożyliby protest przeciw formalnej afiliacji narodowej, przez nich nie wybranej, domagając się uznania własnej tożsamości, jak również pełni swoich ludzkich praw" . Te przypuszczenia, sformułowane na gruncie wcześniejszych doświadczeń i obserwacji, mogły być zweryfikowane poprzez objęcie badaniami Indian, którzy posiadali wyższe wykształcenie, a mimo osiągniętego statusu społecznego, nie przyjęli „ideologicznego zaproszenia" do roztopienia się w meksykań­ skim narodzie metysów. Wiosną 1973 r. Alicja Iwańska rozpoczęła realizację takiego projektu, poddając analizie drogę życiową, poglądy i działalność przedstawicieli indiańskiej inteligencji skupionych w dwóch, pod wieloma względami przeciwstawnych organizacjach - „realistów" z Meksykańskiego Stowarzyszenia Indiańskich Fachowców i Intelektualistów oraz „utopistów" z na poły jawnego, na poły utajnionego rewiwalistycznego Ruchu Odrodzenia Anahuaku. Wyniki paroletnich nowatorskich studiów przedstawione zostały w książce opatrzonej wymownym tytułem The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico (1977). 6 Przy końcu dekady lat siedemdziesiątych indiański Meksyk zniknął z warsztatu badaw­ czego Alicji Iwańskiej. Co prawda w 1992 r. ukazał się w warszawskim czasopiśmie „Hemispheres" jeszcze jeden tekst z tego zakresu, lecz był to niepublikowany fragment dawniejszych opracowań. Zasadnicza część Jej dorobku antropologicznego, nie zawsze dostępnego w krajo­ wych bibliotekach, pozostaje - jak dotąd - w zapomnieniu. Powiedzieć tu tylko i wyłącznie - szkoda, to w tym przypadku zdecydowanie zbyt mało. * * * Materiały do bibliografii Alicji Iwańskiej: publikacje meksykanistyczne 1962 • Meksyk (I), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 5, s. 41-59. • Meksyk (II), „Kultura" (Paryż), 1962, nr 6, s. 26-41. 1963 • El concepto del indígena en dos distintas regiones de México, „America Indígena", t. 23 (4): 1963 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] . • New Knowledge: The Impact of School upon Traditional Structure of a Mexican Village, „Sociologus" (Berlin), 1.13 (2): 1963, s. 137-150. • 1964 The Mexican Indian: Image and Identity, „Journal of Inter-American Studies" (Miami), t. 6 (4): 1964, s. 529-536. 6 A. Iwańska, América Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1046. �219 NEKROLOGI Las mentiras en la investigación social, „Revista Mexicana de Sociología", rok X X V , t. 26 (2): 1964, s. 484-490. 1965 Świat przetłumaczony, „Kultura" (Paryż), 1965, nr 10, s. 54-64. The Impact of Agricultural Reform on a Mexican Indian Village, „Sociologus" (Berlin), 1.15 (1): 1965, s. 54-67. 1966 Division of Labour among Men and Women in a Mazahua Indian Village of Central Mexico, „Sociologus" (Berlin), t. 16 (2): 1966, s. 173-186. 1967 Mazahua Purgatory: Symbol of Permanent Hope, „America Indígena", t. 27 (1): 1967 [tekst, do którego nie udało mi się dotrzeć - R T ] Świat przetłumaczony, 1968 Paryż: Instytut Literacki, 1968 (Biblioteka Kultury, t. 158). 1970 Ideology and the Mexican Indian, [w:] Actes du XXII Congres de 1'Institut International de Sociologie, Rome 15-21 Septembre 1969, vol. I I , lére partie, „Revue Internationale de Sociologie" (Rzym), seria I I , t. 6 (1-3): 1970, s. 216-232. Relaciones entre el arte popular y el arte culto, [w:] Estudios sociológicos sobre sociología del arte, México: Sociedad Mexicana de Geografía y Estadística, 1970, s. 135-144. 1971 Purgatory and Utopia: A Mazahua Indian Village of Mexico. Foreword by Sol Tax, Cam­ bridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1971. Without Art, „The British Journal of Aesthetics" (Londyn), 1.11 (4): 1971, s. 402-411. America Indígena, „America Indígena", t. 31 (4): 1971, s. 1045-1048. 1972 Purgatorio y utopía. Una aldea de los indígenas mazahuas. Prefacio de Sol Tax, México: Secretaría de Educación Pública, 1972 ( S E P / S E T E N T A S nr41). 1973 Emigrantes o commuters? (Indios mazahuas en la Ciudad de México), t. 33 (2): 1973, s. 457-469. Indiańscy intelektualiści „America Indígena", 1974 (I), „Kultura" (Paryż), 1974, nr 5/320, s. 41-53. 1977 Crosses and Souls, [w:] E . Sevilla-Casas (ed.), Western Expansion and Indigenous Peoples, The Hague: Mouton, 1977, s. 211-220. The Truths of Others: An Essay on Nativistic Intellectuals in Mexico, Cambridge, Mass.: Schenkman Publishing Co., 1977. Indiańscy intelektualiści (II), „Kultura" (Paryż), 1977, nr 10/361, s. 19-33. 1980 Karnawały, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, 1980. 1983 Ucieczki, Londyn: Polska Fundacja Kulturalna, 1983. 1992 Collaboration and Resistance, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies" (War­ szawa), t. 7: 1992, s. 85-89. Ryszard Tomicki �„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dr Kazimierz Jagiełłą (1.12.1939 - 22.04.1996) W dmu 22.04.1996 roku, po długiej i ciężkiej chorobie, odszedł od nas dr Kazimierz Jagiełłą, wieloletni pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (daw­ niej Instytut Historii Kultury Materialnej). Dr Kazimierz Jagiełłą urodził się 1.12.1939 r. w Starokrzepicach w woj. częstochowskim. Egzamin dojrzałości złożył w Liceum Ogólnokształcącym w Lądku Zdroju. Następnie podjął studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, na którym w 1965 r. uzyskał stopień magistra etnografii przedstawiając pracę Chłopskie budownictwo podcieniowe w Polsce i w krajach sąsiednich. W latach 1965-1970 oraz 1977-1980 dr K . Jagiełłą zatrudniony był w Pracowni Atlasu Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu, zaś w latach 1970-1976 r. w Muzeum Etnograficz­ nym w tym mieście. Był wówczas współautorem opublikowanego w 1975 r. informatora do wystawy Dawna wieś Dolnośląska. W następnym roku w „Rocznikach Jeleniogórskich" (t. 14:1976) ukazał się artykuł Najstarsza Dolnośląska pasieka we wsi Dworek kolo Lwówka Śląskiego. W 1979 r. na Uniwersytecie Wrocławskim obronił pracę pt. Zróżnicowanie i funkcjonowa­ nie stępy w ludowych kulturach Europy środkowo-wschodniej, uzyskując stopień doktora nauk humanistycznych. Promotorem pracy była prof, dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. Z końcem 1980 roku (ze względów rodzinnych) dr Kazimierz Jagiełłą przeniósł się do Krakowa, gdzie początkowo pracował w Muzeum Etnograficznym na stanowisku kustosza, a od 1.03.1983 r. do chwili śmierci zatrudniony był w Pracowni Etnologii I A E P A N . Zainteresowania naukowe dr Kazimierza Jagiełły koncentrowały się wokół zagadnień dotyczących chłopskiej gospodarki agrarnej, przetwórstwa żywnościowego, architektury ludo­ wej i obrzędowości. Rezultatem szczegółowych dociekań naukowych są wartościowe artykuły oparte na wnik­ liwych badaniach i przemyśleniach. Wymienić by tu można artykuły zamieszczone w opraco­ waniu zbiorowym Pożywienie ludności wiejskiej (Kraków 1973), a mianowicie Typy maślnic i ich występowanie w świetle skartowań Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz Stępa w Polsce, a także opracowanie pt. Formy stęp w Polsce i ich występowanie, które ukazało się w czaso­ piśmie „Lud" w 1973 r. (t. 52). W tym samym czasopiśmie w 1972 r. zamieszczony został artykuł na temat pewnych form budownictwa ludowego, a mianowicie Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudopodcieniem szczytowym. Praca dr Kazimierza Jagiełły w Pracowni Atlasu Etnograficznego we Wrocławiu zaowoco­ wała przygotowaniem następujących map: Chalupy z podcieniami w ścianie szczytowej (РАЕ z. I I I : 1968, mapa 183); Formy zrębów węglowych (РАЕ z . I V : 1971, mapa 191), Budownictwo sumikowo-łątkowe (РАЕ z. I V : 1971, mapa 192); Nasilenie występowania chalup zrębowych (РАЕ z. I V : 1971, mapa 193); Rozplanowanie wnętrza chalup wąskofrontowych (РАЕ z. I V : 1971, mapa 219); Chałupy podcieniowe (РАЕ z. I V : 1971, mapy 220-223). W 1994 r. ukazała się publikacja książkowa pt. Pozyskiwanie i wstępna obróbka ziarna zbóż na wsi polskiej, w serii Etimológica, t. 2 (Acta Universitatis Wratislaviensis, No 1553), której dr Kazimierz Jagiełłą był współautorem, przygotowując opracowanie dotyczące narzędzi do przeróbki ziarna zbóż. �NEKROLOGI 221 Należy dodać, że zostały też przygotowane do druku dwa artykuły dotyczące obrzędo­ wości weselnej, a także zagadnień związanych z ich symboliką, oraz opracowanie na temat jarzm w Europie środkowo-wschodniej w aspekcie etnogenezy Słowian. Z chwilą zatrudnienia w Pracowni Etnologii I A E P A N w Krakowie dr Kazimierz Jagiełłą został włączony do prac naukowo-badawczych nad kulturą ludową Karpat Polskich i był autorem artykułów w kolejnych tomach stanowiących monografie regionalne wymienionego obszaru. W pracy Górale Beskidu Żywieckiego (Kraków 1992), zamieszczone zostały dwa artykuły Jego autorstwa: Budownictwo ludowe oraz Ogólna charakterystyka regionu, przygoto­ wana do druku architektura ludowa Podhala ukaże się natomiast w tomie poświęconym kulturze ludowej tego regionu. Dr Kazimierz Jagiełłą - jako członek Polskiej Komisji Karpackiej - został włączony do prac związanych z przygotowaniem syntezy budownictwa gospodarczego i opracował obszerny artykuł na ten temat z terenu polskich Karpat. Praca ta wykonywana była w ramach Między­ narodowej Komisji do badania Kultury ludowej Karpat i Bałkanów. Dr Kazimierz Jagiełłą kontynuował współpracę z Pracownią Atlasu Etnograficznego I A E P A N we Wrocławiu. Jej wynikiem były opublikowane komentarze do map Polskiego Atlasu Etnograficznego zawarte w I I i I I I tomie tego wydawnictwa. Dotyczyły one domu z pod­ cieniem szczytowym, budownictwa sumikowo-łątkowego, formy węgłów chałup zrębowych, rozplanowania chałup wąskofrontowych (t. I I : 1995) oraz stęp i maślnic (t. I I I : 1996). Do tomu I V przygotował obszerny komentarz pt. Jarzma ijarzmice. Wypada jeszcze dodać, że był On członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Zainteresowania dr Kazimierza Jagiełły związane były również z muzyką i instrumentami muzycznymi. Sam grał na skrzypcach, przygotowywał artykuł na temat gęśli. Interesował się ponadto filozofią i dialektologią. Był wielkim miłośnikiem gór. W pracy naukowej cechowała go sumienność oraz umiejętność stawiania i rozwiązywania podejmowanych zagadnień badaw­ czych. Był człowiekiem o dużym poczuciu odpowiedzialności, a także serdecznym i życzliwym kolegą i jako taki pozostanie w naszej pamięci. Danuta Tylkowa Krystyna Hermanowicz-Nowak �„Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Dr Jarmila Paličkova-Pátková (5.IX.1930 - 19.V.1996) Polscy etnografowie żegnają z ogromnym żalem przyjaciółkę wielu z nas dr Jarmilę Paličkova-Pátkova. Związana z naszym krajem od lat pięćdziesiątych, mówiąca po polsku, znająca naszą literaturę dr Jarmila Paličkova-Pátková współpracowała z wieloma polskimi etnografami. Szerokie zainteresowania naukowe przyczyniły się do Jej bliskich związków zarówno z badaczami kultury ludowej Karpat, etnografami zajmującymi się współczesnymi przeobrażeniami wsi polskiej, jak i specjalistami z zakresu rzemiosła i sztuki ludowej. Moja współpraca z Nią przez trzydzieści kilka lat dotyczyła zarówno historii ubiorów jak i skórnictwa. Jarmila Paličkova-Pátková urodziła się w 1930 roku w Bzencu na Morawach. Dzieciństwo spędziła w Bratysławie. Jej dypolomowa praca w zakresie etnografii, L'udovy odev v okoli Trnavy została wydana w 1957 r. W 1961 r. dr Paličkova-Pátková uzyskała tytuł kandydata nauk. W dalszych swych badaniach naukowych łączyła ona zainteresowania ludowymi tech­ nikami, zwłaszcza w zakresie włókiennictwa i skórnictwa, z badaniem funkcji tych przed­ miotów w życiu wsi i z ich walorami estetycznymi. Świadczy o tym jej doskonała książka o kuśnierstwie ludowym w Słowacji, wydana w 1981 r. (L'udové kožušníctvo na Slovensku). Przedstawiono w niej historię tego rzemiosła od okresu późnego średniowiecza, zmiany w or­ ganizacji pracy i powolne zanikanie jego ludowych form. Szczegółowo opisano technikę produkcji, krój i zdobnictwo wyrobów, ich funkcję w życiu wsi, wraz ze słowniczkiem zawodo­ wych terminów. Podobnie opracowana została słowacka wytwórczość ludowa (L'udová výroba na Slovensku) wydaną w 1992r. Szerokie zainteresowania różnymi ludowymi wyrobami sprawiły, że współpraca dr Paličkovej-Pátkovej z wydanym w 1990 r. Etnograficznym atlasem Słowacji i z Encyklopedią ludowej kultury Słowacji (1995) była niezbędnym i podstawo­ wym wkładem. W wielu dziesiątkach artykułów i większych rozpraw dr Paličkova-Pátková przedstawiała wyniki swych badań nad rzemiosłem i sztuką ludową. Brała udział w zbioro­ wych studiach nad Horehroniem. W licznych recenzjach udostępniała najnowsze prace etno­ graficzne z całej Europy. Wszechstronność zainteresowań badawczych dr Jařmili Paličkovej-Pátkovej i jej ogromne doświadczenie uzyskane w wieloletnich badaniach terenowych sprawiają, że jej brak będzie stale odczuwalny w słowackiej etnografii. Jej zapał i energia organizacyjna pozwalały na dotarcie do twórców ludowych i zachęcały do uprawiania dawnych technik zdobniczych. Umiała ona łączyć teorię z praktyką. Ostatnio wspópracowała z biuletynem „Folk Art and Craft News" poświęconym tradycyjnej wytwórczości rzemieślniczej w całej Europie. Jej zainte­ resowania sięgały daleko poza własny kraj, którego polityczne i gospodarcze losy mocno odczuwała. Pracowała do ostatniej chwili swego tak czynnego życia. Także w Polsce jej przyjaciele i czytelnicy znakomitych prac opłakują jej stratę! Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56661bcab02c63573af222ff337a7ade.pdf c8b98f8f50f331bbcfd7f7a65b82c359 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2487 Title A name given to the resource Nekrologia i antropologia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.99-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nekrologia i antropologia współczesności Piotr K o w a l s k i J. Kolbuszewski, Z głębokim żalem... O współczesnej nekrologii, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, ss. 252 Antropologia pragnąca zrekonstruować imago mundi kultur egzotycznych (tak w czasie, jak i przestrzeni) jest w sytuacji komfortowej: jej przedmiot poznania daje się bezpiecznie usta­ wiać zgodnie z potrzebami badacza. Opowies'c dotyczy s'wiata, który oglądany z oddali jawi się jako zamknięta całość; „struktu­ ry długiego trwania" pozwalają na dalszy plan odsunąć całą mi­ gotliwą „zdarzeniowość" (jednostkowe fakty, postacie, z wolna pojawiające się innowacje). Oczywis'cie można rozpoczynać od detalu, którego eksplikacja doprowadzi do wizji całej kultury. Komfort badacza polega na tym, że dysponuje wczes'niejsza wie­ dzą o całej tej kulturze, a tylko swój wykład zaczyna w miejscu, które dla niego i jego słuchacza może być najciekawsze. Antro­ polog współczesności, tkwiąc w poznawanej kulturze, musi próbować mówić o niej jakby spoglądając „z zewnątrz". Trudno liczyć na całościowe wizje, ważne są jednak diagnozy i rozpo­ znawane tendencje. Kluczem zas' do antropologii współczesności może być studium szczegółu. Książka Jacka Kolbuszewskiego Z głębokim żalem... O współ­ czesnej nekrologii poświęcona jest właśnie takiemu szczegółowi: tekstom nekrologów we współczesnej prasie polskiej. Ich opis i interpretacja pokazuje całą trudność warsztatu badacza współ­ czesności - gdy oglądane ex post zjawiska, nawet jedno zdarze­ nie, ujawniać mogą swoje znaczenia, bo znane są jego powiąza­ nia, konteksty, konsekwencje i „dalsze ciągi", to antropolog ma do dyspozycji rzeczywistość in statu nascendi, musi dostrzec ran­ gę zjawisk, które oglądane przez pryzmat codzienności mogą w ogóle nie przyciągać badawczego spojrzenia. Bez wątpienia tak właśnie jest z nekrologami, gatunkiem prasowym i przez ten fakt zbyt „popularnym", by - poza swą informatywnością - zatrzymy­ wał uwagę konsumenta czasopism. A jednak uważne stadium im poświęcone odsłania procesy głębokich przekształceń dokonują­ cych się w kulturze Polaków, dostarcza przesłanek do refleksji na tematy rudymentarne, takie jak stosunek do śmierci i świadomo­ ści eschatologicznej, a dla badacza kultury popularnej - materia­ łów do prac nad kształtami popularnej estetyki, wzorców poetyc­ kich, nieubłaganych mechanizmów komercyjnego standaryzowa­ nia ekspresji cierpienia itd. Studium poświęcone nekrologom do­ starcza klucza do poznania nie tylko stosunku do śmierci, ale tak­ że - a może przede wszystkim - do życia; ich prasowe medium zaś wskazuje też na generalne przekształcenia aksjologiczne i ich leksykalno-frazeologiczne wykładniki.' Kolbuszewski pisze o ewolucji prasowych inseratów żałob­ nych - ważne jest tu wstępne rozstrzygnięcie: chodzi o płatne ogłoszenia, lokowane najczęściej w ściśle określonych miejscach czasopisma, tworzących swoiste enklawy prywatności; nawet je­ żeli wydzielenie miejsca nie jest zbyt radykalne (np. w postaci odrębnej kolumny), to i tak graficzna postać nekrologów i ten­ dencja do ich grupowania powoduje wyodrębnienie ich na pła­ szczyźnie strony. Badacz wskazuje na krystalizowanie się specy­ ficznych gatunków wyrastających z podstawowej formuły inse- ratowej. Będą to, obok tekstów o dominującej funkcji informa­ cyjnej, nekrologi pożegnalne, kondolencje, podziękowania i ne­ krologi rocznicowe. W tekstach reprezentujących odmiany nekrologów dzieją się różne rzeczy - ogólnie widać tendencję do przełamywania sztampy, oschłości prasowej wypowiedzi i w coraz wyższym stopniu zwiększanie ekspresywności wypowiedzi. „[...] kierunki przemian współczesnej nekrologii [...] określa zatem dominacja aksjologii i emocji nad informacyjną i inseratową komunikatyw­ nością, która w pewnych znamiennych wypadkach ulega [...] swoistemu zredukowaniu" (s. 90). Tak opisana główna tendencja pozwala Kolbuszewskiemu zbudować kilka ważnych opinii na temat współczesnej kultury: wyjść poza zbanalizowaną już etykietkę „pornografii śmierci" i wskazać na nowe zjawiska tworzące „subkulturę śmierci" (110). Sam termin zawiera interesującą sugestię interpretacyjną - wbrew socjologiczno-folklorystycznej praktyce oznacza on kompleks zachowań (w tym także tekstotwórczych) skupionych wokół śmierci i znajdujących manifestacje uwolnione od spo­ łecznych indeksów. Tożsamość sytuacji egzystencjalnej w kultu­ rze współczesnej generuje więc według Kolbuszewskiego serie analogicznych zachowań; społeczne decorum rozstrzyga o moż­ liwym repertuarze gestów, prowadząc do szczególnej standary­ zacji. Subkultura śmierci oznacza więc nie tylko konieczność podporządkowania się społecznie aprobowanym zachowaniom, ale także rzeczywistą tendencję (obserwowaną przez serie te­ kstów) ujednolicającą te zachowania. Bez wątpienia jednym z najważniejszych spostrzeżeń, po­ twierdzających czynione przez antropologów obserwacje, jest szczególna desakralizacja stosunku do śmierci. Choć w nekrologach znaleźć można wiele znaków religij­ nych, to jednak trudno w nich wytropić (jako tendencję, a nie jednostkowe przykłady) obecność postaw religijnych. Zarówno w obrzędowości pogrzebowej, jak i w towarzyszących jej te­ kstach uwidacznia się odchodzenie od obrzędu w stronę ceremo­ niału, który rozgrywa się przede wszystkim w porządku kodu społecznego. Nekrolog i jego aksjologia zapewne lokuje się ponad wątpli­ wościami na temat prawdy lub fałszu massmediów (45), można jednak stąd wyprowadzać różne wnioski. Bez wątpienia jednym z najważniejszych jest stwierdzenie faktu nasycania nekrologów treściami intymnymi. Dramatyczne napięcie, jakie tworzy się między nimi a gazetowym środowiskiem: informacyjno-reklamowy język prasy, perswazyjny, ale zawsze należący do jakichś „onych", zderza się z ekspresją cierpienia konkretnego człowieka. Kolbuszewski, przywołując bogatą dokumentację, wyprowadza stąd wniosek, iż „nekrolog stając się prywatną formą uczczenia zmarłego [...], bodaj bezwiednie nawiązuje do zjawisk znanych z [...] tradycji, polegających na tym, iż właśnie prywatne formy kultur przybierały postać manifestacji publicznych" (125). Wiąże 2 99 �się z tym emocjonalność tekstu i wyraźnie przez badacza dostrze­ gana tendencja do akcentowania „szczerości" wypowiedzi. Wykładnikiem przełamywania inseratowo-informacyjnego standardu nekrologu może być zmiana stylistyki, której głów­ nym wykładnikiem według Kolbuszewskigo jest peryfrastyczność, zwłaszcza użyta w nazywaniu zmarłego i „pseudonimowaniu" samego zdarzenia (73-74). Bez wątpienia temu też służą poetyckie aplikacje i próby znajdowania języka wzniosłego, ale jednoczes'nie intymnego, uwalnianego od oficjalnego patosu (154-195); „poezja dobrej woli", do której trudno przymierzać literacką aksjologię, poświadcza potrzeby „pięknego mówienia", „uwznioślenia", odejścia zarówno od banału kondolencyjnego zdania, jak i „cudzej mowy" tekstów gazetowych. Badacz przy­ tacza przykłady różnej klasy - bez wątpienia są wśród nich te­ ksty oryginalne i dużej urody; zdecydowanie jednak przeważają teksty banalne, których inspiracji można często poszukiwać w poezji wysokiej. Nekrologi prasowe bezceremonialnie po­ czynają sobie zarówno z wierszami i sentencjami, jak i tekstami współczesnymi - ulegają one folkloryzacji, stają się własnością wszystkich (nawet podpis autora cytowanego tekstu nie broni praw autorskich, skoro często przytoczenia są wadliwe albo zwy­ czajnie poddawane aktualizacji). Zmianie więc ulega ich status od intymnej reakcji na śmierć do standardowych wyborów spo­ śród gotowych formuł. 3 4 5 Na ujawnione przekształcenia konwencji nekrologów można spojrzeć przez pryzmat zniewalających mechanizmów kultury masowej. Nie kwestionując szczerości intencji nadawców (pro­ blemem jest ustalenie „środowiskowych" zróżnicowań: relacji między bez wątpienia „innowacyjnymi" tekstami, a ich replika­ mi i seriami), można też zwrócić uwagę na inne jeszcze możli­ wości eksplikacyjne. Pozornie marginalną sprawą jest ranga po­ trzeby składania kondolencji, wątpliwość, czy aby nie jest tak, iż bardziej niż wykonanie pewnego gestu, nacechowany jest jego brak. Oczywiście znaczące jest złożenie wyrazów współczucia, podobnie jak życzeń, gratulacji, zaproszenie kogoś do udziału... W kodzie społecznym, w sytuacji ogromnego ciśnienia konwe­ nansów, nie mniej, a może więcej energii pochłania jednak śle­ dzenie nieobecnych i pominiętych. Tę samą wątpliwość co do rzeczywistej „szczerości" wypo­ wiedzi, co do tego do jakiego stopnia można mówić o emocjonalności, ekspresywności, „określaniu stanu uczuciowego", można sformułować biorąc pod uwagę specyfikę publicznej ko­ munikacji. Nawet odgraniczone żałobną ramką nekrologi wcho­ dzą w interakcje z prasowymi kontekstami i szansa na ich konte­ stację (prywatność naprzeciw mowie publicznej) jest w sumie ograniczona, o czym rozstrzyga siła prasowych konwencji i ko­ dów czytelniczych. Poza tym nawet najbardziej osobisty tekst staje się zbyt szybko pre-tekstem, otwarciem serii replik; w osta­ teczności musi więc zadziałać mechanizm uniformizacji (choć niekoniecznie musi to być aż „zglajszachtowanie", o jakim pisał Klemperer). Powielany tekst - trudno powiedzieć coś bliższego 0 kryjących się za nim emocjach - sprowadza uczucia do stan­ dardów, pozwala ukryć się za nim autorowi. Nie sposób wtedy uniknąć pytania o to, do kogo w istocie adresowana jest prasowa mowa, jak budowany jest wirtualny odbiorca, czy przez te stan­ dardowe teksty nie toczy się rozmowa nadawcy z kimś innym niż osoby najbardziej zainteresowane, żałobnicy, ludzie cierpiący? Emocjonalizm standaryzujących się tekstów (a nie tych prawdziwie nacechowanych oryginalnością) można wtedy zoba­ czyć w kontekście emocjonalizmu kultury masowej. Poetyczności tych tekstów mogą rzeczywiście odpowiadać dramatycznym wysiłkom uporania się z problemami egzystencjalnymi, dla których znajduje się tylko patetyczne, a więc zbyt oficjalne albo sentymentalne rozwiązania. I tu diagnoza Kolbuszewskiego zda­ je się trafiona - ucieczki przed brakiem autentyzmu oficjalnej, jakiejkolwiek proweniencji nowomowy. Droga ucieczki wiedzie jednak także przez standardy myślenia kiczowego - i znowu ha­ słowo tylko można sprawę otworzyć opowieścią o sukcesie mu­ zyki discopolowej i łatwości, z jaką najpopularniejszy zespół od piosenek miłosnych przeszedł do tak samo komponowanych, aranżowanych, śpiewanych piosenek religijnych. Być może wytłumaczenie tendencji standaryzujących jest także inne niż to, które poprzestaje na odesłaniu do „niewidzial­ nej ręki" kultury masowej. Konwencjonalizacja daje wszak na­ miastkę obrony przed doświadczeniem „nagiej egzystencji" - j a k religia miałaby dostarczać ochrony przed bezpośrednim dotknię­ ciem sacrum, tak na miarę dzisiejszej wrażliwości banał stwarza szansę na rozbrojenie grozy śmierci, zbyt radykalnej manifesta­ cji biologiczności, rozpadu, a przede wszystkim nieuniknionego „odejścia". Formuła - pożyczona, przepisana, bezwiednie po­ wtórzona - może pomóc w odsunięciu refleksji o własnym losie. 1 w tym także znaczeniu, obok sensu zrekonstruowanego przez Kolbuszewskiego, zmieniająca się postać nekrologów (sam fakt ich ewolucji), gazetowy tekst o śmierci, „określa stan emocjonal­ ny" (70) swojego nadawcy. Prasowe kondolencje być może do­ kumentują też poszukiwanie sposobu na uniknięcie refleksji, na obronę własnej intymności, a nekrologia, teksty mające wy­ trwałych czytelników, od takich inseratów rozpoczynających lekturę, okazuje się dostarczać ważnych inspiracji do rozważań nad antropologią współczesności. 6 SY: 1 Znakomicie takie możliwości interpretacji prasowego detalu poka­ zał Victor Klemperer: odcięty od świata w nazistowskich Niemczech, swą wiedzę o tym, co dzieje się wokół niego, budował analizując język Trzeciej Rzeszy. M. in. czytając rodzinne inseraty w prasie, przez subtel­ ne przesunięcia akcentów, zwłaszcza zaś z pozoru nieznaczne zmiany le­ ksyki i frazeologii nekrologów, potrafił zobaczyć dokonującą się historię, V. Klemperer, LTI. Notatnik filologa, przekł. J. Zychowicz, Kraków 1983, s. 136-142 2 D. Czaja, Kłopoty z duszą. Szkic o osobliwościach wyobraźni po­ tocznej, „Znak" 1997 nr 2. Udokumentowana w książce Kolbuszewskie­ go nieobecność w nekrologach eschatologii uświadamia konieczność po­ stawienia bardziej generalnych pytań dotyczących historii kultury pol­ skiej. Wywołując tylko temat można np. przypomnieć sarmackie kłopo­ ty z eschatologią, por. T. Chrzanowski, Sarmacka eschatologia, [w:] ten­ że, Wędrówki po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988 Kolekcję tekstów nagrobnych wraz z komentarzami zawierającymi m.in. ustalenia proweniencyjne przedstawił J. Kolbuszewski, Co mnie dzisiaj, jutro tobie. Polskie wiersze nagrobne, Wrocław 1996 3 100 4 Tak samo dzieje się w epigrafice cmentarnej, J. Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epirafice wierszowanej, Wrocław 1985 Mechanizmy te - kształtowanie się potocznego wzorca poetyc­ kiego i układanie aktualnego kanonu - można obserwować także w in­ nych sytuacjach, w których zasada decorum narzuca potrzebę mówie­ nia innego, „nieprzezroczystego", wyróżnionego na tle „potoku mo­ wy". Zastanawiającym fenomenem wskazującym na konserwatyzm potocznej mowy odświętnej jest powtarzalność przywoływanych auto­ rów; por. K. Łeńska-Bąk, „Niniejszym mam zaszczyt zaprosić..." O desemiotyzacji aktu zaproszenia weselnego, „Literatura i Kultura Popu­ larna" t. 6, 1997 5 6 Także peryfrastyczność stylu może stanowić wyraz ochrony wła­ snej intymności: z jednej strony więc za jego pomocą realizować się mo­ że rzeczywista potrzeba nazwania wielkości straty, z drugiej zaś - może być to tendencja do osłaniającego cierpienie, by posłużyć się formułą Przybosiowską, „pseudonimowania uczuć", por. M. Głowiński, Peryfrazy współczesne, [w:] tenże, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be3216cd81e4ef48d1fa265cab22e259.pdf ccf94a63d3dbddaa8a5c365a3d2582aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5623 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Teatr japoński Taniec Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5227 Title A name given to the resource Neozakorzenianie/Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.84-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zamorska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Neozakorzenianie Buto jako ponowoczesna strategia W buto porusza się i tańczy „cos"', a nie „ktoś"' (...)•. Lu­ dzie często nazywają ten pełen obietnic moment „harmonią ", „ekstazą", „prawdą", „miło­ ścią" i „tańcem". Choć tech­ nikę t? określa się słowami takjmi, jak „bycie niczym", w rzeczywistości stan, w ja­ kim znajduje się wykonaw­ ca, łepiej oddawałyby słowa „bycie pełnym" . 1 — Nakajima Natsu, japońska tancerka buto o —\ o �M z a a g m d Absolwentka w r o c ł a w s k i e g o kulturoznawstwa, od 2006 roku doktorantka studium doktoranckiego nauk o kulturze na UWr. W roku 2005 o b r o n i ł a pracę magisterską zatytułowaną Tybetański Monlam. Rola praktyk cudotwórczych w kształtowaniu tożsamości, opartą na badaniach przeprowadzonych w latach 2002-2003 podczas wyprawy do Indii i Nepalu. Od 2007 roku prowadzi zajęcia z wiedzy o teatrze. Interesują ją techniki pracy z ciałem oraz performans, w szczególności religijny i terapeutyczny. Przygotowuje pracę doktorską na temat polskiej sceny tańca buto. :': i n k ,oniższy artykuł jest wstępnym szkicem, zawierającym garść refleksji, jakie mogą się nasunąć, gdy spojrzymy na buto jako ponowoczesną strategię. W podsumowaniu artykułu diagnozującego sytuację człowieka w świecie ponowoczesnym Zygmunt Bauman pisze: „Marzy się świat prost­ szy, bardziej jednoznaczny, dający się ogarnąć jednym spojrzeniem i wymierzyć jedną miarką (...). Można powiedzieć, że symplifikacja jest najbardziej dotkliwą psychozą czasów ponowoczesnych, przyrodzoną i nagminną dolegliwo­ ścią ponowoczesnego trybu życia" . Człowiek ponowoczesny dąży więc do stworzenia „formuł wszechobowiązujących i wytrychów uniwersal­ nych" . P 2 3 sytuacji okazało się skuteczne, głębi zaś nie spo­ sób się doszukać, bo gdy wszystko chce znaczyć, nie znaczy nic, a wewnątrz czai się próżnia zna­ czeniowa . To nowoczesność postawiła przed człowie­ kiem nowe wyzwanie: dotarcie do własnej tożsa­ mości. Rozwijające się miasta zaludnił anonimo­ wy, ruchliwy tłum, w którym trudno jest znaleźć własne miejsce, nie sposób się zakorzenić. Ale równocześnie człowiek zyskał anonimowość, możliwość zwielokrotniania własnego ja. „Czło­ wiek jawił się drugim ludziom tylko fragmentem własnej osoby, tylko fragmenty owych drugich znając z oglądu; (_Q gors z 3. od zdarzenia do zda­ rzenia jedni »drudzy« zastępowali innych »drueich«" Pojawił sie wspomniany postulat- odkryć/ skonstruować tożsamość. Bowiem tożsamość była w czasach nowożytnych analizowana dwojako: albo iako ukryta jakość która należy odkryć (Kar teziusz Kant francuska filozofia oświeceniowa) albo jako istota człowieka którą należy w ramach nroiekni żvcioweor> stworzyć od zera (Nietzsche Hede^er Sartref" Z^oda dotyczyła teto ze t o ż ' samość nie jest człowiekowi dana z góry trzeba 4 5 Tożsamość pielgrzymia Człowiek nowoczesny mówił o prawdzie, głębi, istocie zjawisk. Filozofie nowożytne odwo­ ływały się do takich pojęć, jak wrażenie i praw­ da, powierzchnia i głębia. Natomiast filozofia ponowoczesną kładzie nacisk na konieczność wypracowywania wielu równoległych strategii bycia w świecie. Wspomniane podziały tracą rację bytu, gdyż prawda okazuje się kategorią proceduralną - to jest prawdziwe, co w danej 1 N . Nakajima, Butoh-pomiędzy teatrem a tańcem, „Opcje" 3 (22) 1998, s. 49. 2 Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, „Studia socjologiczne" 2 (129) 1993, s. 31. 3 Ibid. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA iei szukać i nrnces żvcinwv iest właśnie nasmem nwvch nnsz.fkiwań L c e s e m w tok,, J L o n do ( lb ) T t t 4 Por. Z. Bauman, Ponowoczesne...,op. cit., s. 16. 5 Ibid., s.Z. 6 Por. ibid., s. 9. 7 Ibid. 1 �Magdalena Zamorska 86 do którego dążyczłowiekwswojej pielgrzymce przez życie. Czyni to, by nie dopuścić do „patologicznej radykalizacji »normalnej« tożsamościowej niepew­ ności" , której wyrazem może być schizofrenia. 8 Tożsamość n i e d o m a g a j ą c a Według baumanowskiej diagnozy strategia pielgrzyma nie może być skuteczna w czasach nieuporządkowanych, symultanicznie przyda­ rzających się epizodów. Reguły są adekwatne jedynie chwilowo i zmieniają się w zależności od kontekstu. W wyniku tego granice rzeczywistości rozmywają się, cele są doraźne, a nowożytna idea „prawdy" traci rację bytu. Podobnie tożsamość - rozmywa się w wielorakości i braku spójności zadań życiowych, w pankontekstualizmie, w doraźności, która jest jej podstawowym wymiarem, i w końcu w niemożności ustanowienia jakichkolwiek długofalowych celów; na­ tomiast w kontekście relacji międzyludzkich, w koniecz­ ności tworzenia za k a ż d y m razem nowej persony , ade­ kwatnej do danej sytuacji. 9 FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI HTTP://WWW.BUT0H.GETPH0T0.PL ponowoczesnych. Metaforyczny pielgrzym żyje w świecie uporządkowanym, opiera się na zna­ jomości reguł rządzących rzeczywistością o wy­ raźnych konturach, kształtem jego istnienia zawiaduje poczucie celowości. Jego życie jest spójnym projektem, a tożsamość postulatem, którego realizacja znajduje się w zasięgu ręki. Świat ponowoczesny jest natomiast światem 8 9 Kontekst ponowożytny forytuie wiec rzec można brak ściśle określonei tożsamościi m mniej dokładnie tozsamość jest zdefiniowana tym leniei dla iei nosiadacza ( ) Osobowość iście ponowoC7esna wyróżnia sie brakiem tożsamości"'" Nieco inacze, nostrzeaa kwestie tożsamość Pianni Vattimo L r o w a d z a i,c noiecie ^ ^ ^ ^ ^ ^ P ] S r d m l 0 t U C Z ^ ^ d h Ibid. Janiszewska (red.), Problemy Z.W Dudek, Podstawy psychologii Junga, Eneteia, kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Warszawa 2006, s. 275. 1 ją , l " T P° ' l P ° ™ nie do końca ukształtowanego, pękniętego, od­ powiadającego na potrzeby spluralizowanej rze­ czywistości . odobnie postępuje Kichard Korty, czyniąc podmiot „tkanką przygodnych relacji, siecią, która rozciąga się w obie strony poprzez przeszłość i przyszłość . lozsamosc staje się zatem albo świadomością własnej niekoherencji, ponowoczesnejpluralizacji Części, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 1998, s. 45. 10 Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 14. 12 11 Por. M . Bakke, Podmiot i noc, [w:] A. Zeidler- W Popowski, Spacja, Warszawa 1996, s. 69. R. Rorty, Przygodność, ironia, solidarność, BARBARZYŃCA dum. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia wewnętrznej wielorodności, albo świadomością niesubstancjalności, zdolnością do postrzegania siebie jako żywej tkanki, której sposobem bycia jest ciągły przepływ. Z kolei Wolfgang Welsch mówi o tożsamości jako „zdolności do łączenia różnych cech, do wiązania różnych rodzajów tożsamości, o rysach zarówno wspólnych, jak i odmiennych, ale tak, aby żadna z tych tożsa­ mości nie obejmowała pozostałych" . Według niego jaźń ewoluuje w procesach kontyngentnych podczas rozmaitych interakcji w różnych kontekstach i zawsze „pozostaje otwarta na mo¬ dyfikacje które przynajmniej częściowo pocho¬ dzą z zewnątrz i są przygodne"" 13 Jak wynika z powyższych stwierdzeń, toż­ samość w czasach p o n o w o ż y t n y c h została pozbawiona twardego rdzenia. W rezultacie zamazania się ram społecznych i kulturowych budowanie tożsamości stało się strategią doraź­ ną. Zmiana kontekstu pociąga za sobą upłynnie­ nie się przygodnie ukształtowanej i tymczasowo zdefiniowanej tożsamości. Z zastrzeżeniem, że W razie konieczności zawsze można do tych doraźnych konstruktów powrócić - Bauman nazywa tę cechę ponowoczesnej rzeczywistości „nieostatecznością przemij ania" . 15 Człowieka ponowoczesnego najtrafniej moż­ na opisać jako nomadę - cechą charakterystycz­ ną jego stylu bycia jest ruchliwość. Ale jest to ruchliwość wielokierunkowa, trudno mu za­ planować trajektorię własnych przemieszczeń. Neonomada jest przez Baumana opisywany za pomocą czterech metafor: spacerowicza, włó­ częgi, turysty oraz gracza . Przedstawiają one sposób funkcjonowania człowieka w rzeczy¬ wistości jego stosunek do niej a także sposób wykorzystywania jej i ogrywania. Żaden z tych 16 13 W Welsch, Tożsamość w epoce globalizacji-perspektywa 87 typów nie oddaje wszystkich cech niespójnego ponowoczesnego bytu. „Zamiast jednego, trze­ ba nastawić się w przypadku ponowoczesności na kilka wzorów - nie jednak w tym celu, by oddać rozmaitość sposobów życia obiera­ nych odpowiednio do preferencji osobistych czy grupowych, ale po to, aby ukazać niespójność wewnętrzną sposobu, jaki jest w warunkach ponowoczesnych u d z i a ł e m wszystkich ludzi i każdego człowieka z osobna" . Każdy z tych wzorów m o ż n a scharakteryzować, wskazując na cel, którym kieruje się człowiek uwikła­ ny w określona procedurę obrabiania danych pochodzących z rzeczywistości Spacerowicz bedac urodzonym obserwatorem Dramie - kolekcionuiac w r a ż e n i a i czerpiąc zadowolenie z wystawianych na pokaz obrazów - nasycić sie estetycznie W ł ó c z e ń z kolei bedac zawsze niezadowolonym z własnej sytuacji, nigdzie me rznie sie iak u siebie w domu i bezustannie no 17 szukme odmiany Turysta zna,ar swoi, w a r t o V dystansuie sie wohec innv'ch i stale stawiaiar im nowe warnnki nróbnie za wszelka eene i z b o I Z J Z Z Z I Z Z Z Z 7 Z Z Z Z Z Z Z Z gacie swojsKarPiecwrazemiNatomiast gracz wie, co j S m u w Z n q c h w i l i p o S n e ! Oczywiście j u ż w czasach n o w o ż y t n y c h wszystkie te strategie poj awiały się - były jednak­ że w kontekście nowoczesnego pielgrzymowania czymś marginalnym, a wybór mniej popularnego modelu wiązał się przeważnie z koniecznością (albo możliwością) wynikającą ze stratyfikacji społecznej. Ponowoczesność wprowadziła pew­ nego rodzaju egalitaryzm - każdy jest uwikłany w sieć współistniejących wzorów, często nie zdając sobie sprawy z tego, że stale próbuje rów­ nocześnie spełnić wymogi kilku niekompatybil- 16 Por. Ibid.; idem, Ponowoczesnośćja^ źródło cierpień, transkulturowa, [w:] K. Wilkoszewska (red.), Estetyka Sic!, Warszawa 2000, s. 133-155; idem, Globalizacja. I co transkulturowa, Kraków 2004, s. 23. z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2000, s. 92-121. 14 Ibid., s. 21. 15 Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 15. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 17 BARBARZYŃCA Z. Bauman, Ponowoczesne..., op. cit., s. 18. �Magdalena Zamorska 88 nych modeli. Wspomniane wzory nie są na tyle wyraźne, by można było świadomie między nimi wybierać, a epizody, które przygodnie napotykamy, w każdej chwili mogą wpłynąć na zmianę strategii życiowej. „Rozpad »projektu życiowego« na kalej­ doskop samoistnych epizodów, niepowiązanych ani przyczynowo ani logicznie, rezonuje z równie kalejdoskopową ponowoczesną kulturą nieusta­ jącego karnawału«, która zastępuje kanon kulturo¬ wy korowodem krótko­ trwałych mód" . 18 Brak obowiązujące­ go kanonu, sprzeczne sygnały, niewspółbieżne wymagania i wzajemnie wykluczające się reguły doprowadzają do tego, że pomimo pozornego poczucia wolności czło­ wiek epoki ponowożytnej czuje się zdezorien­ towany i w e w n ę t r z n i e rozdarty. Szuka więc le­ karstwa na tę chroniczna^ przypadłość. Taką strategię chciałabym nazwać neozakorzenianiem (piszę bez myślnika, zaznaczając w ten sposób powinowactwo z Baumanowskim terminem neonomadyzm). Termin neozakorzenianie obejmowałby zatem świadomie po­ dejmowane działania, mające na celu wyzbycie się tożsamości: odżegnywanie się zarówno od definiowania sani ego siebie jako całości spój­ nej i zachowującej we¬ wnętrzną ciągłość, jak również konstytuowa­ nia siebie w relacji do innych iako całości odrębnej. Jak zatem miałoby się postulowane pono­ woczesne neozakorzenianie do stanu zako­ rzenienia i z w i ą z a n e j z nim kwestii tożsamo­ ści społecznej? Termin zakorzenienie jest osa¬ dzony w filozofii no­ wożytnej która opisuie rzeczywistość bazuiac na binarności będącej składowa i ej ukrytego dyskursu Gdy mówimy o zakorzenieniu, auto- Uzdrawianie ponowoczesne matvcznie D o i a w i a sie obraz wykorzenienia N i e m o ż n o ś ć zdefi­ C 7 V braku korzeni Po niowania własnej tożsa­ FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI HTTP://WWW.BUT0H.CETPH0T0.PL nowożytne społeczeń¬ mości, a nawet rozpozna­ stwo onisvwane nrzez Baumana iest natomiast nie jej zbędności, może lec u podłoża świadomie stosowanej strategii, która pozwoli człowiekowi uporać się (choć być może pozornie) z typowym dla epoki ponowoczesnej wewnętrznym poczu­ ciem braku „głównego ogniwa", „głębinowej struktury" czy „wzoru dominującego", spajają­ cego różne aspekty rzeczywistości. 18 snołerzeństwem w rucnu. rnrhir wvniiszrza korzenie społeczeństwem wypuszcza Korzenie iedvnie doraźnie bardziei nrzvnomina rnrhoma r z ^ w o d ^ Metaforycznie zakorzenienie jest związane z zadomowieniem. Silne i głębokie korzenie pozwalają przetrwać w najbardziej niesprzyja- Ibid., s. 15. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia jących warunkach; podobnie dom będący me­ taforą bezpieczeństwa, więzi i bliskości daje schronienie wtedy, gdy rzeczywistość dezorien­ tuje nas i napełnia lękiem. Zakorzenienie to stan pewności, że istnieje jakieś spajające ogniwo, to świadomość istnienia punktu orientacyjnego. Zakorzenienie wiąże się z posiadaniem czegoś metaforyczne korzenie lub dom „się ma". Zado­ mowienie, zakorzenienie czy też wykorzenienie lub wygnanie to pewne stany, do których się dąży lub których się unika. Natomiast neozakorzenianie byłoby proce­ sem, stale powtarzanym aktem performatywnym. Byłoby procesem odnajdywania główne­ go ogniwa skrojonym na m i a r ę swoich czasów - tym ogniwem byłby... jego brak. Cechami ponowoczesności są rozproszenie, brak domi­ nującego wzoru, wzajemnie sprzeczne reguły - trudno w tej sytuacji odkrywać czy konstru­ ować własną tożsamość. Jak j u ż wspominałam, w świecie ponowożytnym preferuje się słaby podmiot (Vattimo), j a ź ń otwartą na wszelkie modyfikacje (Welsch), podmiot rozumiany jako tkanka przygodnych relacji (Rorty) czy wręcz brak określonej tożsamości (Bauman). „Stąd zapotrzebowanie na »główne ogniwa« mianowniki, do jakich dałoby się sprowadzić wszystkie ułamkowe cierpienia i strachy; na jasne, nie p o z o s t a w i a j ą c e wątpliwości dro­ gowskazy przejrzyste mapy i jednoznaczne wskazówki (...). Są więc nastroje sekciarskie, plemienne manichejskie tak samo cecha nie­ odłączna świata ponowoczesnego iak wolność wyboru i autonomia osobowa iaka ten świat oferuie" lak twierdzi Bauman tożsamość 19 bedaca nodnora i falochronem leni sie wciaz na nowo ^P ? ^ t a l o c n r 19 Ibid., s. 31. 2 0 S.J. Cohen [red.),International o n e m 1 S1 W C 1 Z Encyclopedia of Dance, 89 Neozakorzenianie byłoby wrastaniem w rze­ czywistość, które nie wymaga wypuszczania korzeni. Strategią, której rdzeniem jest proces pozbywania się tożsamości. Pozbywać się, opróż­ niać, zamiast czerpać, nabierać i dookreślać - oto jej podstawowy postulat. Stać się pustym. Hijikata Tatsumi i Ono Kazuo stworzyli w końcu lat pięćdziesiątych taniec buto ( U l ® ) . Międzynarodowa encyklopedia tańca definiuje go jako „współczesną formę, która wywodzi się za­ równo z tradycji zachodnich, jak i rodzimych" . Taniec buto jest dzieckiem burzliwych czasów - powstał w Japonii wstrząsanej falą demon­ stracji skierowanych przeciwko amerykańskiej dominacji. W ciągu półwiecza rozprzestrzenił się na cały świat, bezustannie zmieniając swoje oblicze i tworząc nowe hybrydyczne kształty. 20 Podstawową techniką tej formy jest wła­ śnie „bycie niczym" czy inaczej „stan pustki". Tancerz pozwala, by jego ciało „było porusza­ ne", „pozbywa się swojej społecznej tożsamości i koncentruje na ciele jako takim. (...) Technika jest niewidoczna. Choć może to brzmieć prosto, w rzeczywistości technika ta jest bardzo trud­ na" . Z zewnątrz przypomina to tradycyjny ja­ poński sposób rytualno-scenicznego poruszania się, charakterystyczny dla teatru rytualnego no, na który składają się „krok zwany suriashi (ruch posuwisty bez odrywania stóp od podłoża) oraz pozycja^«OT«ć? (z obniżonym środkiem ciężkości 1 W lekkim pochyleniu całego ciała w przód)" . W buto rezygnuje się z wszelkich kodów formal­ nych na których może bazować ruch scenicz­ ny Ważny iest sam akt transformacii tancerz całkowicie staie sie tym co (7 nunktu widzenia obserwatora) przedstawia. „Pustka" pojawiająca 21 22 - 21 N . Nakajima, op. cit., s. 49. 22 Informacja dotycząca warsztatów: Teatr nó - Oxford University Press, Oxford 2004; cyt. za: http:// tradycja i dialog, maj 2006, http://soto.waw.pl/modules. butohdance.blogspot.com/2008/04/but-in-international- php?name = News&file = article&sid=39, 16.11.2009 encyclopedia-of html, 06.04.2008. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA �Magdalena Zamorska 90 się w wyniku odrzucenia własnej tożsamości zo­ staje wypełniona konkretnymi wyobrażeniami. Można powiedzieć, że świat zewnętrzny za po­ mocą obrazów zostaje wprowadzony do wnętrza opróżnionego ciała. Wyobrażenie lub emocje zostają w tańcu dosłownie ucieleśnione. Tancerz buto zwraca się ku własnemu ciału, „ponieważ to ciało jest naszym ostatnim jedno­ litym centrum. Kiedy się traci jedność, można ją odzyskać wewnątrz ciała" . W ponowożytnym 23 FOT. ANDRZEJ JANIKOWSKI świecie stale zmieniających się reguł procedury pozbywania się społecznej tożsamości pozwalają zwrócić się w kierunku cielesności „przeźroczy­ stej" - ciało jest tu wszakże pustym naczyniem wypełnianym przez rozmaite treści. Jest przytuł­ kiem, a nie domem. Neozakorzenianie to nie kończący się nigdy proces, którego źródłem są impulsy zewnętrzne. To strategia leczenia pokawałkowanego ja, niemogącego stworzyć spójnej tożsamości ani jej odnaleźć. Ale jest to uzdra¬ wianie ponowoczesne: do­ raźne i skuteczne jedynie przy określonej konstelacji wpływów zewnętrznych. Pozbywając się tożsamo­ ści m o ż n a organolep­ tycznie poznać rzeczywi­ stość - strumień epizodów przestaje być czymś wobec nas z e w n ę t r z n y m prze¬ pływa przez nasze ciała Ito on właśnie jest gliną 7 którei wciąż iesteśmy le pieni na nowo. HTTP://WWW.BUTOH.GETPHOTO.PL Neoenrooting as a Postmodern Strategy A modern man used to look for his identity understood as the truth about himself Now, in the postmodern world, that idea had become devalued. To know your own identity means to be conscious of your inner hybridization, to be able to see yourself as a living tissue the nature of which is to flow ceaselessly. Postmodern man should be described most properly as a neonomad - mobility is a distinctive feature of his lifestyle. I suggest to use the neologism neoenrooting {neozakprzemame) for the postmodern strategy which helps to deal with the lack of the frames of reference. This term includes all conscious efforts to get rid of all the hints of identity. To empty oneself and let the world in are the main demands of the strategy. To attain inner emptiness is the essential technique in the butoh dance. Emptiness rising from the act of abandoning the identity is filled with images and the all-changing world is brought into the emptyfied interior of the body. 23 N . Nakajima, op. cit., s. 51. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12e4abf057353d6090d5e167f1b8a28c.pdf d0362e9106df6ddbf22571332e9a472c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5588 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5196 Title A name given to the resource neTTheatre:na styku cyberświata i rzeczywistości/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.9-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Iwaszkiweicz, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na styku cyberświata i rzeczywistości, czyli antropologiczne rozważania o możliwościach internetowej przestrzeni w kontekście działań teatralnych Agnieszka ur. w 1980 r. Doktorantka trzeciego roku etnologii w lEiAK U Ł . Ukończyła P o d y p l o m o w e Studium Polityka i Kultura Krajów Azji i Afryki w PAN w Warszawie. Iwaszkiewicz Kilkakrotna stypendystka u n i w e r s y t e t ó w w N i e m c z e c h i w e Francji. W s p ó ł t w ó r c z y n i Fundacji „Etnoinspiracje". Interesuje się głównie antropologią współczesności, antropologią miasta, performatyką (zwłaszcza t e a t r e m i tańcem). Wielbicielka podróży i muzyki etnicznej. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �10 Agnieszka Iwaszkiewicz ozwój, w wielowymiarowym sensie, od duchowości, intelektu aż po naukę, tech­ nologię to stymulator sztuki wszelakiej. Implikuje on poszukiwania miejsca, a przede wszystkim formy i treści przekazu teatru we współczesności. Moje zainteresowania koncen­ trują się głównie wokół działań teatru awangar­ dy, czy inaczej alternatywnego , który najogól­ niej można zdefiniować jako teatr istniejący obok teatru „dominującego", stanowiący jego istotne dopełnienie . Choć teatr alternatywny nie jest j u ż jednolitym zjawiskiem, to „nadal pozo­ staje czymś »więcej n i ż teatr«" . To sformułowanie A. Jawłowskiej jest dla pre­ zentowanych refleksji punktem znaczącym: od publikacji książki na ten temat upłynęło wszak przeszło ćwierć wieku, trzeba więc zapytać, co dziś oznacza cytowane „więcej niż teatr" ? Jakie wyzwania w X X I wieku muszą podjąć przedsta­ wiciele nurtu nazywanego przez Eugenia Barbę „trzecim teatrem" ? teatru, co miał umożliwiać powrót do jego po­ czątku, czyli poszukiwanie historycznych form ujawniających tę istotę w stanie stosunkowo czystym . Teatr, co wynika z jego historycznej genezy, powinien być religijny - możliwość takie­ go spełnienia upatrywał Artaud w nowoczesnych rytuałach . Inspiracji do odnalezienia sposobu jego powołania w takiej właśnie formie szukał podczas podróży do Indian Tarahumara, gdyż uważał, że tubylcze kultury, wciąż jeszcze archa­ iczne, zdolne są ożywić mity, które jego zdaniem w Europie dawno j u ż wymarły . Lata 70. i 80. X X wieku to, jeśli użyć określenia L. Kolankiewicza, „teatr zarażony etnologią". Grotowski, Barba, Brook udają się ze swymi teatrami na wyprawy pozaeuropejskie , aby poznawać rytuały, w któ­ rych przetrwały jeszcze ślady teatru źródeł . Stowarzyszenie Teatralne „Chorea", o które­ go projekcie chciałabym napisać, także prowadzi terenowe ekspedycje artystyczno-badawcze, ale nie one stanowią główny przedmiot rozważań. Być może kategoria postępu, zwłaszcza w sztu­ „Tylko wysiłek przekroczenia tego, co oczywiste, ce, budzi poważne zastrzeżenia wielu osób. pozwala poza potoczne oczywistości wykroczyć, Jednak - czy to akceptujemy, czy nie - rozwój a na tej j edynie drodze dokonuj e się wzbogacenie technologiczny obliguje do przyjęcia jakiejś stra­ kultury. (...) Albowiem losem poetów przeklę­ tegii, stanowiska w działaniach na polu sztuki. tych jest mówić »nie« światu i żądać spełnienia W świecie wszechobecnej globalizacji jest to dla tego, co spełnić się nie da, aby w ogóle w świecie twórców zadanie wymagające i ryzykowne, po­ kultury jakikolwiek ruch się dokonał" , nieważ grozi zagubieniem własnej tożsamości pisał A. Mencwel o wizjach A. Artauda dotyczą­ artystycznej. Nowe media i teatr - sprzeczność cych teatru. Przekroczenie czy też kulturalna czy przepis na udaną symbiozę? i teatralna rewolucja miały, zdaniem francuskie­ Fabryka Sztuki w Łodzi, 6 maja 2008 roku, go twórcy, objawić się poprzez dotarcie do istoty wtorek, początek: godzina 18, spotkanie pod R 7 8 1 2 9 3 10 11 4 5 6 To pojęcie ewoluowało po okresie transformacji ustrojowej Polski i nie jest j u ż rozumiane jednoznacznie, jak było przed rokiem 1989. Zob.: M . Gołaczyńska, Mozaika współczesności. Teatr alternatywny w Polsce po roku 1989, WUWr, Wrocław 2002, s. 28-40. Ibid., s. 39. Ibid., 152. Za: Ibid. A. Mikulska, Odszukiwanie zapomnianych form: Węgajty, [w:] M . Sugiera (red.), W stronę rytuału. 1 2 3 4 5 Od Yeatsa do Węgajt, Księgarnia Akademicka, Kraków 1999, s. 223-224. Za: L . Kolankiewicz, Święty Artaud, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2001, s. 234. Ibid, s. 233-234. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony etnologią, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1991, nr 3-4, s. 19. Ibid. L . Kolankiewicz, Święty..., s. 235. L . Kolankiewicz, Teatr zarażony..., s. 21. 6 7 8 9 10 11 BARBARZYŃCA 3 ("13) P D D ( �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości hasłem Teatr w sieci powiązań. Doświadczenie dyskusji, po której wrażeń nie sposób nie utrwa­ lić, zwłaszcza w kontekście postawionego wyżej pytania. Kilka godzin rozmów dotyczących pro­ jektu Teatr w Internecie, zainaugurowanego 15 grudnia 2007 roku spektaklem Odpoczywanie według Stanisława Wyspiańskiego, który stwo­ rzyli reżyser Paweł Passini i Stowarzyszenie Te­ atralne „Chorea" Tomasza Rodowicza. Srebrna Góra w Kotlinie Kłodzkiej to miejscowość, gdzie dawny kościół protestancki który w swei historii bvł nawet domem publicznym został zaadapto­ wany na teatr W ieeo wnętrzu dokonano zmian konstrukcyjnych usunięto filary podtrzymuiace stron oodebionó sale zamontowano orofesio n a l n a n o d ł L taneczna" Miasteczko iakmówi Passini iestnosiadarzern ł rzv które źanewnia ła tranśrnisie wvdarzeń z t d v ń i e seknndowvm 11 L'vJ t^AA 1\^A A A • Wydawać by się mogło, że teatr w Internecie to nic takiego, skoro relacje telewizyjne czy koncerty również są emitowane za pośrednictwem sieci. Otóż idea teatru zakłada nie tylko granie „na żywo", ale także nawiązywanie kontaktu z w i ­ dzem, podkreślane zwłaszcza w teatrach alterna­ tywnych, gdzie unika się wyraźnego podziału na aktorów i publiczność, a ową granicę próbuje się niwelować poprzez różnego rodzaju interakcje, współuczestniczenie widzów w sztuce. Czy jednak teatr w Internecie nie traci swoje­ go wyrazu? Intrygująco brzmi relacja pomysło­ dawcy przedsięwzięcia o tym, jak owa kontaminacja sztuki i technologii może rozwijać, a wręcz stymulować pracę artystyczną. Nie tylko bowiem można oglądać to, co dzieje się na scenie, ale znajdując się nawet tysiące kilometrów od wyda­ rzenia - zaznaczyć swą obecność poprzez zapisy, komentarze na czacie emitowane bezpośrednio podczas przedstawienia. I tak jak w antropologii tworzenie światów możliwych w celu ich bada­ nia u w a ż a m za zbędne, tak w sztuce zgoda na równoległe współistnienie rzeczywistości wirtu­ alnych, poprzez które mogą wyrażać się inter­ nauci, jest j u ż ciekawym zjawiskiem zarówno pod względem reagowania na „teatralne dzianie się" w realności, j ak i uczestniczenia w spektaklu oraz obserwowania procesu twórczego. Także z perspektywy antropologa ów fenomen wydaje się interesujący, gdyż badacz w trakcie takiego spektaklu ma szansę „podglądania" bądź nawet uczestniczenia w procesie z a w i ą z y w a n i a się communitas pomiędzy widzami-internautami. Otworzenie dostępu do partycypowania w przedstawieniu poprzez ekspresję w przestrze­ ni wirtualnej może być także czynnikiem prowo­ kującym biorących udział w czacie do wpisywania treści obraźliwych, wulgaryzmów czy do wklejania reklam. Okazuje się jednak, że gdy w czasie jednej Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". Alvin Plantinga rozumie świat możliwy jako „ sposób, w jaki rzeczy mogłyby być (...), możliwy stan rzeczy pewnego rodzaju", [w:] J. Zajdel, Film w uniwersum światów możliwych, Szumacher, Kielce 2002, s. 34. Antropologia światów możliwych implikuje pytanie o cel naszej dyscypliny: czy jej zadaniem jest interpretacja rzeczywistości, czy też raczej postulowanie rzeczywistości - tworzenie jej projektów? (na podstawie niepublikowanej pracy A. Iwaszkiewicz, M . Kępa, K. Wódczyńska, P. Rutowicz, Antropologia światów możliwych). Burszta i Kuligowski za Appaduraiem twierdzą, że wyobraźnia staje się terenem penetracji badawczych dla etnologów i jest ona pryncypalną platformą dla naszych działań, a nie ucieczką od tzw konkretu, [w:] WJ. Burszta, W Kuligowski, Dlaczego kościotrup nie wstaje, Sic!, Warszawa 1999, s. 39. Kwestią kontrowersyjną nie jest oczywiście badanie wyobrażeń naszych rozmówców czy fikcji literackich, lecz to, czy sam antropolog powinien kreować w swej wyobraźni świat, który będzie następnie podlega! jego własnej analizie i interpretacji. Czy nie jest to bowiem zbyt daleko posunięta samorefleksyjność na temat sztucznie wytworzonej rzeczywistości? I czemu miałaby służyć? Samopoznaniu? Czy wskazane jest łączenie roli kreatora światów możliwych i interpretatora owego zjawiska? Zob. też M . Brocki, Antropologia. Literatura - Dialog-Przekład, WUWr, Wrocław 2008. fl v_y łjW l 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 13 �12 Agnieszka Iwaszkiewicz i 5 _L z transmisji z krakowskiego teatru Łaźnia Nowa pojawił się ktoś, kto przesyłał na czacie reklamy, sami internauci dokonali ocenzurowania, blokując mu ich umieszczanie. Niespodziewane reakcje wi­ dza są przecież wpisane chociażby w działalność teatrów ulicznych. Trzeba jednak przyznać, że Internet potencjalnie wyzwala więcej możliwości do niczym niepohamowanego wypowiadania się, gdyż widz uczestniczący w czacie może pozostać anonimowy, ukrywając się za niebem, i z pewno­ ścią jest mu łatwiej oceniać trwający spektakl, n i ż gdyby miał to zrobić w bezpośredniej konfrontacji z jego twórcami (czy nawet pozostałą widownią) w rzeczywistości. Kolejną innowacją ma się stać wprowadzenie technologicznych rozwiązań, u m o ż l i w i a j ą c e bezpośrednie, zdalne sterowanie aktorami oraz przekładanie ruchu na dźwięk i jego wspólne tworzenie. Powstał również pomysł projektu artystycznego, w którym wzięłyby udział także osoby niepełnosprawne. Po zastosowaniu tech­ nik informatycznych ruch przetransponowany na animację 3D umożliwi „przełożenie" ciała pełnosprawnego tancerza na niepełnosprawne­ go, symulując obraz sprawnego fizycznie aktora. Ten eksperyment pozwoli niepełnosprawnym na wykroczenie, podczas kreacji roli, poza ogra­ niczające ich fizycznie bariery własnego ciała. Będą oni mogli w ten sposób zagrać sceny, któ­ rych nie udałoby się im w pełni przedstawić bez użycia technik informatycznych. Passini wyja­ śnia, że nie jest to żadna próba terapii, jedynie wykorzystanie umiejętności i nowoczesnych, dostępnych j u ż technologii. Z kolei czujniki BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości zamontowane na ciele pełnosprawnego aktora pomogą w podkreśleniu jego wyrazistości. Błęd­ ne byłoby odczytywanie tych działań w świetle charakterystycznego dla popkultury dążenia do udoskonalania ciała. W tym przypadku bowiem istotą nie jest dorównanie kanonowi piękna czy standardom sprawnościowym, lecz wykorzysta­ nie, a może wręcz „uwolnienie" (dzięki zastoso­ waniu technologii) fizycznego potencjału aktora w jego penetracjach twórczych. Projekt Teatr w Internecie to także poszuki­ wanie sposobów nowej eksploracji przestrzeni teatralnej. Jest ona przecież nie tylko tłem, ale często nadaje spektaklowi charakter, gdyż „pomaga" wykreować przed widzem inną rze­ czywistość, czyni z danej przestrzeni miejsce „dziania się" akcji sztuki. Zdarza się to zwłasz­ cza wtedy, kiedy porzuca się klasyczną scenę na rzecz chociażby fragmentów miasta (takich jak np. ulice, podwórka, osiedla itd.) czy innych plenerów, gdzie może stać się ona nawet bohate­ rem snutej opowieści. „Idea autentycznego spo­ tkania przyświecała opuszczeniu przez twórców miejsc skonwencjonalizowanych, zawłaszczo­ nych i poszukiwaniom nowej przestrzeni dla teatru" . Istotne jest, by mieć świadomość, że także przestrzenie „nieteatralne" mogą współcześnie tracić na znaczeniu, a często bywają nawet for­ mą uprzemysłowionej rozrywki . J. Ostrowska konstatuje, że 14 15 16 „gdybyśmy przez zmianę miejsca prezentacji spektaklu chcieli szukać „nowych przestrzeni kultury", stoimy mniej więcej w tym samym miejscu co wiek temu" . 17 13 Mimo to sądzę, że wkroczenie akurat w cy­ berprzestrzeń to novum dla teatralnych poszu­ kiwań. Tego rodzaju przestrzeni widowiska do­ świadcza się inaczej, gdyż aktor musi nie tylko grać tak, by być widocznym na ekranie kompu­ tera, ale przede wszystkim powinien być niezwy­ kle czujny, aby móc odpowiadać na ewentualne sygnały widzów przekazywane również drogą wirtualną (poprzez czat). Można się zastanawiać, czy tego typu przed­ sięwzięcie jest tylko efektem globalizacji, czy też reakcją na nią, co w moim mniemaniu wydaje się trafniejsze. Co prawda wpisuje się ono poniekąd w konsumencki model bycia , gdyż spektakl moż­ na obejrzeć bez konieczności opuszczania wła­ snego mieszkania i zarazem w każdym miejscu, gdzie ma się dostęp do komputera bądź telefonu podłączonego do sieci internetowej. Nie jest to jed­ nak bezustanna transmisja wszystkiego, co dzieje się w sali w Srebrnej Górze - internauci mogą ob­ serwować przedstawienia, konkretne wydarzenia, a nie podglądać aktorów jak w komercyjnych pro­ gramach telewizyjnych. Transpozycja przestrzeni teatralnej dotyczy głównie widowni, która w tym wypadku nie jest ograniczona pojemnością sali czy widocznością (jak wtedy, gdy spektakl jest gra­ ny w plenerze), widzów może być nieskończenie wielu. Passini podaje, że podczas inauguracyj­ nej transmisji zarejestrowano szesnaście tysięcy numerów IP, co nawet może oznaczać jeszcze większą liczbę widzów. Podobno 3% odbiorców było mieszkańcami Chin. Wielokulturowość pu­ bliczności wpisuje się w kontekst globalizacji i jej wynalazków, jest eksperymentem na szeroką ska­ lę, przekraczającą poprzez sztukę w Internecie wszelkie rzeczywiste granice i podziały. Jeszcze 18 Por. m.in.: J. Tyszka (red.), Teatr w miejscach nieteatralnych, Humaniora, Poznań 1998, E. Rybicka, Teren miasto. Od spektaklu do działania w przestrzeni ciało - dialog. Poszukiwania we współczesnym WUWr, Wrocław 2000, s. 71. Ibid., s. 79. miejskiej, „Kultura miasta. Miasto w kulturze", 2008, nr 1, s. 109-117. J. Ostrowska, Teatr - ulica - plener. Pustka, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), Teatr - przestrzeń - Ibid. Por. Z. Bauman, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, PIW, Warszawa 2002, s. 92. 14 15 3 (13) 3DD8 BARBARZVNCA teatrze, 16 17 18 �Agnieszka Iwaszkiewicz 14 20 lat temu mało kto sobie wyobrażał, że artysta jest w stanie stworzyć spektakl, który mogą nie tylko oglądać w tym samym momencie w różnych strefach czasowych przedstawiciele wielu kultur, ale mogą w nim też jednocześnie uczestniczyć dzięki koegzystencji świata wirtualnego z rzeczy­ wistym. Przyjmując stanowisko C. Geertza, aby wytłumaczyć społeczne formy ekspresji, trzeba pamiętać, że człowiek „zawieszony jest w sie­ ciach znaczenia, które sam wytworzył, a kultura właśnie składa się z tych sieci" . Internet staje się więc alternatywną rzeczywistością, kopalnią informacji nie zawsze prawdziwych, miejscem, gdzie można przybrać zupełnie inną osobowość i stać się członkiem jednej z wirtualnych spo­ łeczności . Można z jego pomocą np. zwiedzić muzeum, hodować wirtualną rybkę czy stworzyć wirtualny grób bliskiej osoby i stawiać na nim za opłatą wirtualne świeczki - spektrum działań jest teoretycznie nieograniczone. Cyberprzestrzeń to, jak twierdzi H . Rheingold, „»niekończący się świat«, dziedzina, o jakiej ludzkość mogła dotąd jedynie marzyć" . Potrzeby rzeczywistej, dużej części społeczeństwa realizują się w świecie nie­ rzeczywistym. Wygoda, samotność, permanentny brak czasu przy ciągle zwiększającym się tempie życia lub też rozleniwienie skłaniają do przeby­ wania w różnych „republikach www". Nie może więc dziwić, że i teatr szuka swego miejsca w in­ ternetowej przestrzeni. T . H . Jenkins, pisząc o internetowej kultu­ rze uczestnictwa, zauważył, że cyberprzestrzeń zapewnia większe spektrum odbioru oddolnej twórczości kulturalnej, gdzie każdy może brać udział w tworzeniu i obiegu kulturowych m i ­ tów . Twórcy neTTheatre twierdzą, że nawią­ zują do tradycji Teatru Telewizji z czasów, kiedy przedstawienia grane były przed kamerami na żywo . Sądzę j ednak, że Internet znacznie prze­ kracza tamtą formułę poprzez umożliwienie pewnego rodzaju czynnego udziału w spekta­ klu, jakim jest czat internautów, a w perspekty­ wie wydawanie aktorom komend wpływających na ich grę, działania. Zmienia się percepcja przestrzeni teatralnej - realna dociera do nas po­ przez wirtualny świat. Na stronie internetowej teatru znajdziemy następujący opis: W Kuligowski, Antropologia współczesności. Wiele światów, jedno miejsce, Universitas, Kraków 2007, s. 175. Ibidem, s. 147-157. Ibidem, s. 152. Za: R. Schechner, PerformatyĄa: wstęp, Ośrodek Grotowskiego, Wrocław 2006, s. 304. Na podstawie informacji umieszczonych w folderze Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea". http://www.nettheatre.pl/off-line.html. Dla lepszej czytelności dodałam w tekście polskie znaki, zachowuję jednak pisownię małych liter. 23 19 „neTTheatre to pierwszy teatr internetowy, nowe terytorium ekspresji, przestrzeń, w której nareszcie można oddychać, teatr nie dający się sprowadzić do podziału widowni a/nie widow­ nia, gdzie nie da rady upilnować widza, by nie nadawał (mówił), gdzie nie sposób upilnować aktora, żeby nie odbierał (słuchał), teatr z założenia utaplany w gąszcz znaków, świadomy cyrkulacji komunikatów, ekspery­ mentujący z tańcem danych, butoh kodów, encefalografem myśli, obecnością - współobecnością. poligon doświadczeń nowych me­ diów w teatrze, żywy teatr to taki, który dąży do spotkania ze swoim widzem, pragniemy wciągać odbiorcę, by na różne sposoby »mieszkał« w spektaklu, w wydarzeniach neTTheatre można uczestniczyć realnie oraz w czasie rze­ czywistym w sieci internetowej i komórkowej, w najbliższej przyszłości chcemy umożliwić eksplorowanie w teatrze interaktywnych środ­ ków, takich jak wizualizator ludzkiego głosu, sterowanie na żywo aktorem, hologramy" . 20 21 22 19 20 21 22 24 Internet staje się więc nową przestrzenią do działań na polu współobecności w sztuce aktorów - inicjatorów przedsięwzięcia - i widzów włą­ czanych w akcje teatralnego „dziania się". To być 23 24 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości może kolejny krok oswobadzania teatru z instytu­ cjonalnych murów. Uważam, że można odwołać się do pracy Grotowskiego, który nawoływał, by dla każdego typu widowiska szukać odpowiedniej dla niego relacji widz - aktor i na tej podstawie konstruować przestrzeń spektaklu . 25 ,Widzów można również oddalić od aktorów, umieścić przykładowo jak gdyby za wysokim ogrodzeniem, spoza którego widać jedynie ich głowy (...); stamtąd z góry jakby w szczególnie skrzywionej perspektywie śledzą aktorów niby zwierzęta na wybiegu w zoo; są jak obserwa­ torzy corridy, jak studenci medycyny, którzy przypatrują się operacji, jak wreszcie po prostu ci, którzy podglądają, a zatem a priori narzuca­ ją akcji sens moralnego wykroczenia. Aktorzy mogą (...) między widzami wznosić konstruk­ cje i wbudowywać je już nie w akcję, ale jakby w architekturę akcji, nadawać im sens wizualny albo poddawać ich ciśnieniu przestrzeni, jej za­ gęszczaniu się, ograniczaniu" . 26 Internet umożliwia właśnie owo wpisanie wi­ dza „w architekturę akcji", choć może on prze­ bywać fizycznie poza rzeczywistą, tzn. fizyczną przestrzenią, w której toczy się spektakl. Zamiast biletu należy zalogować się na stro­ nie internetowej teatru. Jeśli sprzęt kompute­ rowy spełnia parametry wymagane do odbioru przedstawienia, spektakl powinien przebiegać bez zakłóceń. Współobecności widza przed kom­ puterem i fizycznie na widowni nie ma sensu wartościować, porównywanie jest zbędne, gdyż ideą teatru internetowego nie jest zastępowanie teatru „na żywo" . Jednak ważną konstatacją 27 Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. Ibid., s. 293. Zresztą trwający w Internecie spektakl odbywa się w sali teatralnej, w której może znajdować się widownia w jej „klasycznej formie". Na podstawie informacji umieszczonych na stronie internetowej stowarzyszenia: http://www.chorea.com.pl/ chorea/index.html 25 26 27 28 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 15 Pawła Passiniego było to, że dla twórcy istotne jest przecież, czy ktoś czeka na jego twórczą pracę, czy ma ją komu przekazać, a wieś czy miasteczka lub nawet większe miasta nie zawsze taki komu­ nikat wysyłają, niekoniecznie chcą uczestniczyć w proponowanych działaniach teatralnych. Korzenie Stowarzyszenia Teatralnego „Chorea" wywodzą się z Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie rozpoczęła się działalność Orkiestry Antycznej prowadzonej przez Toma­ sza Rodowicza i Macieja Rychłego oraz zespołu Tańców Labiryntu, prowadzonego przez Dorotę Porowską i Elżbietę Rojek. Te prace kontynuuje Chorea . Jak sami o sobie piszą, szukają „pomo­ stu między kulturą antyczną a współczesnością" . Właśnie z takiej perspektywy - dialogu tradycji z nowoczesnością - należy patrzeć na projekt Teatr w Internecie. Uważam, że nie jest to wynik „makdonaldyzacji" środowiska artystycznego, lecz właśnie twórcza reakcja na wymogi konsumpcyj­ nego społeczeństwa oraz wspominane wcześniej nowe wyzwanie dla pracy aktora w relacji z wi­ dzem i nowym medium. A. Gwóźdź zauważa, że hybrydyzacjakulturywspółczesnejwkonsekwencji wywołuje powstawanie nowych porządków wyobraźni, które są kompilacją tradycyjnego my­ ślenia figuratywnego, czyli symbolicznego, oraz formalnego, kalkulacyjnego, a więc także cyfrowe­ go, co konstytuuje nowy typ imaginacji . Można zatem podejrzewać, że nowo powstały u widzów rodzaj wyobraźni wymaga dostosowania środków artystycznego przekazu do potrzeb osób oglądają­ cych działania performatywne. Ponadto, chociaż masowość odbioru wido­ wisk emitowanych w Internecie mogłaby wyda28 29 30 Za pośrednictwem strony internetowej: http://www. chorea.com.pl/chorea/index.html I . Pluta, Między przestrzeniami Videoartu. Kilka uwag o spektaklu Akt-orki, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 97-98. 29 3 0 �Agnieszka Iwaszkiewicz 16 wać się przejawem konsumpcji, w przypadku przedstawień neTTheatre jest ona moim zda­ niem atutem, gdyż wprawdzie docierają one do „mas", lecz przekazywane w nich treści i sposób ich realizacji nie są osadzone w nurcie płytkiej, małowartościowej sztuki komercyjnej (kolo­ kwialnie rzecz ujmując: rozpowszechniana jest jakość, a nie nijakość). Poruszając kwestię teatru w Internecie, na­ leży wspomnieć o innym przedsięwzięciu, jakie można było obejrzeć w 1997 roku, czyli o Desk­ top Theatre , którego, jak pisze A. Jenik, środ­ kiem produkcji stało się oprogramowanie do wideoczatu Pałace . 31 32 „Palące jest aplikacją dającą dostęp do sieci serwerów będących siedzibami poszczególnych «palacow», wyznaczonych przez tapety o wiel­ kości 512 na 384 piksele (ok. 152 na 114 mm), przedstawiające pokój, otwartą przestrzeń, pla­ netę czy obcy wymiar. Każdy z podłączonych na żywo uczestników jest widoczny poprzez oznaczającą go ikonkę lub awatara. (...) Awatary można wypożyczać z tysięcy zbudowanych w tym celu pałaców, użytkownicy mogą je też projektować i budować samodzielnie. (...) Kultura pałaców jest dynamiczna, nieustannie zmienna i (...) w dużej mierze heterogeniczna. Istnieją popularne pałace «towarzyskie», mogą­ ce pomieścić równocześnie ponad dwustu użyt­ kowników, pałace występku i pałace, których gospodarzami są celebrities, zespoły rockowe, programy telewizyjne i filmy. Są wreszcie setki pałaców prywatnych i edukacyjnych" . FOT. JAKUB DZIEDZIC Artystów z Desktop Theatre zaintrygował tkwiący w owym oprogramowaniu potencj ał eks- presji, ale zraził poziom pojawiających się roz­ mów i działań . Pragnąc wprowadzić ciekawszą interakcję, postanowili włączyć do gry zewnętrz­ ną opowieść i opracowali własną wersję Czekając na Godota Becketta, zatytułowaną waitingforgodot.com . Podczas spektaklu aktorzy wcie­ lili się w role, przybierając wizualną postać za Strona internetowa Desktop Theatre: http://www. desktoptheater.org/ Za: R. Schechner, op.cit., s. 294. w którym dodano obsadę i elementy improwizacji, [w:] Za: Ibidem, s. 294. Fragment spektaklu można znaleźć na stronie Za: Ibid. Za: Ibid. Ibid., s. 292. Kolejnym eksperymentem był I N V I S I B L E I N T E R L U D E S I : Santaman's Harvest, internetowej: http://www.desktoptheater.org/~ajenik/ desktoptheater_content/archive/plays/Godot/movies/ godot_clip.mov 33 31 32 3 3 3 4 35 34 35 36 3 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �17 neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości rzeczywistą grę aktorów z udziałem widzów po­ przez komentarz czy dyspozycje przekazywane za pomocą sieci internetowej. W spektaklu akto­ rami są ludzie, nie awatary, co do mnie osobiście bardziej przemawia, gdyż nie gubi ducha teatru. Być może na owe „komputerowe ludziki" trzeba spojrzeć jak na marionetki, którymi porusza­ ją twórcy postaci, bądź, jak sugeruje A. Jenik, maski, pod którymi ukrywają się aktorzy. Jenik opowiada o INVISIBLE INTERLUDES I : Santaman's Harvest: „W najobszerniejszej i najstaranniej przygo­ towanej scenariuszowo scenie wzięło udział w sumie 11 aktorów występujących jednocze­ śnie - w czterech sferach czasowych! (...) Wraz z naszymi awatarami (a nawet prymitywnymi dwuwymiarowymi obrazami, które znaleźliśmy w Pałacu) weszliśmy w przestrzeń psychiczną, w której staliśmy się własnymi maskami" . 38 Czy jest to nadal teatr? Z tego rodzaju prze­ kroczenia pozostaje kanwa tekstu sztuki (gdyż jest on odpowiednio opracowany i przerobiony, tak by pasował do konkretnego środowiska od­ biorców , a uczestnictwo internautów ma wpływ na przebieg poszczególnych scen), transmisj ana żywo, role, improwizacja i interakcja z widza­ mi, jednak wszystko to dzieje się w całkowicie sztucznym świecie. U w a ż a m , że w przypadku Desktop Theatre można mówić o eksperymen­ cie, dla którego konstrukcji natchnieniem był te­ atr. Powstaje pytanie o to, na ile transgresja może dotknąć teatru, by nie zatracić jego pierwotnej istoty, oraz o odwieczne i jakże subiektywne po­ szukiwanie tego, co stanowi tę istotę. R. Schechner pisze o Desktop Theatre, że stawia on „pod znakiem zapytania wiele założeń na temat tego, czym jest teatr, jak się go odgrywa i kim są jego performerzy" . Sama Jenik zasta39 pomocą awatarów (podobnie jak publiczność), tekst pojawiał się w tzw dymkach, usłyszeć moż­ na było również dźwięk podobny do „mowy" ro­ bota . W mojej opinii jest to transpozycja teatru w cyberprzestrzeń bazująca na interakcji z w i ­ downią, jednak zarówno widzowie, jak i aktorzy zamiast własnych możliwości ciała, spotykając się w wirtualnym świecie, wykorzystując awatary, którymi operują - grają. Natomiast projekt Teatr w Internecie to fenomen łączący w sobie 37 S. Rosenberg, Clicking for Godot, za pośrednictwem strony internetowej: http://archive.salon.com/21st/ feature/1997/10/02godot.html 3 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 40 38 39 40 Za: R. Schechner, op.cit., s. 295. Za: Ibid. Ibid., s. 292. �Agnieszka Iwaszkiewicz 18 nawia się, w jaki sposób można oddać wyraz dramatu, nie mając do dyspozycji ciała, głosu i wspólnej przestrzeni, ale także co potrafiłoby utrzymać uwagę widza na forum internetowym typu Pałace . Paradoksalnie, gdyby patrzeć na ciało aktora jako na narzędzie, taka transpozy­ cja w wirtualność i ukrycie się za kostiumem-awatarem nie powinna przeszkadzać. Lalka, a awatary przecież można uznać za lalki w wir­ tualnym świecie, w historii teatru stanowiła j u ż substytut aktora w iluzyjnym teatrze lalek, była też w teatrze alternatywnym znakiem plastycz­ nym postaci scenicznej . M . Maeterlinck, żyjący na przełomie X I X i X X wieku, 41 puterowymi albo fabularnymi, w których gracz bierze również czynny i często kreatywny udział, lecz osadzenie tych działań w cyberprzestrzeni nie przywołuje raczej na myśl teatru, chyba że uczest­ nicy spotykają się w rzeczywistej przestrzeni, jak to czasami bywa na zlotach fanów RPG. Być może jest to kwestia „oswojenia" tego typu zjawiska WJ. Burszta broni tezy, że „kultura medialna, w tym zwłaszcza cyberrzeczywistość, stanowi realność samą w sobie. Nowe technologie wytwarzają samoreferencyjny sys­ tem, rodzaj hipertekstu, który jest jednocześnie celem samym w sobie, jak i przeznaczeniem kultury ponowoczesnej. W ludzkim świecie do­ minować zaczyna przeto doświadczenie zapośredniczone przez media, a obecność fizyczna ustępuje miejsca teleobecności" . 42 „uznał, że w teatralnej rzeczywistości aktor jest elementem najbardziej irytującym. (...) Zapro­ ponował wprowadzenie na scenę postaci, które z jednej strony z racji swej materii są pozaczasowe, a z drugiej zaś nie będą miały osobowości mogącej przyćmić bohatera. Ale będąc poza życiem, muszą mieć siłę wyrazu niezbędną do upostaciowienia w teatrze iluzji życia. Dlatego zaproponował zastąpienie żywego aktora figurą woskową, upatrując w niej ponadludzką siłę" . 46 W kontekście tych rozważań ważnym uzupeł­ nieniem będą spostrzeżenia R.W. Kluszczyńskiego dotyczące relacji sztuki i nowych mediów. „Sztuka interaktywnych mediów wydaje się najdoskonalszym przykładem nowego, dekonstrukcyjnego, postmodernistycznego pojmowa­ nia dzieła sztuki, jak również komunikowania artystycznego. Odrzucając tradycyjny dogmatyzm, nie buduje zamiast niego nowego sche­ matu petryfikującego świat sztuki. (...) sztuka interaktywna odmitologizowała rolę artysty demiurga, przypisując mu funkcję designera kontekstów dla odbiorczej kreacji. (...) Sztuka (...) nie jest już formą przedstawiania gotowego, skończonego i a priori danego świata. W cybersferze - jak ujął to Roy Ascott - konstru­ ować sztukę to konstruować realność, konstru­ ować systemy komunikacyjne cyberprzestrzeni, 43 Także i sam Kantor fascynował się przecież sztucznymi tworami, o czym można się przekonać w manifeście Teatr Śmierci", ale nie pozbywał się aktora. Nadawał mu inny wyraz, przekształcał, w pewien sposób odczłowieczał poprzez strój, makijaż, czasem wpisanie w jego kostium lalki, jednak nie usuwał go całkowicie ze sceny odby­ wającej się sztuki . Eksperyment Desktop The¬ atre definitywnie pozbywa się fizycznego ciała aktora, zostaje ono zredukowane do graficznego znaku - awataru. Desktop Theatre osadzony jest w świecie popkultury, kojarzy mi się z grami kom­ 45 Za: Ibid., s. 294. H . Jurkowski, Lalki w rytuale, [w:] L . Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk- Zagadnienia i wybór tekstów, Warszawa 2005, s. 629. 41 42 D . Łarionow, Manekin - ciało w przestrzeni teatru, [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), op.cit., s. 113. Ibid., s. 115. Ibid., s. 116. W Kuligowski, op.cit., s. 174. 43 44 45 4 6 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �neTTheatre. Na styku cyberświata i rzeczywistości wspierające nasze pragnienie wzmocnienia ludzkiej współpracy i interakcji w niekończą­ cym się nigdy procesie konstruowania świata . graniom powstaj ącym w wielu miej scach świata (Włochy, Grecja, Egipt, Izrael) wprowadza do swojej intymnej, kameralnej przestrzeni (44 miejsca na widowni) udramatyzowane i sko­ relowane obrazy, »lustra« innych czasoprze­ strzeni, tworząc w ten sposób symbiozę między żywym aktorem a jego elektronicznym klonem; czasem spektaklu i czasami z »poza«, obrazem, muzyką, słowem, i wreszcie: NOWĄ TECH­ NIKĄ, a »STARĄ« SZTUKĄ" . 47 Zderzenie teatru i nowych mediów zaszczepiło odmienne podejście do aktora, jego roli i narzędzi pracy, ale także i do reżysera. Dyskusja na ten te­ mat rozpoczęła się już w latach 80. X X wieku, kie­ dy pojawiła się sztuka Videoteatru. Eksperymenty teatru w Internecie są kontynuacją poszukiwania możliwości technologicznych i adaptacji ich do działań teatralnych. Jak pisze I . Pluta, „od 1980 roku pionierski The Wooster Group wprowadza technikę wideo w swój teatralny charakter pisma. Co więcej, w Srace Upl (1992), swobodnej adaptacji Trzech sióstr Czechowa, część aktorów pojawia się w spektaklu wyłącz­ nie za pośrednictwem zarejestrowanych wcze­ śniej obrazów filmowych. W 1995 roku Robert Lepage wystawia kontrowersyjny Elsynor na podstawie Hamleta, będąc jedynym żywym aktorem tego spektaklu grającym wszystkie postaci dramatu. Zabieg ów staje się możliwy dzięki synchronizacji różnego rodzaju projekcji filmowych z żywym planem sceny" . 48 Nie sposób nie wspomnieć o Lothe Lach¬ mann Videoteatr „Poza" powstałym w 1985 roku, którego założyciele swe poszukiwania nazywają teatrem elektronicznym bądź teatrem metatechniki . Na stronie internetowej Lothe Lachmann Videoteatr „Poza" można przeczytać: 49 „LLT »Poza« jest jedynym teatrem w Polsce łączącym żywy plan aktorski z planem monito­ rów, projekcji z rzutnika i kamer uzupełnionym cyfrową wirtuozerią komputerową. Dzięki na­ 19 50 Teatr ten istnieje j u ż ponad dwadzieścia lat. Współcześnie wykorzystanie technik multimedial­ nych w spektaklach nie budzi szczególnych kon­ trowersji, zwłaszcza jeśli obok aktorów obrazów wciąż występuje aktor człowiek. Co to oznacza dla kultury? Czy inny człowiek nie jest j u ż wystar­ czającym partnerem do spotkania w działaniach teatralnych? A może to wpływ indywidualizmu, potrzeby kreacji, kiedy aktor wciela się wielokrot­ nie w różnorodne role i tworzy swoisty patchwoĄ rzeczywistości, której jest przedstawicielem, i wir­ tualnych obrazów siebie samego? Transformacja kultury zmusza do poszukiwań na rozmaitych frontach. Zaślubia z sobą przeciw­ stawne, wydawać by się mogło, przedsięwzięcia, których połączenia za kilka lat nie będą nikogo zadziwiać. neTTheatre to wyzwanie dla aktorów, którzy stają w konfrontacji ze sceną realną i tą przetransponowaną w cyberrzeczywistość. Pró­ ba doświadczenia spotkania z widzem poprzez techniki internetowe. Teatr w Internecie to według mnie twórcza reakcja na współczesne oblicza kultury, alternatywa nie tylko dla samego żywego teatru, lecz także dla komercyjnych atrakcji, które są umieszczane w cyberprzestrzeni. R.W. Kluszczyński, Film, wideo i multimedia - sztuka ru­ Za: Ibid. chomego obrazu w erze elektronicznej, Warszawa 1999, s. 29-30. Za stroną internetową http://www.poza.q.pl/poza/ I . Pluta, op.cit., [w:] M . Gołaczyńska, I . Guszpit (red.), vision.html op.cit., s. 98. 47 49 50 48 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adeef40e27f46881ebaf8e5d771945c6.pdf 36776ac40fcd2c8d27841279f8bb102b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1357 Title A name given to the resource Nic w przyrodzie nie ginie / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.135-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Nic w przyrodzie nie ginie* Narodzenie się to pewność śmierci. Śmierć to pewność narodzin. Nie godzi się więc, byś się smucił tym czego nie można uniknąć... Bhagawadgita Popularne powiedzenie „nic w przyrodzie nie ginie", używane najczęściej żartobliwie w sytuacji, gdy uda nam się odnaleźć długo poszukiwaną zgubę, nie jest pozbawione ogólniejszego i poważniejszego znaczenia. Można je bowiem także odnieść do innych specyficznych przypadków cyrkulacji „dóbr", nie mających nic wspólnego z poszukiwaniem zagubionego obiektu. Nie chodzi przy tym ani o ten rodzaj wymiany ekonomiczno-społecznej, zawierającej domieszkę symboliki i pierwiastka duchowego, o jakim pisał np. B. Malinowski, R. Firth, C. Lévi-Strauss, К. Birket-Smith i inni, mimo że obiekty materialne odgrywają w niej dość ważną rolę, ani też o klasyczną wymianę darów, choć aspekt ten w jakimś stopniu charakteryzuje interesu­ jący mnie typ zachowań. Spektakularne przykłady wymiany prezentów w sytuacjach ceremonial­ nych wskazują, że materialna wartość darów bywa sprawą uboczną. O wiele ważniejsza wydaje się ich symbolika i sam akt obdarowywania, któremu w określonym kontekście obrzędowym przydaje się funkcje magiczne. Skutki tego działania oczekiwane są najczęściej w dwóch podstawowych sferach; * Tekst ten jest rozszerzoną wersją wystąpienia przygotowanego na sympozjum na temat: „Człowiek - społeczeństwo a zjawisko homeostazy", które miało się odbyć w 1991 r. Niestety, sytuacja w nauce okazała się daleka od stanu równowagi, co spowodowało odsunięcie or­ ganizacji wspomnianego sympozjum w bliżej nieokreśloną przyszłość. �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ przyjmuje się bowiem, że dar ma moc pomnażania stanu posiadania a jedno­ cześnie wzmacnia strumień życiodanej energii, siły płodności, manifestując też ich pożądaną obecność na różnych poziomach rzeczywistości. Przedmioty występujące w funkcji daru mają wiec siłę tworzenia różnorodnych substancji materialnych i niematerialnych. Zachowują przy tym swą postać przez czas dłuższy (np. gdy jako dar występuje odzież, sprzęty gospodarstwa domo­ wego, pieniądze, biżuteria) lub szybko ulegają zniszczeniu (do tej grupy należą przede wszystkim artykuły spożywcze pochłaniane w czasie kon­ sumpcji). Niezależnie jednak od trwałości podarunku podstawowe znaczenie symboliczne aktu obdarowywania pozostaje niezmienione. Chciałabym przy tym zaznaczyć, że w wielu przypadkach podział na „materialne" i „duchowe", podobnie jak wyznaczanie wyraźnych granic między tymi sferami, jest wyłącznie sprawą umowną, służącą celom porząd­ kowym, mimo że ten sposób widzenia właściwy jest zarówno większości badaczy kultury, jak i wielu badanym przez nich społeczeństwom, zwłaszcza tym, które daleko odeszły od pierwotnych systemów wierzeń i zachowań. Materia ma bowiem swego „ducha", tj. określony rodzaj promieniowania, energii, prany, plazmy itp. Potwierdzają to m.in. rozwijające się błyskawicz­ nie w ostatnich latach badania w takich dziedzinach jak: biofizyka, bioelektronika, psychotronika, radiestezja i in. Śledząc efekty tych badań dochodzę jednak do wniosku, iż bardzo często mamy do czynienia z ponownym odkrywaniem przed światem istoty pierwotnych wierzeń i przekładaniem ich na precyzyjny język współczesnej nauki. Pora jednak wrócić do zasadniczego nurtu rozważań. Najprostsza sytuacja ceremonialnego przekazu darów ma charakter rela­ cji dwustronnej, dwukierunkowej. Można też przyjąć, że jej uczestnicy dzia­ łają dobrowolnie, spodziewane korzyści zaś nie zależą od wielkości i wartości materialnej podarunków. Nikt też nie powinien czuć się poszkodowany. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy przekaz dóbr odbywa się na innych zasadach. Osoba oddająca przynależne jej dobro nie otrzymuje bowiem w zamian niczego. Można również wątpić, czy czyni to ochotnie, zwłaszcza jeśli jest świadoma znaczenia zachowań, w których centrum się znajduje. Dla ilustracji posłużę się przykładem bliskiej mi kultury mongolskiej (będę się do niej jeszcze odwoływać parokrotnie). W okresie noworocznym powszechnie realizowany jest tu zwyczajowy wymóg odwiedzania rodziny, znajomych, sąsiadów, zwłaszcza zaś ludzi sta­ rych. Te masowe wizyty traktowane są najczęściej (i przez pasterzy mongol­ skich, i przez badaczy) jako przejaw dążenia do wzmocnienia więzi społecz­ nych, wyraz szczególnych uczuć, przede wszystkim szacunku dla starców, jeden z możliwych sposobów spędzania świątecznego czasu itp. Jednak tak gorliwe odwiedzanie starców podczas Nowego Roku posiada tzw. „drugie dno" nie mające nic wspólnego z uczuciami ani realizacją potrzeby kontak­ tów towarzyskich, a kryjące pewną matematyczną kalkulację o symbolicz­ nym znaczeniu. Wyłożę ją słowami jednego z moich informatorów (z ajmaku �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 137 kobdoskiego): „Kiedy składa się wizyty ludziom starym podczas Nowego Roku, jest to nie tylko oznaka szacunku. Przede wszystkim chodzi o to, by wziąć lata od starego człowiek i dodać je do własnych, by żyć tak długo jak ów starzec" . Ta ciekawa - przyznajmy - koncepcja nieodparcie rodzi pytanie: czy „zabierając lata" staremu człowiekowi skraca mu się jednocześnie życie? Odpowiedź wydaje się jednoznaczna... „Odejmowanie lat" starcowi i „dodawanie ich" do własnych sankcjono­ wane jest przez specyficzny stosunek Mongołów - potwierdzony jeszcze dla przełomu X I X i X X w. - do śmierci. Raz jeszcze oddajmy głos mongol­ skiemu pasterzowi (mieszkańcowi ajmaku wschodniogobijskiego): „Dawniej mówiono, że gdy ludzie umierają, to będzie dobrze bo znów się odrodzą. Jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce. Przodkowie wierzyli, że człowiek umiera, a potem szybko się odradza. Dobrze jest urodzić się, szybko umrzeć, a potem znów się odrodzić. To lepiej niż żyć długo". Na ścisły związek między długością życia starców i reprezentantów kolej­ nych pokoleń wskazują wierzenia Buriatów-szamanistów, zgodnie z którymi długie życie jest grzechem, długowieczni ludzie zaś żyją na rachunek swoich wnuków i prawnuków (Michajlov 1980, s. 80; podkr. I.K-S). Jak widać, starość miała nie tylko naturalne ale i społecznie określone granice, a śmierć starego człowieka mogła być wydarzeniem oczekiwanym przez pozostałych członków wspólnoty, przyjmowanym przez nich z ra­ dością a nawet z ulgą, jak przyjmuje się wszelkie działania niwelujące skutki „złych znaków". Okazuje się też, że postawa Mongołów i Buriatów wobec długowieczności, tak często stanowiącej cel zabiegów magicznych (m.in. w XIX-pocz. X X w.), ucieleśnianej w rozmaitych symbolach, uka­ zywanej w literaturze jako szczególnie pożądana cecha (wartość) egzy­ stencjalna, nie była jednoznaczna i wyłącznie dodatnia. Podobnie - pozycja ludzi starych, która była gwarancją spokojnego i bezpiecznego żywota tylko do pewnego czasu. Świadectwem stosunku Mongołów do śmierci jest też np. terminologia stosowana na określenie miejsc pochówku. Nazywa sieje пр.: bajan (bogate), elbeg (obfite), dżargałtaj (szczęśliwe), cagaan chiireet (białe obozowisko) itp., wyrażając w ten sposób ideę pomyślności (Tangad 1992, s. 132). Próby zrozumienia sposobu myślenia pasterzy mongolskich i odczytania znaczenia ich słów, oddzielenia tego co potwierdzone przez fakty kulturowe od symbolicznych alegorii, sytuacji życzeniowo-modelowych od rzeczywis­ tych zachowań, przypominają czasem stąpanie po kruchym lodzie. Są ryzy­ kowne, ale pociągające, niekiedy konieczne. Do końca też nie wiadomo, co znajduje się pod spodem. Spektakularnym przykładem może tu być m.in. 1 1 Cytowane tu materiały pochodzą z badań terenowych, jakie przeprowadziłam, uczest­ nicząc w pracach ekspedycji etnograficznej PAN do Mongolii. ( �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ informacja o praktykach uśmiercania starców (co ciekawe, w Mongolii mieli im być poddawani wyłącznie mężczyźni). Jak można przypuszczać, celem tych zabiegów było zapobieganie groźnym społecznie skutkom, jakie mogło­ by spowodować przedłużające się ponad miarę życie starego człowieka (wydaje się, że tą społecznie dozwoloną granicą życia było przekroczenie 75-80 lat). Według informacji, które zostały mi podane przez kilkunastu informatorów, reprezentujących zarówno Chałchasów, jak i mongolskie mniejszości etniczne, np. Eletów i Miangatów, jako rzeczywiste fakty z prze­ szłości - kiedy nadchodził czas gdy stary człowiek powinien był rozstać się z życiem, rodzina urządzała uroczystą ucztę w jego domostwie. W pewnym momencie starca częstowano kawałkami tłuszczu z baraniego ogona, a wy­ znaczona osoba (najczęściej wnuk starca) wpychała mu je głęboko do ust i przełyku, pomagając sobie kością goleniową barana. Powodowało to śmierć przez uduszenie. Ten rodzaj zgonu uważany był przez Mongołów za niezwykle szczęśliwy, podobnie jak np. śmierć spowodowana zadławieniem się baranim astragalem podczas posiłku. Jak mi mówiono, człowieka które­ mu się to przydarzyło nie ratowano, pozwalając mu umrzeć w ten „wy­ brany" sposób. Ów szczególny rodzaj postępowania z osobami, które za­ dławiły się jedzeniem został już odnotowany przez Piano Carpiniego. Infor­ muje on ponadto o bezwzględnym zabijaniu ludzi w takich sytuacjach (Putešestvija... 1958, s. 30; por. też Herodot 1959, s. 118). Zwróćmy uwagę na rolę, jaką w przywróceniu stanu równowagi, za­ chwianej przedłużającym się życiem starca, miał do odegrania jego wnuk. Bywało też, że starzy ludzie - świadomi czekającej ich z rąk wnuka śmierci - przyjmowali jego narodziny słowami: „Oto ten, który zada mi śmierć w przyszłości". Nie rzutowało to jednak - jak się wydaje - na stosunki w rodzinie, nie przejawiało się też np. jakimiś aktami niechęci czy braku sympatii w relacjach: dziadek-wnuk. Zwyczaj uśmiercania starców miał być znany także Buriatom i innym ludom Syberii. Informuje o nim np. Potanina (1895, s. 18) sugerując, że praktyka ta była jeszcze stosowana „do niedawna". Technika zabijania była podobna jak u Mongołów - starzec dusił się przełykając długie pasma baraniego tłuszczu. Podobna była też oprawa i sytuacyjny kontekst wyda­ rzenia: uczta urządzana przez krewnych w jurcie starca. Potanina twierdzi, że tego rodzaju praktyce zadawania śmierci podlegali starcy, którzy prze­ kroczyli 70 lat życia. Nie wyjaśnia natomiast przyczyn ani celów wspom­ nianych zachowań. O występowaniu obyczaju „dobrowolnej śmierci" starych ludzi (kobiet i mężczyzn) - przez zadławienie się kawałkami tłuszczu lub mięsa - u Buriatów (a także Jakutów) pisze też np. Michajłow (Michajlov 1980, s. 80-81). Według niego, te początkowo rzeczywiste praktyki z czasem zastąpiono symbolicznymi. Śmierć lub odejście starca miało symbolizować zamknięcie go w zagrodzie. Należy przy tym zauważyć, że moment ten wyznaczało nie przekroczenie określonej granicy wieku lecz narodziny praprawnuka. �139 NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE Niektórzy współcześni badacze - np. S. Szynkiewicz - kwestionują rze­ czywistość występowania praktyk zabijania ludzi, którzy osiągnęli konkretny wiek, lokalizując je wyłącznie na poziomie wydarzeń legendarno-mitycznych. Abstrahując od sytuacji porzucania ludzi słabych, chorych lub nie mogących przyjmować posiłków i skazywania ich w ten sposób na śmierć (które istotnie miały miejsce, zwłaszcza w okresach kryzysowych) Szynkiewicz określa za­ bijanie starców jako „hipotetyczny obyczaj pre-społeczny, ilustrację czasów chaosu" (Szynkiewicz 1981, s. 192). Z chaosem asocjować można jednak także ową sytuację porzucania czy zabijania ludzi starych z powodów - naj­ ogólniej mówiąc - ekonomicznych. Jak wskazują np. badania Kisljakowa (Kisljakov 1970) i Zelenina (1937) - wierzenia różnych ludów Azji stawiają wyraźny znak równości między wprowadzeniem zakazu zabijania starców i zapanowaniem upragnionego ładu. O porzuceniu dawnych praktyk (=cha­ osu) miała zadecydować mądrość starych ludzi i ich życiowe doświadczenie, przydatne dla umocnienia panującego porządku. Dla potrzeb tego szkicu ważna wydaje się jednak nie tyle rzeczywistość czy powszechność występowania praktyk zabijania starców, którzy prze­ kroczyli społecznie dozwoloną granicę życia, lecz cel, jakiemu - w myśl ludowych interpretacji - miałyby one służyć. Zgodnie ze wspomnianą tu mongolską koncepcją życia i śmierci możemy przyjąć, że nadmierna długo­ wieczność hamowała pożądany bieg wydarzeń. Śmierć starca była więc konieczna, by otworzyć drogę dla życia. Nie była to przy tym śmierć ostateczna, absolutna. Starzec odradzał się bowiem z czasem w innej postaci. Jako warunek konieczny dla trwałości życia wspólnoty i całej Natury miała ona nadto znaczenie pozajednostkowe. Informacje o związku przyczynowym między przedłużeniem życia poza określoną granicę a zakłócaniem naturalnego biegu wydarzeń, hamowaniem życiodajnego strumienia, odnajdujemy również m.in. w wypowiedziach nie­ których pasterzy mongolskich na temat zagadek. Według nich, zbyt częste zadawanie zagadek - zwłaszcza w okresie noworocznym - sprawia, że „lata dzielą się i nigdy się nie kończą" (szczególnie niebezpieczne mają być przy tym zagadki, na które nikt nie potrafi znaleźć odpowiedzi) . Dopiero zakoń­ czenie pewnego etapu, potwierdzonego przez śmierć, jawi się jako warunek zmiany stanowiącej możliwość przejścia do nowego okresu (życia). Jest to kardynalna zasada, na której opiera się porządek świata. Jak twierdzi E. Kongás-Maranda, w zagadce następuje gra z ustalonym porządkiem, naruszenie granic aby dla intelektualnego zadowolenia po­ kazać, że nie wszystko jest stałe (Kongás-Maranda 1984 s. 49-50). W myśl tego twierdzenia, zadawanie zagadek podczas noworocznego krystalizo­ wania się ładu, wychodzenia z czasu śmierci, byłoby zabiegiem nie tylko 2 2 Gwoli ścisłości należy dodać, że spotkałam się też z zupełnie przeciwstawnymi opiniami na temat zagadek i zadawania ich podczas Nowego Roku (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1991, s. 78-79). �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ nierozsądnym, ale i niebezpiecznym. Burzyłoby też harmonię między działa­ niami człowieka i wydarzeniami zachodzącymi w najszerszym, kosmicznym planie. Dążenie do tej harmonii było zaś jedną z cech kultury mongolskiej (wskazują na to m.in. przeprowadzone przeze mnie badania dotyczące gier; patrz: Kabzińska-Stawarz 1991). Motyw śmierci, przez którą rodzi się życie, nowa forma materialnego i duchowego istnienia, pojawia się m.in. w popularnej w Mongolii legendzie 0 genezie instrumentu smyczkowego zwanego morin chuur, a także w zano­ towanych przeze mnie pasterskich opowieściach o powstaniu gry w domino. Materiałem użytym do budowy instrumentu było końskie włosie i skóra. Kamienie domino zaś miały powstać z kości dwunastoletniego chłopca, który zmarł gwałtowną śmiercią. Celem, jaki przyświecał skonstruowaniu obydwu przedmiotów było pragnienie zatrzymania, przedłużenia życia uko­ chanego syna (domino) i konia-przyjaciela (morin chuur). Dzięki zmianie materialnej formy istnienia śmierć człowieka i zwierzęcia stawała się pozorną, czyniąc rozstanie mniej bolesnym. Większość etnologów, jak sądzę, skłania się ku uznaniu koncepcji śmierci (będącej podstawowym warunkiem odrodzenia życia) za jedną z kardynal­ nych zasad tzw. pierwotnego myślenia. Realizacja tej zasady odbywa się zarówno na poziomie abstrakcyjnym, symbolicznym, jak też poprzez nama­ calną, widzialną śmierć konkretnego człowieka lub zwierzęcia, przyjmującą np. formę ofiary. Ofiary te przeznaczone były najczęściej dla rozmaitych duchów, bóstw i sił rządzących życiem człowieka. Podobnie jak w przypadku darów, towarzyszyła im nadzieja na rewanż, otrzymanie określonych dóbr 1 przekaz życiodajnej energii będącej m.in. źródłem płodności natury i kon­ tynuacji wszelkich form życia. Taki był m.in. cel składania ofiar przez pasterzy mongolskich jeszcze na początku naszego stulecia; tak też np. postępowano w Indiach okresu wedyjskiego pragnąc zadośćuczynić bogom i zarazem uzyskać od nich określone łaski: liczne potomstwo, długie życie, obfitość bydła, zwycięstwo w walce (Basham 1973, s. 292-293). Według E. Leacha пр., ten model zachowań oparty jest na zasadzie wymuszania na bóstwach zwrotu przekazanych im w akcie ofiarnym dóbr. Zabicie ofiary zaś służy oddzieleniu jej treści metafizycznej („ducha") od ciała i przeniesienia owej treści do „tamtego świata", by przeszła tę samą drogę, jaką przebyła dusza zmarłego człowieka. Tymczasem - jak twierdzi Leach - bogowie nie potrzebują od ludzi prezentów lecz domagają się znaków podporządkowania, akt ofiarny zaś jest symbolem daru jako pew­ nego rodzaju wyraz stosunków wzajemności, a nie wymiany materialnej (Leach, Greimas 1989, s. 85). Nie wdając się w polemikę z Leachem odnośnie do sposobu interpretacji znaczenia ofiary, chciałabym natomiast zwrócić 3 3 Na asocjację: koń-muzyka zwrócił m.in. uwagę C G . Jung (1956, s. 136) podkreślając, ze muzyka - podobnie jak koń - genetycznie należą do sfery reprodukcji. Asocjacja: kości - gra w domino oparta jest - jak sądzę - na tej samej zasadzie. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 141 Fot. Dagnoslaw Demski, 1991 uwagę na istotny dla moich rozważań aspekt uwalniania „ducha" ofiary od jej materialnej powłoki i transportowania jej w tej postaci do „tamtego świata". Jest to bowiem wymowny przykład ilustrujący tezę, w myśl której nic w przyrodzie nie ginie (do kwestii tej jeszcze powrócę). R. Girard określił ofiarę terminem „korekcyjnej interwencji" (Girard 1987, s. 298). Choć można by się sprzeczać o to, czy owa funkcja korygująca dotyczy wszystkich rodzajów ofiary (co np. z ofiarą dziękczynną mającą raczej utrzymywać i sankcjonować pewien porządek niż przyczyniać się do jego zmiany?) istotne wydaje się jednak owo regulujące działanie ofiary, zwłaszcza w momencie zachwiania równowagi. Od najdawniejszych czasów tę magiczno-homeostatyczną funkcję przypisywali ofierze m.in. Chińczycy (patrz пр.: Fitzgerald 1974, s. 55-63) nadając jej wymiar kosmiczny. Po­ dobne znaczenie miały też np. ofiary składane przez Buriatów zmarłym przodkom, by zapewnić sobie ich przychylność a zarazem umożliwić im korzystne przerodzenie (Lamaizm... 1983, s. 152). Choć ofiara posiada �142 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej konkretne formy materialne, zakres jej oddziaływania i penetracji jest o wiele szerszy. Obejmuje bowiem także obszary niematerialne, wkracza­ jąc w różne wymiary czasu i przestrzeni. Po złożeniu ofiary nie pozostaje żaden widoczny ślad. To, co nadaje się do jedzenia - ulega spożyciu. Niejadalne resztki zaś zbiera się skrupulatnie i np. spala w ogniu. Przychodzi jednak czas, w którym człowiek - jak wierzy - zaczyna doświadczać efektów swego rytualnego działania. Dzieje się tak np. podczas wiosennego ożywienia przyrody, które - jak inne oznaki życia - jest świadectwem płodności natury i krążenia życiodajnej energii na róż­ nych poziomach kosmosu. Zasoby tej energii nie są jednak niewyczerpane. Ich regeneracja wymaga też pomocy człowieka, który sam korzysta z życio­ dajnych strumieni energii (boskiej, kosmicznej). Służą temu m.in. rozmaite zabiegi magiczne praktykowane powszechnie w przeszłości np. w przełomo­ wych momentach cyklu rocznego, a gdzieniegdzie występujące i dziś, choć nie zawsze jesteśmy świadomi ich znaczenia. Przykładem mogą być choćby polskie zwyczaje wielkanocne, zarówno te o pradawnych korzeniach, jak i zaliczane do późniejszej tradycji religijnej, kościelnej. Szczególne znaczenie dla regeneracji zasobów energii kosmicznej i przy­ wrócenia równowagi w naturze mają ofiary, zwłaszcza krwawe. „Zapewniają [one] krążenie energii kosmicznej między różnymi regionami kosmosu; dzięki temu krążeniu utrzymuje się totalne życie" (Eliade 1970, s. 178-179). Interpretując hebrajski zwyczaj ofiarowywania bogom pierworodnego dziecka Eliade stwierdza: „Krew dziecka zasilała nadwyrężoną energię boga, bo bóstwa płodności wyczerpywały swą własną substancję w wysiłku wkładanym w podtrzymywanie świata i zapewnienie obfitości; same więc musiały podlegać okresowej regeneracji". Dopiero kult Jahwe ukształtował innego rodzaju spojrzenie na ofiarę. Moc Jahwe bowiem była niezniszczalna (tamże, s. 179). Ofiary z ludzi występowały w różnych kulturach świata. Składano je w Indiach (Basham 1973, s. 397) i w Chinach (Granet 1973, s. 40, 44, 50, 191 -192 i in.). Praktyki te znane były także Mongołom. Jak donosi „Chronograf' z końca XVII w. (przy czym informacja dotyczy okresów wcześniejszych, nie została bowiem potwierdzona w praktyce w XVII-wiecznej obrzędowości mongolskiej, ani też np. tybetańskiej) ofiary z ludzi przeznaczone były dla bóstwa Nowego Roku i w tym też okresie składane. Na ofiarę przenaczano wybranych młodzieńców [ilu?] i dwie dziewczyny. Młodzieńców zabijano a ich krew wlewano do dzbana i ofiarowywano bóstwu. Uważano też, że jeżeli krew z naczynia zostanie wylana w kierunku nieba - przy wtórze modlitw - to niebo ześle pożądany deszcz w okresie dojrzewania zbiorów. Cały okres noworoczny związany był też z kultem płodności, a dobre powitanie Nowego Roku miało gwarantować pomyślność w nadchodzących miesiącach: dostatek jadła, wzrost stad bydła itp. (Tichomirov 1958, s. 21, 26-27). Motyw składania ofiar z ludzi pojawia się także w legendach mongol­ skich. Jedna z nich, zapisana przeze mnie w ajmaku kobdoskim, powiada, �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 143 że na ofiarę dla władcy Natury Lus sabdaga przeznaczano osiemnastoletnich chłopców. Los padł także na Amgaaseda, który - jako znaleziony w górach sierota - od trzynastego roku życia wychowywany był przez lamę. „Ciało chłopca spalono w ogniu, a Lus poprowadził go drogą stworzoną przez dym do swego państwa. Amgaased został władcą lusów [duchów Natury] i prze­ kazywał im wiedzę, jaką sam zdobył od lamy. Lusy uznały go za swego boga, a Amgaased zabronił im przyjmowania ludzi w ofierze". O ofiarach z ludzi składanych przez Mongołów pisze też np. Michajłow, przytaczając informacje zawarte w kronikach (пр.: Altan tobčzí), w zapis­ kach Raszid ad-dina, Palladija i in. (Michajlov 1980, s. 255-257). Wskazują one m.in., że jeszcze w X V I w. - mimo zakazu wydanego dużo wcześniej przez Kubiłaja - w ważnych momentach życiowych Mongołowie składali ludzi w ofierze przeznaczonej dla Nieba, wybierając w tym celu chińskich jeńców. Z okazji wstąpienia na tron Ugedeja [1229 г.] natomiast ofiarowano duchowi jego ojca - Czyngis-chana - 40 pięknych dziewcząt pochodzących z najlepszych rodów, a także najwspanialsze konie. Jak pisze Michajłow, wspomniany zakaz chana Kubiłaja nie obowią­ zywał jedynie w przypadku ceremonii poświęcenia wojskowego buńczuka (tug, siilde). Informatorzy A. Burdukowa twierdzili, że ofiary ludzkie - przeznaczone dla sztandaru - miały miejsce jeszcze na początku naszego stulecia, m.in. w 1911 i 1912, kiedy to po zwycięskiej bitwie o Kobdo złożono w ofierze chińskich jeńców. Burdukow wyjaśnia, że bojowy sztandar uważany jest przez Mongołów za wcielenie boga wojny, który wymaga morza krwi (Burdukov 1927, s. 184-189). Termin siilde i synonimiczny tug tłumaczone są najczęściej jako: dusza, duch opiekuńczy, charyzma itp. Oddawanie czci buńczukowi jest też m.in. związane z wierzeniami o jego sile życiowej. Jest ona umiejscowiona w koń­ skich włosach, stanowiących zasadniczy element buńczuka (Galdanova 1992, s. 84). Jak przypuszczam, ofiara z człowieka, składana siilde, miała pobudzać tę siłę, energię życiową i utrzymywać ją na stałym poziomie, a zarazem zapewnić wieczne trwanie przebywającemu w siilde opiekuńczemu duchowi rodu wodza. Przykładem działań mających pobudzać energię, życiodajne siły Natury, są także rozmaite współzawodnictwa. W Mongolii początków naszego stu­ lecia np. na przełomie wiosny i lata lub lata i jesieni organizowano naadotn, podczas którego budzono (ożywiano) władcę Natury strzelaniem z łuku i gromkimi okrzykami wznoszonymi po każdym celnym strzale. Zawody łucznicze miały ponadto odstraszać złe duchy i torować drogę siłom dobra, tj. życiodajnej energii warunkującej płodność ludzi i zwierząt oraz obfitość wszelkich dóbr, zwłaszcza traw i wody. Zasadniczy udział w procesie regeneracji płodnych sił Natury, jej życio­ dajnej energii, przypisywali też Mongołowie zapaśnikom - zwycięzcom za­ wodów, organizowanych corocznie, podobnie jak turnieje łucznicze, podczas �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ceremonii składania ofiar na kamiennych usypiskach kultowych owoo. Naj­ lepszy, najsilniejszy z zawodników otrzymywał od sędziów talerze z jedze­ niem (najczęściej były to produkty mleczne, zwłaszcza suszony ser). Następ­ nie przykładał garście pożywienia do czoła, po czym odgryzał kawałki jadła, resztę rzucając „w stronę Nieba, Ziemi, gór i owoo oraz widzów". Ci zaś dzielili je między sobą. W tym przypadku nie mamy do czynienia z typową konsumpcją (tej bowiem w dużej mierze służyła uczta towarzysząca ceremo­ nii ofiarnej). Mongołowie wierzyli bowiem, że kawałki sera rzucane przez zapaśnika nadzielone są jego siłą (same też dodają człowiekowi sił, jak wszelkie pokarmy zaliczane do grupy tzw. „białego jedzenia", mong. cagaan ideé). Każdy kto je spożył, otrzymywał więc część owej mocy, stawał się silniejszy. Jednocześnie - również dzięki mediacyjnej funkcji kawałków su­ szonego sera - energia zapaśnika transmitowana była do Natury, służąc wzmocnieniu sił, od których przychylności i kondycji zależała egzystencja człowieka. Zapaśnik „karmiący" Ziemię serem, któremu Mongołowie przy­ pisywali znaczny ładunek energii* powiększony dodatkowo o część energii zawodnika, zwracał jej jednocześnie cząstkę sił otrzymanych przed walką. Zanim bowiem doszło do starcia z przeciwnikiem - zawodnicy dotykali dłońmi do powierzchni ziemi, pocierali je piaskiem wierząc, że tą drogą otrzymują część ziemskiej energii, ziemskich sił. Zauważmy przy tym, że po zwycięskiej walce zapaśnik przykładał garść sera do czoła, a więc do miejsca najbliższego siedliska energii życiowej tj. mózgu, po czym dopiero przekazy­ wał naładowany dodatkowo tą energią ser ludziom i całej Naturze. Zanotowane przeze mnie informacje dowodzą, że walki zapaśnicze, sta­ nowiące nieodłączny element ceremonii składania ofiar na owoo, były trak­ towane przez Mongołów jak środek magiczny, mający zapewnić pasterzom wszelką pomyślność. Jej wyznacznikiem - podobnie jak w przypadku daru i ofiary - było przede wszystkim zwiększenie liczby zwierząt hodowlanych, obfitość paszy i wody oraz zdrowie i dodatni przyrost naturalny ludzi. Wszystko to, co traktowane jest przez pasterzy jako miara powodzenia, szczęścia, czego oczekiwali po wypełnieniu określonych zabiegów, jest zara­ zem widomym świadectwem życia i obecności niezbędnej dla jego istnienia energii Natury, którą - wychodząc poza mongolski sposób ujmowania pew­ nych zjawisk - możemy określić jako energię kosmiczną, boską itp. Na­ stępuje przy tym cyrkulacja energii pomiędzy Ziemią oraz innymi obszarami świata, zapaśnikiem i widzami, w której zasadniczą rolę odgrywa „białe jedzenie". Można też mówić o szczególnym procesie wytwarzania energii czy też przetwarzania materii w energię. Jej źródłami są: suszony ser, człowiek (najlepszy z zapaśników) oraz wybrane elementy przestrzeni. Dzięki wszech­ obecnej energii, wytworzonej i pobudzonej do działania podczas zawodów, * Co ciekawe, medycyna chińska np. nie zalicza sera do potraw dostarczających energii. Podobnego zdania są też niektórzy lekarze polscy, propagujący zdrową i „energetyczną" żywność. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 145 powstają też nowe formy materialnego istnienia (stada zwierząt, ludzie, rośliny, pożywienie i in.). Przedstawiony tu schemat cyrkulacji energii i jej związków z materią kojarzy się z występującymi w przyrodzie łańcuchami pokarmowymi, choć oczywiście różni je pewna otoczka kulturowo-obrzędowa i świadomość celu określonych zachowań. Czyż jednak w obydwu przypadkach nie mamy do czynienia z wędrówką energii wzdłuż pewnego łańcucha, dzięki przyswaja­ nym substancjom chemicznym i zasobom materii organicznej, oraz przeka­ zem energii na różnych poziomach tych łańcuchów? Rola, jaką odgrywali zapaśnicy mongolscy w procesie cyrkulacji energii kosmicznej może być w pewnym stopniu przyrównana do roli braminów, od których - jak pisze Basham (1973, s. 295) „zależał cały porządek natury". To oni „magiczną mocą obrzędu [ofiarnego] utrzymywali istnienie bogów i wy­ wierali na nich wpływ". Dzięki ofierze świat rodzi się na nowo. To ona zapewnia trwałość procesów kosmicznych i zapobiega powrotowi chaosu. Według R. Caillois, jedną z głównych cech święta, a zarazem sposobem zaprzeczenia codzienności, jest marnotrawienie siły mięśni. Równolegle na­ stępuje marnotrawstwo żywności, bogactwa i siły seksualnej (Caillois 1973, s. 158). Nie chodzi tu jednak, jak się wydaje, o puste, bezsensowne działanie, lecz raczej o świąteczne wykraczanie poza reguły, przepisy, naruszanie miary. W innym miejscu bowiem Caillois interpretuje wszelkie nadużycia (a jest nimi - jak sądzę - również owo sakralne marnotrawstwo) jako działanie „dowodzące nadmiaru siły żywotnej, który może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy". W sytuacji zagrożenia istnienia społecz­ ności i świata przypływ nowej, bujnej siły żywotnej jest niezbędny (Caillois 1973, s. 143-144). Badania przeprowadzone przeze mnie w Mongolii dowiodły wyraźnie, że energia wydatkowana przez uczestników zawodów (np. zapaśników i konie wyścigowe) - stanowiących zasadniczy element m.in. obrzędów ofiarnych - jest wyraźnie skierowana na tworzenie nowych dóbr i zachowanie/przy­ wrócenie harmonii w Naturze. Do tego wniosku prowadzą np. pasterskie informacje o celach organizacji współzawodnictw i poszczególnych dys­ cyplin, wskazujące zarazem na magiczne funkcje zawodów (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1991, s. 81-110). W ten sam sposób, jak sądzę, można interpretować innego rodzaju współzawodnictwa stanowiące zasadniczy ele­ ment nie tylko mongolskich obrzędów, nie wykluczając - rzecz jasna - in­ nych możliwości odczytania ich znaczenia. Charakterystycznym rysem ceremonii ofiarnych jest spożywanie cząstek obiektów składanych w ofierze przez uczestników obrzędu. Nie mamy tu jednak do czynienia z typowym aktem konsumpcji. Spożycie niewielkich na ogół kawałków mięsa, roślin lub innych artykułów jadalnych nie służy bowiem napełnieniu żołądka i zaspokojeniu uczuciu głodu. Bywa ono nato­ miast interpretowane jako szczególna postać komunii: spożycie samego boga lub/i uczestnictwo człowieka w uczcie bogów i duchów. Dzięki niej staje się �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ możliwe przekroczenie granic czasu i przestrzeni, zniwelowanie podziałów społecznych i wytworzenie poczucia jedności, wspólnoty, połączenie żywych ze zmarłymi, którzy na ten czas powracają do swoich siedzib. Ich zgon jest bowiem tylko odrzuceniem materialnej, cielesnej powłoki, skrywającej duszę, świadomość i in. wieczne formy trwania. Mimo śmierci ofiary, oznaczającej najczęściej zniszczenie jej ciała, powstaje nowa jakość, nowe pożądane dobra widzialne i niewidzialne. Temu celowi służy również np. zjadanie zwierząt kwalifikowanych jako obiekty totemiczne. Podobne znaczenie ma też - jak sądzę - spożywanie cząstek zwierzęcia (głównie kozła) występującego jako rekwizyt w zawodach polegających na walce jeźdźców konnych o jego tuszę, popularnych do niedawna m.in. w Azji Środkowej i Zachodniej. Ma to szczególną wymowę w kontekście obrzędu weselnego i innych obrzędów rodzinnych przepojonych magią płodności i mnogości, zapewniającą obieg życiodajnych sił (energii). Na fundamentalną rolę pożywienia w obrzędzie ofiarnym zwracał m.in. uwagę B. Malinowski (1958, s. 417-419) określając je mianem „podstawo­ wego ogniwa pomiędzy człowiekiem pierwotnym a opatrznością". Pożywie­ niem, traktowanym jako dowód dobrodziejstwa tego świata człowiek dzielił się ze swymi bóstwami, korzystając wraz z nimi z dobroczynnych sił opatrz­ ności. „Tak więc korzenie zwyczaju składania ofiar przez społeczności pier­ wotne tkwią w psychologii darów - to znaczy we wspólnym dzieleniu się dobroczynną obfitością". Malinowski podkreślał ponadto rolę pożywienia (i daru - ofiary) w podrzymywaniu więzi między żywymi i zmarłymi (duchami, bóstwami, demonami itp.), oraz przeniesienie idei dawania i sensu wymiany podarunków na wszystkie etapy kontaktów społecznych, co ode­ grało wielką rolę w ofierze religijnej. Podczas ceremonii ofiarnych owe duchy, demony i bóstwa otrzymywały także należną im część, wydzieloną z ogólnych zasobów, podobnie jak otrzymywali je żywi - goście, osoby odwiedzające itp. Wierzenia tzw. ludów pierwotnych a także te, które zyskały miano systemów religijnych, kwestionują na ogół ostateczny wymiar śmierci. Umie­ ra - ulega zniszczeniu - tylko ciało, pozostaje jednak jakaś niewidzialna cząstka człowieka (dusza lub kilka dusz, świadomość itp.). Tego rodzaju wierzenia sprawiają, że człowiek podtrzymuje kontakt z duchami przodków, wierząc w ich stałą lub okazjonalną obecność, uczestnictwo w życiu wspól­ noty. Podtrzymaniu tej więzi służą także: ofiary, czynności tzw. „karmienia dusz", kwiaty i świece zapalane na mogiłach w określonym czasie, itp. I . Wilson przytacza zabawną anegdotę, która nie tylko ilustruje wierzenia w istnienie życia po śmierci lecz także wskazuje na pewne różnice kulturowe. Pozwolę sobie zacytować ją tu z całą powagą. Pod warstwą zabawnych słów kryje się bowiem interesująca także dla etnologa kulturowa głębia: „Anglik i Chińczyk udali się na cmentarz, by odwiedzić groby swych bliskich zmar­ łych. Anglik przyniósł bukiet kwiatów, Chińczyk jedzenie. Anglik, zdumiony tak oczywistym martnotrawstwem, pyta Chińczyka: - Kiedy twoi zmarli �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 147 Fot. Dagnosław Demski, 1991 przychodzą zjadać to wszystko? Na to Chińczyk: - Wtedy, gdy twoi przy­ chodzą wąchać kwiaty" (Wilson 1990, s. 26). Formy łączności ze zmarłymi mogą przejawiać się na różne sposoby. Poza „eleganckimi", akceptowanymi przez Europejczyków, takimi jak np. zwyczaje zaduszkowe czy rozmaite zachowania ofiarno-modlitewne, zdarzają się bowiem także m.in. akty sakrokanibalizmu - spożywania ciała zmarłego. Malinowski, który - jak pisze - obserwował je wśród Melanezyjczyków na Nowej Gwinei, interpretuje ów zwyczaj jako „pragnienie utrzymania łącz­ ności" a zarazem [tak typową dla obrzędów pogrzebowych] - chęć zerwania więzi (Malinowski 1958, s. 424 - 425). Pobudzający wyobraźnię zwyczaj zjadania niektórych organów, pocho­ dzących np. z ciała zabitego w walce wroga lub ofiary ludzkiej, o którym wspominają rozmaite teksty epickie i źródła historyczne, jest natomiast - jak sądzę - interesującym przykładem istnienia związku między materią i energią, na który nakłada się zależność: życie - śmierć - życie... Szczególnie preferowanymi organami są przy tym najczęściej: wątroba, serce i mózg, a więc te części ciała, które - w myśl tradycyjnych wierzeń i wiedzy medycznej - traktowane są jako siedlisko energii decydującej o kondycji człowieka. Znane są ponadto praktyki spożywania niektórych organów �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwierzęcych przez myśliwych lub noszenia ich w charakterze amuletów. I w tym przypadku są to najczęściej: wątroba, serce a także oczy. Niektóre zwierzęta mają tu pozycję uprzywilejowaną, wynikającą - ogólnie mówiąc - z miejsca, jakie zajmują w systemie wierzeń i charakteru relacji za­ chodzących między nimi a człowiekiem. Zwierzęciem tym może być np. niedźwiedź lub inny ssak, określony gatunek ryb, ptactwa itp. Zauważmy, że spożywanie wybranych organów zwierząt lub ludzi łączy się ze śmiercią jednej istoty, służąc życiu innej. Następuje przy tym zawładnięcie energią uśmier­ conego zwierzęcia lub człowieka, zawłaszczenie jej, przy jednoczesnym zniszczeniu jej materialnego (cielesnego) siedliska. „Życie bowiem żywi się tylko śmiercią, to rzecz wiadoma" (Dorst 1987, s. 27) . Kultura mongolska np. wyznaczyła szczególne miejsce jeleniowi. Jest on m.in. symbolem długowieczności, zwierzęciem boskim, asocjowanym ze Słońcem. Mongołowie wierzyli, że wysłuchanie „pieśni" jelenia - raz do roku - gwarantuje człowiekowi długie życie (słuchający powinien w tym czasie stanąć koło młodego drzewka rosnącego w lesie). Według moich infor­ matorów, zabijanie jeleni i konsumpcja ich mięsa były też w przeszłości bardzo rzadkim zjawiskiem. Wierzono bowiem, że może to przyspieszyć śmierć człowieka. Pozostawienie zwierzęcia przy życiu miało natomiast przedłużyć życie myśliwemu. „Jeleń mówił: kto mnie zabije, niech weźmie wiek moich rogów, a kto mnie nie zabije - niech weźmie mój wiek". Słowa te (zanotowane w ajmaku kobdoskim) ukazują pewną zależność między długością życia jelenia i człowieka. Śmierć jelenia odbiera wprawdzie cząstkę życia człowiekowi, może on jednak - jak wiemy - odrodzić się w innej postaci. Zabiegi magiczne, podejmowane przez myśliwych, mają natomiast spowodować re-kreację zwierzęcia, jego powrót i rozmnażanie się (z tym typem wierzeń spotykamy się powszechnie w innych kulturach, gdzie główną lub jedną z podstawowych gałęzi gospodarki jest myśliwstwo). Starsi pasterze często krytykowali zachłanność współczesnego człowieka i nadmierną żądzę zysku, która prowadzi do stałego uszczuplania zasobów bogactwa, jakim jest dla Mongołów obfitość dzikich zwierząt i ptactwa. Twierdzili też, że dawniej człowiek zabijał tylko tyle, by zaspokoić niezbędne, minimalne, potrzeby. Mnogość dzikich zwierząt i ptaków była gwarancją bezpiecznego życia, dostatku, podstawowym warunkiem egzystencji człowie­ ka. Tego typu stwierdzenia mogą być współcześnie odbierane jako sygnały troski o ochronę środowiska naturalnego, która staje się pierwszoplanowym 5 5 L.V. Thomas wprowadza rozróżnienie na egzo- i endokanibaJizm. Różnica między nimi polega zarówno na pochodzeniu trupa, który może być „swoim" lub „obcym" wobec okreś­ lonej grupy: rodziny, klanu, plemienia, wspólnoty etnicznej, jak też na wynikających z tego celach spożywania ludzkiego mięsa. Dla nas szczególnie ważne wydaje się ustalenie dotyczące egzokanibalizmu, który łączy się z „przekazaniem żywemu siły życiowej zmarłego za pośred­ nictwem zjadanego ciała" (Thomas 1991, s. 164). Endokanibalizm natomiast polega na „inkor­ poracji przez potomków tego, co najlepsze w bycie nieboszczyka. Ponadto rytuał ten daje zmarłemu możność przeżycia w ciele swoich bliskich" (tamże). �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 149 zadaniem także w Mongolii. Istotniejsze wydaje mi się jednak podkreślenie owej zależności między światem ludzkim i zwierzęcym, która - jak można wnosić z przytoczonych wypowiedzi - stanowi podstawowy warunek równo­ wagi w Naturze. W słowach mongolskich pasterzy pobrzmiewa nuta znanych wierzeń, filozofii Wschodu (buddyzmu zen, hinduizmu czy taoizmu) mówią­ cych o konieczności życia w harmonii z Naturą i ochrony jej zasobów m.in. przez kontrolowane korzystanie z tych bogactw. Śmierć dzikich zwierząt jest wprawdzie dopuszczalna, a nawet konieczna, m.in. dla podtrzymania ludz­ kiego życia, nie może jednak przekroczyć pewnych granic, poza którymi zaczyna się pustka, chaos, a więc stan wykluczający egzystencję człowieka. Wydaje się przy tym interesujące, że współcześni Mongołowie, będący prze­ cież pasterzami, hodowcami, widzą zagrożenie ludzkiego bytu nie w nad­ miernym wytrzebieniu pogłowia zwierząt domowych lecz właśnie w niekon­ trolowanym, spychającym człowieka ku krawędzi jego własnej śmierci, wy­ niszczaniu dzikich zwierząt i ptactwa. Możliwość odtwarzania źródeł życiodajnej energii, które w tym przypad­ ku reprezentują przedstawiciele dzikiej fauny, jest - jak widać - ograniczona. Podobnie, jak np. moc starożytnych bóstw, które mogły jedynie odtwarzać i pomnażać życie, rządzić kosmicznymi rytmami, nie były jednak w stanie ocalić kosmosu w chwilach kryzysu (Eliade 1970, s. 132). Przypomniany tu Eliade odnosi owe słowa do starożytnych Hebrajczyków. Mają one jednak z pewnością znacznie szerszy wymiar. Pierwotne obawy i wierzenia oraz sposoby postrzegania i określania zjawisk natury odżywają dziś w rozmaitych teoriach zagłady świata i kata­ stroficznych wizjach końca ludzkiej cywilizacji, mówiących m.in. o wchodze­ niu Ziemi w stan antymaterii, zmianie położenia biegunów i innych czekają­ cych nas nieuchronnie zagrożeniach, m.in. ekologicznych. Współczesna nauka potwierdza też to, co już dawno dostrzegł człowiek, jakże chętnie określany mianem prymitywnego: ścisłą zależność między działalnością mieszkańców Ziemi, zwłaszcza zaś ich stosunkiem do dóbr przyrody i umie­ jętnym korzystaniem z jej dobrodziejstw, a istnieniem naszej planety. Róż­ nica sprowadza się niekiedy wyłącznie do używanych pojęć i aparatury badawczej. Pierwotny człowiek uczynił Słońce bogiem, składając mu ofiary i hołdy, widząc w nim główne źródło życia i sił, dzięki którym następuje wzrost roślin i zwierząt, warunkujący życie ludzkiej populacji i określający jej jakość. Czyż daleko odeszliśmy od tych wierzeń twierdząc np. - za Dorstem - że cała biosfera otrzymuje bez przerwy energię z zewnątrz w postaci promieniowania słonecznego. Ten strumień energii równoważy siły degradacji (jaka następuje przy przechodzeniu energii z jednego poziomu łańcuchów ekologicznych na inny) i utrzymuje całą organizację na jej optymalnym poziomie. „Jeśli tylko mechanizmy biosfery pozostaną sprawne, będzie ona działała dopóty, do­ póki istnieć będzie Słońce" (Dorst 1987, s. 37-38). Dla uspokojenia dodaj­ my, że nie wszystkie systemy filozoficzne zakładają nieuchronność katastrofy �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kosmicznej (przykładem może być m.in. dżajnizm). Te zaś, które traktują kataklizm jako podstawową zasadę istnienia Wszechświata (np. buddyzm, hinduizm) nie stawiają znaku równości między nim a absolutnym końcem. Wszechświat jest bowiem wieczny, a jego trwanie wyznacza nieskończona ilość podobnych do siebie cyklów. Czasy dekadencji zastępowane są przez czasy postępu, po którym znów nadchodzi schyłek cywilizacji. Jego objawem ma być m.in. skracanie się długości ludzkiego życia, malejący wzrost, zani­ kanie wszelkich wynalazków łącznie z powrotem ludzi do jaskiń i nieużywania ognia (patrz np. Basham 1973, s. 347, 379-381). Ten model przemian, zakładający trwanie świata i nadejście czasu ładu, spokoju i powszechnej miłości po - obserwowalnym dziś - okresie „rozhermetyzowania świata", wyjątkowej brutalności, ucisku, kultu pieniądza przy jednoczesnej pogardzie dla ludzkiego życia, pojawia się również we współczesnych wizjach przyszło­ ści opartych m.in. na obserwacji układu planet (np. Zawadzki 1991) i prze­ powiedniach (patrz пр.: Bobrowska 1988). Pewne wątki mitycznego modelu przemian występują też współcześnie np. w naszym życiu społeczno-politycz­ nym (patrz: Kabzińska-Stawarz, Tu i teraz..., 1992). Ku koncepcji cykliczności i zmian przez zagładę, degradację, skłaniają się także poważne autorytety naukowe. Należy do nich np. prof. W. Sedlak. Według niego, dzięki degradacji próżni, będącej początkiem wszystkiego, podstawowym universum, powstała plazma - ów „duch materii". Degenera­ cja plazmy z kolei dała początek ciałom stałym, w tym również Ziemi (Sedlak 1986, s. 125, 132). Prof. Sedlak przyjmuje też, że „organizmy po śmierci wracają do swego stanu podstawowego - do materii Wszechświata. Życie powinno wracać do swego stanu podstawowego - do próżni. Także świado­ mość człowieka. Wynika to z gigantycznego prawa symetrii w przyrodzie [...]". Odradzanie się po śmierci, określane potocznie jako reinkarnacja, choć dla prof. Sedláka nie jest to równoznaczne, polega na „wcielaniu się bioplaz­ my obarczonej konkretnymi cechami jednostki w nowy organizm" (por. wyobrażenia o wiecznie trwałej świadomości u Tybetańczyków, Buriatów i in.). A więc: nic w przyrodzie nie ginie. Między energią i materią zaś istnieją ściśle określone typy zależności. Jeśli spojrzymy na zasadę, sprowadzaną najczęściej do krótkich lecz jakże wymownych stwierdzeń typu: „Śmierć jest warunkiem życia" lub: „Życie rodzi się ze śmierci" przez pryzmat ofiary, zauważymy pewną nierównoważność. Spodziewane lub otrzymane za pośrednictwem ofiary dobra nie są bowiem „bilansowane" przez materialną wartość samej ofiary. Przykładem swoistej równoważności są natomiast wspomniane wcześniej przypadki spo­ żywania organów wewnętrznych człowieka lub zwierzęcia, gdy śmierć jed­ nego istnienia służy życiu drugiego, jak też wiara, że „odbierając lata" starcowi można „dodać je" do własnych i przedłużyć swe życie. Wyraźną 6 6 Z wywiadu z prof. Sedlakiem, przeprowadzonego przez E. i A. Niewiadowskich, „Nie z tej Ziemi", nr 5: 1991, s. 10. �151 NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE Fot. Dagnosiaw Demski, 1991 „zewnętrzną" dysproporcję między rodzajem ofiary a jej efektami do­ strzegamy np. wówczas gdy w roli tej występują tylko części zwierzęcej tuszy, kośćca, włosie, fragment uprzęży, garść artykułów spożywczych, drobne monety itp. Jednakże nawet wówczas gdy na ofiarę przeznacza się zwierzę w całości (zamiast reprezentującej je części) nie ma mowy o równo­ ważności. Na uwagę zasługuje natomiast, że siła i moc np. zwierzęcia ofiarnego nie ginie wraz z jego śmiercią fizyczną i unicestwieniem ciała, lecz - przeciwnie - właśnie rozkwita najpełniej. Zwierzę ofiarne służy przy tym zarówno zmarłym, jak i żywym. Jako przykład można podać zwyczaj chowania zwierząt (zwłaszcza koni) wraz z ich zmarłymi właścicielami, znany m.in. z różnych terenów Azji. Jakuci np. grzebali wraz z człowiekiem konia, kobyłę i źrebaka czyniąc to po to, by zmarłemu nie zabrakło pożywienia i by mnożyły się jego tabuny. Jednocześ­ nie wierzyli, że koń powróci - w dodatku nie sam, lecz w towarzystwie licznych stad (Lipiec 1982, s. 124). Spektakularnym przykładem wierzeń w trwałość życiodajnej energii konia (mimo jego śmierci fizycznej) jest 7 7 R. Girard we właściwy sobie sposób komentuje pośmiertne oddziaływania ofiary na sprawy tego świata, pisząc: „Skoro ofiara może zsyłać z zaświatów dobra na tych, którzy ją zabili, znaczy, iż jest wskrzeszona albo nie umarła naprawdę" (Girard 1987, s. 69). �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWAR Z staroindyjski zwyczaj symulowania aktu płciowego, w którym uczestniczyła żona zmarłego władcy i trzy inne kobiety oraz konie, które miały być pochowane wraz z nim. Akt ten miał zapewnić przepływ męskich sił i nasie­ nia zwierząt na kobietę oraz powszechną płodność (Stutley 1977, s. 25-26). Służył też zapewne podtrzymaniu życia zagrożonego w swym istnieniu przez śmierć władcy i przywróceniu zakłóconej harmonii. (Szerzej o roli, jaką w utrzymaniu kosmicznego i społecznego porządku odgrywał w Indiach władca patrz пр.: Basham 1973, s. 114-115). Współcześni Mongołowie - jak wiele innych ludów - przypisują szczegól­ ne znaczenie końskiej czaszce. Jej posiadanie ma zapewnić człowiekowi powodzenie, zwłaszcza zaś - tak oczekiwany przez wszystkich, przyrost stad. Jeden z informatorów (zamieszkały w Ułan Bator) opowiadał mi o niezwykle zamożnym mieszkańcu ajmaku uwsnurskiego, noszącym imię Cewendordż, którego wnukowie łączyli bogactwo dziadka z niezwykłym znaleziskiem. „Pewnego razu młody, 15-16-letni Cewendordż chciał przywiązać konia. Nie miał jednak czym wbić palika. Użył więc leżącej opodal starej czaszki końskiej. Czaszka rozbiła się i wypadł z niej brązowy kamień. Cewendordż pokazał go matce. Oboje pomyśleli, że musi to być cenny przedmiot. Matka położyła go więc na domowym ołtarzyku. Minęły trzy lata i tabuny Cewendordża rozrosły się ogromnie, osiągając liczbę 10 ООО. Od tego czasu ludzie zaczęli czcić końską głowę" . Wiele ludów, np. zamieszkujących obszary Azji Środkowej, przypisywało funkcje magiczne spożyciu gotowanego mięsa z głowy wybranego zwierzęcia (np. barana). Był to również sposób oddziaływania na naturę dla osiągnięcia, a nawet wymuszenia na niej, określonych korzyści, zwłaszcza zaś odrodzenia i powiększenia posiadanych stad (patrz пр.: Vajnštejn 1961, s. 172-175). Przykład ten potwierdza, jak niewspółmierna do oczekiwanych korzyści jest materialna wartość obiektu magicznego. Z drugiej strony wiadomo też, że to właśnie stare, zużyte i pozornie bezwartościowe przedmioty często nabierają szczególnego znaczenia w magii... Poza wyjątkowymi przypadkami, ofiary składane rozmaitym duchom i bóstwom nie muszą być szczególnie okazałe ilościowo. Nierzadko bowiem przeznacza się na ten cel jedno zwierzę, garść produktów rolnych, roślin, ziół, 8 9 8 Liczby tej nie należy traktować dosłownie. Na podstawie przeprowadzonych badań doszłam bowiem do wniosku, że za jej pomocą Mongołowie oddają pojęcie ogromu, obfitości, dostatku a nie konkretną wielkość matematyczną. Na marginesie warto może wspomnieć o szczególnym znaczeniu czaszek ludzkich. Zwią­ zane z nimi wierzenia mieszczą się bowiem w toku prezentowanych tu rozważań. Rzecz do­ tyczy przede wszystkim polowań na głowy, praktykowanych m.in. przez Indian Jivaro z Ama­ zonii, a także przez indonezyjskie i melanezyjskie wspólnoty etniczne. Jak pisze Thomas, „polowanie na głowy odpowiada w istocie mitowi o górnym i dolnym świecie - symbolowi odwiecznego konfliktu między życiem i śmiercią: chwilowe niepowodzenie jednej grupy zakłada odrodzenie grupy przeciwnej. Posiadanie trofeów daje więc gwarancję przetrwania całej zbio­ rowości". W istocie chodzi zaś przede wszystkim o przejęcie siły witalnej nieprzyjaciela (Thomas 1991, s. 99). 9 �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 153 10 czarkę napoju, kawałki tłuszczu itp. W zestawieniu z nimi uderzać może natomiast obfitość jadła i napojów spożywanych w czasie uczt obrzędowych. Nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu jest nie tylko przejawem świątecznego rozpasania. Nie upatrywałabym w tym również pustego, bezcelowego marnotrawienia żywności. Najczęściej bowiem sam akt kon­ sumpcji, podobnie jak dobór ceremonialnych potraw i ich składników, pełni określone funkcje symboliczno-magiczne o znaczeniu podstawowym dla ludzkiej egzystencji. W sytuacjach ceremonialnych ponadto, konsu­ mpcja prowadzi wprawdzie do widomego zniszczenia spożytych pokarmów, w szerszym planie nie oznacza to jednak totalnego unicestwienia lecz tylko swoistą zmianę „stanu skupienia", podobnie jak nie jest ostateczną śmierć ofiary. Przykładem zachowań, które mogą przywodzić na myśl marnotrawstwo i bezzasadne niszczenie dóbr są uczty organizowane po śmierci wybitnych osób (np. przywódców rodowych, głowy rodziny i in.) w dniu pogrzebu, a także w ustanowione dni upływające od tego momentu (tzw. wypominki), połączone z ofiarami i prezentami dla licznych uczestników obrzędu. Były one powszechnie praktykowane m.in. przez ludy tureckie Azji Środkowej i niektórych mieszkańców Kaukazu jeszcze na początku X X w. R. Caillois uznałby je zapewne za objaw marnotrawstwa żywności i bogactwa. Jednakże ten sam autor dostrzega w tego rodzaju zachowaniach pewną formę obrony przed grozą śmierci, która wymaga przejawów szczególnej żywotności. Jest to także widome działanie zasady nieładu i nadmiaru, panującej przejściowo w określonym czasie po śmierci człowieka. Zasada ta zaś jest twórczynią uniesienia, z którego odradza się nowy, wzmocniony ład (Caillois 1973, s. 144, 146). Według Thomasa, „związek śmierć-pożywienie jest powszechny. Ponie­ waż pożywienie związane jest z życiem, oczywiste wydaje się, że fakt jedzenia stanowi zachowanie obronne, zmierzające do zanegowania śmierci [...] właś­ nie przez takie symboliczne przesunięcie zmarły reintegrowany jest z życiem: albo się go odżywia, aby przeżył, albo łączy się z nim w posiłkach, do których jest pretekstem" (Thomas 1991, s. 67). Autor znakomicie zauważa przy tym różnicę w zachowaniach społeczeństw zachodnich i tradycyjnych. 1 0 Jak pisze Leach, „materialne ciało sakralnej ofiary może rzeczywiście mieć poważną wartość ekonomiczną dla ofiarodawcy, lecz na poziomie metafizycznym ekonomia nie odgrywa żadnej roli". [...] W gruncie rzeczy większość mięsa zabitego zwierzęcia spożywana jest przez członków «społeczności», którzy są przyjaciółmi i krewnymi ofiarodawcy. Jeżeli jest inaczej, to przypuszczalnie zwierzę będzie małe, albo zastąpione czymś o znikomej wartości ekonomicznej, np. w niektórych sytuacjach Nuerowie (jak to opisał Evans-Pritchard) wołu zastępują dzikim ogórkiem!" (Leach, Greimas 1989, s. 85). Dodajmy, źe oczekiwania co do skuteczności ofiary nie zależą od jej wielkości i wartości ekonomicznej. Nie zmieniają się one np. niezależnie od tego, czy obiektem ofiarnym jest zwierzę czy też ofiarodawca ogranicza się do posmarowania ust posągu bóstwa spożywanym następnie przez siebie jadłem, czy jak mistrz zen - przeznacza na ofiarę dla istot niewidzialnych ok. 7 ziarenek ryżu. �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Te pierwsze przeżywają posiłek pogrzebowy, jako „środek ukojenia smutku, umacniający więzi jednoczące żywychw obliczu braku zmarłego". Drugie, przez organizację wystawnych uczt oddają cześć zmarłemu. Jest to zarazem akt komunijny, w którym uczestniczy zmarły i sposób wyrażenia zamiaru zintensyfikowania więzi z nim, przekonania się, że nie umarł on zupełnie, zatrzymanie go we wspólnocie (tamże, s. 69). Ucztom pogrzebowym (i wypominkowym) towarzyszy często ostenta­ cyjne rozdawanie prezentów, pozbywanie się dóbr nagromadzonych przez zmarłego i jego najbliższych przez lata. Owa wystawność, dla współczesnych nierzadko granicząca z marnotrawstwem i rozrzutnością, jest również - jak sądzę - formą działania obronnego a zarazem kreującego nowy porządek rzeczywistości. Siła tradycji może być przy tym tak wielka, że nie są jej w stanie złamać żadne trudności ekonomiczne (przykładem mogą być repub­ liki środkowoazjatyckie, b. ZSRR ). Rozważania o zależności między życiem i [pozorną] śmiercią można by ciągnąć w nieskończoność. Poruszenie jednego zagadnienia powoduje bo­ wiem odkrywanie nowych obszarów, nowych zakresów spraw, o których należałoby jeszcze wspomnieć. Takim obszarem jest chociażby folklor, będą­ cy szczególnego rodzaju komentarzem do wydarzeń, których uczestnikiem jest człowiek. Obserwacja i konstatacja cykliczności zmian zachodzących w Naturze np. dostarczyła człowiekowi tworzywa do konstrukcji słownych fabuł, mających wyjaśniać pewne zjawiska. Przykładów jest mnóstwo. Szczególnie interesują­ cy wydał mi się eskimosko-czukocki sposób interpretowania zachowań zwierząt, związanych ze zmianą pór roku, ilustrujący nadto tytułowe zagadnienie: „Ludzie nie mogli pojąć, gdzie zimą, gdy morze jest skute lodem, podziewają się orki. Być może chęć zrozumienia tego faktu stała się przyczyną powstania legendy mówiącej o przekształcaniu się orki w wilka. Eskimosi wierzyli, że wilk i orka przemieniaję się w siebie w zależności od zmiany pór roku. Ściśle: zimą, gdy orki oddalały się ku miejscom bardziej wysuniętym na południe, mieszkańcy wybrzeża sądzili, że stają się one na ten czas wilkami i mieszkają w tundrze. Eskimosi i Czukcze wierzyli, że przemiana ta dokonuje się w jeziorach znajdujących się w zagłębieniach na wierzchołkach wzgórz. Wdzięczność dla orek za to, że naganiają wieloryby w stronę brzegu i wiara, że są to istoty nadnaturalne sprawiły, że i wilk stał się zwierzęciem świętym, nietykalnym. Zdarzało się więc, że pasterze nie tylko nie zabijali ale nawet nie odpędzali wilka napadającego na stada wierząc święcie, że jest to 11 1 1 W Kirgizji np. koszty prezentów ofiarowanych z okazji obrzezania wynoszą 2000 rubli. Cena tzw. kałymu w dolinie Fergany dochodzi do 5000 rubli, w Chorezmie wynosi 10000, w Tadżykistanie i Turkiestanie zaś osiąga 30000-40000 rubli i więcej. Murowane mazary kosztują kilkadziesiąt tysięcy rubli (w Kirgizji np. 60000). Tego rodzaju informacje podane zostały przez gazety, takie jak: „Sovietskaja Kirigizija", „Turkmenskaja Iskra", „Nauka i Religija", „Komsomolskaja Pravda" (za: Bennigsen 1989, s. 93-96). �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 155 przemieniona orka. «Zima orki zabierają ludziom jelenie, a latem oddają je w zamian za wieloryby» - te wierzenia zachowały się jeszcze do początku naszego stulecia (Sergeev 1970, s. 113). I jeszcze mongolskie momento dla współczesnych, ukazujące m.in. wyraź­ nie zależność między gromadzeniem dóbr a długością ludzkiego życia (infor­ macja została zapisana w Ułan Bator): „Życie człowieka związane jest z rzeczami. Jeżeli człowiek ma dużo niepotrzebnych rzeczy to jego wiek się skraca wraz z ilością nagromadzonych przedmiotów. Powinno się mieć tylko to, co niezbędne do życia. Gromadzenie rzeczy przeszkadza w rozmnażaniu bydła. Gdy ktoś ma dużo bydła, to nie potrzebuje drogich rzeczy. Jeśli ktoś ma dużo drogich rzeczy, to będzie miał mało bydła. Nie powinno być tak, żeby bydło i rzeczy było razem. To powinno być zróżnicowane, jak pięć palców człowieka [...]". Na koniec - wyjaśnienie. Występujące w tym szkicu terminy „materia" i „energia" stosowane są przeze mnie w ich potocznym rozumieniu. Materią jest dla mnie całe bogactwo form obiektywnie istniejącej rzeczywistości, jawiących się człowiekowi i poznawalnych za pośrednictwem zmysłów. Terminu „energia" zaś, używam najczęściej synonimicznie z pojęciem „życiodajnych sił", występujących na różnych poziomach Natury. Jest ona także m.in. sposobem przejawiania się materii w przyrodzie i w zachowa­ niach człowieka. To ruch, działanie, podstawowa zasada istnienia życia. Związki między materią i energią oraz rządzące nimi prawa można precyzyj­ nie ująć i określić językiem nauk ścisłych: fizyki, biofizyki, bioelektroniki, i in., nie chciałabym jednak wkraczać na grunt, po którym nie poruszam się dość pewnie. Z drugiej jednak strony, prawa sformułowane przez nauki ścisłe (np. prawo zachowania energii i materii, zasady termodynamiki i in.) i dokonane przez nie odkrycia można często przełożyć na język nauk humanistycznych, odwołując się do przykładów wierzeń i ludowych sposo­ bów postrzegania zasad istnienia świata. Tę właśnie możliwość próbowałem zasygnalizować w przedstawionym tu szkicu, dalekim od doskonałego kształtu naukowego dzieła i w żadnym stopniu nie wyczerpującym istoty zagadnienia, które można poszerzać nie tylko o nowe obszary zachowań i przykłady z bardzo wielu kultur, lecz także o informacje o współczesnych osiągnięciach nauk ścisłych oraz dyscyplin zaliczanych do tzw. paranauki, w których etnolog - nierzadko ku własnemu zdumieniu - odnajduje ślady wydawałoby się dalekich i zapomnianych wierzeń . A jednak - nic w przy­ rodzie nie ginie... 12 1 2 Czy dla etnologa może być np. absolutną rewelacją najnowsza teoria chaosu (tzw. teoria Feigebauma), według której chaos poprzedza powstanie układów uporządkowanych, a granica między nimi jest elastyczna? �156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Literatura Basham A. 1973 Indie. Od początku dziejów do podboju muzułmańskiego, Warszawa. B o b r o w s k a L. 1988 Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami, „Lud", t. LXXII, s. 127-146. B u r d u k o v A.V. 1927 čelovečeskie žertvoprinošenija u sovremennych mongolov, „Sibirskie Ogni", nr 3, s. 184-189. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. D o r s t J. 1987 Siła życia, Warszawa. Eliade M . 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. F i t z g e r a l d P.C. 1974 Chiny. Zarys historii kultury, Warszawa. G a l d a n o v a G.R. 1992 Sémantika archaičnych ělementov svaďby и tjurko-mongolov, [w:] Tradicionnaja obrjadnosť mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 71 -89. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. Granet M . 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Herodot 1959 Dzieje; 1.1, Warszawa. Jung C G . 1956 Symbols of Transformation, New York. Kabzińska-Stawarz I . 1991 Games of Mongolian Shepherds, Warszawa. 1992 Tu i teraz, czyli rzeczywista realizacja scenariusza mitycznego, [w:] Religie wobec życia, V I Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami, Pieniężno, s. 94-99. K i s l j a k o v N.A. 1970 O dřevném obyčae v folklore tadzikov [w:] Folklor i ětnografija, Leningrad, s. 70-82. К ón gás-Mar an da 1984 Teorija i praktika analiza zagadok, [w:] Paremiologičeskie issledovanija, Moskva, s. 47-60. Lamaizm 1983 Lamaizm v Burjatii. XVIII-nacalo XX v. Struktura i socialnaja rol kultovoj sistemy, Novosibirsk. Leach E., Greimas A.J. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. Lipec R.S. 1982 Otraženie pogrebalnogo obrjada v tjurko-mongol'sko epose, [...] Obrjady i obrjadovyj folklor, Moskva. Malinowski В 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. M i c h a j l o v T.M. 1980 Iz istorii burjatskogo śamanizma. S dřevnějších vremen po XVIII v., Novo­ sibirsk. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 157 P o t a n i n a A.V. 1895 Iz putešestivij po vostočnoj Sibiři, Mongolii, Tibetu i Kitaju, Moskva. Pu te šest vija 1958 Putešestvija v vostočnye strany Piano Karpini i Rubruka, Moskwa. S e d l á k W. 1986 Na początku bylo jednak światło, Warszawa. Sergeev D.A. 1970 Motivy eskimosskogo folklor a v drevneberingomorskoj skulptuře, [w:] Folklor i etnografija, Leningrad, s. 105-113. S t u t l e y M.J. 1977 A Dictionary of Hinduism. Its Mythology, Folklore and Development. 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay-New Delhi - Calcutta. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. Tangad D. 1992 Zametki o pochoronnych obyčajach v zapadnych rajonach MNR, [w:] Tradicionnaja obrjadnosť mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 127-133. Thomas L.-V. 1991 Trup, Łódź. T i c h o m i r o v M.N. 1958 O dvenadcati mongolskich mesjacach v starinnoj russkojpismennosti, „Sovetskaja Etnografija", nr 3, s. 21 -27. V a j n š t e j n S.I. 1961 Tuvincy-Todžincy. Istoriko-ětnografičeskie očerki, Moskva. Wilson I . 1990 Życie po śmierci, Warszawa. Z a w a d z k i L. 1991 Końca świata nie będzie, Warszawa. Z e l e n i n D.K. 1937 Obyčaj „dobrovolnoj smerti" u primitivných narodov, [w:] Pamjati V.G. Bogoraza, M oskva-Leningrad. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Nothing Gets Lost in Nature Summary The main object of this article is the description and analysis of a special sort of circulation of goods. It has little to do however with any kind of socio-economical exchange. The circulation mentioned above can be properly understood in the particular context of the system of beliefs concerning life - death cyclical relations and matter - energy relationships. It reminds from time to time a classical exchange of gifts. For, the material objects are reported to posess a special power to create various material and non-material substances such as vital functions, fertility, cosmical energy. To exemplify the present thesis, the author has collected examples of Mongolian shepherds beliefs. These date had been gathered during the ethnographical investigations conducted by the Polish ethnographical expedition. It is beyond doubt that exchanging gifts is reciprocal and can be understood in terms of gain - loss approach. These are cases however, when interrelationships are not reciprocal and �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ somebody must loose to profit somebody else. A good example of this might be a custom of visiting elders in the New Year - practiced among Mongolian shepherds. According to the author's informants, the main purpose of the visit consists among others in "taking years" from the elder and "adding" them to the younger visitor. This mathematical symbolical calculus can be accounted for in terms of Mongols attitudes toward death. In the past they regarded too long-lasting life (more than 75 or 80) as an ill-omened sing. On the other side the cycle: birth - early death - reviveal is considered as advantageous. What is of great relevance here is also a terminology used to designate funeral places.The terms in question express an idea of prosperity (wealthy, abundant, happy etc.) Among Mongols as well as among other peoples from Asia, the customs of disposal of elders are reported to have been practiced. Those elders who surpassed the socially accepted threshold had to die. An execution should have been performed by a grandson who - according to the informants - used to suffocate his grandfather or grandmother by putting a lamb-tail grease into his or her throath with lamb's shinbone. For there is a short evidence of this practice and it is possible that all this information was completely invented by Mongolian informers, we should procede carefully. What is relevant here is not whether these customs took place, but to what purpose they have been performed. The concept of death mentioned above can throw more light on this phenomenon. It brings us to the conclusion that too long life could prevent a desirable course of events and for this reason it was entirely blameworthy. Death was thus necessary to allow the elder to revive elsewhere as well as maintain the community in constant existence. It was a grandson who played a peculiar role in the act of redressing the balance. The suggestion that there has been links between death and re-creation of life are enhanced by some information on inventing the dominoes game and musical instrument called-/jiorm chuur. The other evidence may rest on the beliefs according to which giving riddles in the New Year causes that "years divide and never end". These are offerings which are the most spectacular example of the links between life and death, matter and energy. They let create basic goods as well as regenerate supplies of this cósmica! energy which has been diminishing. Human and animal sacrifices were of particular importance. The human sacrifices were widely practiced on the vast territories of India, China, Tibet and Mongolia. There are several reliable literary sources as well folk-tales of Mongolian shepherds which let us in on this phenomenon. The first and foremost purpose of these sacrifices was stimulation of life-giving natural forces and obtaining desired material goods. One cannot help suspecting that man brings offerings expecting to get more than he gives away. There is a gap between what he can give and what he expects to receive. The power of the offerings and its expected efficiency do not vanish with the moment of death - the converse is rather true. The power of the offerings flourishes fully after death of the body rendering profit to these who are alive as well to those who have died (especially when the offering was given during the funeral). One of the discerning features of these offerings is the incorporation of parts of it in a ritual. In these rites people participate in a feast together with gods and ghosts. These are gods which are consumed in a kind of communion. The death of the sacrified is likewise a death of a common person and his ancestors. It pusts an end to the organic existence but not to the soul. The spiritual substance (soul, consciousness) which is the form of everlasting vital energy having enough power to reincarnate remains inact. Likewise, a destruction of material forms of food or other offered objects does not amount to there total annihilation. The energy freed from the material covering contributes to the creation of future goods. Another example of the links between life and death on the one hand and matter and energy on the other is the well known ritual act of consuming selected organs taken out from a human or animal body. The preffered organs regarded as source of vital energy and powers are: liver, heart, brain and eyes. The ritual consumption of organs contributes - the Mongols think - keeps the energy of the victim under control and makes use of it for the sake of the �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 159 living. The most striking example of such an attitude is an act of sacrocanibalism (consumption of the corpse at the funeral) and head-hunting. To weaken one group amounts in this case to the strengthening of energy the vital of another. The link between life and death and the adequate relationship of matter - energy are necessary conditions for saving balance in Nature, and in consequence - all human existence on the earth. What is particularly important is preserving the harmony between the human community and Nature, most of all - the world of animals. The importance of such an interrelationship has much weigh in various religions (eg. in Hinduism, Zen-buddism, Taoism, etc.). Mongols believe that the abundance of wild animals and birds living in the mountains matains the harmony between man and Nature possible. It has been reported, that there is a correlation between the lenght of human life and the life of a deer (it is a deer which is in Mongolian culture provided with all divine attributes). A hunter who has not killed a deer, may have a long life expectancy. A hunter - who happened to kill a deer would have a shorter life (as deer's horns which cannot be worn for a long time). Another element which contributes considerably to preservation of life-giving powers of Nature on the appropriate level and the creation of material things of high importance for human beings - seems to be sport-contests. The author criticizes the theory R. Caillois, according to which the discerning features of the feast are waste of physical forces, wealth, food and sexual potency. Taking into account symbolic-magical sense of the sport-contests, there is nothing to do with any kind of waste. Likewise, the destruction of much food, the giving valuable gifts or the giving away the material goods at a funeral, gathered by the deceasad in his Ufe, contributes to establishing a new order and brings society as well as the whole Nature to the state of equilibrium. For the equilibrium in question is usualy unsettled in extreme situations. Destructions of material goods turns out to be apparent. Like death of human being, it comes to release spiritual forces inherent in every object, in order to create new goods. The author admits that the results of contemporary science (e.g. biophysics, bioelectronics, astronomy) have something in common whith old beliefs and folk-cultures - cosmologies. The main differences between science on the one hand and non-literal cosmologies on the other rely on using different language-games and apparatus. These are world-origin, cyclical change-theories, and theories of the central role of the sun in the existence of biosphere which are of particular interest both to science and folk-cosmologies. The cliche: "nothing gets lost in Nature" can be considered in connection with the relation between life and death on the one side and matter - energy on the other. This brings us to the conclusion that folk-concepts and beliefs may be of interest to members of modern societies and should not be forgotten. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/508afc1186fea0ef8ec8effeb9c224ec.pdf 43e775bcf541d471bd33053a604244b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2174 Title A name given to the resource Nie cytat lecz inspiracja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga Rodowicz NIE CYTAT LECZ I N S P I R A C J A Wizerunek jednego z taoistycznych ascetów T'ien Kuai w y d m u c h u j ą c e g o własną duszę, pędzla Hara Z a i c h u ( 1 7 5 0 - 1 8 3 7 ) S ł o w o „ i n s p i r a c j a " znaczy tyle, c o „ n a t c h n i e n i e , zapał t w ó r c z y " . C z a s o w n i k inspire w języku ł a c i ń s k i m oznacza: „ d ą ć w c o , t c h n ą ć , d m u c h a ć : w p o i ć ; r o z d m u c h a ć , rozniecić, n a t c h n ą ć " . W pracy Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h Gardzienice pieśni są nie c y t a t e m czy ilustracją, ale inspiracją. W e d ł u g W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o w bardzo w i e l o r a k i m sensie pieśń, „ z a ś p i e w " — roznieca zapał t w ó r c z y i inspiruje. M a ł o k t o j e d n a k , poza o s o b a m i p r a c u j ą c y m i w t y m zespole, w i e jak k o n k r e t n e jest t o , c o tu s t w i e r d z o n o . M a m przed sobą n o t a t k i — stare i pożółkłe — które p o w s t a w a ł y o k o ł o dziesięciu lat t e m u , w okresie, kiedy je jeszcze dość s u m i e n n i e , na użytek w ł a s n e j pracy w Gardzienicach p r o w a d z i ­ ł a m , nie d l a t e g o , ż e b y m miała zacięcie d o k u m e n t a l i s t k i , ale raczej p o n i e w a ż nie zawsze, szczególnie w p o c z ą t k o w y m okresie pracy, rozumiałam rzeczy dziejące się d o k o ł a . C h o ć bardzo często p o d c z a s w y p r a w d o w s i , kiedy t e m p o w y d a r z e ń s t a w a ł o się z a w r o t n e i gęste, w y c z u w a ł a m i n t u i c y j n i e znaczenie ludzkich z a c h o w a ń , g e s t ó w i s ł ó w , d o t e g o s t o p n i a , że je n o t o w a ł a m . Fragment, który c y t u j ę p o n i ż e j , p o c h o d z i z kilku miejsc i z a w i e ­ ra s ł o w a w y p o w i e d z i a n e przez różne o s o b y z r ó ż n y c h w s i : Katarzyna Z y g m u n t , ze w s i Ś r e d n i ó w k a k o ł o J ę d r z e j ó w k i , na Roztoczu ( o p o w i a d a ł a o „ d u c h u " , k t ó r e g o spotkała na d r o d z e ) : „ ( ( N i e w i a s t o , zaczekaj (trzy razy tak m ó w i ł o ) , nie bój się, nie bój się, m ó d l się d u ż o , b o s t r a s z n e c z a s y p r z y j d ą i k o n i e c ś w i a t a b ę d z i e » . T u ż przy t w a r z y b y ł o i m ó w i ł o , ale nie dotknęło". Ktoś i n n y z o b e c n y c h na Z g r o m a d z e n i u : „ C z a s n a n i e g o b y ł , dlatego i umarł". Ktoś inny jeszcze p o d a j e f o r m u ł ę „ z a m a w i a n i a " „ b a b k i " z O t rocza: „Dar Ducha Świętego, ręką s w o j ą ciała i jeszcze: „ N i e c h a j jak święta jego." wszystkie bóle śpią ziemia." Wszystkie niemal w y r ó ż n i o n e rozstrzelaną czcionką w y p o w i e ­ dzi zostały d o k ł a d n i e zarejestrowane ( n a g r a n e ) w czasie w y p r a w lub rekonesansów, a potem powtórzone w jednej z kluczowych scen Guseł. W scenie tej z a s t o s o w a n o je w miejscu, gdzie, nie 58 używając s ł ó w m i c k i e w i c z o w s k i c h , należało d o b i t n i e określić, dlaczego r z u c o n y na ziemię i s p o n i e w i e r a n y został ktoś, k t o reprezentował A u t o r y t e t na w s i i k t o chciał rządzić w guślarskiej kaplicy. Ciżba wiejska d o s ł o w n i e rzuciła g o na ziemię i — przy p o m o c y w y ż e j p o d a n y c h „ c y t a t ó w " s k o m e n t o w a ł a t e n fakt. P o d o b n y c h t e m u „ c y t a t ó w " ze w s i mieliśmy w i e l e . Nie tak t r u d n o b y ł o b y je odszukać w scenariuszach g o t o w y c h spektakli ( z w ł a s z ­ cza d w ó c h p i e r w s z y c h ) , i p o d d a ć analizie ich znaczenie, b o należą d o w a r s t w y s ł o w n e j , a zawsze związki z n a c z e n i o w e między tekstem ź r ó d ł o w y m ( w t y m w y p a d k u Dziadami) i od­ p o w i e d n i m i p o w i e d z e n i a m i czy „ ś p i e w k a m i " ludzi są bardzo czytelne. Są t o j e d n a k t y l k o cytaty z kultury l u d o w e j przeniesione d o spektaklu w f o r m i e d o k ł a d n i e takiej, w j a k i m zostały o d ­ nalezione w s w o i m p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . Na t y m można poprzestać. Prowadzą o n e j e d n a k ku d u ż o bardziej i s t o t n y m e l e m e n t o m t w o r z y w a teatralnego, b ę d ą c y m rezultatem w ę d r ó w k i przez w s i e i „ o b c o p l e m i e n n e " e n k l a w y k u l t u r o w e . I t y c h już raczej nie można n a z y w a ć c y t a t a m i , ale inspiracjami. P o w i e m o j e d n y m z n i c h , niemal n i e u d o k u m e n t o w a n y m , należącym d o sfery d ź w i ę ­ k o w e j , m u z y c z n e j , a przy t y m często s t o s o w a n y m w sytuacjach „ o t w a r t y c h " w sensie f o r m y — t a k i c h jak Z g r o m a d z e n i e . P o w i e m zatem o najpiękniejszej, w e d ł u g m e g o m n i e m a n i a , „ i n - s p i r a c j i " i etiudzie. N a j p i e r w krótkie w s p o m n i e n i e . Latem 1 9 8 2 o d b y w a l i ś m y w i e l o t y g o d n i o w ą w y p r a w ę d o z a b i ­ t y c h deskami sadyb l a p o ń s k i c h ( „ s a d y b a " jest określeniem o tyle n i e a d e k w a t n y m , że L a p o ń c z y c y , czy raczej l u d n o ś ć Sami, są n o m a d a m i i bardziej niż d o m y , posiadają trasy przemieszczania się w z d ł u ż s z l a k ó w r e n i f e r ó w , na osi m o r z e - g ó r y ) . Z ł o t y m r u n e m , k t ó r e g o p o s z u k i w a l i ś m y , był lapoński jojk, najbardziej w Europie archaiczna forma ś p i e w u , na której istotę i znaczenie z w r ó c i ł u w a g ę W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i , p o d każdym w z g l ę d e m autor t e g o przedsięwzięcia. W F i n n m a r k u , d o k ą d d o t a r l i ś m y , niedaleko miasteczka K a u t o keino, znajduje się kilka d o m o s t w n a z y w a n y c h Beskenjarg. Mieszka t a m Elle Biret Balto, stara k o b i e t a , znana w ł a ś n i e z t e g o , że d o s k o n a l e pamięta jojk — wszystkie w ł a s n e pieśni, a także pieśni i n n y c h . Jest t o osoba s ł y n n a , zapraszana na f e s t i w a l e , nagrywana, „sfotografowana" — słowem — „ u d o k u m e n t o w a ­ n a " . Co n i e k o n i e c z n i e znaczy, że nieautentyczna. T o ona w ł a ś n i e p o w i e d z i a ł a , że p o t o , aby zaśpiewać „ c z y j ś jojk", a w i ę c czyjąś „ p i e ś ń o s o b i s t ą " , trzeba tę o s o b ę znać, a przynajmniej w i d z i e ć i lubić. Bo jojk, t o nie opis s ł o w n y o s o b y , ale wyrażenie, przy p o m o c y g ł o s u , jej charakteru i życia; czy jest d o b r a czy zła, s m u t n a czy w e s o ł a , jak się porusza i c h o d z i , czy ma d u ż o dzieci, jak żyje. Że nie jojkuje się „ o k i m ś " , t y l k o „ k o g o ś " . P o n i e w a ż jojk, „ o s o b i s t a p i e ś ń " , jest, w e d l e t e g o c o m ó w i ł a , g ł o s o w ą rekonstrukcją o s o b y . J a k o d z i e ł o nie daje się o d d z i e l i ć ani o d t e g o , kto g o czyni, ani też o d t e g o „ c z y j " jest. Jojk jest przestrzenią p o m i ę d z y c z y n i ą c y m , c z y n i o n y m i d ź w i ę k i e m — g ł o ­ sem j e d n e g o i d r u g i e g o . W ł a ś c i w i e Elle w y p o w i e d z i a ł a k w i n t e s e n c j ę t e g o , o c o zawsze �c h o d z i ł o w „ G a r d z i e n i c a c h " w pracy nad pieśnią i g ł o s e m . Ś p i e w nie miał być „ o rzeczy", t y l k o miał być „ r z e c z ą " . W n i e g o " w pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Prawda jest taka, że oba rodzaje d o ś w i a d c z e n i a są k o m p l e t n i e n i e p r z y s t a w a l n e , c h o ć dotyczą t e g o samego zjawiska — teatru. T e c h n i k w s c h o d n i c h w o g ó l e nie m o ż n a , nie p o w i n n o się, s t o s o w a ć w teatrze j a k o w ł a s n y c h , g d y ż zazwyczaj zatraca się coś, c o o k r e ś l i ł a b y m j a k o „ j e d n o r o d n o ś ć treści literackich z j ę z y k i e m c i a ł a " . Cytat z C z u a n g - t s e g o narzuca się s a m : pewnym sensie El le teoretycznie rozwiązała palącą k w e s t i ę t w ó r c z o ś c i , w której aspekty etre i faire — „ b y c i a " i „ c z y n i e n i a " powinny s t a n o w i ć d w i e różne płaszczyzny szlifu t e g o s a m e g o szlachet­ n e g o kamienia. M i e s z k a l i ś m y w t e d y , na k r ó t k o , w d r e w n i a n y m d o m k u , w k t ó ­ rym na przestrzeni cztery metry na cztery, p r ó b o w a l i ś m y , prócz Guseł i elementów Zgromadzenia, nowe pieśni j a k i c h ś w s t ę p n y c h s z k i c ó w d o Awwakuma. „ N o w o p r z y b y ł y rzekł: — Prawda t o najwyższy s t o p i e ń j e d n o r o d ­ ności i szczerości. K o m u brak j e d n o r o d n o ś c i i szczerości, ten nie może o d d z i a ł y w a ć na i n n y c h . (...) G d y w naszej duszy p a n u j e p r a w d a , nasz d u c h o d d z i a ł u j e na zewnątrz. O t o , dlaczego c e n i m y prawdę." i fragmenty Pamiętam bardzo d o b r z e , że t a m w ł a ś n i e , któregoś w i e c z o r u p o j a w i ł się nasz d o b r y przyjaciel, p r z e w o d n i k p o m a g n e t y c z n e j ziemi p o d b i e g u n o w e j , 1 A i l o G a u p ze s w y m bratem. Nie w i e m już, czy t o f r a g m e n t próby, A c z k o l w i e k są takie p r a w d y o teatrze, które, w y p r o w a d z o n e z „ d o ś w i a d c z e n i a w s c h o d n i e g o " p o k r y w a j ą się szczelnie z p o e ­ tyką i o d k r y c i a m i „ G a r d z i e n i c " , b i e g n ą c y m i przecież z u p e ł n i e i n n y m t o r e m . J e d n a z nich m ó w i o w s p ó ł i s t o t n o ś c i teatru i muzyki. której się przyglądał, atmosfera zbliżającej się n o c y polarnej ( p o niebie chodziła już bezszelestnie zorza p o l a r n a ) , gorące t e m p o e t i u d Z g r o m a d z e n i a , czy coś jeszcze s p o w o d o w a ł y , że brat A i l o nagle p o s t a n o w i ł pokazać n a m jak n a p r a w d ę brzmi jo/k — ten nigdy nie w y k o n y w a n y dla nagrań e t n o g r a f ó w , dla handlu Przebieg sztuki, na przykład w j a p o ń s k i m teatrze no, reguluje zasada k o m p o z y c j i muzycznej w e d ł u g t e m p a w y k o n a n i a , t z w . jo-ha-kyu ( k r ó t k i e g o w s t ę p u , p o w o l n e g o „ r o z b i c i a " akcji i p o ­ spiesznego k o ń c a ) . P o d s t a w ę ekspresji scenicznej s t a n o w i ś p i e w i taniec, przy c z y m j a k o „ ś p i e w " rozumie się w s z e l k i e s p o s o b y użycia g ł o s u , łącznie z n i e a r t y k u ł o w a n y m i , dość n i e s a m o w i t y m i okrzykami (kakegoe) m u z y k ó w b i j ą c y c h w bębny. Słyszalny o d d e c h , w e s t c h n i e n i a , j ę k i . Czegóż c h c i e ć w i ę c e j ? folklorem. Dreszcze przeszły p o nas w s z y s t k i c h , g d y w tej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n c e zabrzmiały nagle szczęknięcia w i l k ó w , głos renifera, jeszcze inne nieznane zwierzę, czytelne w l u d z k i m głosie i o d ­ d e c h u brata A i l o . Nikt z nas nie z a p o m n i o w e j d z w o n i ą c e j ciszy, jaka z a p a n o w a ł a , g d y skończył. A p o t e m zaczął się śmiać — a m y razem z n i m i b y ł t o iście „ k o s m i c z n y ś m i e c h " , równoważny Czytając o p i s y naszych spektakli, k r y t y k i , zawsze o d n o s i ł a m w r a ż e n i e , że język krytyki nie d o p r a c o w a ł się jeszcze o d p o w i e d ­ nich pojęć, z w y j ą t k i e m kapitalnej definicji „ e t n o o r a t o r i u m " , dla f o r m y g a r d z i e n i c k i c h spektakli, s t w o r z o n e j przez Leszka K o l a n kiewicza. D l a t e g o z t a k i m t r u d e m c h w y t a n e są z w i ą z k i między napięciami d r a m a t y c z n y m i b u d o w a n y m i na w i e l u p l a n a c h , a p o ­ lifoniczną k o m p o z y c j ą muzyczną — m a ł o kto dostrzega tę j e d ­ ność d r a m a t u i dzieła m u z y c z n e g o . T y m c z a s e m , g d y p o k a z y w a l i ­ ś m y Awwakuma w Korei, krytycy, pisarze i w s z y s c y ludzie, którzy z nami p o spektaklu r o z m a w i a l i , c h w y t a l i ten związek bezbłędnie i natychmiast; — samą strukturę s p e k t a k l u , j e g o gęstość, w i e l o p l a n o w o ś ć , d y s h a r m o n i e — one były dla nich o c z y w i s t o ś c i ą — t k w i ł y m o c n o zakorzenione w ich percepcji teatru. Dla nich o c z y w i s t e jest, że teatr w y r a s t a j ą c y z pieśni, nie polega na p o p r a w n y m w y k o n a n i u zarejestrowanej na kresach p i o s n e c z k i . Jojk, r y t m o o d d e c h y A n n y i T o m k a , pieśń z Roztocza, w s z y s t k o t o dla nich b y ł o b y o c z y w i s t e . prostocie i bezpretensjonalności a k t u , który g o poprzedzał. O p o w i e ś ć pozostałaby bez p o i n t y , g d y b y nie fakt, że w latach, które nadeszły p ó ź n i e j , w i e l o k r o t n i e słyszałam ślady t y c h o d ­ g ł o s ó w , echa „ w i l k ó w i reniferów" i przede w s z y s t k i m ów k o ń c o w y ś m i e c h w s z y s t k i c h , kiedy A n n a Zubrzycka z T o m a s z e m R o d o w i c z e m p r z y s t ę p o w a l i w Z g r o m a d z e n i u d o bardzo o s o b ­ l i w e g o działania, z w a n e g o w naszym języku „ r y t m o o d d e c h a m i " . Patrząc na ich d w o j e n i g d y d o końca nie m o ż n a b y ł o rozwiązać zagadki t e g o d w u g ł o w e g o t w o r u , dyszącego i ś m i e j ą c e g o się — z a c h w y c o n e g o ś w i a t e m i n i e o p i s y w a l n e g o w j e g o teatralnej, bratersko-siostrzanej b i o l o g i i . M o ż n a uznać, że u p o d s t a w pieśni t k w i ą różne elementy — t o n , r y t m , h a r m o n i a , s ł o w a , m e l o d i a . W pracy nad r y t m o - o d d e c h a m i S t a n i e w s k i w r a z z nimi d w o j g i e m p o raz pierwszy w naszym kręgu k u l t u r o w y m o d k r y ł , że bardziej niż c o k o l w i e k i n n e g o może być p o d s t a w ą pieśni o d d e c h i „ w e w n ę t r z n e w i d z e n i e " p e w n e g o wizerunku. Także t y m sensie t k w i m y na o s o b l i w y m p o g r a n i c z u Wschodu i Zachodu. Jakiego wizerunku? Nikt nie w i e , c o w i d z i a ł brat A i l o w naszej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n ­ ce. A n i też nie d o p y t y w a l i ś m y o to nigdy A n n y Zubrzyckiej B y ł o b y d z i w n e sądzić, że nie w y m a g a ł o s z c z e g ó l n e g o w y s i ł k u z b u d o w a n i e teatru na g r u n c i e pieśni, którą r o z u m i e l i ś m y j a k o w s z e l a k ą m u z y k ę w y d o b y w a n ą z c i a ł a ; zaczynała się ona o d w i a t r u - o d d e c h u , a p o t e m zamieniała się w ś w i a t y , krajobrazy, b o h a t e r ó w , historie, chaos, ł a d . i Tomasza R o d o w i c z a , g d y r o z m a w i a l i między sobą o d d e c h a m i . N i k t w i ę c t e g o nie w i e , każdy czuje własne.. G d y się przenieść tysiące k i l o m e t r ó w na W s c h ó d i t r o c h ę mniej na P ó ł n o c , t o w języku A j n ó w zamieszkujących kultur Hokkaido, a n i e g d y ś także Sachalin i Kuryle, taka „ ś p i e w k a " nosiłaby n a z w ę rekuhara. I t a m usłyszeć można o d d e c h - r y t m , w nich zawarte pytanie, szybko padającą o d p o w i e d ź , następne, s z y b k o padające pytanie, i jeszcze szybszą o d p o w i e d ź , jeszcze j e d n o z n o w u o d p o w i e d ź — aż na k o ń c u w y b u c h a ó w pytanie, Nie bój się. W y s p a ta pełna jest g ł o s ó w . „kosmiczny Szumów, melodii śpiewanych i przyjemnych ś m i e c h " , ogarniający w s z y s t k i c h o b e c n y c h . Rekuhara A n i e s z k o d l i w y c h . Czasem m i nad u c h e m n i g d y nie jest „ o c z y m ś " — j e s t nieepicka. T r u d n o też Zabrzmi tysiące d ź w i ę c z n y c h i n s t r u m e n t ó w , b y ł o b y nazwać uczucia, które wyraża — j e ś l i je w o g ó l e wyraża. A czasem głosy, które jeślim w ł a ś n i e A jednak Z d ł u g i e g o snu się o b u d z i ł , na n o w o z tej w y m i a n y rytmu i oddechu rodzi się d i a l o g , o b e c n o ś ć , ś m i e c h . Wszystkie c e c h y d o b r e g o teatru. Czasami, M n i e usypiają. G d y śnię, w i d z ę j a k b y w z w i ą z k u z m o i m i s t u d i a m i j a p o n i s t y c z n y m i , b y w a m przepyty­ C h m u r y rozwarte i ukazujące w a n a na o k o l i c z n o ś ć Skarby, c o mają spaść na m n i e ( . . . ) użyteczności „ d o ś w i a d c z e n i a wschod- PRZY C z u a n g - t s e , Prawdziwa Księga Południowego Kwiatu, O l g i e r d W o j t a s i e w i c z , P I W , W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 3 2 2 1 tłum. 3 2 ISY W i l l i a m Szekspir, Burza, c y t o w a n e za J a n e m K o t t e m , Szeks­ pir współczesny. W y d a w n i c t w o Literackie, K r a k ó w 1 9 9 0 , s. 3 7 5 2 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba0a943aa659daf0b11997348c2dc86.pdf a7a3de8b934ff13aa263fa5c7a6ed622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5004 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource niemowlęta - żywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4641 Title A name given to the resource Nie słuchaj teściowej!czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.235-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska-Walkowicz, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Radkowska-Walkowicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu W s z y s c y j e ś ć muszą. A l e to, jak i g d z i e j e d l i , albo co, zależy o d o b y c z a j ó w i o d h i s t o r i i . Te p r o b l e m y t o obszar n i e p r z e l i c z a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń , i n w e n c j i , przepisów, s p r z ę ­ tów, z w y c z a j ó w , r y t u a ł ó w i s y m b o l i ( Z a d r o ż y ń s k a 2 0 0 4 , s. 2 3 7 ) . Już od dłuższego czasu antropologia przyzwyczaja nas d o myśli, że nic nie jest na­ turalne, oczywiste. A jeżeli nawet pewne fizyczne aspekty naszej egzystencji mogli­ byśmy za takie uznać, zaraz musimy je opisywać, interpretować, o nich zapominać, czyli poddawać działaniom kultury Szukamy jednak tych nieskażonych cywilizacją obszarów i często wydaje nam się, że znaleźliśmy gdy patrzymy na noworodka. Sfera kontaktu matki i dziecka często odnoszona jest d o natury Instynkt macie­ rzyński, mimo zapewnień Simone de Beauvoir (2003), a potem Elisabeth Badinter (1998), że jest czystym konstruktem kulturowym i nikt się z nim nie rodzi, cały czas jest pożądaną kategorią wyjaśniającą. Kobieta jest zapewniana - przede wszystkim przez kolorową prasę i liczne portale internetowe poświęcone rodzicielstwu - że natura podpowie jej, jak i z k i m zajść w ciążę, jak ją donosić, jak urodzić zdrowe dziecko, a na koniec, jak je wykarmić i wychować. Okazuje się jednak, że to nie na­ tura może nam pomóc, lecz sztab ekspertów: koleżanki, położne ze szkoły rodze­ nia, lekarze; wśród nich niekoniecznie ważne miejsce zajmują tradycyjne autorytety w tej dziedzinie: matki i babki. Kiedy więc zaszłam w ciążę, o przygotowaniu się d o niektórych aspektów ma¬ cierzyństwa w ogóle nie myślałam, miały przyjść same. Dobre rady powinny zrodzić się gdzieś między sercem a mózgiem i w odpowiednim momencie podpowiedzieć mi, jak się zachować. Jak się przekonałam, karmienie piersią nie jest jednak niczym naturalnym. Kiedy niemal zaraz po porodzie (tzw. nienaturalnym) przystawiłam dziecko d o piersi (a raczej kiedy ono zostało mi d o piersi przystawione), nie spo¬ dziewałam się, co mnie czeka. A czekało mnie kilka wyjątkowo trudnych tygodni, podczas których uczyliśmy się wspólnie tego, co umie natura, ale czego jakoś nie chciała nas nauczyć. Okazuje się, że bardzo wielu rodziców i ich dzieci ma podob¬ ny problem. Niektóre matki nie umieją dobrze przystawiać noworodków, czasem 235 �Magdalena Radkowska-Walkowicz to one nie umieją dobrze ssać. Najczęściej kobiety mówią o niewystarczającej iloś­ ci mleka, o nienajadaniu się dzieci i ich niedostatecznym przybieraniu na wadze, 0 bólu i krwawiących brodawkach. Kiedy zaczynają się problemy rzadko matki od razu podejmują decyzję, żeby zacząć karmić wyłącznie sztucznym mlekiem. Najczęściej kilka tygodni próbują, by albo rozpocząć swoją przygodę z karmieniem piersią, albo ostatecznie przejść na butelkę (czasem jest to świadoma decyzja, cza­ sem wynika z konieczności - podanie butelki zaburza laktację i zniechęca dziecko do ssania piersi) - wtedy wtłaczane są już w nową dla siebie kategorię: matek butelkowych; czytają inne artykuły w gazetach o żywieniu niemowląt, wchodzą na inne fora internetowe, z innymi problemami się borykają. Źródła Podstawą tego artykułu są przede wszystkim moje roczne obserwacje forów inter­ netowych, na których wypowiadają się rodzice, głównie matki , zwłaszcza portalu Gazeta.pl skupionych w kategorii Dziecko: Karmienie piersią (dalej: KP), Karmienie bu­ telką (dalej: K B ) - oba fora z udziałem eksperta, Karmienie piersią powyżej roku (wcześ­ niej: Długie karmienie piersią), Niemowlę, Jedzenie, oraz portalu Laktacja.pl. Poza forami znajdowałam w Internecie wiele innych źródeł, wśród których wymienić trzeba przede wszystkim blogi: cycusialka.bloog.pl oraz butelkowyyblox.pl. Ponadto szu¬ kałam informacji w tzw. prasie parentingowej oraz w książkach poradnikowych 1 1 ulotkach skierowanych do młodych rodziców. Dodatkowo zebrałam 40 ankiet, z otwartymi pytaniami odnoszącymi się przede wszystkim do kwestii pozyskiwania informacji na temat karmienia niemowląt, roli matek i teściowych w żywieniu dzieci, motywacji w wyborze sposobu podawania pokarmów oraz przeszkód z t y m związanych. Równorzędnym źródłem są dla mnie nieformalne rozmowy które przeprowadziłam ze znajomymi młodymi matkami, oraz moje własne doświad¬ czenia. Włączam je bez skrupułów do materiału badawczego, idąc za przykładem chociażby Judith O k l e y (1996 i 1992 [red.]), która przekonująco dowiodła, że wątki autobiograficzne mogą być pełnoprawnym źródłem poznania etnograficznego, poznania z zasady subiektywnego. Większość kobiet, które odpowiadały na moje pytania (te zawarte w ankiecie i te postawione mniej lub bardziej wprost podczas różnych rozmów), ma wyższe wy¬ kształcenie i mieszka w dużych miastach. Ich macierzyństwo można nazwać macie- 1 Zabrakło t u głosów mężczyzn, ale jeśli c h o d z i o kwestie karmienia niemowląt, zwłaszcza kar­ mienia piersią, cały czas jest t o sfera bardzo silnie sfeminizowana. O j c i e c dziecka jawi się jako wspie¬ rający dany sposób karmienia lub nie, bardzo rzadko pełnoprawny d e c y d e n t . N a forach poświęco¬ nych k a r m i e n i u piersią można przeczytać, że ojciec - c z ę s t o t e n d e f i n i o w a n y niekoniecznie w p r o s t jako z b y t przywiązany do swojej m a t k i , która w oczach w i e l u uczestniczek f o r u m jawi się jako naj¬ większy p r z e c i w n i k karmienia piersią - namawia do podania butelki, ale kobieta, wspierana przez inne f o r u m o w i c z k i , się nie poddaje. 236 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu rzyństwem świadomym, popartym dużą wiedzą zdobywaną, jak w moim przypad­ ku, za pośrednictwem Internetu i prasy Wiele z nich czuje się po pewnym czasie swoistymi ekspertkami w tej dziedzinie, nie ufają radom starszych i lekarzy Internet dla bohaterek mojej pracy jest podstawowym środkiem zdobywania informacji na temat opieki nad dzieckiem. Bardzo ważną kwestią jest metodologiczny i etyczny wymiar korzystania z fo­ rów internetowych, bez zgody wszystkich uczestników danego forum. Wydaje się ona w praktyce trudna do osiągnięcia. Można się również zastanawiać, czy informa­ cja, że dane forum jest niejako monitorowane przez antropolożkę, nie wpłynie na przebieg rozmowy, a t y m samym nie spowoduje, że to, co dla badań istotne i zwią¬ zane ze specyfiką tej formy wypowiedzi, nie zostanie jakoś zniwelowane. M a m tu na myśli pewną, charakterystyczną i niebezwarunkową, spontaniczność wypowiedzi internetowej oraz jej quasi-szczerość. Ta ostatnia jest wynikiem napięcia między dwoma przeciwstawnymi czynnikami związanymi przede wszystkim z anonimo¬ wością wypowiedzi internetowej: szczerością a możliwością, świadomego lub nie, kreowania własnej osoby wyraźniejszego (innego) odgrywania roli, niż t o się dzieje w rzeczywistości (nie wchodzę t u w dyskusję, czy w ogóle można wyjść poza swoją rolę, czy p o d maską kryje się jakaś prawdziwa twarz). Ponieważ jednak fora, z których korzystałam, są otwarte, publiczne, bez zastrze¬ żenia prywatności, przyjęłam zgodę domyślną na wykorzystanie zawartych w nich treści. Osoby wypowiadające się na nich są w pełni świadome, że każdy może prze­ czytać ich słowa, jest t o nawet pożądane. Uznałam też, że skoro bez problemu czytelnik może dotrzeć do źródła cytatu, a co za t y m idzie, poznać nick danej oso¬ by nie ma potrzeby go ukrywać. N a wypowiedzi internetowe można też spojrzeć z innej strony i potraktować je jako teksty autorskie - wówczas podanie źródła wydaje się oczywiste. Kwestia wykorzystywania i cytowania źródeł internetowych pozostaje jednak otwarta - czy znajdziemy inne sposoby podejścia d o tego rodza¬ ju tekstów, czy pozostanie nam traktowanie ich jak podsłuchanych na podwórku prywatnych dyskusji lub publicznych, przemyślanych wystąpień? W t y m miejscu chciałam jedynie zasygnalizować pytania natury metodologicznej i etycznej. Należy również zdawać sobie sprawę z tego, że Internet jest doskonałym polem działań marketingowych i PR-owskich. D o wypowiedzi na forum trzeba więc p o d cho-dzić z dużą ostrożnością, gdyż wiele z nich może być zamawiana przez firmy, w ten sposób chcące zwiększyć sprzedaż swojego produktu. Sfera karmienia nie¬ mowląt niewątpliwie jest podatna na tego t y p u działania. Wielość źródeł, z których korzystałam, a także intensywna obserwacja opisywanych forów pozwalają mi do¬ strzec pewną spójność przekazu, uznaję więc, że nie ma potrzeby weryfikować (co zresztą byłoby niemożliwe) każdej wypowiedzi internetowej. Wspomniałam o anonimowości forum, ale chciałabym zastrzec, że nie należy przyjmować bezkrytycznie opinii, że jest t o czynnik o największym znaczeniu w kształtowaniu wypowiedzi internetowej. Wprawdzie z reguły nie znamy imion 237 �Magdalena Radkowska-Walkowicz i nazwisk uczestników forów (i nie interesują nas one), nie wiemy jaka twarz, a także jaka pozycja społeczna czy też kapitał kulturowy kryją się za danym nickiem, cza­ sem możemy także (choć bardzo rzadko w przypadku takich tematów jak opieka nad dzieckiem) nie znać płci użytkownika, to wydaje mi się, że nie możemy mówić 0 pełnej anonimowości. I nie chodzi o to, że IP komputera pozwala dotrzeć do jego właściciela, że ktoś zdradzi przy okazji, gdzie mieszka lub czym się zajmuje, nie chodzi o zabawę w detektywa. Na wielu forach, także na tych, które obserwowałam, postacie kryjące się za pseudonimami zyskują nowy sposób istnienia, pewien inter­ netowy byt. Stają się rozpoznawalne i zaczynają z pozostałymi uczestnikami wal­ czyć o pozycję, prowadzić społeczne gry itp., oczywiście reguły i sposoby zacho­ wania są nadal odmiennie niż w tzw. realu. Forumowicze bardziej aktywni i wyrazi¬ ści w swoich poglądach są przywoływani w różnych wątkach, często są obecni 1 wspominani na różnych podforach w ramach jednego działu (np. Dziecko) . Tak że w przypadku tematu karmienia niemowląt mamy do czynienia z osobami znanymi, których wypowiedzi często są komentowane, a ich nicki przywoływane. Najczęściej tak jest z osobami mocno propagującymi karmienie piersią lub takimi, według których panuje laktacyjny terror, a oba sposoby karmienia są równie dobre. Ekspertki i mamy Można też mówić o osobowościach, które stają się dla innych ekspertami w danej dziedzinie (np. kaeira na eksperckim forum Karmienie piersią, fizula na Karmieniu pier­ sią powyżej roku czy babcia47 na Jedzeniu). Granica między petentką a ekspertką jest cienka, zwłaszcza jeśli chodzi o poradnictwo laktacyjne. Wiele dziewczyn, które przeszły często trudną drogę początkującej karmicielki, przyswoiło sobie podsta¬ wową wiedzę z zakresu karmienia piersią i chce podzielić się swoimi doświadczenia¬ mi i wiedzą. Niektóre niewątpliwie mają poczucie misji, udzielają porad na różnych forach, czują się w obowiązku propagować taki sposób karmienia, co nieraz wiąże się z rozpoczęciem długiej dyskusji z tzw. mamami butelkowymi. Taka rola okazuje się szczególnie atrakcyjna na forum Karmienie piersią, które ma już swojego oficjal¬ nego eksperta. Monika Staszewska, położna, doradca laktacyjny, współpracująca z magazynem „Dziecko", uważana jest przez uczestniczki forum za osobę wyjąt¬ kową, ze względu zarówno na wiedzę specjalistyczną, jak i na podejście d o potrze¬ bujących (Tu pogotowie laktacyjne... 2008). Z chęcią w jej kompetencję wchodzą matki, niemal prześcigając się, która pierwsza poradzi potrzebującej, „nowej" we wspólnocie karmicielek, choć cały czas podkreślają wyższość zawodowej położnej. Na forum KP osoby wchodzące w rolę ekspertek to często osoby o wykształceniu medycznym, lub takich zainteresowaniach, odwołujące się do zagranicznych, spe¬ cjalistycznych artykułów dotyczących karmienia piersią. Podczas gdy Monika Sta¬ szewska powołuje się przede wszystkim na swoje doświadczenie, nowe ekspertki legitymizacji swojej wiedzy poszukują także w naukowych obszarach, w t y m d o k u ­ mentach takich organizacji jak W H O . Dzięki innym matkom Monika Staszewska 238 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu coraz częściej w odpowiedzi na pytanie może napisać jedynie: „Po t y m co napisała niezawodna M a d _ d i e nie mam już niczego d o dodania. Mogę tylko pozdrowić obie Panie serdecznie i to właśnie niniejszym czynię :))" ; „To ja już tylko pozdrawiam :) bo Niezawodna Inkwizycja Laktacyjna już Pani napisała, kiedy odciąganie jest po¬ trzebne i kiedy mleka może być mniej niż dziecko potrzebuje, i że w związku z t y m , osoby które Pani doradzały, były w błędzie" (forum K P ) . 2 Łatwość, z jaką matki wchodzą w rolę ekspertek, wiąże się też ze specyfiką wie¬ dzy laktacyjnej. Po pierwsze, zasadniczą rolę odgrywa tu doświadczenie - powo¬ dzenie w karmieniu piersią dziecka dla wielu jest wystarczającym powodem, by udzielać rad innym. Po drugie, forumową wiedzę można sprowadzić do kilku zasad (co nie znaczy, że wiedza laktacyjna do nich się ogranicza i jest wiedzą niewymagającą przeszkolenia): karmić jak najwięcej, na żądanie dziecka lub matki, na początku i w czasie skoków rozwojowych nawet cały czas; jeśli się jest zmęczoną — położyć się z dzieckiem i pozwolić mu ssać, ile ono chce; nie używać butelek ze smoczkiem i smoczków uspokajaczy ; kiedy bolą piersi, udać się d o poradni laktacyjnej, gdzie konsultantka skoryguje sposób przystawiania; do szóstego miesiąca życia nie dopajać ani nie dokarmiać dziecka, chyba że za mało przybiera na wadze - przy czym podanie tzw. mieszanki, czyli mleka modyfikowanego, uznawane jest za ostate¬ czność. I przede wszystkim: nie słuchać rad mam ani teściowych, które swoje dzieci wychowywały w zupełnie innym reżimie karmieniowym. 3 Ta ostatnia kwestia podejmowana jest przez użytkowniczki forum bardzo często. Nasze matki i teściowe najczęściej karmiły piersią bardzo krótko lub wcale. Po woj¬ nie zapanowała swego rodzaju moda na karmienie sztucznymi mieszankami, zaleca¬ no jak najszybsze odstawienie dziecka od piersi i ścisłe trzymanie się harmonogra¬ mu karmień (co trzy godziny bez brania pod uwagę potrzeby dziecka — dziś promuje się tzw. karmienie na żądanie). To zjawisko zanotowano także w Europie Zachod­ niej i Stanach Zjednoczonych. Jak zauważa Linda M . Blum, od lat 40. d o 70. syste¬ matycznie spadała liczba kobiet karmiących piersią, mimo że wiele matek pozosta¬ wało w domu (1993, s. 296). Wydaje się, że zmiany na rynku pracy i wejście na niego kobiet niekoniecznie są najważniejszym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie liczby osób karmionych piersią. N i e do końca mogę zgodzić się z Małgorzatą Szpakowską, która pisze: „Jednym ze sposobów związania matki z d o m e m jest obowią¬ zująca dziś doktryna, że dziecko powinno być karmione piersią, na żądanie i jak naj­ dłużej. To zaś praktycznie eliminuje matkę z rynku pracy" (Szpakowska 2000, s. 25). 2 Pozostawiam oryginalną pisownię i interpunkcję w s z y s t k i c h c y t a t ó w z forów. 3 Pytanie: „czy smoczek jest w u ż y c i u ? " (charakterystyczny dla f o r u m K P język wyznaczany przez Monikę Staszewską) pojawia się niemal zawsze na początku o d p o w i e d z i na prośbę o radę m a t k i ma­ jącej p r o b l e m y z k a r m i e n i e m dziecka. W p o r a d n i laktacyjnej, z której korzystaliśmy także niemal na początku w i z y t y konsultantka opowiedziała nam k u przestrodze historię o mamie, która raz podała smoczek i już zaczęły się p r o b l e m y ze ssaniem. Promocja laktacyjna jasno definiuje swoich wrogów. O p r ó c z mleka modyfikowanego są t o właśnie s m o c z k i (i ich p r o d u c e n c i ) . 239 �Magdalena Radkowska-Walkowicz Oczywiście, często argumentem na rzecz szybkiego zakończenia karmienia piersią jest właśnie chęć powrotu do pracy jest ono bowiem postrzegane jako ograniczenie w pracy zawodowej. Jak jednak przekonują aktywistki laktacyjne, karmienie piersią nie jest przeszkodą. Po czterech miesiącach urlopu macierzyńskiego dziecko nie potrzebuje już tak częstego ssania, a matka z powodzeniem może zostawiać odciągnięty pokarm, który podaje się nie przez butelkę ze smoczkiem zaburzającą odruch ssania, lecz np. specjalny kubek. Pójście do pracy może być zaś d o b r y m pretekstem, by uwolnić się od obowiązków laktacyjnych, jeśli matka nie jest z nich zadowolona. Praca zawodowa więc może być i w t y m kontekście postrzegana jako emancypująca. W a r t o jednak zwrócić uwagę, że to kobiety właśnie aktywne zawo¬ dowo, z wyższym wykształceniem decydują się częściej na dłuższy niż przeciętny okres karmienia piersią, a matki pozostające na urlopach wychowawczych lub niepracujące, zwłaszcza te z niższym wykształceniem i uboższe, karmią butelką . 4 Kontrola Dlaczego w drugiej połowie X X w . kobiety przestały podawać dzieciom swój po¬ karm i ten model żywienia niemowląt nadal jest powszechny, mimo bardzo aktyw¬ nych kampanii na rzecz karmienia piersią, podejmowanych w wielu krajach na całym świecie ? Jest wiele czynników, które na to wpłynęły (por. np. Smyth 2008, Blum 1993). N i e można zapomnieć o ekonomiczno-marketingowym, czyli działalności firm produkujących mleko zastępcze, działalności przynoszącej ogromne zyski. Ważnym czynnikiem - choć nie przeceniałabym go - mogą też być przemiany oby¬ czajowe, emancypacja kobiet (postulowana i rzeczywista), poszukiwanie przez nie spełnienia poza relacją matka - dziecko i przejęcie przez mężczyzn części obo¬ wiązków d o m o w y c h - karmić butelką nie musi matka, co uznawane jest za zaletę tego sposobu karmienia. Jednym z najważniejszych czynników jest jednak, moim zdaniem, zmiana w podejściu do ciała, widoczna w kilku aspektach. W X X w. mamy do czynienia z silną medykalizacją, wpływającą na stosunek do ciąży, porodu i opie¬ ki nad dzieckiem. Sfery kiedyś należące przede wszystkim d o kobiet i ich wiedzy, od X V I I w. systematycznie są przejmowane przez lekarzy i skomplikowane narzę­ dzia (także intelektualne) (por. Sarnecka-Drużycka 2003, Davis-Floyd, D u m i t 1998). Rozwój biomedycyny spowodował spadek zaufania d o intuicji i odczuć d o 5 6 4 Ten wniosek wysnuwam na podstawie swoich obserwacji, nie jest p o p a r t y żadnymi w i a r y g o d n y ­ m i badaniami. Potwierdzenie na materiale amerykańskim por. Blum 1993, która pisze o dużej przewa¬ dze liczebnej kobiet z wyższym wykształceniem i białych wśród karmiących piersią. N a temat związku między k a r m i e n i e m piersią a polityką zatrudnienia por. G a l t r y 2 0 0 0 . Związek między wykształce¬ niem a p o z i o m e m w i e d z y d o t y c z ą c y m karmienia piersią z a n o t o w a l i C i e r p k a i i n . 2007. 5 O k a r m i e n i u piersią w czasach d a w n y c h por. np. Flandrin 1998, s. 2 4 0 - 2 5 2 , Z o ł ą d ź - S t r z e l c z y k 2002, s. 108-125. 6 N a uwagę zasługuje zwłaszcza działalność międzynarodowej organizacji L a L e c h e League, por. Bobel 2000. 240 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu tyczących własnej cielesności i jednoczesny wzrost zaufania d o technik medycz¬ nych. M a t o bezpośredni wpływ na stosunek d o karmienia piersią. Emily M a r t i n łączy t o z ogólną tendencją do powierzania kwestii związanych z macierzyństwem, zwłaszcza ciąży i porodu, technice; z redukowaniem kobiecych doświadczeń d o języka pracy i produkcji (Martin 1987, s. 146). Kiedy wzrasta potrzeba zewnętrznej kontroli nad ciałem, a własna cielesność jawi się jako obszar chaotyczny, czekający na uwięzienie w ramach statystyk, liczb, wyników badań itp., karmienie piersią koja¬ rzy się z czymś niebezpiecznym, nienowoczesnym. C z ę s t o podkreślają t o same matki, które jako główną zaletę karmienia butelką wymieniają to, że widzą, ile dziec¬ ko zjada, czyli możliwość regulowania ilości podawanego pokarmu i pewność, że niemowlę się najada. Tzw. matki piersiowe mogą rekompensować ten brak obiektyw¬ nych miar takimi zabiegami jak: skrupulatne zapisywanie godziny karmień i czasu karmienia, ilości i jakości kupek dziecka. Innym rodzajem zakotwiczenia w retoryce liczb jest częste, czasem nawet obsesyjne, ważenie noworodka; niekiedy położne zalecają ważenie przed jedzeniem i po nim, by sprawdzić, ile dziecko zjadło (jest to jedna z praktyk krytykowanych przez konsultantki laktacyjne); jako zupełnie niemiarodajne, choć częste, uważa się sprawdzanie ilości pokarmu w piersiach przez odciągnięcie go laktatorem (niemiarodajne m.in. dlatego, że dziecko ssie znacznie wydajniej niż laktator). Mleko modyfikowane jest p o d stałym nadzorem odpowiednich instytucji i każ¬ dy może przeczytać jego skład na opakowaniu. Mleko matki to niewiadoma; nie ma certyfikatu ani pieczątki. Jednym z często pojawiających się przeświadczeń, z któ¬ r y m walczą specjaliści od laktacji, jest to, że może być za chude, czyli nie w pełni wartościowe, a - jak twierdzą - w rzeczywistości dostosowuje się do potrzeb dziecka. N i e traci także swoich właściwości z czasem, tylko zmienia swój skład w zależności od wieku dziecka - jedno z popularniejszych przeświadczeń głosi, że po sześciu, dziewięciu miesiącach lub po roku pokarm jest już bezwartościowy i dziecko, ssąc, jedynie zaspokaja potrzebę kontaktu z matką. Związane jest t o z kolejną opinią, z którą walczy „laktacyjna inkwizycja" (określenie z forum K P ) : że kobiecie może skończyć się pokarm. Tak po prostu, z dnia na dzień, jakby piersi były raz napełnio¬ nym magazynem - może dlatego według potocznej wiedzy kobiety z małymi pier¬ siami rzekomo mogą mieć problem wykarmieniem swojego dziecka . 7 Tam więc, gdzie otwiera się przestrzeń na specyficzne kobiece doświadczenie ciała, tam pojawia się niepokój, który musi zostać złagodzony dzięki zewnętrznym miarom. Niemniej, jak podkreślają niektóre badaczki (por. Blum 1993, Wall 2001), karmienie piersią może mieć moc wyzwalającą dla kobiecej cielesności, zdominowa- 7 Eksperci o d laktacji c z ę s t o powtarzają, że „mleko t w o r z y się w głowie m a t k i " , powstaje, k i e d y dziecko zaczyna ssać. Pokarm będzie dopóty, dopóki dziecko będzie wyrażało na niego c h ę ć , pozo¬ staje cały czas pełnowartościowy, co nie znaczy, że d z i e c k u nie p o w i n n o się p o ukończeniu szóstego miesiącu życia wprowadzać i n n y c h pokarmów. 241 �Magdalena Radkowska-Walkowicz nej przez męską biomedycynę, na którą składa się także działalność firm produkują¬ cych mleko modyfikowane. Jest więc obszarem, na którym może dojść do buntu prze¬ ciwko zewnętrznym czynnikom ograniczającym wewnętrzną siłę kobiet, ich intuicję, a także poczucie kobiecej wspólnotowości opartej na niedostępnym mężczyznom doświadczeniu. Jak zauważa Anna Zdrojewska-Zywiecka, w Polsce praktycznie ta argumentacja nie występuje: „Mało obecny jest także wątek samowystarczalności, która mogłaby stanowić o kobiecej sile. C h o ć aspekt ten ma duży potencjał eman­ cypacyjny jest w polskim dyskursie laktacyjnym niewyeksploatowany" (Zdrojewska-Zywiecka, w druku). Drugą stroną tego wyzwolenia cielesności jest poczucie zniewolenia przez obo¬ wiązek karmienia piersią. Anna Zdrojewska-Zywiecka przeciwstawia samowystar¬ czalności, w której tkwi potencjał emancypacyjny, element poświęcenia, nadobecny, jak twierdzi, w polskim dyskursie laktacyjnym. Polka karmiąca piersią t o najczęściej matka Polka, poświęcająca się dla swojego dziecka . Jest t o jej obowiązek, a nie wybór: 8 k o b i e t y otrzymują przekaz zawierający wezwanie d o poświęcenia. Samowystarczalność, k t ó r a m o ż e m i e ć c h a r a k t e r p r z y d a j ą c y k o b i e c i e i m a c i e r z y ń s t w u siłę, została z a m i e ­ niona na niezbędność i niezastąpioność, c o niewątpliwie wiąże się z p e w n y m p r z y m u s e m , l e c z r ó w n i e ż z o d e b r a n i e m t e j ż e siły w r a z z z a n e g o w a n i e m prawa k o b i e t y d o podję¬ cia a u t o n o m i c z n e j d e c y z j i ( Z d r o j e w s k a - Z y w i e c k a , w d r u k u ) . Poświęcenie dotyczy jednak przede wszystkim początków karmienia, kiedy dla wielu kobiet jest t o naprawdę duży problem. Dziewczyny piszące na forum KP jeśli poradziły sobie z kłopotami z karmieniem w pierwszych tygodniach życia dziecka, często postrzegają to w kategoriach sukcesu i podkreślają przyjemność, którą daje im ten rodzaj kontaktu z dzieckiem, oraz wygodę: jakie t o w s p a n i a l e — j a k i t o c u d . D l a m n i e k a r m i e n i e piersia jest w r e c z m e t a f i z y c z n y m p r z e z y c i e m , n i e raz p o l e c i a l y m i j u z l z y w z r u s z e n i a . I teraz k i e d y synek r o b i sie coraz starszy k i e d y o d r y w a sie o d p i e r s i zeby u s m i e c h n a c sie d o mnie, k i e d y smyra m n i e r a c z k a m i p o p l e c a c h i p o p i e r s i a c h — w i e m ze n i e z a m i e n i l a b y m t e g o na b u t e l k e za zadne s k a r b y i j e s t e m szczesliwa ze m o g e g o k a r m i c " (aga8382, f o r u m K P ) T o jest c u d n a t u r y c u d m a c i e r z y ń s t w a i MEGA u c z u c i e ! t e g o n i e da się o p i s a ć b o t o i s t o t n i e trzeba p o c z u ć . . . Ś w i a d o m o ś ć , ż e jest się tą najważniejszą o s o b ą w ż y c i u dziecka, p o m i j a j ą c j u z w y g o d ę b o t o t a k ż e inna w i e l k a w a r t o ś ć dla z m ę c z o n e j mamy, t o słuchajcie f a k t u tego nie da się u b r a ć w słowa . 8 A z y l , b e z p i e c z e ń s t w o jakie d z i e c k o „Czuję się spełnioną matką ale także i żoną : ) . I jestem osobą zadbaną i szczupłą — co dla nie­ których jest nie d o pogodzenia z k a r m i e n i e m piersią i s t e r e o t y p e m karmiącej M a t k i Polki" — pisze jedna z d z i e w c z y n w o d p o w i e d z i na moją prośbę o podanie i n n y c h ciekawych faktów nt. p r z y g o d y z k a r m i e n i e m . Tak że t e n m o d e l nie musi b y ć postrzegany jako przesadne poświęcanie się. 242 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu czuje w r a m i o n a c h b ę d ą c p r z y p i e r s i i p o c z u c i e bliskości, t o są r z e c z y b e z c e n n e i w i d a ć je p r z e c i e ż na t w a r z y maluszka — dla m n i e w p r o s t c u d o w n e i j u z n i e p o w t a ¬ rzalne! (aquina, f o r u m K P ) . Ciało może być źródłem przyjemności podczas karmienia, ale też bólu, i t o nie tylko fizycznego. Kiedy pisałam o poczuciu zniewolenia, miałam na myśli także znie¬ wolenie cielesne. Za minus karmienia piersią kobiety często uważają fizyczne przy¬ wiązanie d o dziecka, wręcz konieczność oddawania kawałka swojego ciała komuś innemu, czują, że ich ciało zostaje oddane na usługi innej istocie: „uwiązanie, brak kontroli nad ciałem (rosnące piersi), chwile zwątpienia, np. poczucie, że moje ciało nie należy już d o mnie, ból" — pisze jedna z moich rozmówczyń. Mleko t o kolejna substancja, która wydobywa się z naszego ciała bez naszej woli, przekraczając gra¬ nicę między t y m , co powinno być schowane, a t y m , co można ukazać innym. Kiedy niektórym kobietom karmienie piersią pozwala odkryć, że nie tylko mają ciało, ale również ciałem są i dzięki temu mogą poczuć szczególną więź z dzieckiem, co daje im niemal metafizyczną przyjemność, jak same piszą, inne czują się do ciała sprowa¬ dzone, zredukowane d o roli „saturatora", a wyzwoleniem jest odstawienie dziecka od piersi: p r z e z 8 t y g mialam c h o l e r n e d y l e m a t y az w k o n c u z d j e l a m k l a p k i z o c z u w y p i l a m s z k lanke z i m n e j w o d y I z u s m i e c h e m na t w a r z y z r o b i l a m mieszanke w b u t l i . O d t e g o d n i a s k o n c z y l sie h o r r o r m o j i m o j e j c o r k i I w s z y s c y z y l i d l u g o I szczesliwie. [ . . . ] w i e l k i e b o l a c e p i e r s i c o raz z g o r a c z k a 4 0 st — cieknace I tryskajace m l e k o p o w s z y s t k i m w o k o l , u l u b i o n e z a c i e k i na k o s z u l k a c h — w i e c z n i e w y p r y s z c z o n e d z i e c k o b o z j a d l a m cos nie tak — w i e c z n i e b o l a c y b r z u s z e k b o z j a d l a m cos nie tak — d i e t o w e w y r z e c z e n i a — r e z y g n a c j a z p r z y j e m n y c h n a l o g o w — w i e c z n i e n e z a d o w o l o n e d z i e c k o — czeste p o b u d k i — n i e z r e c z n e sytuacje I o g r a n i c z e n i a w k a r m i e n i u g d z i e k o l w i e k — b r a k kon¬ t r o l i n a d t y m ile z j a d l o d z i e c k o — placz z g l o d u c z y p r z e j e d z e n i a ? — b r a k m o z l i w o s c i w p r o w a d z e n i a r e g u l a r n o s c i — m a t k a na s m y c z y b r a k m o z l i w o s c i e w a k u a c j i ( m a m m a jasia, f o r u m Niemowlę). Może dochodzić d o całkowitego zawłaszczenia ciała kobiety, nie tyle przez dziecko, ile przez personel medyczny. Pozwolę sobie przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi jednej z mam butelkowych: w szpitalu j u z pierwszej d o b y p o p o r o d z i e ( p o r o d przez cc) polozne p r z y n i o s l y m i m a u t k a lecz n i e p o z w o l o n o m i p o p r o s t u nacieszyc sie d z i e c k i e m , p o p a t r z e c na nia, przytulic, zobaczyc jak wyglada. stala nade m n a p o l o z n a - g e s t a p o w i e c i w k o l k o slyszalam p o w t a r z a n e j a k m a n t r e : p r z y s t a w i a c p r z y s t a w i a c , j a k t o p a n i n i e c h c e ? ? ! c o z n a c z y n i e chce? n i e m o z e ? ? c o z Pani za matka? jaka b l o k a d a ? c o t o za fanaberie? c z y Pani w i e c o r o b i ? szkoda d z i e c k a ! ! chce ja Pani z m a r n o w a c ? K s i e z n i c z k a sie z n a l a z l a ! ! ! Ja j u z w c i a z y w i e d z i a l a m , ze n i e b e d e k a r m i c małej piersia z k i l k u p o w o d o w . [ . ] Poranne w i z y t y p a n i d o k t o r ( k t o r a de f a c t o na m o j e p y t a n i e i l e z t r o j k i 243 �Magdalena Radkowska-Walkowicz s w o i c h d z i e c i w y k a r m i l a piersia, o d p o w i e d z i a l szczerze, ze j e d n o . . . ) b y l y k o s z m a ­ r e m . . . P i e l e g n i a r k i , p o l o z n e , lekarz, stazysci, p o p r o s t u w s z y s c y p a t r z y l i jak placze i w s z y s c y p r z y s l u c h i w a l i sie b e z szemrania t e m u , co p o d m o i m adresem p a d a l o z u s t pani d o k t o r . D o w i e d z i a l a m sie, ze p o m i m o s w o j e g o w i e k u j e s t e m n i e d o j r z a l a , g l u - pia, ze j e s t e m c h o r a p s y c h i c z n i e i t d . cie. widocznie poczula wyzwanie. p s y c h i c z n i e j u z jej sie u d a l o . W k o n c u p o s t a n o w i l a zajac sie mna o s o b i s t z n f i z y c z n i e z m u s i c d o k a r m i e n i a piersia, b o Przyszla d o m n i e p o o b c h o d z i e , zaczela w y p y t y w a c o m o j a sytuacje osobista, p o w o d y dla k t o r y c h mam d e p r e s j e ! ! ! ! [ . . . ] zdarla ze m n i e gore o d pizamy, w y j e l a p i e r s i z b i u s t o n o s z a . a p o t e m zaczela m i w y g r z e b y w a c . ( i n a c z e j nie jestem w s t a n i e tego nazwac) b r o d a w k i . razajacy b o l . ciagnela za nie p o w o d u j a c p r z e - o c z y w i s c i e jej z a b i e g i nie z d a l y sie na n i c . z p i e r s i nie w y c i e k l a ani jedna k r o p e l k a , a b r o d a w k i b y l y dalej s c h o w a n e . nastepnie doszla d o w n i o s k u , ze najlepiej w y j m i e m i je dziecko, k t o r e jak sie p r z y s s i e t o na p e w n o sobie p o r a d z i . kazala m i w z i a c m a l u t k a na rece i p r z y s t a w i c d o tej j e d n e j , w jej m n i e m a n i u r o k u j a c e j n a d z i e j e p i e r s i . M a l u t k a o d s z u k a l a piers, w i d z i a l a m jak c h e t n i e ja lapie, ale nie miala za c o . . . zaczela strasznie plakac i d e n e r w o w a c się. ja r a z e m z n i a . . . p o g r y z l a m i n i e ­ s a m o w i c i e piers, z k t o r e j zaczela saczyc sie k r e w . . . w k o n c u p o k i l k u n a s t u m i n u t a c h p a n i d o k t o r z r e z y g n o w a l a ze s w o i c h z a b i e g o w ( k e t i 3 , f o r u m K B ) . Ciało kobiety jak w przypadku ciąży okazuje się dobrem publicznym, otwartym na publiczne komentarze (por. Stearns 1999, s. 308). Cielesne ograniczenie podczas karmienia piersią wiąże się też dla niektórych dziewczyn z koniecznością utrzymania restrykcyjnej diety - choć, jak twierdzą konsultantki laktacyjne, w bardzo wielu przypadkach dieta zalecana jest matce na wyrost. Kobieta jest przyzwyczajona, że kultura współczesna często każe jej pod¬ dawać się dietetycznym reżimom, przystaje więc i na ten związany z okresem laktacyjnym. Jeżeli dziecko jest zdrowe, nie ma żadnej potrzeby zmieniania swoich przy­ zwyczajeń żywieniowych - mówią specjaliści. Niemniej powszechność alergii wśród dzieci powoduje, że wiele karmiących ogranicza swój jadłospis, często np. do produk¬ tów bezmlecznych. Jako nieprzyjemne ograniczenie wymieniane jest też zalecenie niepicia alkoholu. Terror laktacyjny Karmienie piersią może więc być postrzegane jako zarówno emancypujące, jak i zniewalające. M o ż e być środkiem ekspresji, ale też opresji, może prowadzić do nowych doświadczeń i być sposobem na utrzymanie kobiety w domu i przypo¬ mnienie jej, jaka jest podstawowa rola kobiety w kulturze patriarchalnej. Opresyjność związana z karmieniem piersią, by pozostać w tej Foucaultowskiej retoryce (do opisu interesującego mnie zagadnienia stosuje ją m.in. Wall 2001), ma jeszcze jedno oblicze. O t ó ż kobiety niekarmiące piersią swoich nowo narodzonych dzieci mówią, że czują ciągły nacisk społeczny i muszą się tłumaczyć, dlaczego podają butelkę, tłumaczyć ze swojego macierzyństwa i przekonywać, że nie są gorszymi matkami. Niewątpliwie kampanie na rzecz karmienia piersią i bardzo aktywna p r o 244 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu mocja w polskich szpitalach, prasie parentingowej i szkołach rodzenia mają wpływ na powstanie tzw. terroru laktacyjnego, jak często atmosferę wokół karmienia nie¬ mowląt nazywają same zainteresowane (por. Zdrojewska-Zywiecka, w druku). C z y k a r m i s z piersią? P y t a n i e t o p a d a ł o b e z w y j ą t k u p r z e z k a ż d e g o z k i m się spot¬ kałam. N i k t n i e pytał j a k c z u j e się maleństwo, j a k się r o z w i j a , i n t e r e s o w a ł i c h t y l k o s p o s ó b k a r m i e n i a . I te s p o j r z e n i a pełne d e z a p r o b a t y i p o l i t o w a n i a . N i e wystarczała i n f o r m a c j e — n i e mogę,- j a k t o n i e m o ż e s z , każda k o b i e t a m o ż e t y l k o jej się n i e chce z własnej w y g o d y (beata.wolska, f o r u m K B ) . H i s t o r i i tego typu w Internecie znajdziemy wiele: C ó r c i a (dziś 10 m c y ) urodziła się z n i e r o z p o z n a n ą wadą z w ę ż e n i a j e l i t a . O d począt¬ k u b r a k łaknienia, b r a k w y p r ó ż n i e ń , m o j a r o z p a c z . P r o s z ę n a k a r m i ć piersią dzie¬ ciątko, k t ó r e n i e chce j e ś ć w o g ó l e ! w s z ę d z i e słyszałam — n i e uznanie, ż e d z i e c k o w o g ó l e je i się r o z w i j a p o m i m o c i e r p i e ń ; k a ż d y lekarz p o k o l e i u p o k a r z a ł m n i e k o m e n t a r z a m i na t e m a t " n i e ma c z e g o ś t a k i e g o j a k za mała ilość p o k a r m u , p o p r o s t u sie Pani n i e c h c i a ł o p o s t a r a ć o p o k a r m " ( k y o r a , f o r u m K B ) . Dziewczyny piszą o poczuciu winy, że nie karmią piersią, lub niezgodzie na to, że ktoś chce za nie decydować, jak będą dbać o swoje dziecko. Dlatego walczą o pra¬ wo w y b o r u . Ale kobiety karmiące piersią także często mówią o dyskryminacji, niezrozumieniu, ciągłych radach mam i teściowych, żeby podać butelkę. Słyszą, że głodzą dziecko. Podaje się w wątpliwość ich kobiecość i możliwości ich ciała. W b r e w silnej promocji karmienia piersią w szpitalach spotykają się z brakiem pomocy w przystawianiu dziecka, dokarmianiem noworodka butelką bez ich zgody. Trzeba jednak zaznaczyć, że brakuje t u równowagi, ponieważ powszechnie, nawet wśród mam karmiących butelką, panuje przekonanie, że pokarm matki jest dla dziecka najlepszy (dyskusje dotyczą tego, czy te korzyści naprawdę są tak wielkie, jak na to wskazują osoby zaj¬ mujące się promocją karmienia piersią) . Jedna z moich rozmówczyń, mimo że nie¬ mal od początku karmi butelką, pisze: „Zgadzam się w 100 proc., że karmienie pier9 10 11 9 Przy c z y m niewiele kobiet w p r o s t pisze o t y m , że nie k a r m i piersią, b o nie chce, b o taki był ich świadomy wybór. W i ę k s z o ś ć d z i e w c z y n , które karmią swoje dzieci m l e k i e m m o d y f i k o w a n y m , r o b i to, bo nie dało rady, z różnych p r z y c z y n , karmić piersią. 10 Potwierdza t o ankietowe badanie A n n y Z d r o j e w s k i e j - Z y w i e c k i e j : „karmienie piersią stanowi obecnie normę w p o l s k i m społeczeństwie [ . . . ] o p i n i e kwestionujące wartość karmienia piersią z jed¬ nej strony reprezentują rzeczywiste poglądy kobiet na t ę kwestię, z drugiej zaś są swojego r o d z a j u strategią obronną, przyjmowaną przez nie w sytuacji wewnętrznego sprzeciwu w o b e c »laktacyjnej« n o r m y bądź niemożności jej spełnienia. [ . . . ] n o r m a ta została silnie uwewnętrzniona, czego d o w o ­ d e m jest powszechna zgoda na nią obecna w sferze deklaracji". 11 Także d o k u m e n t Żywienie niemowląt i małych dzieci. Standardy postępowania dla Unii Europejskiej jed¬ noznacznie określa normę: „Po pierwsze, karmienie piersią jest n a t u r a l n y m , właściwym dla g a t u n k u 245 �Magdalena Radkowska-Walkowicz sią jest najlepsze, ponieważ pokarm matki jest dla dziecka najlepszy i najwłaściwszy (przeciwciała odpornościowe, witaminki itd., itp.) w odróżnieniu od sterylnego mle¬ ka modyfikowanego. Ponadto cudowne chwile bliskości matki z dzieckiem". Takie podejście do karmienia piersią, w razie porażki, prowadzi do wyrzutów sumienia: „Kiedy musiałam dokarmić dziecko butelką, miałam takie poczucie winy, że się roz¬ płakałam, chociaż jednocześnie dawałam jeść głodnemu dziecku". Inna mama pisze: „Mnie tylko serce z bólu pękało - ta mozolna walka o karmienie piersią okazała się stanowczo ponad moje siły. Później walczyłam sama ze sobą - czułam się, jakbym była matką drugiej kategorii, »gorszą« matką, która nie potrafi własnego dziecka nakarmić piersią...". I dodaje: „Dziś, mimo że mój synek ma już prawie trzy lata, jest zdrowym, wesołym i rozgarniętym chłopcem, łzy w oczach mi stają, kiedy widzę inną mamę z maleństwem przy piersi. Tak trudno jest mi się pogodzić z t y m , że mnie się to nie udało". Jednak potoczne doświadczenie wielu z nas (przy czym po¬ toczne doświadczenie ma to do siebie, że łatwo znajduje argumenty popierające sprzeczne tezy) wskazuje, że pokarm matki nie ma znaczącej przewagi nad mle¬ kiem modyfikowanym. Po przeanalizowaniu wielu wypowiedzi na ten temat, trudno mi się nie zgodzić z semi-dolce: M a m y k a r m i ą c e s z t u c z n i e skarżą się, ż e w s z p i t a l a c h zmusza się je, d o k a r m i e n i a p i e r ­ sią. M a m y k a r m i ą c e piersią skarżą się, że w s z p i t a l a c h w b r e w i c h w o l i , c z ę s t o b e z i c h w i e d z y d o k a r m i a się i c h d z i e c i . M a m y b u t e l k o w e mówią, ż e b r a k i m i n f o r m a c j i o m l e k u p o c z ą t k o w y m , ż e nie w i e d z ą jak k a r m i ć , c z y m k a r m i ć , j a k i m m l e k i e m , s m o c z k i e m , b u t e l k ą i t d . M a m y p i e r s i o w e mówią, że b r a k i m i n f o r m a c j i o t y m jak przystawiać, skąd w i e d z i e ć , c z y d z i e c k o jeszcze je, c z y się najada, i t p . M a m y pier¬ s i o w e t e ż w s z p i t a l a c h są narażone na k o m e n t a r z e , s p o t y k a j ą się z b r a k i e m elemen¬ tarnej w i e d z y na t e m a t f i z j o l o g i i l a k t a c j i i k a r m i e n i a piersią u p e r s o n e l u m e d y c z n e g o . Jako mama poniekąd p i e r s i o w a t e ż b a r d z o nie lubię pytań o to, jak k a r m i ę . T o m o j e c y c k i w k o ń c u . K i e d y mama p i e r s i o w a i d z i e z d z i e c k i e m d o lekarza, p o n i e w a ż b o i się, ż e d z i e c k o się n i e najada, zamiast f a c h o w e j p o r a d y p o m o c y z a z w y c z a j słyszy „da b u t l ę " . O t o c z e n i e w y p y t u j e nie t y l k o o t o c z y k a r m i m y ale słysząc ż e tak, k a r m i m y piersią, pojawiają się o d r a z u k o m e n t a r z e „a na p e w n o się najada? M o ż e masz za słaby p o k a r m ? " . Jeśli k a r m i m y piersią dłużej niż 4 - 6 m i e s i ę c y patrzą na nas jak na u f o - b o p o co, b o p r z e c i e z t o m l e k o n i c nie w a r t e . Jak b y ś m y nie karmiły o t o c z e n i e k r y t y k u ­ je, lekarze krytykują i o g ó l n i e jest źle. M y s l ę sobie, ż e t e n szacunek należy się w s z y s t ­ k i m m a m o m . Z e w y b ó r s p o s o b u k a r m i e n i a t o nasza, i t y l k o nasza r z e c z . Z e w s z p i ­ t a l u t o m a t k a p o w i n n a d e c y d o w a ć o t y m jak k a r m i ć . [ . . . ] M y ś l ę r ó w n i e ż , ż e n i e s t e t y ludzkiego sposobem karmienia niemowląt i małych d z i e c i , więc jako takie nie wymaga uzasadniania. Po drugie, »wyłączne karmienie piersią jest p u n k t e m odniesienia lub m o d e l e m n o r m a t y w n y m , w o b e c którego wszystkie alternatywne m e t o d y karmienia p o w i n n y być porównywane ze względu na przy¬ rost masy ciała, zdrowie, rozwój i wszystkie inne krótko- i długoterminowe wyniki«" ( w w w . m l e k o mamy.pl/uploads/materialy/standardy_skan_small.pdf). 246 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu w i n a za t a k i stan r z e c z y l e ż y w nas m a t k a c h . Z e p o w i n n y ś m y b y ć b a r d z i e j p e w n e sie­ bie, w i e r z y ć w siebie, swoją i n t u i c j ę i to, ż e t y l k o m y m a t k i w i e m y c o dla n a s z y c h dzie¬ ci najlepsze, W i e d z i e ć , ż e t y l k o m y d e c y d u j e m y o n a s z y c h d z i e c i a c h , n i e p o ł o ż n e , lekarze i t p . E g z e k w o w a ć t o swoje p r a w o . N i e b a ć się. N i e p o z w a l a ć się w t r ą c a ć ob¬ c y m l u d z i o m w k w e s t i e k a r m i e n i a n a s z y c h d z i e c i . [ . . . ] T o nasz w y b ó r j a k k a r m i m y i n i k o m u nic d o tego. N i e musimy się tłumaczyć. N i g d y n i k o m u (semi-dolce, f o r u m K B ) . Dalej autorka trafnie diagnozuje społeczne podłoże takiego stanu rzeczy: T e n b r a k s z a c u n k u i nastawienie, ż e w s z y s c y w o k ó ł w i e d z ą c o dla nas i n a s z y c h d z i e c i jest najlepsze n i e p o j a w i a się, k i e d y d e c y d u j e m y o t y m , ż e b y k a r m i ć s z t u c z n i e . N i e p o j a w i a się t a k ż e w t e d y , g d y nasze d z i e c k o p r z y c h o d z i na świat. Pojawia się w c z e ś n i e j , k i e d y j e s t e ś m y w ciąży. J u ż w ó w c z a s w i e l e o s ó b t r a k t u j e k o b i e t y , j a k b y w r a z z ciążą o d e b r a ł o i m r o z u m i n i e umiały o siebie z a d b a ć . Pozwalamy na to. N i e s p r z e c i w i a m y się, n i e g ł o ś n o i wyraźnie. I t o jest nasz b ł ą d ( s e m i - d o l c e , f o r u m K B ) . W t y m fragmencie warto zwrócić uwagę także na charakterystyczną dla współ­ czesnego społeczeństwa neoliberalnego apoteozę indywidualizmu, osobistej o d p o ­ wiedzialności za własne czyny wolności w y b o r u (por. Wall .2001, s. 603). Te cechy nakładają się na inną nowoczesną formułę: wiarę w możliwość i konieczność kształ¬ towania dziecka wedle doskonałego planu. Dziecko t o przede wszystkim projekt i jeśli specjaliści mówią, że lepsze dla dziecka jest „karmienie naturalne", w projekt należy je wpisać. Jak radzą sobie w tej sytuacji mamy butelkowe? Przywołują zasa¬ dę: szczęśliwa mama t o szczęśliwe dziecko. I , pozostając w retoryce odpowiedzial¬ ności moralnej, powtarzają: t o nie moja wina. Kiedy dziecko jest dorosłe Karmienie piersią jako społeczna norma jest pewną deklaracyjną pułapką. Okazuje się bowiem, że ta akceptacja nie d o t y c z y kobiet, które decydują się na dłuższe kar¬ mienie piersią. C o znaczy dłuższe? Trudno t u o jedną odpowiedź. Dla jednych bę¬ dzie to pół roku, dla innych — rok. Kobiety które pytałam, do kiedy kobieta powin¬ na karmić swoje dziecko piersią, mówiły o roku, rzadziej dwóch latach. Powtarzała się formuła: dopóki matka i dziecko będą mieli na to ochotę, dopóki dziecko samo nie zrezygnuje. Niewątpliwie o przemianach w obyczajowości i podejściu d o ról płciowych świadczy odpowiedź: „Tyle ile kobieta ma na t o ochotę, siłę i czas" (ma¬ ma karmiąca butelką). Padały także odpowiedzi: nie wyobrażam sobie karmienia piersią dziecka, które chodzi; albo: które mówi („Hardcore podawac piers czemus co juz m o w i " — 18_lipcowa1, forum K P ) . Bardzo często na forach spotkać można się z zupełną nietolerancją wobec kobiet, które karmią starsze dzieci: t o zboczone, obrzydliwe, t o nieestetyczne, niesmaczne — najczęściej argumenty odsyłają właśnie do poczucia estetyki. C h o ć wiele matek jako legitymizację swoich działań przy¬ wołuje opinię W H O na temat karmienia kobiecym pokarmem — która zaleca, żeby karmić wyłącznie piersią d o szóstego miesiąca życia, a potem wprowadzać inne 247 �Magdalena Radkowska-Walkowicz posiłki, nie przestając karmić piersią przynajmniej do skończenia przez dziecko drugiego roku życia - dłuższe niż rok karmienie wybiera niewiele z nich. Oprócz wspomnianych argumentów odwołujących się do poczucia estetyki po¬ jawiają się motywacje psychologiczne: o niezdrowej więzi między matką a dzieckiem, 0 niemożności usamodzielnienia się dziecka itp. - argumentacje odpierane opowieś­ ciami o samodzielności dzieci długo karmionych piersią (por. cycusialka.bloog.pl). Chyba rację ma Ewatorka, która na forum portalu Laktacja.pl, pisząc o pozyty¬ wnych aspektach długiego karmienia piersią, diagnozuje: „Odnosze wrazenie ze panuje jakis paniczny lek w nowoczesnych spoleczenstwach, o to zeby dziecko nie bylo przypadkiem przywiazane do rodzicow, do matki". Dziecko, które przejawia już oznaki samodzielności (mówi, chodzi, przeszło symboliczną granicę roku - je¬ dząc t o r t i słuchając, jak mu się śpiewa Sto lat) czy, mówiąc językiem psychoanalizy, przeszło fazę lustra i zyskało pierwsze złudzenie na swój temat, integralności 1 osobności, nie powinno już, według powszechnej opinii, przejawiać takiej cie¬ lesnej symbiozy z matką . „Taki duży a jeszcze cysiasz?" - usłyszał mój syn w dniu pierwszych urodzin, jakby była najwyższa pora, aby wziął odpowiedzialność za swoje czyny. Dziecko szybko ma być osobnym obywatelem. Dorosłym. Chyba dla¬ tego tak wiele z nas, przywiązanych do zaleceń współczesnych dietetyków, słyszy: jeszcze nie dajesz mu czekolady? Robisz krzywdę dziecku! - takie słowa kierowane są do rodziców już kilkumiesięcznych dzieci. Czasem same matki prześcigają się, która szybciej da swojemu dziecku „dorosłe" jedzenie: a mój już je parówki, a mój kotlecika, a mój dwumiesięczniak uwielbia jabłuszko - co jednak na forach interne¬ towych, które monitorowałam, i wśród moich rozmówczyń nie jest popularne. 12 Boimy się też tego za bliskiego kontaktu - swie-tlik o dwulatku karmionym pier¬ sią: „to jakaś odmiana pedofilii" (forum Jedzenie); patrycja0 dodaje: „Ostatnio znajo¬ ma z pracy z cyklu »wiem wszystko najlepiej« omal z krzesła nie spadła na wieść że JESZCZE karmię piersią swojego 11-miesięcznego synka. Dowiedziałam się miano¬ wicie, że prawdopodobnie wyrośnie na dewianta seksualnego (bo szczególnie chłopcy od cycka mają takie tendencje)" (patrycja0, forum K P ) . Ktoś inny nie ma wątpliwości: „dla mnie karmienie 3 lata to masturbacja" (ull-lak, forum K P ) . I tu pojawia się kolejny powód niekarmienia piersią: seksualizacja ciała kobiece¬ go, zwłaszcza biustu, i co z t y m związane, wstyd przed publicznym jego pokazywa¬ niem (por. Smyth 2008). Doświadczenie wielu kobiet karmiących swoim pokar¬ mem wskazuje na rozdzielne traktowanie zarówno przez nie, jak i ich partnerów, piersi jako obiektu seksualnego i jako elementu zaspokajającego potrzeby dziecka. Dla niektórych kobiet może to być trudne ze względu na silną fetyszyzację biustu we współczesnej kulturze (por. Stearns 1999, s. 309). D o tego dochodzi strach przez wprowadzaniem dziecka w sferę seksualności. N i e bez przyczyny w dyskusjach mię- 12 Być m o ż e c h o d z i t e ż o kwestię pamięci (dyskursywnej, uświadamianej): samodzielny człowiek w naszej kulturze nie p o w i n i e n pamiętać, znać piersi m a t k i . 248 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu dzy „piersiowymi" a „butelkowymi" często pojawia się argument wspólnego spania z dzieckiem. Wiele aktywnych uczestniczek forum KP, zwłaszcza tych, które decydu¬ ją się dłużej karmić piersią, deklaruje, że dziecko śpi z nimi i ich partnerami w łóżku i wszystkim jest z t y m dobrze. Inne matki są oburzone. Można t u mówić o dwóch przeciwstawnych wzorcach wychowania dziecka (jest ich oczywiście więcej i rzad¬ ko występują w formie czystej), które często konfrontowane są w dyskusjach inter¬ netowych. Pierwszy zakłada długie (dwu-, trzyletnie) karmienie piersią, także w no¬ cy, jeśli dziecko wyraża chęć, spanie z nim w jednym łóżku, co przede wszystkim ułatwia nocne karmienie, noszenie dziecka w chuście, niepodawanie smoczka. W drugim modelu stawia się akcent na dyscyplinę, przesypianie przez dziecko nocy i samodzielne usypianie, szybkie wprowadzanie „dorosłego" jedzenia i szybkie przeprowadzenie się do własnego pokoju. N i e można jednak w ogóle tego podziału utożsamiać z podziałem na matki niepracujące zawodowo, pozostające gospody¬ niami d o m o w y m , i matki aktywne zawodowo. Teściowa W pewnym stopniu odzwierciedla on jednak podział na metody wychowawcze: te wybierane przez nas (z zastrzeżeniem, że dotyczy to pewnej grupy kobiet) i te pro­ mowane w czasach naszych rodziców (lata 60.—80. X X w . ) . Agmani podsumowuje to w ten sposób: k a r m i e n i e c o iles, w g skali, o d l i c z a n i e , jeszcze o b o w i a z k o w a p r z e r w a n o c n a i p o t e m ta d u m a z p u l p e t a , n o r m a l n i e j a k z malucha z t a l o n u i czeskiego k r y s z t a l u na m e b l o sciance. Teraz w sumie jakos d o p i e r o w r a c a w y c h o w a n i e z o r i e n t o w a n e na p o t r z e b y d z i e c k a — k a r m i e n i e , spanie z d z i e c k i e m , p o k i p o t r z e b u j e , noszenie, p r z y t u l a n i e , chu¬ sty, masaze, t r a k t o w a n i e malucha o d p o c z a t k u z s z a c u n k i e m (a n i e d z i e c i i r y b y . ) . T e s c i o w a m o z e o t y m n i e m i e c p o j e c i a (agmani, f o r u m K P ) . Teściowa jawi się kobietom jako antyautorytet. Jest nim częściej niż matka, która też inaczej karmiła, ale dziś, jak nieraz słyszałam, ufa swojej córce. Jedna z ankieto¬ wanych dziewczyn na pytanie o stosunek swojej matki d o karmienia piersią odpo¬ wiada: „Pozytywny; uznaje mnie za »autorytet« w tej dziedzinie — zauważyła, że sporo na ten temat wiem i to, co jej mówię, zgadza się z wiedzą, którą teraz dosta¬ je z prasy T V Internetu itp.". Tradycyjna droga transmisji wiedzy i doświadczenia kobiecego, od matki d o córki, wskutek odziaływania nowych źródeł wiedzy zmie¬ niła swój kierunek. Dziś matki mogą uczyć się od córek. Teściowym i synowym taka relacja jest dostępna rzadko. Teściowe w opowieściach moich respondentek często nie wierzą w to, że dziecko może się najeść samym mlekiem z piersi, że wystarczy ciało żony (partnerki) ich syna, aby wnuk rósł zdrowy Niektóre też po prostu wyco¬ fują się i nie udzielają żadnych rad. Niemniej i w tej sferze widoczne jest silne napię¬ cie między kobietą a matką jej męża, napięcie, które doskonale zna potoczna (i pro¬ fesjonalna) psychologia, a także antropologiczne studia nad relacjami rodzinnymi. 249 �Magdalena Radkowska-Walkowicz 5.kina szuka u dziewczyn z forum KP pocieszenia: Jak w i d z e d z i e c i k a r m i o n e b u t e l k ą g r u b i u t k i e , d u ż e t o m i się chce w y ć . Z a ł u j e , ż e kar¬ miłam piersią, chciałam d a ć m o j e m u d z i e c k u t o co najlepsze a w y s z ł o na o d w r ó t . Teś¬ c i o w a m i nie daje ż y ć „a mówiłam c i żebyś dokarmiała butelką, teraz j a d ł b y w s z y s t k o " (5.kina, forum K P ) . Pomoc przychodzi od razu: „a jesli przejmujesz się teściowa, to nic C i nie poradzę, bo sama mam ciagłe boje, czemu on na piersi głównie, czemu nie dostaje C O D Z I E N ¬ NIE zupki i deserku, i t p . " (emailia, forum KP),- „Tesciowa wyslij na Ksiezyc,--)" (marsupilami25, , forum KP); „Wyluzuj kobieto. Tesciowe to potrafia czlowieka dobic :) Ja karmie buteka i co? Myslisz, ze moja tesciowa zadowolona? Z a p o m n i j . . . (w_isienka, forum KP)"; „I to jest najwazniejsze — zdrowe, dobrze rozwijajace sie dziecko! A nie male sumo, bo sie tesciowej gdzies zakodowalo, ze niemowle ma byc grube [ . . . ] . Tesciowa olej, to jest takie pokolenie, któremu (przynajmniej czesciowo) wyprano mozgi" (agmani, forum KP). Dziewczyna żaląca się na teściową i jej rady w sprawie karmienia czteromiesięcznego dziecka dostaje radę: „Precz z sucharkami z wodą i cukrem i precz z teściową" (renia_84, forum Niemowlę). „Ania, wytrzymaj. Tesciowa wylacz, bo to naprawde fatalne radio ,-)" — radzi agmani ani-a9, której his¬ toria walki z niskimi przyrostami wagi syna, z lekarzami, teściową i mężem, walki ze „starą" wiedzą, walki o karmienie piersią stała się historią wzorcową, pokazową na forum Karmienie Piersią. Historię początkującej matki czyta się jak sensacyjną nar¬ rację: miesięczny synek za wolno przybiera na wadze. Pediatra każe dokarmiać. Matka, wspierana przez dziewczyny z forum, postanawia jeszcze nie wprowadzać mleka modyfikowanego. Zwiększa częstotliwość karmień piersią, wyrzuca smo¬ czek. Waga trochę lepsza, ale nadal za mała. Pediatra straszy szpitalem, choć przy¬ rosty mieszczą się w normie. Dziewczyny z forum jak mantrę powtarzają: karm jak najwięcej piersią. Teściowa nie daje spokoju. Mąż staje po jej i lekarki stronie. Mat¬ ka, płacząc, podaje sztuczne mleko. Laktacyjna inkwizycja ją wspiera. Dziecko wy¬ miotuje, ale zjada. Matka powoli wycofuje się ze sztucznego mleka, a dziecko ładnie rośnie. Dziewczyny gratulują. Dla lekarki to za mało. Kobieta zmienia pediatrę. Nowa doktor jest z przyrostów zadowolona. Całe forum triumfuje. Matka całkowicie odstawia mleko modyfikowane. I wszyscy żyli długo i szczęśliwie. Narracja trwa na forum nadal, ale już nie przypomina thrillera medycznego, lecz sielankę. Wybory Takich historii jest bardzo wiele. Pokazują, w jak trudnej sytuacji znajduje się współ¬ cześnie matka, która musi wybrać między różnymi ekspertami, a stawka jest wysoka: zdrowie jej dziecka. Tradycyjni eksperci — czyli starsze kobiety z tej samej wspólno¬ ty — zostają odrzuceni od razu. Pojawia się wyjątkowo silny głos: współczesna me¬ dycyna. Jak nie zaufać pediatrze? Tylko jeśli będziemy mieli w zanadrzu jeszcze sil250 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu niejszego eksperta. I t u przychodzi z pomocą nowa wspólnota matek, p o d prze¬ wodnictwem M o n i k i Staszewskiej. Postępowałam z g o d n i e z r a d a m i d o ś w i a d c z o n y c h f o r u m e k i zlewałam pediatrę. O z g r o z a ! m a t k a l e c z y d z i e c k o na f o r u m i n t e r n e t o w y m i l e k c e w a ż y lekarza! A l e c o ż , po owocach i c h p o z n a c i e . . . O p ł a c i ł o się! Apeluję d o w s z y s t k i c h mam maleńkich d z i e c i , n i e d o k a r m i a j c i e s z t u c z n i e ! U m n i e b e z w z g l ę d u na t o c z y d z i e c k o b y ł o k a r ­ m i o n e t y l k o piersią, c z y miała r o z s z e r z a n ą d i e t ę w k i e r u n k u d o r o s ł e j , zawsze była m a ­ leńka. [ . . . ] T o w s z y s t k o t o na p e w n o zasługa k a r m i e n i a piersią (ciągle ją karmię) i o g ó l ­ nie s t o s o w a n i a „ a t t a c h m e n t p a r e n t i n g " c z y l i spanie z r o d z i c a m i , n o s z e n i e w p o u c h u czy mei taiu (wcześniej chusta). N o i ostateczny argument p r z e c i w k o przestawianiu na s z t u c z n e : o s t a t n i o m o c n o się p o c h o r o w a ł a m [ . . . ] W t y m czasie m ł o d a ciągle była k a r m i o n a piersią i wprawiła w s z y s t k i c h w osłupienie, g d y ż w zasadzie nie z a c h o r o w a ­ ła, [ . . . ] W i e m , ż e m o ż e b y ć t r u d n o u t r z y m a ć k a r m i e n i e piersią, s z c z e g ó l n i e g d y ma się w s z y s t k i c h p r z e c i w k o sobie, ale stawką jest z d r o w e dziecko. G d y b y m się ugięła p e w n i e miałabym n i e r u c h a w e g o spaślaka, ł a p i ą c e g o w s z e l k i e m o ż l i w e infekcje ( t o z o b s e r w a c j i i n n y c h z n a j o m y c h d z i e c i ) , ale w t e d y o t o c z e n i e w p o s t a c i b a b ć i l e k a r z y b y ł o b y z a d o w o l o n e ( s u g a r x x x , f o r u m Karmienie piersią powyżej roku). I jeszcze jeden wpis świadczący o wielości systemów eksperckich, konieczności w y b o r u jednego z nich i odnalezieniu się we wspólnocie kobiet: jak na razie najlepiej w y c h o d z ę nie słuchając jej [ p e d i a t r y - M . R . - W ] (jak m i radziłyś­ c i e ) , c z y t a j ą c t o f o r u m i l a k t a c j a . p l i p r z y p r o b l e m a c h d z w o n i ą c d o p. M o n i k i : ) A l e w s z y s t k o t o robiłam t r o c h ę w k o n s p i r a c j i , t z n . j a k m n i e mama b ą d ź t e ś c i o w a pytały ( c z y t . o d p y t y w a ł y ; ) ) , dlaczego n i e daję s y n k o w i b u t e l k i w 2 m - c u , s m o c z k a u s p o k a jacza, m a r c h e w k i w 4 m - c u , dlaczego jeszcze t y l e k a r m i ę piersią itp. - o d p o w i a d a l a m , ż e tak, b o t a k mówi nasza p e d i a t r a . . . Inne a r g u m e n t y nie działały N o a mąż z a d o w o ­ l o n y ż e t a k i a u t o r y t e t p r z y w o ł u j ę , żeby mamusi p r z y k r o n i e b y ł o : ) A l e w c z o r a j się wydało, ż e kłamałam! N a w i z y t ę kontrolną p o s z e d ł ze mną p i e r w s z y raz właśnie m ó j mąż, w i e l k i f a n l e k a r z y [ . . . ] . Z t e g o w z g l ę d u , ż e t a k p o w i e m , psychologicznego (słowa l e k a r z y są ś w i ę t e ) ukrywałam t e ż p r z e d n i m „ z a l e c e n i a " naszej p a n i d o k t o r . [ . . . ] N o i o d w c z o r a j t ł u m a c z ę m ę ż o w i , ż e c o ś m i się pomyliło, ze t o Pani ekspert t a k mówiła, ż e c o ś musiał ź l e u s ł y s z e ć : ) n o b o p r z e c i e ż t a k sama z siebie t o c o ja m o g e w i e d z i e ć : ) Jak t o d o b r z e , ż e m o ż n a p o w o ł a ć się na Panią M o n i k ę : ) (emailia, f o r u m KP). A b y ta nowa wspólnota kobiet (de facto pochodzących z różnych części świata, uczestniczkami opisywanych forów często są bowiem osoby mieszkające w Anglii, Francji czy Stanach Zjednoczonych) wymieniających się doświadczeniami mogła wywierać tak mocny nacisk, musi odwoływać się d o silnych autorytetów, a wiemy już, że nie będą nimi starsze kobiety ani pediatrzy (oczywiście bywają też „dobrzy" lekarze, znający się na sztuce karmienia piersią). W przypadku bohaterek tej pracy jest to przede wszystkim W H O , bardzo często przywoływana na forum, ponadto konsultantki laktacyjne i różne organizacje zajmujące się promocją karmienia pier251 �Magdalena Radkowska-Walkowicz sią oraz artykuły z anglojęzycznej prasy specjalistycznej. Jest jeszcze jedno, dotąd niewymienione, źródło legitymizacji karmienia piersią: natura. Dyskurs laktacyjny jest silnie związany z kulturowym konstruktem natury chara¬ kterystycznym dla późnej nowoczesności. Natura przedstawiana jest tu jako byt czys¬ ty, niezmienny, mądry i odwieczny (por. Wall 2001). Jej prawa są niekwestionowalne i nie wymagają dodatkowej legitymizacji — mleko matki „jest idealnie dostosowane do potrzeb dziecka", „jest zawsze bezpieczne", jak przyznają i matki, i autorzy mate¬ riałów promocyjnych . Pokarm kobiety jawi się jako substancja doskonała, nieskażo¬ na chemią i nieczystymi interesami wielkich korporacji, w przeciwieństwie do mo¬ dyfikowanego mleka, w którym, jak możemy przeczytać w wielu internetowych przekazach, mają znajdować się potencjalnie szkodliwe składniki chemiczne, a także, nierzadko, robaki. C o ciekawe, mleko kobiety, zgodnie z laktacyjną doktryną, za¬ wsze jest lepsze od tego sztucznego, w nim przechowuje się ta część natury, której człowiek nie może zanieczyścić. Mleko kobiety nie tyle jest tak dobre jak ona sama (jak głosi materiał edukacyjny cytowany przez Glendę Wall, 2001, s. 597), ile za¬ wsze jest dobre, bez względu na moralne i żywieniowe w y b o r y karmiącej. 13 W a r t o zauważyć, że tam, gdzie mamy odwoływanie się do świata zwierząt i na¬ tury tam często — jak w poniższych fragmentach — mocno są atakowane tzw. matki butelkowe. Kiedy bowiem staje się po stronie tak zdefiniowanego związku człowie¬ ka z naturą, konsekwencją jest negacja tego, co nawet w nazwie ma „sztuczne". „Na samo brzmienie słów»mleko mo-dy-fi-ko-wa-ne« dostaję gęsiej skórki (a napis T R U ­ C I Z N A i trupie czaszki zaczynają mi wirować przed oczami)" — pisze jedna z matek. Inna na pytanie o stosunek do karmienia butelką bez ogródek przyznaje: J e d n o z n a c z n i e negatywny. A k c e p t u j ę k a r m i e n i e b u t e l k ą t y l k o w sytuacjach k r y t y c z ¬ n y c h : m a t k a nie żyje l u b nie jest w stanie k a r m i ć d z i e c k a z w a ż n y c h p o w o d ó w ( c i ę ż k a choroba, leczenie wykluczające karmienie, upośledzenie gruczołu sutkowego). R ó w n i e ż k a r m i e n i e w s p o m a g a j ą c e nie p o w i n n o w g m n i e o d b y w a ć się p r z y p o m o c y b u t e l k i . N i e u z a s a d n i o n e z a s t ę p o w a n i e b u t e l k ą m a t c z y n e j p i e r s i jest n i e h u m a n i t a r n e względem dziecka. K o b i e t y chętnie odwołują się do „mądrości" świata natury, która — trzeba to wy¬ raźnie powiedzieć — jest pewną kulturową, historycznie uwarunkowaną kategorią: 13 M l e k o m a t k i przedstawiane jest jako c u d o w n y środek, a karmienie piersią ma przynosić korzyś¬ ci nie t y l k o samemu d z i e c k u , ale i matce, a także r o d z i n i e , k r a j o w i i środowisku. W ulotce wydanej przez I n s t y t u t M a t k i i D z i e c k a czytam m . i n . : „Wykorzystanie rezerw, jakie tkwią w k a r m i e n i u piersią, pozwala lepiej gospodarować finansami r o d z i n y i kraju. [ . . . ] Pozwala r o d z i n i e lepiej funkcjonować, zapewniając o p t y m a l n e z d r o w i e dziecka". To, że sprawa wykracza poza wybór kobiety, jak karmić ma swoje dziecko, d o b r z e pokazuje fragment oświadczenia senator Janiny Fetlińskiej, skierowanego d o ministra z d r o w i a na 39. posiedzeniu Senatu 14 września 2 0 0 7 r.: „Najwyższy czas, aby ustalić naro¬ dową i gwarantowaną przez rząd politykę żywienia niemowląt i małych d z i e c i , chroniącą karmienie piersią jako ważny c z y n n i k " . 252 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu Ja k a r m i ę piersią, b o j e s t e m ssakiem a w s z y s t k i e ssaki karmią s w o j e p o t o m s t w o własnym m l e k i e m [ . . . ] T o p r a w o naturalne w y z n a c z y ł o t a k i e k a r m i e n i e d z i e c i i dlate¬ g o jest najlepsze d l a mnie, n i e s p o s ó b t e g o n i c z y m p o d w a ż y ć i ż a d e n a u t o r y t e t na¬ u k o w y m n i e nie przekona. Jeśli k r o w a , k o t k a , suka nie c h c ą k a r m i ć s w o j e g o n o w o n a r o ­ d z o n e g o p o t o m s t w a t o nie m ó w i m y ż e „och t a k i j u ż ma charakter, taką o s o b o w o ś ć , ż e w s z y s t k o jest z nią o k " , t y l k o ż e jest t o w y n a t u r z e n i e , o d s t ę p s t w o o d n o r m y i p a t o l o ¬ gia. A m a t k i , k t ó r e n i e c h c ą k a r m i ć s w o i c h d z i e c i są u s p r a w i e d l i w i a n e , mówi się, ż e jest t o k w e s t i a o s o b o w o ś c i , w y b o r u , t e m p e r a m e n t u . [ . . . ] Z w i e r z ę , jeśli nie k a r m i ska­ z u j e p o t o m s t w o na ś m i e r ć (Justyna30, L a k t a c j a . p l ) . k a r m i e n i e własnego d z i e c k a własnym p o k a r m e m jest n i e t y l k o p r z y j e m n o ś c i ą , ale p r z e d e w s z y s t k i m p o w i n n o ś c i ą . T o n a j b a r d z i e j naturalna r z e c z na świecie. Rezygna¬ cja z k a r m i e n i a z p o w o d ó w i n n y c h niż z d r o w o t n e t o c z y s t y e g o i z m , głupota i k a l e c t w o umysłowe. T o t a k j a k b y żyrafa n i e karmiła s w o j e g o m ł o d e g o t y l k o szła d o s k l e p u i za c i ę ż k i e p i e n i ą d z e kupowała jakieś s z t u c z n e ś w i ń s t w o np. m l e k o z e b r y i podawała ja¬ kimś s z t u c z n y m g u m o w y m s m o k i e m ( d z i u b e l l a , f o r u m K B ) . Tego t y p u wypowiedzi, tak mocno i wprost krytykujące w y b o r y innych matek, nie są jednak bardzo częste na opisywanych przeze mnie forach i w innych źród¬ łach. Panuje t u pewna poprawność polityczna, spod której jednak wydobywają się słowa bolące matki butelkowe, wskazujące na dumę: „nigdy nie podałam mleka m o ­ dyfikowanego", czy poczucie wygranej - jeśli początki karmienia były trudne, a jed­ nak zakończyły się karmieniem piersią. Radość wspólnoty z każdej zbłąkanej owiecz¬ ki, która musiała zejść choć na trochę z naturalnej drogi, może być odczytywana jako atak na tę drugą stronę i wywyższanie się, o co tak często mają do karmiących pier¬ sią żal właśnie mamy butelkowe. C o ciekawe jednak, nawet kiedy mamy karmiące piersią odwołują się do porząd­ ku natury silnie podkreślają, niekoniecznie świadomie, kulturowość laktacji - że nie zależy od naszej fizjologii, że każda z nas może karmić, że mleko tworzy się w gło¬ wie itp. Na dowód podają nierzadkie przypadki matek adopcyjnych, którym udało się wykarmić noworodka. W b r e w słowom, ale zapewne nie intencji, Małgorzaty Szpakowskiej, która mówi: „U człowieka nic nie jest z natury N o , przepraszam, lak¬ tacja jest z natury. Reszta jest z kultury, z pewnych schematów, z przyzwyczajenia" (Szpakowska 2005). Mamy butelkowe jawią się tutaj jako wyrazicielki paradygmatu esencjalistycznego, dowodząc, że t o ich ciało dokonało wyboru, że t o ono prze¬ szkodziło im w karmieniu, a nie nastawienie. Można więc chyba zaryzykować tezę, że mamy karmiące piersią - choć konstruktywistki - otworzyły się na swoją cieles¬ ność, zwierzęcość, zaakceptowały ją, podczas gdy te drugie chcą ją maskować, b o czują, że jest w nas jeszcze jakaś silna, może złowroga natura. Wolą więc stawać po stronie tego, co przez ogół postrzegane jest jako kultura, i walczyć o człowieczeń¬ stwo człowieka, a kiedy oburzają się, że można karmić piersią dziecko, które mówi lub które chodzi, bronią granicy między człowiekiem a zwierzęciem, definiowanej 253 �Magdalena Radkowska-Walkowicz jako umiejętność posługiwania się językiem i chodzenia z wyprostowaną sylwetką na dwóch nogach. Jest oczywiście jeszcze bardzo wiele zmiennych, które wpływają na wybór spo­ sobu karmienia, a raczej na akceptację możliwości wyboru, bo jak pisałam, często kobieta nie definiuje swojej sytuacji jako możliwości wyboru, ale jako skazanie na niepożądane rozwiązanie. Niemniej opisany konflikt pokazuje, że i w kwestiach kar­ mienia piersią ścierają się różne tendencje epoki. Tak jest np. w przypadku stosunku do ciała: z jednej strony dążymy do negacji cielesności, z drugiej ciało stawiamy w centrum zainteresowania. Dążymy do nowej postemocjonalności, jednocześnie organizujemy się we wspólnoty, których członków łączą doświadczenia, także emocjonalno-cielesne (por. Breczko 2009, s. 2 6 - 2 7 ) . I trudno powiedzieć, czy wielość systemów eksperckich i łatwy do nich dostęp (przez Internet) ułatwia nam życie codzienne, czy przeciwnie: skazuje na ciągłą, paraliżującą niepewność. Walka trwa: o różne wizje człowieka, jego miejsce i rolę w ekosystemie, o władzę nadawania zna­ czeń i możliwość prawomocnego korzystania z ciała (by przywołać sformułowanie Pierre'a Bourdieu). A ciało kobiece niezmiennie pozostaje jednym z obszarów tej walki. Bibliografia Badinter E. 1998 Historia miłości macierzyńskiej, przeł. K. Choiński, Warszawa Blum L . M . 1993 Mothers, babies and breastfeeding in late capitalist America: the shifting contexts of femi­ nist theory, „Feminist Studies", v o l . 19, nr 2 Bobel C h . G . 2001 Bounded liberation: a focused study of La Leche League International, „Gender & So­ ciety", nr 15 Breczko S. 2009 Ciało w socjologii - między indywidualizacją na", nr 1 a polityzacją, „Kultura Współczes¬ de Beauvoir S. 2003 Druga płeć, przeł. G. Mycielska, M . Leśniewska, Warszawa Cierpka A., Zuralska R., Olszewski J., Gaworska-Krzemińska A . 2007 Wiedza położnic na temat karmienia piersią, „Problemy Pielęgniarstwa" nr 2, 3, s. 172-178 254 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu Davis-Floyd R., D u m i t J. (red.) 1998 Cyborg Babies. From Techno-Sex to Techno-Tots, London i N e w York Flandrin J.-L. 1998 Historia rodziny, przeł. A. Kuryś, Warszawa Galtry J. 2000 Extending the „bright line"-, feminism, breastfeeding, and the workplace in the United States, "Gender & Society", nr 14; 295 M a r t i n E. 1987 The Woman in the Body. A Cultural Analysis of Reproduction, Boston Okley J. 1996 Own or Other Cullture, London Okley J. (red.) 1992 Anthropology and Autobiography, London Sarnecka-Drużycka J. 2003 Radca dworu, błazen i szatan w jednej osobie..., „(op.cit.,)" nr 8 Smyth L . 2008 Qendered spaces and intimate citizenship-, the case of breastfeeding, „European Journal of Women's Studies" nr 15 Stearns C i n d y A. 1999 Breastfeeding and the good maternal body, „Gender & Society", nr 13 Szpakowska M . 2000 Jak wynaleziono miłość macierzyńską? Z Małgorzatą Szpakowską rozmawia Aneta Górnicka-Boratyńska, „Wysokie Obcasy", 15 stycznia 2005 Macierzyństwo - wybór czy instynkt? Z Małgorzatą Szpakowską rozmawia Hanna Bartoszewicz, maj, http://www.matkomnapomoc.pl/artykulyy9.html (dostęp 20.04.2010) Tu pogotowie laktacyjne... 2008 Tu pogotowie laktacyjne. Dzień z położną Moniką Staszewską, „Dziecko", listopad Wall G. 2001 Moral constructions of motherhood in breastfeeding discourse, „Gender & Society", nr 15 Zadrożyńska A. 2004 Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, Warszawa Zdrojewska-Zywiecka A. (w druku) Terror laktacyjny versus nagonka butelkowa. O konfliktach między kobietami 255 �Magdalena Radkowska-Walkowicz w zakresie praktyki macierzyństwa, w: Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, prak­ tyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce, red. R.E. Hryciuk, E. Korolczuk, Warszawa Zołądź-Strzelczyk D. 2002 Dziecko w dawnej Polsce, Poznań Źródła internetowe www.edziecko.pl www.laktacja.pl www.butelkowyblox.pl www.cycusialka.bloog.pl www.matkomnapomoc.pl 256 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52c4c18c8d7449fac2a6b18f716069ce.pdf a2991acd6cb48b49eb88c097609e2361 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1456 Title A name given to the resource Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.109-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa NIEBRAMIŃSKIE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU. BOGOWIE MNIEJSI 1 Każdy, kto zetknął się w literaturze poświęconej hinduizmowi z pojęciem „bogów mniejszych", „bóstw niższych" lub „bóstw innych", posiada pewne wyobrażenie na temat tych pojęć. W przedstawieniach religii Indii najczęś­ ciej wymieniane były one w dalszej kolejności za wielkimi bogami hinduiz­ mu, wielką trójcą Brahma, Wisznu i Siwa, czy też równie wielkich i popular­ nych bogów, jak Rama, Kryszna czy Paraśurama. Obie te grupy bogów zaliczane są zwykle do przeciwstawnych kategorii ze względu na wiele cech odróżniających je, m. in. zasięg ich oddziaływania, np. ogólnoindyjski lub regionalny, lokalny, czy też rodzaj i wielkość przypisywanej im mocy. Po­ stawiłem sobie pytanie - co się za tymi pojęciami kryje? Odpowiedź na to pytanie rzuca również więcej światła na kwestię źródeł ludowego hinduizmu. Poniżej przedstawiam moje uwagi na ten temat. * Historia badań hmduizmu liczy sobie już wiele lat. Tradycyjna indoiogía opierała swoje studia na badaniu klasycznych tekstów. Źródła pisane, nie tylko w sanskrycie, ale również w językach regionalnych, stanowią bogaty pod względem ilości, jak i treści zbiór materiałów, nie do końca zresztą zbadany. Polem zainteresowania etnologów jest również współczesna kul­ tura ludowa Indii, oparta w większości na przekazie ustnym. Powstaje pytanie czy są to dwie odmienne tradycje, te same, czy też może jeden z wariantów innych tradycji? Niemiecki etnolog G.D. Sontheimer postulo­ wał badania źródeł pisanych i równolegle badanie kontekstu, w jakim owe źródła powstawały (Sontheimer 1989, s. 2). W takim ujęciu są one wszystkie częścią jednego zbioru. 1 Inspiracją do napisania tego artykułu były badania terenowe przeprowadzone w latach 1989-1993 wśród pasterzy Raban w Gudżaracie i Radzastanie oraz plemienia Warli w stanie Maharasztra. �по DAGNOSŁAW DEMSKI Jednak ten zbiór nie jest bynajmniej jednorodny. Trudno zresztą auto­ rytatywnie wydzielić poszczególne tradycje, ponieważ wszystkie wątki i ele­ menty są zmieszane i ciągle jeszcze podlegają procesom sanskrytyzacji. Jeśli uznamy, że większość tekstów pisanych należy do tradycji bramińskiej, to z pewnością tradycje ustne zaliczyć można do ogólnej kategorii źródeł niebramińskich. Najbardziej znany podział, rodem z literatury klasycznej, na zachowania dharmya, czyli zgodne z obyczajem i adharmya, czyli niegodne braminów wydaje się być zbyt powierzchowny, chociażby przez fakt, że do tradycji bramińskiej, podobnie jak do ludowej, należą wisznuizm, śiwaizm i siaktyzm. Bardziej typowy dla tradycji bramińskiej jest wisznuizm, dla ludowej natomiast śiwaizm i siaktyzm. Tak więc elementy śiwaizmu i siaktyzmu zaadoptowane przez nurt bramiński uzyskały inną formę. Na przeciwległym biegunie hinduizmu bramińskiego rozwijały się nurty związane z pozostałymi kastami. Przede wszystkim był to ruch bhakti , podkreślający zasadę równości wszystkich ludzi wobec boga. Inny nurt kultów tantryckich podkreślał znaczenie osobistej mocy, dążenia do realiza­ cji, jako jedyne kryterium osiągnięcia pozycji. W obu nurtach tracił na znaczeniu status społeczny czy urodzenie. Te ruchy znajdowały odbiór wśród kast niebramińskich lub wręcz zaliczanych do najniżej stojących w hierarchii społecznej hinduizmu. Poza hinduizmem pozostawały długo szamanistyczne formy kultów plemiennych, chociaż i one uległy wpływom idei hinduizmu. Ponadto w środowisku grup niebramińskich rozwijały się lokalne formy synkretyczne łączące islamski sufizm z ideami bhakti. Ich zasięg był za­ skakująco szeroki, czego przykładem są Sikhowie, Kabir. Droga całkowite­ go oddania się bogu lub jego manifestacjom bhakti zdominowała z upływem czasu inne drogi hinduizmu. Idee islamu, propagowane głównie na północy przez sufizm, towarzyszyły rozkwitowi bhakti. Ruchy te objęły szerokie masy ludności pozostającej w dole hierarchii społecznej hinduizmu. Trudno o precyzyjne wskazanie początków poszczególnych elementów ludowego hinduizmu. Nie jest to moim celem. Chcę natomiast zwrócić uwagę na pewne najbardziej charakterystyczne cechy tych nurtów. Bramińskie zasady surowo domagały się zachowania ścisłych granic kasto­ wych, porządkowania rzeczywistości według reguł czystości i nieczystości. Wśród niebramińskich społeczności ludzie obdarzali na co dzień tym samym szacunkiem sanjasinów, joginów, gosainów, ale również pirów, fakirów i derwi­ szów, a więc postacie nie zawsze zaliczane do kategorii czystych rytualnie. W ikonografii siaktyzmu i tantry dominowały przedstawienia pierwiast­ ka żeńskiego, podczas gdy w ruchach bhakti, w tym kulcie Kryszny, pod­ kreślany był zwykle pierwiastek męski. 2 2 Początki ruchu bhakti na południu Indii datuje się na VI w. n.e., jego rozkwit na północy przypada na XIV w. n.e. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 111 W zależności od podejścia do tematu można generalnie wyróżnić w lite­ raturze kilka ujęć problemu bogów mniejszych. Bogowie mniejsi byli więc traktowani jako: - postacie reprezentujące jedną z wielu, ludową wersję Ramajany (Smith 1986, 1991); - demony i złe moce (O'Malley 1935; Crooke 1896); - problem deifikacji ludzi i przodków (Blackburn 1985; Coccari 1990; Thapar 1981; Aiyappan 1976; Pocock 1973); - przykład egzemplifikacji mozaiki lokalnie obowiązujących stosunków społecznych (Prakash 1986); - przykład synkretyzmu religijnego na pograniczu hinduizmu i islamu (Van der Veer 1992); - postacie reprezentujące plemienny kult przodków (Vitebsky 1995; Knipe 1977). Każdy z autorów używa odmiennych terminów dla rozróżnienia rodza­ jów bogów lub bóstw, najczęściej wysuwając na plan pierwszy pewne ich aspekty, pomijając inne. Cóż więc się za tym kryje? Fenomen kultu „bogów mniejszych" dotyczy głównie kultury ludowej, wiejskiej i plemiennej, ale nie tylko. Doświadczenie uczy, że również członkowie wyższych kast, czy wy­ znawcy innych religii, korzystają z pomocy tajemniczych sił, kryjących się za tymi pojęciami. Stąd płynie wniosek, że zjawisko to wykracza poza ramy jednej religii. Jakie rodzaje bogów, bóstw i innych nieziemskich istot wymieniają świę­ te księgi hinduizmu? Pomijam tu szczegółowe analizy źródeł pisanych. Jako przykłady posłużyły mi dane na ten temat przedstawione w Traktacie o Zac­ ności Manusmryti, który wymienia wiele ich rodzajów. Wśród nich znajdzie­ my „bogów starszych" (sans. sadhjowie, czyli „tych, którzy muszą być przebłagani"). Świat, który zamieszkują znajduje się ponad światem bogów. Bogowie ci związani są z Brahmą-stwórcą świata. Nie są oni tak bezpo­ średnio zależni od składania ofiary jak bogowie „normalni" (sans, deva); (Manusmryti 1985 s. 186). Dalsze grupy stanowią bohaterowie (sans. najaka, „ten, który wiedzie"), demiurgowie (sans. asura), pierwotnie dobre istoty boskie, które potem stały sie głównymi przeciwnikami bogów. Dalej ge­ niusze (sans. gandharva), którzy mieszkają w niebie, objaśniający boskie prawdy. Ojcowie pierwszej ludzkiej pary, miłośnicy kobiet, nachodzą je, by się z nim zespalać, są obdarzeni olbrzymimi genitaliami i uważani za ekspertów w muzyce. Dalej Marutowie, nauczyciele (sans. acarja, znający reguły postępowania, przewodnik duchowy). W dalszej kolejności półbo­ gowie (sans. jaksza), istoty półboskie z otoczenia Kubery, na ogół przyjazne. Przypominają ich także gana devata, grupa bogów pomocniczych należących do otoczenia ważniejszych bogów. Wymienieni są też przodkowie (sans. pitarah, czyli ojcowie), a wśród nich dwie kategorie: bezpośredni przodkowie danej osoby w prostej linii oraz protoplaści rodu ludzkiego w ogóle. Traktat zaleca uhonorować ich odprawiając ryt zaduszny i złożenie im w ofierze �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zadusznych kulek ryżowych. Pozostałe grupy to diabły (sans. piśaća), złe stwory o żółtawej cerze lubiący surowe mięso, upiory, czyli przerażający synowie Gniewu (sans. krodhd) oraz demony (sans. rakszasd) zrodzone ze stopy Brahmana, nawiedzające przerażające miejsca kremacji, przeszkadza­ jące w składaniu ofiar i pożerające ludzi. Już w czasach powstawania Traktatu o Zacności życie społeczne cecho­ wała bogata różnorodność. Tak długa lista bóstw i istot nieziemskich świad­ czy o dostrzeganiu złożoności grup stojących za różnymi kultami. Ewolu­ ująca myśl bramińska wykonała dużą pracę kodyfikacyjną, umożliwiającą wchłonięcie różnych kultów lokalnych i plemiennych przez główny nurt hinduzimu. To była przyczyna istnienia i wyliczania tylu możliwych istot nieziemskich. W mitologii indyjskiej Brahma, Wisznu, Siwa i inni obecni byli przy różnych etapach powstawania świata. To główne postacie panteonu Wielkiej Tradyq'i, znane na północy i południu, na wschodzie i zachodzie Indii. Także Indra, Jama czy inne. Wszystkie zaliczane są do rozwijającego sie nurtu ponadregionalnej Wielkiej Tradycji hinduizmu. Domyślamy się, że „bogowie mniejsi" należą do lokalnych „Małych Tradycji". Lokalność kultu jest pierwszą cechą, według której dokonano kategoryzacji. Generalnie w literaturze przedmiotu uważano, że ludowy hinduizm jest mieszaniną braminizmu z lokalnymi kultami animistycznymi, a pozyq'a, jaką zajmuje on w religii mas w danym rejonie zależy od tego, jak daleko sięgał tam wpływ braminów. Kult bóstw i złych duchów, związany z animizmem, miał najwięcej zwolenników wśród kast niższych, szczególnie pochodzenia drawidyjskiego. Tak pisali o tym Crooke i O'Malley (O'Malley 1970, s. 129). Podziałowi na tradycje wielką i małą odpowiadał także podział na kulty bramińskie i niebramińskie. Kontakt między nimi prowadził do rozległej wymiany i wzajemnych zapożyczeń, co zresztą znalazło się w zasięgu zainte­ resowań wielu badaczy. Rozwinął się nurt badań procesu hinduistycznej transformacji nazywany, za Srinivasem, procesem sanskrytyzaq'i lub hinduizacji (Srinivas 1965). W języku Traktatu o Zacności Manu i innych pism religijnych odpowiadało to podziałowi na sfery zachowań godne braminów, czyli dharmya i ich niegodne, czyli adharmya. Czy poza lokalnością są jakieś inne cechy wyróżniające kulty od siebie, ich przedmiot i specyfikę? Dawni autorzy wymieniali niektóre cechy kultów niebramińskich. Pod­ kreślano więc przede wszystkim fakt, że kapłanami kultów bogów mniej­ szych byli ludzie pochodzący z kast niższych, a bóstwa i istoty przebłagać można tylko za pomocą ofiar zwierzęcych (bawoły, owce, kozły, drób i świ­ nie), chociaż przyjmują także inne, bezkrwawe ofiary. Ponadto bogowie mniejsi przedstawiani są w nieznany ikonografii bramińskiej sposób, a więc najczęściej w postaci glinianych kopczyków, dzbanów, kamieni i drewnia­ nych kołków wbitych w ziemię, także drzew i owoców. Znane były również wizerunki koni i słoni lub jeźdźców. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 113 Zwrócono uwagę, że działania kultowe wypływają głównie z obawy przed ich potężną mocą, polegają na odstraszaniu ich, a ostatecznym celem miało być poczucie większego bezpieczeństwa. W pewnych przypadkach moc taka musi zostać przebłagana, ułagodzona lub jeśli kryje się za tym niebezpieczny demon szukający dla siebie miejsca na ziemi, należało go uspokoić znajdując mu je. W takim miejscu składano mu ofiary ofiary (O'Malley 1970 s. 133). Mamy więc tu podział na grupy społeczne, wyższe i niższe kasty. Lokalność w sensie wydzielonego terytorium, ale także w sensie odrębnej grupy społecznej. Fakt odmiennej ikonografii, prostych form przedstawienia wskazuje na odrębne ludowe źródła wyobraźni i bardziej wyrafinowane o bardziej złożo­ nej symbolice. Wreszcie dostrzeganie w kultach odmiennych form postrzegania świata, postaw i wyobraźni, podkreśla znaczenie innego systemu wartości i innego rodzaju „zakotwiczenia" w otaczającym świecie. Odstraszaniu służą różne działania, np. rysowanie specjalnych wzorów geometrycznych i postaci na ścianach domów, bicie w bębny, strzelanie na wiwat, stawianie na brzegach pól drewnianych kołków wbitych pionowo w ziemię lub ustawianie pionowo kamieni pomalowanych farbą (O'Malley 1970, s. 136). Mamy tu do czynienia z wyeksponowaniem ochronnego lub opiekuńczego charakteru tych bóstw. Innym przykładem potwierdzającym działania zmierzające do przebłaga­ nia i obłaskawienia złych mocy było stawianie świątynki na stałe w jednym miejscu dla krążących w pobliżu duchów. Były one groźne dla ludzi, zgodnie z przekonaniem, jeśli nie posiadały stałej siedziby. Fakt rozpoznawania ich po znakach, np. nieszczęścia w domu lub pojawienie się go we śnie jednego z członków grupy, świadczy o innych narzędziach poznawczych. W takim wypadku miejscowy wróżbita odczytuje wróżby i zaprasza wędrownego ducha do nowej siedziby w pobliżu wsi. Duch ten może przemówić za pośrednictwem medium należącego do rodu. W innym przypadku składa sie ofiary przed drzewem, które nawiedzają duchy. Pod koniec każdego miesią­ ca jedzenie wkłada się do garnków i ustawia na rozstajach dróg, sugerując w ten sposób duchom opuszczenie wsi (O'Malley 1970, s. 137). Tego rodzaju zachowania znane są we wszystkich częściach świata. Eksponowanie tych cech bóstw w kultach ludowych wskazuje na pierw­ szoplanową funkcję opiekuńczą tych bóstw. Potwierdzają to ich nazwy grama devata. Autorzy podkreślali ich dobre nastawienie do mieszkańców wsi lub grupy, jeśli regularnie dbają o nie i zaspokajają ich potrzeby, ale mogą stać się groźne dla mieszkańców, jeśli tylko zostaną zaniedbane. Każda wieś ma własne bóstwo opiekuńcze, którego władza nie sięga poza granice wsi (O'Malley 1970, s. 139). Należy dodać, że role bóstw opiekuń­ czych spełniają zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Te pierwsze cechują wyznawców siaktyzmu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI W kulturze ludowej ważną klasą bogów mniejszych byli także ubóstwieni przodkowie, lokalni bohaterowie, w tym także kobiety, które popełniły sati, czyli zginęły śmiercią męczeńską (O'Malley 1970, s. 152). Z tą kategorią bogów wiążą się bóstwa przedstawione w ikonografii w postaci wężów. Wreszcie ostatnią kategorią są nieziemskie istoty kryjące się w kulturze pod pojęciami demonów i złych duchów. Wyróżnia ich od pozostałych brak kultu i kapłanów. Klasyfikowani są jako najczęściej złe i nie posiadają atrybutów świadczących o funkcji ochraniania granic wsi. To właściwi strażnicy terytorium kszetrapala mają ich odstraszyć od granic wsi. Do­ magają się one ofiar zwierzęcych, a poświęcone im obrzędy kończą się często nocą opętańczym tańcem (O'Malley 1970, s. 154). Zjawisko to wy­ stępuje w całych Indiach. Ciała tancerzy wykręcają się w konwulsjach, wirowaniach i podskokach. Demony dzielą się na kolejne dwie kategorie, czyli na te, które posiadają imiona, rozpoznane atrybuty władzy oraz te, które imion nie posiadają i przypominają raczej mniej groźne straszydła (O'Malley 1970, s. 156). Naj­ bardziej wyróżniającą cechą tych kultów jest możUwość wejścia w kontakt z tymi bóstwami lub opętania przez nie. Jak widzimy, ustalenia badaczy ludowego hinduizmu nie odbiegają dale­ ko od przykładów podanych w Traktacie o Zacności. Różnorodność tradycji i warstw kulturowych Indii utrudnia jednorodną prezentację kwestii bogów mniejszych, można jednak mówić o nich jako o jednej kategorii. Rodzaj kultu zależy od miejsca w hierarchii społecznej, od dystansu, jaki dzieli go od tradycji bramińskiej, pasterskiej, ludowej czy plemiennej. Jak pisał Prakash, jednostka i wspólnota definiuje siebie w relaq'i do zmarłych, a świat duchów jest polem mocno naładowanym znaczeniami (Prakash 1986, s. 218). Jako odrębną kategorię kulty bogów mniejszych łączą wspólne cechy, które częściowo wymieniłem powyżej: lokalność, funkq'a opiekuńcza, trans lub opętanie jako specyficzna forma kontaktu z nimi, związki z przodkami, specyficzne postrzeganie świata, prosta symbolika przedstawień. Moim zdaniem, tę kategorię bogów podzielić można na trzy główne grupy. BÓSTWA OPIEKUŃCZE Do tej grupy bogów mniejszych zaliczane są różne ich rodzaje w zależ­ ności od zasięgu i ich działania. Ich podstawową funkcją jest opieka nad wspólnotą. Będą tu z jednej strony, bogowie opiekuńczy całych wsi (sans. bhumi, grama devátá) czyli terytorium, z drugiej bogowie opiekuńczy grup, czyli wspólnoty ludzi. Bóstwo opiekuńcze wsi jest najczęściej rodzaju żeń­ skiego. Obok grama devata funkcjonują również bóstwa opiekunowie kasty (sans. jati devátá) i bóstwa opiekunowie rodów (sans. kula devátá). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 115 Ryc. 1. Mommai Mata, bogini opiekuńcza kasty pasterzy wielbłądów Rabari, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Życie kast niższych hinduizmu zorganizowane jest w sposób tradycyjny zachowując dawne więzi rodowe. Podstawową wspólnotą poza rodziną nuk­ learną, w jakiej żyje jednostka, jest lineaż, czyli grupa ludzi wywodząca się od wspólnego realnego przodka, o którym pamięć żyjących nie zatarła się. Zazwyczaj członkowie takiej wspólnoty zajmują jedną dzielnicę (gudż. faliyd) lub ulicę (gudż. vas, wandh) na wsi, w której stoi kapliczka poświęcona opiekuńczej bogini lineażu (gudż. kula devátá). Grupa taka jest egzogamiczna, jednoczy je kult bóstwa, celebruje wspólnie wszystkie doroczne i rodzin­ ne obrzędy. Wspólnie składa się na pokrycie kosztów z tym związanych. Wewnątrz tej wspólnoty wybierany jest kapłan i ewentualni jego pomocnicy. Do ich zadań należy zadbanie o potrzeby bogini, komunikowanie ich całej grupie oraz składanie odpowiednich dla niej ofiar. Lineaże składają się na szerszą zbiorowość, czyli ród. Definiuje się go jako grupę ludzi wywodzących się od wspólnego mitycznego przodka. W przypadku pasterzy Rabari z Gudżaratu każdy ród ma również boginię opiekuńczą, ale nie ma ona większego znaczenia w praktyce. Ród także jest egzogamiczny. Najszerszą wspólnotą u pasterzy Rabari jest kasta rozumiana jako wspólnota endogamiczna związana z określonym terytorium. Stąd np. Kaczczhi Rabari i Dheberiya Rabari jako dwie odrębne grupy endogamiczne żyjące na sąsiednich terytoriach. Boginią opiekuńczą kasty jest Mommai Mata, która obok bogiń opiekuńczych lineaży, traktowana jest jako najbar­ dziej znaczące bóstwo pasterzy. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Dlaczego od bogini opiekuńczej zależy pomyślność członków lineażu czy kasty? Bóstwo opiekuńcze rozumiane jest jako uosobienie ducha całej wspólnoty, symbol wspólnoty interesów, wspólnego losu ludzi żyjących naj­ częściej na tym samym terytorium. Współcześnie, kiedy dość powszechna staje się migracja zarobkowa do miast, siedziba bóstwa opiekuńczego po­ zostaje na starym miejscu, na wsi. Przynajmniej przez pierwsze pokolenia. Doroczne i rodzinne święta stają się okazją do wielkich zjazdów rodzinnych członków przybywających z odległych często miast. Inną kwestią jest płeć bóstwa opiekuńczego. Powszechnym bóstwem opiekuńczym wiosek jest bogini matka. Wśród bóstw opiekuńczych kast, rodów i Uneaży możliwe są zarówno bóstwa żeńskie, jak i męskie. Zwykle wyznawcy siaktyzmu mają żeńskie bóstwa opiekuńcze. Jakie jest pochodzenie bóstw opiekuńczych? Wśród niższych kast Gudżaratu żeńskie bóstwa opiekuńcze uważane są za kolejne lokalne emanacje bogini Hing Ladż. Większość z nich, według legend, wywodzi się z paster­ skiej kasty Czaranów, znanych jako deviputra, „dzieci bogini", w przeszłości związanej z kultem siaktyjskim. Najbardziej popularne postacie bogiń owia­ ne są mitami i legendami, jednak niemal na każdej wsi liczne są również mniej znane historie świętych kobiet z kasty Czaranów, czasem bezimien­ nych, które straciły gwałtownie życie poświęcając je dla wspólnoty. Z najbardziej znanymi męskimi bóstwami opiekuńczymi wiążą się równie znane mity. Są nimi najczęściej postacie historyczne lub legendarne, które kiedyś żyły na tym terenie. Najczęściej są to członkowie książęcych rodów radżpuckich Radżastanu i Gudżaratu lub niektórych kast pochodzenia etnicznego, np. Dżatów i Gudżarów. Radżpuci ci za życia byli praktykują­ cymi jogę, uzyskując cudowne moce siddhi i zaszczytny tytuł mahasiddhy lub siddhy. Ich życie zakończyło się nagle podczas walki. Postacie te współcześ­ nie pełnią czasem funkcję rodowych bóstw opiekuńczych. W kultach związanych z nurtem bhakti kładzie się nacisk na oddanie się osobistemu bóstwu opiekuńczemu (sans. ista devota), nawet kosztem rodzin­ nych (kula devátá) i kastowych (jati devátá) bóstw opiekuńczych. B O H A T E R O W I E L O K A L N I , STRAŻNICY WSI I PÓL Na czym polega różnica między bóstwami opiekuńczymi kula devata a strażnikami wsi i pól (sans. kszetropalap. Jak widzieliśmy, te pierwsze pełnią funkcję opiekuńczą obejmującą wspólnotę ludzi. Wraz z migracją całej wspól­ noty towarzyszą jej na nowe miejsca. Natomiast bóstwa herosów vira lub strażników wsi i pól związane są z miejscową przestrzenią terytorialną. Strażnikami są często znane bóstwa radżpuckie Guga, Czanhan, Pabudżi, Rathor, Waczra Dada Solanki itd., ale i mniej znane liczne postacie należące do historii lokalnej lub związane ze zmarłymi niedawno członkami wspólnoty. To samo bóstwo męskie może być bogiem opiekuńczym, jak i strażnikiem pól. �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 117 Ryc. 2. Guga Czauhan, heros radzpucki przedstawiany jako bóstwo wężowe, strażnik pól, łCaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 Tradycyjnie pola uznawane były również za własność lineażu. Ich granice wyznaczane były kiedyś za życia przodków, rzadko przetrwały w tym sa­ mym kształcie. Pole od dawna należące do lineażu rozpoznać można często po istnieniu na jego obrzeżach starych miejsc kultu związanych z lineażem. Stoją tam strażnicy pól lub kamienie pośmiertne ludzi, o których pamięć nie prze­ trwała. Stanowią one dowód przynależności pola do lineażu. Nowo zaku­ pione pola zwykle pozbawione są starych miejsc kultu lineażu, chociaż może pojawić się tam figurka strażnika pól. W ludowym hinduizmie bóstwa strażników przedstawiano w stereotypo­ wy sposób. Najczęściej był nim uzbrojony jeździec na koniu lub postać węża. Wizerunki z tej samej wsi są tego samego kształtu, ponieważ produ­ kowane przez tych samych rzemieślników. Miejscowi wyznawcy rozpoznają je po maści konia, którego dosiada jeździec. Pasterze z Kaczczhu rozróż­ niają Pabudżi na niebieskim koniu, Waczra na czerwonym koniu, Dźakhkh na białym, Alam Dada na brązowym koniu. Strażnicy wsi i pól mogą domagać się regularnie zarówno krwawych, jak i innych ofiar. Ich święta celebrowane jest raz do roku przez członków całego lineażu. �118 DAGNOSLAW DEMSKI Ryc. 3. Dżakhkh, jeździec na białym koniu jako strażnik pol, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski, 1992 PRZODKOWIE W przeszłości tradycyjnie członkowie niższych kast Gudżaratu chowali swoich zmarłych w ziemi. Dzisiaj większość społeczności praktykuje już kremację ciała po śmierci dorosłego członka grupy. Zmarli grzebani byli na przeznaczonej na ten cel ziemi w okolicach wsi. Lokalni kapłani po śmierci chowani byli także w ziemi, ale miejsce ich spoczynku upamiętniano niewiel­ ką budowlą składającą się z płyty kamiennej. To miejsce nazywano ota lub samadhi. W rocznicę śmierci oddawano mu cześć. Podobnym nagrobkiem obdarzano czasem również inne ważne, zasłużone dla wspólnoty postacie. Odmiennie traktowano zwykle inną kategorię zmarłych, tzn. tych, którzy odeszli nagle, w wyniku tragicznego wypadku, zabójstwa, często daleko od rodzinnej wsi, tak że nikt nie zna miejsca pogrzebania ciała. Konsekwencją takiej śmierci było zatrzymanie się na pewnym etapie na drodze do stanu przodka. Hinduizm uznaje stan przodka pręta oraz stany pośrednie między żywym członkiem wspólnoty a przodkiem, również należącym do wspólnoty. Aby osiągnąć stan przodka konieczne są obrzędy pośmiertne śraddha, doko­ nywane co roku w sezonie zadusznym przez syna zmarłego. Brak potomstwa uniemożliwi przeistoczenie się duszy zmarłego w stan pręta. W takiej sytuacji znajduje się ona poza wspólnotą i według wierzeń przebywa w pobliżu �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 119 Ryc. 4. Kamienie pośmiertne (paliya) z Gudżaratu reprezentujące osoby zmarłe śmiercią nienaturalną, Bhudź, Kaczczh. Fot. Dagnosław Demski 1990 miejsca śmierci lub przy granicy rodzinnej wsi. Będąc tam staje się niebez­ pieczna dla żywych mieszkańców wsi i członków lineażu. Aby ją uspokoić należy zaspokajać jej potrzeby do czasu, kiedy jej siły się wyczerpią. Aby dusza nie wędrowała po okolicy osadza się ją w jednym miejscu, wbijając na granicy drewniany kołek, ustawiając podłużny kamień lub w niektórych przypadkach wznosząc kapliczkę. W ten sposób krajobraz wiejski jest oznaczony przez skupiska takich kamieni pośmiertnych. Dopóki żyją rówieśnicy lub krewni kamień kojarzy się z jakąś historią. W praktyce wiele z nich jest już bezimienna. Zarysy postaci sugerują tylko, jakiego rodzaju tragiczne wydarzenie zakończyło życie człowieka. W N I O S K I - B O G O W I E MNIEJSI J A K O CZŁONKOWIE WSPÓLNOTY Ludowy hinduizm przechował wiele zachowań i wyobrażeń związanych z danym regionem. Widoczne są jego powiązania z kultami lokalnych ple­ mion, chociaż same plemiona przejmują dzisiaj często wzorce hinduistyczne. Obok wspomnianych już wspólnych cech różnych kategorii bóstw mniej­ szych, równie charakterystyczny był specyficzny rodzaj kapłana - strażnika �120 DAGNOSŁAW DEMSKI tego kultu, którego zadaniem było bezpośredni kontakt z bóstwem. Zawsze był on członkiem kasty niebramińskiej lub społeczności plemiennych. Kap­ łani tacy noszą różne nazwy w zależności od części Indii, w której mieszkają i języka, jakim się posługują. W Gudżaracie nazywa się ich bhopa, bhuva lub bhagat. W grupach plemiennych Indii kulty te obsługują szamani. Nie należy jednak mieszać dwóch odrębnych pojęć, ludowego hinduizmu z kultami plemiennymi, chociaż kapłani w obu rodzajach kultów wykazują pewne podobieństwa. Szamanizm jest niezależnym, autonomicznym syste­ mem wyobrażeń religijnych o pewnej uniwersalnej strukturze. Podstawową różnicą między tymi kultami jest fakt, że szamani plemienni, którzy wcho­ dzą w bezpośredni kontakt z bóstwami i przodkami, odbywają również odległe podróże w poszukiwaniu duszy. Kapłanów ludowego hinduizmu sklasyfikować można generalnie tylko jako media, nie do końca panujące nad bóstwem, lecz użyczające swojego ciała jako „wierzchowca" dla szuka­ jącego kontaktu bóstwa. Czasowo zostają oni owładnięci przez bóstwa. Przechodzimy tu do kluczowego pytania - kim są owe bóstwa? Wy­ mieniałem do tej pory plemiona i kasty niższe jako grupy, w których kult bogów mniejszych ma istotne znaczenie. Bóstwa opiekuńcze posiadają zresz­ tą wszystkie, a więc także i wyższe warny hinduistyczne. Jednak bezpośredni sposób kontaktowania się z nimi zachował się wśród kast niższych, ale także czasem u innych kast, zaliczanych do warny kszatrijów, np. radżputów. W społecznościach plemiennych klasyfikowanych poza systemem kasto­ wym, krajobraz postrzegany jest jako zasiedlony przez liczne nieziemskie istoty. Generalnie występują licznie bóstwa personifikujące różne zjawiska przyrody oraz równie licznie zasiedlający okolice przodkowie . Każde wzgórze, każdy większy strumień, źródło, drzewa czy skały zwią­ zane są z jakimś duchem. Wykorzystywane gospodarczo okolice wsi zasied­ lane są przez przodków, członków wspólnoty. Dalej poza granicami wsi rozpoczyna się teren zasiedlany przez duchy zwierząt i większych duchów, np. wzgórze Mahalakszmi niedaleko Thana. Inaczej jest w kultach kast niższych. Ich bóstwa opiekuńcze w Gudżaracie pochodzą z kast bardzo blisko z nimi związanych (Radżpuci, Czaranowie). Poza systemem warnowym i kastowym funkcjonuje tam kategoria społeczna ter tansli, czyli „trzynaście misek", do której zaliczani są oprócz lokalnych rodów radżpuckich, także inne ściśle związane z nimi kasty rzemieślników, pasterzy, tj. wojowniczych grup służących w przeszłości w różnych formacjach militarnych. Do dnia dzisiejszego posiadają one ten sam status wyrażający się we wspólnym biesiadowaniu. Kasty należące do ter tansli tworzyły rodzaj wspólnoty kulturo­ wej, której wzorcem był ród miejscowych radżputów, a ważne miejsce zajmuje kasta Czaranów, w przeszłości prawdopodobnie spełniająca jakieś funkcje kapłańskie lokalnych kultów żeńskiej mocy siakti. 3 3 Doskonałym współczesnym opracowaniem na ten temat jest książka angielskiego antro­ pologa P. Vitebskyego (Vitebsky 1995). �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 121 W tej wspólnocie funkcje bóstw opiekuńczych spełniają legendarne po­ stacie radżpuckich joginów, siddhów lub mahasiddhów oraz kobiety z kasty Czaranów. Pozostałe nieziemskie istoty w wiejskim krajobrazie Gudżaratu, w tym demony, dusze zmarłych nagłą śmiercią należą do wspólnoty wiej­ skiej, kastowej czu lineażowej. Nie wymagają one żadnych kapłanów, nie można jednak zapomnieć o ich potrzebach. Dostrzec można pewne podobieństwa w obu przykładach. W przypadku kultów plemiennych bóstwa mniejsze mają charakter kultu przodków, jako członków wspólnoty żywych. U pasterzy z Gudżaratu lub innych grup zaliczanych do ter tansli obdarzanych przez nich czcią bogowie mniej­ szych uznać można za zmarłych członków szerszej wspólnoty, której sta­ nowią część. Kulty plemienne mają charakter bardziej autonomiczny, kulty ludowego hinduizmu są natomiast częścią szerszego regionalnego kompleksu spo­ łecznego i kulturowego. Wspólną cechą jest fakt istnienia silnych więzów opartych na podstawach rodzinnych. W istocie jednak w zhierarchizowanym systemie warnowym Indii życie społeczne rozwija się na poziomie lineażu czy kasty. Kult bóstw opiekuńczych podkreśla wagę lineaży i kast, a ich duże znaczenie jest przejawem icb postawy wobec podzielonego na segmenty świata. W takim widzeniu świata człowiek jest częścią wspólnoty (lineaż, ród, kasta, ter tansli). Na poziomie grupy plemiennej żyje on wśród człon­ ków rodu żywych i zmarłych. Grupy, które na skutek przemian historycz­ nych zostały włączone do hinduizmu, weszły w skład lokalnej wspólnoty, na czele której znajdował się patron, najczęściej radżput oraz bramin. Więzy między nimi charakteryzowała zasada zależności patron-służba, podobnie jak w systemie dżadżmani*. W kulcie bogów mniejszych wspólnoty lokalnej większego znaczenia kosztem zmarłych przodków nabrały postacie zmarłych patronów lub in­ nych grup posiadających znaczącą pozycję. Na skutek wzrastającej pozycji braminów w takich wspólnotach, znaczenie dawnych kultów zmalało. Za­ stąpili ich bogowie bramińscy, o ponadregionalnym charakterze. Towarzy­ szył temu proces degradacji lub wręcz demonizacja dawnych bóstw do rangi bogów mniejszych lub demonów. Nastąpiło „rozszczepienie" wspólnoty na ludzi, zajęcia, zachowania czyste i nieczyste lub godne i niegodne. Głównym sposobem komunikaq'i z bogami mniejszymi i przodkami pozostało osiąganie stanów transowych. Jest ono możliwe tylko w tradycyj­ nych wspólnotach, których przetrwanie uzależnione jest od zabiegów zmie­ rzających do podtrzymania równowagi między własną tradycją a wymogami życia w szerszym otoczeniu. 4 System dżadimani (sans. jajmani) - świadczenie wzajemnych usług w lokalnym systemie gospodarki, stworzonym w księstwach feudalnych Indii, usankcjonowany zasadami hinduizmu. �122 DAGNOSŁAW DEMSKI Czym jest wiedza lub mądrość płynąca z transu, opętania? Wiąże się to z pewnym rodzajem wrażliwości religijnej odbierającym rzeczywistośćw ka­ tegoriach istot duchowych. Dotykamy tu zagadnienia dwóch przeciwnych postaw religijnych, z których jedna opiera się w większym stopniu na bezpo­ średnim doświadczeniu, druga na wierze. Na bazie pierwszej szanse roz­ winięcia się miała magia, na bazie drugiej mitologia. Są dwa rodzaje kontaktu z bóstwem: pierwszy za pośrednictwem osób spełniających funkcje medium między obu światami, drugi za pośrednic­ twem obrzędów i rytuałów kapłańskich. Wspólnota i tworzące ją jednostki nastawione są na odbiór najmniej­ szych sygnałów pojawiających się całkiem nieoczekiwanie, które traktuje sie jako zagrażające równowadze. Żyją według rytmu przyrody, rozpoznawal­ nym i znaczącym w danym środowisku. W tym przypadku nie różnią się od rozwiniętych bramińskich kultów religijnych. W hinduizmie różne dawne formy i techniki rozpoznawania przyszłości zastąpiła astrologia. Mnogość sygnałów stanowi często szum informacyjny, nad którym trud­ no zapanować. Aby tego uniknąć człowiek miał dwie drogi przed sobą: - szukać sily pozwalającej mu uniezależnić się od zmian dookoła i uzy­ skać odporność na niepowodzenia. To zadanie podejmowane i preferowane było przez, z jednej strony, religie uniwersalistyczne, z drugiej zaś przez różne formy ascezy dające wewnętrzną moc; - draga droga doprowadzić miała do osiągnięcia umiejętności rozpo­ znawania i reagowania na wszystkie, nawet najmniejsze sygnały, płynące z otoczenia, a świadczące o zmianach lub istnieniu wielu nieznanych do tej pory sił i rytmów. Odpowiednie reagowanie na nie oznaczało podporząd­ kowanie się ich woli. W pierwszym przypadku rozwijane są takie umiejętności jak: siła wiary, rozumienie sensu egzystencji ludzkiej, podążanie za nakazami wiary, prze­ strzeganie norm, np. czystości, lub pokonywanie własnych słabości. W drugim przypadku rozwija się zdolność rozpoznawania sygnałów, znaków na drodze opracowywania technik wróżbiarskich, poddawanie się rytmowi wewnętrznemu i zewnętrznemu, bycie w zgodzie z tym ruchem. Z czego wypływa fakt podążania tymi drogami? Czy cywilizacja, edukacja czy nauka podsuwa inne rozwiązania? Czy przyczyna leży gdzie indziej, np. w więzach rodzinnych? Co w takim razie powoduje zmiany więzi rodzinnych? W kultach „bogów mniejszych" wspólnota stanowi część danej ziemi, czy środowiska i żyje rytmem tej ziemi, na który składają się pejzaż, zwierzęta, roślinność, ludzie. Dla kultów wiejskich Gudżaratu charakterystyczne jest doświadczenie żeńskiej boskiej energii siakti. Mit bogini opiekuńczej paste­ rzy Rabari Mommai Maty i jej 12 synów wężowych (radżpuckich herosów, m.in. Pabudżi, Waczra, Wasuki, Guga, Nagnath, Ramder, Tunwar) wskazu­ je na charakter zależności między żeńską energią boskości i męskimi bogami mniejszymi. Doświadczanie energii siakti jest powszechne, a rozpoznawane sygnały pojawiają się praktycznie w każdej dziedzinę życia, rytmów przyro- �NIEBRAMIŃSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 123 dy, z obserwacji dobrobytu całej wspólnoty, snów, okoliczności przyjmowa­ nia ofiary przez bóstwa, przypadki choroby lub śmierci, nieszczęścia, wyda­ rzenia z otoczenia społecznego, z kontaktów z przodkami. Proces osłabienia siły tradycyjnej wspólnoty, tzn. lineażu czy rodu, na rzecz wspólnot nowego rodzaju widoczny jest w sferze ewolucji bogów mniejszych, zmian zachodzących w relacjach między nimi. Wyżsi bogowie hinduizmu Brahma, Wisznu, Siwa nie mają najczęściej charakteru opiekuńczego, chociaż Siwa jako patron Benares lub regionu Uttar Khand posiada takie cechy. Należą do innego systemu przekonań, który znalazł swoje miejsce w tradycyjnej społeczności, kiedy wspólnota ta stała się częścią większej wspólnoty. Przyjmują jednak rolę bogów więk­ szych, obcych, należących do obdarzonych większą siłą społeczności domi­ nujących w regionie i z tego powodu należy się z nimi liczyć. LITERATURA A i y a p p a n A. 1976 Deified Men and Humanized Gods. Some Folk Bases of Hindu Theology, [w:] The Realm of the Extra-Human. Agents and Audiences, Agehananda Bharati (red.), The Hague-Paris, s. 139-148. B l a c k b u r n S. 1985 Death and Deification: Folk Cults in Hinduism, „History of Religions", vol. 24, nr 3, s. 255-274. C o c c a r i D. 1990 The Bir Babas of Bañaras and the Deified Dead, [w:] Criminal Gods and Demon Devotees. Essays on the Guardians of Popular Hinduism, Alf Hilteboitel (red.), New Delhi. C r o o k e W. 1896 The Popular Religion and Folklore of Northern India, t. I-П, London. K n i p e D. 1977 Sapindikarana: The Hindu Rite of Entry into Heaven, [w:] Frank E . Reynolds, Earle H . Waugh (red.), Religious Encounter with Death Insights from the History and Anthropology of Religions, London, s. 117-138. O'Malley L. 1935 Popular Hinduism. The Religion of the Masses, London. Pocock D. F . 1973 Mind, body and wealth: a study of belief and practice in an Indian village, Oxford. Prakash G. 1986 Reproducing Inequality: Spirit Cults and Labor Relations in Colonial Eastern India, „Modern Asian Studies", vol. 20, nr 2, s. 209-230. Smith J. D. 1986 Where the Plot Thickens: epic moments in Pabuji, „South Asian Studies", vol. 2, s. 53-64. b.r.w. Worlds Apart: Orality, Literacy and the Rajasthani Folk- Mahabharata, maszyno­ pis w posiadaniu autora. 1991 The epic of Pabuji: a study, transcription and translation, Cambridge. Sontheimer G. D. 1989 Pastoral deities in Western India, Oxford. �124 DAGNOSŁAW DEMSKI Srinivas M. 1965 Religion and Society among the Coorgs of South India, Bombay. T h a p a r R. 1981 Death and the Hero, [w:] Mortality and Immortality: The Anthropology and Archaeology of Death, S.C. Humphreys, Helen King (red.), London, s. 293-315. Traktat... 1985 Manusmryti czyli Traktat o zacności, Manu Swajambhuwa, Warszawa. V a n der V e e r P. 1992 Playing or Praying: A Sufi Saint's Day in Swat, „Journal of Asian Studies", vol. 51, nr 3, s. 545-564. V i t e b s k y P. 1995 Dialogues with the Dead. The discussion of mortality among the Sora of eastern India, Cambridge. DAGNOSŁAW DEMSKI NON-BRAHMANIC SOURCES OF F O L K HINDUISM. MINOR DEITIES Summary In the literature concerned with Hinduism we often find the terms: "minor gods", "inferior deities" or "other deities". In the descriptions of the religions of India where deities are mentioned they are usually preceded by great gods of Hinduism, especially the great trinity - Brahma, Vishnu and Shiva. Each of these two groups of gods was ranked among one of two oposed categories according to many distinctive features, e.g. all Indian vs local or regional range of their activity or kind and size of power attributed to them. The author's question is: what lies behind these concepts? The answer throws more light on the problem of non-Brahmanic sources of folk Hinduism. It remains in accordance with the postulate of complementing written sources with the context in which they came into being. This is the task of field researchers - ethnographers and folklorists. Various categories of minor deities were mentioned as early as the Codex of Manu. They also appear in the works of more recent authors whose main approaches to this problem are discussed in the article. According to more traditional approach minor deities were regarded as demons and evil forces. Later interpretations of local pantheons of minor gods try to see in them either the folk version of the epic of Ramayana or deification of the dead and ancestors. Some others explain them as an example of the syncretism somewhere between Hinduism and Islam or symbolic expression of the mosaic of local social relations, or else, ancestor worship. I n the next part of the article the author presents his own classification of minor gods into some categories. I n order to rank particular deities to this or that category he had to emphasize some of their attributes as distinctive and disregard other ones. There are categories of tutelary gods of local commuities. They are often female deities. Local gods and the guardians of the borders of villages and fields make up a similar category. Their task is the defense of a given territory. They are entirely male but strongly connected with female tutelary ones with mythical kinship ties. In lower-status castes or in communities with stronger tribal influences there is a category of gods - ancestors, founders of the village, clan or lineage. All these three categories of minor deities have one thing in common: their close association with a particular kind of social unit: descent group, caste or a group of castes with common descent and history (e.g. ter tansli of Gujarat) or a territorial community. According to folk imagination the areas around settlements which are economically exploited are populated with ancestors, members of the community. Beyond the borders of those areas there are territories inhabited by spirits of animals and other ghosts and the �NIEBRAMINSKE ŹRÓDŁA LUDOWEGO HINDUIZMU 125 commmúty has no strong hold over them. I n tribal communities classified outside the caste system the situation is similar - the countryside is perceived as the area inhabited by numerous supernatural beings. They are generally personifications of natural phenomena or numerous ancestors. Due to the assimilation of tribal groups into Hinduism changes took place. In the cult of minor gods of local communities the figures of dead patrons or figures from other groups of important status acquired more significance at the expense of dead ancestors. Owing to growing position of the Brahmans in those communities the significance of older cults diminished. They were replaced by Brahmanic gods of pan-regional character. It happened together with degradation or even demonization of former gods to the rank of minor deities or demons. A "split" of the community appeared, a division of people, their occupations and behaviour into pure and polluted, respectable and disrespectable. Higher gods of Hinduism have usually no attributes of tutelary deities and they are not part of local communities. They come from other belief system which found its place in traditional communities after those communities had been included into bigger society. The gods took the role of major, alien gods belonging to communities endowed with greater power and dominant in the region and because of that they should be respected. Translated by Anna Kuczyňska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eed6121b29556045a08c1f3809cc248.pdf c4638b41252218e0e8c765d3df0eab0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2747 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2557 Title A name given to the resource Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.62-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie Propedeutyka wędrówki poza słownik Krzysztof Cibor Opowiem wam film. Na pewno go nie widzieliście. Na pewno go nie zobaczycie. Film o Wenecji. Wenecja nie jest zwykłym miastem. Prawdopodobnie większość miast jest niezwykła i o każdym można by powie­ dzieć wszystko, ale Wenecja nie jest zwykłym niezwykłym miastem. Wenecja jest modelem niezwykłego miasta, jest najniezwyklejszym z miast, jest wszystkimi niezwykłymi miasta­ mi, o czym doskonale wiedział choćby Italo Calvino kiedy w swym widmowym przewodniku Niewidzialne miasta powo­ ływał do życia wspomnienia Marco Polo. Wenecja jest mia­ stem na tyle niezwykłym, że jego niezwykłość rzuca się w oczy nawet tym, którzy jej nigdy nie widzieli. Mało tego: ci, którzy nigdy Wenecji nie widzieli, mogą mówić ojej niezwy­ kłości, a przeszkadzać im w tym mogą tylko ograniczenia ję­ zyka, który nie przywykł do mówienia o niezwykłościach. Wenecja jest miastem niezwykłym, dlatego z pewnością pierwsza scena filmu znaczy coś więcej niż początek podróży: Zatłoczona kawiarnia. Przy stoliku na środku sali siedzi kilkoro młodych ludzi. Rozmawiają ożywieni. Kawiarniany gwar, kawiarniany dym. Wolna wędrówka papierosów, je­ szcze wolniejsza wędrówka szklanek. W pewnym momencie jeden z rozmawiających, Brodaty, rzuca w przestrzeń: - A może ktoś pojechałby ze mną do Wenecji? - Wenecja? Świetny pomysł. Z chęcią się ruszę - odpo­ wiada drugi, zwany dalej Wawą. Kiedy mówiłem o dwuznaczności tej sceny, nie miałem na myśli stanów psychicznych, czy też intencji głównych boha­ terów. Stany te i intencje w istocie są trudne do określenia. Nie wiemy, czy Brodaty mówi poważnie, a Wawa próbuje przetestować jego konsekwencję, czy też ten pierwszy żartu­ je, a drugi nie poznaje się na żarcie. Nie wiemy i nigdy się te­ go nie dowiemy, ale też nie będziemy dociekać. W całym fil­ mie psychika głównych bohaterów jest najmniej interesująca. Znaczeniowy naddatek leży gdzie indziej. Wenecja jest miastem niezwykłym. To, że podczas głośnej i zbędnej ka­ wiarnianej rozmowy pada projekt podróży właśnie tam, otwiera nam pole do interpretacji symbolicznych. Nasi boha­ terowie nie jadą na grzyby czy po używany aparat fotogra­ ficzny („dwa razy tańszy niż w kraju, bracie!"). Oto podczas trywialnego zgiełku decydują się oni na wyprawę do jednego z najbardziej mitycznych miejsc na naszym kontynencie. Że­ by wrażenie było jeszcze mocniejsze, decyzję tę podejmują podczas jednego z bardziej mitycznych czasów: właśnie trwa karnawał. Wawa i Brodaty postanowili wziąć udział w we­ neckim karnawale. Właściwie w tym miejscu film powinien się skończyć. Planowana przez nich podróż należy do tych, które odbywa się palcem po mapie. Oni jednak grają dalej. W przeddzień wyjazdu nasi bohaterowie ostatecznie upewniają się, że nie żartowali. Trwają zimowe ferie i pocią­ 62 gi na południe są z pewnością zatłoczone, dlatego Wawa i Brodaty umawiają się na Dworcu Wschodnim, na którym ła­ twiej będzie znaleźć wolne miejsce. Następnego dnia, późnym popołudniem nasi bohaterowie odnajdują się w zupełnie pustym pociągu do Bratysławy. Ich przedział nie należy do najczystszych. Obok okna przylepiona jest duża, zużyta guma do żucia. Pociąg rusza. Wawa informuje Brodatego, że dostał we­ necki adres dalekiego znajomego, profesora Santa Croce. Z pewnością będzie można zatrzymać się u niego. W charak­ terze gościńca Wawa zabrał typowy product of Poland: pół li­ tra żubrówki. Nasi bohaterowie wyciągają Samochodowy Atlas Europy i zaczynają planować optymalną marszrutę. Dojadą pocią­ giem do Bratysławy, potem przebiją się autostopem przez Wiedeń, Klagenfurt i Villach, żeby wreszcie skierować się pro­ sto na południe i za dwa dni tryumfalnie przekroczyć most od­ dzielający Wenecję od reszty świata. W scenie pierwszej w banał powszedniości wkraczał nie­ samowity plan. W scenach pociągowych mamy do czynienia z procesem odwrotnym: oto romantyczna podróż zostaje skażona pragmatyzmem: należy pojechać na odpowiedni dworzec, należy zadbać o nocleg już teraz, należy ustalić tra­ sę. Ta zbyt szybka konwersja ma jednak pewien cień, a wła­ ściwie trzy cienie - dziwnie tajemnicze i napawające niepo­ kojem. Myślę tu o pustym pociągu, niezwykłym nazwisku profesora i gumie do żucia, która dla naszych bohaterów mo­ że stać się tym, czym dla głównego bohatera Kosmosu Wi­ tolda Gombrowicza był powieszony patyk, czy niewidzialne strzałki na suficie. Te trzy cienie są strzelbą Czechowa. Dzię­ ki ich odpowiedniemu ukazaniu doskonale wiemy, że w koń­ cu wystrzelą. Z drugiej jednak strony nie ma nic dziwnego w żadnym z „cieni". Całkiem normalne dla filmów drogi jest takie nada­ wanie specjalnego znaczenia zupełnie normalnym przedmio­ tom. Filmy drogi mogą istnieć tylko dzięki temu, że publicz­ ność zgodziła się oglądać zwykłych ludzi, zwykłe miejsca i zwykłe wydarzenia tak, jakby było w nich coś szczególne­ go. Codzienność jest atrakcyjna i znacząca dzięki temu, że została wybrana na element drogi. Określenie, którego uży­ łem, ów „cień" doskonale tu pasuje. Cień jest jednocześnie czymś zupełnie zwykłym i niepokojącym, wytłumaczalnym i dającym pole do popisu wybujałej wyobraźni. Przyjrzyjmy się jeszcze takiemu dialogowi: Granica Państwa. Jeszcze nawet nie Słowacja, gdyż po­ ciąg do Bratysławy jedzie przez Czechy. Noc, zima. Do przedziału wchodzi celnik Sprawdza paszporty i pyta: - Dokąd panowie jadą? - Do Wenecji - odpowiada Wawa. �W tej odpowiedzi nie ma właściwie nic nadzwyczajnego. Powiem więcej - pozornie ta odpowiedź jest prawdziwa. Dla­ czego pozornie? Otóż jest noc, zima, granica dwóch północ­ nych państw, pociąg, którego pasażerowie jeżdżą do czeskich czy słowackich kurortów. W tej sytuacji słowo „Wenecja" brzmi egzotycznie. Dwóch młodych ludzi ubranych jak na wieczorny spacer, wyposażonych w niewielkie plecaki z pewnością sobie żartuje (nie wolno nam zapomnieć o gombrowiczowskiej gumie do żucia!). Z drugiej jednak strony, Wenecja istnieje realnie i jest miastem, które należy odwie­ dzić, niekoniecznie przez pośrednictwo renomowanego biura podróży. Być może nie są więc to żarty. Jak już powiedziałem, nie interesuje mnie psychika boha­ terów. Film nie ukazywał tego w sposób, który pozwalałby na prawdopodobne dedukcje. Nie wiemy, czy celnik uwierzył Wawie. Nie wiemy nawet, czy Wawa wierzy sam sobie. Uży­ łem przed chwilą słowa „żart". Pewnie lepsze byłoby słowo „zabawa" w takim rozumieniu, jakie nadał mu Huizinga. Za­ bawa nie jest prostym przeciwieństwem powagi: „w parze tej oba terminy nie posiadają równej wartości. Zabawa jest pozy­ tywna, powaga - negatywna. Zawartość znaczeniowa powagi zostaje wyczerpana przez negację zabawy... zabawa zaś jest czymś swoistym" (Huizinga, 1985: 34). W co bawi się Brodaty z Wawą? Jest to oczywiście zaba­ wa w film. Ta podróż tak jak film wciąga ich i angażuje, jed­ nak z drugiej strony nie potrafią patrzeć na nią bez pewnego dystansu, który pozwala wyjść z kina. Problem, a może cała atrakcyjność ich sytuacji polega na tym, że zabawa w film („symulacja drugiego stopnia"?) odbywa się w realnym cza­ sie, w realnych miejscach, bez możliwości zawieszenia, bez możliwości powtórzenia ujęcia. Bratysława. Bardzo chłodny, poniedziałkowy poranek. Zawieszone nisko nad horyzontem z domów i fabryk słońce nie potrafi ogrzać spieszących się do pracy ludzi. Wawa i Bro­ daty wysiadają z pociągu i idą na przystanek. Wsiądą do pierwszego autobusu i odjadą. Następna scena: trasa wylotowa w kierunku Wiednia. Wciąż zimno, wciąż świt. Brodaty macha na przejeżdżające samochody. Następna scena: ktoś się zatrzymuje. Do samochodu podbiega Wawa. Nasi bohaterowie opuszczają przedmieścia Bratysławy. Poranna wędrówka przez Bratysławę to kolejna scena za­ wieszona pomiędzy codziennością a niecodziennością, po­ między osiadłym byciem a wędrownym stawaniem się, po­ między miastem zwykłym a miastem najniezwyklejszym. W Wenecji nie ma z pewnością fabryk, blokowisk, przed­ mieść, poranki są przyjemne, ludzie nie spieszą się do pracy. W Wenecji nie ma poniedziałków. Takie zawieszenie - spróbuję sformułować to jeszcze raz - jest z kolei zawieszone pomiędzy poważną, zaangażowaną walką, a beztroską zabawą bez celu: Znowu granica. Tym razem słowacko-austriacka. Ruch odbywa się bez przeszkód (wciąż jest poniedziałkowy pora­ nek.'). Austriacki celnik podchodzi do samochodu, którym ja­ dą nasi bohaterowie. Podstemplowanie paszportu kierowcy jest formalnością, ale kiedy Wawa na pytanie celnika odpo­ wiada: „Wenezia, Italia", samochód musi zjechać na bok do bardziej szczegółowej kontroli. Jedynym podejrzanym, choć przecież w pełni legalnym przedmiotem w bagażach naszych bohaterów jest pól litra wódki: souvenir for profesor Santa Croce. Po chwili samo­ chód jedzie dalej. Tu już niczego nie trzeba dodawać. Zabawa jest jawna: Nikt na austriackiej granicy nie może znać profesora Santa Croce, nikt nie da się nabrać na odległy cel. A jednak nasi bohatero­ wie zostają przepuszczeni, dostają stemple do paszportów. Je­ steśmy w stanie w to uwierzyć tylko dlatego, że zgadzamy się na grę w fikcję filmu. Mało tego - zaczynamy kibicować nie­ realnym bohaterom. Podnieca nas subtelna rozgrywka wspo­ mnianych wcześniej dychotomii: jaką jeszcze niecodzienno­ ścią wtargnie Wawa z Brodatym w codzienność tubylców? Ja­ ką jeszcze zabawą będą oni drażnić swoje poważne plany? „Subtelna rozgrywka dychotomii" doskonale pasuje do opi­ su wędrówki i można chyba przyjąć, że każdy film drogi opie­ ra się na podobnym schemacie. Wędrówka jest czymś amor­ ficznym, kapryśnym, przypadkowym, wybiera nieznane ścież­ ki, rozkoszuje się nieracjonalnością. Z drugiej jednak strony musi ona sprostać pewnym praktycznym wymogom, musi wy­ bierać odpowiednie miejsca na nocleg, musi zadbać o poży­ wienie, musi wreszcie dokądś zmierzać. Racjonalność jest jej wstrętna, ale niezbędna, przypadkowość miła, lecz zgubna. Wjazd na autostradę, okolice Wiednia. Zimno, wiatr roz­ wiewa resztki leżącego na polach śniegu. Wawa i Brodaty ma­ chają na nieliczne przejeżdżające samochody. Następna scena - taka sama i następna, i następna. Coraz więcej złości i rezygnacji, coraz chłodniej. Wciąż wieje wiatr. Nad głowami naszych bohaterów od czasu do czasu prze­ latuje samolot (gdzieś niedaleko jest lotnisko). Niektóre z tych samolotów lecą być może do Wenecji. W końcu Wawa i Brodaty wsiadają do samochodu jadące­ go do Wiednia. W środku - dwoje miłych staruszków, milczą­ cy kierowca i jego rozgadana żona. Kiedy dowie się, dokąd jadą nasi bohaterowie, rozgada się jeszcze bardziej, pełna en­ tuzjazmu będzie opowiadać o cudach Wenecji. Wawa nie zna niemieckiego, Brodaty posiada minimum wiedzy Z tego języka. Wypowiedzi zachwyconej austriackiej emerytki podawane są bez tłumaczenia. Nowa, przypadkowa znajoma naszych bohaterów jest, mogę chyba zaryzykowć taką interpretację, figurą widza, jest naszym ambasadorem w tym filmie. Zachwyca się ona pomy­ słem podróży do Wenecji, zachwyca się Wenecją, zachwyca­ łaby się również trzygodzinnym oczekiwaniem Wawy i Bro­ datego, gdyby tylko chciała wiedzieć cokolwiek o tym ocze­ kiwaniu. Nam również podoba się niecodzienność ich wę­ drówki. Potrzebna nam ta bajka, gdy siedzimy w kinie dosko­ nale wpisanym w dzienny rozkład zajęć, potrzebne nam świę­ to, które odpokutują za nas filmowi bohaterowie. Tymczasem codzienne problemy powoli zaczynają prze­ ważać nad niezwyczajnym uniesieniem, a brak dystansu nad beztroską: Przedmieścia Wiednia. Trasa wylotowa na Graz. Przy wjeździe na nią stoi Brodaty z Wawą. Machają na samocho­ dy, ale nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: ta sama wylotówka. Brodaty trzyma w ręku tekturę z napisem „ Venezia ". Samochody przejeżdża­ ją nie zatrzymując się. Następna scena: zrezygnowani bohaterowie ruszają w kierunku Wiednia. W tym momencie z wyciem syren zatrzy­ muje się kolo nich radiowóz. Sprawdzanie dokumentów, prze­ szukiwanie plecaków, pytania dotyczące celu podróży (odpo­ wiedź standardowa). W końcu informacja, że w tym miejscu łapanie stopu jest zabronione. Wawa i Brodaty wiedzą już, że jest to także niemożliwe. Idą na dworzec kolejowy. Następna scena: marsz przez zaspane peryferie Wiednia. Nic się nie zdarza. 63 �Następna scena: Wien Sudbahnhof. Wawa idzie do kasy i pyta o bilet kolejowy do Wenecji. Pociąg odjeżdża za kilka­ dziesiąt minut, ale Brodaty i Wawa opuszczają dworzec, wsia­ dają do tramwaju. Oto pociąg, który jedzie do Wenecji kilka godzin, zostaje zignorowany. Być może nasi bohaterowie mają za mało pie­ niędzy, aby decydować się na ten środek transportu. Wolimy jednak wierzyć, że rezygnują ze zbyt prostych rozwiązań. Dalszy przebieg podróży potwierdzi obie hipotezy. Ale nie wyprzedzajmy faktów. Na razie chcę mówić o powtarzalności. Już około pięciu razy usłyszelis'my od Wawy, że celem podróży jest Wenecja. Celnicy, kierowcy, kasjer na dworcu. Przyzwyczailis'my się już do tych słów, nie brzmią one dla nas tak egzotycznie, jak podczas pierwszej sceny. Zamieszka­ liśmy w tych słowach, tak jak zamieszkali w nich Wawa i Brodaty (w istocie tylko one i butelka żubrówki dla profe­ sora Santa Croce są gwarancją jedynego pewnego noclegu podczas ich podróży). Zmierzam jednak do czegoś innego. Te same słowa, wypowiadane w podobny sposób, budzą różne reakcje. Te kilka słów jest najprostszym probierzem emocji, najłatwiejszym sposobem określenia sytuacji, w której znale­ źli się nasi bohaterowie. Ta sama, wciąż powracająca kwestia przywodzi na myśl pracę na planie filmowym: niekończące się duble, wyrwane z kontekstu, najmniejsze atomy scen, przestają być częścią większej całości, przestają być zrozumiałe tylko dla tych, którzy widzą wszystko. Oto znaczenie fundowane jest na po­ wtarzalności, na niewidzialnej grze odcieni. Dalsza wędrówka po peryferiach. Następna scena: Brodaty i Wawa stoją przy innej wylotówce. Dużo samochodów. Nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: Brodaty i Wawa stoją przy kolejnej wylotówce. Jeden z nich trzyma w ręku tabliczkę z napisem „Graz". Dużo samochodów, nikt się nie zatrzymuje. Następna scena: pisk opon, jęk hamulców, zdenerwowane klaksony. Z lewego pasa zjeżdża na pobocze brudny VW golf. Następna scena: Brodaty i Wawa wysiadają z brudnego golfa na podwiedeńskim parkingu. Samochód odjeżdża, nasi bohaterowie stoją pod kolorowym budynkiem o niecodzien­ nych kształtach. A tutaj inny rodzaj echa. Wydaje się (a to wrażenie będzie jeszcze pogłębione), jakby ten film posługiwał się tylko kil­ koma najprostszymi elementami, których zestawianie w odmiennych kontekstach produkuje sens. Wydaje się, jak­ by ten film skonstruowany był na zasadzie spirali. Wkroczy­ liśmy właśnie w etap, gdy spirala jest skręcana - każdy jej obrót odbywa się na niższym poziomie: oto tramwaj zamiast pociągu, oto ponowne błąkanie się po peryferiach (tym razem z drugiej, jeszcze mniej atrakcyjnej strony miasta), oto zde­ sperowana tabliczka z napisem „Graz" w miejsce beztroskiej tabliczki z napisem „Venezia". Wreszcie stacja benzynowa, na której Wawa z Brodatym spędzają kolejne bezczynne godziny. Budynek, w którym mieszczą się motel i restauracja, odbiega znacznie od autostradowych norm. Jego fantazyjna, organiczna bryła wyłożo­ na kolorowymi szkiełkami i fragmentami glazury, zwieńczo­ na krzywym dachem porośniętym brzozowym zagajnikiem jest z całą pewnością produktem pracowni Hundertwassera. Dzieła owego niekonwencjonalnego twórcy, który z czynszo­ wej kamienicy potrafi zrobić bajkowy pałac, a ze spalarni śmieci piernikową chatkę, urosły już dawno do rangi archi­ tektonicznej wizytówki współczesnego Wiednia. Codziennie tysiące turystów zmęczonych imperialną czkawką Schónbru64 nu jedzie odetchnąć wśród baśniowo kolorowych krzywizn przy Lówengasse. Nie słyszałem jednak, aby ktokolwiek zwiedzał parking położony sześćdziesiąt kilometrów od cen­ trum w kierunku Klagenfurtu. Motel w Bad Fischau nie jest zabytkiem. Spirala zatacza coraz mniej ambitne kółka. Nasi bohaterowie spędzając trzy godziny na parkingu, machając na obojętne samochody, mieli dość czasu, by przyj­ rzeć się budynkowi, który gonił ich tutaj aż z Wiednia. Nie zrobili jednak tego. Nie przyjęli jałmużny, którą łaskawie ob­ darzyła ich Wielka Kultura. Już za kilkadziesiąt godzin we­ zmą wszystko, co jest do wzięcia, nie ma więc powodów an­ gażować się w nic nieznaczące drobnostki. Nadciąga zmierzch. Brodaty i Wawa rezygnują z dalszego czekania i wyruszają na poszukiwanie noclegu. Następna scena: mrok i wycie psów. Następna scena: niewielka stacja kolejowa w Bad Fi­ schau. Zawiadowca stacji informuje, że jest ona zamykana o 22.30. Brodaty fatalną niemczyzną opowiada zawiadowcy o podróży („ wir fahren nach Venedig "). Zawiadowca mówi, Że w pobliskim miasteczku łatwiej będzie znaleźć nocleg. Kie­ dy Brodaty usiłuje kupić bilety do Wiener Neustadt, zawia­ dowca (umundurowany!) macha lekceważąco ręką i mówi, że 0 tej porze w pociągach nie ma kontrolerów. Następna scena: Wiener Neustadt. Brodaty i Wawa śpią w poczekalni. Następna scena: człowiek o wyglądzie żołnierza Wehr­ machtu pokazując na zegarek, każe naszym bohaterom opu­ ścić poczekalnię. Jest 24.15. Na dworze mróz. Kolejarz mówi coś jeszcze. Zaspany Brodaty nie rozumie od razu. Kolejarz powtarza: „do otworzenia poczekalni możecie spać w pocią­ gu stojącym na bocznicy". Następna scena: Brodaty i Wawa śpią w komfortowym, zu­ pełnie pustym pociągu. W ten sposób wróciliśmy do pustego pociągu. Ten jest czystszy, lepiej ogrzewany, spokojniejszy od tego pierwsze­ go. Ma tylko jedną wadę - nie jedzie. Od kiedy nasi bohate­ rowie zaczęli traktować poważnie swoją wyprawę, od kiedy spirala zaczęła się zwijać, a racjonalność tryumfować nad nieracjonalnością, podróż stała się piekłem ze wszystkimi je­ go niemożliwościami w konsekwencji. Następnego dnia Wawa i Brodaty pobłądzą trochę po oko­ licach industrialnego Wiener Neustadt, a nie znalazłszy moż­ liwości wydostania się stamtąd autostopem, wrócą na dwo­ rzec i z wielu absurdalnych opcji wybiorą tę najbardziej ab­ surdalną - pojadą pociągiem na Węgry, a więc cofną się, roz­ poczną błądzenie. Jednak zanim tego dokonają, zapłacą je­ szcze jeden haracz rzeczywistości, która wciąż jest trochę obrażona na to, że wędrówkę chcieli zmienić w wycieczkę: Granica austriacko-węgierska. Przeszukiwanie plecaków, standardowe odpowiedzi na standardowe pytania: Wenecja, profesor Santa Croce, dokładne sprawdzanie paszportów. Wreszcie celnik wręcza Brodatemu ankietę do wypełnienia. W ankiecie znajdują się m.in. następujące polecenia: napisz swoje nazwisko, datę i miejsce urodzenia oraz imię; pokaż ile pieniędzy masz przy sobie; pokaż stronę czternastą swojego paszportu; wśród wypisanych liczb podkreśl liczbę 49; nary­ suj dwa kola i prostokąt... Przy ostatnim poleceniu Wawa 1 Brodaty wybuchają śmiechem. Mamy więc wreszcie spotkanie ze Sfinksem. Jest to oczy­ wiście Sfinks na opak (nasi bohaterowie cofają się!). Nie dość, że jego pytaniom daleko do oryginalności i subtelności pierwowzoru, to jeszcze zasadza się on na wychodzących, a nie na wchodzących. Jakakolwiek próba racjonalizacji po- �czynań celników prowadzi do jeszcze większego absurdu: sprawdzali, czy Brodaty rzeczywiście jest Polakiem (a nie kurdyjskim, peruwiańskim czy libijskim terrorystą)? Dlacze­ go jednak swój test przeprowadzali na Słowianinie, a nie na Wawie, który jest ewidentnym pół-Azjatą? Odwrócony Sfinks wpuszcza do odwróconego świata. Rozpoczyna się podróż lokalnymi pociągami przez Wę­ gry. Oto Wawa i Brodaty siedzą w zatłoczonym przedziale drugiej klasy. Wokół nich - jadący tylko kilka stacji, posługu­ jący się absolutnie nieczytelnym językiem tubylcy. Ciężko tu nawet mówić o obcości. Nasi bohaterowie wydają się przybyszmi z kosmosu, Wenecja - odległą galaktyką. Dopiero z ta­ kiej perspektywy można doświadczyć całej niesamowitości miasta, do którego Wawa i Brodaty właściwie nie zbliżyli się przez cały dzień podróży. „Dopiero tutaj", ale z drugiej stro­ ny „już tutaj". Gdyby podróż odbywała się autobusem, albo, co gorsza, samolotem, ceną za wygodę i pewność byłby za­ nik niezwykłości. Wenecja ograniczyłaby się do napisów na dworcu, rachunków hotelowych i przepisowego spaceru po San Marco. Dzięki szeregowi zmyślnie nieprzemyślanych de­ cyzji Wawa i Brodaty już teraz uczestniczą w weneckim kar­ nawale: dokładnie w momencie, gdy InterCity z Wiednia wjeżdża na dworzec Santa Lucia, nasi bohaterowie siedzą w barze na stacji o niewymawialnej nazwie: Wieczór, dworzec kolejowy w Zalaegerszeg. W dworco­ wym barze siedzą Wawa i Brodaty. Dokoła nich anonimowi Węgrzy prowadzą życie towarzyskie - piją, jedzą, rozmawia­ ją z barmanką, grają w jednorękiego bandytę. Wawa i Bro­ daty nad piwem rozmawiają o swoich licealnych przeszłos'ciach. Następna scena: pociąg do Redics. W składzie o pojemno­ ści tramwaju, na drewnianych ławeczkach siedzi kilkanaście zmęczonych osób. Za oknami ciemno. Brodaty wpatrzony w tę ciemność, Wawa ogląda podłogę. Następna scena: Stacja w Redics. Prawie zupełna ciem­ ność. Wawa i Brodaty ruszają w kierunku granicy węgiersko-sloweńskiej. Następna scena: Wawa i Brodaty mijają sznur ciężarówek oczekujących na odprawę. Następna scena: Granica. Słoweński celnik dokładnie ogląda bagaże naszych bohaterów. Kiedy już dowie się o ce­ lu podróży i profesorze Santa Croce, zapyta: - A pik-pik macie? Wawa z Brodatym niepewnie patrzą po sobie. Okazuje się, Że pik-pik wraz z odpowiednim gestem sugerującym strzy­ kawkę oznacza w języku słoweńskich celników narkotyki. Na­ si bohaterowie wybuchają śmiechem. Celnik sugeruje, że bez odpowiedniej ilości pieniędzy nie zostaną wpuszczeni do Włoch. Następna scena: Wawa i Brodaty stoją pod latarnią i ma­ chają na przejeżdżające samochody. Obok stoi radiowóz. Po kilku minutach policjanci przywołują do siebie naszych boha­ terów i żądają okazania dokumentów. Mają wielkie trudności z zapisaniem danych osobowych. Karnawał trwa. Nie ma tu już mowy o wtargnięciu nieco­ dzienności w zwyczajność. Sytuacja z początku podróży ule­ gła bilateralizacji. Pasażerowie pociągu do Redics wyglądają na wspólników Wawy i Brodatego. Ich niezrozumiały język jest językiem na opak, karnawałowym językiem, który nie służy komunikacji, lecz jedynie robieniu odpustowego hała­ su. Ich zwyczajne zachowanie i proste tobołki w pociągu do Wenecji, ich wysiadanie z tego pociągu na stacji Nagylengel jest wywrotowym żartem. Słoweński celnik używający dzie­ cinnego języka na określenie zjawisk wcale nie dziecinnych też nie może być brany na poważnie. Tak samo policjanci, którzy w nieruchomej scenie parodiują filmowe pościgi, a później parodiują samych siebie, nie potrafiąc zapisać da­ nych osobowych Wawy i Brodatego. Oczywiście uczestnikami tego karnawału są nie tylko co­ raz dziwniejsi tubylcy. To przecież my, przyzwyczajeni już przez Wawę i Brodatego do niezwykłości, skłonni jesteśmy zauważać święto tam, gdzie funkcjonariusz widzi codzienne obowiązki spełniane raz lepiej, raz gorzej. Powiem może ina­ czej: nie tyle „zostaliśmy przyzwyczajeni do niezwykłości", co odzwyczajono nas od zwykłości. Naturalny skutek ubocz­ ny wszelkich wędrówek zbliża je pod tym względem do święta. Ciągłe zmienianie waluty, portrety z banknotów prze­ wijające się w tempie teledysku, zmiany tablic rejestracyj­ nych samochodów, które nie zatrzymują się dla naszych bo­ haterów, zmiany umundurowań policjantów, celników, kon­ duktorów, zmiany języków, w których umundurowani wypo­ wiadają swoje niezmienne kwestie, coraz to nowe stemple kontroli granicznej... kalejdoskop, bezustanne naruszanie równowagi. Zmienność jest immanentną cechą podróży. Lindava, miasteczko niedaleko granicy, noc. Wawa i Bro­ daty śpią na ławkach pod dworcem autobusowym. Następna scena: wciąż noc, Wawa i Brodaty wsiadają do autobusu kursowego do Lubiany. Kierowca żąda dużej kwoty pieniędzy. Nie starcza miejscowej waluty, Wawa dopłaca w markach niemieckich. Następna scena: Dworzec w Lublanie, słoneczny, ciepły poranek. Wawa pyta: „co teraz?". Brodaty odpowiada: „naj­ pierw będziemy przez dwie godziny błąkać się po mieście, później przez następne dwie godziny będziemy szukać dobre­ go miejsca na wylotówce, przez następne trzy będziemy próbowali złapać stop, a na końcu wrócimy na dworzec i po­ jedziemy pociągiem ". Nasi bohaterowie idą od razu na dwo­ rzec. Pociąg odjeżdża za kilka godzin. Można zwiedzić miasto. Następne sceny: widoczki z Lubiany. Urokliwe kamieni­ ce, rzeka wijąca się elegancko przez zabytkową dzielnicę, targ owocowy, uśmiechnięci ludzie, przedwczesny wybuch wiosny. Następna scena: peron dworcowy, Wawa i Brodaty idą do pociągu. Nagle z jazgotem pasterskich dzwonków, na peron położony kilkadziesiąt metrów od tego, na którym znajdują się nasi bohaterowie, wpada grupa karnawałowych przebie­ rańców (w zgodzie ze wszystkimi etnograficznymi normami: futra na lewą stronę, pomalowane na czarno twarze, paster­ skie akcesoria). Wawa bierze do ręki aparat fotograficzny, chwilę się waha, po czym, nie zrobiwszy zdjęcia, wchodzi do pociągu. Brodaty i Wawa zbliżyli się do Wenecji na wyciągnięcie ręki. Jest już słońce, woda, karnawał. Jest także bilet na po­ ciąg i są oni w tym pociągu. Wydaje się, że podróż została odbyta. Pokonano odpowiednią ilość piętrzących się trudno­ ści, zdobyto odpowiednią ilość stempelków, odpowiednio często powtarzano nazwę Miasta, odpowiednio często zanu­ rzano się w nieracjonalności. Na dobrą sprawę nasi bohatero­ wie powinni teraz zgubić swoje bilety, albo wręcz świadomie pozbyć się ich w jakiś z premedytacją nieekonomiczny spo­ sób. Nie robią tego. Wsiadają do wygodnego, niemal zupeł­ nie pustego pociągu i zaczynają kontemplować coraz bardziej śródziemnomorskie krajobrazy. Kiedy na dworcu w Lublanie pojawiła się grupa karna­ wałowych przebierańców, mieliśmy nadzieję na brak happy 65 �endu. Nasi bohaterowie zatrzymali się nawet, aby obejrzeć to niecodzienne zjawisko w jakże niecodziennej scenerii. Nie tylko zresztą scenerii... Także czas był niezwyczajny. Trzy minuty do odjazdu pociągu. Tak jakby ktoś' chciał za­ trzymać podróżnych, pokazać palcem: „to tu". Kolejny symbol-niesymbol, kolejna gombrowiczowska anomalia. Wawa wyciągnął nawet aparat fotograficzny, ale świadom nieuchwytności chwili zrezygnował ze zdjęcia. Zresztą być może zrezygnował z niego, gdyż znajdował się o kilka pe­ ronów za daleko od miejsca akcji, aby zdjęcie było udane. Najbardziej jednak prawdopodobne jest to, że Wawa nie zrobił zdjęcia, gdyż uznał, że nie wytrzymałoby ono konku­ rencji ze zdjęciami, które już za kilka godzin będzie mógł robić w Wenecji... Gwizd. Pociąg odjeżdża. Za oknami góry, pola, wioski, błękitne niebo. Brodaty mówi: „krajobrazy są coraz bar­ dziej śródziemnomorskie". Następna scena: „pociąg wjeżdża na stację Villa Opicina. Włochy. Wchodzą celnicy. "S ... zmiany umundurowali... в Celnicy podchodzą do Wawy i Brodatego, pytają o cel podróży, 0 bagaż... ...zmiany języków , | < 1 6 079 8 Ю | w których umundurowani wypo­ »6 wiadają swoje niezmienne kwe­ Nr stie... ...o pieniądze... I ...banknoty przewijające się w tempie teledysku... I ...w końcu celnicy każą Wawie 4 1 Brodatemu zabrać wszystko z pociągu i prowadzą ich na po­ sterunek. ...kalejdoskop, bezustanne I l i naruszanie równowagi. I! h i 1 1 3 0 - 0 2 - 9 8 0] i 5 5 I! Na dworcowym posterunku roi się od policjantów. Niektórzy z nich noszą kurtki z napisem „polizia " wydrukowanym w lu­ strzanym odbiciu. Wawa i Brodaty muszą oddać paszporty, następnie umundurowana kobieta o ostrych rysach twarzy prowadzi ich do średniej wielkości celi oświetlonej mocno ja­ rzeniówką. W areszcie przebywa już dwóch innych mężczyzn - zdziwiony Słowianin i zdenerwowany południowiec - obaj wyłącznie włoskojęzyczni. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin sie­ dzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po celi. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Za ścianą słychać odjeżdżający pociąg. Następna scena: blond policjantka o ostrych rysach wpa­ da do celi i krzyczy coś po włosku do Wawy i Brodatego, po­ kazując na tabliczkę informującą o zakazie palenia. Następna scena: Wawa i Brodaty czytają, Słowianin siedzi wpatrzony bezmyślnie w podłogę. Południowiec chodzi po ce­ li paląc papierosa. Wchodzi policjantka (wciąż ta sama), po­ kazuje na Brodatego. Każe mu iść ze sobą. 66 Następna scena: Korytarz. Policjantka pyta się Brodate­ go, czy ten mówi po włosku. Brodaty kiwa przecząco głową. Policjantka zaczyna mówić dużo i ostro po włosku, wtrącając czasem źle wymawiane angielskie słowa. Jej wypowiedź nie jest tłumaczona. Później każe podpisać Brodatemu jakiś do­ kument. Następna scena: Wawa i Brodaty prowadzeni są pod eskortą do pociągu w kierunku Lubiany. Nasi bohaterowie wsiadają do środka, policjantka oddaje im paszporty, pociąg odjeżdża. Wawa ogląda swój paszport. Na jednej ze stron widnieje starannie przekreślony długopisem stempel włoskiej kontroli granicznej. I w ten sposób happy end nie odbył się. Nie będzie Wene­ cji, nie będzie karnawału, choć przecież tak naprawdę było już i jedno, i drugie. Nie potrzeba być wyjątkowo wnikli­ wym, by przebraną za mężczyznę kobietę, czy napisy wspak dopa­ sować do tej karnawałowej ukła­ danki, którą ukazywałem już wcześniej. Także profesor Santa Croce, o którym nasi bohaterowie wspominali na tylu granicach, po­ jawił się wreszcie namacalnie, choć przewrotnie w postaci odmownego świeckiego krzyżyka w ich paszportach. Wszystkie te symbole, które pojawiają się, znikają i pojawiają ponownie w zmienionej formie, dialogują ze sobą na coraz bar­ dziej niewyobrażalnych pła­ szczyznach, prowadzą nas coraz to nowymi meandrami sensów, a więc wszystkie te symbole, którymi operował opowiedziany przeze mnie film, mają jedną wspólną cechę. Otóż na dobrą sprawę nie są one wcale symbo­ lami. Każdy ze wspomnianych przeze mnie obrazów daje się racjonalnie wyjaśnić i umie­ ścić w profanicznej rzeczywistości, która jest domeną utylitaryzmu, a nie symbolu. W związku z tym przywołajmy po­ nownie Gombrowicza: „Jeszcze w związku z Kosmosem: z bezmiaru dziejących się zjawisk wokół mnie, wyławiam jedno. Spostrzegam, na przykład popielniczkę na moim stole (reszta przedmiotów na stole usuwa się w niebyt). Jeśli zdołam uzasadnić, dlaczego popielniczkę akurat za­ uważyłem ('chcę strząsnąć popiół z papierosa'), wszystko jest w porządku. Jeśli spostrzegłem popielniczkę przypadkowo, bez żadnej intencji, i nie wracam do tego spostrzeżenia, też wszystko jak trzeba. Jeśli jednak, zauważywszy to zjawisko bez znaczenia, po­ wrócisz do niego po raz drugi... biada! Dlaczego znów ją za­ uważyłeś, jeśli bez znaczenia? Ach, więc jednak coś znaczy dla ciebie, jeśli powróciłeś?... Oto, jak przez sam fakt, że bezprawnie skupiłeś się na tym zjawisku o sekundę dłużej, rzecz ta już zaczyna się wyróżniać, staje się znamienna... Nie, nie (bronisz się) to zwykła popielniczka! - Zwykła? Dla­ czego bronisz się przed nią, jeśli zwykła? Oto jak zjawisko staje się obsesją. �Czy rzeczywistość z istoty swojej jest obsesjonalna? Wo­ bec tego, że światy nasze budujemy kojarząc zjawiska, nie zdziwiłbym się, gdyby u prapoczątku czasów było skojarze­ nie dwukrotne. Ono wytycza kierunek w choasie i jest począt­ kiem ładu" (Gombrowicz 1988b: 204). Patrzyliśmy o sekundę za długo na dziwne nazwisko we­ neckiego profesora, na pusty pociąg, na ludzi przebranych w mundury i oto z bezmiaru zjawisk bez znaczenia (wszystko nie może mieć znaczenia!) wyłania się sensowna całość - ko­ smos drogi. W innym miejscu w Dziennikach Gombrowicz podaje receptę na swoją literaturę. Otóż po „wejściu w sferę snu" należy zacząć pisać „pierwszą lepszą historię, jaka przyjdzie do głowy". Z zapisanych 20 stron wyławia się „mo­ że kilka zdań, które wydają się podniecające. W oparciu o te zdania pisze się kolejne 20 stron, aż z bezmiaru metafor za­ cznie wyłaniać się „szyfr właściwy", kosmos książki rządzą­ cy się swoją własną żelazną logiką. Na koniec Gombrowicz daje następującą radę: .jednakże cała rzecz w tym, abyś, pod­ dając się w ten sposób biernie dziełu, pozwalając, aby stwa­ rzało się samo, nie przestał ani na chwilę nad nim panować (...) W rezultacie: pomiędzy tobą a dziełem powstaje walka, taka jak pomiędzy woźnicą a końmi, które go ponoszą" (Gombrowicz 1988a: 124). O podobnym niekontrolowano-kontrolowanym kłuciu się sensu pisze Italo Calvino w odniesieniu do mitu: „może on [bajarz plemienny] bez przeszkód dokonywać kombinacji z jaguarami i tukanami [oraz innymi postaciami z puli ogra­ niczonej przez codzienne postrzeganie - K.C], tak długo, jak jedna z tych niewinnych historyjek nie odsłoni raptownie wstrząsającej tajemnicy: mitu, który powinien być ujawniony w sekrecie, w świętym miejscu" (Calvino 1992: 99). Nieskrę­ powana zabawa mająca na celu wybadanie, „jak dalece słowa daje się łączyć ze sobą", prowadzi do tego, że któraś kolejna bajka odkrywa nam prawdę spoza dotychczasowego słowni­ ka, odsłania tajemnice bytu. Z bezmiaru możliwych opowie­ ści wyłania się kosmos niemożliwego mitu. Na film, jako medium doskonale nadające się do neomitologizacji, zwracał uwagę nie tylko Jurij Łotman, ale to on na­ pisał słowa, które doskonale nadają się na zamknięcie tego chyba już zbyt długiego cyklu cytatów: „nigdzie poza kinem różne typy organizacji materiału od form krańcowo rodzajo­ wych, całkowicie pochłoniętych prawdopodobnym odtwarza­ niem bytu dnia dzisiejszego, po formę uogólnionej struktury mitu, nie stapiają się tak organicznie, przezierając przez sie­ bie nawzajem" (Łotman, 1983: 6). W filmie, który opowie­ działem, przez codzienne zdarzenia, sceny rodzajowe prze­ ziera głębszy sens, zużyte gumy do żucia i umundurowane kobiety stają się częściami symbolicznego kompleksu. Z bezmiaru prawdopodobnych bytów dnia dzisiejszego wyłania się nieprawdopodobny kosmos mistycznej wędrówki. Film, to mówiłem na samym początku, balansuje między codziennością i niecodziennością. Po kilku powyższych cyta­ tach to balansowanie nabiera nowego znaczenia. W „subtel­ nej rozgrywce dychotomii" odnajdujemy wędrówkę ku nie­ spodziewanym, zaskakującym sensom. Mamy więc już dwie wędrówki. Podczas tej pierwszej, materialnej, nasi bohatero­ wie błądzili, odczuwali głód i zmęczenie, aż wreszcie, w Vil­ la Opicina, musieli skapitulować. Druga wędrówka, jasna i spójna, zakończyła się tryumfalnie w mitycznej Wenecji. Je­ szcze raz przywołajmy Calvino: „oto najmłodszy syn zabłą­ dził w lesie. Widzi w oddali światło, wędruje, wędruje... Baśń rozwija się zdanie po zdaniu. W jakim kierunku? Aż do punktu, gdy coś niewypowiedzianego jeszcze, ledwie prze­ czuwanego, zjawi się nagle, chwyci i niby wiedźma-ludożerczyni rozszarpie na kawałki" (Calvino 1992: 98). Mamy więc trzy wędrówki! Trzecia wędrówka jest opisem pierwszej do­ konanym w taki sposób, by przy całej fizyczności udało się zachować mityczne głębie drugiej. Może należy usystematyzować tę wyliczankę. Pierwsza wędrówka to życie, domena jaguarów, tukanów i najmłod­ szych synów. Druga odbywa się w świecie sensów, możemy ją przedsięwziąć tylko pośrednio, dzięki którejś z dwóch po­ zostałych. Trzecia wędrówka jest opisem pierwszej. Dzięki niej bezmiar tukanów staje się opowieścią, w niej świat co­ dziennego postrzegania i świat niecodziennych znaczeń znaj­ dują wspólny punkt, w niej oba te odległe światy „przeziera­ ją przez siebie nawzajem". Jak to się ma do opisywanego przeze mnie filmu? Gdzie w tym przypadku szukać pierwszego członu triady? Mamy pewien kompleks sensów, mamy opis wędrówki, ale nie ma­ my życia (jeśli nie liczyć otaczającego nas bezmiaru, który oczywiście nie może być brany za wędrówkę w sensie do­ słownym). Może więc czas zrzucić jedną z masek i zdradzić pewną tajemnicę. Otóż opisywany przeze mnie film nie ist­ nieje. To znaczy istnieje (właśnie zaczął istnieć, skoro dotar­ łeś, Czytelniku, aż do tego miejsca), nie istnieją wszakże żad­ ne jego fizyczne nośniki. Film, który opisałem, odbył się ja­ ko rzeczywista podróż w lutym 1998 roku. Wszystkie opisa­ ne powyżej wydarzenia miały miejsce kilka miesięcy temu, ale do tej pory zaprzątają one myśli mnie oraz mojemu towa­ rzyszowi podróży. Pewien szczególny splot niekoniecznie szczególnych obrazów, pewne „podwójne spostrzeżenia" sprawiły, że najlepiej było mi opowiedzieć tę podróż jako film o podróży. Ostatnia scena. Po szeregu migawek z Lubiany, nocnych pociągów i Budapesztu nadszedł czas na ostatnią scenę. Sturovo, stacja na węgiersko-słowackiej granicy. Nadjeżdża po­ ciąg z Budapesztu do Warszawy. Nasi bohaterowie wsiadają do środka. Pociąg jest praktycznie pusty. Wybierają więc pierwszy lepszy przedział. Ich przedział nie należy do najczy­ stszych. Obok okna przylepiona jest duża, zużyta guma do żucia. Jest jeszcze jeden powód, dla którego użyłem filmowej maski. Otóż część przygód, których doświadczyliśmy, nie mieści się w szufladce z napisem „prawdopodobne formy by­ tu". To, co w fikcji kina wydaje się możliwe, nie musi być za­ akceptowane w opowieści o faktach. Postanowiłem zrezygno­ wać z praw własności do przeżycia, aby ocalić ważkość meta­ for, które przecież nie są moje, przychodzą bowiem z jakiegoś „poza". Nie ja pierwszy tak postąpiłem: Śmierć w Wenecji jest ważna dlatego, że jest fikcją, a przecież: nic nie zostało zmyślone: przechodzień spotkany koło cmentarza Północnego w Monachium, ponury statek odpływający z Poli, sędziwy fircyk, podejrzany gondolier, Tadzio i jego rodzina, wyjazd, który nie doszedł do skutku z powodu zamiany bagaży, chole­ ra, uczciwy urzędnik biura podróży, złośliwy śpiewak uliczny i cokolwiek by jeszcze przytoczyć..." (Mann, 1971: 52). Gdyby Tomasz Mann wspominał jedynie swoją podróż, zapadłaby nam w głowie jej niesamowitość, ale nie doświad­ czylibyśmy tajemnicy, która zostałaby własnością jedynego podróżnika. Dopiero wciągnięcie nas w wędrówkę, uczynie­ nie z nas wspólników, którzy na równi z pisarzem biorą udział w interpretacyjnej przygodzie, sprawia, że tajemnica staje się także naszym udziałem. Poza tym powieść czy film (a nawet opis filmu) pozwala ustrukturyzować paradę ele­ mentów, nadać wydarzeniom rangę symboli. Poddając się 67 �biernie dziełu, nie przestawajmy nad nim panować! I wre­ szcie, czego najlepszym przykładem jest powieść Manna, trzecia wędrówka daje nam szansę dotrzeć tam, gdzie wę­ drówka pierwsza przestałaby istnieć. Żaden z bohaterów opisywanego przeze mnie filmu nie zginął. Ani w filmie, ani w rzeczywistości. Być może urato­ wała ich/nas umundurowana blondynka o ostrych rysach, być może śmierć czekała w Wenecji. Przekreślony stempel wło­ skiej kontroli granicznej uratował nie tylko Wawę i Brodate­ go. Uratował on również Wenecję, której z całą pewnością najlepiej robi kontemplowanie z odległości. Mit najniezwyklejszego miasta nie starł się z ponurą rzeczywistością, wciąż można wierzyć, że nie ma tam nieprzyjemnych poniedział­ ków ani ludzi spieszących się do pracy. Zmienność jest immanentną cechą podróży. Jej celem zaś jest to, co niezmien­ ne. Ten cel został osiągnięty i cała przygoda odpłynęła do krainy sennych marzeń, w której nic już jej nie grozi. Zdublo­ wana guma do żucia sugeruje ostateczny powrót - nasi boha­ terowie zatoczyli koło, nic się nie wydarzyło. Warto jednak podkreślić, że ów tajemniczy artefakt oble­ piał raz ścianę pociągu do Bratysławy, a za drugim razem od­ naleziono go w pociągu z Budapesztu. Nastąpiły niewidzial­ ne przesunięcia. To, co postrzegamy jako koło, jest w istocie spiralą. To, co wydaje nam się starym porządkiem, jest w istocie nowym chaosem: „...akcja polega na tym, że insy­ nuują się pewne kształty z początku embrionalne, stopniowo coraz wyraźniejsze (...) i za każdym razem kształt zapada się w chaos" (Gombrowicz, 1992: 64). Tak jak Wenecja rozpłynęłaby się zaraz po wjeździe po­ ciągu na dworzec, tak film zniknąłby, gdyby udało mi się go zinterpretować. Podejmowane przeze mnie próby mogą mnie tylko zbliżyć do sedna, ale zawsze w ostatniej chwili zostaję deportowany do kraju istniejących słowników. Metafora, mit, film, podróż do Wenecji, czy wreszcie życie rozciągają się aż po miejsca, do których nasz język nie sięga. Ta kryjówka oca­ la to, co najważniejsze, a nas zmusza do ciągłego ruchu, do ciągłego balansowania na krawędzi. Powiedziałem film, powiedziałem życie. Teraz powiem o trzecim, najważniejszym powodzie, dla którego naszą podróż opisałem właśnie w ten sposób. Ale najpierw - ostat­ ni cytat: „aktor sceniczny sam prezentuje publiczności swój kunszt, natomiast kunszt aktora filmowego prezentowany jest publiczności za pomocą aparatury. To ostatnie ma dwojakie konsekwencje. Aparatura pokazująca publiczności grę aktora filmowego nie ma powinności respektowania tej gry w jej to­ talności. Pod kierunkiem kamerzysty ustosunkowuje się do niej na bieżąco (...), gra aktora zostaje poddana rozlicznym testom optycznym (...). Druga konsekwencja polega na tym, że aktor filmowy, ponieważ - w przeciwieństwie do aktora scenicznego - nie on sam prezentuje publiczności swoją grę, podczas występu nie może dopasowywać swojej gry do reak­ cji publiczności. Z tego względu publiczności zostaje narzu­ cona postawa oceniającego, nie obciążona jakimkolwiek oso­ bistym kontaktem z aktorem. Publiczność wczuwa się w ak­ tora wczuwając się w jego aparat" (Benjamin,1975: 79) Tyle Benjamin. A ja zastanawiam się, dlaczego mająca ponad dwa tysiąclecia metafora życia jako teatru nie znala­ zła konkurentki w postaci: „życie to cinema". Dlaczego ki­ no, które w krótkim czasie pokonało teatr w walce o władzę nad zbiorowymi wyobrażeniami, do tej pory nie potrafi we­ drzeć się do tej najważniejszej, egzystencjalnej metafory? Dlaczego Sofoklesowi, Szekspirowi, Goffmanowi i wielu innym przeciwstawione jest tylko owo proste: „tak, jak w kinie"? Mówiąc „tak, jak w kinie", stwierdzamy pewną anoma­ lię, zauważamy, że wydarza się coś, co łatwiej nam zaak­ ceptować jako filmową fikcję niż część naszego realnego życia. Metafora „teatralna" dotyczyła roli, człowiek miał tu być aktorem, który odgrywa swoje kwestie na scenie świa­ ta. W filmie nie kreuje się roli. Tworząc film odgrywa się pewne sceny w dość przypadkowej kolejności. Niektóre z tych scen powtarza się wielokrotnie z niewielkimi zmiana­ mi. Ostateczny produkt jest przede wszystkim efektem pra­ cy montażysty, który z wielu kilometrów chaotycznej taśmy tworzy znaczącą sekwencję. Gdyby metaforę „teatralną" poszerzyć o metaforę „filmową", byłoby to poszerzenie in­ tegralnej kreacji o dezintegrującą reprodukcję, auratycznej roli o przypadkowy montaż, cudownej totalności o testowa­ nie na bieżąco, znaczenia fundowanego na niepowtarzalno­ ści o znaczenie fundowane na powtarzalności, bezpośre­ dniego kontaktu z człowiekiem o kontakt z kulturową apa­ raturą. Życie to cinema. Opowiedziałem wam film. PS. Kolejną pointę do opowiedzianej przeze mnie historii napisało Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Nowym Sączu. Dwa miesiące po powrocie z podróży do­ stałem list od tejże instytucji. W liście tym wzywa mnie się do zapłacenia mandatu za jazdę bez ważnego biletu „kursem nr 243" w dniu 11.02.1998. Problem polega na tym, że tego dnia znajdowałem się w drodze powrotnej z Lubiany do Bu­ dapesztu, w związku z czym nie mogłem jechać jednocześnie z Krakowa do Krynicy Górskiej. Szybko zorientowałem się, że gapowicz musiał posługiwać się którymś z moich wcze­ śniej zaginionych dokumentów. Po chwili jednak odrzuciłem to wytłumaczenie, jako niezbyt atrakcyjne. Teraz już wiem, że w połowie lutego byłem w Krynicy, a podróż do Wenecji odbyłem tylko na ekranie. Gdzie jest ten ekran i czym on jest? Na te pytania z pewnością nie odpowie mi ani PKS No­ wy Sącz, ani włoscy celnicy. BIBLIOGRAFIA Benjamin W. 1975 Dzieło sztuki w dobie wytwórca, Poznart. Calvino I. 1992 Kombinaloryka a mit nr Gombrowicz W. 1988a Dziennik 1953-1956, Gombrowicz W. 1988b Dziennik 1961-1966, 68 reprodukcji technicznej, [w:] Twórca, jako w sztuce opowiadania, „PSL Konteksty", Kraków. Kroków. Gombrowicz W. 1992 Dziennik 1967-1969, Kraków. Huizinga J. 1985 Homo ludens. Warszawa. Łotman J. 1983 Semiotyka fdmu, Warszawa. Mann T. 1971 O sobie, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be8ac59e31d3e86fc1d0c599f3555737.pdf 62651572ba806a269f62cf6dfb2edbab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:602 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:551 Title A name given to the resource Niektóre aspekty badań nad pożywieniem ludności wiejskiej w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.173-177 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZROMBA-RYSOWA NIEKTÓRE A S P E K T Y BADAŃ N A D POŻYWIENIEM LUDNOŚCI WIEJSKIEJ W BESKIDZIE ŚLĄSKIM Beskid Śląski gospodarczo s t a n o w i region leśno-hodowlany, o b e j m u ­ jący w X V I I I w . 4 3 % całego obszaru z i e m i cieszyńskiej . Środowisko geograficzne zatem, zważywszy że lasy i pastwiska zajmowały w t y m czasie w Beskidzie Śląskim 7 5 % p o w i e r z c h n i , określało panującą gospo­ darkę szałaśniczo-pasterską, a ta z k o l e i ogólną strukturę spożycia. „Bes­ k i d z k i e pasterstwo owiec, w t e j postaci, z jaką m a m y do czynienia w okresie późnego f e u d a l i z m u , stanowiło — j a k to podkreśla jeden z autorów — bezsprzecznie schyłkową formę działalności gospodarczej skazaną na zagładę" . M i m o t o ograniczenie go, a następnie z l i k w i d o ­ w a n i e w X I X w., w związku z r o z w o j e m leśnej gospodarki w i e l k i e j własności ziemskiej , spowodowały utratę przez ludność góralską p o d ­ staw gospodarczych, t y m bardziej że r o l n i c t w o w w y n i k u panujących t a m warunków k l i m a t y c z n y c h i glebowych nie mogło zaspokoić potrzeb k o n s u m p c y j n y c h mieszkańców. J e d n y m z aspektów naszych badań nad pożywieniem l u d o w y m było więc odniesienie go do l o k a l n y c h warunków p r o d u k c y j n o - e k o n o m i c z n y c h , które wywierały i s t o t n y wpływ na poziom i strukturę spożycia. Wybraną wsią w Beskidzie Śląskim, w której p r o ­ wadzono badania w 1954 i 1965 г., była Istebna w pow. cieszyńskim. Jednak aby wykazać doniosłość tego czynnika, uwagę skierowano rów1 2 3 1 J. C h l e b o w c z y k , w dobrach Komory Szałaśnictwo Cieszyńskiej i gospodarka u schyłku feudalizmu leśna w Beskidzie do 1800 roku, Śląskim „Studia i M a ­ teriały z Dziejów Śląska", t. 5: 1963, s. 8. w 2 Chlebowczyk, 3 Pierwszy wypadek op. cit., s. 81. ograniczenia pasterstwa w 1761 г., a p a t e n t c e s a r s k i z 1853 г., w p r o w a d z o n y s e r w i t u t y leśne, obejmujące „Materiały ostatecznie w n i e t y l k o p r a w o do p o b o r u d r z e w a , n a łąkach i po l a s a c h państwowych. Z o b . L . Cieszyńskim, B e s k i d z i e Śląskim Antropologiczno-Archeologiczne 1919, dział I I I , s. 145; F . P o p i o ł e k , Powstanie „Zaranie Śląskie", R . 12: 1936 z. 1, s. 10 n. i się a l e też paszenia. Szałaśnictwo Sawicki, notuje 1872 г., zniósł na Śląsku Etnograficzne", t. 14: najmłodszych wsi beskidzkich, �ZOFIA 174 SZROMBA-RYSOWA nież na położoną w t y m s a m y m powiecie, ale nizinną wieś Haźlach . Umożliwiło to ustalenie profilów spożycia swoistych d l a poszczegól­ n y c h rejonów. Panujący t y p gospodarki z określonym k i e r u n k i e m u p r a w i rodza­ j e m w y t w a r z a n y c h produktów spożywczych d e t e r m i n u j e strukturę spo­ życia. Szczególnie wyraźnie występuje ta zależność w zamkniętej izolo­ w a n e j społeczności l o k a l n e j , k i e d y to gospodarka samowystarczalna, mająca zarazem charakter p r o d u k c y j n y i k o n s u m p c y j n y , nie wchodzi w żywsze k o n t a k t y z szerszym r y n k i e m i konsumpcja odbywa się przede w s z y s t k i m w obrębie r o d z i n y , ewentualnie i n n y c h członków t e j samej zbiorowości w i e j s k i e j . Interesuje nas także związek między samozaopatrzeniem r o d z i n w i e j s k i c h a możliwościami z b y t u produktów r o l no-hodowlanych, które p r z y n a t u r a l n y m charakterze k o n s u m p c j i mogą nawet ograniczać spożycie. Istebna nie miała dużych możliwości zarówno zaofiarowania artykułów spożywczych na zbyt, j a k też znalezienia o d ­ biorcy. T a k i stan z przewagą r o d z i n samowyżywieniowych w Istebnej można notować m n i e j więcej do I w o j n y światowej, k i e d y to zaczynają dochodzić do głosu nowe c z y n n i k i , powodujące przeobrażenia w t y m zakresie. 4 Zastanawiając się n a d znaczeniem p r o d u k c j i r o l n e j dla k o n s u m p c j i żywności w Istebnej można wziąć pod uwagę chociażby dane z 1965 г., które wskazują, iż wieś licząca 3850 mieszkańców i obejmująca 4752,62 ha ogólnej powierzchni, z której t y l k o 1220 ha przypada na ziemię orną (rozdzieloną między 711 jednostek gospodarczych) o niezbyt urodzajnej glebie , nie może oprzeć swej egzystencji na p r o d u k c j i roślinnej. U p r a ­ wa roślin zbożowych, m . i n . ze względu na w a r u n k i k l i m a t y c z n e , m u ­ siała być zawsze ograniczona. Toteż u p r a w a p r y m i t y w n y c h zbóż, d o których należał orkisz, jare zboże (jarzina) i k r z y c a (krzica) , odgry5 6 7 4 Badania terenowe prowadzone s t e r s k i e j (pt. Pożywienie cieszyńskim w końcu dr. K . Moszyńskiego ludności ubiegłego w w 1954 r. posłużyły do n a p i s a n i a p r a c y wiejskiej wieku Katedrze wsi rolniczej i polowie Etnografii i pasterskiej bieżącego) Słowian w magi­ powiecie pod k i e r u n k i e m UJ w Krakowie. W prof, 1965 r. s t a r a n o się przebadać z m i a n y , które zaistniały n a p r z e s t r z e n i o s t a t n i c h dziesięciu lat. 5 we D a n e według s p i s u G U S z c z e r w c a 1965 r. ( f o r m u l a r z w i e r z c h n i , ok. 800 h a z i e m i ornej 6 Zob. J . L a z a r , nia i inne ne R Z - 5 ) . D l a porównania w s i Haźlach w t y m s a m y m r o k u było 1600 mieszkańców, 1233 h a ogólnej czynniki podstawy Gleby produkcji gospodarki i 392 j e d n o s t e k województwa roślinnej rolnej katowickiego, (klimat, i leśnej po­ gospodarczych. budowa i rejonizacji możliwości geologiczna rolnej ich ulepsze­ itp.) oraz i leśnej, ogól­ Warszawa 1962, s. 215. Krzycę s i a n o n a w y p a l o n y c h wyrębowiskach t z w . p a s i e c z k a c h n a t e r e n a c h lasów państwowych, gdzie w następnym r o k u sadzono młodniak. J e s z c z e do dziś mówi się w I s t e b n e j n a osobę, która się z a r u m i e n i n a t w a r z y : „pasieczki p o l i " . 7 �POŻYWIENIE W B E S K I D Z I E 175 ŚLĄSKIM wająca dość duże znaczenie w gospodarce samowyżywieniowej, została zaniechana z chwilą, g d y gospodarka ta znalazła się w regresie i za­ istniały możliwości zarówno m a t e r i a l n e , j a k i fizyczne (np. w postaci sklepu) przejścia na inne f o r m y zdobywania środków żywności. Dlatego też jeszcze przed I wojną światową k r z y c a czy orkisz u p r a w i a n e były przez ludność uboższą, a do dziś ze zbóż w y s i e w a n y jest t y l k o owies i jęczmień. Podstawą wyżywienia w całym Beskidzie Śląskim, p o m i j a ­ jąc znaczenie nabiału, są z i e m n i a k i , pojawiające się z końcem X V I I I w . ; sytuacja taka t r w a na ogół do I I w o j n y światowej, o ile nie dłużej. N i e trzeba podkreślać, że d e t e r m i n u j e to poziom wyżywienia, a t y m s a m y m poziom życia ludności góralskiej. Z ziemniaków p r z y g o t o w y w a n o w i e l e p o t r a w , których głównym składnikiem na terenach r o l n i c z y c h była na ogół mąka, a posiadanie ziemniaków było t a k oczywiste, że nawet gańbą byłoby prosić o nie i gospodarze sami d a w a l i je u b o g i m na przednówku. Z uprawą w a r z y w istniały również trudności w górach, gdzie właści­ w i e t y l k o kapusta udawała się dobrze. Toteż w okresie międzywojen­ n y m starano się zapobiec t y m trudnościom poprzez prace doświadczalne prowadzone w Istebnej od 1936 r. pod k i e r u n k i e m emerytowanego k i e ­ r o w n i k a szkoły . Prace polegały na znalezieniu odpowiednich d l a t a m ­ tejszych warunków k l i m a t y c z n y c h o d m i a n w a r z y w , a wprowadzenie i c h w górach „ma mieć nie t y l k o znaczenie dla finansowej p o p r a w y gospo­ d a r s t w górskich, ale przez to, że górale nauczą się jeść w a r z y w a , p r z y ­ czyni się do z m i a n y dotychczas ubogiego w zmianę p o t r a w systemu odżywiania się" . Jednak starania te nie przyniosły zamierzonych r e ­ zultatów i jeżeli spożycie w a r z y w wzrosło, t o j e d y n i e na skutek n o w y c h sposobów zaopatrywania się w środki żywności. Wiąże się z t y m k o l e j n y aspekt naszych badań, który sprowadza się do poznania p o z a p r o d u k c y j ­ n y c h czynników, kształtujących bazę żywnościową ludności góralskiej. J e d n y m z najbardziej ważkich czynników pozalokalnych jest p r z y b i e r a ­ jąca na sile od początku bieżącego w i e k u emigracja do Stanów Z j e d n o ­ czonych i związany z nią napływ gotówki do w s i , a t y m s a m y m wzrost dochodów j e j mieszkańców, co z k o l e i wpływało na z m i a n y w k o n s u m p 8 9 10 11 Z u p r a w ą k r z y c y łączy się użycie s i e r p a (por. A . spodarka krzycy, i trzebież w Karpatach Por. w Beskidzie Chlebowczyk, K o w a l s k a - L e w i c k a , Polskich „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 112 п.; bieżowo-żarowa 8 żarowa w XIX S. i XX wieku. Go­ Uprawa В r o n i с z, Gospodarka trze- Śląskim, „Zaranie Śląskie", R . 22: 1959 z. 1, s. 125). op. cit., s. 12. I n f o r m a t o r Franciszek Kukuczka z I s t e b n e j w y m i e n i a r o k 1770. 9 A. spodarstw, Lachowicz, Warszawa Jaře pracują górale śląscy nad podniesieniem swych go­ 1939, s. 13. 10 L а с h o w i с z, op. cit., s. 24. 11 W e d ł u g P. Zawady, Istebna, „Wierchy", R. 9: 1931, s. 72, około 1000 osób z I s t e b n e j wyjechało do A m e r y k i , skąd /з powróciło. 2 �176 ZOFIA SZROMBA-RYSOWA c j i żywnościowej. Jednak silne tendencje do oszczędzania p r z y małych w y m a g a n i a c h w zakresie spożycia i b r a k u skali porównawczej n i e p o ­ zwalały początkowo na wprowadzenie większych z m i a n . W interesującej nas dziedzinie szły one przede w s z y s t k i m w k i e r u n k u l i k w i d a c j i pieców k u r n y c h , co z k o l e i pociągało za sobą przeobrażenia w rodzajach naczyń k u c h e n n y c h , sposobie przyrządzania posiłków, a dopiero w dalszej k o ­ lejności w samej k o n s u m p c j i . Wraz z dopływem gotówki n a wieś, nie t y l k o zresztą poprzez emigrację zamorską, ale również m i g r a c j e zarob­ kowe d o okolicznych ośrodków przemysłowych, wzrasta znaczenie n i e ­ których gałęzi przetwórstwa spożywczego, a także sieci h a n d l u deta­ licznego j a k o źródła n a b y w a n i a produktów żywnościowych. Zapewne proces t e n przebiega inaczej w e wsiach o gospodarce hodowlanej, do których należy Istebna, a inaczej w e wsiach r o l n i c z y c h . W t y c h ostatnich sprowadzić go można — najogólniej rzecz biorąc — do następujących etapów: 1) zaopatrywanie się w sklepach n i e m a l wyłącznie w artykuły spożywcze w ogóle nie p r o d u k o w a n e w obrębie gospodarstwa; 2) dostar­ czanie obok w./w. również t y c h , które wytwarzało przedtem gospodar­ stwo rolno-hodowlane; 3) przejmowanie o d gospodarstwa niektórych c z y n ­ ności przetwórczych i dostarczanie artykułów n i e k i e d y w dalszym ciągu w y t w a r z a n y c h w jego obrębie, ale nie przeznaczanych już na własne spożycie, co w efekcie p r o w a d z i do d e n a t u r a l i z a c j i spożycia. Z proce­ sem t y m oczywiście wiąże się jeszcze w i e l e d o d a t k o w y c h momentów. W beskidzkiej w s i Istebna natomiast, gdzie samozaopatrzenie, choć b a r ­ dzo rozległe, pod względem zestawu artykułów było j e d n a k bardzo ograniczone, wzrost znaczenia sklepów polegał n i e t y l e na zastąpieniu określonej działalności w a r s z t a t u rolnego, ile głównie n a poszerzaniu bazy żywnościowej o artykuły na ogół n i e wchodzące dotychczas bądź wchodzące t y l k o w m i n i m a l n y m s t o p n i u do jadłospisu górali. Wiąże się to z równoczesnym procesem — o c z y m już wyżej w s p o m n i a n o — za­ niechania p r o d u k c j i niektórych małowydajnych zbóż, a z d r u g i e j s t r o n y ograniczania l i c z n y c h p o t r a w z ziemniaków na korzyść kupnego chleba, zdobywającego sobie od I I w o j n y światowej ważną pozycję w jadło­ spisie. Z czynników p o z a p r o d u k c y j n y c h kształtujących spożycie na uwagę zasługuje jeszcze rozwój r u c h u letniskowego, który na ogół wpływał k o r z y s t n i e na tę dziedzinę życia ludności w i e j s k i e j . Z r u c h e m t y m łączy się m . i n . w s p o m n i a n a już wyżej próba u p r a w y n o w y c h w a r z y w i więk­ sza rozbudowa sieci sklepów spożywczych. Dochodzimy więc do stwierdzenia, że zmniejsza się znaczenie ziemi jako c z y n n i k a określającego p o z i o m spożycia r o d z i n w i e j s k i c h i nastę­ p u j e wewnątrz jednej w s i wyrównanie w t e j dziedzinie s t a n d a r t u r o d z i n o różnym areale u p r a w n y m . Jednocześnie obserwuje się niwelację różnic �POŻYWIENIE W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM 177 w zestawie p o d s t a w o w y c h produktów spożywczych pomiędzy d w o m a w . w . w s i a m i p o w . cieszyńskiego, p r z y zachowaniu żywotnych w d a l ­ szym ciągu i specyficznych d l a każdego r e j o n u odrębności w zakresie p r z y g o t o w y w a n y c h p o t r a w . Prowadzenie badań w dwóch różnych pod względem gospodarczym wsiach pozwoliło na zwrócenie u w a g i na n i e ­ j e d n o l i t e tempo dokonujących się p r z e m i a n i prześledzenie momentów bądź łączących, bądź różnicujących ogólną strukturę spożycia ludności wiejskiej. W n i n i e j s z y m k o m u n i k a c i e nie poruszono szeregu zagadnień i s t o t n y c h dla obrazu pożywienia ludowego, uwzględnianych w naszych badaniach. Zostaną one omówione szerzej w p r z y g o t o w y w a n y m obecnie większym opracowaniu. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9424b8f42a389294952707efd673e031.pdf 40a50e3ec9518a64fa04e6af28daff97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2228 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Subject The topic of the resource etyka Polska - pożywienie przekaz międzypokoleniowy Słowacja - pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2070 Title A name given to the resource Niektóre aspekty wielopokoleniowego przekazu norm i wartości / LUD 1999 t.83 Description An account of the resource LUD 1999 t.83, s.79-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stoličná, Rastislava Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. I. ln. 1999 RASTISLA VA STOU(:N;\ Instytut Etnologii Sllmaeka Akademia Nauk Bratysława (EKTÓRE ASPEKTY MIĘDZYPOKOLE IOWEGO PRZEKAZU NORM I WARTOŚCI. NA PRZYKLADZIE WSPÓŁCZESNYCH ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z PRZYGOTOWYWANIEM I SPOŻYWANIEM POSIŁKÓW W SŁOWACJI I W POLSCE Życie człowieka jako istoty kulturowej wymaga posługiwania się społecznymi kategoriami, które zapewniają mu orientację i komunikację, w najszerszym tych słów znaczeniu, między jednostką a społecznością. W tym sensie także zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków stanowią kulturową wartość pozwalającą zaspokajać pewne potrzeby społeczne. Idzie tu o otwarty i historycznie zmienny system informacji przekazywany w tradycyjny sposób, w którym pokolcnie młodsze uczy się od starszego. Pożywienie jako system kulturowy, podobnie jak inne, jest determinowane wartościami, normami i konwencjami, które jednocześnie ograniczają i konstytuują jednostkę w jej postępowaniu (Tolksdorf, 1976, s. 66-67). Właśnie zwyczaje związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków należą do najbardziej stabilnych wartości kulturowych poszczególnych grup społecznych czy etnicznych. W ramach projektu badawczego "Międzypokoleniowy przekaz a pokoleniowe aspekty cech i norm kulturowych", realizowanego w Instytucie Etnologii Słowackiej Akademii Nauk, postanowiłam przebadać współczesne zwyczaje związane ze spożywaniem posiłków w Słowacji i w południowej Polsce (na Śląsku CieszYllskim i Górnym). Zainspirowała mnie krótka dziennikarska notatka, której autor stwierdził: "Wspólne spożywanie posiłków ma znaczenie dla rodziny. Już teraz przeciętna rodzina amerykaóska zasiada wspólnie do stołu raz lub dwa razy tygodniowo. Wspólny obiad lub kolacja jawią się jako coś wyjątkowego". Byłoby interesujące, aby sprawdzić, jak wygląda sytuacja w tym zakresie w rodzinach słowackich i polskich, zwłaszcza, że w ostatnich dziesięcioleciach w obydwu krajach pojawiły się lub nasiliły różne i w dodatku niestabilne czynniki i okoliczności wywierające w coraz większej mierze wpływ na cechy i normy kulturowe, w tym również w zakresie pożywienia. Na Słowacji badaó na ten temat dotychczas nie przeprowadzono. Pokrewną tematyką, a mianowicie fenomenem gościnności, zajmowała się Z. SzrombaRysowa prowadząc badania terenowe i ankietowe w kilku miejscowościach \\ zachodniej części Beskidów (Szromba-Rysowa, 1988). �80 Chociaż rodzina nie jest jedyną grupą społeczną, w której obrębie przebiega proces socjalizacji i wychowania, to jednak powszechnie przyjmuje się, że wpływ I"odziny jest najważniejszy (Biernacka, 1983, s. 378; Ratica, 1983, s. 534). Zapewne nikt nie wątpi, że także wspólne spożywanie posiłków należy do ważniejszych form międzypokoleniowej transmisji tradycji, wartości i wzorów zachowania w rodzinie, kiedy to dzieci uczą się od starszych członków rodziny, a więc tego wszystkiego co M. Mead nazwała kulturą postliguratywną (Mead, 1970, s.174). Jaki jest więc obecny stan tradycyjnej kultury w tym zakresie na Słowacji i w Polsce? Na to pytanie spróbuję odpowiedzieć analizując rezultaty ankiety przeprowadzonej równocześnie w obu krajach '. Ankietę wype/niły przeważnie respondentki z wykształceniem średnim. Respondentki z wyższym wykształceniem przeważały w mieście. Jeśli chodzi o ich wiek, to większość z nich mieściła się w -przedziałach 3 ł -40 i 41-50 lat. Przeważały rodziny z dwójką i trójką dzieci. Mimo że ankieta nie była przeznaczona dla dokładnie określonej grupy 2 kobiet , udało się uzyskać względnie wiarygodną próby, która może reprezentować tendencje występujące w obrębie interesującej nas tematyki we współczesnych słowackich i polskich rodzinach. Od wieków do tradycyjnych wartości należało wspólne spożywanie posiłków przez członków rodziny; charakteryzowało ono wszystkie warstwy społeczne. Stół i spożywanie przy nim posiłków tradycyjnie łączyły się z określonymi sposobami jedzenia, miejscami zajmowanymi przez domowników czy biesiadników, etykietą, formami i tematyką konwersacji. Istniała oczywiście zasadnicza różnica między spożywaniem posiłków w rodzinie chłopskiej, w której st6ł często stał w kącie jedynej izby mieszkaln~i i w której posiłek przygotowywała i podawała gospodyni, a spożywaniem posiłku w domu mieszczańskim czy zamożnego ziemianina, gdzie jadano w oddzielnej izbie - jadalni. a posiłki przygotowywała i serwowała służba, nie mówiąc już o biesiadowaniu w domach arystokratycznych, gdzie ucztowanie trwało kilka lub wiycej godzin i było skomplikowanym rytuałem z określonymi normami zachowania się poszczególnych współbiesiadników. Badając współczesne zwyczaje przy stole w naszych krajach winniśmy odnieść się zwłaszcza do kulturowych wzorów, które ukształtowały się wcześniej w rodzinach wicjskich. Na Słowacji należy się ponadto liczyć z wpływem mieszczaJlstwa, w Polsce natomiast w większym stopniu z wpływem dworów i dworków szlacheckich. I Ankiet<,: przeprowadzi lam w 1998 i 199<) roku. Była ona przćl:nauona dla kobid żyjących w pełnej rodzinie: zalażono. i.e codziennie przygotowuje si.; i spoi.ywa w niej posiłki. Ankiety wypełniały respondentki lub ieh dzieci - studenci wyższyeh uu.clni na SI(l\\acji i II Pabee (Cieszyn), 80 ankiet wypełnionych na Slowaeji rozdzielono na dwie grupy środO\liskowe: z rodzin wiejskieh uzyskano 26 odpowiedzi. z rodzin miejskieh 54 odpowiedzi. 2 Ankiety wypełniły przeważnie matki studentów \\ydziałóII humanistyu.nyeiJ II' 8ratysła- wic, Trnavie. (Śląsk Nitrze. Cieszyński Baóskicj i Górny) Bystrzycy. rozdzielono PreslOwie i Cies/ynic. na dwie grupy: 1<)9 ankiet ze wsi podlOd/i / poludniowej 68. a z miasta Polski - 131. �81 Na pytanie, czy w domu (mieszkaniu) jest stół, przy którym mogą spożywać posiłki wszyscy członkowie rodziny, odpowiedzi były twierdzące. W ankietach wypełnionych na Słowacji tylko raz znaleziono informację, że z braku dużego stołu członkowie rodziny jedzą przy małym stoliku, co uniemożliwia wspólny posiłek. W dwóch innych przypadkach stwierdzono, że mają dwa stoły; przy stojącym w kuchni jada się w dni powszednie, a przy stole stojącym w pokoju gościnnym - w niedziele i święta. U większości rodzin stół znajduje się \V kuchl,li lub w pokoju (największej izbie), niekiedy w hallu. Odpowiedzi z Polski ukazały odmienną tendencję; tu przypadków, kiedy w mieszkaniu są dwa stoły, jcst bez porównania więcej, niż na Słowacji, Na wsi takich przypadków było 64%, a w mieście - 47%, przy czym respondentki zwykle informowały, że przy stole kuchennym jada się wspólnie w dni powszednie, a przy stole w izbie (jadalni) - w niedziele i święta. Wzór, w którym stół znajdował się w największej izbie domu czy mieszkania. zdaje się świadczyć o preferowaniu mieszczallskiego lub ziemiańskiego stylu bycia przez polskie rodziny. Na Słowacji natomiast, jak się zdaje, przetrwał wiejski wzór mieszkania, w którym stół przeniesiono z pierwotnego domostwa jednownętrznego do kuchni, gdzie się wspólnie jadało posiłki. Także współcześnie w słowackich domach lub mieszkaniach często i podczas świąt jada się' w kuchni, natomiast w wielkiej izbie jest tylko mniejszy stolik, przy którym podaje się kawę, herbatę, potrawy na zimno itp. Wydawać by się mogło, że liczba i lokalizacja stołów zależy przede wszystkim od sytuacji konkretnej rodziny. w szczególności od wielkości mieszkania, pozycji ekonomicznej, umeblowania, jednakże zupełnie wyraźnie rysują się odmienności w tym zakresie między rodzinami polskimi a słowackimi. Przedstawione tu wstępne konstatacje \\ymagają dalsz~i analizy. która wyjaśniłaby te tendencje. Na pytanie, czy przy stole rodzina zasiada regularnie każdego dnia, odpo\\iedzi były następujące: na Słowacji w rodzinach wiejskich w dni powszednie nie jada się wspólnie w 57,6%, a w rodzinach miejskich - w 59,4% przypadków. Badania ukazały zatem, że w obu ankietowanych grupach, w ponad poło\\ ie rodzin, ich członkowie w dni powszednie ani razu nie spożywają wspólnych posiłków. W południowej Polsce (Śląsk Górny i CieszYłlski) w rodzinach wiejskich w dni powsZ<.:dnie nie jada się wspólnie w 36% przypadków, a w rodzinach miejskich w 34%, a więc w przybliżeniu w 1/3 zbadanych rodzin. Pozostałe odpowiedzi z obu krajów przynoszą informacje o jednym wspólnym posiłku w ciągu dnia - śniadaniu bądź wieczerzy. Zwłaszcza na Słowacji doszło zatem do zasadniczej zmiany tradycyjnego modelu w zakresie zwyczajów związanych z jedzeniem - materiały etnograficzne i historyczne pozwalają sądzić, że jeszcze w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku, zarówno na wsi jak i w mieście, jadano posiłki wspólnie. Współczesny materiał uzyskany drogą ankietową pozwala stwierdzić, że członkowie radliny zasiadają wspólnie do stołu głównie w niedziele i święta, przy czym najczęścit:i wymieniano Boże Narodzenie i Wielkanoc. �82 Na pytanie, ile osób siada przy stole do wspólnego posilku, respondentki podawały liczby od trzech do siedmiu, najczęściej wymieniano cztery do pięciu osób. Informacje te wyraźnie korespondują ze współczcsnym modelem rodziny na Słowacji i w Polsce, tj. z dwojgiem lub trojgiem dzicci. Pytano również o to. czy członkowie rodziny mają stałe miejsce przy stole. Na Słowacji odpowiedź twierdząca padła w 84,6% w przypadku rodzin wiejskich i w 85,8% w odniesieniu do rodzin miejskich. W Polsce w rodzinach wiejskich stałe miejsce przy stole stwierdzono w 70%, a w miejskich - w 73,5% przypadków. Wyraźna przewaga odpowiedzi twierdzących wskazuje na to, że współczesna słowacka i polska rodzina akceptują tradycyjną normę, w tym przypadku stabilny porządek zasiadania przy stole, nie podlegającą silnenlll wpływowi zewnętrznemu widocznemu w dowolnym wyborze miejsca, np. w stołówcc czy restauracji. Interesujące i jednocześnie potwierdzające poprzednie konstatacje są odpowiedzi podkreślające, że ojciec siedzi na honorowym miejscu za stołem. Fakt ten świadczy o nadal silnej tradycji zachowania stałego porządku przy wspólnym posiłku rodzinnym, zgodnie z którą najbardziej honorowe miejsce przy stole na wsi przysługiwało gospodarzowi, a w mieście ~jcu - żywicielowi rodziny. Ojcowska władza była w przeszłości powszechna, zwłaszcza w patriarchalnej rodzinie rolniczej, przejawiała się miydzy innymi w tym, że podczas posiłku przyslugiwał mu główny kąt za stołem, który uważano za miejsce poświęcone (bywał nad nim domowy ołtarzyk albo święte obrazy), stąd miał kontrolę nad wszystkim, co działo się w izbie. Przy jedzeniu zjedncj misy do niego należała największa łyżka, on też jako pierwszy zaczynał jedzenie, również jakość potrawy z jego strony misy była najwyższa (Svecova, 1976, s. 447). Z czasem, gdy wnętrze domu czy mieszkania uległo zmianie, a stół został przesunięty ku środkowi izby lub przeniesiony do kuchni, najwygodniejsze miejsce. a więc takie, z którego najlepiej można było widzieć całe otoczenie, przysługiwało ojcu. Podobnie stało się także w środowisku miejskim. Następne pytanie dotyczyło tradycyjnego zachowania się przy stole, a mianowicie, czy członkowie rodziny modlą się lub żegnają przed wspólnym posiłkiem. Respondentki z wiejskich rodzin na Słowacji odpowiedziały pozytywnie w 76,8%. Na marginesie uzyskano interesujące wypowiedzi dodatkowe, taką np., że codziennie przed posiłkiem każdy modli si(,: sam. natomiast podczas świątecznego wspólnego posiłku za wszystkich modli się ojciec, niekiedy po tej modlitwie cała rodzina śpiewa jeszcze nabożne pieśni. Jedna z respondentek napisała, że przed jedzeniem modli się będąc u swoich rodziców, natomiast we własnym domu już tego się nie praktykuje. Od miejskich n:spondentek uzyskano 40,4% pozytywnych odpowiedzi, a więc przeważały odpowiedzi negatywne. Na Śląsku Górnym i Cieszy6skim w rodzinach wiejskich na to pytanie twierdząco odpowiedziało 80% respondentek, a w rodzinach mi~jskich 79,4% odpowiadających na ankietę. W przybliżeniu, w połowie wszystkich odpowiedzi na to pytanie informowano, że tak posl<;:pujc się tylko przed wspólnym jedzeniem podczas większych świąt dorocznych, na przykład na Boie arodzenie i Wielkanoc. �83 Odpowiedzi na ankietę dokumentują roznlce między mieszkańcami wsi i miast słowackich. Wyraźnie widać, że w środowisku wiejskim dłużej aniżeli \\ mieście przetrwały utrwalone tradycją wzory zachowania się przy stole. Jest to zapewne cfektem większej kontrol i społecznej, która jest dużo prostsza na wsi aniżeli w mieścic, gdzie jednostka i rodzina stały się znacznie bardziej anonimowe, a w zachowaniu czy sposobie bycia w większym stopniu autonomiczne. Wysoki procent pozytywnych odpowiedzi uzyskanych od wiejskich respondentek z oou krajów dokumcntujc jednak siłę i trwałość rodzinnych trad)cji, do których należą zwyczaje modlenia się lub żegnania się i dziękowania Bogu za pożywienie. W związku z tym warto przypomnieć, że respondentki byly głównie w średnim wieku, a więc przeszły na Słowacji dosyć długi okres tZ\V. wychowania ateistycznego. Nast9pne pytan ia ank iety dotyczyły problematyk i tradycyj nych ról męża i żony w trakcie rodzinnego posiłku. W wiejskich domostwach na Słowacji na pytanie, kto podaje potrawy na stół, prawie wszystkie respondentki od po\\iedzialy. że czynią to one lub ich córki. Tylko w jednej ankiecie znalazła się odpowiedź, żc każdy przynosi sam sobie jedzenie na stół. W rodzinach miejskich w 9% odpowiedzi stwierdzono, że posiłki na stół podaje ojciec. Podobne wyniki przyniosły ankiety ze Śląska Cieszyr'tskiego i Górnego: na wsi do stołu podaje matka lub m~istarsza córka, w rodzinach miejskich 5% odpowiedzi mówi o pomocy ojca w tej czynności. Niewielki udział ojca w pomocy przy przynoszeniu i podziale posiłków świadczy o tym, że na Słowacji i w południowej Polsce przetrwał tradycyjny model, charakterystyczny dla rodzin wiejskich i miejskich, w którym zajmowanie się przygotowywaniem i podawaniem posiłkó\\ należało do typowych prac kobiecych. Jak już wspomniano. zachowała się tradycja wspólnego spożywania posiłk6\\. zwłaszcza w niedziele, podczas różnych świąt rodzinnych i dorocznych, głównie podczas wigilii Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Warto więc wspomnieć o potrawach. które obecnie uważa się za typowe dla tyeh świąt na Słowacji i w poludniowej Polsce. Na Słowacji ,,typową" potrawą wigilijną, zarówno \V mieście jak i na wsi, jest polewka z kwaśnej kapusty i ziemniaczana sałatka z ryb'1' W rodzinach wiejskich jada się ponadto polewki grzybowe, fasolowe, z soczewicy i grochu, "opekance" z makiem (niewielkie pieczywka polane miodem rOl.ciei1czonym wodą) gotowane pierogi, dalej owoce i miód. W rodzinach miejskich po polewce z kapusty podawane są polewki grzybowe, rybne, buraczane, z soczewicy i grochu, z pieczywa wspomniane już "opekance", opłatki. kołacze, pierogi, a także owoce i miód. Z tego wyliczenia wynika, że w obu środowiskach podaje się tradycyjne potrawy wigilijne. W miastach i miasteczkach Śląska Górnego i CieszYl1skiego jada się najczęściej. wedle respondentek, czerwony barszcz z uszkami, ryby (głównie karpie), ..makówki" i kapustę z grochem. niekiedy z grzybami. Dosyć często wymieniano jeszcze polewkę grzybową, żur, polewkę rybną, kompot z suszonych owoCÓ\Vi pierogi z kapusą Zaskakująca odpowiedź a podawaniu "kutji" z gotowanej pszenicy z makiem i miodem świadczy zapewne a tradycji przeniesionej �84 ze wschodniej Polski lub z Kresów Wschodnich. Na wsi śląskiej potrawami najczęściej· podawanymi na stół wigilijny są ryby (karpie lub śledzie), kapusta z grzybami, "makówki" (potrawa z tartego maku gotowanego na mleku, z dodatkiem bakaliów, orzechów, sucharków lub bułki krajanej w plastry) i "moczka" (potrawa z piernika i innych dodatków). W odpowiedziach na ankietę wymieniano także polewki z ryb, grzybów, grochu i konopi (.,konopiatka"), kapustę z grzybami albo fasolą i gotowane suszone owoce. Również odpowiedzi na pytanie o potrawy wielkanocne dowodzą przetrwania tradycji na Słowacji. Należy podkreślić, że wysoki procent współczesnych rodzin słowackich przestrzega postu w Wielki Piątek. Z zebranych ankiet wynika, że w 80,7% rodzin wiejskich i w 87,3% rodzin miejskich w dniu tym zachowuje się post i jada się głównie ryby i kluski. W Niedzielę Wielkanocną podaje się tradycyjne potrawy. W obu grupach dominuje szynka, kiełbasy, serek twarogowo-jajeczny i gotowane jajka podawane z chrzanem lub z ćwikłą. Pośród dalszych tradycyjnych potraw wymieniano kołacze, .,paskę" albo "wielkanocnego baranka", potrawę 7 bułek, wędzonego mięsa i jaj nazywaną "babą" albo "strateną kurą". Ankietowani odnotowali także podawanie pieczonej koźliny, mięsa jagnięcego lub baraniny, co również należy do wielkanocnej tradycji na Słowacji. W południowej Polsce (na Śląsku CieszYl1skim i Górnym) w rodzinach miejskich i wiejskich na Wielkanoc podaje się głównie szynkę, kiełbasę, gotowane jajka, chrzan, ćwikłę, żur z jajkami, "baby". makowce. mazurki i "barank j". Przetrwanie tradycyjnych wzorów konsumpcyjnych podczas tych dwóch najważniejszych świąt na Słowacji i w południowt:i Polsce jest oczywiste, a jeśli wziąć pod uwagę ich trwałość, zwłaszcza w środowisku miejskim, aż zaskakujące. Wydaje się, że w tych stwierdzeniach znajduje odbicie znana teza o tym, że właśnie potrawy podawane podczas świąt kalendarzowych opierają się zewnętrznym naciskom i najdłużej zachowują swój tradycyjny charakter. Wiąże się to przypuszczalnie z tym, że rodzaj potraw podawanych podczas tych świąt zawsze miał w społeczności charakter znaku, który często był ważniejszy aniżeli sama potrawa. Dalsze pytania ankiety były nakierowane na problematykę wiążącą się z przygotowywaniem potraw w domu. Interesowało nas, czy i o ile zmianom uległy role kobiet i mężczyzn w tym zakresie. Powszechnie wiadomo, że wostatnich dziesięcioleciach, gdy większość kobiet na Slowacji i w Polsce zaczęła pracować zawodowo, do prac domowych, w tym tab:c przy sporządzaniu posiłków, musieli aktywniej włączyć się mężczyźni. Na Słowacji, na pytanie, czy w domu gotuje także mąż, respondentki z miasta udzielily 61, I % odpowiedzi twierdzących, że mąż niekiedy gotuje - 12,9% badanych. Respondentki ze wsi odpowiedziały pozytywnie w 38,4% przypadków, że gotuje dorywczo - w 26,5%. Wynika z tego, że obecnie w 74% badanych rodzin miejskich i w 64,9% rodzin wiejskich mężowie potrafią przygotowywać posiłki. W polskich ankietach na to samo pytanie twierdząco odpowiedziało 28% respondentek wit:jskich; w 24% odpowiedzi znajdujemy informację, że mąż tylko �85 pomaga albo gotuje oka7jonalnie. W rodzinach miejskich na pytanie, czy mąż umie gotować liczby rozłożyły się odpowiednio: 41,1 % i 39,6%. W sumie zatem 52% mężów respondentek wiejskich i 80,7% mężów z miasta potrafi przygotować posiłek. Te dosyć wysokie wskaźniki dowodzą, że w odróżnieniu od stanu mni~i więcej sprzed trzech-czterech dziesięcioleci, kiedy to przy gotowy\\anie posiłków nalcżało wyłącznie do kobiet, sytuacja zmieniła się radykalnie, j to nie tylko w miastach, ale i na wsi. Łączy się to zjuż wspomnianą konstatacją. że mąż musiał włączać się do prac domowych, z przygotowaniem posiłków \\łącznie, gdyż kobicty pod naciskiem czynników ekonomicznych i socjalnych, ksztahujących się co najmniej od lat 50., podejmowały pracę poza domem. W tym samym mnicj więcej czasie rozpadały się tradycyjne rodziny wielopokoleniowe. w których matkę w kuchni mogła zastąpić babka. Przyjmuje się, żc już od chwili, gdy człowiek nauczył się użytkować ogieó i zaczął na nim warzyć strawę, do kobiety należało przygotowywanie posiłków dla rodziny. Następne pytanie ankiety dotyczyło wieku, w którym kobiety uczyły się gotować. Na Słowacji respondentki z prawie wszystkich rodzin wiejskich (96, I%) nauczyły się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako najniższy wiek podano ósmy rok; tylko jedna z respondentek podała, że nauczyła się gotować dopiero po ślubie. W miejskich rodzinach 74% respondentek nauczyło się gotować do piętnastego roku życia, przy czym jako naj niższy wiek podano dziewiąty rok, natomiast osiem respondentek (14,8%) nauczyło się gotować dopiero po ślubie. Wyraźnie zatem widać, zwłaszcza w wiejskiej grupie respondentek, że wychowywano je w sposób tradycyjny, szło a to, aby nauczyły się gotowania przed ślubem. Odpowiedzi rcspondcntek z miasta są bardziej zróżnicowane, jednak i tu widoczna jest tradycjonalistyczna postawa jeśli chodzi o rolę kobiety w małżer'tst\vie. W Polsce respondentki ze wsi w 80%, a z miasta w 82,7% umiały goto\\ać przed wyjściem za mąż, zwykle już w wieku 12-15 lat. Odpowiedzi na dwa ostatnie pytania są bardzo interesujące. Z jednej strony dowodzą, że zarówno słowackie, jak i polskie dziewczęta wychowywano w duchu tradycyjnym, ucząc je przed ślubem prac kuchennych związanych z przygotowywaniem posiłków. Z drugiej strony, pod wpływem czynników zewnętrznych, które zaistniały \\ społeczellstwach Słowacji i Polski w okresie tzw. budowy socjalizmu, kiedy to kobiety były nakłaniane do podejmowania pracy poza domem, mężowie musieli nauczyć się prac kuchennych, co zasadniczo naruszyło ich tradycyjny status w rodzinie. Wydaje się zatem, że właśnie we współczesnych rodzinach śred:liej generacji równolegle przebiegały procesy, w których z jednej strony prze:rwała tradycyjna rola kobiety jako "strażniczki domowego ogniska", a z dru~iej najczęściej ta sama kobieta musiała sprostać zadaniu i roli, które zostały jej .przydzielone" w socjalistycznym społeczeóstwie. W ten sposób role kobiet mężczyzn (żon i mc;żów) w zakresie prac związanych z przygotowywaniem )osiłków nie tylko ulegały modyfikacji, ale i w jaskrawy sposób odchyliły się )d tradycyjnego wzoru, który przez stulecia funkcjonował w rodzinach słowa c,ich i polskich. �86 Z badall etnologicznych wiadomo, że poprzednie generacje kobiet gotowały najczęściej tradycyjne potrawy, które podawano niekiedy codziennie przez całe tygodnie, przy czym gospodynie przygotowywały je "z pamięci", nie korzystając z jakichkolwiek kucharskich instrukcji. Zainteresowanie wyższą kulturą gotowania i spożywania posiłków można zaobserwować w XX wieku, przy czym należy podkreślić, że uwaga ta dotyczy głównie środowisk miejskich, gdyż warstwy wiejskie miały zupełnie inne historyczno-społeczne punkty wyjścia w tym zakresie. Na wsi w pierwszej połowie XX wieku zaczęto przeprowadzać różne kursy kucharskie, na których kobiety uczyły się przygotowywać nowe i bardziej wymyślne potrawy. Dalszymi źródłami informacji stopniowo stawały się także środki masowego przekazu i książki kucharskie. W ankiecie znalazło się pytanie o to, jakie źródła informacj i o sposobie przygotowywania różnych potraw wykorzystują współcześnie kobiety słowackie i polskie. Większość respondentek odpowiedziała, że zwykle zapisują receptury do domowego notatnika. Respondentki najczęściej odpisują receptury: I. z czasopism, kalendarzy i magazynów, 2. od przyjaciół, znajomych i sąsiadów, 3. od koleżanek z miejsca pracy, 4. z telewi7ji lub radia, 5. od matki lub babki; rzadziej są to notatki. 6. z własnych eksperymentów, 7. ze spostrzeżell w trakcie pobytów za granicą. Jest zatem oczywiste, że transmisja wiadomości i doświadczeń z zakresu umiejętności kulinarnych nie przebiega, jak dawniej. niemal wyłącznie w ramach przekazu rodzinnego, a więc z matki na córkę, ale że informacyjny kanał, z którego czerpią współczesne kobiety, jest o wiele szerszy. Ankieta potwierdziła, że do zwyczajnego wyposaż.enia słowackiego i polskiego domu czy mieszkania należą książki kucharskie. Respondentki podawały różne ich Iiczby zawierające się w przedziale 1-20. Na pytan ie, czy kobiety dziedziczą książki kucharskie po matce lub babce odpowied/iała twierdząco około 1/3 respondentek. Zebrane i częściowo przedstawione dane mówią o tym, że we współczesnych słowackich i polskich rodzinach w zakresie umiejętności kulinarnych istnieje wyraźne otwarcie się na nowe doświadczenia i informacje. Zwyczajnym wyposażeniem domu są dziś kucharskie książki i z własnej inicjatywy zbierane kucharskie przepisy. W tym zakresie nie widać zasadniczych różnic między rodzinami wiejskimi i miejskimi. W przyszłości można oczekiwać jeszcze większego przyspieszenia tego trendu, gdyż w ostatnich latach na rynku wydawniczym pojawia się coraz więcej nowych książek kucharskich. W odróżnieniu od przeszłości, kiedy to charakter potraw w naszych krajach był w znacznym stopniu ograniczony lokalnymi źródłami żywności i kulinarnymi tradycjami, można stwierdzić, że współcześnie kuchnia słowacka i polska znacznie się urozmaiciły, przede wszystkim potrawami przcjc;tymi z tzw. międzynarodowej kuchni, co wiąże się z dostępem do różnorodnych informacji i ogólnym zjawiskiem globalizacji kultury. Rezultaty ankiety, dotyczącej różnych aspcktów przygotowywania pożywienia i konsumpcji we współczesnych rodzinach słowackich i polskich, przyniosły ciekawe rezultaty. Okazało się, że obiegowe opinie, jakoby współczesne �87 Kobiety prezentowały styl życia zupełnie odmienny od poprzednich generacji i tradycyjne wartości i normy Kulturowe szybko zarzucały, są tylko częściowo prawdziwe. Do ich weryfikacji potrzebne będą dalsze nakierowane gnozeologicznie analizy. Badania dOKumentuj<1 decydującą rolę rodziny w podtrzymywaniu tradycyjnych wartości. w tym przypadKu - \V zakresie pożywienia. Rodzina jest pierwszoplanową instytucją, w której dochodzi do naturalnej i ciągłej transmisji tradycji kulturowych z generacji na generację. Dla swych członków odgrywa znaczącą rolę fonnatywn<l. Dokumentują to zwłaszcza dane z ankiety dotyczące przetrwania tradycyjnych norm zachowania podczas wspólnego posiłku, jak na przykład: trwaly porz<ldek zasiadania przy stole, żegnanie się lub modlenie członków rodziny przed wspólnym posiłkiem, rola kobiety przy rozdzielaniu daI1 i przetrwanie tradycyjnych potraw podawanych podczas świąt dorocznych. Wyniki ankiet potwierdziły również wpływ różnorodnych czynników ze\\nętrznych, które wyraźnie zmodyfikowały tradycyjne normy związane z przygotowywaniem i spożywaniem posiłków na Słowacji, Śląsku CieszYI1skim i Górnym. Można dostrzec, że pod wpływem zmieniających się czynników społecznych i eKonomicznych wyraźnie zmieniła się rola męża w rodzinie; zostal on zmuszony do bardziej aktywnego włączania się do prac w kuchni, w tym także dó przygotowywania posiłków. W odróżnieniu od przeszłości, znacznie rozszerzyła się baza informacyjna, z której wszyscy mogą czerpać nowe wiadomości o sposobach sporządzania potraw i o ogólnych tendencjach w zakresie pożywienia. Także większa dostępność różnych, często także zagranicznych, surowców i przypraw wnosi do pożywienia współczesnych rodzin większą różnorodność posiłków i nowe doznania smakowe. W ostatnich dziesięcioleciach rozszerzył się zatem paradygmat elementów kulturowych, z których czlonkowie rodziny mogą wybierać te, które odpowiadają im w zakresie pożywienia. W tym wyborze nie brakuje czynnika emocjonalnego, który także w przypadku tradyej i kulinarnych odgrywa niebagatelną rolę, Ludzie często ląCZ<1określoną potrawę z konkretną sytuacją społeczną. Ogólnie jednak można stwierdzić, że każda wspólnota kulturowa formuje się i zapewnia komunikację rodzimych tradycji i zwyczajów (również w zakresie pożywienia) przede wszystkim za pośrednictwem rodziny, tak dzieje się również we współczesnej Słowacji i południowej Polsce. Także wówczas, gdy przenoszone z pokolenia na pokolenie wartości kulinarne modyfikują się ulegając wpływom unifikacji i globalizacji. Należą jednak nadał do tych elementów kulturowych, które wyrażaj<l tożsamość rodziny. BIBLIOGRAFIA Hm/illll'; l':/Il!lr narodopis" ('II/t/lI'e l. 1/1/1/ (/ l'(ch.\' l' dedinskej sp%"llosti tradieie a premenv .. 'slovcnskY 31. s. 377-3X5. CII/lImi/lllelll. ., Stl/dv in (Jenemtion (Jap. Ncw York. �88 Ratiea D. I<odinnó ~:vchova ako forma 1983 intergenerahlr'lto pr('n(lSlI e/n(lklllllirnych ..slovenskY narodopis" t. 3 I. s. 534-540. Szromba-Rysowa Z. 1988 Pr::y wspólnym stole. Wrocław. Svecov3 S. PróvOllloc Mavl' rodiny 1" rolnickej rodine na Slm'el/skl/ ... SlovenskY' 1976 t. 24. s. 446-457. Tolksdorf narodopis" U. 1976 Ratislava /radicii . Strl/k/uralisclte XaltrunR!orscltllng ... Ethnologia Europaea" vol. I). s. 64-122. Stolicn{l SOME ASPECTS OF GE ERATIONAL TRA SFER Ol' NORMS A D VALUES. THE EXAMPLE OF CONTEMPORARY CUSTOMS ASSOCIATED WIIIII'REPARING AND EATING MEALS IN SLOVAKIA AND POLAND (Summary) The present article is a rcsult of a research project conccrning inh:rgencrational transfer and a generation-speci lie character in the area of cultural values and nonns. The research focused on customs related to meals preparation and consumption. A questionnaire conducted in 19981999 in Slovakia and in southern Poland (Upper Silcsia and the Teshen region) yielded interesting results. It partially dclied the commonly held belieC ae<.:ording lO IIhich modern lillnilies. whose lite style considerably differs from the lite style of previous gcnerations. frequently give up tradi- tional values and norms. The conducted studies have proved that a family still plays a decisive role in sustaining cultural values. also in the lield of meal preparation and consumption. This thcsis is supported by such facts as observance orthe traditional code of conduct at the tahle. e.g. keeping the same scats at the table. making the sign of the cross or praying before a meal. the role or the wife in serving meals. as wt:ll as by serving the same traditional dishes during annual holidays (especially the Christian Eve supper or Eastcr breakfast). Also. the studies confirmed thc inlluence of various and still varying social and economic factors. These cxternal nictors havc definitely affectcd the role or thc hushand. \\'ho now joins some kitchen chores. tram which one draws decades havc brought members may choose including meal preparation. Unlikc in the past. no\\' the inl<xmation hase. recipes and learns about nutritious trends. has largely expanded. The last an expansion of thc paradigm or cultural clements from which ramily their lavorite culinary clements. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0628355df933bf95d75a198867d1551c.pdf 0077d4673cc0103d044d00d40b6835d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:945 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:868 Title A name given to the resource Niektóre elementy tradycyjnej gospodarki Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.131-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 ADAM BARTOSZ NIEKTÓRE E L E M E N T Y T R A D Y C Y J N E J CYGANÓW GOSPODARKI Pośród rozlicznych cech, c h a r a k t e r y z u j ą c y c h odrębność C y g a n ó w w stosunku do ludności, w której otoczeniu przyszło i m p r z e b y w a ć , sfe­ ra ich życia ekonomicznego wydaje się szczególnie interesująca, jako że determinuje ona inne aspekty c y g a ń s k i e j kultury. Implicite zależność ta została z a u w a ż o n a już w n a j w c z e ś n i e j s z y c h opracowaniach, a nawet w kronikach n o t u j ą c y c h pojawienie się C y g a n ó w w Europie. Charak­ terystyczny typ gospodarki, a zwłaszcza sposoby pozyskiwania dochodu, m i a ł y bezpośredni w p ł y w na takie dziedziny życia, jak: sposób o d ż y ­ wiania s i ę , ubierania, typ domostw i ś r o d k ó w transportu, a także na po­ dział prac w rodzinie, stosunek do n i e - C y g a n ó w , stosunek do dóbr, inne sfery ś w i a d o m o ś c i itd. N a l e ż y przy tym pamiętać, że typ gospodarki okazał się cechą stosunkowo trwałą u wielu grup C y g a n ó w n a świecie. Tam nawet, gdzie zanikł c y g a ń s k i język, pozostały charakterystyczne, tradycyjne zajęcia jako wyznacznik odrębności etnicznej W zakresie zdobywania ś r o d k ó w do życia C y g a n ó w p r z y b y ł y c h do Europy c h a r a k t e r y z o w a ł y trzy dopełniające się komponenty: 1. Koczowniczy tryb życia. 2. Wykonywanie pewnych, charakterystycznych zajęć, jak: kowal­ stwo, muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , żebractwo i inne. 3. Wykonywanie wspomnianych zajęć na rzecz ludności, z którą stykali s i ę w czasie w ę d r ó w e k , w zamian za produkty ż y w n o ś c i o w e i inne do życia n i e z b ę d n e a r t y k u ł y . D l a wskazania n i e k t ó r y c h m e c h a n i z m ó w z w i ą z a n y c h z funkcjonowa­ niem c y g a ń s k i e j gospodarki posłużę się p r z y k ł a d e m C y g a n ó w K a r p a c ­ kich z regionu Podtatrza. S ą to Cyganie z dawna osiadli, zatracili w i ę c 1 Zob. np. P. S t a n o, Korytárska výroba rumunsky hovoriacich Ciganov na Východnom Slovensku, „Slovenský národopis", t. 13:1965, z. 4, s. 549-562; V. M a ­ r i n o v, Nabljudenija wyrchu bita na cigani v Bylgarija, „Izwestija na etnografskija istitut i muzei", 5:1962, s. 227-275. Również w Azji Środkowej niektóre gru­ py Cyganów zachowały swój pierwotny język tylko w szczątkowej postaci. L �132 ADAM B A R T O S Z pierwszą z wymienionych cech c y g a ń s k i e g o życia. Nie miało to pierwot­ nie niemal żadnego w p ł y w u na kształt dwu p o z o s t a ł y c h k o m p o n e n t ó w . Związki z ludnością rolniczą, z którą stykali się w okresie koczownictwa, stały się tylko od tego czasu bardziej ścisłe i długotrwałe. Natomiast ich dotychczasowe profesje i podstawowe źródła utrzymania pozostały przez długi czas niezmienne 2. 1. ŹRÓDŁA U T R Z Y M A N I A CYGANÓW — P R Z Y K Ł A D S Y M B I O Z Y GOSPODARCZEJ GRUP ETNOGRAFICZNYCH P o d s t a w o w ą profesją C y g a n ó w z Podtatrza, podobnie zresztą jak i innych C y g a n ó w Karpackich, b y ł o do niedawna kowalstwo. Zawsze jednak wykonywali oni szereg innych zajęć dla uzupełnienia dochodu p ł y n ą c e g o z pracy w kuźni (muzykanctwo, w r ó ż b i a r s t w o , a z czasem rozmaite formy pracy najemnej w gospodarstwach chłopskich). D o c h ó d pozyskiwano też innymi, specyficznymi drogami, jak poprzez żebractwo, złodziejstwo, s p o ż y w a n i e m i ę s a p a d l ý c h zwierząt itp. •' / jj: 1, lit r ; ^ 'j, Jako kowale Cyganie osiedlali się we wsiach, gdzie penetracja kon­ kurencyjnego rzemiosła cechowego była stosunkowo słaba. Tam, gdzie zasięg działalności kwalifikowanych kowali wiejskich b y ł stosunkowo duży, Cyganie przejmowali tylko tę część prac, którą z racji wyposa­ żenia warsztatu i umiejętności byli w stanie realizować. Zajmowali się w ó w c z a s przede wszystkim drobnymi naprawami sprzętu rolniczego i wykonywaniem najprostszych p r z e d m i o t ó w . Od końca X I X wieku utalentowane jednostki .zaczęły zarobkować m u z y k u j ą c na zabawach i weselach. B y ł o to zajęcie wykonywane okazjo­ nalnie przez C y g a n ó w , k t ó r z y na co dzień pracowali, jak inni przy kowadle, a dopiero w czasach najnowszych stało się samoistną profes ją. Sezonowo Cyganie zajmowali się (zwłaszcza od p o c z ą t k ó w lat d w u dziestych) t ł u c z e n i e m kamienia drogowego, co wykonywano powszechnie do lat pięćdziesiątych. Sezonowo także wynajmowano ich do wszel­ kich prac przy gospodarstwach chłopskich. Najmowano zaś C y g a n ó w p r z e w a ż n i e do prac najcięższych, jak poruszanie r ę c z n y c h młocarni, w y kopki, kopanie m ł y n ó w e k , piwnic itp. Powszechnie też Cyganie zaopatrywali się w ż y w n o ś ć poprzez żebranie, m a j ą c e tutaj specyficzne u w a r u n k o w a n i a , a w połączeniu z ż e 3 2 Jako tradycyjne źródła utrzymania rozumiem te zajęcia i źródła dochodu, które wyrosły na gruncie tradycji cygańskiej i miejscowej i są związane z funk­ cjonowaniem społeczności wiejskiej jako względnie autonomicznym u k ł a d e m eko­ nomicznym. A. B a r t o s z , Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebrac­ twa „Lud", 61:1977. 3 �li T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 133 8. Kowal z Czarnej Góry. Fot A. Bartosz bractwem lub niezależnie uprawiano w r ó ż b i a r s t w o (umiejętność znana nie wszystkim Cyganom). Zwraca u w a g ę fakt, że Cyganie z Podtatrza nigdy nie zajęli się obróbką w y s t ę p u j ą c e g o tu w wielkiej ilości drewna, podczas gdy zna­ ne są z innych t e r e n ó w p r z y k ł a d y takiego w ł a ś n i e przekwalifikowania się c y g a ń s k i c h k o w a l i . Choć więc stwierdza się p e w n ą elastyczność w przystosowaniu się C y g a n ó w do zastanych lub z m i e n i a j ą c y c h się w a ­ runków, to przystosowanie to idzie najczęściej w kierunku podejmowa­ nia najrozmaitszych, m o ż l i w y c h zajęć, nie w y m a g a j ą c y c h jednak posia­ dania specjalnych (a nawet żadnych) kwalifikacji. Podczas w i ę c , gdy 4 " M . B a r j a k t a r o v i c , Oaza apatinskich Cigana, „Rad vojvodjanskich muzeja", R. 12-13:1964,, s. 191-204. Omawiana przez autora grupa Cyganów trudniła się obróbką drewna, podczas gdy pierwotnie wszyscy byli kowalami. �134 ADAM BARTOSZ kowalstwo jako zajęcie zaniknęło niemal c a ł k o w i c i e na skutek d o s t ę p ­ ności tanich w y r o b ó w fabrycznych i konkurencji kowali kwalifikowa­ nych, a muzykanctwo w y o d r ę b n i ł o się w osobną profesję, te najprostsze zajęcia jako bardziej uniwersalne (proste prace fizyczne, żebractwo itp.) p r z e t r w a ł y w postaci niezmienionej do c z a s ó w ostatnich. Choć sposoby pozyskiwania dochodu praktykowane przez C y g a n ó w w y k a z u j ą n i e m a ł ą rozmaitość, to jednak do pewnego czasu nie wykracza­ ł y one z u p e ł n i e poza lokalny u k ł a d ekonomiczny, z jakim związani byli Cyganie poprzez fakt zamieszkania. Wprawdzie Cyganie Karpaccy, jak­ kolwiek osiadli, dość swobodnie migrowali sezonowo czy t e ż na s t a ł e przenosili s i ę do innych wsi, to jednak cała ich działalność gospodarcza z a m y k a ł a się w granicach konkretnej wsi czy też wsi sąsiednich. W n a j ­ lepszym wypadku wymiana ich u s ł u g o d b y w a ł a się poprzez jarmarki, co jednak nadal obracało s i ę w ekonomicznym k r ę g u najbliższego regionu. Podaż c y g a ń s k i c h u s ł u g i s i ł y roboczej oraz zapotrzebowanie na pro­ dukty n i e z b ę d n e i m do życia b y ł y w zupełności realizowane w ramach społeczności lokalnej. Kontakt z szerszymi k r ę g a m i gospodarczymi za­ p o c z ą t k o w a n y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (zbyt w y r o b ó w kowalskich w sklepach, t ł u c z e n i e kamienia, praca nakładcza) b y ł do k o ń c a lat czter­ dziestych minimalny. Znamienne jest, że cała działalność produkcyjna tradycyjnej rodziny c y g a ń s k i e j skierowana jest na zewnątrz; jest to w zupełności działalność u s ł u g o w a w stosunku do wsi. W sferze działań produkcyjnych bowiem tylko bardzo niewiele energii kieruje s i ę bezpośrednio na zaspokojenie w ł a s n y c h potrzeb, w obrębie w ł a s n e g o gospodarstwa domowego. Bo też tradycyjne domostwo c y g a ń s k i e jest bardzo skromne — dla potrzy­ mania jego funkcjonowania wymagany jest bardzo niewielki n a k ł a d sił i środków . 5 Stan taki w i ą z a ł się z niemal c a ł k o w i t y m brakiem w c y g a ń s k i e j gospodarce sektora gospodarki naturalnej, tak szeroko r o z w i n i ę t e g o w tradycyjnej gospodarce w i e j s k i e j 4 Rozpiętość tego sektora gospodar­ ki stanowi o stopniu uniezależnienia się od szerszych u k ł a d ó w gospo­ darczych, o stopniu s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i gospodarstwa. Wobec zaś jego braku egzystencja C y g a n ó w uwarunkowana b y ł a stopniem dostosowania ich działalności do u k ł a d ó w z e w n ę t r z n y c h , ściślej — do systemu gospo­ darki chłopskiej w ł a ś c i w e g o dla i n t e r e s u j ą c e g o nas obszaru. Stąd bo- )ł <¡ Zob. A. B a r t o s z , Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przenie­ sienia cygańskiej osady do skansenu w Nowym Sączu, „Arkusze Muzealne Ziemi Krakowskiej", kwiecień 1975, s. 45-50. O podziale działalności ekonomicznej gospodarstwa chłopskiego na sektory zob. Z. B i a ł y , Niektóre ekonomiczne i kulturowe mechanizmy w chłopskiej go­ spodarce drobnotowarowej u schyłku feudalizmu i w okresie kapitalizmu (w opar­ ciu o materiał pochodzący г Małopolski południowej), „Prace Etnograficzne", Z N U J , 3:1967, s. 66. 6 1 �f T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 135 wiem gospodarstwo c y g a ń s k i e czerpało wszystkie dobra konsumpcyjne niezbędne do życia. Dobra te pozyskiwano w zamian za wyroby (kowal­ skie i inne), usługi (kowalskie, wróżbiarskie i inne) oraz r ó ż n y m i spo­ sobami (chodzenie po prośbie i inne). Zatem cechą n a j d ł u ż e j p r z e t r w a ł ą (z trzech wymienionych n a w s t ę p i e ) niezależną od trybu życia (ko­ czowniczy czy osiadły) b y ł o c a ł k o w i t e uzależnienie C y g a n ó w od zew­ n ę t r z n y c h u k ł a d ó w gospodarczych. Zależności gospodarcze nie b y ł y przy tym jednostronne. Cyganie pozostawali w swoistej symbiozie gospodarczej z rolnikami, a symbioza ta była podstawowym warunkiem ich egzystencji . Ś w i a d c z o n e n a rzecz c h ł o p ó w u s ł u g i produkcyjne s t a n o w i ł y wymierny w k ł a d w życie gospo­ darcze wsi. Wszak zaspokajali oni zapotrzebowanie wsi n a tak w a ż n e usługi rzemieślnicze, a także stanowili istotną r e z e r w ę s i ł y roboczej w okresach w z m o ż o n e g o zapotrzebowania na pracę n a wsi. Aczkolwiek stanowili na ogół s p o ł e c z n o ś ć nieliczną, to w kalkulacji ekonomicznej r o l n i k ó w systematycznie u w z g l ę d n i a n ą . We wsiach, w k t ó r y c h mieszkali Cyganie, istniał nawet swoisty targ s i ł y roboczej. W czasie, gdy w y s t ę ­ p o w a ł o zapotrzebowanie n a ich pracę, siadywali z rana przed domami (np. w Jurgowie na s k r z y ż o w a n i u dróg w centrum w ś i ) , a gospodarze przychodzili w y b i e r a ć potrzebną i m liczbę odpowiednich do danej robo­ ty C y g a n ó w . 7 8 O c z y w i ś c i e symbioza ta do pewnego tylko stopnia była zależnością obustronną, g d y ż Cyganie zawsze znajdowali s i ę w sytuacji przymu­ sowej. Gospodarka c y g a ń s k a była też w stopniu w i ę k s z y m niż chłopska narażona na wszelkie wahania w szerszym systemie ekonomicznym. Nie­ powodzenia gospodarcze, które d o t y k a ł y chłopów, automatycznie o d b i j a ł y się na zasobności c y g a ń s k i c h kuchni. Nie posiadali oni przecież praktycz­ nie ż a d n y c h z a p a s ó w ś r o d k ó w utrzymania. T a k mocne p o w i ą z a n i a go­ spodarki c y g a ń s k i e j z c h ł o p s k i m systemem ekonomicznym u n i e m o ż l i ­ w i a ł y Cyganom oderwanie s i ę od tego systemu i c z y n i ł y ich absolutnie od tego systemu z a l e ż n y m i . Gospodarcze u n i e z a l e ż n i e n i e się C y g a n ó w od miejscowych społeczności c h ł o p s k i c h nastąpiło w momencie, kiedy zaistniały w a r u n k i do podjęcia przez C y g a n ó w pracy w przedsiębior9 7 Por. E . H o r v á t h o v á , К otázke etnokultúrneho vývoja a etnickej klasifiCigánov, „Slovenský národopis", t. 22:1974, z. 1, zwłaszcza s. 5-6. Choć stosunek chłopów do Cyganów był sa ogół bardzo niechętny, zdawali oni sobie sprawę z korzyści, jakie daje im obecność we wsi rzemieślników cygań­ skich. Nawet gdy postulowali wysiedlenie Cyganów, zaznaczali, aby zostawić jed­ nego czy więcej kowali, bo będą dla wsi potrzebni. Wojewódzkie Archiwum, Nowy Targ, T. Gm В Т (ankieta dotycząca Cyganów). a Ekstremalnym przykładem owej symbiozy może być specyficzny sposób po­ zyskiwania dochodu przez Cyganów,, jakim jest złodziejstwo (u Cyganów osiadłych pełni marginesową rolę). Istnieć ono może jedynie przecież w powiązaniu z lud­ nością autochtoniczną. kácie 8 �136 ADAM BARTOSZ stwach p a ń s t w o w y c h i w ł ą c z e n i e się w system krajowych zależności eko­ nomicznych. W przypadku C y g a n ó w z Podtatrza w a r u n k i takie p o w s t a ł y w końcu lat czterdziestych i wtedy rozpoczął się proces, k t ó r y z czasem doprowadził w n i e k t ó r y c h osadach c y g a ń s k i c h do z u p e ł n e g o wyemancy­ powania się C y g a n ó w . Natomiast w tych osadach czy rodzinach, które prowadzą do dziś tradycyjny tryb życia, zależności te nadal istnieją, choć nie tak mocne i nie tak konieczne. 2. R O D Z I N A J A K O PODSTAWOWA J E D N O S T K A G O S P O D A R O W A N I A Z a p o d s t a w o w ą j e d n o s t k ę gospodarowania n a l e ż y u z n a ć krąg ludzi, k t ó r z y są ze sobą powiązani c a ł o k s z t a ł t e m działalności ekonomicznej, a w i ę c w s p ó l n i e pozyskują dochód, dokonują jego dystrybucji, przysto­ s o w u j ą zdobyte dobra do konsumpcji i obracają je na zaspokojenie swoich potrzeb. Trzeba przy tym u z u p e ł n i ć , ż e w pozyskiwaniu dochodu biorą zwykle udział nie wszyscy c z ł o n k o w i e takiego k r ę g u (tylko zdol­ ni do p r a c y ) . 10 U C y g a n ó w (a w k a ż d y m razie w grupie, która była przedmiotem badań), .podobnie jak w innych społecznościach s t a n o w i ą c y c h przedmiot b a d a ń etnograficznych, zasadniczą jednostką gospodrowania jest rodzina. Analogicznie też jak w innych społecznościach istnieją tu takie kręgi ludzkie, w obrębie k t ó r y c h spełniają się jedynie n i e k t ó r e działania go­ spodarcze (różne formy kooperacji, pomoc wzajemna). W i n t e r e s u j ą c y m nas przypadku są to g ł ó w n i e kręgi u k s z t a ł t o w a n e w e w n ą t r z społeczności c y g a ń s k i e j , a nadto kręgi c y g a ń s k o - c h ł o p s k i e . Pierwsze z nich mają dwojaki charakter. Są to mianowicie kręgi k r e w niaczo-sąsiedzkie, niekiedy w y o d r ę b n i o n e pod w z g l ę d e m przestrzennym oraz kręgi krewniacze, funkcjonujące n i e z a l e ż n i e od w s p ó l n o t y teryto­ rialnej. Drugie zaś są natury sąsiedzkiej lub k u m o w s k o - s ą s i e d z k i e j , przy czym s ą s i e d z t w o to może b y ć bliższe lub bardziej odległe. Od tak dawna, jak daleko wstecz daje się dokonać wiarygodnej r e ­ konstrukcji (pocz. X X w.), rodzina c y g a ń s k a na badanym terenie była dwu- lub trzypokoleniowa, monogamiezna, z r e g u ł y patrylokalna. S k ł a ­ dała się ona zasadniczo z m a ł ż o n k ó w , rodziców czy też rodzica jednego i I ,L j' \f i jji ' Í : la j Ш 1 0 Jest to własna próba definicji tego pojęcia. Wprawdzie u ż y w a się w literaturze pojęć podobnych lub o zbliżonej treści, lecz rozumianych, wydaje się intuicyjnie. I tak np. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a u ż y w a terminu podstawowa jednostka produkcyjna na oznaczenie rodziny jako przedmiotu szczegółowych analiz (Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, s. 35). K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a pisząc w związku z rodziną małą jako elementem rodziny wielkiej powiada, iż rodziny te „są najmniejszą komórką życia społecznego, zarazem jednostką gospodarowania (w zasadzie samó­ wystarczalną) w społecznościach wiejskich" (Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Warszawa 1970, s. 81). �137 T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW z nich (prawie zawsze m a ł ż o n k a wobec zasady patrylokalności) oraz nie­ żonatych i n i e z a m ę ż n y c h dzieci, a niekiedy ponadto z któregoś z r o d z e ń ­ stwa gospodarza, np. jego o w d o w i a ł e j , rozwiedzionej lub n i e z a m ę ż n e j siostry. Do lat trzydziestych rodzina c y g a ń s k a zawsze z a m i e s z k i w a ł a jedno­ izbowy dom, przy czym do tamtego czasu w tej jedynej izbie mieścił się jeszcze najczęściej warsztat kowalski. Środki potrzebne dla zaspokojenia potrzeb rodziny zdobywali prze­ w a ż n i e dorośli, a ponadto dzieci — w zakresie i stopniu odpowiednim do ich wieku i płci. Starzy zaś rodzice zrazu biorąc udział w pozyski­ waniu dochodu stosownie do swoich sił, gdy stawali się niezdolni do pracy przechodzili na utrzymanie pozostałych członków, nadal darzeni szacunkiem i obdzielani w miarę m o ż l i w o ś c i wszystkimi potrzebnymi im dobrami. G o t ó w k a , która w p ł y w a ł a do gospodarstwa rodziny c y g a ń s k i e j po­ chodziła g ł ó w n i e z prac wykonywanych przez ojca bądź to samodzielnie (kowalstwo poza m a c i e r z y s t ą wsią, muzykowanie), bądź też, co c z ę ś c i e j , w p o d p o r z ą d k o w a n y m mu w s p ó ł d z i a ł a n i u z innymi c z ł o n k a m i rodziny (kowalstwo w macierzystej wsi, tłuczenie kamieni, prace ziemne). Przy tym w pracach, w k t ó r y c h naczelna rola przypadała ojcu, niemal wy­ łączny lub d o m i n u j ą c y udział brali synowie, gdy tylko znaleźli się w odpowiednim Wieku; w wypadku braku tychże, funkcje w zasadzie przeznaczone dla s y n ó w (np. przy kowadle) spełniała żona, a niekiedy i córki. Matka i inne p e ł n o s p r a w n e kobiety w rodzinie w n o s i ł y do gospodar­ stwa przede wszystkim produkty ż y w n o ś c i o w e poprzez codzienne żebra­ nie i łączący s i ę z t y m o b n o ś n y handel wyrobami kowalskimi, a t a k ż e w y k o n u j ą c pewne prace p o r z ą d k o w e w chłopskich domach. Prace rolne w g ó r a l s k i c h gospodarstwach podejmowali (zwłaszcza po I wojnie) zarówno ojciec, jak i matka, a także dorastający synowie i córki, a zajęcia te rodzinie c y g a ń s k i e j p r z y n o s i ł y w dochodzie prawie w y ł ą c z n i e produkty rolne. D o c h ó d zdobywany dzięki pracom wykonywanym tylko przez ojca (jak już w s p o m n i a ł e m , w dużej mierze pieniężny) albo takim, w k t ó ­ rych przypadała mu pierwszoplanowa rola, w p ł y w a ł wprawdzie do gospodarstwa m a ł o systematycznie, lecz pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i nie­ w ą t p l i w i e d o m i n o w a ł . J e d n a k ż e b y ł on, jak wszelkie w o g ó l e dochody pozyskiwane przez rodzinę c y g a ń s k ą , w przeciągu krótkiego czasu w ca­ łości czy prawie w całości obracany na k o n s u m p c j ę ż y w n o ś c i o w ą , często w y r a ź n i e przekraczającą biologiczne zapotrzebowanie o s o b n i k ó w . 11 Z czasem w y c h o d z ą c e za m ą ż córki opuszczały rodzinny dom, żeniący 1 1 1973. Por. opisy uroczystych pacziwa u Lovarów, J . Y o o r s , Cyganie, Kraków 'j �138 I! j j j ji j i ! ; I ! l i ' f' : iii i t li' J ,l i\ 1 ] j fj' j| I 1, , i ii. Ill я Si ADAM BARTOSZ się, synowie zaś sprowadzali doń kobiety. W przyszłości nowo założone rodziny, zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i normami, m i a ł y aię z u p e ł n i e usamodzielnic, tzn. zamieszkać we w ł a s n y m domu i o w ł a s n y c h siłach zdobyw a ć środki utrzymania. Lecz zrazu m ł o d e m a ł ż e ń s t w a m i e s z k a ł y z ro­ dziną m ę ż c z y z n y w jednym domu (w jednej izbie). P r z y tym m ł o d y m a ł ż o n e k do czasu urodzenia s i ę pierwszego dziecka z r e g u ł y nie p r a c o w a ł systematycznie, co reszta 'rodziny t o l e r o w a ł a , gdy tymczasem synowa już od chwili przybycia do domu t e ś c i ó w b y ł a zobowiązana do stałej a k t y w n o ś c i gospodarczej, jaką w y k a z y w a ł y matki rodzin. Ponie­ waż a k t y w n o ś ć ta nie zawsze p r z y n o s i ł a efekty w y s t a r c z a j ą c e do utrzy­ mania dwu dorosłych osób, reszta rodziny (rodzice) różnorako ś w i a d ­ czyli na rzecz nowo założonego m a ł ż e ń s t w a . Z r e g u ł y po urodzeniu się pierwszego dziecka m ł o d y m a ł ż o n e k o b o w i ą z a n y b y ł do bardziej systematycznego zatrudnienia, w celu zapewnienia utrzymania swej rodzinie. Decyzje natury gospodarczej podejmowali rodzice, przy czym matka skupiała w swych rękach zasadnicze decyzje dotyczące prowadzenia domu, wydatkowania dochodu na ż y w n o ś ć , z a o p a t r y w a ł a rodzinę w o¬ dzież; ojciec d e c y d o w a ł o g ł ó w n y m profilu działalności zarobkowej, or­ g a n i z o w a ł najem do robót poza kuźnią i poza m a c i e r z y s t ą w s i ą . Żonaci synowie byli w d u ż y m stopniu uzależnieni od decyzji ojca i jemu pod¬ porządkowani. Ojciec, będąc w ł a ś c i c i e l e m kuźni, g ł ó w n e g o źródła docho­ du, k i e r o w a ł pracą w niej, a w przypadku w i ę k s z e j ilości ż o n a t y c h syn ó w rozdzielał m i ę d z y nich robotę (najczęściej jednak oni sami zabiegali o n i ą u chłopów), aby k a ż d y m ó g ł zarobić na utrzymanie swojej rodziny. P e ł n i e j s z e usamodzielnienie się m a ł e j rodziny n a s t ę p o w a ł o z mo¬ mentem oddzielnego zamieszkania i uzyskania w ł a s n e g o warsztatu p r a ­ cy. Usamodzielnienie się m ł o d e g o kowala, założenie w ł a s n e j kuźni w i ą zało s i ę z pewnymi kosztami, w y m a g a ł o g o t ó w k i , o którą z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w w rodzinie c y g a ń s k i e j b y ł o przecież trudno. A zbudowanie nowego domu, nawet jeśli to b y ł a p ó ł z i e m i a n k a , nie b y ł o dla C y g a n ó w sprawą prostą. M i ę d z y innymi z w y ż e j wymienionych p o w o d ó w rodzina rozpadała się dawniej na mniejsze jednostki późno, gdy dochowywano s i ę kilkuletnich i starszych d z i e c i . Od końca lat pięćdziesiątych m ł o d e m a ł ż e ń s t w a , m i ę d z y innymi na skutek przemian obyczajowych, w y k a z u j ą t e n d e n c j ę do zamieszkania osobno już zaraz po ślubie czy po kilku latach gospodarowania z rodzicami. Młodzi, którzy chcą zamieszkać oddzielnie, nie zawsze są zdolni u c z y n i ć to o w ł a s n y c h siłach. Z r e g u ł y w i ę c rodzice starają się swoimi 12 2 i Należy przy tym zauważyć, że rodziny zakładano bardzo wcześnie i że w związku z tym dość wcześnie dochowywano się dorosłych dzieci. Rodzina taka więc w początkowym okresie nie mogła być samodzielna gospodarczo, skoro jej członkowie nie byli jeszcze osobnikami w pełni dojrzałymi fizycznie. j j j ! �T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 139 środkami o zdobycie dla nich mieszkania. Zależnie od z a m o ż n o ś c i ro­ dziców będzie to budowa nowego domu (wspólnego dla kilkorga dzieci) czy t e ż zagospodarowanie domu opuszczonego bądź w k o ń c u o d s t ą p i e ­ nie m ł o d y m m a ł ż o n k o m jednej izby, gdy rodzina posiada ich w i ę c e j . W n a j u b o ż s z y c h rodzinach, jak dawniej, zamieszkują w s p ó l n i e i w s p ó l n i e prowadzą gospodarstwo domowe rodzice z p o ż e n i o n y m i dziećmi i w n u ­ kami. 3. P O S T A W Y W O B E C P R A C Y I K A L K U L A C J A E K O N O M I C Z N A Wartości i postawy z w i ą z a n e z gospodarowaniem są u C y g a n ó w sil­ nie przeciwstawne tym, jakie w y s t ę p u j ą w miejscowych społecznościach chłopskich, a także w innych tego typu społecznościach. J e d n ą z n a ­ czelnych wartości w tych zbiorowościach, jak wiadomo, jest praca, a w tradycyjnych społecznościach c h ł o p s k i c h w a r t o ś ć ta stała s i ę niemal sferą a u t o n o m i c z n ą . T r a d y c y j n ą gospodarkę c y g a ń s k ą m o ż n a by scha­ r a k t e r y z o w a ć k r ó t k o i chyba dość trafnie, jako „życie z dnia na dzień". T a k i sposób gospodarowania b y ł jeszcze w kilka lat po I I wojnie pow­ szechny, a jego elementy p r z e t r w a ł y często do dnia dzisiejszego. Pod­ czas gdy w rodzinie c h ł o p s k i e j k a ż d y zdolny do pracy musi pracować, Cygan bez ż a d n y c h obaw przed n a j m n i e j s z ą nawet sankcją społeczną m o ż e spokojnie przespać dzień po dniu. Jedyny zarzut, jaki uczyni mu rodzina czy otoczenie, d o t y c z y ć będzie chwilowego braku jedzenia w do­ mu. 1 3 Do niedawna (a kilkanaście lat temu było to regułą) p r a c ę podejmo­ w a ł o się nierzadko dopiero wtedy, gdy do tego z m u s z a ł brak ś r o d k ó w do życia. Cygan m a j ą c y pewien minimalny zapas ż y w n o ś c i nie k w a p i ł się do nieuzasadnionego w jego odczuciu w y s i ł k u . Kiedy w i ę c p r z y s z e d ł do niego klient z drobną robotą, to c h o ć b y aktualnie nie m a ł co robić, nie rozpalał ogniska, o d s y ł a j ą c interesanta do innego kowala. T ł u m a c z y ł się przy tym m a ł o istotnymi powodami, nie zważając, że zraża sobie klienta . u Jeśli Cyganie podejmowali robotę, to najczęściej taką, która w sto­ sunkowo k r ó t k i m czasie d a w a ł a jak n a j w y ż s z y efekt. Potrafią pracować nieraz bardzo efektywnie, starając się w y s i ł e k uczynić jak n a j k r ó t s z y m . Tak jednak jest tylko przy pracach akordowych. Dlatego tak c h ę t n i e podejmowali dobrze p ł a t n e prace ziemne, prace przy t ł u c z e n i u kamieni 1 3 Zob. np. A. O l s z e w s k a - K r u k o w s k a , Elementy systemu wartości we wsi przemysłowej, „Wieś Współczesna", R. 10:1966, nr 12, s. 70-79; D. M a r k o w ­ s k a , Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław 1964, s. 37, 64; K . Z a w i s t o w i с z - A d a m sк a, Społeczność wiejska, Warszawa 1958, s. 226.; J . D e k o w s k i , Uprawa roli i rośliny uprawne w opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 16:1959, s. 87-88. E . H o r v á t h o v á , Cigání na Slovensku, Bratislava 1964, s. 228. 1 4 �i w 140 UJ ADAM BARTOSZ ! itp. Natomiast I I \ T a m , gdzie nie dało się zastosować pracy akordowej, np. przy pracach polowych, najemca zmuszony b y ł dozorować pracę C y g a n ó w , g d y ż ci, niepilnowani, pracowali niesolidnie. Cyganie zawsze c e n i ą c y sobie s w o b o d ę w podejmowaniu decyzji l u bili takie prace, gdzie nie było o b o w i ą z k u codziennego i systematycznego w y s i ł k u . I tak odpowiadało im tłuczenie kamieni, bo nie b y ł o o b o w i ą z k u przychodzenia do pracy co dzień, płaca była liczona od wykonanej p r a ­ cy. Odpowiadała im praca, którą mogli podjąć, kiedy mieli na to ochotę, gdy mogli przyjść lub nie p r z y j ś ć do roboty. W społeczności c y g a ń s k i e j istnieje dość w y r a ź n y rozdział m i ę d z y o b o w i ą z k a m i m ę ż c z y z n i kobiet, na które przypada o wiele w i ę c e j obo­ w i ą z k ó w , tak dziś, jak i dawniej. Zwłaszcza gdy m ę ż c z y z n a nie jest za­ trudniony p r z y jakiejś systematycznej pracy, jego w k ł a d w utrzymanie rodziny jest w p o r ó w n a n i u z w y s i ł k i e m kobiety niewielki. Dlatego też w opinii C y g a n ó w bardzo liczy się pracowita kobieta, gdyż jest ona gwarancją dobrobytu rodziny. J e d n o c z e ś n i e dziewczyny m a ł o pracowite, nie lubiące prac domowych są obiektem ż a r t ó w i dezaprobaty ś r o d o w i ­ ska. Sondowanie opinii C y g a n ó w na temat ich stosunku do pracy w y k a zuje, że w s p ó ł c z e s n y model p o s t ę p o w a n i a różni się w dalszym ciągu od wzorca u ś w i a d a m i a n e g o i zalecanego. Nawet ci, którzy n i e c h ę t n i e pod e j m u j ą j a k ą k o l w i e k pracę, będą t w i e r d z i ć , ż e powinno się pracować, mają ambicję zarobienia dużo, kupienia nowych sprzętów, pobudowania się. J e d n o c z e ś n i e zaś w y n a j d u j ą ogrom przeszkód, jakie stają na drodze realizacji t y c h zamierzeń. S k r y w a j ą swoje niskie zarobki, bo zarabiać dużo jest d u m ą k a ż d e g o . Lecz nie dążenie do wysokiej pozycji m a ­ terialnej jest pozytywnie w a r t o ś c i o w a n e , ale sam fakt posiadania takiej pozycji. Uznaniem cieszą się dobrze zarabiający muzykanci, ale też nie mniejszym, robotnicy zatrudnieni przy pracach ziemnych na S ł o w a c j i czy w Czechach, którzy zarabiają r ó w n i e dużo. Wysoko oceniana jest praca w mieście, dająca szerokie m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w , awansu społecznego, zmiany życia. Tego rodzaju oceny m o ż na z a u w a ż y ć zwłaszcza u m ł o d y c h . J e d n a k ż e bardzo słaba jest dążność do uzyskania takiej pozycji. Starzy natomiast nie zawsze potrafią zająć zdecydowane stanowisko pod tym w z g l ę d e m . Toteż pozycja stosunkowo niewiele zarabiającego nauczyciela, k t ó r y m jest jeden z C y g a n ó w , niekiedy trudna jest dla nich do oceny. Dzięki o g ó l n y m p r ą d o m zewn zcjologiczne", ęprzekonaniem. t rZ "zanPor. uywma żJpytani a.nr Zsię, y1/40:1971, w ejak oceniają r t , widać, Poglądy s. 211-222. ją załamanie bardzo Cyganów wysoko, na dawnych atrakcyjność nie wartości. jest zawodów, jednak W pewne, „Studia świadom czy Soo- 1 1 I j II I i j ' |J! !|! jjji j ¿U ¡¡P lit il * "* !, ¡j. Ь" ¡I lij... I , h" , l'J. ij\\> l'*" ;l *iji;! • nie byli nigdy w y d a j n y m i robotnikami 1 5 dniówkowymi. �T R A D Y C Y J N A G O S P O D A R K A CYGANÓW 141 ści z a r ó w n o starych, jak i m ł o d y c h tkwi dziś przekonanie o wysokiej wartości pracy, przekonanie nie odbiegające od tradycyjnego c h ł o p s k i e ­ go. Powiada, ponad 60-letni dziś Cygan: „U mnie śićka musom robić, [gdzie indziej] nie naucone Cyganki robić; skoda tego chleba dla nik, lo dziedowizna... On woli przepić, a zone posłać, rękę w y s t a w i ć . Nie fee im sie robić, c a ł y dzień lezy i śpi. Jeden to nie da rady [nic zrobić] — w e ź jeden pręć i ś m i g a j , a w e ź dwa — to ten jeden sie nie złamie p r ę dzyj?" . Dziś w i ę c nie spotyka s i ę tu ironicznych ocen pracy, jakie można b y ł o u s ł y s z e ć od w ę d r o w n y c h C y g a n ó w , choć r z e c z y w i s t o ś ć nie­ zupełnie jest adekwatna do g ł o s z o n y c h deklaracji. 1 6 Wynikiem przedstawionych postaw wobec pracy są określone zasady kalkulacji gospodarczej, u w z g l ę d n i a j ą c e chwilowe potrzeby C y g a n ó w . I tak, we wszystkich dokonywanych przez siebie transakcjach kupnasprzedaży w y r o b ó w i wszelkich u s ł u g Cyganie w s k a z u j ą rodzaj odpo­ w i a d a j ą c y c h i m aktualnie ś r o d k ó w płatniczych. Jeżeli w i ę c mają pod dostatkiem ż y w n o ś c i na czas najbliższy, będą na ogół żądać za u s ł u g ę (np. kowalską) gotówki. W sytuacji, kiedy g o t ó w k a nie jest potrzebna, żądają a r t y k u ł ó w ż y w n o ś c i o w y c h , p r z y t y m najbardziej przez nich w d a ­ nej chwili p o ż ą d a n y c h . 4. STOPIEŃ A K U M U L A C J I DÓBR Realia życia, jakie w i o d ą Cyganie w ę d r o w n i i jakie prowadzili i n ­ t e r e s u j ą c y nas Cyganie przed osiedleniem, nie sprzyjały gromadzeniu dóbr (poza kosztownościami, ale to b y ł o u d z i a ł e m tylko n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w ) . W parze z t y m p o z o s t a w a ł a niska ogólnie stopa ż y c i o w a . Na wytworzenie s i ę takiego stanu miał też w p ł y w c a ł y zespół innych u w a ­ r u n k o w a ń kulturowych. Wszak w s p ó ł c z e ś n i e i dawniej k o c z u j ą c y Cyga­ nie, nawet bardzo zamożni, u p r a w i a j ą c y dochodowe profesje, rzadko w y ­ kazywali troskę o zabezpieczenie swojej egzystencji na najbliższą przy­ szłość . 1 7 Po p r z e j ś c i u na osiadły tryb życia, ich sytuacja nie uległa prawie żadnej zmianie. Realia c y g a ń s k i e g o życia z m i e n i ł y s i ę o tyle tylko że zamiast przenosić się z miejsca na miejsce ze s w y m dobytkiem, w z a ­ sadzie przestawali na jednym miejscu, a ich stan posiadania pozostawał w ł a ś c i w i e ten sam. W miejsce wozu (niekiedy i tego nie mieli) uzyskali na ogół najprymitywniejsze siedliska, szałasy, ziemianki, szopy. W K a r - 1 6 Inf. W. G . Jurgów, Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J . Y o o r s , op. cit., zwłaszcza s. 173-174. Opisywani przez autora Lovarzy gro­ madzili systematycznie złote monety, ale nie ich gromadzenie było celem Cyga­ nów. „Lowarzy nie byli zwolennikami gromadzenia «rzeczy», nie uważali też, że majątek jest źródłem w p ł y w ó w . Jedyne zadowolenie, jakie dawał im majątek, po­ legało na możliwości puszczenia go". 1 7 �142 ADAM BARTOSZ patach do k o ń c a I I wojny zamieszkiwali n a j n ę d z n i e j s z e jednoizbowe budy. Nie b y ł o w nich wręcz miejsca na jakieś zapasy; naturalnie nie to b y ł o p r z y c z y n ą decydującą o takiej sytuacji, lecz w ł a ś n i e akcento­ wana tu, c y g a ń s k a mentalność. J e d y n y m źródłem do pewnego stopnia systematycznych dochodów b y ł o kowalstwo. D a w a ł o ono dochód n a pokrycie potrzeb codziennych, a dochód ten b y ł powszechnie u z u p e ł n i a n y poprzez codzienne żebranie po góralskich domach. Inne źródła d a w a ł y zysk jednorazowy i , c h o ć nie­ raz wysoki, to nieczęsty. Jeżeli jednak Cygan zarobił w i ę k s z ą s u m ę pie­ niędzy, np. m u z y k u j ą c (a b y ł to istotnie zysk n i e m a ł y ) , to w k r ó t k i m czasie suma ta została wydatkowana na obfite jedzenie podlewane mocno wódką. To samo działo się, kiedy Cyganie otrzymywali w y p ł a t ę mie­ sięczną za robotę przy t ł u c z e n i u kamieni. Uczta trwała wtedy do w y ­ czerpania wszelkich z a s o b ó w ż y w n o ś c i o w y c h . Wobec takich postaw trudno m ó w i ć o zapasach. Jedyne zapasy jakie czyniono od dość dawna, to b y ł y ziemniaki, k t ó r e Cyganie dostawali za najmowanie się do w y k o p k ó w . Składano je w rogu izby i systematycznie s p o ż y w a n o , aż do wyczerpania się zasobu, co n a s t ę p o w a ł o na ogół dość szybko. Starano s i ę też gromadzić w i ę k s z e zapasy ż y w n o ś c i przed ś w i ę ­ tami, w z w i ą z k u z czym Cyganki z w i ę k s z a ł y i n t e n s y w n o ś ć żebrackich zabiegów. W chwilach, gdy w domu nie b y ł o g o t ó w k i , a zbliżały s i ę ś w i ę ­ ta czy organizowano jakąś rodzinną uroczystość, Cygan u d a w a ł się do zaprzyjaźnionego chłopa lub Ż y d a i zastawiał k o w a d ł o , narzędzia kowal­ skie, instrument muzyczny czy nawet lepsze ubranie, jeśli je posiadał, i d o s t a w a ł na /kredyt potrzebne m u a r t y k u ł y czy g o t ó w k ę . li i* II 1 "4 Tak w i ę c c y g a ń s k i e gospodarstwo nie miało zapasów, jego akumu­ lacja była zerowa, przez co stan posiadania takiego gospodarstwa utrzy­ m y w a ł się na stabilnym, bardzo niskim poziomie. J e d n o c z e ś n i e wobec braku zapasów, gospodarstwo takie b y ł o niezwykle uczulone na wszelkie wahania rynkowe, na co już wskazano. Dziś ta sytuacja u l e g ł a p o w a ż n e j zmianie, wobec m o ż l i w o ś c i stałego zatrudnienia i korzystania z tej możliwości, a także w z w i ą z k u z prze­ mianami ś w i a d o m o ś c i o w y m i . Do dziś jednak z a c h o w a ł y się w d u ż y m stopniu takie cechy dawnej mentalności, jak urządzanie wielkich przyjęć p o ł ą c z o n y c h z o g r o m n ą ilością mięsa i w ó d k i . W i d a ć natomiast t e n d e n c j ę do oszczędzania p i e n i ę d z y na o k r e ś l o n y cel, ostatnio na b u d o w ę domu, w y p o s a ż e n i e wnętrza, uposażenie dzieci itp. Z a u w a ż a się istnienie trudnego do precyzyjnego określenia progu za­ możności, którego osiągnięcie pociąga za sobą istotne zmiany w sferze ś w i a d o m o ś c i z w i ą z a n e j z gospodarowaniem. P r ó g ten osiąga się przy ta­ kich zarobkach c z ł o n k ó w rodziny, które u m o ż l i w i a j ą p e ł n e zaspokojenie potrzeb konsumpcji ż y w n o ś c i o w e j i p o z o s t a w i a j ą jeszcze n a d w y ż k ę na tyle dużą, że widzi się sens w jej odłożeniu i n a s t ę p n i e systematycznym p o m n a ż a n i u . S t ą d powstają sumy p o z w a l a j ą c e na widoczne inwestycje, �TRADYCYJNA GOSPODARKA 143 CYGANŮW a sam fakt gromadzenia g o t ó w k i mobilizuje rodzinę do o s z c z ę d n e g o i p l a ­ nowego n i ą gospodarowania. Rodziny wielodzietne, mniej zaradne od i n ­ nych, ubogie, a t a k ż e z a m i e s z k u j ą c e w osadach o d l e g ł y c h , bez łatwego dostępu do dochodowych źródeł zarobku, nie są w stanie jeszcze w pokoleniu progu tego osiągnąć. zwłaszcza tym, przemysłowych. ostatnich k i l k u którzy Stąd lat, tym Udaje s i ę to prędzej ludziom m ł o d y m , podejmują szczególnie pracę silna poza regionem, tendencja, w widoczna do migracji do wielkich o ś r o d k ó w zakładach w ciągu przemysłowych, g ł ó w n i e n a Ś l ą s k i do Nowej Huty. Adam Bartosz SOME E L E M E N T S OF T H E TRADITIONAL G Y P S Y ECONOMY Summary The paper presents some features of the economic life of Gypsies settled in the sub-Tatran region. Those features are classified into the four chapters illu­ strating selected problems of the Gypsy economics. Part I discusses the sources of support of Gypsies as an example of symbiosis between ethnographical groups. The Gypsies have never produced any kind of alimentary goods, but have drawn all the food they needed from their peasant environment. They used to obtain food in exchange for labour, products and services, as well as by begging, stealing and eating carcass. Until a time, there has been a large demand for Gypsy services and products and they have been thus an important group of sup­ pliers, although they have also been discriminated by peasants as a culturally alien group. Part I I presents the Gypsy family as the basic unit of economy, winning, distributing and consumming its common income. The Gypsy model of a family has always been monogamous, patrilocal, including two or three generations. T r a ­ ditionally, women have cared for the basic maintenance of the family by daily begging tours, while men hired themselves out as blacksmiths, for stone breaking, or for other manual labours. Part I I I discusses the attitudes of Gypsies towards work and the principles of their economic calculation. These are the cultural characteristics in terms of which the Gypsies differ the most from traditional peasant communities, in which labour has been a very important or even the supreme value. Changes in atti­ tudes that have taken place during the recent years are also indicated. Part I V presents the level of accumulation of material assets in a traditional Gypsy family, or rather the lack of any such accumulation at all. Gypsies used to care for the obtaining of only such amounts of goods, mainly food, as they could eat or waste in a short time, without hoarding any. A Gypsy household has thus never had any surplus food or cash; it is only for the last twenty years that a shift is observed towards saving money for home furnishings. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb487357d9200f34ace732bb0ab198c2.pdf 1e5f6dc8b6612d5395d1a0dd7a2d57f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5886 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna kolędowanie obrzędowość wiosenna - kolędowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5482 Title A name given to the resource Niektóre grupy kolędnicze w obrzędowości wiosennej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.299 (mapa nr 59) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 59. Niektóre grupy kolędnicze w obrzędowości wiosennej Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Współdziałanie społeczne III. W obrzędach dorocznych. Czy obdarowuje się, a jeśli tak to czym? Kolędników, chodzących po dyngusie, z gaikiem, z marzanną, z kurkiem, z niedźwiedziem, po szczodrakach? Objaśnienia znaków: 1 — „gaik"; „z nowym latkiem" (obrzędowość wiosenna); 2 — „marzanna"; 3 — „Smolarze" (na Zielone Świątki); 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c014e46ea50986bce12061acbc1ff143.pdf 27d86cf1cc5efa892d244f2489fa103d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1465 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1355 Title A name given to the resource Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.99-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii Szukając odpowiedniej do badań grupy pasterzy hinduskich na terenie Radżastanu i Gudżaratu wybrałem Dheberiya i Kaczczhi Rabari. Głównym kryterium wyboru było zachowanie do dnia dzisiejszego śladów koczow­ niczego trybu życia. Dheberiya i Kaczczhi Rabari to dwie endogamiczne subkasty, pierwotnie pasterze wielbłądów, obecnie hodujący głównie owce i kozy, ale także krowy, wielbłądy, czasem - bawoły. Pierwsze kontakty z nimi w 1989 r. potwierdziły fakt ich półkoczowniczego trybu życia, a także istnienie wielu archaicznych elementów kultorowych, np. stroju. Rabari żyją nie tylko w Kaczczh, ale również w pozostałych częściach Gudżaratu, w pakistańskim Sindzie i Radżastanie, z którego migrowali w poszukiwaniu nowych pastwisk w kierunku południowym i południowo-zachodnim. Pierwsze wywiady i rozmowy w Kaczczhu przyniosły zasko­ czenie. Na pytanie kim są Rabari - różni informatorzy odpowiadali, że to hindusi, muzułmanie albo (jak powiedział jeden z nich) - to członkowie sekty ,,pirana". Tak różne odpowiedzi padały zarówno z ust ludzi wy­ kształconych, jak i prostych mieszkańców wsi. Brak zgodności w tej pod­ stawowej kwestii uświadomił mi, że znajduję się na terenie pogranicza kulturowego, gdzie granice nie zawsze są równie klarowne i przejrzyste dla wszystkich, i gdzie szereg większych czy mniejszych grup może pre­ zentować elementy kulturowe należące do obu stron. Pojawia się pytanie co decyduje ostatecznie o przynależności do jednej lub drugiej strony? Jak wzajemne wpływy hindusko-muzułmańskie w Kaczczhu i Gudżaracie mają się do szerszego kontekstu procesów zmian kulturowych zachodzących w północno-zachodnich Indiach? �100 DAGNOSŁAW DEMSKI W ten sposób wyłonił się problem, który jest jednym z najważniejszych w badaniach pogranicza w krajach południowej Azji. W tym artykule przed­ stawiam trzy jego aspekty: 1) różne formy adaptacji kulturowej na pograniczu kultur pasterzy Rabari, ale również Gudżar, Dżat, Czaran, Ahir, Bharwar, Samma i Beludż na obszarze Gudżaratu, Radżastanu i Sindu; 2) procesy zmian kulturowych w północno-zachodnich Indiach; 3) specyfika obszaru pogranicza i procesów tam zachodzących w kontek­ ście północno-zachodnich Indii. Jest to jeden z podstawowych problemów antropologii zajmującej się terenem Indii i ma swoją, dość obszerną literaturę. Nie będę więc szerzej tłumaczył głównych pojęć z tym związanych; odsyłam czytelnika do od­ powiedniej literatury. Warto tu przede wszystkim wymienić prace prekursora tego zagadnienia Srinivasa (1952) . Nie staram się tu odpowiedzieć czy Rabari są ostatecznie muzułmanami, czy też hindusami. Ważniejsze wydaje się przyjrzenie mechanizmom prowa­ dzącym do tego rodzaju podziałów. Pomimo szeroko omawianego wcześniej tematu, uważam, że problem nie został wyczerpany, tym bardziej jeśli anali­ zie poddamy przypadek oddziaływania tych mechanizmów nie w centrum kręgu cywilizacji indyjskiej lecz na jej krańcach, a dokładniej na jej zachod­ niej granicy z cywilizacją islamu. Powstaje pytanie czy te same wzory proce­ sów adaptacyjnych miały miejsce na peryferiach oddziaływań pax india i w jego środku? Jaki ewentualny wpływ miały czynniki obce, zewnętrzne, w sposób naturalny działające tam znacznie silniej? Inspiracją były dla mnie dwa artykuły prof. Uberoi'a z połowy lat 70-tych, a więc z czasów, kiedy powstawało nowe państwo na subkontynencie indyjskim - Bangla Desz. Był to moment szczególny dla historii tego regionu z racji podziału jednego państwa i pawstawania nowych granic. Stąd też ówczesne dyskusje na temat specyfiki społeczeństw, powstawania państw i granic w południowej Azji. Prof. Uberoi w krótkich esejach zaproponował własną koncepcję granicy jako „pewnego rodzaju regionu lub strefy, fizycz­ nej lub ekologicznej, geopolitycznej, etnolingwistycznej lub kulturowej, a nie politycznie narzuconej linii granic pomiędzy państwami" (Uberoi 1976, s. 74-75). Problem wysunięty przez niego jest jednym z bardziej interesują­ cych z uwagi na to, że dotyczy obszaru, w którym wpływy hinduskie słabną 1 2 1 Jest to klasyczne opracowanie problemu zmian kulturowych na przakładzie południo­ wych Indii. Autor wprowadził do tego rodzaju rozważań termin sanskrytyzacja jako proces zmian kulturowych polegający na przejmowaniu elementów klas wyższych, głównie braminów, ale także radżputów (radżputyzacja) przez kasty pozostające niżej w hierarchii hinduskiej w celu osiągnięcia wyższego statusu społecznego. Obok prac Srinivasa istotny przyczynek w tej kwestii dali również: David (1977), Singer (1972) i inni. Singh Uberoi (1973), Uberoi (1976). W obu tych pracach zajmował się obszarem dzisiej­ szego pogranicza pakistańsko-afgańskiego, czyli strefą leżącą pomiędzy Azją Centralną a subkontynentem indyjskim. 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 101 i ścierają się twardo z obcymi elementami z zewnątrz. Propozyq'e Uberoi'a stały się dla mnie punktem wyjścia do dalszych rozważań nad istotą zmian kulturowych zachodzących na pograniczu. Badania terenowe przeprowadzi­ łem w Kaczczhu, Gudżaracie, Mallani, Dżaisalmer i Marwar (Indie) oraz w pakistańskiej prowincji Sind. Cywilizacja indyjska przez wiele setek lat była źródłem i miejscem naro­ dzin wielu zjawisk kulturowych, w tym religii. Przekraczały one granice subkontynentu we wszystkich kierunkach: na zachód, północ i wschód. Naturalne granice geograficzne subkontynentu pozostały jednak ostatecznie granicami cywilizacji. Góry Assamu, Mizoramu i Nagalandu oddzielające Indie od Birmy są np. do dzisiaj wschodnią granicą hindusko-buddyjską, północna granica hindusko-buddyjską - Himalaje - pozostały także ob­ szarem wzajemnych wpływów indyjsko-tybetańsko- mongolskich, góry Hindukusz natomiast oraz rzeka Indus przez setki lat stanowią granicę, a w koncepcji Uberoia region wymieszania różnych wpływów, pierwotnie indyjsko-środkowo- lub zachodnioazjatyckich, a następnie hindusko-muzułmańskich. Pakistańska prowincja Sind, zachodnia część Gudżaratu (Kaczczh, Banaskantha) i Radżastanu (Marwar, Dżaisalmer, Mallani) mają wiele wspólnych cech kulturowych i są częścią południowej strefy pogranicza opierającej się na rzece Indus. Historia Indii to proces podporządkowania sobie kolejnych społeczności plemiennych i asymilacji elementów obcych przez główny nurt cywilizacji hinduskiej, którego elementy stanowią: wedy, brahmany, upaniszady, Ramajana i Mahabharata oraz purany. Problem adaptacji kulturowej na pograni­ czu hindusko-muzułmańskim jest znacznie szerszy. Na tym terenie mamy bowiem nie tylko do czynienia z przypadkami potwierdzającymi proces klasycznej akulturacji na osi pomiędzy tradycją plemienną lub lokalną a wielką tradycją hinduizmu, ale z pojawieniem się trzeciego elementu kul­ turowego, jakim okazał się islam. Spowodowało to, że procesy akulturacji zachodziły także bezpośrednio na linii: społeczności plemienne - islam. W tym przypadku mamy do czynienia z trójkątem: islam \ \ hinduizm tradycja plemienna / / Miejsce bardziej jednolitego modelu procesu akulturacji, opisywanego przez Srinivasa i innych, zajął bardziej złożony model trójkąta: tradycja plemienna - hinduizm - islam. Oznacza to, że istniała tam możliwość wyboru. Co w takim razie decydowało ostatecznie o dokonywanym wybo­ rze? Polityka? Przymusowe nawracanie? Ekonomiczna koniunktura? Należy postawić pytanie, jakie korzyści płynęły z dokonania określonego wyboru? Jest to problem dość złożony, a każdy wybór z pewnością związany był z określonym, indywidualnym kontekstem. Niemniej musiały istnieć bardziej �102 DAGNOSŁAW DEMSKI powszechne lub częściej powtarzające się motywy, które można w szerszym ujęciu traktować jako pewne wzory tych mechanizmów. Z uwagi na złożoność tego zagadnienia i różnorodne przypadki, związane z wielkimi odległościami przestrzennymi, dużym zróżnicowaniem etnicznym, czy też ogromną liczbą kast zamieszkujących te regiony, zdecydowałem się ograniczyć zakres swoich zainteresowań. Ostatecznie przedmiotem badań stały się społeczności pasterzy (koczownicze, półkoczownicze lub dzisiaj już częściowo osiadłe), a więc grupa jednolita zawodowo (pomijam tu specjalizację związaną z rodzajem hodowli lub specyfiki pasterstwa), lecz zróżnicowana etnicznie, językowo i kulturowo. Można by się zastanawiać, na ile zabieg ten był uprawniony? Wiadomo, że w przeszłości znacznie więcej kast i plemion tego regionu zajmowało się pasterstwem. Zmieniły już jednak swoje tradycyjne sposoby zdobywania środków do życia, a co za tym idzie straciły stare elementy kulturowe na rzecz nowych form adaptacji. Czy uzyskane w ten sposób odpowiedzi nie miały zastosowania tylko do tej wąskiej grupy zawodowej? Uważam, że nie, tym bardziej, że w ten sposób zawężony przedmiot badań wcale nie zlikwidował różnorodności zachodzących przypadków. Jak się okaże, wśród tych kilka wybranych społeczności pasterskich zmiany kulturowe zachodziły na wszystkich trzech możliwych liniach przedstawionego tu trójkąta. Z tego też powodu wydaje mi się uprawnione rozważanie kwestii pogranicza, w tym przypadku jako miejsca zetknięcia się trzech wymienionych elementów, na przykładzie kilku wybranych społeczności pasterskich. Łączy je wspólna tradycja wykonywanego zawodu oraz i trwałe związki historyczne. Jak już wspomniałem, podmiotem badań byli pasterze mieszkający na obszarze obu państw: Indii i Pakistanu - przede wszystkim Rabari, także Gudżar, częściowo Dżat, oraz kilka innych równie liczących się grup, z którymi jednak miałem mniejszy kontakt. Najstarsze wzmianki o hindus­ kiej kaście pastrzy Rabari pochodzą z Marwar (zachodni Radżastan) z X I I I w. Historia ich pochodzenia nie jest do końca jasna, pełna różnorod­ nych wątków. Najstarsze źródła podają, że służyli oni różnym miejscowym klanom radżpuckim - ówczesnym władcom lokalnym - jako hodowcy wiel­ błądów wykorzystywanych przez armię i w transporcie, oraz przede wszyst­ kim jako posłańcy. Nazwa grupy najprawdopodobniej nie jest nazwą etnicz­ ną; pochodzi od ra - bari (Westphal-Hellbusch 1973, s. 26), co mogło oznaczać kogoś poruszającego się poza drogami, utartymi szlakami, nawet banitę. W przeszłości Rabari byli tylko pasterzami wielbłądów, później, podobnie jak czynią to obecnie, zajęli się również hodowlą owiec, kóz, krów. Na skutek różnych okoliczności ekonomiczno-politycznych Rabari zaczęli emigrować w kierunkach południowo-zachodnim, południowym i południo­ wo-wschodnim. Z tego powodu dzisiaj obok rodzimego prawdopodobnie Marwaru, w którym rządził radżupacki klan Rathor, osiedlali się także 3 3 Wetrphal-Hellbusch w swej pracy poświęconej etnografii hinduskich pasterzy załączyła także daně dotyczące historycznych wzmianek o Rabari. Na ten temat patrz także Tod (1899). �POGRANICZE K U L T U R O W E PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 103 w przeszłości w Dzaisalmer, korzystając tam z opieki klanu Bhatti (ziemie te następnie opuścili w X V I I I w. Osiedlali się także w prowincji Sind, gdzie sytuacja polityczna zmieniała się częściej niż w Radżastanie, a ziemie opano­ wywane były przez różne plemiona radżpuckie z grupy Samma. Rabari z Sindu według tradycji związani byli głównie z klanem Sumra. W Kaczczh, dokąd zaczęli przybywać po upadku dynastii Sumra, związali się z klanem radżpuckim Dżaredża. Druga fala Rabari ruszyła z Marwar w kierunku południowym przez Mallani, Banaskantha do Saurasztra , gdzie związali się oni z różnymi drobnymi lokalnymi władcami. Pewna część tej fali poszła w kierunku północno-wschodniej części Gudżaratu (dzisiejsza Mahesana, Ahmedabad, Baroda). Ostatnia, trzecia część Rabari przeszła przez Mallani do Mewaru, gdzie znaleźli zajęcie u potężnego klanu Kaczwaha panującego w Udajpur i Czitor. Te dwie ostatnie grupy Rabari, jak również ci, którzy pozostali do dziś w Marwar, nazywane są Raika. Wszystkie wymienione grupy Rabari uważa się za Hindusów . Pomimo przestrzegania - od chwili opuszczenia pierwotnych siedzib - zasady endogamiczności, zachowały one szereg wspólnych cech kulturowych. Umieszczono je na sporządzonej przez tzw. Bakshi Commission liście kast i grup zapóźnionych cywilizacyjnie OBC (Other Backward Classes) . W praktyce oznacza to, że Rabari znaleźli się w dolnej części hierarchiii kastowej; poniżej są już tylko kasty nieczyste i społeczności plemienne. Drugą grupą pasterzy, o której wspomniałem są Gudżarowie . Istnieją dwie koncepcje na temat pochodzenia ich nazw: 1) jest to nazwa etniczna wywodząca przeważnie od Hazarów, zamiesz­ kujących pogranicze Pakistanu i Afganistanu, lub starożytnych Gurdżarów; 2) jest to nazwa zawodowa, pochodząca od Gau-czari, co oznacza paste­ rza krów, bydła. Współcześnie Gudżarów można spotkać zarówno w północ­ nych prowincjach Pakistanu (Northwest Frontier Province, North Province 4 5 6 7 6 9 * Według własnych informacji terenowych, Rabari opuścili te ziemie w XVIII w. i do dziś omijają te tereny podczas swoich wędrówek, ponieważ zostali stamtąd usunięci siłą. Rzeczywiś­ cie nie ma ich tam obecnie. Plemiona Samma mieszkają na lewym brzegu Indusu (głównie w Pakistanie) ale także w Radżastanie i Gudżaracie. Sami określają siebie jako plemiona radżpuckie, w ten sposób podkreślając różnice wobec plemion zamieszkujących prawy brzeg Indusu np. Buludżowie, Brahui. Dzielą się na 12 klanów wywodzących się od wspólnego przodka Sammy, a wśród nich m.in. Rahu, Halaputra, Juneja, Rayasiputra, Hengorja. Obecnie spotyka się ich w całej Saurasztrze, gdzie większość stanowią pasterze Bharwar. Rabari są czasem traktowani jako część Bharwar. Prawdopodobnie część z nich po przejściu do Gudżaratu wymieszała się z nimi. Bharwar są grupą o pochodzeniu lokalnym. Na liście OBC znalazły się wszystkie grupy pasterzy z Rad zastanu i Gudżaratu. Gudżarowie (Gujar) są obok Dżatów i Pathanów pierwotnymi mieszkańcami północnej części Pakistanu. W dolinach Hindukuszu nazywani są m.in. Muqaddan, co oznacza pierw­ szych mieszkańców dolin. Znana jest odwieczna wrogość i rywalizacja pomiędzy Gudżarami, Dżatami i Pathanami w Pakistanie. Dżatowie (Jat). 5 6 7 8 9 �104 DAGNOSŁAW DEMSKI i Pendżab), także w Afganistanie, jak i w Indii. W północnym Pakistanie każdy pasterz bydła nazywany jest Gudżarem, nawet jeśli w rzeczywistości pochodził z innej społeczności. Wszyscy Gudżarowie w Pakistanie są muzuł­ manami Sunnitami Hanifa. Zajmują się hodowlą bawołów i krów, a w gó­ rach głównie owiec i kóz. Prowadzą koczowniczy lub półkoczowniczy tryb życia. W Indii zamieszkują zarówno Kaszmir i Himaczal Pradesz, Garhwal, jak i Pendżab, a nawet zachodnią część Madhja Pradesz oraz Khandesz w północnej Maharasztra. Gudżarowie z Kaszmiru i Himaczal są muzuł­ manami sunnitami sekty hanifa, pozostali Gudżarowie są Hindusami. Od­ łam Gudżarów pochodzących z dolin Kohistanu przybył do Kaszmiru sto­ sunkowo niedawno i na skutek wprowadzienia nowych podziałów politycz­ nych został odcięty od swoich ziomków. Traktowany jest on obecnie jako odrębna grupa endogamiczna - Bakkarwala (Rao 1988). Dodać jeszcze należy, że termin Gudżar pojawia się także w nazwach geograficznych np. stan Gudżarat w Indii, lub miasta Gudżarat i Gudżranwala w Pakistanie, a także w nazwiskach klanowych (Radżpuci) i lineażowych (Czaran, Rabari, Ahir). Gudżarowie mówią językiem nazywanym hindko w pakistanie, a gudżari lub godżari w Kaszmirze. Trzecią wymienioną przeze mnie grupą są Dżatowie . Niektórzy autorzy wiążą tę nazwę z znanym w wzmiankach historycznych ludem Saka . Dżatowie zamieszkują głównie Pendżab i Sind w Pakistanie, oraz Pendżab, Uttar Pradesz, Radżasthan i Gudżarat w Indii. Trudnią się głównie rolnictwem, są farmerami. W pakistańskiej prowincji Sind natomiast do dziś zajmują się także pasterstwem. Każdy pasterz wielbłądów nazywany jest „dżat". Wszyscy są muzułmanami, sunnitami lub szyitami. W Indii muzułmańscy Dżat żyją głównie w Kaczczh i Radżastanie, pozostali są hindusami lub Sikhami. Posługują się językiem pendżabi, saraiki, radżasthani . Jak z tego wynika, istnieją pewne związki historyczne pomiędzy tymi grupami pasterzy. Prawdopodobnie wszystkie te grupy są obcego pochodzenia, potomkami koczowniczych przybyszów z Azji Centralnej. Dżatowie do dziś w różny sposób podkreślają swoją niezależność. Gudżarowie dotarli najdalej do Khandesz (północnej części Maharasztry na granicy z Gudżaratem i Madhja Pradesz). Do pokrewieństwa z nimi przyznaje się kilka kast. Rabari powstali jako kasta pełniąca odpowiednią rolę w nowo powstającym systemie państwa radżpuckiego po najazdach Hunów, prawdopo­ dobnie dopiero około X w. n.e. Pozostałe grupy, którymi się zajmowałem to: Bharwar, Ahir, Beludż i Brahui, także Czaran. Omawiany przeze mnie teren to obszary, które zawsze w wielusetletniej historii Indii najwcześniej i najwyraźniej podlegały wszelkim wpływom z zachodu, począwszy od Ariów, przez czasy Aleksandra 10 11 12 1 0 Saka uważani są według niektórych autorów za Scytów. Językiem saraiki posługuje się ludność z pogranicza Pendżabu i Sińdu. Tym językiem posługują się także Dżatowie zamieszkujący ten obszar. Na temat wpływów z zachodu patrz (Thapliyal) 1971. 1 1 1 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 105 Macedońskiego do najazdu muzułmańskiego, zarówno z Azji Centralnej, jak i z Bliskiego Wschodu . W związku z tym, obszary te wykazują pewne odmienności kulturowe, które stają się wyraźniejsze, jeśli skonfrontujemy je z indyjskim południem. Przykładem tego może być kwestia dominacji języ­ ków indo-irańskich na zachodzie i północy, w przeciwieństwie do południa, gdzie nadal rozwijają się języki drawidyjskie. Również pod względem raso­ wym różnice są wyraźne, a elementy drawidyjskie wzrastają wraz z przesu­ waniem się w kierunku południowym lub wschodnim. Islam pojawił się na zachodzie, ale zdobył wpływy także na wschodzie i na południu. Informacje 0 języku ukazują szerszy kontekst etniczny i historyczny. Indie są państwem niejednorodnym. Obok wielkiej tradycji hinduizmu, równie znaczące dla tej kultury są tradycje dżajnijska, buddyjska, sikhijska, chrześcijańska, zoroastryjska, a przede wszystkim - muzułmańska. Poza tym podziałem znalazły się jeszcze społeczności plemienne z kultami określanymi najczęściej w literaturze przedmiotu jako animistyczne. Religie plemienne ukazywały przede wszystkim ścisły związek wierzeń z określoną formą życia zbiorowości, w tym i formą samowystarczalnej gospodarki bez specjalizacji 1 szerszej wymiany za światem zewnętrznym. Na drugim biegunie społecznym tradycji plemiennej znajduje się wielka tradycja hinduska, pielęgnowana i podtrzymywana przez warstwy wyższe, ale przede wszystkim przez braminów. W strukturze hinduskich państw feudalnych przewidziane było miejsce dla wszystkich warn (varná) w tym klasy rządzącej kszatrija, która w sferze rytuału różniła się pierwotnie dość znacznie od tradycji bramińskiej. Powoli, wraz z umacnianiem swej pozycji straciła jednak cechy zbyt konstrastujące, chociaż ślady tradycyjnych ele­ mentów są jeszcze widoczne. Pozostałe warstwy to banija, których rola w każdym państwie była silna, oraz warstwy pracujące - siudrowie. Znalazło się tam również miejsce dla ludzi wykonujących prace nieczyste, ale koniecz­ ne w każdej zbiorowości. Za pomocą trójkąta przedstawiłem schemat procesów akulturacji, za­ chodzących na tym terenie. Jak jednak zakwalifikować np. tzw. Kafrów lub Kalaszów z Hindukuszu . Czy jest to enklawa hinduizmu, czy też miesz­ kający wysoko w niedostępnych dolinach górskich Kalasze zachowali starą plemienną strukturę społeczną lub religię? Te trzy główne elementy wy­ znaczają kierunki zachodzące w przeszłości procesów zmiany kulturowej. Pziom natężenia tych procesów jest bardzo różny. O ile przechodzenie z tradycji plemiennej w kierunku hinduizmu było i jest zjawiskiem powszech­ nym, to ruch w kierunku odwrotnym - od hinduizmu w stronę tradycji plemiennej - jest sporadyczny i w skali historycznej zanikający. Za wyjątek można uznać pewne współczesne ruchy polityczne szermujące hasłami po­ wrotu do tradycji plemiennej w centralnej części Indii (Madhja Pradesz, 13 14 1 3 1 4 Wyjątkiem są Kafirowie - Kalasze z północnego Pakistanu. Patrz Loude (1984, 1987) Jako argument podaje się to, że hindusem można się tylko urodzić. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Bihar, Orissa) zmierzające do uniezależnienia się od władzy centralnej i stwo­ rzenia nowego państwa Dżharkhand. Także ruch od tradyqi plemiennej w kierunku islamu był zjawiskiem obecnym na subkontynencie indyjskim (głównie na północnym zachodzie kraju). Ruch odwrotny natomiast (od islamu w kierunku hinduizmu) praktycznie nie istniał. Ostatni z możliwych ruch od hinduizmu w kierunku islamu był zjawiskiem w pewnych okresach historii Indii powszechnym, dzisiaj jednak w praktyce się skończył. Ruch od islamu w kierunku hinduizmu czyli przechodzenie lub powracanie na hin­ duizm, jest natomiast praktycznie niemożliwy. "Z hinduizmu jest tylko wyjście, nie ma powrotu. Do islamu prowadzi wiele dróg" (Ahmed 1977). Jak dotychczas prace antropologiczne nastawione na badanie zmiany kulturowej omawiały zwykle jeden z wyżej wymienionych przypadków praw­ dopodobnie z uwagi na to, że były to tzw. case studies analizujące tylko określony przypadek. Wiele z tych prac potwierdza tezę, że większość bada­ nych społeczności stanowi przypadek pośredni, tzn. że, w skład zbioru elementów kultorowych danej społeczności wchodzą elementy pochodzące zarówno z jednego, jak i drugiego sąsiedniego wierzchołka trójkąta. A więc w tej strefie znajdzie się olbrzymia większość społeczeństwa Indii. Dlatego też można mówić o ludowym hinduizmie , który powstał właśnie na skutek asymilacji tradycyjnych elementów plemiennych przez cywilizację hinduiz­ mu. Opodobnym tendencji możemy mówić w procesach interakcji zachodzą­ cych pomiędzy islamem a tradycją plemienną. Różnorakie formy islamu plemiennego z Pakistanu są tego najlepszym przykładem . W obu przapadkach przechodzenia od tradycji plemiennej na hinduizm i islam można mówić o podobnych ogólnych zarysach strategii zmierzającej do asymilacji społeczności plemiennych przez oba systemy kulturowe. Nie odrzucać i nie potępiać, a przeciwnie - docierać do tych ludzi posługując się językiem ich pojęć i symboli, powszechnie zrozumiałym. Wydawałoby się, że jest to oczywiste, a jednak należy postawić pytanie, dlaczego takie plemio­ na jak: Beludżowie, Brahui, Gudżar, Dżat przyjęły ostatecznie islam, inne (np. Bhil, Koli) pozostały w kręgu kultury hinduskiej. W literaturze spoty­ kamy się z twierdzeniem, że wszystkie lokalne społeczności, które przyjęły islam są konwertytami. Myślę jednak, że nie można autororytatywnie stwier­ dzić, że np. Dżat z Sindu byli hindusami w chwili pojawienia się Moham­ mada bin Qassim . W obu tych przypadkach możemy zauważyć zderzenie pomiędzy tradycją ludową, lokalną, a wielką tradyq'a pochodzącą z ze­ wnątrz. Obie wielkie tradycje stworzyły specjalne grupy funkq'onariuszy kulturowo-religijnych skierowanych lub po prostu działających na obrzeżach 15 16 17 1 5 Termin ludowy hinduizm wiąże się także z podziałem na kulty bramińskie i niebramińskie. Przykłady islamu plemiennego z Pakistanu można znaleźć w książce „Tribal Islam" (ahmed 1980). W czasach panowania bramina o imieniu Dahir nie wolno było w Sindzie Dżatom posiadać konia, nosić turbana na głowie, ani broni przy boku. 1 6 1 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 107 swojej kultury. W historii subkontynentu bylo dużo wielkich, powszechnie znanych postaci pracujących na tym polu po obu stronach. Szankaraczarja - wielki reformator, a właściwie twórca lub odnowiciel współczesnego hin­ duizmu był chyba najwybitniejszą z nich w kręgu cywilizacji hinduskiej. To on m. in. sformułował zakony ascetyczne określane wspólną nazwą Dasanami . Mogli do nich należeć nie tylko członkowie eksluzywnej kasty bra­ mińskiej, ale niemal wszyscy, prócz niedotykalnych. Tak zwani Bawa, czy to Gosain, Atit itp. jeszcze dzisiaj pełnią funkcjekapłanów w świątyniach siwaickich lub innych przeznaczonych dla ludności niebramińskiej. Są to funkcjonariusze kulturowi obsługujący tę ludność we wszystkich niemal najważniejszych rytuałach oprócz ceremonii małżeństwa, której odprawianie zarezerwowane zostało dla niższych rangą braminów . Podobną rolę funkcjonariuszy lub raczej pośredników religijnych w is­ lamie na tym pograniczu - pełnili suficcy święci. Chociaż należy pamiętać, że w islamie nie istnieje zinstytucjonalizowana funkcja kapłana, każdy może pełnić tę rolę, a ulema czy maularía to nie kapłan, raczej uczony w prawie. Ulema lub maulana jest konserwatywnym reprezentantem wielkiej tradycji islamu odrzucającym wszelkie innowacje, lub zmiany, które wydają mu się nie mieścić w ramach tradyq'i islamskiej (Singh 1986 s. 65). Islam rozwinął się w środowisku koczowników, a jego struktura społeczna miała bardziej charakter egalitaryzmu wspólnoty plemiennej. Przyjęcie z fazy egalitaryzmu zorientowanego krewniaczo na fazę egalitaryzmu zorientowanego religijnie było więc stosunkowo łatwe (Singh 1986 s. 70). Jednak wraz z rozległymi podbojami ta plemienno-demokratyczno- egalitarna struktura władzy zmie­ niła się wkrótce we wzorzec feudalno-autorytarny. 18 19 20 maulana - bramin aszrafizacja - sanskrytyzacja Obie te postacie to funkcjonariusze stojący na straży wielkiej tradycji po obu stronach. Rodzaj relacji, w jakiej poszczególne grupy społeczne lub jednostki pozostają z nimi, lub zakres korzystania z ich usług rytualnych, decyduje natomiast o pozycji w hierarchii społecznej zarówno w islamie, jak i w hinduizmie, bez względu na to, czy będzie to przedstawiane w katego­ riach czystości rytualnej, czy też - znajomości kanonu prawa. Warto dodać, że jeszcze na początku wpływów islamskich w Indii ten rodzaj „kapłaństwa" muzułmańskiego nie był dziedziczny (Singh 1986 s. 66). Jednak ostatecznie, prawdopodobnie na skutek zderzenia z potężnym miejscowym żywiołem, który wpłynął na zmianę oblicza islamu w Indii, przyjął wówczas formę systemu dziedzicznego. Aż do dziś funkcjonariusze podtrzymujący wielką 1 8 D asan ami to nazwa 10 zakonów ascetycznych założonych przez Szankaraczarję. Bramini z subkasty Radżgor i Saraswati związani są z Rabari, Czaran a także Radżputami; Pardżija z Ahirami; Gulra obsługują kasty nieczyste. Ulema lub inaczej maulana, ma ul vi to znawca prawa kanonicznego, a nie kapłan. 1 9 2 0 �108 DAGNOSŁAW DEMSKI tradycję islamu uważani są za potomków najeźdźców. Są więc obcego po­ chodzenia i to decyduje o ich przynależności do aszraf, czyli 4 głównych grup: Sajjed, Szejkh, Mughal i Pathan , Z tej czwórki pierwsi dwaj - Sajjed i Szejkh są przyjmowani jako potomkowie świętych, podobnie jak bramini. Mughal i Pathan natomiast stanowili arystokrację feudalną i wojsko. Oczywiście, na skutek głębokiego kontaktu z żywiołem miejscowym islam musiał ulec pewnym modyfikacjom i wchłonął wiele wcześniejszych elemen­ tów kulturowych lub społecznych. Jak to zwykle bywa, podbój Indii nie wywodził się tylko z pobudek czysto religijnych, decydowały motywy doraź­ ne i materialne (Singh 1986 s. 68). Do X V I w. n.e. powstało w Indii 17 szkół sufickich. Tradycja sufizm podkreślała mocno to, co przemawiało najbardziej do prostych ludzi - nie­ śmiertelny wymiar świata (Singh 1986 s. 68). A także postacie, funkcjonujące do dziś w kulturze ludowej Indii i Pakistanu, jak fakir, pir, swym przykładem nieprawdopodobnego czasem ascetyzmu i pobożności skutecznie oddziały­ wały na wyobraźnię ludową, pociągając różne grupy, zarówno plemienne, jak i kastowe w kierunku islamu. Również brak rygorystyczne przestrzega­ nego rytuału był w tym przypadku elementem sprzyjającym atrakcyjności islamu. To właśnie tego rodzaju postacie przyczyniły się najbardziej do nawrócenia na islam tak dużych mas ludzkich, przede wszystkim dzięki temu że przemawiały tak samo lub bardzo .podobnie jak lokalni ludzie wiary i wiedzy. Okazały się mniej sztywne, ortodoksyjne i rygorystyczne niż np. ulemowie. O zderzeniu obu żywiołów (hinduskiego i muzułmańskiego) w ka­ tegoriach wielkich tradycji hinduizmu i islamu pisze (Singh 1986 s. 70). W jego ujęciu podział na małą i wielką tradyqe hinduizmu jest jednak zbyt uproszczony. Zaliczył on do wielkiej tradycji islamu tylko grupy np. Pathanów, Arabów, a do małej tradycji - tylko konwertytów z hinduizmu. Przecież mamy również przykład małej tradycji Beludżów, czy wymienianych przez niego Pathanów. W przypadku relaq'i zachodzących pomiędzy trady­ cją plemienną a hinduizmem lub islamem nie istniała prawdopodobnie tylko otwarta konfrontaq'a. Całkowite zanegowanie jakichkolwiek wartości dru­ giej strony. Co jest natomiast charakterystyczne dla relacji hinduizm - islam w kategoriach wielkich tradyqi, to niemożliwa do pokonania bariera orto­ doksji i rytuału, przepaść, postrzeganie drugiej strony jako absolutne za­ przeczenie własnej kultury i religii, odwrócony obraz obcej kultury i wiary . 21 22 2 1 Proces aszrafizacji polega na przejmowaniu cech warstw wyższych przez konwertytów. Przypomina to analogiczny proces sanskrytyzacji. Najczęściej wymieniane różnice pomiędzy nimi hindusami a muzułmanami są następują­ ce: muzułmanie - preferują małżeństwo kuzynowskie, - modlą się w kierunku na zachód, - jedzą mięso, w tym wołowinę, - zapinają ubrania z innej strony - nie malują znaku „tika" na czole, - grzebią ciała swoich zmarłych w ziemi. 2 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 109 Ten sam sposób patrzenia ma miejsce po obu stronach, ponadto każda ze stron uważa się za leżącą zdecydowanie wyżej od drugiej. Bardziej precyzyjne określenie granicy pomiędzy hinduizmem i islamem wymagałoby podania definicji np. hinduizmu, ale to przekroczyłoby tylko zakres tego artykułu, tym bardziej, że zawsze przysparzało kłopotów. Nie­ mniej trzeba stwierdzić, że istnieją liczne zbieżne elementy pomiędzy ludo­ wym a ortodokcyjnym hinduizmem. Nie można więc traktować tych żywio­ łów jako całkowicie odrębnych. Na hinduski mechanizm procesu akulturacji można też spojrzeć z innej strony. Wiąże się on z powolnym porzucaniem starej struktury społecznej i gospodarczej opartej na samowystarczalności, ograniczeniu kontaktów zewnętrznych i powtarzaniu corocznego porządku. Proces ten określić moż­ na jako pozbywanie się elementów etnicznych. Jest to więc forma de-etnizacji drobnych społeczności plemiennych i asymilowania ich w szerszym kontek­ ście społecznym, w którym o miejscu i statusie zajmowania przez grupę decyduje określona użyteczność dla większej całości, czyli funkcja ekono­ miczna i symboliczna w nowym systemie. Czy i w jakich przypadkach całkowita de-etnizacja jest możliwa w Indii? Czy zawsze miała miejsce? Dżatowie z pogranicza indyjsko-pakistańskiego mogą być np. wyjątkiem od tej reguły. Z drugiej strony, proces islamizacji nowych plemion nie prowadził do ich de-etnizacji, przeciwnie - zachowywał nietknięte zastane struktury plemienne i lokalne. Jest jedną z podstawowych różnic pomiędzy strategią adaptacji kulturowych hinduizmu i islamu. Poniższa tabela przedstawia zarys modeli kulturowych trójkąta. Jest to propozycja mająca za cel unaocznienie podstawowych różnic pomiędzy ele­ mentami tradycji plemiennej, hinduizmu i islamu. Podobne propozycje mo­ delowe przedstawiali m.in. David Gellner pracujący na materiale nepalskim (Gellner 1991, a częściowo Andre Beteille (Beteille 1970, 1977) i Mahadev Apte (Apte 1977). Przejście z tradycji plemiennej na hinduizm polega m. in. na przyjmowa­ niu bardziej złożnego rytuału, uznania zasad hierarchii społecznej jako or­ ganizujących współżycie i współpracę wszystkich członków, wprowadzeniu zorganizowanego podziału pracy i wzięciu pod większą kontrolę pozycji kobiet oraz ograniczeniu związków z innymi religiami. Niektóre z tych elementów pojawiałyby się przy przejściu z tradycji plemiennej na islam. Nie omawiam szerzej tego przypadku ponieważ kwestia ta wymaga pogłębionych badań, np. wśród Pathanów, Beludżów lub Brahui. Nie spotkałem się z tego rodzaju porównaniem w literaturze. Celem zasygnalizowania problemu przedstawiam tylko kilka przykładowych różnic: 23 2 3 Na temat znaczenia terminu qaum występują rozbieżności (Rao 1988). Jest to pojęcie stosowane powszechnie na terenie Pakistanu, ale również przez niektóre grupy muzułmanów lub Dżatów w północno-zachodnich Indiach. W zależności od kontekstu można oznaczać naród, plemię, klan. �по DAGNOSŁAW DEMSKI kapłani rytuał panteon hierarchia gospodarka podział pracy stosunek do państwa struktura społe­ czna pozycja kobiet pokrewieństwo posag zięć związki z innymi religiami język kapłani rytuał struktura społ. obszar język małżeństwo hinduizm tradycja plemienna brahman „czysty" maksimum komplikacji zbliżony do królewskiego, miejski Brahma, Wisznu, Siwa hierarchia osiadłe rolnictwo zorganizowany pod kontrolą lokalny specjalista krwawe ofiary prosty wiejski lokalne bóstwa, Matadżi równość przejściowe rolnictwo, pasterstwo prosty poza kontrolą państwa organizacja kastowa klanowa pod ścisłą kontrolą zakaz powtórnego małżeństwa wdów zakaz rozwodów zakaz ślubu z kuzynem matki posag (dowry) swoboda lewirat, poliandria czczony jako Wisznu brak rozwody preferowana córka brata matki cena za pannę, lub pan młody odpracowuje służy teściowi otwarte literacki, sanskryt analfabetyzm, dialekty islam tradycja plemienna maulana (ulema) meczet klanowa, qaum szerszy literackie preferowana córka brata matki lokalny specjalista, pir darga klanowa, qaum lokalny tradycja ustna preferowana córka brata matki, lewirat 23 Ale wróćmy do początku, czyli do pasterzy, których życie z racji codzien­ nych wędrówek przynosi więcej kontaktów. Te liczniejsze kontakty rodzą więcej sytuacji, prowadzących do konfrontacji postaw i manifestacji swojej tożsomosci w zależności od osoby lub grupy, z którą pasterz się spotyka, albo od miejsca, w którym ten kontakt zachodzi. Jest to jednak temat który wymaga odrębnego opracowania. Jak stwierdził Brian Spooner „nomadyzm pasterzy był pierwotnie sposobem przeżycia i jako taki obejmował adaptację do środowiska naturalnego, co niekoniecznie oznaczało jakiekolwiek zjawis­ ko kulturowe" . Oznacza to, że był to raczej stan niedookreśloności niż 24 ** Podaję to za (Sharma 1976). �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 111 w pełni rozwinięte zjawisko kulturowe. Był to żywioł, który dopiero po bardziej intensywnych kontaktach z otoczeniem, np. przez osiedlenie lub drogą większej wymiany usług, nabiera nowych kształtów o bardziej wyra­ zistych cechach kulturowych. Niektórzy autorzy mówią wręcz o jakiejś formie świeckiego charakteru nomadów. Ich religijną ekspresję cechuje inne zabarwienie niż w bardziej powszechnych przejawach tego zjawiska. Mary Douglas pisze o nich tak: „[...] świeccy w sensie tego świata, świeccy w sensie braku poszukiwań transcendentnego znaczenia w życiu codziennym, świeccy w sensie niekorzystania z jakichś określonych wyspecjalizowanych instytucji religijnych [...]" (Douglas 1973, s.134). Wydaje się, że trudno byłoby od­ mówić im wiary, z pewnością jest ona głęboka i stanowi zaplecze, dzięki któremu byli w stanie przetrwać. Być może mniej uwagi poświęcają rytuało­ wi, lub rytuał ten został ograniczony dominimum. Z powodu trybu życia i licznych kontaktów dla obserwatorów z zewnątrz wydają się bardziej neutralni lub nieokreśleni. Zderzenie z otoczeniem, czy osiedlenie staje się wyzwaniem dla ich dotychczasowego trybu życia i wiary, jest to sytuacja, która wymaga od nich określenia się. Z tego też powodu mogły zaistnieć pewne wątpliwości, których wyrazem było np. uznawanie Rabari za muzuł­ manów, o czym była mowa na początku, a także przynależnośćć niektórych nomadów-pasterzy z pogranicza, jak np. Beludżowie, Gudżarowie, do jednej z bardziej tolerancyjnych sekt muzułmańskich hanifa, a nie innej. Przypadek pasterzy-nomadów z terenów pogranicza północno-zachod­ nich Indii można prześledzić na podstawie źródeł historycznych. Region Sindu, zachodniego Radżastanu i Gudżaratu, a więc obszar od rzeki Indus na zachodzie po łańcuch gór Aravalli w Radzastanie i błota Rann w Gudżaracie, podobnie jak całe północne tereny Indii, był w IV w. n.e. świadkiem inwazji plemion koczowniczych z Azji Centralnej, która doprowadziła do upadku wielkiego imperium Maurja Guptów . Najeźdźcy znani są z prze­ kazów historycznych jako Hunowie, ale towarzyszyli im m.in. Gurdżarowie. Założyli oni kilka małych państw, z których najbardziej znane było państwo Toramany. Był to okres dużego rozdrobnienia, migracji ludów i wymieszania z obcymi elementami w północnych Indiach. W V I I I w. n.e. pojawili się na subkontynencie indyjskim pierwsi muzułmanie. Był to Mo­ hammad bin Qassim, który przybył do Sindu, gdzie wówczas istniało pańs­ two hinduskie, w którym władzę sprawował uzurpator Chach. Muzułmanie nie mieli przewagi wojskowej, ale nieoczekiwanie przybyszów poparły nie­ które lokalne plemiona, m.in. Dżat. Legenda Mohammada bin Qassima jest żywa wśród Dżatów z Sindu aż do dnia dzisiejszego. Według niej, Dżatowie poparli przybyszów ponieważ byli pozbawieni jakichkolwiek praw w tym czasie. Wystąpienie nowej siły na zachodzie Indii i jej kolejne sukcesy spowodowały reakcję. Jest to czas pojawienia się na scenie historii subkon­ tynentu indyjskiego nowej klasy - Radżputów. To właśnie w północno25 Maurja Gupta był Dżatem według (Pradhan 1966). �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zachodnich Indiach powstało w owym czasie wiele państw rządzących przez klany radżpuckie. Byli oni Hindusami, jednak charakteryzował ich odmien­ ny etos. Nawiązywali do etosu legendarnej warstwy rycerskiej (kszatrija). Nie byli jednak z pewnością ich potomkami, a wśród większości klanów radżpuckich można doszukać się elementów obcych sugerujących raczej ich ścisłe związki z koczowniokami, którzy najechali Indie kilka wieków wcześniej i zasymilowali się. Charakterystyczne, że większość współcześnie żyjących kast pasterzy podtrzymuje swoje historyczne związki z Radżputami (Rabari), albo wywodzi swoje pochodzenie od Kryszny (Ahir). Z kolei kasta Czaran, która porzuciła swoje tradycyjne zajecie-pasterstwo, znana jest powszechnie w północno-zachodniej Indii jako najbardziej zaufana kasta Radżputów. Są oni prawdopodobnie potomkami warstwy kapłańskiej przybyszów, ale to odrębny temat. Państwa radżpuckie stały się ostatecznie główną siłą stano­ wiącą opór późniejszym falom podboju Indii przez muzułmanów. Ludowy folklor pasterzy z tego regionu przechowuje do dzisiaj etos walki z żywiołem muzułmańskim. Lata podboju północno-zachodnich Indii przez muzułma­ nów spowodowały, że pozostające jeszcze do niedawna w stanie dość nieza­ leżnym plemiona pasterzy koczowników zmuszone były powoli do samookreślenia. W sytuacji zmian politycznych, powstawania nowych granic stan nieokreślenia przestał być już wystarczający. Stąd decyzje o podejmowamiu ściślejsszych więzów z lokalnymi ośrodkami władzy. W ten sposób powstali zapewnie Rabari, jako jeszcze do niedawna grupa niezależnych pasterzy wielbłądów, zajmująca się także chętnie rozbojem (stąd pochodzi ich nazwa Rabari), teraz w wyniku większych związków z lokalną władzą Radżputów znaleźli się w kręgu cywilizacji indyjskiej. Podaje się nawet miejsce i orien­ tacyjną datę powstania władz kastowych - Umarkot w pakistańskiej prowinq'i Sind około 1000 roku n.e. . Jak już wspomniałem, inne wersje podają, że Rabari powstali lub przynajmniej wywodzą się z Marwaru. Gudżarowie i Dżatowie w miejscach gdzie dominowali liczebnie zachowali większą siłę i przetrwali zachowując wewnętrzną integrację . Na terenach, na których ostatecznie zwyciężyła dominacja jednej lub drugiej strony, tzn. islamu lub hinduizmu, przyjęli wiarę preferowaną przez lokalną władzę. Zderzenie się dwóch systemów kulturowych doprowadziło na tym terenie do synkretyzmu, któremu nie uległo tylko niewiele społeczności. Z pewnością dużo zamiesza­ nia wprowadza np. uczestnictwo Rabari w świętach hinduskich z jednej strony oraz w niektórych świętach muzułmańskich z drugiej strony. Wiara w cudowną moc grobów świętych muzułmańskich jest równie powszechna. Powiada się, że np. w Kaczczhu patronami niemal każdej wsi są: jedna z wielu Matadżi i jeden z tysiący lokalnych pirów. Sprawa przestrzegania rytuałów rodzinnych też wzbudza nieco zamieszania. Osiedlanie się lub 26 27 2 6 Miejscem założenia kasty Czaran, według ich tradycji, była miejscowość Andżar w Kaczczh (również około 1000 roku. Przykładem tego jest państwo Dżatów w Bharatpur w X I X w. n.e. 2 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 113 potrzeba intensywniejszej wymiany usług z otoczenia wymusza konieczność zamanifestowania sweojej przynależności do określonego systemu. W spo­ łecznościach plemiennych lub wiejskich poziom integracji grupowej oparty na systemie krewniaczym był wystarczający przede wszystkim z racji względ­ nej samowystarczalności, z tym wiązała się także władza i możliwość kont­ roli. W większej zbiorowości np. wiejskiej lub państwowej integracja nie może natomiast opierać się już na bazie grupy krewniaczej (wówczas nowy wspólny rytuał przejmuje rolę czynnika integrującego). Czym jest w takim razie uczestnictwo Rabari lub innych hindusów w corocznym rytuale po­ święconym lokalnemu pirowi? Przypomnijmy, że czasem inni Hindusi twier­ dzą, że Rabari są muzułmanami lub wyznawcami świętych muzułmańskich, sami zainterosowani natomiast, np. Rabari, oczywiście temu zaprzeczają, deklarując równocześnie głośno swoją wrogość wobec wszystkich wyznaw­ ców islamu. Czasem także sugerują, że to Rabari z pakistańskiego Sindu są muzułmanami. Generalnie Rabari są akceptowani jako Hindusi. Prawdopo­ dobnie jednak jako zbiorowość manifestują swoje niewątpliwe związki z jed­ ną z form hinduizmu, z drugiej jednak strony na niższym, lokalnym pozio­ mie regionalnej społeczności, w której połowę stanowią muzułmanie, mani­ festują jak gdyby na użytek „wewnętrzny" łączność z tą ziemią, na której jej genius loci wyraża się w taki właśnie sposób. Jest to zaspokajanie swoich potrzeb duchowych (poznawczych) równie spontanicznie jak w pozostałych rytuałach. Uczestnictwo w wielkich dorocznych świętach obejmuje natomiast rytuały związane z wielką tradycją hinduizmu, Divali, Kriszna dżajanti, Navaratri, w których biorą udział wspólnie na równych prawach obok wszystkich pozostałych kast, w tym również tych najwyższych. 28 Hinduski rytuał religijny Kula Devi ma odpowiednik w rytuale rodzin­ nych bóstw opiekuńczych w tradycji plemiennej. Jest on jednym z ostatnich elementów, jakie zanikają w warunkach kontaktu i akulturacji. Kula Devi jako bósteo rodzinne łączy danego członka rodziny z całym szeregiem jego przodków. Znane są jednak przypadki zmiany bóstwa opiekuńczego, nie tylko w drodze konwersji na islam. Z drugiej strony przykładem wskazują­ cym trwałość i powolne zanikanie dotychczasowego rytuału są znane przy­ padki (m.in. wśród Gudżarów nawróconych na islam) przestrzegania pew­ nych form kultu bóstw opiekuńczych, a nawet składanie ofiary z pożywienia na grobie zmarłego członka rodziny. Więcej powiedziano już o opozycji tradycja plemienna-hinduizm, znacznie mniej prac zostało poświęconych relacji tradycja plemienna-islam. Na omawianym pograniczu niektóre grupy muzułmanów, a wśród nich także Dżatowie z Dolnego Sindu, nie korzystają z usług maulany, posiadają natomiast własnych funkcjonariuszy religijnych. Takim funkqonariuszem rytualnym może być np. wymieniany już kilka­ krotnie pir. W takim przypadku wpływ ortodoksji muzułmańskiej jest raczej M Kula devi - bóstwo opiekuńcze rodziny. Rytuał odprawiany codziennie przez gospodarza domu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI ograniczony. Warto pamiętać, że święci niektórych niebramińskich kultów np. Gorakhnatha (Briggs 1982) są także czasem określani terminem pir. W kulturze ludowej pir to święty człowiek, jak się okazuje nie zawsze muzułmanin. Na styku tych trzech modeli w przypadku subkontynentu indyjskiego szuka się tradycyjnie elementów hinduskich w kulturze społeczności muzuł­ mańskich. Oczywiście jest to uzasadnienie z tej racji, że większość muzuł­ manów to konwertyci. Pozostali to obcy, którzy przybyli do Indii z Bliskiego Wschodu lub Azji Centralnej. Niemniej tereny pogranicza, które tu omawia­ łem uważam z jednej strony za przykład owej zmiany kulturowej na linii hinduizm - islam, ale z drugiej strony, co jest z pewnością równie ciekawe, przykład zachowania elementów kultur wcześniejszych, tzn. zarówno pre-hinduskich, jak i pre-islamskich np. wspomniani wyżej Kafrowie (Kalaszowie), czy Beludżowie. Głębsza analiza dałaby nam możliwość zrozumienia różnic w stosowanych przez obie te wielkie religie strategiach ekspansji, jak i różnic w oferowanym przez nie przesłaniu lub objawieniu. Obydwie trady­ cje, aby móc rozszerzyć lub utrzymywać swoje wpływy musiały liczyć się z nieustającą wymianą elementów kulturowych pochodzących z lokalnego podłoża małej tradyq'i. Prawdopodobnie jest także przyczyną istnienia wielu wspólnych elementów obu stron na poziomie tradycji. Być może porównanie przykładowe jednej z sąsiadujących ze sobą małych tradycji hinduizmu i islamu z terenu pogranicza przyniosłoby wiele nowych, ciekawych i może nieoczekiwanych spostrzeżeń. W mniej lub bardziej dokładny sposób prześledzić można zmiany za­ chodzące w ramach procesów hinduizacji i islamizacji społeczności plemien­ nych. Są to procesy przebiegające względnie płynnie, a ruch zachodzi tylko w jedną stronę (wyjątkiem może być wspomniany już ruch Dżharkhand w Indii). Zmiany na styku hinduizmu i islamu natomiast zachodziły zwykle w bardziej gwałtowny sposób, a przynajmniej były bardziej naładowane emoq'ami; przejście na dregą stronę często traktowano wkategoriach zdrady. Dlaczego? Było to przejście pomiędzy dwoma równorzędnie rozwiniętymi systemami kulturowymi, nie wiązało się jednak z awansem cywilizacyjnym, raczej z konkretnymi doraźnymi korzyściami. W takiej sytuaq'i, kiedy druga strona nie objawia znaków słabości, a przez to stanowi zagrożenie - jej obraz postrzegany jest w kategoriach wroga, odwrócenia panujących na tym świecie wszelkich norm i wartości. Nie ma też praktycznie możliwości rozwiązania spornych spraw drogą po­ kojową. Konflikt, który jest przecież zjawiskiem naturalnym nie może być inaczej rozwiązany jak poprzez użycie siły. W rzeczywistości obszary po­ granicza, na którym doszło do zderzenia obu systemów, z uwagi na swój 29 2 9 Związana z kultem niebramińskim postać założycieli zakonu joginów - Gorakhnatha jest interesująca. Uważany był przez buddystów za jednego z buddyjskich mahasidhów. Jeden z jego uczniów Dhoramnath przybył do Kaczczhu z Paszawaru. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 115 autentyczny charakter są zwykle w stanie zaoferować rozwiązanie, będące próbą syntezy. W naszym przypadku są to sekty wyrosłe zarówno na pod­ łożu hinduizmu, jak i islamu. Do tych sekt można zaliczyć Sikhów, jak i ismaelitów, ale także (chociaż może w mniejszym stopniu) Rabari, Gudżarów i Dżatów. Kulty, sekty, jak i synkretyzm prezentowany przez grupy żyjące na tym obszarze pogranicza wynikły z potrzeby znalezienia nowej tożsamości niezależnej od obu stron oraz potrzeby zamanifestowania naj­ ważniejszej kwestii, jaką jest poczucie autonomiczności i niezależności. Choć spotkały się z silną presją z obu stron, są one najlepszym przykładem tego, o czym mówił Uberoi, że historia pogranicza, strefy, lub regionu auto­ nomicznego podlega rytmicznym zmianom w postaci kolejnych procesów oddzielenia, ponownego zetknięcia i wymiany na różnych poziomach życia (Uberoi 1976, s. 74). Istotne wydaje się być to, że wymiana kulturowa w sferze materii przede wszystkim, ale także i w sferze ducha jest zawsze żywa. Jednakże na poziomie świadomości i tożsamości podlega zwykle bardziej rygorystycznym regułom. Nie można mieć równocześnie dwóch bogów. Dlaczego? Sprawa tożsamości jest zawsze reakcją na wyzwanie z zewnątrz, dlatego też wymaga od nas konkretnej odpowiedzi, podczas gdy rzeczywistość ducha i materii pozwala nam sięgać swobodnie bez koniecz­ ności traktowania ich w innych kategoriach. Literatura A h m a d Z. 1977 Caste Elements Among the Muslims of Bihar, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 337-356. A h m e d A. (red). 1970 Tribal Islam, London. Apte M. 1977 Region, Religion and Language: Parameters of Identity in the Process of Accul­ turation, [w:] 77ie New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 383-392 B a r n e t t S. 1977 Identity Choice and Caste Ideology in Contemporary South India, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 393-416. B a r t h F. 1969 Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference, Bergen. B e t e i l l e A. 1970 Race, Caste and Gender, „Man" (N.S.), t. 25, s. 489-504. 1977 The Definition of Tribe, [w:] Tribe Caste and Religion in India, (red.) R. Thapar, Meerut, s. 7-14. Brigss G.W 1982 Gorakhnath and the Kanphata Yogis, New Delhi. B u r g h a r t R. 1978 Hierarchical Models of the Hindu Social System, „Man" (N.S.), 1.13, nr 4, s. 519-536. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Douglas M . 1973 Natural Symbols, New York. F u l l e r C.J. 1988 The Hindu Pantheon and the Legitimation of Hierarchy, „Man" (N.S.), t. 23, nr 1, s. 19-39. Gaborieau M . 1989 From Al-Beruni to Jinnah. Idiom, ritual and ideology of the Hindu-Muslim confron­ tation in South Asia, „Anthropology Today", t. 3, s. 37-44. Geertz C. 1966 Religion as a Cultural System, [w:] Anthropological Approaches to the Study of Religion, M . Banton (red.), London, s. 1-46. G e l l n e r D. 1991 Hinduism, Tribalism and the Position of Women: The Problem of Newar Identity, „Man" (N.S.), t. 26, nr 1 s. 105-125. Glazer N . , M o y n i h a n D.P. (red.) 1975 Ethnicity: Theory and Experience, Cambridge Mass. Isaacs H . 1975 Idols of the Tribe: Group Identity and Political Change, [w:] Ethnicity: Theory and Experience, N . Glazer, D.P. Moynihan (red.), Cambridge Mass. K i e n i e w i c z J. 1980 Historia Indii, Warszawa. K a u r R. 1986 Jat Sikhs: a question of identity, ..Contribution to Indian Sociology"" (N.S.), t. 20, nr 2, s. 221-139. L o u d e J-Y., V. L i e v r e 1984 Solstice Paien, Fetes d'hiver chez les Kalash du nord Pakistan, Paris. 1987 Fetes d'ete chez les Kalash du Nord-Pakistan: Cascades de lait, vin de jambes et berger geniteur, „FEthnográphie", Nouvelle Serie, nr 100-101, s. 191-220. M e n c h e r P. 1974 The Caste System Upside Down or The Not-so Mysterious East, „Current An­ thropology", t. 15, nr 4, s. 469-494. Negi R.S. 1982 Population Structure of a Pastoral Nomadic Community of the Himalayas, [w:] Nomads in India: Proceedinges of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Calcutta. P r a d h a n M.C. 1966 The Political System of the Jats of Northern India, Bombay. Rao A. 1988 Levels and Boundaries in native models: Social grouping among the Bakkarwals of the Western Himalayas, ..Contributions to Indian Sociology", (N.S.), t. 22, nr 2, s. 195-227. Sahlins M . 1968 Tribesmen, Englewood Cliffs N.J. Salzmann P. 1978 Ideology and Change in Tribal Society, „Man" (N.S.), t. 13, nr 4, s. 618-637. Sarkar R., V. Sarkar, M . K . Raha 1982 The Gujjars and their society, [w:] Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra Calcutta Sharma J.C. 1982 Communicational and Educational Problems of Gujars - A Pastoral Nomadic Tribe, [w:] A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, Calcutta. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 117 Singer M . . 1972 When a Great Tradition modernizes, New York. Singh Y. 1986 Modernization of Indian Tradition (A Systemic Study of Social Change), Jaipur. Sihgh U b e r o i J.P. 1973 Between Oxus and Indus. A lokal history of the frontier 500 ВС to 1925 AD, Smith, В., Indian Horizons", t. XXXII, nr 1, s. 67-83. 1991 Classifying Animals and Humans in Ancient India, „Man" (N.S.), t. 26, nr 3, s. 527-548. Srinivas M.N. 1952 Religion and Society among the Coorgs of South India, Oxford. Thapliyal U. 1971 Foreign Elements in Ancient Indian Society. 2nd century ВС to 7 th century AD, new Delhi. T o d J. 1899 The Annals and Antiquities of Rajasthan or the Central and Western Rajpoot States of India, Calcutta, 1.1—II. U b e r o i J.P.S. (patrz - Singh Uberoi, J.P.) 1973 U b e r o i J.P.S. 1976 The Structural Concept of Asian Frontier, [w:] History and Society. Essays in honor of Niharanjan Ray, D. Chattopadhyaya) (red.), Calcutta, s. 67-77. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S. 1964 The Jat of Pakistan, Berlin. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S., Westphal H . 1974 Hinduistische Viehzuchter in Nord-Westliche Indian, t. 1, Die Rabari, t. 2, Die Bharvad und die Choran), Berlin. DAGNOSŁAW DEMSKI Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from North-West India Summary It is no doubt to mention a large number of publications concerned to the folk Hinduism. The most significant contributions to the exegesis of Hindu tradition dealt with the mutual influences of two poles: orthodox and tribal tradition, Great and Little traditions. Process of cultural change and the uncountless ways of social adaptation has been undertaken and studied thoroughly by some authors from Islamic countries including those from Pakistan and those described the casse of the process of sanskritization. The examples of tribal Islam and folk Hinduism are well displayed by scholars. But what about the frontier regions? Author of this paper focused on another aspect of this problem. The main question is about the choices possible for people inhabiting the cultural frontiers in their struggle for cultural survival. The main material of this research were several pastoral castes and tribes mostly from Gujarat, Rajasthan, Punjab and Sindh from Indo-Pakistani border. There are many cultural similarities between them and in some of these cases is an awareness of common historical past, not mention the same professional work. Rabaris, Ahirs, Jats, Gujars, Baloches and Samma tribes or Brahuis lived neighbouring each other for so a long time. The political and historical events had changed there so many and it were always the outside changing force. Most of pastoral �118 DAGNOSŁAW DEMSKI tribes were challenged many times by political or economical circumstances and finally forced to settle down here or there despite of permanent instability of ruling classes, and forced to live dose to other communities frequently for the first time in their history. This fact marked tremendously on their life. Because of these processes pastorals from the same stock being under the pressure of distinct influences replaced their outlook, but mostly still keeping some of old cultural traits thus creating a peculiar mixture of two forces: Islam and Hinduism. Author suggested that on the frontier cultural zone here on the periphery of Hinduism traditional tribes had probably the choice of adaptation, thus he pointed out the triangle Islam - Hinduism - tribal tradition as a dominant cultural pattern there. Author mention several cultural distinctions between them being aware that many of them part of cultural pattern of for example Rabaris from Kutch or Gujars from Punjab. This cultural syncretism is possible even on the border of such hostile forces like Islam and Hinduism. Author came back to the concept of prof. Uberoi that people from the Asian frontier zone live according to their own independent and local rhythm of Ufe which inevitably consists of elements from both cultural patterns and periodically coming close to one and going further from other side of border. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/812e7796f13128fa2e67a3c887ce1de5.pdf 5970fe1eb4c9286955de900ba8cda98a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6058 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5649 Title A name given to the resource Niektóre terminy odłączania dziecka od piersi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.85 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko należy odłączać od piersi: 1 - na wiosnę (np. gdy ptaki przylatują bądź kwitną drzewa), 2 - w czerwcu, gdy dojrzewają jagody, poziomki, wiśnie, jabłonie, 3 - latem, 4 - jesienią (np. gdy ptaki odlatują), 5 - jesienią, gdy w stodole są już zbiory z pól, 6 - podczas zbiorów z pól, 7 - zimą, 8 - podczas pełni księżyca, 9 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 10 - brak tradycji, 11 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. Wjakim terminie odłącza się dziecko od piersi? Wjakim a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się lub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? Wjakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c721089e52acf2ae67413618731a997.pdf 98165fa69e3fe5d9ac373decb2d298e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:253 Title A name given to the resource Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.568-584 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Marian Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 569 MARIAN POKROPEK NIEKTORE· TRADYCJE HISTORYCZNE A WSPOŁCZESNE PRZEOBRAZENIA KULTURY WSI POŁNOCNO- WSCHODNICH TERENOW POLSKI Ziemie północno-wschodniej Polski przedstawiają pod względem etnograficznym dość zróżnicowany obraz. Jest on wynikiem późnego włączenia tych ziem w proces historycznego rozwoju państwa polskiego oraz ścierania się na tych terenach wielorakich elementów kulturowych. Podlasie i obszary sąsiednie prawie do XVI wieku były terenami pogranicZ'nymi oddzielającymi ziemie Rzeczypospolitej od terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rusi. Stąd do ziem tych pretendowali nie tylko królowie polscy ale także książęta litewscy i ruscy. Zwierzchnictwo Polski nad tymi ziemiami ostatecznie utrwaliło się z chwilą utworzenia województwa podlaskiego w 1520 r. i przyłączenia go w całości do Rzeczypospolitej w 1569 r. mocą Unii Lubelskiej. Zgłaszanie pretensji do tych ziem przez trzy różne państwa miało uzasadnienie we wcześniejszym osadnictwie tych obszarów przez element polski, litewski i ruski. Zetknięcie się różnych fal osadniczych powodowało wytworzenie się specyficznej kultury w której obok elementów przeniesionych i wzajemnie na siebie oddziaływujących powstawały elementy nowe. W procesie ścierania się kultur przeniesionych przez poszczególne fale osadników, pozostawały żywotne niektóre z nich wypierając inne które w mniejszym stopniu zdołały przystosować się do nowych warunków i otoczenia. We współczesnej kulturze ludowej tych obszarów możetuy jeszcze dostrzec ślady wcześniejszych warstw kulturowych, jednakże są one bardzo nikłe przede wszystkim dlatego, że póź- mejsza działalność polityczno-społeczna i gospodarcza państwa polskiego a od końca XVIII w. państw zaborczych szła w kierunku ujednolicenia·i unifikacji, oraz stworzenia dogodnego' dla własnych potrzeb wzorca kulturowego. Planową i świadomą działalność na rzecz stworzenia określonej kultury realizują na swój sposób wszystkie grupy społeczne i państwa od momentu ich wyodrębnrenia się i powstania. W świetle tego stwierdzenia wydaje się rzeczą konieczną przy ocenie współczesnej kultury ludowej sięgnąć do ókresów wcześniejs·zych po to by uchwycić zarówno zewnętrzne jak i wewnętrzne czynniki kt.óre zadecydowały o jej ukszta~towaniu. Jednym z pierwszych aktów regulujących na długie lata sto.:.. sunki osadnicze i ekonomiczno-społeczne na omawianym terenie była niewątpliwie reforma rolna i osadnicza, tzw. pomiara włóczna. Przed wprowadzeniem w życie pomiary włócznej znane były już na tym terenie inne formy osadnictwa oraz systemy gospodarowania. Przeważało osadnictwo samorzutne i trzebież lasów z gospodarką wypaleniskową. Znano także na tych terenach formy osadnictwa wypracowane przez kolonizację na prawie niemieckim lub chełmińskim, lecz nie były one w powszechnym zastosowaniu i ograniczały się do miasteczek, rzadziej wsi leżących na północnym Mazowszu i Podlasiu. Poza tym dodatkowym czynnikiem wpływającym na wprowadzanie różnych form osadnictwa był odmienny skład narodowościowo-społeczny osadników. Wspomniano już o elemencie polskim przybyłym głównie z Mazowsza, oraz litewskim i ruskim. Wewnątrz tych grup narodowościowych należałoby wyróżnić osadników rekrutujących się z chłopów, drobnej szlachty polskiej oraz bojarów czyli drobnej szlachty ruskiej. W rezultacie żywiołowego i różnorodnego osadnictwa wyodrębnHy się na terenie Mazowsza i Podlasia zespoły różnych form osiedli i systemów gospodarowania, związanych zróżnicowaniem stosunków ekonomiczno-społecznych. W związku z tym różne były także świadczenia na rzecz skarbu państwa. Część wsi była oczy,nszowana, inne obowiązane były do dawania świadczeń w naturze lub do odrabiania pańszczyzny na nowo tworzonych folwarkach. Świadczenia te w jakiej by nie były one formie, nie mogły być ściągane �570 z rzeczywistej ilości posiadanej ziemi, ponieważ nie było oficjalnych jej pomiarów. Poza tym uprawiane ziemie zazwyczaj składały się z kilkunastu kawałków położonych w różnych miejscach w zależności od tego jak postępowała trzebież lasów. Myślą przewodnią ustawy włócznej było uregulowanie i ujednolicenie systemu fiskalnego. W konsekwencji jednak ustawa przyniosła znacznie istdtniejsze zmiany w całym systemie gospodarowania oraz w formach osadnictwa. Ustawa włóczna polegała na łączeniu uprawianych ziem i wydzielaniu z nich nowych nadziałów w ilości od 30 do 33 morgów w zależności od gatunku ziemi. Nadział taki nazywano włóką, którą obdzie'lano jedno gospodarstwo. Oprócz nadziału włók dla chłopów rozdawano ziemię sołtysom czyli wójtom w ilości dwóch włók, folwarkom, plebaniom i klasztorom oraz wszelkiego rodzaju służbie i rzemieślnikom jak młynarzom, leśniczym, kowalom itp. Pomiary na włóki przeprowadzano nie tylko w osadach już zamieszkałych ale także na nowiznach i w lasach przeznaczonych na trzebież przygotowywując w ten sposób zupełnie nowe osady. Pomiar a włóczna nie ograniczyła się zatem tylko do regulacji uprawianej już ziemi, ale znacznie wyprzedziła faktyczne zapotrzebowanie na ziemię w XVI wieku. Świadczy o tym fakt, że przez pierwsze stulecie od ogłoszenia ustawy nie' wszystkie włóki były jeszcze osadzone. Nadziały ziemi czyli włóki dzielone były na trzy pola. Taki przestrzenny układ pól podyktowany został wprowadzeniem nowej formy gospodarki czyli trójpolówki zbiorowej. Miała ona zastąpić dwupolówkę lub odłogowy i odłogowo-żarowy system gospodarowania i niewątpliwie była na owe czasy znacznym osiągnięciem i postępem. Pomiara włóczna regulowała także układ przestrzenny samej wsi.. Ziemię pod zabudowania wydzielano z ogólnego areału i dzielono ją na tyle pasów ile ta wieś posiadała włók i osadników. Działki pod zabudowaniami miały kształt wydłużonego prostokąta opartego jednym bokiem o główną drogę. Na działce budynki położone były w ten sposób, że blisko drogi znajdowały się: dom i zabudowania gospodarcze dla inwentarza czyli chlewy, natomiast stodoły, czasem i spichrze oddalone były a 80-150 m od drogi. 571 Przestrzeń między stodołami a budynkami mieszkalnymi zajmowały tzw. ogrody czyli pola, na którym sadzono i uprawiano warzywa. Pomiara włóczna w decydujący sposób przyczyniła się także do uregulowania sieci dróg głównych i zagumiennych, czyli biegnących za rzędami stodół oraz dróg dojazdowych. Pomiarę na włóki przeprowadzano początkowo tylko w dobrach królewskich, z czasem rozszerzyła się ona na zi.emie należące do szlachty. Rozpoczęto ją w pierwszych latach XVI w. a zakończono dopiero w drugiej połowie tegoż stulecia. Najważniejsza z ustaw wydana została w roku 1557. System osadniczy i gospodarczy stworzony przez pomiarę włóczną prawie w niezmienionej postaci dotrwał na niektórych terenach do dnia dzisiejszego. Znajduje to wyraz w spotykanych do dziś formach wsi tzw. szeregówkach oraz w długim zachowaniu na tych terenach trójpolowego systemu gospodarowania, przez który rozumiemy zarówno pierwotny układ pól jak i system zmianowania upraw z występowaniem ugorów. Dzisiejsze wsie posiadają obok trójpolówki także szachownicowy układ gruntów. Omawiając 'ten ostatni system podziału ziemi należy zwrócić uwagę na stosunki prawno-własnościowe panujące w róŻinych kategoriach wsi, ponieważ one decydowały o tym w jakim kierunku i natężeniu postępował podział. We wsiach szlacheckich nie było żadnych przepisów ograniczających dzielenie ziemi. Panowało tu zwyczajowe prawo polskie polegające na tym, że cały majątek dzielono między synów, przyjmując zasadę, że każdy spadkobierca winien otrzymać po kawałku ziemi z każdego zagonu, działu czy pola. Rygorystyczne realizowanie prawa spadkowego doprowadziło do wprost niewiarygodnego rozdrobnienia ziemi tak, że dalsze .dzielenie stawało się już niemożliwe. Oczywiście, rozdrobnienie ziemi uniemożliwiło nie tylko wprowadzenie racjonalnej gospodarki rolnej, ale stawało się wprost uciążliwe nawe!t dla rolnictwa opartego na tradycyjnych systemach gospodarowania czyli na trójpolówce. Wsie chłopskie nie uległy tak daleko posuniętemu rozdrobnieniu, tylko dlatego że proces dzielenia ziemi rozpoczął się w nich znacznie później tzn. od połowy XIX wieku, czyli od chwili przeprowadzenia uwłaszczenia. �573 572 Na ornawianych terenach wydanym przez władze zwierzchnie aktem prawnym, który wywarł decydujący wpływ na rozwój kultury ludowej był ukaz uwłaszczeniowy czyli akt zniesienia pańszczyzny i nadania chłopom na własność ziemi. Nastąpiło to w roku 1864 rozporządzeniem ,,0 urządzaniu włościan" i ,,0 urządzaniu gmin wiejskich" wydanym przez rząd Rosji carskiej. Jeden z artykułów rozporządzenia głosił że: "Prawo własności nadaje się wszystkim wogóle włościanom, pósiadającym osady (tj. kolonistom, rolnikom, półrolnikom, ogrodnikom, chałupnikom i innym) niezależnie od tego, na jakiej zasadzie posiadają ziemią i jakie spełniają powinności". Akt uwłaszczeniowy wydany przez Rosję poprzedził dekret o uwłaszczeniu włościan wydany w czasie Powstania Styczniowego przez Rząd Narodowy pod datą 22 stycznia 1863 r. Artykuł pierwszy tego dekretu brzmiał: "Wszelka własność ziemska, jaką każdy gospodarz dotąd' tytułem pańszczyzny lub innym tytułem posiada, wraz z należnymi do niej zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi, tudzież prawami i przywilejami do nich przywiązanymi - od daty niniejszego dekretu staje się wyłączną i dziedziczną dotychcżasowego posiadacza własnością bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków lub czynszóW, danin lub pańszczyzny, z warunkiem jedynie opłacania przypadających z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej". Mimo że Dekret Powstańczego Rządu Narodowego nie mógł być zrealizowany z powodu upadku powstania zaważył na treści i czasie ogłoszenia wspomnianego wyżej ukazu uwłaszczeniowego. Chłop otrzymując ziemię na własność stawał się faktycznie jej samodzielnym użytkownikiem i musiał od tego momentu sam decydować prawie we wszystkich poczynaniach gospodarczych gdy w okresie przed uwłaszczeniem działalność chłopa zdeterminowana była przez pańszczyźniano-feudalne stosunki prawne, przez prawo zwyczajowe i tradycję oraz nawyki. To długotrwałe ograniczenie możliwości samodzielnego działania spowodowało, że kultura chłopska zmieniała się w bardzo powolnym tempie i zachowywała wiele elementów kultury tradycyjnej epok wcześniejszych. Postęp tej kultury wyznaczały niekiedy odgórne dekrety, ustawy i instrukcje. Niejednokrotnie w okresie rozwoju folwarku Ryc. 1. Zwarty szereg zabudowań gospodarczych z wydzielonymi Wieś Dubiny, pow. Hajnówka. Fot. autor, 1961 r. Ryc. 2. Zwarta Domy z XVIII ogrodami. zabudowa w Nowym Dworze, pow. Dąbrowa Białostocka. i XIX w., o jednakowym planie i konstrukcji. Fot. autor, 1962 r. �575 574 pańszczyźnianego narzucały one wsi określone i jednolite wzorce kulturowe. W badaniach nad budownictwem ludowym terenów wschodniej Polski uderza często badacza identyczność rozplanowania, konstrukcji i plastyki budynków. Ilość budynków i ich rozmiary regulowały niejednokrotnie określone przydziały drzewa z lasów rządowych czy folwarcznych. Wystarczyło ono często na postawienie chałupy złożonej tylko z sieni, izby i komory. Budynki takie mogli budować cieśle folwarczni, którzy kierowali się wytycznymi instrukcji otrzymanych od dworu. Przykładem takich instrukcji wydawanych przez wielkich właścicieli ziemskich są m. in. wydane w 1783-1785 r. "Ustawy powszechne dla dóbr moich rządców" księżnej Anny Jabłonowskiej, która właśnie na Podlasiu miała największe po królu majątki ziemskie. Oczywiście to nie tłumaczy faktu istnienia zróżnicowania regionalnego w budownictwie ludowym na tych terenach, ponieważ współcześnie występujące typy budownictwa na Podlasiu nie są wyłącznie wynikiem rozwoju form budowlanych po okresie uwłaszczenia chłopów. Przed tym okresem istniały na Podlasiu conajmniej trzy typy domów: a) typ domu reprezentatywny dla szlachty mazowiecko-podlaskiej i dla wsi zachodniego Podlasia, b) typ domu reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez element litewski na północno-wschodnich krańcach Polski oraz c) domy występujące na obszarach wschodinich zamieszkałych przez element ruski i białoruski. Poszczególne typy domów charaktery;zowały się odmiennym układem wewnętrznym. I tak: domy, umownie nazwane "domami szlachty mazowiecko-podlaskiej" posiadały sień, izbę, kuchnię, alkierz i komorę lub dwie komory w układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym. W typie "litewskim" sień i kuchnia były usytuowar.e pośrodku budynku a po ich bokach leżała izba oraz komory. Natomiast typ "białoruski" miał układ jednotraktowy z charakterystycznym tzw. ruskim piecem. Poszczególne pomieszczenia jak "pristienoki", izby, sienie, komory oraz chlewy następowały jedne po drugich tworząc wąskie i długie budynki. To zróżnicowanie form nóleży łączyć z odmiennym żywiołem osadniczym napływającym tu od XIV do XVIII wieku. Podlascy właściciele ziemscy wydając własne ustawy opierali się niejednokrotnie na zastanych i wypracowanych już formach budowlanych, co najwyżej doskonalili je i zatwierdzali jako obowiązujące. Np. wydane w XIX w. "Wzory do budowli włościańskich" zalecają budowanie domów o planie czwórdzielnym z centralnym systemem ogniowym, takie same TABL.1. II Q TYPY DOMOW NA PODLASIU III II Ul IV -9=J- IV V a b E I II IV V VI VI1 ~ _lo c c. Typ reprezentatywny dla szlachty mazowif'cko-podlaskiej i wsi zachodniego Podlasia (o układzie dwutraktowym z centralnie usytuowanym systemem ogniowym). Wieś Kolnica, pow. Augustów. I - sień, II kuchnia, III - alkierz, IV - izba. Rys. autor, 1962 r. b. Typ reprezentatywny dla obszarów zamieszkałych przez ludność litewską. Wieś Oszkinie, pow. Sejny. I - sień, II - kuchnia, III - komora IV - izba, V - izba. Rys. autor, 1962 r. c. Typ z obszarów wschodnich, zamieszkały przez ludność ruską i białoruską. Wieś Nowo Berezowo, pow. Hajnówka. I p;'istienok, II - izdebka, III - izba, IV - sień, V - komora, VI - chlew, VII - chlew. Rys. autor, 1960 r. �576 jakie widzimy we wsiach szlachty mazowiecko-podlaskiej i na zachodnim Podlasiu. Ukaz uwłaszczeniowy dał chłopom ziemię, ale nie zlikwidował starych systemów gospodarowania, które w zestawieniu z gospodarką rolną rozwijającą się na innych terenach pod wpływem stosunków kapitalistycznych ocenić trzeba jako prymitywne i zacofane. Ukaz uwłaszczeniowy nie likwidował szachownicy pól mimo że zrobił to podobny akt uwłaszczeniowy wydany pół wieku wcześniej w zachodniej części kraju, w Poznailskiem znajdującym się wówczas pod zaborem pruskim. Ukaz uwłaszczeniowy z 1864 r. przekształcający w zasadniczy sposób układ.y_społecznogospodarcze nie zmienił w przeciwieilstwie do wspomnianej poprzednio ustawy włócznej obrazu osadJnictwa terenów Mazowsza i Podlasia-, i nie zerwał z wprowadzonymi przez tę ustawę systemami gospodarowania opartego powszechnie o trójpolówkę. Nie należy jednocześnie zapominać, że pomiara włóczna utwierdziła system pailszczyźniany tworząc jedynie ramy, w których mógł się obracać chłop pańszczyźniany, ukaz uwłaszczeniowy natomiast był aktem stwarzającym możliwość wprowadzenia stosunków kapitalistycznych na wsi. Obserwując obraz współczesnej kultury ludowej możemy w pewnym stopniu zorientować się w nasileniu procesu przemian wsi podlaskiej. Chłop po uwłaszczeniu stał się odrazu producentem i sprzedawcą plonów swej pracy, musiał też być nakładcą i inwestorem. Powodzenie jego gospodarki uzależnione było od własnej inicjatywy i umiejętności wykorzystywania nowych zdobyczy agrarno-technicznych i przystosowania się do nowych warunków społecznych. Oczywiście musiały istnieć pewne bodźce ekonomiczne, które by kierowały go ku intensyfikacji własnego gospodarstwa rolnego. Bodźce te mogła tworzyć gospodarka państwowa. Niestety chłop podlaski skrępowany był w dalszym ciągu nie uregulowanymi stosunkami ekonomiczno-społecznymi. Należy również przypomnieć, że po uwłaszczeniu chłop podlaski mimo że otrzymał ziemię nie uzyskał wolności narodowej. Rząd Rosji carskiej nie był zainteresowany w polepszeniu warunków życia chłopa polskiego. Bezpośrednim powodem zahamowania procesu kapitalizacji wsi 577 Ryc. 3. Zagroda po komasacji Ryc. 4_ Chlew z atykiem. Czajewszczyzna, samorzutnej. Wieś Pokomosze, Fot. autor. 1962 r. pow. Suwałki. Fundame:it kamiermy, ściany z niny. pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r. Wieś �578 podlaskiej była szachownica gruntów i wszelkiego rodzaju senvituty pastwiskowe, leśne, wodne itp. Mimo trudności w bardziej uświadomionych wsiach przeprowadzono w XIX w. komasację samorzutnie. Polegała ona na tym, że wszyscy mieszkańcy wsi do- 579 czy trzech kawałkach. Mógł on na nowo otrzymaną działkę zwaną kolonią przenieść swoje budynki tworząc w ten sposób rodzaj osady jednodworcznej czyli osadę fermową. W wypadku gdy wszyscy gospodarze przenieśli swoje budynki na kolonie, wówczas stara wieś znikała a na jej miejsce powstawały rozrzucone pojedyncze zagrody. Komasacja nie zawsze musiała likwidować starą wieś. W ostatnich latach istniała tendencja, by tworzyć no\ve kolonie bez przenoszenia budynków po to by nie likwidować wsi, która w swoich tradycyjnych formach osady skupionej lepiej odpowiadała wymaganiom życia zbiorowego. Oprócz zmiany w osadnictwie i układzie pól scalanie gruntów przyśpieszyło także wprowadzenie nowych systemów gospodarowania takich jak trójpolówka indywidualna, czwórpolówka i płodozmian. Ostatnie stulecie charakteryzuje się istotnymi zmianami tak::e w dziedzinie budownictwa ludowego. Przy powstawaniu nowych Ryc. 5. Fragment zagrody A. Morza. Wieś Nowa Wieś, pow. Suwałki. Ryc. 6. Spichrz świreń o dachu slegowym. Wieś Michnowce, pow. Sejny. Fot. autor, 1962 r. browolnie godzili się na połączenie gruntów leżących w szachownicy i wydzieleniu nowych kolonii, sami finansując jednocześnie koszty pomiarów. Komasacje samorzutne przeprowadzono w niektórych wsiach szlacheckich a dość powszechnie w Augustowskiem i Suwalskiem. Niezależnie od komasacji samorzutnej już pod koniec XIX \"l. zaczęto przeprowadzać komasacje urzędowe. Główne nasilenie prac przy scalaniu gruntów następuje dopiero w pierwszym ćwierćwieczu naszego stulecia. Przeciągają się te prace na okres dwudziestolecia międzywojennego i do chwili obecnej nie zostały ostntecznie zakOllczone. Komasacja gruntów stworzyła nową formę osadniczą i ułatwiła \vprowadzenie nowych systemów gospodarowania. W wyniku komasacji chłop otrzymywał ziemię w jednym, najwyżej w dwóch Ryc. 7. Spichrz, świreń w zagrodzie Br. Lipca. Wieś Romanowce, Sejny. Fot. autor, 1962 r. pow. �581 580 osiedli zagród i budynków nie trzymano się ściśle tradycyjnych wzorów, ale dążono do jak najodpowiedniejszego przystosowania ich do aktualnych potrzeb gospodarstwa. Przede wszystkim zwiększała się ilość budynków i wzajemne ich usytuowanie w zagrodzie. Zagrcdy kolonijne zbudowane były w regularny prostDkąt, natomiast zagrody leżące we wsiach jeszcze nie skomasowanych wydłużały się zarówno przez dostawianie w jednym szeregu do istniejących budynków budynków nowych, jak i przez dzielenie wzdłużne samego siedliska. Zmienia i różnicuje się także wewnętrzny układ domu. Formą zanikającą są domy jednotraktowe, natomiast rozpowszechniają się domy o układzie dwutraktowym z centralnym systemem ogniowym o wielu lokalnych odmianach. Nie małą rolę odegrała zmiana materiałów i technik budowlanych. Spośród zmian jakie zostały wprowadzone w budownictwie lu- Ryc. 9. Szczyt domu J. Dawidowskiego. Dom budowany przez Rosjan staroobrzędowców około 1920 r. Wieś 2yliny, pow. Suwałki. Fot. autor, 1962 r. Ryc. 8. Dom a układzie czwór dzielnym (sień, kuchnia, Wysoka Góra, pow. Suwałki. Fot. autor, izba, alkierz). 1962 r. Wieś dowym nie wszystkie można tłumaczyć względami utylitarnymi. Niektóre z nich wynikały z potrzeb estetycznych i prestiżowych. Na podstawie omówionych powyżej materiałów historycznych i współczesnych potraktowanych wyrywkowo, starano się wykazać, że osadnictwo i budownictwo ludowe w takiej formie jaką rejestrujemy obecnie na terenach wschodnio-północnej Polski jest wynikiem długiego procesu rozwoju i że na wykształcenie się istniejących dziś różnych typów osadnictwa i budownictwa 'ludowego decydujący wpływ wywarły: a) odgórne (państwowe) zarządzenia, ustawy i działalność gospodarcza, b) zróżnicowanie etniczne ludności (Polacy, ludność ruska, Litwini), c) zróżnicowanie społeczne (szlachta zagrodowa, bojarzy, chłopi pańszczyźniani. i inni), d) zróżnicowanie ekonomiczne i zawodowe, e) różne modele życia stwarzane przez poszczególne pokolenia. �583 MARIAN POKROPEK SO:.v1E HISTORICAL TRADITIONS IN COMPARISON WITH MODERN CULTURAL CHANGES IN VILLAGES OF NORTH-EASTERN TERRITORIES OF POLAND Summary The ethnographic differentiation of NorthEastern territories of Poland is the result of collision of different cultural systems represented by three ethnic elements: the Polish, the Lithuanian and the Russian ones, as well as by various social elements: peasants, Masovian gentry and Russian gentry called boyars. The contact of various waves of colonists caused a development of specific culture in which beside elements recently brought and interacting new elements came into being. The pOllitical, social and economic domination of the Polish Commonwealth in progress since the XV century on that area helped to an unification of settlement, economic and social relations which can be now historically traced. In 1557 a law called pomiaru włóczna was promulgated for those provinces marking the dawn of new colonization and economic systems functioning in some of those territories up to now, Above pom'iara włóczna has been regulating the spatial make up of the villages, contributing to the unification of the farming systems, introducing a common three-field system of agriculture and reforming ownership and other legal relations. In the period of the manorial bonaage follOWIng the above pomiara włóczna decree a gradual development of the folk culture had been taking place regulated by decrees, ordonances and instructions aiming to force upon the villages a priori determined and uniform culture standards. The charter which exerted a decisive influence upon the development of folk culture was a law promulgated not before 1864, by which legal act the bondage had been abolished and the peasants given the earth for their prosperity. Although that ordonance did not directly liquidate the old settlement forms and farming systems, yet it had created convenient conditions for an introduction of new social and economic relations. Against the background of above mentioned historical facts we can more thoroughly describe the development of folk colonization and architecture on the territory oi North-Eastern Poland and give an explanation of the origin of particular forms. Up to now, on the above territory o:Je can find the described forms which are the result of ordonances and instructions proclamed. Still lasting are also characteristic forms, being the result of ethnic and social differences: gentry and peasants from the provinces of Mazovia and Podlasia, Lithuanian and Russian - Byelorussian elements. An important element in the development of new settlement forms of folk architecture was the integration of the grounds carried out in some territories by the end of the XIX th and in the XX th centuries. The integration changed the configuration of the grounds evoking changes in the configuration of the villages and farms. An important role was also played by the late application of materials and architecturel technique as well as by the change of aesthetic inclinations. MAPbHH IIOKPOII3K HEKOTOPhIE J1CTOPJ1QECKJ1E TPA,IJ;J1IJ;J1J1 J1 COBPEMEHHhIE IIPEOEPA2KEHJ1H KYJIbTYPhI ,IJ;EPEBEHh HA CEBEPOBOCT01{HhIX 3EMJIHX IIOJIbIIIJiI 3THorpa<pHqeCKaF! ):IHcPcPepeHll;J1al..\J1R3eMeJIb ceBepO-BOCTO··lHOH:!IOJIblIlH RBJIfleTCF! pe3YJIbTaTOM CTOJIKHOBeHJ1F!pa3HOpO):lHblX KyJIbTypHblX CHCTeM, Ilpe):lCTaBJ1TeJIRMHKOTOpblX F!BJIRIOTCRTpJ1 3THJ1qeCKHX 3JIeMeHTa: IlOJIbCKJ1H:,JI:VITOBCKJ1H:, PYCCKJ1H:J1 TpH COl..\J1aJIbHbIX3JIeMeHTa: KpeCTbRHe, Ma30Bel..\Koe ):IBOpRHCTBOJ1 pyccKoe il;BoprrHcTBo', TaK Ha3bIBaeMble 50Rpe. CTOJIKHOBeHJ1e Tpex pa3HblX IlOCeJIeHQeCIUlX BOJIH Bbl3BaJIO nORBJIeHH( CIlel..\HcPHQecKOH:KyJIbTypbl, B KOTOpOH:HapR):IY c HaHOCHbIMJ18JIeMeHT2.MJ1. B33J1MHOHa ce6R BJIJ1RIOIl.\J1MJ1, B03HHKJIJ1 HOBbie 3JIeMeHTbI. TIpoAomKaIOll.\eeCR ell.\e c XV BeKa nOJIJ1TJ1QeCKo-C0l..\HaJIbHOeJ1 3KOHOMHQeCKOe rOCYAapCTBO PeQJ1 IIOCIlOJIHTOH:cIloc06cTBOBaJIO YHJ1cPl1K3Il;HJ1 IlOCeJIeH'-IeCK:VIXH 3KOHOMH'-IeCKO-COIl;HaJIbHbIX OTHoIlieHHM, KOTopble MO)KHO cerOAHR y'-IeCTb c J1CTOpl1QeCKOH:TO<IKl1 3peHl1R. B 1957 rOAY H3AaH 6blJI AJlF! 3THX 3eMeJIb 3aKOH, TaK Ha3bIBaeMaF! "IlOMRpa BJlYQHa", KOTOpbll"1 c03AaJl HOBbie nOCeJIeHQeCKi1e :VI3KOHOMl1QeCIUleCJ1CTeMbl, <PYHKIl;HOHJ1PYIOll..\HeHa HCKOTOpblX TeppJ1TOpllJRX ):lO ceroAHHlIlHero ;:lHB. YnOMRHYTbI(1 3aKoH pery.'lHpOBaJI IlpOCTpaHcTBeHHyIO cHcTeMy .~epeBeHb, yHlIJqHII.\HpOBaJl CJ1CTeMYX03fl(ICTBa, BBOAF!KOJlJIeKTHBHYIOTpeXIlo.TIbHyIO ClIJCTe~IY J1 pecPopMHpYF! COOCTBeHHlIJQeCKl1eH IOpHAHQeCKlIJe OTHOllleHHF!. B W.lCTYIlllJBlIlellI naCJle 3aKOHa "noMHpa BJlY'-IHa" IlepJ10Ae KpenOCTHHCleCKO';:1 ycaAb6bl H<lQaJIOCbMeAJIeHHOe pa3Bl1THe Hap0;:\HOM Ky.rJbTyphl npe;'\oITpe.~e.'lBeMOe AeKpeTulIIH, 3aKOHaMJ1 H HHCTpyKIl;HHMH,3a,L\aQeM KOTOpblX ÓbI.'lO HaBF!3aTb ,lIepeBHRM onpeAeJleHHble l1 OAHOpoAHble l;:yJlbTypHble � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c6be7cefdd239c067da32664a53879b.pdf 58d14953f74a3130bc956c9d707ae17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:408 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:369 Title A name given to the resource Niektóre wnioski z materiałów językowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.282-287 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA SZYFER NIEKTÓRE W N I O S K I Z. MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH Badania gwaroznawcze dają ogromne możliwości retrospektywnego spojrzenia na dzieje l u d z i mówiących daną gwarą. Pozwalają one na ustalenie niektórych granic etnicznych, wskazują również na k i e r u n k i osadnictwa. W i e l o k r o t n i e zdarza się, że oddalone od siebie zaledwie o parę kilometrów wsie mają różny zasób l e k s y k a l n y . G d y dzieli j e g r a ­ nica polityczna l u b wyznaniowa, j a k m a to miejsce między w s i a m i w a r ­ mińskimi i m a z u r s k i m i , jest t o zjawisko zrozumiałe. Natomiast zróżnico­ wanie takie na pozornie j e d n o l i t y m terenie, nie mającym granic dzie­ lących, sygnalizuje zróżnicowane pochodzenie mieszkańców t y c h w s i . l\ Do badania słownictwa, a właściwie — j a k w w y p a d k u mojej pracy — zasobu leksykalnego wystarczy bardzo niewiele pytań. W czasie badań na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej posługiwałam się k w e s t i o ­ nariuszem s t u p y t a n i o w y m , zawierającym działy: słownictwo części d o m u , wozu, t k a c t w a , r o l n i c t w a , s t r o j u , przygotowania - p o k a r m u , za­ gadnień wierzeniowo-obrzędowych i owadów. G d y chcemy wykryć zróż­ nicowanie zatarte już przez czas i oddziaływanie sąsiedniej g w a r y pod w i e l u względami podobnej, a więc łatwiej przejmowanej przez p r z y byszów, m u s i m y pytać nie o nazwy rzeczy l u b przedmiotów codziennego użytku, które przecież ścierają się w stałym użyciu, a i c h ujednolicenie d y k t o w a n e jest i c h komunikatywnością, lecz przede w s z y s t k i m o zja­ wiska i nazwy oderwane, będące j a k g d y b y przez swoją drug©planowość prywatną własnością ludzi, t y m s a m y m więc długo nie podlegające wpływom. T a k więc słownictwo części pługa, krosien, kołowrotka czy nazwy zwierząt bądź kiedyś zagrażających człowiekowi, bądź hodowa­ nych, są j e d n o l i t e na terenie całej Polski, w w i e l u w y p a d k a c h Słowiań­ szczyzny, a n a w e t z n a j d u j e m y j e w p o d s t a w o w y m słownictwie języków indoeuropejskich K Zróżnicowanie zaś nazw i czynności w i e r z e n i o w y c h czy też nazw d r o b n y c h owadów jest wprost nieprawdopodobnie bogate. 1 Materiał nera, porównawczy B e r n e k e r a i czerpałam Sławskiego. ze słowników etymologicznych Bruck­ �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p a 1. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h O omacnica # mentelnica • '•. 283 n a oznaczenie ćmy nocnej bzieda A mara © i ćma ' Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki i } 1 •*> # lj J L Kierując się t y m szukałam zróżnicowania m . i n . także i w dparciu o słow­ n i c t w o owadów. W badaniach n a d zróżnicowaniem l e k s y k a l n y m cały t e r e n k u r p i o w s k i objęłam początkowo siatką badań o p u n k t a c h oddalonych od siebie o m n i e j więcej 10 k r a . Na pasie ograniczonym od zachodu Omulwią a od wschodu Szkwą nie znalazłam p r a w i e żadnego zróżnicowania w obrębie badanych działów słownictwa. Dopiero posuwając się dalej na wschód między Szkwą a Pisą uzyskałam zaskakujące w p r o s t w y n i k i . Oto cała północna część tego pasa okazała się zupełnie inna, a słownictwo t y c h w s i w działach różnicujących bardzo podobne do słownictwa z w i o sek m a z u r s k i c h powiatów piskiego i szczycieńskiego . Zagęścić więc 3 1 A ; 8 2 Materiały językowe dotyczące terenu Puszczy d r o b n y c h notatek p r z y c z y n k a r s k i c h , o p u b l i k o w a l i 3 P o r . materiały gwaroznawcze lektologii P A N w W a r s z a w i e . przygotowane Zielonej, K. N i t s c h do d r u k u l i c z n y c h , ale ii ;-J ,;j H . F r i e d r i c h. jjj oprócz i \ | .j przez I Zakład Dia- J !l �ANNA 2g4 SZYFER musiałam sieć badań na t y m terenie, aby uściślić zróżnicowanie. Na pa­ sie Szkwa — Pisa przebadane zostały p r a w i e wszystkie w i o s k i (26), z po­ minięciem t y l k o zupełnie południowych, leżących nad samą Narwią, w s i zaścianków szlacheckich. T a k więc na łącznie przebadanych 45 w s i 26 przypada na stosunkowo mały obszar między Szkwą a Pisą: 11 z n i c h t j k pozwala wnioskować podany poniżej przykładowy materiał 0 a wsie pochodzenia innego niż cały region. Stanowią one około 24°/o, c z y l i p r a w i e *A t e r e n u Równoleżnikowe zróżnicowanie na K u r p i a c h t a k i c h nazw, j a k n p . kozły, k r o w y , k o p l i n y , koźliny, można by chyba tłumaczyć za d r e m H . F r i e d r i c h e m , objaśniającym to zjawisko pasowości na przykładzie f o n e t y k i , a szczególnie nosowości i palatalności, większą k o n s e r w a t y w nością terenu północnego, odciętego bardziej od wpływów k u l t u r a l n y c h . Dobrze to i l u s t r u j e wyżej w y m i e n i o n y autor na przykładzie słabnięcia tendencji a r t y k u l a c y j n y c h palatalności asynchronicznej (psiwo, pchiwo, p j i w o , piwo). Natomiast k o m p l e k s y terenowe nazw, j a k ma to miejsce np. p r z y nazwach ćmy, nietoperza i k o n i k a polnego, na dodatek spotykane także kompleksowo w n i e d a l e k i m sąsiedztwie w powiecie Szczytno i Pisz w województwie olsztyńskim, dowodzą różnego osadnictwa. 4 Dzięki możliwości zestawienia t y c h materiałów z materiałami zebra­ n y m i przez warszawski Zakład D i a l e k t o l o g i i P A N mogłam t u stwierdzić identyczność słownictwa na niektórych terenach Mazurów i Kurpiów. Tak n p . w k u r p i o w s k i c h wsiach L e m a n , Z i m n a , W a r m i a k , Wyżega, Zalas, D u d y , Łączki, P i a n k i występuje nazwa grycka, oznaczająca bie­ dronkę, występująca równocześnie w t y m s a m y m znaczeniu w powiecie Szczytno we wsiach: Opaleniec, Sasy, Róglas, Szymany, G r o m , L e m a n y , Dźwierzuty, Pasym, R u m i Rudziska. Cały teren na zachód od S z k w y zajmuje mazowiecka grzegrzółka. Sporadycznie występuje przepiórka i kokoszka, znane również na Mazurach, oraz ogólnopolska boża krówka. Drugą nazwą, układającą się t a k samo kompleksowo, jest nazwa ćmy. W wyżej w y m i e n i o n y c h wsiach k u r p i o w s k i c h i m a z u r s k i c h występuje bzieda oraz sporadycznie również mazurska mara. Ciekawe jest t u określenie bzieda j a k o rodzaj mentelka (motyla) a biedny, bo szary, n i e ­ ładny. Nazwa mara pochodzi prawdopodobnie od innej cechy tego owada: jego życia nocnego, co musi przypominać marę. Popularna na pozosta­ łym obszarze omacnica, znana również i na Mazowszu, zawiera również cechę owada, latającego po ciemku, czyli „po o m a c k u " . Występująca 1 . 5 H . F r i e d r i c h , Gwara opracowanej i kurpiowska (fonetyka), Warszawa 1954. W ub. r o k u przygotowałam do d r u k u do m o n o g r a f i i językowej M a z u r i W a r m i i , Warmii. przez ten Zakład, Słownictwo zwierząt, gadów i owadów Mazur �T WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH M a p k a 2. Zróżnicowanie n a z w g w a r o w y c h A lelek O skórzan H skórzak 285 n a oznaczenie n i e t o p e r z a • skórnik • kacopyrz # (czasem nientoperz) mentoperz © nietoperz Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki w k i l k u n a s t u miejscowościach mentelnica to po prostu f e m i n i n u m od mentla, znana również w powiecie p i s k i m (mapa 2). Podobnie też układają się nazwy nietoperza. M a z u r s k i kacoperz (mapa 2) zajmuje południowo-wschodni teren K u r p i . Na reszcie pasa Szkwa — Pisa d o m i n u j e nazwa skórzan, tłumaczona przez ludność t y m , że „uun to m a takie skrzidła j a k ze skóry". Cały zachodni teren K u r p i zajmuje, występujący i na Mazowszu, lelek. Te t r z y przykładowe nazwy ilustrują i dokumentują dobrze zróżnicowanie etniczne t e r e n u i ciążenie jego północnego wschodu k u M a z u r o m . Pozostały teren k u r p i o w s k i — j a k wykazują p u n k t y przebadane porównawczo w p o w i a t a c h przasny­ s k i m , mławskim, ostrołęckim na południe od N a r w i , pułtuskim i płoc­ k i m — stanowi raczej jednolitą całość z Mazowszem. Z e b r a n y materiał mógłby dowodzić pochodzenia części wiosek pół­ nocno-wschodniego t e r e n u k u r p i o w s k i e g o z sąsiednich M a z u r . Wskazuje na to również toponomastyka, te same nazwy w s i b o w i e m spotykane są �ANNA 286 Mapka 3. Zróżnicowanie # nazw SZYFER gwarowych koniki O skocz • n a oznaczenie k o n i k a polnego skoczki Wg szkicu A. Szyfer wyk. Z. Biernacki równocześnie na K u r p i a c h i Mazurach, j a k n p . P i a n k i , Czarnia, L e m a n , Z i m n a , P u p k o w i z n a , Wyżega, Turośl, Niedźwiedź i t p . Takie możliwości wysuwał już H . F r i e d r i c h na podstawie zbieżności fonetycznych, lecz n i e mógł tego wówczas w pełni udowodnić materiałem przykładowym ze wzglądu na niemożność przeprowadzenia badań na terenie m a z u r s k i m będącym już poza granicą Polski. Zebrany obecnie przeze m n i e materiał t e r e n o w y zdaje się popierać tę tezę. Popiera ją również w niektórych w y p a d k a c h materiał a r c h i w a l n y , wskazujący na emigrację Mazurów z powiatów Ełk i Olecko na Suwalszczyznę i powiatów Pisz i Szczytno na K u r p i e . D o k u m e n t y p r z y b y c i a ewangelickiej ludności z M a z u r na t e r e n y P o l s k i przechowuje m . i . Ewangelickie A r c h i w u m w Suwałkach. Być może, że podobne d o k u m e n t y znalazłyby się w zniszczonym niestety w czasie w o j n y E w a n g e l i c k i m A r c h i w u m w Łomży. Emigracja ta p r z y ­ pada na dwudzieste i trzydzieste lata X V I I I w . i była spowodowana z jednej s t r o n y wzrostem ucisku ekonomicznego i narodowościowego na �WNIOSKI Z MATERIAŁÓW JĘZYKOWYCH 287 terenie M a z u r , z d r u g i e j zaś ucieczką przed zarazami. W t y m czasie na K u r p i a c h pas między Szkwą a Pisą był jeszcze p r a w i e nie zamieszkany, a przez swe podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych dosko­ nale nadawał się na osiedlenie Mazurów. Badania językowe pozwalają wysunąć tezy o m a z u r s k i m pochodzeniu niektórych w s i k u r p i o w s k i c h . Wskazują na istnienie zagadnienia i na k i e r u n e k , w j a k i m może iść jego rozwiązanie. Ostateczne ustalenie szla­ ków m i g r a c j i należy już do historyków. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff7ec88107482526d2f93aae75a597d2.pdf bfef1d9065d59288560cdc5f0fc50b05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5650 Title A name given to the resource Niektóre zakazy związane ze zbyt długim karmieniem dziecka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.95 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko nie wolno zbyt długo karmić piersią, w tym: 1 - karmić dłużej niż dwa Wielkie Piątki, 2 - karmić przez trzy Wielkie Piątki, 3 - inne odpowiedzi (zob. mapa 4 i komentarz), 4 - brak tradycji, 5 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. W jakim terminie odłącza się dziecko od piersi? a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? [...] d) Czy odłączeniu od piersi towarzyszą jakieś czynności typu magicznego? Może wymawia się jakieś formuły obrzędowe? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się łub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? W jakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a709541e0df4fee9f594b6aaee34570.pdf 78f5a339dba2b6147ebffd963e570439 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6060 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne dziecko- przesądy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5651 Title A name given to the resource Niektóre zakazy związane ze zbyt długim karmieniem dziecka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.97 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Dziecko nie wolno zbyt długo karmić piersią, w tym: 1 - ponownie do niej przystawić [będzie miało uroczne oczy], 2 - po­ nownie do niej przystawiać [będzie miało słabą pamięć], 3 - ponownie do niej przystawiać (zakaz jest znany, brak jednak jego interpretacji), 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz i mapa 3), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpowiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje pochodzące od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: 65. Wjakim terminie odłącza się dziecko od piersi? a) przed I wojną światową? b) w jakim - obecnie? Czy u wszystkich jednakowo? [- ] d) Czy odłączeniu od piersi towarzyszą jakieś czynności typu magicznego? Może wymawia się jakieś formuły obrzędowe? Ankieta PAE uzupełniająca nr 8/75 pt. Zwyczaje związane z odłączeniem dziecka od piersi, oprać. B. Jankowska: Proszę podać stare wierzenia związane z odłączaniem dziecka od piersi. Kiedy odłącza się łub odłączało dawniej dziecko od piersi? Wjakim czasie było najlepiej, a w jakim nie należało tego robić? Wjakiej porze roku, czy w których dniach i dlaczego? (np. w czasie zbiorów na polu, gdy drzewa owocowe kwitły, ptaki odlatywały itp. - dlaczego). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6dddab4b0e5a24ec7e70a40c11efa09.pdf b30093edf36dcddc24899e5c7f51b403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:634 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:582 Title A name given to the resource Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.199-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta; Olędzki, Jacek; Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T К Y U Ł Y D A N U T A M A R K O W S K A , J A C E K OLĘDZKI, Z O F I A S O K O L E W I C Z NIEKTÓRE Z M I A N Y W TRADYCYJNYM INWENTARZU K U L T U R O W Y M PASTERZY MONGOLSKICH WSTĘP Informacje o badaniach Szkic ten opiera się na materiałach zebranych przez polską ekspe­ dycję etnograficzną w Mongolii w latach 1965 i 1966. Główny nacisk w badaniach położono na prawidłowości przemian kultury współczesnej, a zwłaszcza na modernizację gospodarki pasterskiej i związanego z nią sposobu bytowania oraz na procesy przechodzenia od koczowniczej gospodarki pasterskiej do osiadłego, rolniczego wytwarzania. Uchwytną wizualnie sferą działań ludzkich, w której można rejestrować te zmiany, jest materialny inwentarz kulturowy. Interesował on autorów szkicu o tyle tylko, o ile poprzez niego zrekonstruować można było tradycyjne formy i uchwycić empirycznie procesy zmian. Źródła Źródła pochodzą z następujących terenów: 1. Somonu Erdene-DaJaj ajmaku środkowogobijskiego stanowiącego terytorium pasterskiej spół­ dzielni o niewielkim, marginalnym, przeznaczonym na własny użytek obszarze upraw rolnych. W spółdzielni tej zachował się koczowniczy tryb życia, lecz podejmuje się próby modernizacji gospodarki pasterskiej poprzez kolektywne formy pracy i racjonalizację zabiegów hodowlanych. Sposób bytowania uległ zmianie na tyle, że zarówno trasy, jak i terminy wędrówek są normowane, a koczownicy znajdują stałe zaplecze w ośrod1 1 Największą jednostką administracyjną kraju odpowiadającą mniej w i ę c e j polskiemu w o j e w ó d z t w u jest ajmak podzielony na odpowiednią ilość somonów. W dawnej strukturze administracyjnej w y s t ę p o w a ł y jeszcze bagi, jednostki pod­ rzędne somonowi. Obecnie jednak somon administracyjnie nie dzieli się. Na­ tomiast spółdzielnia bądź gospodarstwo rolne, którego powierzchnia z reguły pokrywa się z powierzchnią somonu, dzieli się na brygady, a te z kolei na otory (ogniwa). �200 ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH kach somonu i brygad. 2. Somonu Bajan ajmaku centralnego, gdzie mieści się spółdzielnia typu mieszanego: pastersko-rolniczego. Pasterstwo jest tu zorganizowane podobnie jak w Erdene-Dałaj, zaznacza się natomiast większy udział rolnictwa w globalnej produkcji spółdzielni, przy czym są to przede wszystkim uprawy zbożowe przeznaczone na rynek ponadlokalny (dostarczane państwu). W somonie t y m w związku z mieszanym charakterem gospodarki wyższy jest stopień osiadłości. 3. Somonu Man­ chan ajmaku kobdoskiego ze spółdzielnią typu mieszanego: pastersko-rolniczego z dominantą pasterstwa. Jest to somon o ludności względnie homogenicznej ze względu na sposób wytwarzania, ale zróżnicowany etnicznie, o silnie rozwiniętych formach działalności społeczno-kulturalnej. Znajduje ona między innymi wyraz w rozbudowanym, dużym ośrodku somonowym, 4. Somonu Charchorin ajmaku południowochangajskiego, w którym mieści się państwowe gospodarstwo rolne z elementami gospodarki pastersko-hodowianej. Obok klasycznego pasterstwa prowadzi się tu fermy hodowlane (drób, króliki, trzoda chlewna). Zarówno ośrodek somonowy, jak i ośrodki brygad rolniczych dysponują dużą ilością za­ budowań o przeznaczeniu mieszkalnym (domy, hotele dla sezonowych pracowników rolnictwa) oraz gospodarczym (budynki dla przechowania sprzętu, budynki administracji) oraz przeznaczonymi na cele kulturalno-społeczne (świetlice, czerwone kąciki, biblioteki, kluby, lokalne muzea). W podejmowanych próbach odtworzenia modelu tradycyjnej kultury pasterskiej okresu przedrewolucyjnego okazało się, iż w znacznie więk­ szym stopniu, niż oczekiwaliśmy, musimy oprzeć się na zastanej litera­ turze, poddać ją gruntownej reinterpretacji, natomiast w stopniu mniej­ szym możliwe jest postępowanie retrospektywne w badaniach tereno­ wych, do czego przywykliśmy w naszej pracy terenowej w Polsce. W badaniach polskich jesteśmy bowiem w stanie stosunkowo dobrze odtworzyć np. sytuację przełomu X I X i X X w. w jakiejś określonej wsi. Stosujemy postępowanie indukcyjne, odtwarzamy np. drobiazgowo h i ­ storie poszczególnych rodzin, a następnie uogólniamy losy jednostkowe. Na terenie Mongolii takie postępowanie badawcze okazało się mniej efektywne na skutek kilku przyczyn, a mianowicie 1) na większości terenów współczesne spółdzielcze czy zwłaszcza państwowe formy życia gospodarczego i społecznego doprowadziły do radykalnego złamania tradycyjnej struktury pokrewieństwa i powinowactwa, tak iż jest ona dziś nie do odtworzenia; 2) duże rozproszenie przestrzenne ludności, trudność dotarcia do wszystkich członków określonej jednostki administracyjno-gospodarczej, np. somonu czy nawet brygady, powodują, że trzeba się w toku wywiadów zadowalać próbką mającą charakter quasi-reprezentacji; 3) inne właściwości pamięci społecznej, inne możliwości jej weryfikacji niż w przypadku badania wsi polskiej. Odtwarzanie w na- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 201 szych warunkach np. stanu posiadania chłopów, przebiegu podziałów rodzinnych ziemi jest ułatwione przez zachowane realia przestrzenne: przez istniejące zagrody, pola, miedze, wreszcie przez fakt, że na terenie tej samej wsi lub wsi sąsiednich żyje aktualnie i gospodaruje wiele potomków tej samej rodziny. Niezależnie przeprowadzone wywiady z każdym z nich pozwalają na weryfikację podawanych faktów i uzu­ pełnianie luk w obrazie. Inne są mechanizmy kształtowania się „pamięci społecznej" w warunkach bytowania stepowego. Pamięć ta nie znajduje tu w tak silnym stopniu oparcia w zachowanych z przeszłości realiach środowiska ekologicznego. Kiedy odwołujemy się do pamięci ludzkiej w celu zrekonstruowania jakiejś minionej rzeczywistości społecznej, zawsze grozi nam niebezpieczeństwo, iż zamiast obrazu realnych zacho­ wań i procesów otrzymamy obraz obowiązujących niegdyś unormowań obyczajowo-moralnych. Niebezpieczeństwo to jest t y m większe, i m silniej interesująca nas dziedzina kultury podlega normowaniu moralnemu. W przypadku studiów retrospektywnych nad społecznościami paster­ skimi, gdzie wytwory kultury materialnej są znacznie bardziej ograni­ czone i mniej trwałe niż w osiadłych społecznościach rolniczych (np. czas amortyzacji j u r t y wynosi około 15 lat) i gdzie nie sposób dokonać tak drobiazgowej indukcji faktów jednostkowych — niebezpieczeństwo otrzymania w badaniach nad przeszłością obrazu zniekształconego, w y ­ selekcjonowanego z punktu widzenia lokalnego systemu wartości jest nieporównanie większe. Toteż w naszych próbach rekonstrukcji trady­ cyjnej kultury pasterskiej musieliśmy się oprzeć głównie na materiałach dawnych badaczy — zwłaszcza na bogatej literaturze rosyjskiej, która w zakresie problematyki etnologicznej ma charakter faktograficzny — materiał nie poddawany jest na ogół selekcji z punktu widzenia w y ­ branej konwencji teoretycznej . 2 Innym doniosłym dla nas źródłem są żywotne po dzień dzisiejszy elementy kultury tradycyjnej, zwłaszcza materialnej, czyli tzw. relikty reprodukowane. Termin ten stosowany przez K . Dobrowolskiego oznacza wytwory typologicznie należące do przeszłości, jakkolwiek z punktu widzenia chronologii nowe, powstające nawet aktualnie i żywotne współ­ cześnie. Znacznie dogodniejsza jest sytuacja w studiach nad współczesnymi przeobrażeniami, jakkolwiek i tutaj nie ma. możliwości zastosowania wszystkich doświadczeń terenowych naszego kraju, głównie z powodu rozproszenia przestrzennego ludności. Niemożliwe jest np. stosowanie metody ankietowej. W tych przypadkach tok postępowania badawczego 2 Obszerne omówienie literatury znajduje się w pracy W. Współczesna Mongolia, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968. Dynowskiego, �202 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 203 jest następujący. W ośrodku ajmaku przeprowadza się wywiady z przed­ stawicielami władzy lokalnej i zapoznaje się dokładnie z istniejącą do­ kumentacją: materiałami statystycznymi, sprawozdaniami, mapami, kro­ nikami, prasą lokalną, materiałem gazetek ściennych itp. Na podstawie tego wstępnego rozeznania wybiera się następnie do badań szczegółowych jeden z somonów. Tu w centrum somonu postępowanie badawcze jest podobne. Polega na gromadzeniu zastanej dokumentacji, przeprowadza­ niu wywiadów oraz obserwacji i uczestniczeniu w życiu społeczności, np. zabawach, zebraniach produkcyjnych, uroczystościach rodzinnych, lokalnych itp. Z kolei w obrębie somonu wybiera się brygady i mniejsze jednostki organizacji gospodarczej — ogniwa, w których przeprowadza się wywiady z pasterzami-aratami czy rolnikami lub członkami brygad usługowo-remontowych. Materiał terenowy gromadzony przez nas tworzy więc 4 kategorie źródeł: 1) dane statystyczne i odpisy dokumentacji lokalnej, 2) zapisy wywiadów, 3) dzienniki obserwacji badaczy, 4) doku­ mentacja fotograficzna, rysunkowa, filmowa oraz zapisy na taśmie ma­ gnetofonowej. Pojęcia podstawowe W niniejszym szkicu ograniczamy się do rozważań nad charakterem i zmianami inwentarza kultury materialnej pasterza z uwagi na to, że nomadyczne pasterstwo pozostaje nadal dominującym typem gospodaro­ wania w Mongolii, co w znacznym stopniu określa dynamikę przemian kulturowych tego kraju. Pod pojęciem inwentarza kulturowego rozumiemy inwentarz mate­ rialny jako najbardziej dostępny obserwacji i pozwalający na wizualne stwierdzenie zmian. Inwentarz materialny nie zawsze wymaga natych­ miastowego odwoływania się do panującego w danej społeczności systemu wartości. Będzie to więc ogół przedmiotów, jakimi posługuje się pasterz mongolski w życiu codziennym, w związku z zaspokajaniem potrzeb elementarnych, jak sen. pożywienie, okrycie ciała czy potrzeb pochod­ nych. Całość tego inwentarza da się podzielić następująco: 1) jurta i przedmioty umieszczone w jurcie i najbliższym jej otoczeniu, będące własnością osobistą arata lub jego rodziny; 2) inwentarz kulturowy będący również własnością indywidualną arata, jednakże nie użytko­ wany aktualnie a zdeponowany w składach w centrum somonu; 3) rodzaj i zakres uczestniczenia przez arata w użytkowaniu inwentarza kulturo­ wego, będącego zbiorową własnością spółdzielni, związanego bądź z dziaRyc. 1. Tradycyjne formy serów suszonych, okolice Cecerlegu Fot. Ryc. 2. Wypas stada, somon Chołun, ajmak J . Olędzki 1966 gobijskoałtajski Fot. N. Dordż �204 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ łalnością gospodarczą (maszyny), bądź z formami życia społecznotowarzyskiego i rekreacją. Pasterstwo stanowi gospodarkę o jednostronnej, monolitycznej podstawie, nawet w przypadku zróżnicowania struktury stada, charakte­ ryzuje się wysokim stopniem współżycia człowieka z przyrodą, stanowi •jeden z podstawowych wariantów optymalnego przystosowania człowieka do warunków środowiska naturalnego, w czym tkwią źródła zachowaw­ czości i trwałości obowiązujących wzorów kulturowych. Gospodarkę pasterską charakteryzuje — w porównaniu z kulturami agrarnymi — niski stopień samowystarczalności. W odróżnieniu od hodowli w syste­ mach rolniczych nie jest pasterstwo nieodzowną częścią składową szer­ szego systemu, funkcjonującego na zasadzie dopełniania się różnych zajęć ludności. Ryc. 3. Uprząż z powroza splecionego z włosia końskiego, okolice Murenu Fot. J . Olędzki 1967 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 205 Każda kultura — a więc także kultura pasterska — stanowi sumę zobiektywizowanego doświadczenia społecznego. W przypadku paster­ stwa jest ono wąskie w sferze działań bezpośrednio produkcyjnych na skutek monolitycznego typu gospodarki. Nadto w odróżnieniu od tra­ dycyjnych kultur agrarnych gospodarkę tę cechuje wąskie zakresów o przetwórstwo produktów. Na uwagę zasługuje też w tej kulturze specy­ ficzny sens takich kategorii jak czas i przestrzeń, np. z nomadyzmem łączy się w poszczególnych sezonach inny r y t m kontaktów społecznych: rozproszenie ludności w porze letniej i skupienie w zimowej. Konieczność poruszania się na wielkich obszarach z natury rzeczy prowadzi do opero­ wania wielkimi miarami przestrzeni itp. 3 3 Informacje o środowisku geograficznym. Mongolska Republika Ludowa jest krajem środkowoazjatyckim, graniczącym od północy z Z S R R , a od pozostałych trzech stron z Chińską Republiką Ludową. Obszar jej wynosi 1565 tys. km , a w i ę c równy jest mniej w i ę c e j obszarowi Europy Ś r o d k o w e j ; rozciągłość z za­ chodu na wschód wynosi 2400 km, z północy na południe 1260 km. Na obszarze tym zamieszkuje obecnie 1 120 700 osób, czyli średnia gęstości zaludnienia wynosi 0,72 osób/km . Mongolia jest krajem stepowym i górskim, równiny nie zajmują tu znacz­ niejszych obszarów, najczęściej są to kotliny otoczone ze wszystkich stron górami. Najniższy punkt kraju wynosi 552 m n.p.m., najwyższy — 4653 m (szczyt Tabun-bogdo w Ałtaju Mongolskim). Trzy czwarte terytorium tego kraju znajduje się na poziomie 1000 do 3000 m n.p.m., a średnia wysokość wynosi 1580 m. Główne łańcuchy górskie znajdują się na zachodzie kraju — Ałtaj Mongolski z granicami wiecznego śniegu. Środkową część kraju zajmuje system górski Changaju — niższy, starszy niż Ałtaj, o łagodniejszych stokach i bardzo dogodnych, jak na Mongolię, warunkach przyrodniczych, tj. z dobrymi trawami, siecią wodną. Jest to dziś najważniejszy pod w z g l ę d e m gospodarczym rejon kraju. P o ł u d n i o w ą część terytorium stanowi półpustynia i pustynia Gobi, a teren wschodni zajmuje jednostajna równina słabo zaopatrzona w sieć wodną. Północny zachód zajmuje kotlina wielkich jezior, powierzchnia największego z nich zajmuje 4000 km . Mongolia ma klimat kontynentalny charakteryzujący się niewielkimi zachmu­ rzeniami, słabą wilgotnością powietrza i małą ilością opadów atmosferycznych. Kontynentalizm klimatu w y w o ł a n y jest zarówno znaczną odległością od mórz i oceanów, jak i barierami pasm górskich otaczających kraj niemal ze wszystkich stron. Mongolia charakteryzuje się chłodną i długą zimą oraz znacznymi amplitu­ dami rocznymi i dobowymi temperatury, co stwarza szczególnie niekorzystne warunki dla produkcji roślinnej. Roczne amplitudy temperatur dochodzą do 90° C , a dobowe — do 20°. Średnia temperatura stycznia wynosi od —15 do —35° C, ale są miejscowości, gdzie dochodzi nawet do —50°, a w lecie od 10° do 25° (na południu nawet do 40° С w cieniu). Strefy roślinne Mongolii to lasostep górski Changaju i Chenteju, stepy w y ż y n n e południowego Chenteju oraz środkowa i wschodnia część kraju. Obszary skąpej roślinności półpustynnej —• mające jednak roślinność o silnie skoncentro­ wanych walorach odżywczych. Badania n a u k o w c ó w radzieckich w s k a z u j ą na to, że koncentracja ta jest 5-krotnie większa, niż w przypadku tych samych lub zbliżonych roślin na innych terenach. Wyjaśnia to, dlaczego teren ten jest u ż y 2 2 2 �206 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przez kulturę dnia codziennego rozumieć tu będziemy ogół urządzeń i przedmiotów kultury materialnej oraz wzory kulturowe regulujące posługiwanie się t y m i przedmiotami. Rozważania nad inwentarzem kulturowym aratów mongolskich po­ przedzimy uwagami na temat genezy kultur pasterskich jako determi­ nanty inwentarza kulturowego, nad ekologią kultur pasterskich oraz zastanowimy się nad możliwością skalowania tego typu kultur . 4 I. T Y P O L O G I A K U L T U R P A S T E R S K I C H Klasyczna hodowla zwierząt jako zajęcie samodzielne, stanowiące podstawę utrzymania określonej grupy ludzkiej, występuje w formie koczowniczego pasterstwa jedynie w Afryce i Eurazji. Wyłączne oparcie źródeł utrzymania na pasterstwie możliwe jest na tych terenach na skutek istniejących warunków geograficznych, a ściślej występowania stepów i terenów półpustynnych, a także obecności gatunków zwierząt nadających się do udomowienia. Mimo niewątpliwie ograniczonego zasięgu występowania koczowni­ czego pasterstwa notuje się pomiędzy poszczególnymi grupami istotne nieraz różnice. Wyrażają się one nie tylko w różnych gatunkach i odmia­ nach hodowanych zwierząt, ale i w sposobach eksploatacji środowiska i organizacji grupy ludzkiej. Od ustalenia charakteru pastwisk i gatunku hodowanych zwierząt oraz ich wzajemnego stosunku rozpoczyna się wszelkie rozważania na temat pasterstwa. One też stanowią kryteria podstawowej klasyfikacji kultur pasterskich. Na tych zasadach oraz przy uwzględnieniu momentu osiadłości i rodzaju migracji wyróżnić można wśród występujących w X I X i X X w. grup pasterskich następujące typy: 1. Pasterze zamieszkujący stepy trawiaste, hodujący przede wszyst­ k i m kozy i owce, w mniejszym stopniu bydło rogate i w nielicznych przypadkach wielbłądy. Z kolei wydzielić można t u dwie podgrupy: a) pasterze zmieniający pastwiska w zależności od stopnia ich wypasu bądź pory roku, mający określone tereny migracji, ale nie posiadający stałych siedzib, np. Fulani zachodniej A f r y k i ; b) półnomadzi, migrujący po niezbyt wielkich obszarach, mający stałe siedziby przynajmniej w jed­ nej porze roku, nierzadko łączący pasterstwo z u p r a w ą roli. Łączenie teczny dla pasterstwa. Na północy ryjskiej. Tak przedstawiają się w w których ukształtowała się przed gospodarczo-społeczny i kulturowy Narodnoje chozjajstwo MNR Bator 1966, dane za rok 1965. 4 lasy iglaste — teren przejściowy tajgi sybe­ najogólniejszym zarysie warunki przyrodnicze, wiekami klasyczna kultura pasterska, system o niezwykłej wprost trwałości w czasie. 1965, „Kratkij statisticzeskij sbornik", Ułan �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 207 Ryc. 4. Krąg do jurty zakupiony na targowisku w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 tych dwu zajęć gospodarczych nie zawsze jest wynikiem wpływu nowo­ czesnej cywilizacji industrialnej, jak to ma miejsce w przypadku Somali, ale może być faktem znacznie wcześniejszym, jak np. u pasterzy Tuwy. �208 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 2. Pasterze pustyń i półpustyń — hodowcy głównie wielbłądów, którzy bądź mają swoje stałe siedziby w oazach, bądź też koczują w permanencji. Do tej grupy zaliczyć można Tuaregów, Beduinów czy Hotentotów. 3. Pasterze gór, hodujący owce i bydło, posiadający częstokroć opar­ cie o stałe wioski w dolinach. Cechą szczególną tej grupy jest powtarza­ jący się cykl wędrówki: góry — doliny, np. Basseri Iranu >. Wskazane wyżej czynniki — charakter pastwisk i rodzaj hodowanych zwierząt — określają (choć nie wyłącznie one) posiadany przez pasterzy inwentarz. Musi on być przystosowany do koczowniczego bądź półkoczowniczego trybu życia, łatwo przenośny, łatwy do ustawienia w no­ w y m miejscu, odpowiedni do potrzeb grupy w różnych porach roku w czasie wędrówek ze stadem. Rodzaj hodowanych zwierząt warunkuje np. sposoby transportu i przedmioty z t y m związane oraz określa pod­ stawowe surowce, które dana grupa może wykorzystać (choć nie zawsze to czyni): mleko, mięso, skóry, wełnę, sierść, rogi, kości itp. Można więc stwierdzić, że nie samo środowisko naturalne, które przez pasterzy jest nader rzadko eksploatowane w inny sposób niż jako pastwisko, a właśnie koczowniczy tryb życia i rodzaj hodowanych zwierząt określają elementy składowe ich inwentarza, i to nie tyle od strony formy wytworów, która może być różnorodna, ile ich funkcji. Jakkolwiek oba wyżej wspomniane czynniki znajďujemy u podstaw każdej kultury pasterskiej, to jednak nie wyznaczają one wprost konkretnych rozwiązań w inwentarzu k u l t u ­ rowym, a określają raczej skalę możliwości człowieka w t y m zakresie. Tłumaczy to istniejące różnice pomiędzy wyposażeniem materialnym poszczególnych grup pasterskich. Pasterze mimo swej ruchliwości — a może właśnie dzięki niej — i pozornego braku stabilizacji przestrzennej nie stanowią nigdzie grup izolowanych w stosunku do innych kultur. Na dużych przestrzeniach A f r y k i i Eurazji stykają się zarówno z grupami opierającymi swą egzy­ stencję na zbieractwie i łowiectwie, jak również przede wszystkim z gru­ pami rolniczymi. Historycznie potwierdzone związki pasterzy z jednymi i drugimi mają zasadnicze znaczenie dla wyjaśnienia zarówno spraw genezy, jak i aktualnego funkcjonowania kultur pasterskich. Zestawianie kultur pasterskich ze zbieracko-łowieckimi i rolniczymi uwypukla te spośród ich cech, które mają pierwszoplanowe znaczenie dla wyjaśnienia ich materialnego inwentarza. Wskazują na to zwłaszcza pewne analogie między pasterzami i zbieraczami, o wiele liczniejsze zresztą niż w przy! Por. Z. S z y f e l b e j n-S o k o l e w i c z , Kultura pasterska a kultura ludowa Słowian, Uwagi teoretyczno-porównawcze, (w druku), tom slawistyczny na K o n ­ gres S l a w i s t ó w w Pradze 1968. 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 209 padku kultur rolniczych. Wchodziłyby tu w grę przede wszystkim takie momenty, jak a) ta sama zależność od pewnego określonego gatunku zwierząt, b) sezonowe migracje, c) zespolenie się ze środowiskiem geogra­ ficznym, maksymalne przystosowanie nie spotykane na taką skalę w k u l ­ turach rolniczych. Te analogie, wskazujące na przystosowanie do zasta­ nych warunków środowiska naturalnego, traktowane nie historycznie (choć mamy na nie historyczne dowody), ale instrumentalnie, są pomocne w zrozumieniu, dlaczego w tak dużej liczbie przypadków gospodarka pasterska występuje obok gospodarki rolniczej (a więc tej, która aktyw­ nie przekształca środowisko) nie tworząc z nią harmonijnej całości. Mimo iż obiektywnie pasterstwo jest w stanie zaspokoić jedynie wąski zakres potrzeb, nie wchodzi ono w obręb szerszego systemu, który ujmowałby w całość i uprawę roli, i pasterstwo. Zespolenie takie możliwe jest do­ piero na bazie gospodarki chłopskiej, kiedy pasterstwo przekształca się w hodowlę. Powstaje wobec tego pytanie, czy grupy pasterskie mogły mieć cha­ rakter samowystarczalny, a jeżeli nie, to w jaki sposób zaspokajano te potrzeby, które nie mogły być zaspokojone w obrębie grupy. Otóż w 1948 r. Alfred L . Kroeber wystąpił z hipotezą, że kultury pasterskie to „półkultury" w t y m sensie, że nie stanowią one systemu zdolnego w pełni zaspokajać potrzeby swoich członków . Pisze on opierając się na przykładzie Beduinów: 6 „Gdyby nie wędrowni handlarze, kultura B e d u i n ó w byłaby tak jednostronna, że nie mogliby przeżyć, byliby pozbawieni ubrania, schronienia, broni, posiadaliby jedynie nieliczne narzędzia i ograniczony wybór pożywienia. W tym sensie ich w ł a s n a kultura nie jest niczym innym, jak półkulturą. Mogą oni stworzyć tylko jej połowę, w pozostałej części zależni są od Hadhar, mieszkańców miast. A przecież Beduíni nie stanowią zawodowej podgrupy ani kasty jak kowale. Są grupą plemion niezależnych, autonomicznych, o w ł a s n y m terytorium plemien­ nym, prowadzącą wojny". 7 Dalsze badania nad Mongolią, w t y m między innymi O. Lattimore'a, zdają się potwierdzać tę tezę . Grupy pasterskie nie są w stanie własną produkcją zaspokajać swoich potrzeb, z wyjątkiem najbardziej elemen­ tarnych. Można by uznać za wyjątek niektóre podgrupy Fulani, które cechuje niezwykle wąski zakres potrzeb . Inne grupy pasterskie bądź żyją w symbiozie z podbitymi przez siebie grupami rolniczymi, bądź 8 9 6 A. L . K r o e b e r , Anthropology, Nowy York 1948, s. 277. K r o e b e r , op. cit., s. 277. O. L a t t i m o r e , Nationalism and revolution in Mongolia, t e n ż e , Nomads and commissars. M. D u p i r e, Peuls Nómades, Paris 1962, s. 54 n. 7 8 s 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Leiden 1955, �210 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 5. Wozy: a — z osią r u c h o m ą , okolice somonu — Charchorin; b — z osią n i e r u c h o m ą , somon — B a j a n Fot. J . Olędzki 1963, 1966 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 211 utrzymują stosunki wymiany z sąsiadami rolnikami czy rzemieślnikami. Na ten temat Kroeber pisze: „Do pewnego stopnia w sytuacji posiadania półkultury znajduje się większość nomadów. Zajmują oni obszar od Arabii na zachód poprzez Afrykę — Saharę i na południe od niej; na wschód przez Iran, radziecki i chiński Turkiestan oraz Tybet, północne Chiny i Mongolię po Mandżurię — wielki transkontynentalny pustynny pas afro-azjatycki. Z nieznacznymi wyjątkami jedynie w tym pasie występują klasyczni pasterze-koczownicy: ludy utrzymujące się całkowicie ze swoich stad, nie osiedlające się dla uprawy roli. Jednakże wzdłuż obszaru przez nich zajmowanego oraz w oazach względnie terenach nawadnianych w ob­ rębie tego pasa zamieszkują rolnicy, spotyka się często osiedla i miasta [...] Pasterze na ogół czują się wolni, dumni, traktują pogardliwie ludy osiadłe, aczkolwiek są od nich mniej liczni, biedniejsi, i zazdroszczą im luksusów i bo­ gactwa. Ruchliwe życie koczowników pustyni w znacznym stopniu zabarwiło wczesno-arabską poezję; ale Mohamed, który doprowadził A r a b ó w i ich kulturę do wielkości, był mieszkańcem miasta i kupcem". 10 Jeśli przyjąć za punkt wyjścia tezę Kroebera, to w odniesieniu do interesującego nas terenu Mongolii powstaje pytanie, z jakimi grapami rolniczymi i rzemieślniczymi i na jakiej zasadzie powiązani byli pasterze mongolscy. Jedną z prób ustalenia kolejnych zmian gospodarczo-kulturowego typu ludów zamieszkujących środkową i północno-wschodnią Azję dał N . N . Czeboksarow . Wyróżnia on na t y m terenie trzy podstawowe — występujące zresztą również na innych obszarach świata —• typy: 1) typ oparty na myślistwie, zbieractwie i rybołówstwie; 2) typ oparty na kopieniactwie i hodowli zwierząt; 3) t y p oparty na płużnym rolnictwie sprzężajnym. Proporcje poszczególnych zajęć gospodarczych i ich wza­ jemne relacje różnicują się w zależności od terenu ich występowania i zmieniają się w czasie. Kolejne następstwo tych typów na terenie północno-wschodniej Azji i ich wewnętrzne stosunki mogą nam wyjaśnić, czy pasterstwo w zakresie produkcji rzemieślniczej i rolniczej mogło oprzeć się na produkcji innych grup. Pierwszy z wyróżnionych typów nie pozostawił śladów na terenie Mongolii, zapewne z tej przyczyny, że w stepach i półpustynnych obsza­ rach Środkowej Azji już od neolitu występuje koczownicze pasterstwo, a w basenie rzeki Huanho mieścił się jeden z najstarszych ośrodków rozwoju rolnictwa. Na obszarach dzisiejszej Mongolii, a zwłaszcza na jej pograniczu mandżursko-chińskim, mamy podówczas do czynienia z sil­ nym rozwojem drugiego, a następnie trzeciego typu kulturowo-gospodarczego w różnych wariantach. W pierwszych wiekach naszej ery wykształ11 1 0 K r o e b e r , op. cit., s. 277. N. N. C z e b o k s a r o w , Chozjajstwienno kultumyje tipy narodów stocznoj Azii, [w:] Narody Wostocznoj Azji, Moskwa 1965, s. 90—112. 11 wo- �212 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ cił się w pasie umiarkowanym typ leśnego kopieniactwa, wywodzący się zapewne spośród osiadłych rybaków basenów wielkich rzek. W większym jednak stopniu był rozpowszechniony typ hodowcy-pasterza, który na t y m terenie ostatecznie ukształtował się w swojej klasycznej postaci. Z pasterstwem środkowoazjatyckim wiązała się hodowla renów, prze­ niesiona z Syberii do Mongolii. Obok pasterzy stepów i równin w y ­ tworzył się typ pasterstwa górskiego. Mimo wyraźnej przewagi zajęć hodowlano-pasterskich część ludności Mongolii dokonała przejścia do trzeciego typu gospodarczo-kulturowego, opartego na rolnictwie płużnym, które jednak aż do dzisiejszych czasów nie stworzyło wyraźnego modelu kulturowego. Mongolia jest więc terenem, na którym rozwijało się kilka typów gospodarczo-kulturowych przy wyraźnej dominacji pasterstwa. Występowały tu także grupy rolnicze drugiego i trzeciego typu lub roz­ wijały się w bezpośrednim sąsiedztwie granic, tak że zawsze istniała teoretyczna — a jak wskazują źródła także faktyczna — możliwość wymiany pomiędzy pasterzami a rolnikami. Jak podaje N . N . Czeboksarow, w okresie między I I I w. p.n.e. a I I I w. n.e. rozwinęły się i usta­ bilizowały te formy gospodarcze, które w postaci reliktowej obserwujemy na przestrzeniach Azji, a w t y m także u części Mongołów, aż po czasy współczesne . 12 Rolnictwo na terenie Mongolii jest poświadczone przez źródła chiń­ skie dla X I I I w. oraz przez dane archeologiczne z terenu zachodniej Mongolii dla drugiego tysiąclecia p.n.e. Kanał irygacyjny w okolicach Kobdo, datowany na rok 1300 p.n.e., świadczy o stosowaniu sztucznego nawadniania. Historycznie poświadczone tradycje wskazują na to, że rolnictwem zajmowali się głównie Chińczycy w basenie Selengi, Chary i Orchonu, a spośród plemion mongolskich — Derbeci . Rolnictwo to oparte było na uprawie prosa, sorga, pszenicy, roślin strączkowych. Równolegle występowało ogrodnictwo. Z narzędzi rolniczych stosowano pług ciągniony przez muły bądź konie, a z narzędzi pomocniczych — motyki i łopaty. Hodowla odgrywała rolę pomocniczą. Z rzemiosł sto­ sunkowo silnie rozwinięte było garncarstwo, obróbka drzewa, plecion­ karstwo (trawa, wiklina, słoma), tkactwo oraz wyrób sprzętów związa­ nych z transportem. Z metalurgią plemiona mongolskie zetknęły się poprzez rzemiosło północnochińskie. Biorąc pod uwagę zarówno udział wytwarzania rolniczego w całokształcie gospodarki tego terytorium, jak i lokalizację terenów rolniczych w stosunku do pastwisk stwierdzić trzeba, że w ciągu wielu wieków rolnictwo na terenie Mongolii miało charakter bądź marginalny, bądź występowało w postaci enklaw. iS 1 2 1 3 С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 108. C z e b o k s a r o w , op. cit., s. 110—112. ��214 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Pasterstwo mongolskie polegało na wypasie 5 gatunków zwierząt: koni, owiec, kóz, bydła rogatego i wielbłądów. Wypasało się je na stepach i górskich pastwiskach przenosząc się w zależności od pory roku (główne sezony: letni i zimowy). Sens użytkowy konia był wielostronny. Z jego rolą jako środka transportu łączy się wyrób uprzęży i siodeł. Konia używano również czasem do zaprzęgu kołowego (telega), z czym wiąże się inny rodzaj uprzęży. Z chwytaniem koni, co dziś obserwować można w postaci sportu, łączy się arkan. Mleko kobył przerabiane było na kumys, włosie z ogonów i grzyw służyło do wyrobu różnych przed­ miotów, np. powrozów, a między innymi także strun do instrumentów muzycznych. Natomiast wyjątkowo tylko w niektórych okolicach spo­ żywano mięso końskie. Niezwykle ubogo przedstawiał się inwentarz kulturowy związany z hodowlą owiec. Ograniczał się on do nożyc potrzebnych do strzyżenia wełny oraz merków do znakowania sztuk. Owce służyły głównie za dostarczycieli wełny i skór, użytkowanych na posłanie oraz elementy stroju zimowego (podbicie deli); mleko owiec służyło przede wszystkim do wyrobu serów. Mięso baranie stanowiło potrawę ulubioną i najbardziej rozpowszechnioną. Wysuszone żołądki jagniąt używano na woreczki do tłuszczu, tabaki itp. Z hodowlą kóz nie łączył-się żaden sprzęt. Wykorzystywano je przede wszystkim jako dostarczycielki mleka oraz mięsa, nadto skubano puch kozi. Podobnie z hodowlą bydła rogatego nie wiążą się żadne specjalne przedmioty kultury materialnej. Bydło rogate dostarczało mięsa, mleka i skór. Skóry poddawano tylko nieznacznej obróbce, wysuszone służyły za worki do fermentacji kumysu, nadto sporządzano z nich juki, torby, rzemienie, woreczki itp. Płaty skór bydlęcych służyły w okresie zimowym do uszczelniania wewnętrznych ścian jurty. Na tle tak charakterystycznego minimum przedmiotów związanych z samymi zabiegami hodowlanymi wyróżnia się w tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów szczególna troska o wielbłąda. Zwierzę to stanowiło znikomy procent w ogólnej strukturze stada. Młode sztuki trzymane były po urodzeniu przez okres około 2 tygodni w jurcie, przy czym jurtę taką znaczono na zewnątrz kawałkiem czerwonego materiału, podobnie jak w przypadku urodzenia dziecka. Wielbłądziątku zawieszano na szyji amulety (jedyny zanoto­ wany, choć na pewno nie jedyny magiczny zabieg hodowlany), a w mo­ mencie wypuszczenia z jurty okrywano derką. Dorosłe sztuki używane były do przenoszenia mienia pasterzy, z czym łączy się szczególny rodzaj zaprzęgu, pozwalający temu zwierzęciu przenosić ciężary do 200 kg. Wiąże się z t y m sposobem transportu również cały zestaw juków, skrzyń i koszy. W związku z użyciem wielbłąda do jazdy wierzchem produko­ wano specjalny rodzaj siodła. Najważniejszy produkt dostarczany przez wielbłąda to sierść, służąca przede wszystkim do wyrobu wojłoku oraz �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 215 przeznaczana na sprzedaż. Nadto spożywano również mleko wielbłądzic, a nawet sporządzano z niego kumys. Spożywano także mięso wielbłądów. Ekskrementy zwierzęce (argał) zbierane były w stepie, do czego służyły plecione kosze i drewniane widły. Argał gromadzono następnie w jurcie w drewnianych skrzyniach wokół paleniska, a jego zapasy w workach lub koszach ustawiano bądź na zewnątrz jurty, bądź w sąsiedniej jurcie zwanej gospodarczą. Z ubojem zwierząt łączył się również osobny zestaw narzędzi (różnego rodzaju noże). Wśród wszystkich grup mongolskich rozpowszechnione było zbie­ ractwo roślin (w niektórych okolicach bulw). Miało to jednakże znaczenie marginalne, np. w doraźnej potrzebie zbierano garść dzikiego szczypiorku używanego na przyprawę do mięsa. Jedynie lamowie-lekarze w ośrod­ kach klasztornych gromadzili wiele gatunków ziół do celów leczniczych czy kultowych. Wśród aratów natomiast nie rozwinęły się żadne formy inwentarza materialnego związanego ze zbieractwem. Polowanie miało poważniejsze znaczenie gospodarcze i było zajęciem wykonywanym powszechnie przez mężczyzn w ciągu prawie całego roku. Polowano głównie na susły stepowe i antylopy, lisy, w i l k i , górskie barany. Zwierzęta te dostarczały mięsa, tłuszczu i skór, wykorzystywa­ nych do sporządzania odzieży czy sprzedawanych, a cennym przedmio­ tem handlu były też na terenach gobijsko-ałtajskich rogi antylopy-suhaka. Do polowania służyły wykonywane przez samych Mongołów łuki i strzały o żelaznych grotach, a w czasach nowszych broń palna pochodząca z importu. Poza grupą Darchatów Mongołowie nie zajmowali się rybołówstwem, podobnie jak (z wyjątkiem grupy Derbetów) nie trudnili się rolnictwem. Jak sądzić można, z faktem uprawiania rolnictwa wiąże się specjalizacja Derbetów w zakresie obróbki kamieni żarnowych. Podstawowymi surowcami dostępnymi dla wszystkich Mongołów były skóry, sierść i wełna, kość, w bardziej ograniczonym zakresie z uwagi na warunki przyrodnicze — glina, pewne gatunki trawy i łyko oraz drzewo i żelazo. Najprostsze formy obróbki skóry polegające na czyszczeniu i suszeniu stosowane były, przez wszystkie rodziny, natomiast nie rozwinęło się tu garbarstwo sensu stricto. Ze skór wykonywano uprząż, rzemienie, j u k i i torby do transportu. Ze skór i niektórych wnętrzności zwierząt — jak żołądki, kiszki — sporządzano też różnego rodzaju i wielkości mieszki i worki do przechowywania wody, mleka i różnych produktów żywno­ ściowych, tabaki itp. Większymi skórami pokrywano podłogi, a na nich układano futra służące za posłanie. Płatami skór uszczelniano jurty na okres zimy. Skórami jagniąt* podbijano zwłaszcza odzież na okres zimo­ wy. Najpowszechniejszym sposobem użytkowania wełny było wytwa- �216 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 7. Wiązanie deli pasem, somon Bajan Fot. J . Olędzki 196B rzanie wojłoku z wełny wielbłądziej. Na t y m kończy się właściwie prze­ róbka tego surowca ani bowiem przędzenie, ani tkactwo nie było znane. Tak cenny produkt, jak puch kozi, był sprzedawany, podobnie wełna owiec. Z końskiego włosia — jak już wyżej powiedzieliśmy — splatano powrozy; kości i róg nie były przedmiotem obróbki samych pasterzy. Natomiast rzemieślnicy-specjaliści wykonywań' z kości importowanych (kość słoniowa) wysoko cenione przedmioty sztuki, ozdoby, przedmioty kultu. Wyroby z drzewa obficie występujące w jurtach, nawet na tere­ nach zupełnie pozbawionych lasu, jak gobijskie, wykonywane były przez specjalistów, którzy nawet jeśli rekrutowali* się spośród ludności paster­ skiej, to sami już się pasterstwem nie zajmowali. Dotyczy to zwłaszcza �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 217 wyrobów z drzewa nabijanych srebrem lub innym metalem (sidła), ozdobnych skrzyń na odzież, drewnianych elementów konstrukcyjnych jurty, dwukółek (telegi). Do przedmiotów, które mogły być wykonywane przez samych pasterzy, choć bywały również nabywane, zaliczyć można proste skrzynie na argał, drewniane naczynia różnej wielkości na mleko i wodę, szafliki i miski na mięso, drewniane miseczki, łyżki, drewniane podstawki do suszenia sera. Zajęciem zdecydowanie specjalistycznym była obróbka metali. Trud­ nili się tym wyłącznie prawie rzemieślnicy niemongolskiego pochodzenia. Kowale, którzy rekrutowali się spośród niektórych tylko grup mongol­ skich, wytwarzali przedmioty metalowe, przy czym najpowszechniejsze są urządzenia paleniskowe spotykane w każdej jurcie, krzesiwa, kotły do gotowania umieszczane wprost nad ogniem, noże, groty do strzał, sztylety. Odzież wykonywana była przede wszystkim z materiałów importo­ wanych głównie z Chin, a począwszy od drugiej połowy X I X w. także z Rosji. Na strój codzienny przeznaczano materiał chiński, zwany „terlik", na strój odświętny — jedwab. Rosyjski import to przede wszyst­ k i m materiały bawełniane. Natomiast odzież zimowa w większym stopniu oparta była na surowcach lokalnych, np. szuby z owczych skór, obuwie z wojłoka czy ze skóry z wojłokową podeszwą. W każdej jurcie znajdowały się przedmioty szczególnie cenne, na­ bywane w przyklasztornych ośrodkach rzemieślniczych lub u wędrow­ nych łamów czy handlarzy. Na pierwszym miejscu wymienić można ołtarzyki z posążkami Buddy w jurtach, księgi święte, naczynia sakralne, sprzęty i naczynia używane podczas szczególnych uroczystości, jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Są to przedmioty metalowe, porcela­ nowe, fajansowe, ponadto cenne ozdoby stroju, np. przystrój głowy u kobiet wykonany z metalu i zdobiony szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, tabakierki, pochwy na sztylety, krzesiwa, naczynia srebrne, takie jak miseczki do kumysu, konwie do kumysu, miski itp. Powyższy przegląd inwentarza materialnego pasterzy mongolskich pozwala wydzielić trzy grupy przedmiotów z uwagi na pochodzenie surowca i osobę producenta: 1. Przedmioty wykonywane z surowców lokalnych przez samych pasterzy: pokrycie jurty, posłanie, j u k i i powrozy, skórzane wory i wo­ reczki, elementy uprzęży. 2. Wyroby wytwarzane najczęściej w rzemieślniczych ośrodkach lo­ kalnych bądź przez pasterzy, ale z surowca pozalokalnego: szkielet jurty, naczynia i przybory do gotowania i jedzenia, odzież i buty. 3. Przedmioty produkcji wysoko wyspecjalizowanej: głównie przed­ mioty sztuki i kultu oraz ozdoby. �218 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przegląd ten wskazuje na to, że pasterz mongolski wykorzystywał wyłącznie prawie surowce lokalne, i to w ograniczonym zakresie i stop­ niu, o czym dobitnie świadczy brak rozwiniętych technik garbarskich czy brak tkactwa. Nasuwa się pytanie, czy jest to cecha charakterystyczna dla kultur pasterskich w ogóle, czy też specyficz­ na dla pasterzy mongolskich. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należałoby f , zestawić znane społeczności pasterskie / i ze względu na stosunek zajęć paster­ skich do innego typu zajęć, przyjmu­ jąc założenie, że środowisko geogra­ ficzne i rodzaj hodowanych zwierząt wyznaczają skalę możliwości rozwiązań kulturowych. Jednakże istnienie ta­ kiej samej skali możliwości nie prze­ sądza o konkretnych rozwiązaniach. Znamiennym przykładem tego są czte­ ry grupy pasterskie A f r y k i zachodniej sąsiadujące ze sobą i stykające się na­ wet na trasach wędrówek. Otóż Tuaregowie i B u z u m a j ą namioty ze skó­ ry bydlęcej, Tubu budują obszerne przenośne kwadratowe schronienia ze starannie plecionych mat słomianych, ; N Ryc. a — 8. Wyroby krzesiwo srebrników Bator) pasterza; b — feudała Urgi krzesiwo Fot. i (Ulan rztylet J . Olędzki 1966 natomiast Fulani Bororo na miejscach postoju wykonują niskie szałasy z gałęzi i traw nie chroniące nawet w pełni przed promieniami sło­ necznymi . Przegląd różnych rozwiązań w znanych nam kulturach pasterskich prezentuje załączone zestawienie (tab. 1 ) . Tabela ta wskazuje na fakt 14 1S 14 D u p i r e, op. cit., s. 50, 54. Por. zwłaszcza pozycje: E . E . E v a n s , Pritchard The Neur, Oxford 1940; F . B a r t h , Nomads of South Persia, Oslo—London 1961; I. M. L e w i s , A Pastoral Democracy, Oxford 1961; D u p i r e , op. cit., G. G j e s s i n g , Changing Lapps: a study in culture relations in Northernmost Norway, Oslo—Londyn 1954; E . M a n k e r , The nomadism of the Swedish Mountain Lapps, Stockholm 1953; 1 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 219 wielkiej różnorodności społeczności pasterskich świata ze względu na stosunek zajęć pasterskich do pozapasterskich, a w związku z t y m roli wymiany. Można by te społeczności porządkować wedle skali, której bieguny stanowiłyby z jednej strony sytuacje, gdzie pasterstwo jest zajęjęciem wyłącznym i zachodzi stała potrzeba uzupełniania inwentarza kulturowego wytworami innych grup (Fulani Bororo), z drugiej — gdzie zajęcia* pasterskie są uzupełniane i równoważone elementami rolnictwa i rzemiosła (Nuerowie). Przedstawiona przez nas próba klasyfikacyjna ma charakter opisowy i jest ograniczona rodzajem zastanych publikacji. Wydaje się jednak, że gdyby studia nad kulturami pasterskimi doprowa­ dziły do odpowiednio precyzyjnego ustalenia zjawisk wskaźnikowych mierzalnych, można by w przyszłości podjąć próbę ich skalowania. Jednakże nawet w obecnym stanie wiedzy można tradycyjną kulturę pasterską Mongołów lokować mniej więcej pośrodku takiej skali. J . M a c i e j e w s k a , Akulturacja Polska", t. 7: 1963, s. 397—424. w gospodarce i życiu Lapończyków, „Etnografia �220 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA II. S Y S T E M P O T R Z E B A INWENTARZ K U L T U R Y SOKOLEWICZ MATERIALNEJ Stwierdzenia, że inwentarz kulturowy jest odpowiedzią na istniejący system potrzeb danej społeczności, nie można traktować zbyt dosłownie. Jeśli bowiem system potrzeb rozumieć szeroko, t j . jako uświadomione aspiracje: bezpośrednio konsumpcyjne, społeczno-gospodarcze, towarzy­ skie czy wreszcie duchowe, to w różnych okresach historycznych i środo­ wiskach społecznych stwierdzić możemy rozbieżność pomiędzy systemem potrzeb a inwentarzem kulturowym. Ma to miejsce zwłaszcza w przy­ padku społeczności podlegających radykalnym przemianom. Najczęściej wówczas aspiracje przerastają środki ich zaspokajania. W przypadkach szczególnych notujemy jednak zjawiska odwrotne, gdzie stojące do dyspozycji środki materialne przerastają istniejący system potrzeb. Natomiast społeczności stabilne charakteryzują się na ogół względną równowagą pomiędzy potrzebami a środkami ich zaspokajania . Takim stabilnym społeczeństwem była niewątpliwie Mongolia jeszcze w połowie X I X w. Zachwianie równowagi pomiędzy potrzebami a środ­ kami ich zaspokajania nastąpiło najpierw w warstwie książąt i dworzan na skutek rozbudzenia aspiracji konsumpcyjnych wyższego rzędu. Nato­ miast wśród ludności arackiej utrzymywała się ona znacznie dłużej. Jak przedstawiał się system potrzeb społeczności pasterskiej końca X I X w.? Próbując odpowiedzieć na to pytanie posłużymy się ujęciem mode­ lowym. W oparciu o materiał historyczny spróbujemy odtworzyć w kategoriach ogólnych — typologicznych podstawowe cechy tradycyj­ nej kultury pasterskiej Mongołów i wynikające stąd implikacje inwen­ tarza materialnego. Procesy współczesnych przemian potraktujemy r ó w ­ nież w kategoriach ogólnych: jako kierunki przeobrażeń, jako tendencje rozwojowe. Obserwowana w badaniach terenowych współczesna rzeczy­ wistość mongolska stanowi splot elementów tradycyjnych z takimi, które skłonni jesteśmy kwalifikować jako „nowoczesne", oraz elementów 0 wyraźnie przejściowym charakterze. W tradycyjnym systemie potrzeb społeczności mongolskiej uderza przede wszystkim minimalizm potrzeb alimentacyjnych. Ukształtowały się one na miarę możliwości, jakie stwarzała jednostronna z natury rzeczy gospodarka pasterska. Spożywano więc przede wszystkim mleko 1 przetwory mleczne w postaci kilkunastu wyróżnianych przez pasterzy gatunków sera, nadto mięso i tłuszcz. W zakresie środków spożywczych import zajmował pozycję znikomą, obejmował jedynie ryż, proso i her16 1 0 Nie znaczy to, by wszystkie potrzeby takiej społeczności b y ł y z punktu widzenia racjonalnych n o r m a t y w ó w w pełni zaspokojone, wręcz przeciwnie — oznaczać to może minimalizm potrzeb. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 221 17 batę . Z ograniczeniem pożywienia do produktów dostarczanych przez własną gospodarkę wiąże się też specyficzna rytmika zaspokajania tych potrzeb . Sezon wiosenno-letni był okresem wyłącznego prawie po­ żywienia nabiałowego, zamykał go 6-tygodniowy „podokres" kumysu, kiedy to spożycie tego napoju przez dorosłą osobę sięgało 8 1 na dobę. Mimo monotonii pożywienia okres ten nie był uważany za gorszy w cyklu rocznym — wręcz przeciwnie: odczuwany jako odświętny. Tłumaczy się to tym, że kumys zyskał rangę napoju obrzędowego, wiązał się z sytuacjami społeczno-towarzyskimi, rytuałem, grami towa­ rzyskimi i sportowymi . Sezon jesienno-zimowy natomiast cechowała przewaga pożywienia mięsnego. Tej cykliczności pożywienia towarzy­ szyły interpretacje racjonalizujące w rodzaju takich, jak: jest to źródło siły, długiej młodości, sprawności fizycznej Mongołów itp. Dla ilustracji omawianych tu kwestii podajemy za I . M . Majskim roczne spożycie przeciętnej rodziny mongolskiej w 1918 r. Rodzina składająca się z 5 osób i posiadająca 15 koni, 15 sztuk bydła rogatego oraz około 100 baranów spożywała: 18 l0 około 300 wiader mleka (autor nie przelicza ich na litry) sery (ilość nieoszacowana) 10 baranów 1—2 sztuk bydła rogatego 1 konia Spożycie produktów pochodzenia pozapasterskiego następująco: 54 1,5 80 24 200 przedstawiało się kostki herbaty kg cukru kg mąki kg ryżu kg prosa Dodać tu jeszcze trzeba 7,5 kg tytoniu do palenia oraz 1 kg tabaki do wąchania . Znamiennie ukształtował się tradycyjny system potrzeb w zakresie mieszkania. Z j u r t ą łączyło się kilka podstawowych funkcji życia rodzi­ ny. A oto jak były one zaspokajane: 20 1 7 Por. I . M. M a j s k i , Sowriemiennaja Mongolija, Irkuck 1921, s. 182. W tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów sposoby konserwowania były prawie nie znane. Dla przykładu koń-zwycięzca w w y ś c i g u oblewany jest kumysem w uznania; w trakcie gier towarzyskich kumys jest nagrodą dla zwycięzcy, grywający zaś wypić musi za karę wielkie jego ilości. M a j s к i, op. cit., aneks pt. Itogi pieriepisa nasielenija i skota..., 1 3 mięsa 1 9 dowód prze­ 2 0 s. 102. �222 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 9. Wytwórczość kowalska z X I X w,: a — p o d s t a w a pod k o c i o ł n a p a l e n i s k u w j u r c i e p a s t e r s k i e j , s o m o n B a j a n ; b — s z c z y p c e do ekskrementów zwierzęcych (używanych j a k o opat), s o m o n E r d e n e - D a t a j ; с — podstawa i kocioł użytkowane w klasztorach oraz siedliskach m o ż n o w ł a d c ó w , Muzeum Narodowe w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 ��224 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 1. Najelementarniejsza funkcja, t j . ochrona człowieka przed warun­ kami środowiska geograficznego, znalazła tutaj wyraz zarówno w roz­ wiązaniach konstrukcyjnych jurty, jak i wewnętrznym jej urządzeniu. Z cech konstrukcyjnych jurty, wskazujących na optymalizację tego wytworu, podkreślić należy rozwiązanie w postaci ruchomych ścian po­ krywanych płatami wojłoku, które można w zależności od pory roku podnosić dla dostępu powietrza bądź też opuszczać i uszczelniać w okre­ sie chłodów. Dodać należy, że każda rodzina posiadała przynajmniej dwa komplety takich płatów wojłokowych i w zależności od pory roku jurta kryta była jedną lub kilkoma warstwami, co nie zmieniało jej wyglądu. 2. Słabiej natomiast — lub wręcz zupełnie — nie występowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego. 3. Interesująco przedstawia się funkcja j u r t y jako miejsca do prze­ chowywania żywności, przygotowywania i spożywania posiłków, a więc tych czynności, które określa się ogólnie zajęciami gospodarstwa domo­ wego. Prawie wszystkie wstępne zabiegi związane ze zdobywaniem środ­ ków żywności odbywały się poza obrębem jurty, na wolnej przestrzeni: udój, ubój zwierząt i oprawianie. W jurcie natomiast przygotowywano kumys, sporządzano sery, ćwiartowano mięso. W tradycyjnej kulturze pasterskiej zestaw środków żywnościowych, przechowywanych na dłuż­ sze okresy, był bardzo ubogi. Ograniczał się do kilku kostek herbaty, niewielkiej ilości ryżu i prosa, a spośród produktów własnej hodowli — do serów suszonych na dachu j u r t y oraz do topionego tłuszczu. W ciągu dnia spożywano zazwyczaj tylko jeden ciepły posiłek, przy czym okres gotowania był bardzo krótki — około 20 minut — z uwagi na koniecz­ ność oszczędzania paliwa (argalu). Charakterystycznym przykładem ta­ kiego posiłku jest sutu-caj, którego podstawę stanowiła herbata, do której wrzucano kawałki tłustej baraniny i zabielano mlekiem. Inną popularną potrawą była drobno posiekana baranina przyprawiana dzikim szczypiorkiem i zasypywana ryżem. 4. Z jurtą wiąże się również pewien zakres funkcji rekreacyjnych. Chodzi tu przede wszystkim o sen oraz odpoczynek typu czynnego, społecznego. Otóż mimo swej niewielkiej powierzchni (średnica jurty wynosiła 5—8 m) była ona zdolna pomieścić do snu 11 do 15 osób. W sytuacjach towarzysko-obrzędowych gromadziło się w niej nawet do 30 osób. Było to możliwe dzięki obowiązującym wzorom zachowania się w sytuacjach towarzyskich, a mianowicie zajmowaniu pozycji nierucho­ mych siedzących lub w półprzyklęku wprost na podłodze. Za formę rekompensaty tego rodzaju odpoczynku uznać można jazdę konną w ste­ pie, wyścigi konne, chwytanie koni na urgę. 5. W tradycyjnym inwentarzu kulturowym jurty funkcje higieniczne �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 225 były bardzo słabo zaznaczone. Dobitnym tego przykładem był brak odrębnego naczynia do mycia oraz naczyń do prania. Można by się istnienia tej funkcji dopatrzyć jedynie w rozbudowanym sprzęcie schowkowym na odzież, naczynia i nakrycia. 6. Jurta była również miejscem służącym do wykonywania szeroko rozumianych prac wytwórczych, przy czym — rzecz charakterystyczna — nie związanych z podstawowym zajęciem gospodarczym, czyli pa­ sterstwem, lub związanych z nim tylko pośrednio. Poza krótkim okre­ sem przechowywania młodych wielbłądów w jurcie oraz sporadycznymi przypadkami udzielania schronienia jagniętom, żadne zabiegi hodowlane nie odbywały się w jurcie. Wykonywano tu natomiast juki, powrozy, szyto wory na kumys czy wodę. W jurcie mieściły się również urządze­ nia i sprzęty rzemieślnicze. Tu szyto odzież, sporządzano obuwie. Na­ tomiast tak ważne i powszechne zajęcie, jak wytwarzanie wojłoku, odbywało się na otwartej przestrzeni. 7. Z jurtą wiążą się też bardzo istotne w tej kulturze funkcje społeczno-towarzyskie. Powiedzieliśmy już, że sytuacje społeczno-obrzędowe gromadziły w jednej jurcie większą liczbę osób, przy czym po­ sługiwano się szczególnymi sprzętami nie używanymi na co dzień, jak wielkie wazy na kumys, ozdobne naczynia do picia kumysu lub archi. Jest rzeczą charakterystyczną, że przedmioty te, cechujące się częstokroć wysokimi walorami artystycznymi, nie były na co dzień w jurcie eksponowane, lecz wręcz przeciwnie — kryte w sprzętach schowkowych. Na tle minimalizmu potrzeb alimentacyjnych uderza silnie rozbudo­ wana sfera potrzeb społeczno-towarzyskich, co tłumaczy się warunkami rozproszenia przestrzennego i potrzebą akcentowania więzi społecznej. W celu odwiedzenia krewnego pokonywano nieraz przestrzenie wymaga­ jące dwu lub trzech dni jazdy konnej przynosząc do jurty podarki w postaci obowiązującego symbolicznego chadaka, t j . szarfy niebieskiego jedwabiu, a nadto cenne naczynia, figurki kultowe, księgi, obrazy. Potrzeby społeczno-towarzyskie zaspokajane były również poza ob­ rębem jurty, czego przykładem lokalne nadaamy, t j . gry sportowe, na które składały się zapasy, wyścigi konne i strzelanie z łuku. Z takimi sytuacjami łączył się też szczególny inwentarz kulturowy, jak np. wielkich rozmiarów szafirowe namioty rozbijane w stepie, mające i n ­ formować i zapraszać przejeżdżających aratów do udziału w uroczy­ stościach. Wewnątrz takiego namiotu ustawiano ogromne wazy fajan­ sowe czy metalowe pełne kumysu, instrumenty muzyczne, kości do gry. 8. Jurta — podobnie jak każde mieszkanie — pełniła też funkcje kultowo-estetyczne. Na wprost wejścia na skrzyniach umieszczano ołtarz. Główne jego elementy to kapliczka z figurami i obrazkami, 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �226 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 10. Objazdowy zespół teatralny z Cecerlegu Fot. J . Olędzki 1966 księgi święte, naczynia do hauryspicji z wnętrznościami zwierząt oraz' naczynia do palenia ognia. W tradycyjnym wystroju wnętrza jurty brak zupełnie przedmiotów służących wyłącznie za ozdoby. Szeroko rozwinęło się natomiast zdobnictwo przedmiotów użytkowych. Należały do nich chodniki wojłokowe, tkaniny z aplikacjami do pokrycia ścian, malatury na meblach. Odzież (deli) niezróżnicowaną w kroju na męską i kobiecą cechowała uderzająca wielofunkcyjność. Chroniła ona skutecznie człowieka przed zmianami temperatury. Przedłużone r ę k a w y zastępowały zarękawki i rękawiczki. Szeroki jedwabny pas okręcany kilkakrotnie dzieli odzież na część dolną i górną i pozwala tę ostatnią wykorzystywać jako ob­ szerny schowek na drobne przedmioty, dokumenty, jedzenie. W stroju męskim do pasa umocowywano sztylet i woreczek z tabaką. W czasie jazdy konnej szeroki pas podtrzymywał partie brzucha chroniąc przed wstrząsami. Zawinięcie pół deli wokół pasa umożliwiało swobodne po­ ruszanie się. W czasie upałów zrzucano jeden z rękawów. Rozpięte �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 227 deli służyło również za okrycie w czasie snu. Na osobną uwagę za­ sługują wielokrotnie opisywane w literaturze buty. Sięgają one kolan i charakteryzują się wysoko do góry podwiniętą podeszwą, co nie­ słusznie wiązane jest z lamaistycznym zakazem naruszania ziemi. W y ­ daje się bowiem, że tego rodzaju kształt buta tłumaczy się przystoso­ waniem do jazdy konnej. W razie upadku z konia but o takim kształcie łatwiej było oswobodzić ze strzemienia. Funkcje prestiżowe odzieży przejawiały się w noszeniu odświętnego deli, u kobiet w takich ozdobach, jak nakrycie głowy, składające się z wyszukanego zespołu przedmiotów usztywniających fryzurę, a u m ę ż ­ czyzn w takich, jak sztylet, krzesiwo, fajka, tabakierka. Tradycyjny inwentarz kultury materialnej charakteryzowało więc tak doskonale do w a r u n k ó w klimatycznych przystosowane urządzenie jak jurta, co jest jeszcze jednym przykładem szczególnej symbiozy pasterzy ze środowiskiem przyrodniczym. W zakresie urządzenia j u r t y i odzieży stwierdzamy ograniczony zasób wytworów przy jednoczesnym optymalnym ich wykorzystaniu. Na uwagę wreszcie zasługuje specy­ ficzny inwentarz związany z potrzebami społeczno-towarzyskimi. W rozważaniach nad tradycyjnym inwentarzem kultury materialnej ograniczyliśmy się do analizy środowiska arata-pasterza pomijając takie skupiska, jak ośrodki klasztorne czy miasta, które zasiedlone były głównie przez cudzoziemców. Natomiast w analizie współczesnych prze­ obrażeń inwentarza kulturowego arata nie sposób ograniczyć się do jurty czy jej otoczenia. W nowych warunkach ustrojowych bowiem powstały takie formy organizacji społecznej i odpowiadające im kształ­ ty skupień przestrzennych, które wiążą się bezpośrednio z działalnością gospodarczą i życiem arata wyznaczając w znacznym stopniu zakres i charakter inwentarza kulturowego jurty i jej otoczenia. Dzisiejszy układ wzajemny pomiędzy systemem potrzeb a inwen­ tarzem kultury materialnej arata jest rezultatem długiego, 40-letniego procesu przeobrażeń porewolucyjnych. Zmiany te nie dokonywały się synchronicznie we wszystkich dziedzinach kultury. Najwcześniej, bo już przed 1924 г., przeprowadzono zasadnicze zmiany ustrojowe w skali kraju, a jednocześnie kształtowano nowe władze lokalne i nowy podział administracyjny likwidując pozostałości dawnego podziału, opartego na systemie feudalnym . Znacznie wolniej przebiegały procesy kolekty­ wizacji i modernizacji gospodarki pasterskiej, a ostateczne rozwiązanie w postaci masowego uspółdzielczenia przypada dopiero na koniec lat 50-tych. Natomiast już wcześniej, bo począwszy od lat 40-tych, roz­ wijano formy państwowej gospodarki rolnej oraz zalążki przemysłu. 21 21 Kwestie te omawia obszernie D y n o w s к i, op. cit., �228 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Charakterystyczną cechą aktualnego systemu społeczno-ekonomicznego Mongolii jest znaczny stopień funkcjonalnego powiązania pomiędzy s t r u k t u r ą administracyjną a gospodarczą kraju. Mongolia podzielona jest na 18 ajmaków, a w obrębie każdego z nich mieści się mniej więcej 18 somonów. Ajmak pełni w tej strukturze administracyjnej rolę odpowiadającą naszemu województwu, natomiast na szczeblu somonu następuje pełna identyfikacja organizacji administracyjnej z gos­ podarczą. Wyraża się to zarówno w tym, że terytorium somonu jest zarazem obszarem spółdzielni produkcyjnej lub gospodarstwa państwo­ wego, jak i w tym, że przewodniczący somonu jest zarazem kierownikiem gospodarstwa. Natomiast w zakresie takich funkcji, które nazwać by można ogólnie zabezpieczeniami socjalnymi, wyodrębnić można w somonie dwa kanały inwestycyjne. Pierwszy z nich centralnie normo­ wany i realizowany z budżetu państwowego określa niezbędne minimum dla każdego somonu, działa więc w kierunku wyrównania szans w wa­ runkach bytowych ludności, drugi — zależny od stanu majątkowego konkretnego gospodarstwa — stanowi czynnik zróżnicowania w w y ­ posażeniu materialnym poszczególnych somonów. Na ośrodek somonowy spojrzeć można z jednej strony jako na najniższego rzędu jednostkę w systemie zarządzania państwowego, a z drugiej jako na czynnik ogniskujący i kanalizujący inicjatywę aratów. Ten dwoisty charakter ośrodka somonowego powoduje, że właśnie na jego przykładzie naj­ pełniej dadzą się prześledzić procesy współczesnych przemian kulturo­ wych. Tu bowiem następuje konfrontacja założonego modelu ustrojo­ wego z siłą tradycji, tu kształtują się formy kompromisu pomiędzy starym i nowym w kulturze współczesnego arata. Na przykładzie so­ monu i jego centrum najlepiej prześledzić też można tendencje prze­ mian w inwentarzu m a t e r i a l n y m . 22 Rejestr zadań pełnionych przez ośrodki somonowe jest rozległy. Wśród wiodących funkcji podkreślić należy przede wszystkim: 1) kierowanie życiem gospodarczym somonu; 2) skupienie placówek usługowych zaspokajających różnego typu podstawowe potrzeby lud­ ności; 3) rolę punktu nadawczego w systemie komunikacji i informacji; 4) skupianie okresowe znacznego odsetka rodzin koczowniczych, a w związku z t y m kumulowanie mienia indywidualnego aratów. Nie jest to rejestr kompletny, lecz obejmujący funkcje najistotniej­ sze z uwagi na interesujący nas problem inwentarza kulturowego. Z rolą ośrodka somonowego jako centrum dyspozycyjnego życia gospodarczego wiążą się takie formy materialne, jak budynki zarządu 2 2 Funkcje ośrodków somonowych stanowią dawczych ekspedycji polskiej. jeden z g ł ó w n y c h tematów ba­ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 229 Ryc. 11. Przedszkole w somonie Charchorin Fot. J . Olędzki 196S gospodarstwa i magazyny mieszczące sprzęt gospodarski, budynki i ma­ gazyny związane z działalnością tzw. brygad produkcyjno-usługowych, budynki-hotele dla sezonowych pracowników gospodarstwa (zwłaszcza w państwowych gospodarstwach rolnych). Z istnieniem brygad produk­ cyjno-usługowych wiąże się nowy element zabudowy somonu — domki jedno- lub kilkurodzinne, w których na stałe zamieszkują rodziny pra­ cowników tych brygad. W ośrodku somonowym mieszczą się też war­ sztaty naprawcze, cegielnie, elektrownie, piece do wypału węgla drzew­ nego, kuźnia, a w bardziej rozwiniętych ośrodkach — warsztaty ślusarsko-mechaniczne. W ośrodkach rolniczo-pasterskich, np. somon Char­ chorin, lokalizuje się czasem takie zakłady, jak m ł y n y czy fabryki utylizacyjne . Z rolą ośrodka usługowego w zakresie potrzeb bytowych i społecz23 " Zakłady utylizacyjne w Charchorinie przerabiają odpady hodowli na takie produkty, jak np. mączka kostna, tłuszcze przemysłowe itp. �230 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ nych łączą się żłobki, przedszkola, szkoły, internaty, łaźnie, kluby, sale kinowe, wreszcie bardzo charakterystyczne parki w centrum ośrodka somonowego z placami boiskowymi i figurami pięciu gatunków zwie­ rząt hodowanych przez Mongołów, czasem także z pomnikiem lokalnego czy ogólnonarodowego bohatera. T u mieści się również ośrodek zdrowia, izba porodowa, apteka, punkt szpitalny. Tu mają swoje stałe pomiesz­ czenia sklepy, z których w okresie letniego rozproszenia ludności roz­ wozi się po stepie towary samochodami. Rozległy jest zakres urządzeń związanych, z funkcjami komunikacji i przekazywania informacji przez ośrodek somonowy. Najelementarniejszą postacią komunikacji, obejmującą zarówno sferę działań produk­ cyjnych, jak i usługi w rozległym zakresie, jest organizacja transportu samochodowego. Tabor samochodowy danego somonu wyznaczony jest zarówno typem jego działalności gospodarczej (silniejsze zapotrzebowa­ nie na samochody ciężarowe przy przewadze rolnictwa), jak i liczbą ludności i stanem jej rozproszenia w okresie letnim. Minimum w t y m zakresie to 3—4 wozy terenowe oraz tyleż samo samochodów ciężaro­ wych. W okresie letnim samochody z centrum somonu wyruszają na objazd poszczególnych brygad i otarów, zabierają produkty hodowli, a rozwożą towary, przesyłki pocztowe, gazety, przywożą weterynarza czy felczera. Z ośrodka somonowego przekazywane są też treści oświa­ towe i ideologiczne oraz niezbędna informacja w kwestiach organizacyjno-porządkowych. T u funkcjonuje radiowęzeł, kino, tu redaguje się broszurki czy niektóre teksty do gazetek ściennych dla tzw. czerwonych kącików (rodzaj świetlic) w brygadach. Tu mieszczą się czytelnie i k l u ­ by, w których odbywa się szkolenie, np. kursy gospodarstwa domowego czy szycia, prelekcje w sprawie pielęgnacji niemowląt itp. W ośrodku somonowym odbywają się też wszystkie większe uroczystości, jak mały nadąam, czy zakończenie roku gospodarczego lub święta o lokalnym znaczeniu, jak rocznica założenia spółdzielni. Z omówionymi wyżej zadaniami ośrodka somonowego łączy się za­ budowa stała na potrzeby zinstytucjonalizowanych form działalności gospodarczej i społecznej oraz sprzęt i urządzenia materialne typu nowoczesnego. Są to urządzenia nowe w tej kulturze, nie wyrosłe z lokalnych tradycji. Wprowadzenie ich do ośrodka somonowego było jednocześnie dla ludności arackiej pokazem nowych i „nowoczesnych" urządzeń materialnych, częstokroć przekraczających lokalny system po­ trzeb, jakkolwiek niewątpliwie stanowiących odpowiedź na system po­ trzeb społeczeństwa mongolskiego jako makrostruktury. Te nowe urzą­ dzenia materialne na równi z działalnością oświatową stanowiły czyn­ nik przełamywania izolacji kultury mongolskiej, włączania jej w nurt cywilizacji przemysłowo-technicznej. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 231 Zgoła odmiennie przedstawia się natomiast inwentarz kulturowy zwią­ zany z rolą ośrodka somonowego jako okresowego, zimowego skupiska ludności arackiej. W zabudowie somonowej zaznacza się to odrębnymi dzielnicami, mieszczącymi małe drewniane budynki schowkowe, a na niektórych terenach budynki z gliny. Są one prywatną własnością po­ szczególnych rodzin arackich i służą do przechowywania inwentarza kulturowego aktualnie nie używanego, przede wszystkim elementów jurty, płatów wojłokowych, sprzętów, takich jak łóżka, różnych surow­ ców. Rodziny zatrudnione w centrum somonu zamieszkują w swych jurtach w ciągu całego roku obok składów, natomiast koczujący araci ustawiają je tutaj tylko na okres zimowy. W zimie w centrum skupia się około 70°/о ludności somonu, podczas gdy w okresie letnim tylko 25—35% . Z omawianą rolą ośrodka somonowego łączy się wyraźna kontynuacja tradycyjnego inwentarza kulturowego. Budynki drewniane w swojej konstrukcji i detalach nawiązują bądź do drewnianej za­ budowy klasztornej, bądź do wzorów majmaczanów c h i ń s k i c h . Dostęp przeciętnego arata do inwentarza kulturowego zgromadzo­ nego w ośrodku somonowym kształtuje się dziś bardzo różnie w za­ leżności od zróżnicowania zawodowego i pełnionych funkcji w orga­ nizacji gospodarczej. Inne jest doświadczenie produkcyjne członka bry­ gady remontowej, inne arata-koczownika, który w centrum somonu przebywa jedynie w okresie zimowym, a wówczas również nie ma możliwości ani nie czuje potrzeby zaznajomienia się ze wszystkimi ośrodkami wytwórczymi i urządzeniami materialnymi ośrodka. Jest to zjawisko zasadniczo odmienne niż w kulturze tradycyjnej, kiedy to szerokie warstwy aratów miały w zasadzie dostęp do takiego samego inwentarza materialnego, a ich doświadczenie produkcyjne było po­ dobne na wielkich obszarach całego kraju. Jeszcze na szczeblu brygady wyróżnić można tę dwoistość inwen­ tarza kulturowego i rolę czynnika zawodowego w kształtowaniu do­ stępu do niego. Natomiast już na szczeblu otoru analizę inwentarza kulturowego i jego przemian sprowadzić można do rozważań nad j u r t ą i jej najbliższym otoczeniem. W otorach pasterskich uspołecznienie procesów produkcyjnych słabo zaznacza, się w nowym inwentarzu kulturowym. Spotykamy się tu Vl 25 2 4 Dane z somonu Erdene Dałaj ajmaku środkowogobijskiego za rok 1964/1965 oraz z somonu Bajan ajmaku centralnego za rok 1965/1966. Materiały terenowe ekspedycji etnograficznej Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Majmaczan (chiń) — miasto; tak nazywano dzielnice chińskie w miastach mongolskich, charakteryzujące się niskim budownictwem glinianym lub z niewypalonej cegły i grodzone murami z tego samego materiału. 2 5 �232 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 12. Szkoła w somonie Bajan Fot. J . Olędzki 1963 natomiast ze zjawiskiem poszerzania tradycyjnego inwentarza kulturo­ wego. Tworzy się np. w jednej z j u r t kumysownię, przy czym proces fermentacji odbywa się w tradycyjnych workach skórzanych. Z racjo­ nalizacją hodowli łączą się natomiast takie nowe urządzenia, jak zimo­ we schronienia dla zwierząt . Okresowo zespół otoru posługuje się też nowoczesnym sprzętem związanym z sianokosami. W zasadzie jednak inwentarz kulturowy otoru pasterskiego pozostaje tradycyjny. Jakie zmiany obserwować można współcześnie w jurcie i jej otoczeniu? Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w nowym układzie społecz­ no-gospodarczym jurta stała się pomieszczeniem niezdolnym w sposób skuteczny jednoczyć szerokiego zakresu funkcji. Nadto następują istotne zmiany w jej urządzeniu przy zachowaniu jej właściwości konstruk26 2 6 Schronienia zimowe są bardzo różne pod wzglądem użytego materiału i formy w zależności od regionu kraju. Np. na północy buduje się je z drzewa w postaci grodzeń z daszkami, natomiast na Gobi wykorzystuje się warunki naturalne i buduje w postaci półokręgów murki kamienne nie kryte z wierzchu. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 233 Ér • SI- ÍÍ-. i* •'l •f't Ryc. 13. Konie pasterzy przed domem towarowym w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 cyjnych. Przypatrzmy się z kolei tendencjom zmian w poszczególnych — dawniej tak istotnych — funkcjach j u r t y . 1. Niezmieniona pozostaje funkcja j u r t y jako ochrony w warunkach klimatycznych. 2. Podczas gdy w tradycyjnej kulturze słabo lub wcale nie w y ­ stępowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego, to współ­ cześnie w większych skupiskach centrów somonowych ludność zamiesz­ kująca na stałe wprowadza takie elementy, jak grodzenie płotem drew­ nianym j u r t y i jej otoczenia, podobnie jak to ma miejsce w jurtach np. w mieście Ułan Bator . 3. Istotnym przeobrażeniom uległy funkcje j u r t y jako miejsca przechowywania, przygotowywania i spożywania posiłków. Trzeba tu stwierdzić, że zasadniczo odmiennie przedstawia się pod t y m wzglę2 7 2 7 Dzielnice jurt w Ułan Bator, w których rodziny zamieszkują stale w ciągu roku, wskazuje na tendencję do izolacji gospodarstwa domowego. Rodzina otacza jurtę wysokim gęstym płotem z drzewa, jurta jest zamykana itp. �234 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ dem jurta w centrum somonu, a inaczej jurta w stepie. W centrum somonu w rodzinach członków brygad produkcyjno-usługowych często­ kroć rezygnuje się już dziś z przygotowywania ciepłego posiłku — dzieci spożywają go bowiem w przedszkolu czy szkole, rodzice — w stołówce. W przeważającej jednak masie aratów, zwłaszcza w rodzi­ nach koczujących w stepie, mamy do czynienia nie z ograniczeniem czynności gospodarstwa domowego, lecz wręcz przeciwnie — ich roz­ budowaniem. Niemniej i tu następują pewne charakterystyczne prze­ miany. Niektóre formy przetwórstwa nabiałowego zostają przeniesione z j u r t y do pomieszczeń spółdzielczych, a członkowie spółdzielni otrzy­ mują odpowiednie produkty gotowe. Tak dzieje się np. w przypadku wyrobu kumysu czy niektórych gatunków sera. Podobnie rodziny spół­ dzielców otrzymują przydziały mięsa już oprawionego i poćwiartowa­ nego. Natomiast samo przygotowanie posiłku i sposób jego spożywania zostały rozwinięte, z czym łączy się wprowadzenie wielu nowych na­ czyń, jak np. widelce, noże, łyżeczki, talerze, talerzyki, szklanki itp. wyroby fabryczne. 4. Bardzo charakterystyczne są przemiany funkcji rekreacyjnych jurty. Z jednej strony pewne sytuacje społeczno-obrzędowe zostały przeniesione z jurty do pomieszczeń tego typu, jak klub, świetlica czy czerwony kącik, z drugiej jednak można mówić o ich rozwoju, zwłaszcza jeśli rozpatrywać kwestię snu. Otóż powszechnie pojawiły się w jurtach łóżka metalowe produkcji czeskiej, a liczba ich coraz bardziej wzrasta. Pojawiają się też oddzielne łóżeczka dla dzieci. 5. Jako akcent zdecydowanie nowoczesny uznać należy pojawienie się w jurcie urządzeń związanych z myciem i praniem, powszechnych już dzisiaj. 6. Mimo wprowadzenia wielu nowych instytucji i form organizo­ wania życia społeczno-towarzyskiego jurta nadal pozostaje miejscem tego rodzaju akcji, zwłaszcza gdy chodzi o święta rodzinne, takie jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Rytuał np. obrzędów rodzinnych pozostał w zasadzie tradycyjny, wprowadza się natomiast pewne nowe akcenty, i to zarówno w treści narracji, jak i w składanych darach, używanych naczyniach itp. W czasie uroczystości narodzinowych w Charchorinie, które mieliśmy możność obserwować, składano nowo­ rodkowi obok tradycyjnych darów, jak chadak z monetami, także zabawki mechaniczne i przedmioty plastikowe . 7. Jurta pozostaje nadal miejscem pracy członków rodziny, jednakże zasadnicze procesy pracy coraz częściej odbywają się poza nią. I m 28 2 8 Materiały z 1966 r. pochodzące z Charchorina ajmaku p o ł u d n i o w o - c h a n gajskiego, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 235 bardziej zmodernizowany jest dział produkcji, w którym zatrudniona jest głowa rodziny, t y m mniej procesów wytwórczych odbywa się w samej jurcie. Jednakże nawet w jurtach aratów-koczowników trud­ niących się wyłącznie pasterstwem nie wykonuje się już dziś takich prac, jak np. skręcanie powrozów czy szycie butów. W urządzeniu j u r t y pojawiają się natomiast sprzęty związane z nauką szkolną dzieci — stoliki, a nawet biblioteczki czy etażerki. 8. Radykalnym przemianom uległy te miejsca w jurcie, które wią­ zały się z kultem. Na miejsce kultowe wprowadza się dzisiaj w j u r ­ tach obok odbiorników radiowych i przyborów toaletowych zestawy fotografii rodzinnych, eksponuje się cenne dokumenty, fotografie kosmonautów i wycinki z prasy ilustrowanej. W kształtującym się obecnie nowym modelu potrzeb i sposobów ich zaspokajania wskazać trzeba następujące ogólne tendencje. Nastę­ puje silne rozbudzenie potrzeb alimentacyjnych zarówno na skutek akcji oświatowo-propagandowej w t y m zakresie, jak i wzorów lanso­ wanych przez miejscowe stołówki oraz podaż w sklepach somonowych. Poszerzenie zestawu środków alimentacyjnych polega przede wszyst­ k i m na wprowadzaniu pożywienia roślinnego, głównie roślin okopo­ wych i jarzyn. Środki te uzyskiwane są zarówno drogą uprawy roli i uprawy ogrodowej danego gospodarstwa (każda rodzina spółdzielcy otrzymuje określony przydział roczny jarzyn), jak i drogą importu z krajów rolniczych. Z przekroczeniem barier własnego systemu gos­ podarczego w zdobywaniu środków spożywczych łączy się też zjawisko pewnego wyrównania pożywienia w ciągu całego roku, stałego krzyżo­ wania pożywienia nabiałowego, mięsnego i roślinnego. Postulat racjo­ nalnego żywienia realizowany jest względnie poprawnie w formach zinstytucjonalizowanych, takich jak żłobki, przedszkola, internaty, sto­ łówki. Natomiast w jadłospisach przeciętnych rodzin koczowników na­ dal dominują jeszcze wzory tradycyjne. Dla przykładu podajemy po­ niżej roczne spożycie rodziny uchodzącej za nowoczesną w swym gospodarstwie d o m o w y m . Rodzina 5-osobowa zamieszkująca centrum somonu Erdene-Dałaj, posiadająca w indywidualnym użytkowaniu około 60 sztuk zwierząt, spożywała rocznie (rok 1964/1965): 29 mleko łącznie z przetworami mlecznymi 4000—5000 1 15 baranów około 120 kg mięsa w o ł o w e g o 50 kostek herbaty 40 kg cukru 2 9 Materiały terenowe z somonu Erdene Dałaj za rok 1964/1965, zebrane w roku 1965, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w War­ szawie. �236 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 14. Przemiany funkcji jurty: A — u r z ą d z e n i e Jurty montowane] na terenie w y p a s u z w i e r z ą t ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y d z i ś sporadycznie), somon B a j a n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — łóżko m ę s k i e j części rodziny, e — skrzynie z mieniem rodziny, / — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu posiłków, g — wolna część jurty — miejsce okresowego przetrzymywania m ł o d y c h zwierząt, s p r z ę t ó w u ż y t k o w a n y c h g ł ó w n i e przez m ę ż c z y z n (siodła); В — u r z ą d z e n i e jurty montowanej n a terenie w y p a s u z w i e r z ą t (wzór t r a ­ dycyjny występujący dziś stosunkowo często), somony Charchorin, Bajan, Erdene-Dałaj, Daszinczilen, Ł u n : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — ł ó ż k o m ę s k i e j c z ę ś c i r o d z i n y , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia, g — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu p o s i ł k ó w , h — wolna c z ę ś ć — m i e j s c e s k ł a d o w a n a s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o ; С — u r z ą d z e n i e J u r t y m o n t o w a n e j n a te­ renie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y dziś powszech­ nie), somon B a j a n , somon C h a r c h o r i n i i n . : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , d — s k r z y n i a n a n a c z y n i a , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia rodziny, g — część służąca pracom k u c h e n n y m , h — c z ę ś ć służąca składowaniu s p r z ę t u pasterskiego i zabiegom higienicznym; D — u r z ą d z e n i e j u r t y montowanej na terenie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , somon B a j a n , somon Charchorin: �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 237 a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — s k r z y n i a - stół, d — ł ó ż k a metalowe z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z m i e n i e m r o d z i n y , f — w a l i z k i , e t a ż e r k i z m a s z y n a m i do s z y c i a , z g ł o ś n i k i e m radiowym, h — c z ę ś ć wolna s ł u ż ą c a g ł ó w n i e zabiegom higienicznym, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna; E — urządzenie jurty montowanej w zmiennych warunkach (wzór współczesny), somon B a j a n , Ł u n , okolice Cecerlegu, C h a r c h o r i n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , łóżka z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z mieniem rodziny, f — walizki, e t a ż e r k i lub stoliki, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna, h — stolik u ż y t k o w a n y g ł ó w n i e przy zabiegach higie­ nicznych (mycie, pranie, prasowanie); F — u r z ą d z e n i e jurty montowanej g ł ó w n i e w centrum somonu na s t a ł e (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , S o m o n - B a j a n , C h a r c h o r i n i in.: a — piec, b — skrzynia na w ę g i e l , с — s k r z y n k a na t r a d y c y j n y rodzaj o p a ł u , d — łóżka z z a s ł o n a m i , e — skrzynie z m i e n i e m rodziny, f — w a l i z k i , stoliki itd., g — s k r z y n i a z o d z i e ż ą ż e ń s k ą , h — szafka k u ­ chenna, i — szafka z przyborami toaletowymi, przedmiotami osobistymi u ż y t k o w a n y m i przez m ę ż c z y z n ; G — u r z ą d z e n i e jurty montowanej na stałe w centrum somonu, somon Charcho­ rin, B a j a n i in.: a — piec, b — skrzynia na opał, с — skrzynia - stół, d — stołki, e — łóżka z z a s ł o n a m i , f — w a l i z k i , r a d i o , m a s z y n a do s z y c i a , g — s k r z y n i a - t o a l e t a , h — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , i — s i o d ł a , j — s z a f k a n a u b r a n i e i p r z e d m i o t y o s o b i s t e k o b i e t y , Jc — szafa kuchenna, I — u m y w a l n i a , m — k o c i o ł z w o d ą , n — szafa; H — u r z ą d z e n i e Jurty m i e j s k i e j rodziny stolarza, U ł a n B a t o r : o — piec, b — s k r z y n i a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , d — s t o ł k i , e — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , f — łó.żko d z i e c k a , g — w a l i z k i i e t a ż e r k a , h — s k r z y n i a z o g ó l n y m m i e n i e m r o d z i n y , i — w a l i z k i i r a d i o , ) — s z a f k a k u c h e n n a , Jc — s t ó ł k u c h e n n y , �238 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ -> l — szafka z n a r z ę d z i a m i stolarskimi, m — stolik-umywalnia; I — t r a d y c y j n a forma budy m o n t o w a n e j na d w u k o ł o w y c h w o z a c h , w y k o r z y s t y w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o dodatkowe po­ mieszczenie w p o b l i ż u j u r t y , somon B a j a n , D a s z y n c z i l e n ; J — d o d a t k o w e pomieszczenia na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie przejmujące s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z h i g i e n i c z n ą f u n k c j ą mieszkania; К — dodatkowe pomieszczenie na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie p r z e j m u j ą c e s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z f u n k c j a m i s p i ż a r n i a n y m i mieszkania Rys. J . Olędzki �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 239 wyroby cukiernicze mniej więcej w ilości 30 kg mąka 70 kg makaron 35 kg ryż 40 kg kapusta 45 kg cebula 20 kg ziemniaki 35 kg brukiew 40 kg konserwy (mięsno-jarzynowe i rybno-jarzynowe) 10—15 puszek. Jak wskazuje na to powyższy jadłospis, występuje tendencja do zachowania potraw tradycyjnych i uzupełnienie ich nowymi potrawa­ mi, nie stwierdza się natomiast wypierania potraw dawnych przez nowe. Znamienne przemiany następują w dziedzinie odzieży. Tradycyjne deli utrzymuje się nadal w pełni żywotności, ale obok niego zamiennie te same osoby noszą strój europejski. Samo deli podlega też różnym modernizacjom, np. deli kobiece zostaje skrócone, podobnie jak r ę k a ­ wy, a zamiast szerokiego pasa jedwabnego pojawia się wąski pasek nylonowy. Zupełnemu zanikowi uległ usztywniający przystrój głowy kobiecej, a przy męskim deli na miejsce sztyletu czy krzesiwa po­ jawiają się takie przedmioty o znaczeniu prestiżowym, jak wieczne pióro zatykane pod szyją czy zegarek na ręce i europejski kapelusz na głowie. Sprzęt j u r t y zostaje pomnożony i zmieniony. Wywołane to jest nowymi aspiracjami w zakresie w a r u n k ó w bytowych, a realizo­ wane dzięki stałym dochodom pieniężnym w spółdzielniach, łatwości nabywania sprzętów w miejscowych sklepach. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w wielu somonach koczownicy przy przenoszeniu się z miejsca na miejsce korzystają już nie z wielbłąda, lecz spółdziel­ czej ciężarówki. Ogólnie rzecz biorąc następuje poszerzenie zasobu w y ­ tworów kultury materialnej, jakim dysponuje rodzina przy jedno­ czesnym obniżeniu stopnia wielofunkcyjności niektórych wytworów (np. zmodernizowane deli kobiece). Jeszcze raz podkreślić tu należy, że doświadczenie arata kształtuje się już dziś nie tylko w ramach po­ siadanych przez niego wytworów kultury materialnej w jurcie i jej obejściu, lecz także w stałym uczestniczeniu w urządzeniach material­ nych będących własnością spółdzielczą czy gospodarstwa państwowego. Ten drugi nurt doświadczenia różnicuje się w zależności od wykony­ wanych funkcji produkcyjnych czy zawodowych. W miarę postępu procesów profesjonalizacji, społecznego podziału pracy — różnice te będą się potęgowały. Innym czynnikiem różnicującym inwentarz k u l ­ turowy jest osiadłość i zachowanie koczownictwa. Rodziny aratów stale zamieszkujących ośrodki somonowe mają z natury rzeczy możność operowania szerszym inwentarzem kultury materialnej na co dzień �240 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 15. Nowe sprzęty w jurcie: a — m a k a t k a z kieszeniami na p r z y b o r y toaletowe, zawieszana na ś c i a n i e w p o b l i ż u w e j ś c i a z l e w e j s t r o n y , . s o m o n C h a r c h o r i n , b — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , s o m o n B a j a n Fot. J . Olędzki 1966 i częstszego wymieniania sprzętów. Obok jurty mają bowiem swoje składy. Koczownicy natomiast, nawet jeśli zdeponują wcale pokaźny dorobek w składach ośrodka na co dzień w sezonach letnich mają w jurtach sprzęty najpotrzebniejsze. Organizacja somonu jako jedności struktury administracyjnej z gos­ podarczą stwarza czynnik nowego typu zróżnicowania regionalnego w zakresie wyposażenia w wytwory kultury materialnej. Zarówno stan ekonomiczny danego gospodarstwa, jak i stopień „zurbanizowania" ośrodka somonowego przedstawia się różnie w poszczególnych somo- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH U41 nach, stwarzając odmienne możliwości poszczególnym rodzinom i całe­ mu kolektywowi somonu. Nadal żywotne są dawne potrzeby społeczno-towarzyskie. Są one dzisiaj zaspokajane w oparciu o organizację spółdzielczą i finansowane ze środków spółdzielni czy gospodarstwa państwowego. Natomiast treściom tych kontaktów nadaje się nowy sens ideologiczny, wskazu­ jąc na rolę kolektywu socjalistycznego czy próbując kształtować ideo­ logię pracy. I I I . U W A G I NA T E M A T C Z Y N N I K A C Z A S U , P R Z E S T R Z E N I I ZRÓŻNICOWANIA SPOŁECZNEGO W I N W E N T A R Z U K U L T U R Y M A T E R I A L N E J Analiza inwentarza kultury materialnej pasterzy mongolskich, opi­ sanego uprzednio, pomijając zmiany wywołane rewolucją, wskazuje na jego trwałość i niezmienność w ciągu długich okresów. Trwałość ta 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �242 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, .ZOFIA SOKOLEWICZ jest t y m bardziej uderzająca, że w inwentarzu pasterskim przeważają przedmioty szybko ulegające zniszczeniu. Brak jest np. (jeżeli w y ­ łączyć użytkowane zbiorowo mosty i wodopoje) wytworów wmonto­ wanych na stałe, przystosowanych do użytkowania w jednym miejscu. Tę swoistość kulturową, ściśle związaną z właściwościami nomadyzmu, wyrażają w sposób mniej lub bardziej wyraźny wszystkie zasadnicze działy inwentarza pasterskiego, t j . mieszkanie (jurta), przedmioty z jej otoczenia oraz uprząż i urządzenia transportowe. Jurta z terenów Mnngolii w typologii mieszkań portatywno-szkieletowych jest przykładem rozwiązania najdoskonalszego z m o ż l i w y c h . W jakim okresie zostało ono wykształcone — nie wiadomo. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że poprzedzały go na t y m terenie odmiany typologicznie wcześniejsze, prostsze. Część elementów — woj­ łok, powrozy — wykonywana była w ramach wytwórczości paster­ skiej. Główne elementy szkieletu oraz drzwi sporządzane były przez rzemieślników. Ich sposoby i umiejętności obróbki drewna uznać na­ leży jako wysoko rozwinięte. W X I X w. pojawia się brezent po­ chodzenia fabrycznego. Użytkowany on jest do nakrywania j u r t y z wierzchu, aby uchronić ściany wojłokowe przed wilgocią. Nie nastą­ piły jednak przeobrażenia funkcjonalne wnętrza, które zaznaczyłyby się wyraźniej w ogólnym, architektonicznym wyglądzie j u r t y . W całości gospodarczych sprzętów pasterskich wyróżnić można obiekty wykonane dzięki własnej zaradności pasterzy obok wytworów znacznie większego kunsztu — rzemieślniczych. Pierwsze z nich znaj­ dują analogie z wytworami wczesnych kultur. W stosunku do nie­ których naczyń ceramicznych można mówić o analogiach z wytworami z epoki brązu. Wiele naczyń drewnianych (np. wykonanych z wydrążo­ nego pnia, płatów kory brzozowej) reprezentuje ten typ wyrobów, jaki zachował się w kulturach społeczeństw plemiennych albo w naj­ bardziej archaicznych warstwach inwentarza kultur chłopskich. Znane są drewniane i rogowe czerpaki. Obiekty te o wyjątkowo funkcjonal­ nych formach, przystrojone na uchwytach głowami koni czy baranów, należą do wytwórczości nierzemieśmiczej. Przypominają one niektóre formy znane z bardzo wczesnych kultur na terenach Azji Środkowej i południowej S y b e r i i . 30 31 3 0 N. С h аг u z i n, Istorija razwitija żiliszcza u koczewych połukoczewych narodnostiej Rossii, „Etnograficzeskoje Obozrjenije", t. 28: 1891 nr 1, s. 1—53; t. 29—30: 1896 nr 2—3, s. 1—71; M. I . K o n d r a t i e w a , O jurtoobraznych zdanijach Wnieszniej Mongolii, „Sowietskaja Etnografija", 1935, nr 3, s. 23—29. S. W. K i s i e l e w , Driewniaja istorija jużnoj Sibiři, Moskwa 1951, s. 117, 230, 238. 3 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 243 Ryc. 16. Stałe skupiska jurt: a — siedlisko ogrodzone, somon Charchorin; b — jurty na p r z e d m i e ś c i u Fot. Ułan Bator J . O l ę d z k i 1966 �244 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, IZOFIA SOKOLEWICZ Pod względem skromności, ubóstwa środków, sposoby zagospodaro­ wywania otoczenia j u r t y nawiązują do najpierwotniejszych doświad­ czeń kulturowych. Do nich też należy odnosić podstawowe rodzaje transportu jucznego i kołowego. Na obszarach Mongolii zachował się dziś wóz z osią ruchomą. Koła w t y m wozie nie są jednolite, ale również nie szprychowe. Dodać jednak trzeba, że obok tego typu wozu występował sporadycznie inny, z nieruchomą osią i rozwiniętą kon­ strukcją wiązadeł obręczy z piastą. Wóz ten reprezentuje wytwórczość rzemieślniczą. Rzemieślniczy i nierzemieślniczy sposób wytwórczości dzieli trady­ cyjny inwentarz gospodarki pasterskiej na dwie odrębne kategorie wytworów. Do pierwszej z nich można zaliczyć: drewniane części jurty, naczynia — klepkowe i metalowe, urządzenia ogniowe — kuta pod­ stawa pod naczynia względnie od końca X I X w. piec blaszany, szczy­ pce, siodła oraz wóz z nieruchomą osią, szprychowy. Do drugiej na­ leżą: pokrycia wojłokowe jurty, większość sprzętów i urządzeń gos­ podarczych, zagospodarowanie obejścia, elementy uprzęży, wóz z rucho­ mą osią. Różnice między wytwórczością rzemieślniczą i nierzemieślniczą przyjmowały często charakter zasadniczy, jakościowy. Podkreślają one jeszcze silniej trwałość archaizmów kulturowych. One też naj­ częściej wpływają na sądy o przystosowalności tradycyjnego modelu kultury aratów do zmian, jakie łączymy z pojęciem współczesności. Stabilność w rozległym interwale dziejowym pewnych wartości kultury materialnej, nikła dynamika zmian tłumaczyć może zarówno obiek­ t y w n ą niegotowość do pełnego włączenia w obręb dotychczasowego wzoru współczesnych propozycji kulturowych, jak również w sferze opinii i ocen generalną akceptację tego co nowe, szczególne uwrażli­ wienie na nowoczesność.. Na stosunek do współczesnych wzorów k u l ­ turowych ponadto wpływ ma doświadczenie historyczne społeczeństwa Mongolii, ukształtowane w wyniku kontaktów z ośrodkami wysoko rozwiniętej wytwórczości r z e m i e ś l n i c z e j . W świetle licznych danych zgromadzonych bezpośrednio w terenie obraz tradycyjnej kultury pa­ sterzy Chalcha rysuje się jako zróżnicowany przestrzennie w sposób nieznaczny i niezasadniczy. Do czasów rewolucji tereny Mongolii po­ dzielone były między 5 chanatów. W feudalnej strukturze kraju mogły one być podstawą kształtowania się procesów zróżnicowania teryto­ rialnego kultury, jakie znamy chociażby z kręgu feudalizmu europej­ skiego. Jednakowoż analiza tak ważnych składników różnicujących daną kulturę, jak odzież, następnie meble i sposoby urządzania miesz32 3 2 B. R i n с z e n, Mongoł ardyn gar urłał, ardyn goeł czingijn chee ugałz, b.m.r., s. 1—8. b.m.r., s. 1—15; tenże, Mongoł �Tablica 1 Nazwa grupy pasterskiej Typ środowiska naturalnego Basseri konfede­ racja Khamseh pd. Iran (badani? 1953) Fulani Bororo podgrupa Wodaabe z Nigeru (ba­ dania 1961) Sriorsr- ssg-r* Lapończycy (ba­ dania 1953) Mongołowie (ba­ dania 1963—1966) step tundra l 6 1 Nuerowie Suda­ nu (badania 1925—1936) " Somali pn. So- wysychająW cnej naTedzany powodziami w P d esTczoweT Rodzaj nych hodowla zwierząt Liczba ludności Zajmowany szar bydło ffi ob­ 6 ty S n m 4 w ydSon e! bydło owce, kozy, wiel­ błądy, bydło 1 250 000 200 000 2 mil. rozproszenie na dużym tery- 1,72 ludn. na k m rozproszeni na dużym tery- sezonowe sezonowe (gł. l a ­ to — zima) sezonowe, 2 2000 r U m |rK up 2 migracji owce, kozy, konie bydło, wielbłądy 247 143, t j . 10% 40 000 całej ludności te- 16 000 w obrębie mil Typ reny wieVag' sezonowe w ob¬ rębie il-rah, t j . rol- sezonowy kieru­ nek północ —po­ łudnie, suchy step — pustynia, g nie- dłem, ale wraca­ ją do osad U | rezygnują z mi¬ gracji zimowych pasterskie Zajęcia grupy jak obok rolnictwo marginal- proso, kukury- Š e l e s t odrębne 2 rody — p ó ł miliona kale między nimi) myślistwo rzadkie, okreso­ we choć mają łodzie, harpuny, dzidy grupa z nad Oceanu Lodowa­ tego rybołówstwo bardzo czone ograni­ nie, z w y j ą t k i e m tak ważne rzadko sTakTle?obronnie, T S L S T Charakter dlisk sie­ starają s i ę w r ó ­ cić na stare sie­ dliska 1 ł u k rzadko w ciągu roku wracają na to samo miejsce sezonowe jurty, stałe wioski, do­ X X w. stałe wioski, do k t ó -tendencja do po¬ my z m u ł u i ple- S . T a w & j S e e tak specjaliści; wśród pasterzy rzadka rozwinięta specjaliści nie ma reguły powrotu na stare w otoř nie było tej r e ­ bie^terytorium guły Obróba drzewa rzadka: drewnia­ ne części namio­ tów, siodła trans d rSw Obróbka i kości rogu Wytop i obróbka tylko laski i kije do poganiania stad haki — — —1 — — dywany z koziej i owczej sierści — — — tykwy, groty z drzewa heba­ nowego dzwonki dla krów a rP — U skrobacze , t Ł ki, groty strzał odrębni rzemieśl- żelaza Tkactwo Wyrób — — wojłoku Powroźnictwo sznury Obróbka suszenie skór na ściany szałasów, skóry z łyka, rzadkie tak tak tak tak suszenie suszenie rzadkie — liny do uprzęży suszenie na wor- suszenie Гей' w S k i n Z ł ądko5°fmo szny) Importy — Kupno szkielet —• — misy i naczynia drewniane, ema- Skrypt' namiotu, z Chin — szkło porcelana, tkani­ ny — dzwonki krów, kamień kTÍr, h í ř t a , z a ! а ГкГво?п ?ск?ubiór w ó r y na wodę,' p Z o i in. Uwagi sprzedają owce i bydło na mięso ry rze, £ l a z o g da a P a t e ra wy ksz t ¿ najazdy S - w S Ł ó w XV— S c łodzie, E t n o g r a f i a p o l s k a , t. X I I rabun- r eona w X V I w. broń S o w T w S 1 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 245 kania, wreszcie rozmaite przedmioty użytku osobistego (sztylet, krze­ siwo, fajka, tabakierka, biżuteria, ozdoby uprzęży) oraz podstawowe instrumenty muzyczne, wskazuje dowodnie na powtarzalność i daleko posuniętą jednolitość wytworów kultury materialnej na ogromnych przestrzeniach feudalnego państwa mongolskiego . Można zatem przyjąć, że stosunkowo nikłej dynamice przemian tradycyjnej kultury aratów odpowiada zarazem daleko posunięta uni­ fikacja terytorialna. Mobilność przestrzenna ludów stepowych była nie­ wątpliwie jednym z ważniejszych czynników wpływających na ten charakter kultury. Istotne również znaczenie miały silne ograniczenia możliwości wytwórczych w ramach gospodarki pasterskiej i wynika­ jące z niej uzależnienia nabywcze, dodajmy — z tych samych ośrodków produkcji towarowej. Jeśli jednak przyjmiemy, że oprócz osiadłości i samowystarczalności wytwórczej ważnym czynnikiem wpływającym na zróżnicowanie terytorialne w kulturze są więzi lokalne i ponadlokalne, wówczas można sugerować, że dopiero dzisiaj, przy istnieją­ cym stabilnym systemie terytorialnej organizacji somonów, ich względ­ nej samodzielności w inicjatywie gospodarczej i społecznej, mogą kształtować się podstawy owych różnic terytorialnych. Specjalizacja w określonej dziedzinie wytwórczości, doświadczenia w działalności kulturalno-oświatowej i artystycznej mogą stanowić okazję wyrażania właściwych aspiracji społecznych i zarazem utrwalić się w sferze fak­ tów kultury materialnej . Wiadomo, że ludność Mongolii do czasów rewolucji socjalistycznej podlegała procesom różnicowania społecznego. Między warstwami ów­ czesnego społeczeństwa występowały różnice znaczenia w systemie władzy, przywilejów prawno-politycznych, nie mówiąc o pozycji ma­ terialnej wyrażającej się w ilości posiadanych stad. Niemniej jednak wszystkie te różnice osłabione były przez wyjątkowo niski poziom sił wytwórczych oraz ogromną labilność stanu posiadania. Ostra zima spowodować mogła znaczny ubytek stada i gwałtowne zubożenie jego właściciela. Nadto w ostatnim okresie panowania mandżurskiego ogromnie wzrosła liczebnie warstwa książąt choszuńskich i dworzan, a jednocześnie osłabiona została ich siła ekonomiczna. Było to w y n i ­ kiem świadomej polityki zaborcy, który nadawał nowe tytuły, kory­ gował granice księstw, powodując waśnie i zatargi pomiędzy książęta33 34 3 3 К. W. W j a t к i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj Respubliki, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. Ch. Mikłucho-Makłaja", t. 60: 1960, s. 159—232; A . R. T a s , Mongolia śladami nomadów, Warszawa 1965. Liczne przejawy procesu terytorialnego różnicowania się kultury można obserwować już dzisiaj. Przykładem może być somon w Charchorinie i blisko położony w Daszinczilen. 3 4 �DANUTA 246 MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 17. Składy pasterzy w centrum somonu Bajan Fot. J . Olędzki 1966 mi mongolskimi. Pod koniec panowania mandżurskiego niektórzy ksią­ żęta byli ubożsi niż zwykli a r a c i . Jest rzeczą niezwykle charaktery­ styczną, że w ówczesnym społeczeństwie mongolskim nie nastąpił — tak jak w innych układach feudalnych — rozwój dwu odrębnych nur­ tów kulturowych: ludowego i elitarnego. Występowały oczywiście różnice w stanie posiadania dóbr materialnych. Nie miały one jednak charakteru różnic jakościowych. W tradycyjnej kulturze nie wykształ­ cił się ani typ mieszkania, sprzętów, ani ubioru, zaprzęgu czy nawet drobnych przedmiotów użytku osobistego, które byłyby przywilejem warstw najwyższego szczebla hierarchii społecznej. I możnowładca, i arat mieszkali w jurcie. Ich mieszkania różniły się wielkością, stop35 3 5 D y n o w s к i, op. cit. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 247 niem zadbania, bogactwem sprzętów. Stosunkowo najlepszym wskaź­ nikiem charakteru tych różnic są wytwory artystyczne, nie wyłącza­ jąc sztuki użytkowej. Wyroby artystyczne, takie jak sztylety, krzesiwa, tabakierki, naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju, nie różniły się stylem. W wielu przypadkach trudno nawet mówić o różnicy w tworzywie. Właściwie tylko stopień pracochłonności w wykonaniu odpowiednich wytworów może być świadectwem ich odmiennych war­ tości. Fakty te wskazują na stosunkowo wysoki poziom możliwości na­ bywczych szerokich rzesz aratów. Wskazują one również na szczególny układ zależności, jaki występował między gospodarką feudalizmu ste­ powego Mongolii a sąsiednimi krajami o zróżnicowanych, rozwiniętych strukturach gospodarczych. Wymiana towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet Indiami, Iranem miała tradycje wybiegające głęboko w przeszłość Mongolii. W X I X w. nastąpił ponadto rozwój stosunków handlowych ' i przemysłowych z Imperium Rosyjskim . Nie ulega też wątpliwości, że ważną rolę w wymianie towarowej pełniły rodzime ośrodki wytwórczości rzemieślni­ czej. Wszelako jednak nie miały one do X I X w. oparcia w miejskich skupiskach ludności. Brak ukształtowanych organizmów miejskich nie sprzyjał rozwojowi rzemiosła, nie sprzyjał kształtowaniu się w y t w ó r ­ czości odpowiadającej szerokiej skali potrzeb i możliwości nabywczych. Demokratyzm tradycyjnej kultury społeczeństwa Mongolii, niezna­ jomość pojęć nierówności kulturowych, jakie towarzyszyły rozwojowi wielu formacji klasowych na świecie, ukształtował nawyki wysokich wymagań w zakresie przydatności dóbr materialnych. Fakt ten może mieć konsekwencje dla rozwoju współczesnego modelu kultury. Wydaje się, że dopiero w najnowszych czasach wystąpiły zarówno społeczne, jak i gospodarcze podstawy, które wpłynąć mogą na zmianę monolitycznego charakteru kultury Mongolii. Być może jesteśmy świadkami kształtowania się właśnie teraz procesów polaryzacyjnych w kulturze tego kraju. Przy egalitarnych założeniach socjalizmu wydawać się może paradoksalny fakt występowania dopiero w tym postępowym modelu ustrojowym mniej lub bardziej elitarnej kultury, a tym samym również kultury, którą łączyć możemy z pojęciem ludowej. Proces ten dokonuje się prawdopodobnie w kulturze wielu nowych państw, w szcze­ gólności wyzwolonych krajów Azji, A f r y k i czy Ameryki Południowej. Niemniej szczególna zupełnie struktura demograficzna Mongolii, ukształ­ towana w ostatnich kilkudziesięciu latach, jest wyjątkowo sprzyjającym momentem dla wystąpienia wspomnianych różnic w kulturze. Na nieco większą aniżeli milion ludność Mongolii blisko 300 tys. zamieszkuje Ułan 36 3 6 D y n o w s к i, op. cit. �248 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 18. Plakat z fotografią radzieckich kosmonautów obok naczynia z kadzidłem w mieszkaniu lamy. Klasztor Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 Bator. Nawet przy tak nowoczesnych środkach przekazu, jak radio, szkoła, prasa — społeczność miejską Ułan Bator izolują od pozostałej ludności ogromne obszary tego kraju. Najważniejsze jednak, że w ułanbatorskim zespole osiedleńczym zaistniały szerokie możliwości wykształ­ cenia się znacznej grupy ludności o odrębnym poziomie i stylu życia �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 249 aniżeli szerokie rzesze społeczeństwa. Do grupy tej zaliczyć trzeba przede wszystkim środowisko pisarzy, artystów, ludzi nauki, dziennikarzy i być może również część pracowników instancji centralnych. Środowisko to znajduje znacznie szersze i ściślejsze powiązania z ogólnoludzkim dorobkiem kulturowym. Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswojenia rodzimej tradycji kulturowej. Jednocześnie zwraca uwagę fakt, że instytucje zajmujące się reaktywowaniem daw­ nych umiejętności rękodzielniczych (artele rękodzieła artystycznego — odpowiednik naszej CPLiA) znajdują się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i zainteresowań ze strony mas pasterskich „ludowymi wytwo­ rami". Mongolskie spółdzielnie rękodzieła artystycznego wytwarzają ozdobne nabijane srebrem siodła, malowane elementy jurt, wielkich roz­ miarów naczynia fajansowe na kumys, specjalne srebrne czarki i wresz­ cie makatki-aplikacje . Jeśli z tradycji muzycznych, dzięki specjalnie układanym programom radiowym, działalności teatru i innych instytucji korzysta w jednakowej mniej więcej mierze całość społeczeństwa mon­ golskiego, to wymienione wyżej wytwory skierowane są prawie wyłącznie do odbiorcy ze stepu, do ludności pasterskiej. W środowisku miejskim wytwory te nie znajdują uzasadnienia utylitarnego. Ich znaczna wartość materialna nie pozwala też, by mogły pełnić jedynie funkcje dekoracyjne. 37 ZAKOŃCZENIE W rozważaniach nad inwentarzem kultury materialnej pasterzy mon­ golskich skoncentrowaliśmy naszą uwagę nie tyle na formach wytworów, ile na czynnikach określających jego charakter i zakres. Najpierwotniejszą determinantą tego inwentarza jest samo środowisko przyrodnicze. Z nim bowiem wiąże się występowanie gatunków zwierząt nadających się do udomowienia, dostępność lub niedostępność pewnych surowców, ono określa trasy wędrówek i częstość przemieszczeń. Fakt nomadyzmu decyduje o konieczności zakresowego ograniczenia dóbr materialnych i narzuca wytworom pewne formy. Muszą one mia­ nowicie składać się z elementów łatwych do dekomponowania i po­ nownego składania w całości (czego klasycznym przykładem jest jurta), muszą być łatwe do transportowania. Zastanawialiśmy się nad czynnikami, które ujednolicały inwentarz kulturowy pasterzy mongolskich, a jednocześnie różniły ich wyraźnie od sąsiadów. Wskazywaliśmy na szczególny charakter zróżnicowania spo­ łecznego, polegającego raczej na zajmowaniu odmiennych pozycji w sy3 7 Na podstawie wytwórczości spółdzielni rękodzieła artystycznego w Bator, w y s t ę p u j ą c e j pod nazwą Ułaazangmin Artel Czgijłdber Chortołoł. Ułan- �250 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ stemie władzy i prestiżu społecznego niż na wyraźnie ustabilizowanych statusach ekonomicznych, co tłumaczy się labilnością bazy gospodarczej. Niwelująco na inwentarz kultury materialnej wpływał też szeroko roz­ winięty system informacji na ogromnych obszarach tego kraju oraz po­ wszechność religii lamaistycznej. W procesie współczesnych przeobrażeń akcentowaliśmy przede wszyst­ kim załamanie się tradycyjnego biernego przystosowania do środowiska naturalnego i wiążącej się z t y m swoistej symbiozy człowieka z przyrodą. Ta programowa zmiana stała się możliwa dzięki włączeniu Mongolii w system wymiany z innymi państwami socjalistycznymi o odmiennych strukturach ekonomicznych: z ZSRR, Chinami, Wietnamem. Nadto w obrębie własnego systemu ekonomicznego rozwijano planowo rolnictwo, rzemiosło, elementy przemysłu, tworzono usługi techniczne dla gospodarki pasterskiej. Pasterstwo pozostaje dziś nadal dominującym sposobem gospodarowania, określającym w znacznym stopniu charakter kultury tego kraju, jednakże system ekonomiczny Mongolii można teraz lokować już znacznie wyżej na proponowanej przez nas linii continuum samowy­ starczalności. Względne uniezależnienie się od lokalnych surowców, jakie stwierdzamy na terenie współczesnej Mongolii, nie zawsze łączy się z radykalną zmianą form wytworów. Formy muszą bowiem nadal pozo­ stawać przystosowane do warunków środowiska geograficznego i bytowa­ nia koczowniczego. Aktywizacja stosunku człowieka do środowiska naturalnego wpro­ wadza pewne charakterystyczne zmiany, łączące się z pojęciem kraj­ obrazu kulturowego. Chodzi t u o takie akcenty przestrzenne, jakie stwa­ rza rolnictwo, gospodarka łąkowa połączona z sianokosami czy budowanie ogrodzeń zimowych. Z problematyką charakteru zróżnicowania społecznego łączy się kwe­ stia dostępu do inwentarza kulturowego. Otóż tradycyjne społeczeństwo mongolskie zróżnicowane było pod względem pozycji społecznych, a także stanu posiadania, lecz system ekonomiczny był homogeniczny, co w re­ zultacie przyczyniło się do tego, że w inwentarzu materialnym występo­ wały raczej różnice typu ilościowego niż jakościowego. Dzisiejsze de­ mokratyczne społeczeństwo mongolskie zlikwidowało hierarchiczny układ społeczny, ukształtowało się natomiast zróżnicowanie zawodowe jako wynik powstawania heterogenicznego systemu ekonomicznego. W związku z t y m dziś dopiero obserwujemy różnice w inwentarzu materialnym ludności, jakkolwiek nie łączą się one na ogół z istotnymi różnicami w zamożności. W związku z wykonywanym zawodem czy tylko podzia­ łem pracy w obrębie zawodu inaczej kształtuje się też dostępność aratów do tego zasobu wytworów kultury materialnej, który jest własnością kolektywną. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 251 Danuta Markowska, Jacek Olędzki, Zofia Sokolewicz SOME CHANGES IN T H E TRADITIONAL CULTURE INVENTORY OF MONGOLIAN SHEPHERDS Summary This outline is grounded on the results of research work carried on in Mon­ golia by Polish ethnographic expeditions in 1965—1966. The analysis of the Mongolian cultural inventory was limited to that of the material culture, only because of its belonging to the sphere of human activities which are the easiest to be visually caught. The Authors write about the sources they used and the methods of collecting materials. They also specify the definitions appearing in their work. Part I of the paper presents an attempt at the typology of the known shepherd cultures in consideration of the character of their material inventory. After remarks about the most important typologies in the existing literature of the subject, the Authors show their own efforts in this respect and they consider the possibility of establishing a scale of shepherd cultures. On this background they speak about the general typological features of the shepherd material culture inventory and its place among the various shepherd cultures. Part I I concentrates on the relation between the needs of the Mongolian society and the inventory of their material culture. The paper presents a model of the traditional material culture and the trends of its modern changes. Part I I I comprises considerations about the factors of time, space and social differentiation in the inventory of the material culture of Mongolian shepherds. In reflections on the material culture inventory attention was paid rather to factors defining the character and the scope of objects under consideration than to their shape. The most primordial determinant of this inventory is its natural medium, with which is connected either the presence or the absence of kinds of animals fit to domestication, of accessible or inaccessible raw materials; it is the natural medium which in the traditional culture determines the routes and the frequency of migrations. The nomadism results in a compulsory limitation of the range of material goods and imposes certain shapes and features of the produced articles, which must consist of elements easily dismantled and as easily assembled — the classical example is the yourta — and must be fit for transport. Much attention is paid to factors which gave uniformity to the material culture inventory of Mongolian shepherds and at the same time differentiated them from their neighbours. The Authors lay stress on the special character of the social differentiation consisting rather in different positions in the authority system and in social prestige than in a strictly stabilized economic status, which is explained by the precariousness of the economic base. The information system, widely developed on the enormous areas of that country and the universal prevalence of lamaism exerted a levelling influence on the inventory of the material culture. In the process of modern changes stress is laid first of all on the collapse of the traditional passive adaptation to the natural surroundings and the rele­ vant special symbiosis of man and nature. Change in this respect was possible �252 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ owing to adhesion of Mongolia to the interchange system embracing other socialist countries of different economic structure — the USSR, China, Viet-Nam and some European countries. Moreover, within the compass of the Mongolian economic system, planned endeavours were made aiming at the development of agriculture, handicraft, industry elements, technical services for the shepherd economy. Shepherding is still the main economic means which determines the character of the Mongolian culture. However, nowadays the Mongolian economic system can be much higher located on the line of autarchy continuum we pro­ pose. The relative independence from local raw materials to be observed in modern Mongolia is not always connected with a radical change of the shape of products, which must as in the past be adapted to the geographical environment and the conditions of nomad life. The more active relation of man to his natural surroundings causes some characteristic alterations in the cultural image of Mongolia — new aspects created by agriculture, culture of meadows and haymaking, building of winter shelters for domestic animals. The problems of social differentiation are connected with the question of the access to the cultural inventory. The Mongolian society was traditionally differentiated according to social position and property; however, the economic system was homogeneous. In consequence, differences in the inventory of the material culture were rather quantitative and not qualitative ones. The modern democratic Mongolian society has liquidated the hierarchic social system and has formed a differentiation on the base of profession, as a result of the appearance of a heterogenic economic system. In consequence, now only we note differences in the material inventory of the population, generally indepen­ dent of differences in wealth. The access to the products of material culture, constituting a collective property of the society, is also changed, as it depends now on the profession of the individual or on work he performs within the range of his profession. Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb6a823ae01876dd5ba2e92ded1d247f.pdf dd4d51256ccf406d3bab3a5dedba4ec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6642 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource niematerialne dziedzictwo kulturowe UNESCO - konwencja 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6210 Title A name given to the resource Niematerialne dziedzictwo kulturowe: doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. Część 2 Description An account of the resource 237 s.; il.kolor. Creator An entity primarily responsible for making the resource Schreiber, Hanna (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Narodowy Instytut Dziedzictwa Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE pod redakcją Hanny Schreiber 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Tytuł Niematerialne dziedzictwo kulturowe: doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju. Redaktor naukowy Hanna Schreiber Recenzent Andrzej Rottermund Redakcja i korekta językowa Aleksandra Zych, Hanna Schreiber Korekta techniczna Aleksandra Zych Tłumaczenie LIDEX Projekt graficzny oraz skład Magdalena Piotrowska-Kloc, Printomato © 2017 Narodowy Instytut Dziedzictwa ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa ISBN 978-83-63260-94-1 Wydrukowane przez Łódzkie Zakłady Graficzne Artykuły zebrane w niniejszym tomie przedstawiają opinie ich autorów i n ​ ie reprezentują oficjalnego stanowiska instytucji, w których ci pracują, w szczególności stanowiska Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. �PRZEDMOWY Niematerialne dziedzictwo kulturowe w sercu zrównoważonego rozwoju . . . 12 Timothy Curtis Słowo wstępne . . . 16 Magdalena Gawin Przedmowa . . . 20 Chen Fafen Narodowy Instytut Dziedzictwa w procesie wdrażania w Polsce postanowień Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 26 Małgorzata Rozbicka Słowo wstępne z okazji otwarcia I Forum Eksperckiego Chiny – Europa Środkowa i Wschodnia na temat ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego . . . 34 Leszek Zegzda Kraków i jego dziedzictwo wobec Europy . . . 40 Jacek Purchla �4 ARTYKUŁY OTWIERAJĄCE Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: globalna kampania i jej realizacja w Chinach . . . 52 An Deming Polskie doświadczenia w zakresie wdrażania Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 70 Jan Adamowski CZĘŚĆ 1. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I DOBRE PRAKTYKI W JEGO OCHRONIE Polityki i praktyki mające na celu ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chorwacji. Realizacja Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku na terenie Chorwacji . . . 86 Mirela Hrovatin, Martina Šimunković Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Łotwie: wkład organizacji pozarządowych . . . 102 Gita Lancere, Anita Vaivade Niematerialne dziedzictwo kulturowe na Litwie . . . 116 Vida Šatkauskienė, Loreta Sungailienė, Skirmantė Ramoškaitė Realizacja Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terenie Węgier . . . 134 Eszter Csonka-Takács, Vanda Illés �5 CZĘŚĆ 2. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE: BADANIA I DOKUMENTACJA Strategia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego Republiki Czeskiej . . . 150 Martin Šimša Estoński rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypadek drzew krzyżowych . . . 164 Marju Kõivupuu Niematerialne dziedzictwo kulturowe Albanii i wyzwania związane z tworzeniem krajowej ewidencji oraz listy zjawisk i elementów . . . 178 Silva Breshani, Arta Dollani Ambiwalentność systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Macedonii . . . 198 Welika Stojkowa Serafimowska, Iwona Opetczeska Tatarczewska Wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Serbii: dokumentacja Krajowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Muzeum Etnograficznym w Belgradzie . . . 212 Danijela Filipowić Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Bośni i Hercegowinie . . . 230 Milica Kotur Realizacja Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Słowacji . . . 242 Eva Ryšavá-Záhumenská �6 Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Bułgarii . . . 256 Ałbena Georgiewa Dokumentacja jako forma ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chinach: praktyka i doświadczenia . . . 272 Deng Xuechen CZĘŚĆ 3. BUDOWANIE SYSTEMU OCHRONY NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO – OBECNE WYZWANIA Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii: sytuacja obecna i perspektywy na przyszłość . . . 282 Marta Nedelcu Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii i działalność Koordynatora . . . 296 Nena Židov Sieci ekspertów ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Węgrzech . . . 310 Eszter Csonka-Takács Niematerialne dziedzictwo w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 316 Katarzyna Zalasińska Co mamy na myśli, mówiąc o „niematerialnym dziedzictwie kulturowym”? Przypadek wesela w Galiczniku . . . 324 Iwona Opetczeska Tatarczewska �7 Koncepcja „świętości świata” jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego w nowoczesnym świecie . . . 330 Vida Šatkauskienė Ochrona i przekazywanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przypadek Surwy w kontekście muzealnym . . . 342 Iglika Miszkowa Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce . . . 360 Waldemar Majcher, Paweł Onochin, Katarzyna Smyk CZĘŚĆ 4. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego – początek czy koniec zrównoważonego rozwoju? . . . 376 Eva Románková-Kuminková Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój: studium przypadku przestrzeni kulturowej Suiti na Łotwie . . . 398 Anita Vaivade Religijność potoczna jako element dziedzictwa niematerialnego w aspekcie zrównoważonego rozwoju . . . 408 Katarzyna Smyk �8 Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju. Przypadek budowania techniką suchego muru . . . 424 Mirela Hrovatin Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka . . . 440 Adina Hulubaş Przerwa w przekazie międzypokoleniowym – pytania i zagrożenia. Studium przypadku pieśni Głasoeczko, Republika Macedonii . . . 452 Welika Stojkowa Serafimowska PODSUMOWANIE Dziesięć spostrzeżeń z okazji 10-lecia wejścia w życie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku . . . 464 Hanna Schreiber Podziękowania . . . 504 Hanna Schreiber �CZĘŚĆ 3. BUDOWANIE SYSTEMU OCHRONY NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO – OBECNE WYZWANIA �282 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii: sytuacja obecna i perspektywy na przyszłość Marta Nedelcu* * �Radca w Ministerstwie Kultury i Tożsamości Narodowej (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale), Bukareszt, Rumunia, e-mail: marta.nedelcu@cultura.ro. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ...jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej w ciągu ostatniego roku było opracowanie zasadniczego instrumentu prawnego w obszarze dziedzictwa kulturowego, obejmującego także niematerialne dziedzictwo kulturowe – Tezele codului patrimoniului cultural (Podstawy kodeksu dziedzictwa kulturowego). W listopadzie 2016 roku odbyły się konsultacje społeczne, a wkrótce później podstawy te zostały zaaprobowane przez odpowiednie organy władzy publicznej. Omawiany dokument jest w istocie wstępnym etapem na drodze do opracowania Codul patrimoniului cultural (Kodeksu dziedzictwa kulturowego), mającego na celu zharmonizowanie ustawodawstwa krajowego z przepisami na szczeblu europejskim. Wprowadzenie Przez okres ostatnich trzech dziesięcioleci coraz większe grono specjalistów z całego świata wyrażało swoje obawy odnośnie do niekorzystnych konsekwencji postępującej globalizacji dla różnorodności kulturowej narodów, w tym szczególnie dla żyjącego dziedzictwa ludzkości rozumianego jako dynamiczne zjawisko ulegające nieustannym przemianom. Zwracali oni uwagę na konieczność zastosowania środków mających na celu zapewnienie ochrony i zachowania tego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. To właśnie w tym kontekście UNESCO podczas 32. sesji Konferencji Generalnej uchwaliło Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – pierwszy tego rodzaju instrument prawny o charakterze międzynarodowym. Już sam początek tekstu Konwencji stanowi wyraźnie, że �procesy globalizacji i przemian społecznych, chociaż tworzą nowe warunki dla dialogu między wspólnotami, powodują, podobnie jak zjawisko nietolerancji, poważne zagrożenie w postaci degradacji, wyginięcia i zniszczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zwłaszcza w przypadku braku środków na jego ochronę1. Nieco ponad dwa lata później, 29 grudnia 2005 roku, Rumunia ratyfikowała Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku2, stając się tym samym trzydziestym Państwem-Stroną tej Konwencji. 1 � onwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. (polskie tłumaczenie: http://niemateK rialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Tekst Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego). � Ustawa nr 410/2005 o ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu 17 października 2003 roku (Legea nr. 410 din 29 decembrie 2005 privind acceptarea Convenției pentru salvgardarea patrimoniului cultural imaterial, adoptată la Paris la 17 octombrie 2003, Monitorul Oficial [Dziennik Ustaw] nr 17, 9 stycznia 2006). 2 283 �284 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Warto jednak w tym momencie zaznaczyć, że istotne działania mające na celu zapewnienie ochrony żywego dziedzictwa podjęto w Rumunii już kilka dekad wcześniej. Najlepszym przykładem jest tutaj pierwsza inicjatywa w zakresie dokumentacji tradycyjnej kultury Rumunii, której autorem był Dimitrie Gusti (1880–1925), postać o fundamentalnym znaczeniu dla rumuńskiej kultury w okresie międzywojennym, założyciel Szkoły Socjologii w Bukareszcie, socjolog, filozof i esteta. Oparł on swoje badania na koncepcji, że jakiekolwiek próby naukowego zgłębienia istoty narodu muszą rozpocząć się od badania życia na wsi, będącego podstawą egzystencji Rumunów jako nacji. W 1925 roku Dimitrie Gusti rozpoczął szeroko zakrojoną kampanię, w ramach której interdyscyplinarne zespoły badaczy – socjologów, etnografów, geografów i innych ekspertów – przeanalizowały istotne przejawy życia wiejskiego. Dziesięć lat później ten imponujący projekt nabrał bardziej realnych kształtów w postaci Muzeum Wsi Rumuńskiej (Muzeul Satului Românesc), założonego w 1936 roku i będącego jednym z pierwszych skansenów w Europie. Mimo że początkowo celem projektu było prowadzenie badań naukowych, podczas badań terenowych członkowie zespołów naukowych zgromadzili liczne przedmioty o charakterze reprezentatywnym – meble, ceramikę, tekstylia, narzędzia – następnie zaś uznali, że najlepszym sposobem na ich zaprezentowanie zwiedzającym będzie umieszczenie ich we wnętrzach wiejskich domów pochodzących z różnych obszarów etnograficznych. Decyzja ta doprowadziła do powstania wioski w samym centrum Bukaresztu, zwanej Narodowym Muzeum Wsi im. Dimitrie Gustiego (Muzeul Național al Satului ‘Dimitrie Gusti’) (Gusti 2010). Na przestrzeni ostatnich stu lat zrealizowano szereg innych istotnych inicjatyw mających na celu zapewnienie ochrony i promocji żyjącego dziedzictwa Rumunii; działania te – a także zebrane w ich trakcie doświadczenia – stały się solidnym fundamentem dla ratyfikacji i wdrożenia Konwencji z 2003 roku. Krótkie wprowadzenie do historii i aktualnej sytuacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii Rumunia dzieli się na trzy regiony historyczne (patrząc od centrum kraju do jego zewnętrznych granic): obszar śródkarpacki ograniczony przez łuk Karpat, obszar położony na wschód od gór oraz tereny na południe od nich, z granicą na Dunaju – najdłuższej rzece Europy, oddzielającej region Karpat od Półwyspu Bałkańskiego. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania To właśnie specyficzne ramy geograficzne oraz historyczne miały decydujący wpływ na rumuńską kulturę oraz towarzyszący jej etos. Tożsamość Rumunii uformowała się jako mieszanka kultury dackiej oraz rzymskiej, choć różnego rodzaju wpływów było oczywiście więcej. W starożytności oraz średniowieczu najbardziej istotnymi czynnikami kształtującymi tutejszą kulturę stały się wpływy ludów słowiańskich oraz Cesarstwa Bizantyjskiego. Pierwsze, wyrażane przez środowiska naukowe, obawy co do dalszego losu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (folkloru) pojawiły się w drugiej połowie XIX wieku. Na szczególne uznanie zasługuje tutaj Bogdan Petriceicu Hașdeu (1838–1907), rumuński pisarz i filolog, który po raz pierwszy podszedł do zagadnienia folkloru od strony stricte naukowej, formując zasadnicze związki między tą dziedziną wiedzy a innymi obszarami nauki: historią, filologią i psychologią (Chiţimia 1968, 671–74). Wraz z upływem czasu powstawały rozmaite definicje tego wewnętrznie zróżnicowanego zjawiska, a do jego określenia sformułowano bogatą i różnorodną terminologię, przy czym każdy ze stosowanych terminów skupiał się na innym jego aspekcie. Intensywne dociekania badaczy w omawianej dziedzinie oraz niesłabnące zainteresowanie kwestią tego, jaka przyszłość czeka kulturę ludową oraz etnografię, przyczyniły się do powstania obszernych zasobów wiedzy na temat tożsamości narodu rumuńskiego. Różnorodny zasób tradycji, zwyczajów, obrzędów oraz praktyk społecznych można dzisiaj podzielić na 9 zasadniczych regionów etnograficznych: Transylwanię, Marmarosz, Kriszanę, Banat, Oltenię, Muntenię, Dobrudżę, Mołdawię oraz Bukowinę. Na terenie Rumunii działa szereg instytucji i organów rządowych i pozarządowych, operujących na szczeblu lokalnym oraz ogólnokrajowym i odgrywających – w sposób pośredni bądź bezpośredni – zasadniczą rolę w procesie zarządzania i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Kompetencje poszczególnych instytucji określone zostały w treści podstawowego aktu prawnego w obszarze NDZK, jakim jest Rozdział IV ustawy nr 26/2008 o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zgodnie z art. 17 tej ustawy Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale) odgrywa tutaj zasadniczą rolę, zajmując się „koordynacją na poziomie ogólnokrajowym działań instytucji publicznych odpowiadających za obszar niematerialnego dziedzictwa kulturowego”3. Wśród innych realizowanych zadań w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymienić należy opracowywanie polityki i strategii oraz udzielanie wsparcia finansowego insty3 � Legea nr 26 din 29 februarie 2008 privind protejarea patrimoniului cultural imaterial, Monitorul Oficial nr 168, 5 marca 2008. 285 �286 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doina © Instytut Etnografii i Folkloru „Constantin Brăiloiu”, Akademia Rumuńska. Tańce Lad w Rumunii, © Motoc Ioan. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania tucjom odpowiedzialnym za identyfikowanie, ochronę, konserwację oraz promocję niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terenie Rumunii. Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej udziela również wsparcia instytucjom zaangażowanym w proces wdrażania strategii ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Instytucją bezpośrednio odpowiedzialną za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest jednak Narodowy Instytut Dziedzictwa (Institutul Național al Patrimoniului), instytucja publiczna o znaczeniu ogólnokrajowym, podporządkowana Ministerstwu Kultury i Tożsamości Narodowej poprzez Departament Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej (Direcția Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale). Zgodnie z treścią art. 18 ustawy nr 26/2008 jego zasadnicze zadania to „inicjowanie i rozwijanie projektów oraz programów w zakresie zachowania, ochrony i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, „koordynowanie na poziomie metodologicznym działań instytucji kultury w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego” oraz „wdrażanie programów edukacyjnych w obszarze tradycyjnych przejawów kultury”. Jednak najważniejszym chyba obszarem działalności Departamentu Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej jest obsługa organizacyjna i zarządzanie Narodowym rejestrem niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zgodnie z postanowieniami Konwencji z 2003 roku (art. 13 – Inne środki ochrony) w roku 2008 władze Rumunii wyznaczyły organ właściwy do spraw ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego występującego na terytorium kraju: Narodową Komisję ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial). Komisja ta odgrywa istotną rolę w ramach działań związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jest to organ badawczy nieposiadający osobowości prawnej, podległy Ministerstwu Kultury i Tożsamości Narodowej. Organizację i funkcjonowanie Komisji oraz zasadnicze zadania przez nią realizowane określają przepisy zawarte w art. 13, 14 i 15 ustawy nr 26/2008 oraz w rozporządzeniu Ministra Kultury nr 2102/20144. Na tym etapie warto wymienić zaledwie kilka spośród rozlicznych zadań Komisji: „koordynowanie działań związanych z ochroną i promocją niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z polityką kulturalną Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej”, „opracowanie Narodowego Programu Ochrony”, „nadawanie tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, „przygotowywanie projektów krajowych ewidencji niematerialnego dziedzictwa kulturowego” oraz przygotowywanie wniosków nominacyjnych na listy NDZK prowadzone przez UNESCO. 4 � Ordinul Ministrului Culturii nr 2102 din 19.02.2014 privind organizarea şi funcţionarea Comisiei Naţionale pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 287 �288 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Oprócz wskazanych wyżej instytucji i organów wśród innych kluczowych instytucji i organizacji bezpośrednio zaangażowanych w proces ochrony NDZK na terenie Rumunii wymienić należy: Okręgowe Centra ds. Zachowania i Promocji Kultury Tradycyjnej (Centrele Județene pentru Conservarea și Promovarea Culturii Tradiționale), instytuty badawcze Akademii Rumuńskiej, uniwersytety prowadzące kursy w dziedzinie etnologii, muzea etnograficzne, instytucje kulturalne, stowarzyszenia zawodowe, organizacje pozarządowe, indywidualnych badaczy oraz osoby fizyczne prowadzące działalność w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wszystkie wskazane wyżej właściwe instytucje, organizacje oraz organy są aktywnie zaangażowane w proces ochrony, rozwoju i promocji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i wykonują swoje zadania w sposób komplementarny. Środki ochrony na szczeblu krajowym i międzynarodowym Jeden z pierwszych zastosowanych przez władze rumuńskie środków ochrony na poziomie ogólnokrajowym polegał na „identyfikacji i definiowaniu różnego rodzaju elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego występujących na terytorium kraju”, zgodnie z postanowieniami art. 11 Konwencji z 2003 roku. W ten sposób w 2008 roku nasz kraj zainicjował proces przygotowania dwóch ważnych instrumentów prawnych: Wykazu niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii (Repertoriu Național de Patrimoniu Cultural Imaterial, zwanej dalej „Wykazem”) oraz Narodowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Registrul Național al Patrimoniului Cultural Imaterial, zwanego dalej „Rejestrem”). W opinii jego twórców Wykaz stanowi „syntezę wszystkich zjawisk tradycyjnej kultury Rumunii” (Ministerul Culturii şi Identităţii Naţionale. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial 2009, 2014). Co więcej, jest to także najważniejsze narzędzie służące inwentaryzacji poszczególnych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii. Właściwym organem odpowiedzialnym za realizację całokształtu zadań w omawianym obszarze była Narodowa Komisja ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Ogółem powstać mają trzy tomy, sporządzone w języku rumuńskim oraz francuskim; do tej pory wydano już tom pierwszy i pierwszą część tomu drugiego. Pięć domen (dziedzin) wymienionych w tekście Konwencji z 2003 roku posłużyło jako punkt wyjścia w procesie tworzenia Wykazu; mając jednak na uwadze różnorodność i złożoność tradycyjnej kultury rumuńskiej, prowadzone prace �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania podzielono na kilka części tematycznych, przez co ostatecznie struktura Wykazu przedstawia się następująco: Tom pierwszy (2009) poświęcono czterem z pięciu działów wskazanych w treści Konwencji z 2003 roku; składa się on z dziewięciu rozdziałów tematycznych: artystyczne formy języka oraz tradycyjnych ustnych przejawów kultury; muzyka ludowa; taniec ludowy; zabawki dla dzieci i młodzieży; uczty, obrzędy i praktyki społeczne; tradycyjne praktyki w zakresie zapobiegania, kontrolowania i leczenia chorób; rzemiosło tradycyjne; potrawy tradycyjne; język. Tom drugi dzieli się na dwie części, z których każda poświęcona jest ostatniemu z pięciu działów: tom IIA (2014) służyć ma w założeniu usystematyzowaniu wiedzy na temat człowieka i wszechświata, wiedzy o ziemi, etnobotaniki oraz praktyk związanych ze światem zwierząt, podczas gdy tom IIB, obecnie w przygotowaniu, zawierał będzie opis elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego związanych z organizacją przestrzeni życiowej i środowiska. Tom trzeci wreszcie poświęcony ma być niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu mniejszości etnicznych zamieszkujących na terytorium Rumunii. W miarę jak Wykaz nabierał kształtów, informacje uzyskane za pośrednictwem kwestionariuszy rozpowszechnianych wśród lokalnych społeczności zostały poddane analizie porównawczej i uzupełnione danymi z powstałych wcześniej opracowań bibliograficznych i dokumentacyjnych, takich jak choćby Atlasul etnografic român (Atlas etnograficzny Rumunii), różnego rodzaju monografie, dokumentacje z badań terenowych, materiały z archiwów etnograficznych itd. Dwa opublikowane do tej pory tomy Wykazu dostępne są także w formie elektronicznej na oficjalnej stronie Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej Rumunii5. Zgodnie z przepisami art. 12 ustawy nr 26/2008 Narodowy rejestr NDZK składa się z następujących elementów: a) �lista elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które wyszły z użycia bądź popadły w zapomnienie; b) �lista elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego zagrożonych zniknięciem; c) �lista aktywnie praktykowanych elementów odzwierciedlających żywe niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. 5 �Tom I: www.cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol I franceza.pdf; tom IIA: www. cultura.ro/sites/default/files/inline-files/Repertoriu Patrimoniu Cultural Imaterial vol IIA romana si franceza_0.pdf (data dostępu: 30 listopada 2016). 289 �290 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wyrób ceramiki w Horezu, © Muzeum Chłopa Rumuńskiego. Ceramika z Horezu, © Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rumunia. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Drugim istotnym środkiem ochrony wdrożonym na szczeblu krajowym zgodnie z postanowieniami art. 13 Konwencji z 2003 roku było utworzenie serii instrumentów prawnych związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jak już wcześniej wskazano, ustawa nr 26/2003 o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego stanowi podstawowy instrument prawny w obszarze ochrony NDZK na terytorium Rumunii. Ustanawia ona ogólne ramy w zakresie identyfikacji, dokumentacji, badania, ochrony, zachowania, promocji, doskonalenia i rewitalizacji przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz ich przekazywania z pokolenia na pokolenie. Ustawa ta zawiera postanowienia dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego: definicje poszczególnych terminów i zwrotów (art. 2), zasadnicze cechy NDZK (art. 4), listę pięciu dziedzin (domen) NDZK, postanowienia dotyczące tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości (art. 7), wykaz środków ochrony NDZK (art. 9), postanowienia dotyczące Narodowego rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (art. 12) oraz określenie instytucji i organów odpowiedzialnych za ochronę NDZK (Rozdział IV). Wśród pozostałych instrumentów prawnych wymienić należy: • � Ustawę nr 410/2005 o ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przyjętej w Paryżu 17 października 2003 roku; • � Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2436/2008 w sprawie opracowania Narodowego Programu Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego6; • � Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2491/2009 o przyznawaniu tytułu Żyjącego Skarbu Ludzkości7 z późniejszymi zmianami i uzupełnieniami zawartymi w rozporządzeniu Ministra Kultury nr 2148/20138; • � Rozporządzenie Ministra Kultury nr 2102/2014 w sprawie organizacji i funkcjonowania Narodowej Komisji ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego; • �Ustawę nr 102/2015 w sprawie ustanowienia Narodowego Dnia Rumuńskiego Stroju Ludowego9. 6 � Ordinul Ministrului Culturii și Cultelor nr 2436 din 8.07.2008 privind elaborarea Programului naţional de salvgardare, protejare și punere în valoare a patrimoniului cultural imaterial. 7 �Ordinul Ministrului Culturii, Cultelor și Patrimoniului Național nr 2491 din 27.11.2009 pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 8 � Ordinul Ministrului Culturii nr 2148 privind modificarea alin. (1) al art. 11 din Anexa la Ordinul Ministrului Culturii Cultelor și Patrimoniului Național nr 2491 din 27.11.2009, pentru aprobarea Regulamentului de acordare a titlului de Tezaur Uman Viu. 9 � Legea nr 102 din 7.05.2015 privind instituirea Zilei Naționale a Costumului Tradițional din România, Monitorul Oficial nr 323, 13 maja 2015. 291 �292 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Zgodnie z postanowieniami Konwencji z 2003 roku władze Rumunii ustanowiły Narodowy Program Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Programul Național pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial), realizowany za pośrednictwem Narodowej Komisji ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego nr 2436/2008 w sprawie opracowania Narodowego Programu Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego wskazuje podstawowe kierunki realizacji Programu: • �dokumentacja, inwentaryzacja i badanie elementów NDZK oraz uzupełnianie Narodowego rejestru NDZK poprzez identyfikowanie społeczności, grup oraz jednostek podtrzymujących przy życiu poszczególne elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego; • �ochrona, zachowanie, promocja oraz przekazywanie kolejnym pokoleniom elementów NDZK w ramach specjalnych programów i projektów oraz w drodze współpracy bądź partnerstwa z różnego rodzaju instytucjami, organami bądź ekspertami; • �waloryzacja NDZK poprzez realizację projektów służących doskonaleniu istniejących ram legislacyjnych i administracyjnych; • �promowanie NDZK w drodze realizacji programów i/lub projektów oraz budowanie świadomości za pomocą kampanii społecznych i projektów wydawniczych; • �ochrona NDZK poprzez opracowywanie projektów i strategii regulacyjnych mających na celu udzielanie wsparcia społecznościom, grupom osób oraz jednostkom będącym depozytariuszami poszczególnych przejawów NDZK celem zapewnienia ochrony tych przejawów oraz zachowania ich dla przyszłych pokoleń; • �współpraca międzynarodowa w obszarze NDZK realizowana w drodze kooperacji z działającymi w tych samych obszarach instytucjami i organizacjami na terenie państw będących stronami Konwencji UNESCO z 2003 roku. Zgodnie z treścią art. 14 Konwencji z 2003 roku Państwa-Strony prowadzić będą „działania mające na celu rozwijanie potencjału w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. W tym względzie Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej, działając we współpracy z Regionalnym Centrum Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Europie Południowo-Wschodniej działającym pod auspicjami UNESCO i korzystając ze wsparcia Narodowego Muzeum Wsi im. Dimitrie Gustiego, zorganizowało narodowy warsztat pod tytułem „Wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie ogólnokrajowym”, który odbył się w Bukareszcie w czerwcu 2016 roku. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania W warsztacie wzięli udział przedstawiciele organizacji rządowych i pozarządowych, społeczności lokalnych i instytucji, a także indywidualni eksperci osobiście zaangażowani w proces wprowadzania postanowień Konwencji w życie. Warsztat nie tylko przyczynił się do dowartościowania ogólnokrajowych wysiłków mających na celu skuteczne wdrożenie Konwencji z 2003 roku, ale również dał głównym podmiotom działającym w obszarze NDZK możliwość wymiany cennych doświadczeń. „W celu zwiększenia widoczności niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz zwiększenia świadomości jego znaczenia” (art. 16 Konwencji z 2003 roku) władze Rumunii doprowadziły do wpisania na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości sześciu elementów; są to: „Taniec obrzędowy Căluş” (2008, wcześniej – w 2005 roku – uznany za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości); „Doina” (rumuńska liryczna pieśń ludowa, 2009); „Wyrób ceramiki w Horezu” (2012); „Colindat – kolędy bożonarodzeniowe wykonywane przez mężczyzn” (2013, wniosek wielonarodowy – Rumunia i Republika Mołdawii); „Tańce Lad – rumuńskie tańce ludowe” (2015) oraz „Tradycyjny wyrób kilimów w Rumunii i Republice Mołdawii” (2016, wniosek wielonarodowy koordynowany przez władze rumuńskie). Na ręce Komitetu Międzyrządowego przekazano jeszcze jeden wniosek nominacyjny, który ma zostać poddany ocenie w trakcie 12. sesji (2017): „Obchody dnia 1 marca” (wniosek wielonarodowy koordynowany przez władze rumuńskie, a opracowany wspólnie z Bułgarią, Macedonią oraz Republiką Mołdawii). W chwili obecnej trwają prace nad dwoma dalszymi wnioskami: „Bluzki z ozdobami altiţă” oraz „Oina – tradycyjna gra ludowa”; w pierwszym przypadku chodzi o tradycyjne bluzki damskie przyozdobione charakterystycznymi, haftowanymi elementami – są to kołnierz (fragment tkaniny okrywający klatkę piersiową oraz rękawy) znany jako altiţă, poziome bądź ukośne pasy na rękawach, brețară (przypominający bransoletę element podtrzymujący rękawy na nadgarstkach) oraz dodatkowy element plisowany – ozdobny pas pod altiţă. Z kolei oina to tradycyjna dyscyplina sportowa znana od XIV wieku, uprawiana w plenerze. Perspektywy na przyszłość Opisane powyżej inicjatywy w sposób znaczący wpłynęły na proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terytorium Rumunii. Mimo to jednak nadal istnieją kwestie wymaga- 293 �294 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju jące naszej pilnej uwagi. Główne wyzwania to w chwili obecnej niewystarczający poziom wiedzy na temat ram regulacyjnych oraz Narodowego Programu Ochrony NDZK, niejednoznaczność niektórych przepisów określających zakres obowiązków instytucji zaangażowanych w proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, zjawisko przyznawania przez władze lokalne dofinansowania na organizację wydarzeń promujących fałszywe przejawy dziedzictwa kulturowego, proces akulturacji prowadzący do rozmywania tradycyjnych wartości oraz niski poziom zainteresowania młodego pokolenia przejawami niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W tym względzie jednym z priorytetów Ministerstwa Kultury i Tożsamości Narodowej w ciągu ostatniego roku było opracowanie zasadniczego instrumentu prawnego w obszarze dziedzictwa kulturowego, obejmującego także niematerialne dziedzictwo kulturowe – Tezele codului patrimoniului cultural (Podstawy kodeksu dziedzictwa kulturowego). W listopadzie 2016 roku odbyły się konsultacje społeczne, a wkrótce później podstawy te zostały zaaprobowane przez odpowiednie organy władzy publicznej. Omawiany dokument jest w istocie wstępnym etapem na drodze do opracowania Codul patrimoniului cultural (Kodeksu dziedzictwa kulturowego), mającego na celu zharmonizowanie ustawodawstwa krajowego z przepisami na szczeblu europejskim. Co więcej, w 2016 roku Ministerstwo Kultury i Tożsamości Narodowej opracowało Strategię dla Kultury i Dziedzictwa Narodowego na lata 2016–2020. Projekt Strategii jest dokumentem zawierającym założenia polityki publicznej w perspektywie średniookresowej oraz informacje na temat strategicznej wizji i priorytetowych obszarów działania, obejmujących także obszar niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Bibliografia Chiţimia, Ion Constantin. 1968. „Bogdan Petriceicu Haşdeu”. W Istoria literaturii române, t. II. De la Scoala ardeleană la Juniméa [Historia literatury rumuńskiej, t. II. Od Szkoły siedmiogrodzkiej do Junimei], 644–705. Bucuresti: Editura Academiei Republicii Socialiste Romania. Gusti, Dimitrie. 2010. „Gânduri”. Jurnalul Național, 16 maja. Data dostępu: 30 października 2016. http://jurnalul.ro/ editie-de-colectie/dimitrie-gusti/ganduri-543918.html. Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2009. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu. I [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. Wykaz I]. Bucureşti: CIMEC – Institutul de Memorie Culturală. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Ministerul Culturii. Comisia Naţională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial. 2014. Patrimoniul cultural imaterial din România. Repertoriu IIA [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Rumunii. Wykaz IIA]. Bucureşti: Editura Etnologică. 295 �296 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii i działalność Koordynatora Nena Židov* * �Słoweńskie Muzeum Etnograficzne (Slovenski etnografski muzej), Lublana, Słowenia, e-mail: nena.zidov@etno-muzej.si. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Uważamy, że jest rzeczą niezmiernie ważną, aby dyskutować o możliwych konsekwencjach podejmowanych przez nas decyzji dotyczących przejawów dziedzictwa kulturowego i ich depozytariuszy, zasadności wpisu poszczególnych elementów dziedzictwa do Rejestru, uznania poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego za posiadające szczególne znaczenie oraz przygotowywania nominacji odnośnie do wpisów na Listę reprezentatywną UNESCO. Niematerialne dziedzictwo kulturowe – rozważania wstępne Dyskusje podejmowane w odpowiedzi na przyjęcie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego rozpoczęły się w Słowenii w 2004 roku. We współpracy ze Słoweńskim Narodowym Komitetem ICOM (Slovenski odbor ICOM), Instytutem Słoweńskiej Etnologii (Inštitit za slovensko narodopisje) oraz Instytutem Etnomuzykologii (Glasbenonarodopisni inštitut) – przy czym wskazać należy, że te dwa ostatnie są instytutami działającymi przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki (Znanstvenoraziskovalni center Slovenske akademije znanosti in umetnosti) – Słoweńskie Muzeum Etnograficzne (Slovenski etnografski muzej) zorganizowało dyskusję panelową poświęconą zagadnieniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Zdravič Polič 2004, 257). Uczestnicy panelu omawiali związki pomiędzy dziedzictwem materialnym i niematerialnym, analizując metodologie badawcze oraz znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla słoweńskich etnologów i folklorystów. Dyskusja ta została po części poświęcona również zagadnieniom terminologicznym, z uwagi na fakt, że pojęcie „dziedzictwo niematerialne” może być w języku słoweńskim wyrażone na wiele sposobów (np. nematerialna / neopredmetena / neoprijemljiva / neotipljiva / nesnovna dediščina) (Slavec Gradišnik 2004, 262). Jeszcze w tym samym roku w czasopiśmie „Etnolog”, wydawanym przez Słoweńskie Muzeum Etnograficzne, ukazał się pierwszy artykuł dotyczący powiązań pomiędzy materialnymi i niematerialnymi przejawami dziedzictwa w muzeach etnograficznych (Čeplak Mencin 2004), a także pierwsze tłumaczenia na język słoweński definicji przyjętych podczas Międzynarodowej Konferencji Specjalistów ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która odbyła się w Paryżu w 2002 roku (Smrke i Slavec Gradišnik 2004). 297 �298 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju W 2005 roku Instytut Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Słowenii (Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije) opublikował książkę pod tytułem Nesnovna kultura dediščina (Niematerialne dziedzictwo kulturowe), przedstawiającą najważniejsze składniki niematerialnego dziedzictwa kulturowego występujące na terenie Słowenii (Prešeren i Gorenc 2005). Publikacja ta miała na celu zwrócenie uwagi zarówno społeczności ekspertów w omawianej dziedzinie, jak i szerokiej publiczności na kwestię znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego, działanie na rzecz powstania woli politycznej do dokonania ratyfikacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz rozpoczęcie wdrażania konkretnych środków pozwalających na zapewnienie temu dziedzictwu ochrony (Koželj 2005, 11). Ratyfikacja i wdrażanie Konwencji UNESCO Od 2006 do 2008 roku Słoweński Instytut Etnologii działający przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki realizował projekt zakładający stworzenie Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego, stanowiącego integralną część Jednolitego rejestru dziedzictwa kulturowego. Celem projektu było stworzenie wytycznych dotyczących funkcjonowania Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii (Križnar 2008). W 2008 roku weszła w życie Ustawa ratyfikująca Konwencję w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego1, sama zaś Konwencja została wdrożona do krajowego porządku prawnego na mocy nowej Ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego2. Oprócz dziedzictwa ruchomego i nieruchomego uwzględniono w niej także niematerialne dziedzictwo kulturowe3. Zgodnie z przepisami ustawy, zadanie realizacji usług użyteczności publicznej związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostało powierzone Koordynatorowi ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Koordinator varstva nesnovne kulturne dediščine), na którym ciążą następujące obowiązki: identyfikacja, dokumentacja, badanie, ocena i interpretacja dziedzictwa niematerialnego; koordynacja i samodzielne składanie wniosków w sprawie wpisu poszczególnych składników dziedzictwa niematerialnego � Zakon o ratifikaciji Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije [Dziennik Urzędowy Republiki Słowenii] nr 2/2008, 8 stycznia 2008. 1 2 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), Uradni list Republike Slovenije nr 16/2008, 15 lutego 2008. �Pierwotnie określano je mianem „żywego dziedzictwa kulturowego”; w 2016 roku, zgodnie z propozycją przedstawioną przez Koordynatora, termin ten zastąpiono określeniem „niematerialne dziedzictwo kulturowe” (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1D) [Ustawa o zmianie ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego], Uradni list Republike Slovenije nr 32/2016, 6 maja 2016). 3 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania do krajowego rejestru; dostarczanie depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego porad w zakresie integralnej ochrony tego dziedzictwa; koordynacja pracy muzeów i instytutów zajmujących się ochroną dziedzictwa niematerialnego oraz związanych z nim przestrzeni kulturowych, a także realizacja innych zadań związanych z dziedzictwem niematerialnym, zlecanych przez Ministra Kultury4. Od 2009 do 2010 roku funkcję Koordynatora sprawował Słoweński Instytut Etnologii działający przy Centrum Badań Naukowych Słoweńskiej Akademii Nauki i Sztuki. Ustawa o ochronie dziedzictwa kulturowego stanowi podstawę dla funkcjonowania Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Register nesnovne kulturne dediščine), prowadzonego przez Ministerstwo Kultury. Dodatkowo, ustawa definiuje także kwestię ogłaszania przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego mających szczególne znaczenie ogólnonarodowe bądź lokalne5. Podczas gdy samo wpisanie danego składnika kultury niematerialnej do Rejestru nie niesie ze sobą jakichkolwiek konsekwencji prawnych dla depozytariuszy kultury, wskazanie tego elementu jako mającego szczególne znaczenie wiąże się z zastosowaniem określonych środków ochrony, udzieleniem wsparcia osobom podtrzymującym i praktykującym określone przejawy dziedzictwa kulturowego oraz zaangażowaniem się władz państwowych w ochronę obszaru mającego znaczenie z punktu widzenia zapewnienia przetrwania tego rodzaju elementów dziedzictwa (Kovačec Naglič 2012, 15–17). Koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego została także uwzględniona w treści Zasad funkcjonowania rejestru dziedzictwa kulturowego (2009)6 oraz Zasad dotyczących rejestru kategorii dziedzictwa i wytycznych w sprawie ich ochrony (2010)7. Słoweńskie Muzeum Etnograficzne jako Koordynator ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Słowenii Od 2003 roku Słoweńskie Muzeum Etnograficzne w swojej podstawowej misji, jaką jest ochrona materialnego dziedzictwa kulturowego oraz jego upowszechnianie i promowanie jego lepszego poznania, uwzględnia również kwestie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Smerdel 2003, 4 Zakon o varstvu kulturne dediščine (ZVKD-1), art. 98. 5 �Początkowo stosowano termin „żywe arcydzieło o znaczeniu lokalnym bądź ogólnonarodowym”; w 2016 roku zastąpiono go pojęciem „niematerialne dziedzictwo kulturowe o szczególnym znaczeniu lokalnym bądź ogólnonarodowym” (Zakon o spremembah in dopolnitvah Zakona o varstvu kulturne dediščine [ZVKD-1D]). 6 � Pravilnik o registru kulturne dediščine, Uradni list Republike Slovenije nr 66/2009, 21 sierpnia 2009. 7 �Pravilnik o seznamih zvrsti dediščine in varstvenih usmeritvah, Uradni list Republike Slovenije nr 102/2010, 17 grudnia 2010. 299 �300 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wyrób koronek klockowych w Szkole Koronki z Idrii, 2014. Fot. Nena Židov. Wielkanocne tańce i zabawy w Metlice, 2017. Fot. Nena Židov. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 25–26). Wiedza na temat tego ostatniego upowszechniana jest na terenie muzeum poprzez wystawy, wydarzenia, warsztaty dla dzieci i dorosłych, a także poprzez wykłady i seminaria. Na kwestie związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym kładziemy szczególny nacisk od 2011 roku, kiedy to na mocy decyzji Ministerstwa Kultury nasze Muzeum objęło funkcję Koordynatora. Aby móc realizować zadania Koordynatora, Muzeum zaproponowało utworzenie specjalnego Działu Dziedzictwa Niematerialnego posiadającego własną, dodatkową kadrę; mimo to do zadań związanych z kwestiami niematerialnego dziedzictwa kulturowego został przydzielony tylko jeden pełnoetatowy pracownik Muzeum. Z tego względu niektóre zadania w obszarze koordynacji realizowane są przez innych pracowników Muzeum, w szczególności przez kuratorów, którzy oprócz wykonywania swoich rutynowych działań uczestniczą także w pracach „nieformalnych” grup roboczych. Pracownicy Muzeum prowadzą też aktywne działania w terenie, starając się pielęgnować bądź ponownie nawiązywać kontakty z depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa kulturowego, udzielając im porad w zakresie jego ochrony, pomagając przy sporządzaniu podań w sprawie wpisu do Rejestru oraz prowadząc działania edukacyjne. Działalność depozytariuszy kultury jest dokumentowana za pomocą aparatów fotograficznych oraz kamer wideo. Działając we współpracy z depozytariuszami, Koordynator przygotowuje także propozycje oraz treść wpisów poszczególnych elementów dziedzictwa kulturowego do Rejestru, współuczestniczy w działaniach zorientowanych na identyfikację przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego o szczególnym znaczeniu, a ponadto uczestniczy w przygotowywaniu nominacji na listy UNESCO, za które odpowiada Ministerstwo Kultury. Przedstawiciele Koordynatora pozostają w kontakcie z instytucjami odpowiedzialnymi za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego za granicą oraz uczestniczą w różnego rodzaju konferencjach specjalistycznych poświęconych kwestiom niematerialnego dziedzictwa kulturowego zarówno w Słowenii, jak i w innych państwach. Działająca pod przewodnictwem Koordynatora Grupa Robocza, składająca się z ekspertów w dziedzinie niematerialnego dziedzictwa kulturowego pochodzących z różnych instytucji działających na terenie Słowenii (Ministerstwo Kultury, Instytut Etnomuzykologii, Departament Etnologii i Antropologii Kulturowej, Słoweński Komitet Narodowy ds. UNESCO), a także z innych specjalistów angażujących się w jej działania wedle potrzeby, odbywa posiedzenia trzy razy do roku, analizując inicjatywy dotyczące wpisów do Rejestru i przeprowadzając konsultacje z Koordynatorem oraz z Ministerstwem Kultury w zakresie identyfikacji elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego mających szczególne znaczenie, a także w sprawie decyzji dotyczących wniosków o wpis na którąkolwiek z list UNESCO. 301 �302 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Działając w charakterze Koordynatora krajowego, Muzeum przyczynia się do budowania świadomości społecznej na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W 2011 roku powstała specjalna strona internetowa (www.nesnovnadediscina.si), której celem jest dostarczanie informacji na temat procedury wpisu do Rejestru, działalności Koordynatora, aktualnych wydarzeń oraz publikacji dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Zawartość strony, dostępna także w języku angielskim, obejmuje między innymi zwięzłe opisy i fotografie elementów dziedzictwa wpisanych do Rejestru; niektórym z nich towarzyszą także prezentacje w formie nagrań wideo. Większość z tych prezentacji tworzonych jest przez działający w ramach naszego Muzeum Dział Filmów Etnograficznych. Muzeum zajmuje się ponadto promowaniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii, w szczególności tych jego elementów oraz ich depozytariuszy, które zostały wpisane do Rejestru, a także przejawów dziedzictwa uznanych za posiadające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym. Pragnąc zapewnić większą rozpoznawalność przejawów dziedzictwa wpisanych do Rejestru, podjęto decyzję o włączeniu logo Rejestru do zestawu elementów wchodzących w skład identyfikacji wizualnej Koordynatora; elementy te mogą być wykorzystywane przez depozytariuszy dziedzictwa kulturowego w przygotowywanych przez nich materiałach drukowanych, na stronach internetowych oraz na wytwarzanych przez nich produktach. Wpisane do Rejestru elementy dziedzictwa (wraz z depozytariuszami) są także prezentowane na wystawach organizowanych przez Muzeum. Na wystawie The Carnival Heritage of Slovenia (Dziedzictwo słoweńskich zwyczajów karnawałowych) w 2012 roku (Pukl, Valentinčič Furlan i Židov 2012, 258–59), na wystawie objazdowej Slavic Carnivals (Karnawał słowiański) zorganizowanej przez Forum Kultury Słowiańskiej i zaprezentowanej szerszej publiczności po raz pierwszy w czerwcu 2014 roku w siedzibie UNESCO w Paryżu (Rogelj Škafar i in. 2014), a także na wystawie Pust ima veliko obrazov (Karnawał o wielu obliczach) w Teatrze Lalek w Lublanie w 2015 roku zaprezentowano występy różnych zespołów karnawałowych. W 2012 roku ogłoszono włączenie „Tradycyjnych metod wyrobu kiełbasy kraińskiej” na listę dziedzictwa niematerialnego o szczególnym znaczeniu w wymiarze ogólnokrajowym; wydarzeniu temu towarzyszyła skromna wystawa poświęcona losom pewnego rzeźnika z Lublany, który wytwarzał kiełbasę kraińską (kranjska klobasa) w okresie międzywojennym (Dular 2013). Co więcej, podczas wystawy zatytułowanej Velikonočna dediščina Slovenije (Wielkanocne dziedzictwo Słowenii, 2013) zaprezentowano zwyczaje związane ze Świętami Wielkiej Nocy („Misterium Škofja Loka”, „Wykonywanie palemek wielkanocnych w mieście Ljubno”, „Zabawy wielkanocne z pisankami” oraz „Malowanie tradycyjnych pisanek w regionie Biała Kraina”). W 2014 roku otwarto wystawę zatytułowaną Tradicionalno izdelovanje papirnatih rož (Wyrób �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania tradycyjnych kwiatów z papieru), podczas której wytwórcy papierowych kwiatów mogli prezentować swoje produkty. W 2016 roku otwarta została wystawa zatytułowana Ribniško suhorobarstvo (Tradycyjne wyroby drewniane z Ribnicy), przedstawiająca różnego rodzaju wyroby rękodzielnicze wykonane z drewna. Wszystkie elementy dziedzictwa kulturowego, które zostały wpisane do Rejestru do 2014 roku, zostały zaprezentowane podczas wystawy zatytułowanej Nesnovna kulturna dediščina Slovenije skozi fotografijo (Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii w fotografii). Depozytariusze niematerialnego dziedzictwa kulturowego mają okazję do zaprezentowania się szerszej publiczności także podczas różnego rodzaju imprez publicznych. Przykładowo, od 2013 roku organizujemy turniej gry w pandolo, który odbywa się na Placu Muzealnym; uczestniczą w nim osoby dobrze znające tę tradycyjną dyscyplinę sportu (Zidarič 2014). Z kolei podczas obchodów dziesiątej rocznicy uchwalenia Konwencji zorganizowaliśmy na terenie Muzeum degustację tradycyjnych potraw, podczas której nasi goście mogli poznać depozytariuszy elementu dziedzictwa kulturowego, jakim jest sztuka kulinarna (Jerin 2013). Podczas Europejskich Dni Dziedzictwa w 2015 roku Muzeum zorganizowało, we współpracy z Konsorcjum Słoweńskich Ośrodków Rzemiosła (Konzorcij rokodelskih centrov Slovenije), pierwszy Slovenski Rokodelski Festival (Festiwal słoweńskiego rzemiosła), w którym udział wzięło ponad 40 rzemieślników oraz 9 ośrodków rzemiosła z całej Słowenii. W 2012 roku wydaliśmy Priročnik o nesnovni kulturni dediščini (Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego), mający na celu zapoznanie opinii publicznej z podstawowymi zasadami dotyczącymi niematerialnego dziedzictwa kulturowego wynikającymi z przepisów Konwencji UNESCO. Podręcznik zawierał ponadto informacje na temat inwentaryzacji, dokumentacji i ochrony dziedzictwa oraz przygotowywania wniosków o wpis na listy UNESCO, a także na temat procedur dokonywania wpisów do Rejestru krajowego (Jerin, Pukl i Židov 2012). W następnym roku wydano kalendarz opatrzony zdjęciami różnych elementów dziedzictwa oraz ich depozytariuszy, wpisanych do Rejestru w 2013 roku; wszyscy uwzględnieni w nim przedstawiciele dziedzictwa otrzymali jego egzemplarz. W 2015 roku ukazała się dwujęzyczna publikacja pt. Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) (Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii [2008–2015]), której celem było przedstawienie zagranicznym specjalistom w dziedzinie niematerialnego dziedzictwa kulturowego elementów dziedzictwa kulturowego wpisanych do Rejestru krajowego, budowanie świadomości znaczenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii oraz zachęcenie jego depozytariuszy do składania wniosków o wpis do Rejestru. Omawiana publikacja prezentowała 42 przejawy dziedzictwa kulturowego wpisane do Rejestru od 2008 roku do sierpnia 2015 roku, opatrzone krótkimi opisami oraz zestawem zdjęć (Jerin i Židov 2015). 303 �304 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Pochód Kurentów odwiedzający domostwa w miejscowości Markovci, 2015. Fot. Nena Židov. Wyrób sera trniči na płaskowyżu Velika Planina, 2013. Fot. Nena Židov. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Przedstawiciele Koordynatora uczestniczą w konferencjach specjalistycznych związanych z zagadnieniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego zarówno w kraju, jak i za granicą, a także samodzielnie organizują różne wydarzenia tego rodzaju. W 2012 roku Muzeum zorganizowało dwie dyskusje panelowe: jedną dotyczącą ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie krajowym i lokalnym oraz drugą poświęconą międzynarodowym badaniom wizualnym dotyczącym zwyczajów karnawałowych (Pukl, Valentinčič Furlan i Židov 2012, 259–60). W 2013 roku zorganizowaliśmy międzynarodową konferencję poświęconą promowaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego; dodatkowo opublikowaliśmy także dwujęzyczny tom pokonferencyjny (Jerin, Zidarič i Židov 2014). W 2014 roku zorganizowana została międzynarodowa konferencja poświęcona dokumentacji i prezentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego w formie filmowej; wystąpienia uczestników tej konferencji zostały następnie opublikowane w formie kolejnego dwujęzycznego wydawnictwa (Valentinčič Furlan 2015). Do końca października 2016 roku do istniejącego od 2008 roku Rejestru wpisano 56 różnych przejawów dziedzictwa kulturowego (Ministrstvo za kulturo 2016). Elementy dziedzictwa kulturowego podzielono na następujące grupy: wyrażenia i język (1), sztuki sceniczne (6), praktyki społeczne, rytuały i uroczystości (22), wiedza i praktyki dotyczące przyrody i wszechświata (3) oraz tradycyjne rzemiosło (24). Osiem elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego uznano za mające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym („Misterium Škofja Loka”, „Zapusty w miejscowości Cerkno”, „Zapusty w miejscowościach Drežnica i Drežniške Ravne”, „Wykonywanie palemek wielkanocnych w miejscowości Ljubno”, „Tradycyjne metody wyrobu kiełbasy kraińskiej”, „Pochody karnawałowe (Kurentowanie)”, „Wyrób słoweńskich koronek klockowych” oraz „Wyrób koronek klockowych w miejscowości Idrija”). W 2016 roku „Misterium Škofja Loka” zostało ponadto wpisane jako pierwszy słoweński element na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO. Rozważania końcowe Słoweńskie Muzeum Etnograficzne zajmuje się zagadnieniem niematerialnego dziedzictwa kulturowego na dwa sposoby: kontynuując zainicjowane wcześniej działania w omawianym obszarze oraz podejmując temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z duchem Konwencji UNESCO oraz zgodnie ze swoją rolą jako Koordynatora ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa 305 �306 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kulturowego (Židov i Jerin 2015). Stoimy na stanowisku, że muzea etnograficzne to instytucje doskonale nadające się do realizacji zadań w zakresie ochrony i upowszechniania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ponieważ w większym lub mniejszym stopniu mieści się to w zakresie działań tradycyjnie realizowanych przez muzea tego typu. Aktywność w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego daje nam ponadto wiele okazji do prowadzenia badań, pozwalając także na świeże spojrzenie na niektóre podstawowe koncepcje, takie jak dziedzictwo czy tradycja, wliczając w to także pojęcia, które zostały niejako odtworzone bądź też opracowane od nowa (Židov 2014, 158). Przepisy Konwencji wymagają od nas także szukania drogi pośredniej pomiędzy kwestiami politycznymi a działalnością specjalistyczną (Knific 2010, 129–31). Niektórzy słoweńscy eksperci są zdania, że istnieją kwestie dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które nadal wymagają odpowiedniego opracowania zgodnie z duchem Konwencji, a także w kontekście obowiązującego na terenie Słowenii ustawodawstwa i Rejestru krajowego (Židov 2014; Kunej 2015). Uważamy, że jest rzeczą niezmiernie ważną, aby dyskutować o możliwych konsekwencjach podejmowanych przez nas decyzji dotyczących przejawów dziedzictwa kulturowego i ich depozytariuszy, zasadności wpisu poszczególnych elementów dziedzictwa do Rejestru, uznania poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego za posiadające szczególne znaczenie oraz przygotowywania nominacji odnośnie do wpisów na Listę reprezentatywną UNESCO. Proces wdrażania Konwencji UNESCO stanowi niewątpliwie ogromne wyzwanie i zarazem wielką odpowiedzialność względem depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Być może nie wszyscy zaangażowani w niego eksperci mają wystarczającą świadomość odpowiedzialności, jaka na nich ciąży. Dodatkowo, Słowenia stale boryka się z problemem braku odpowiednio wykwalifikowanego personelu. Ponieważ zagadnieniami niematerialnego dziedzictwa kulturowego w duchu Konwencji z 2003 roku zajmuje się w Muzeum tylko jeden pełnoetatowy pracownik, zadania, jakie należy wykonać, nie mogłyby zostać zrealizowane bez współpracy ze strony kuratorów placówki. Co więcej, także i w Ministerstwie Kultury kwestiami niematerialnego dziedzictwa kulturowego zajmuje się niewielka liczba osób. Stoimy zatem na stanowisku, że w celu zrealizowania zadania, jakim jest dokonanie odpowiednich wpisów na listy UNESCO, konieczne jest pilne powiększenie tego zespołu. Działania prowadzone dotychczas przez Koordynatora niewątpliwie poskutkowały wzrostem świadomości na temat znaczenia zarówno samego niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii, jak i jego elementów oraz depozytariuszy wpisanych do Rejestru. Przedstawiciele dzie- �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania dzictwa kulturowego coraz częściej zainteresowani są tym, aby poszczególne elementy tego dziedzictwa zostały uwzględnione w Rejestrze albo uznane za mające szczególne znaczenie w wymiarze ogólnokrajowym; coraz chętniej angażują się także w podejmowanie starań o wpis na Listę reprezentatywną UNESCO. Co więcej, niematerialne dziedzictwo kulturowe stanowi już dzisiaj element programu edukacyjnego i jest przedmiotem szeregu realizowanych aktualnie projektów. Wiele lokalnych społeczności ma świadomość znaczenia, jakie dziedzictwo niematerialne posiada dla ich lokalnej tożsamości i rozpoznawalności. Bibliografia Čeplak Mencin, Ralf. 2004. „Neotipljiva kulturna dediščina: Unesco in etnografski muzeji [Niematerialne dziedzictwo kulturowe: UNESCO i muzea etnograficzne]”. Etnolog 14: 245–56. Dular, Andrej. 2013. „Mesarstvo skozi osebne in obrtne dokumente ljubljanskega mesarja: Josip Rozman – izdelovalec kranjskih klobas med svetovnima vojnama [Zawód rzeźnika w świetle osobistych i fachowych dokumentów rzeźnika z Lublany: Josip Rozman – wytwórca kiełbasy kraińskiej w okresie międzywojennym]”. Etnolog 23: 407–12. Jerin, Anja. 2013. „Obeležitev 10. obletnice Unescove Konvencije o varovanju nesnovne kulturne dediščine v Sloveniji [Obchody 10. rocznicy uchwalenia Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słowenii]”. Glasnik Slovenskega etnološkega društva 53 (1–2): 121–22. Jerin, Anja, Adela Pukl i Nena Židov, red. 2012. Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja, Tjaša Zidarič i Nena Židov, red. 2014. Promocija nesnovne kulturne dediščine: ob deseti obletnici Unescove Konvencije / Promotion of the Intangible Cultural Heritage: The 10th Anniversary of the UNESCO Convention [Promowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego: 10. rocznica Konwencji UNESCO]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Jerin, Anja i Nena Židov, red. 2015. Register žive kulturne dediščine Slovenije (2008–2015) / Register of the Intangible Cultural Heritage of Slovenia (2008–2015) [Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego Słowenii (2008– 2015)]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Knific, Bojan. 2010. „Folkloriziranje plesnega izročila: prostorske, časovne in družbene razsežnosti ljudskih in folklornih plesov [Folkloryzacja dziedzictwa tanecznego: przestrzenne, czasowe i społeczne wymiary folkloru i tańców ludowych]”. Etnolog 20: 115–34. 307 �308 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kovačec Naglič, Ksenija. 2012. „Sistem varstva žive kulturne dediščine v Sloveniji [System ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słowenii]”. W Priročnik o nesnovni kulturni dediščini [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Anji Jerin, Adeli Pukl i Neny Židov, 15–19. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. Koželj, Zvezda. 2005. „Nesnovna kulturna dediščina in njeno varstvo [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i jego ochrona]”. W Nesnovna kulturna dediščina [Niematerialne dziedzictwo kulturowe], pod redakcją Damjany Prešeren i Natašy Gorenc, 8–12. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Križnar, Naško, red. 2008. Register nesnovne dediščine kot del enotnega registra kulturne dediščine: zaključno poročilo [Rejestr niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako część Jednolitego rejestru dziedzictwa kulturowego: raport końcowy]. http://www.mk.gov.si/fileadmin/mk.gov.si/pageuploads/Ministrstvo/raziskave-analize/dediscina/CRP_register_nesnovne_dediscine_2008-10-15.pdf. Kunej, Rebeka. 2015. „Tanec a klobása – hmotná forma nehmotného kulturního dědictví, nebo naopak (Slovinské zkušenosti) [Taniec i kiełbaski: materialna forma niematerialnego dziedzictwa kulturowego lub vice versa (doświadczenia słoweńskie)]”. Národopisná revue 25 (3): 283–90. Ministrstvo za kulturo. 2016. „Seznam registriranih enot nesnovne kulturne dediščine [Lista elementów wpisanych do Rejestru niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Data dostępu: 23 października. http://www.mk.gov.si/ si/storitve/razvidi_evidence_in_registri/register_nesnovne_kulturne_dediscine/seznam/. Prešeren, Damjana i Nataša Gorenc, red. 2005. Nesnovna kulturna dediščina [Niematerialne dziedzictwo kulturowe]. Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije. Pukl, Adela, Nadja Valentinčič Furlan i Nena Židov. 2012. „Carnival king of Europe II: partnersko sodelovanje SEM v mednarodnem projektu [Karnawał król Europy II: udział SEM w międzynarodowym projekcie]”. Etnolog 22: 255–60. Rogelj Škafar, Bojana, Nina Zdravič Polič, Nena Židov, Adela Pukl i Anja Jerin. 2014. „Slovenia / Slovenija [Słowenia]”. W Slavic Carnivals: Feasts Connect the People [Słowiańskie karnawały: święta łączą ludzi], pod redakcją Andrei Rihter, 108–15. Ljubljana: Forum of Slavic Cultures. Slavec Gradišnik, Ingrid. 2004. „Mednarodni dan muzejev v Slovenskem etnografskem muzeju [Międzynarodowy Dzień Muzeum w Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. Etnolog 14: 260–66. Smerdel, Inja. 2003. „Smo stari ali mladi? [Czy jesteśmy starzy, czy młodzi?]”. Etnolog 13: 23–26. Smrke, Franc i Ingrid Slavec Gradišnik, tłum. 2004. „Besednjak neopredmetene kulturne dediščine [Słownik niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Etnolog 14: 267–71. Valentinčič Furlan, Nadja, red. 2015. Dokumentiranje in predstavljanje nesnovne kulturne dediščine s filmom / Documenting and Presenting Intangible Cultural Heritage on Film [Dokumentowanie i prezentowanie niematerialnego dziedzictwo kulturowego na filmie]. Ljubljana: Slovenski etnografski muzej. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Zdravič Polič, Nina. 2004. „Slovenski etnografski muzej in Unescova konvencija o varstvu neopredmetene kulturne dediščine [Słoweńskie Muzeum Etnograficzne i Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Etnolog 14: 257–59. Zidarič, Tjaša. 2014. „Pandolo: prijateljski turnir v tradicionalni istrski igri pred Slovenskim etnografskim muzejem [Pandolo: towarzyski turniej tradycyjnej istryjskiej gry przed Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. Etnolog 24: 275–78. Židov, Nena. 2014. „Nesnovna kulturna dediščina Slovenije: dileme v zvezi z njenim varovanjem v luči Unescove konvencije [Niematerialne dziedzictwo kulturowe Słowenii: dylematy dotyczące jego ochrony w duchu Konwencji UNESCO]”. W Interpretacije dediščine [Interpretacja dziedzictwa], pod redakcją Tatjany Dolžan Eržen, Ingrid Slavec Gradišnik i Nadji Valentinčič Furlan, 150–61. Ljubljana: Slovensko etnološko društvo. Židov, Nena i Anja Jerin. 2015. „Promotion of the intangible cultural heritage at the Slovene Ethnographic Museum [Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Słoweńskim Muzeum Etnograficznym]”. W Sharing Cultures 2015: Proceedings of the 4th International Conference on Intangible Heritage, Lagos, Portugal, 21–23 September [Sharing Cultures 2015: Materiały z IV Międzynarodowej Konferencji na temat Dziedzictwa Kulturowego, Lagos, Portugalia, 21–23 września], pod redakcją Sérgio Lira, Rogério Amoêda i Cristiny Pinhero, 329–35. Barcelos: Green Lines Institute for Sustainable Development. 309 �310 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Sieci ekspertów ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego na Węgrzech Eszter Csonka-Takács* * �Etnograf, dyrektor, Dyrekcja ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Skansen Węgierski (Szellemi Kulturális Örökség Igazgatóság, Szabadtéri Néprajzi Múzeum), Szentendre, Węgry, dr, e-mail: csonka-takacs.eszter@sznm.hu. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Do bazy ekspertów może zostać wpisany każdy, ponieważ uważa się, że każda osoba, która chce pomóc – czy to wspierając społeczności, czy też popularyzując zasady Konwencji z 2003 roku – może istotnie przyczynić się do jej wdrożenia. Aby zidentyfikować i udokumentować elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz opracować system ich ochrony i zachowania zgodnie z lokalną specyfiką, a także by ułatwić ich upowszechnianie, przekazywanie oraz dostęp do nich, niezbędna jest współpraca i wysiłek ekspertów. Dyrekcja ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Skansenie Węgierskim1 utworzyła na poziomie krajowym różne sieci, w tym Sieć Ekspertów, której zadania na szczeblu lokalnym są realizowane przez koordynatorów powiatowych. Jako zintegrowana instytucja zajmująca się ochroną dziedzictwa Skansen Węgierski jest w stanie gromadzić, dokumentować, archiwizować oraz stwarzać funkcjonalną interpretację dziedzictwa materialnego i niematerialnego, a także stawiać pytania2. Skansen posiada zróżnicowany zespół pracowników administracyjnych i fachowców (więcej informacji: Káldy i Nagyné Batári 2014). Jest ponadto dobrze funkcjonującym ośrodkiem wiedzy, który pełni różnorodne funkcje, począwszy od doradztwa w zakresie architektury ludowej, a skończywszy na szkoleniu nauczycieli i dyrektorów muzeów. W takich warunkach powstała społeczność oraz sieć specjalistów zajmujących się niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Do ich głównych celów należą: podnoszenie świadomości znaczenia ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, popularyzacja zasad Konwencji z 2003 roku, wspieranie wymiany infor- 1 Informacje na temat Dyrekcji, zob. Csonka-Takács 2010, 48. 2 Więcej informacji na temat Skansenu można znaleźć na stronie: skanzen.hu/en. 311 �312 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doktor Eszter Csonka-Takács w trakcie panelu z Iwoną Opetczeską Tatarczewską i dr Weliką Stojkową Serafimowską (po jej prawej) oraz Vandą Illés i prof. Jackiem Purchlą, przewodniczącym panelu, po lewej, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania macji na temat różnych działań i strategii związanych z ochroną dziedzictwa oraz promowanie różnorodności kulturowej wśród jak najszerszych kręgów społeczeństwa3. Struktura organizacyjna Zaangażowanie i aktywny udział kompetentnych ekspertów z wielu dziedzin ma fundamentalne znaczenie dla wdrożenia i realizacji różnorodnych zadań związanych z ochroną i zachowaniem elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Każdy ekspert wnosi swoją specjalistyczną wiedzę z danej dziedziny oraz uczestniczy w realizacji określonych zadań w swojej lokalizacji. Istnienie i funkcjonowanie dobrze zorganizowanej sieci ekspertów może znacznie ułatwić koordynowanie lokalnymi ekspertami z różnych dziedzin oraz wypełnienie zobowiązań państwa związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego na terytorium kraju zgodnie z postanowieniami Konwencji UNESCO z 2003 roku. „Wdrożenie przebiegałoby sprawniej dzięki sieci badaczy, kulturoznawców i przedstawicieli organizacji pozarządowych” (Csonka-Takács 2010, 50). Sieć ekspertów działająca na zasadzie dobrowolności Sieć Ekspertów na Węgrzech zrzesza osoby fizyczne, grupy i organizacje, które podejmują działania związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym na poziomie lokalnym. Jest to szeroka sieć, która została ustanowiona i funkcjonuje w oparciu o istniejące sieci organizacji pozarządowych oraz sieci instytucji naukowych, placówek oświatowych i instytucji kulturalnych oraz ich aktywnych członków działających na szczeblu lokalnym. Sieć Ekspertów składa się z członków pozarządowych organizacji kulturalnych, osób pracujących w ośrodkach kultury, centrach badawczych i placówkach oświatowych, osób zarządzających muzeami i zbiorami publicznymi, a także specjalistów w różnych dziedzinach związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Dysponuje ona również wszechstronną wiedzą o danej społeczności lub regionie, jego atrybutach i życiu kulturalnym. 3 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. (polskie tłumaczenie: http://niematerialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Tekst Konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego). 313 �314 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Sieć zrzesza: 1. �ekspertów naukowych (badaczy, muzeologów, pedagogów, studentów wyższych uczelni): wydziały uniwersyteckie oraz instytucje, muzea i ośrodki badawcze; 2. �członków odpowiednich organizacji pozarządowych z całego kraju: stowarzyszenia folklorystyczne, grupy rekonstrukcyjne, grupy zajmujące się tematyką patriotyczną oraz stowarzyszenia, które mają na celu zachowanie śladów osadnictwa; 3. �ekspertów ds. kultury (menedżerów kultury, kuratorów wystaw i publicznych kolekcji, kierowników archiwów i pedagogów): ośrodki kultury, archiwa, szkoły artystyczne. Eksperci są bezpośrednio zaangażowani w prace związane z ochroną dziedzictwa w poszczególnych społecznościach lub regionach, uczestnicząc w identyfikowaniu, mapowaniu oraz inwentaryzacji obiektów lokalnego dziedzictwa, promując opracowywanie i wdrażanie strategii ochrony takich obiektów, zachęcając społeczności do zgłaszania obiektów do Krajowej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Szellemi Kulturális Örökség Nemzeti Jegyzéke), udzielając wytycznych i wskazówek w procesie zgłoszeniowym, dostarczając informacje, podnosząc świadomość na poziomie lokalnym oraz zachęcając i pomagając w opracowywaniu lokalnych programów edukacyjnych, które promują poszczególne obiekty. Do bazy ekspertów może zostać wpisany każdy, ponieważ uważa się, że każda osoba, która chce pomóc – czy to wspierając społeczności, czy też popularyzując zasady Konwencji z 2003 roku – może istotnie przyczynić się do jej wdrożenia. Każdy ekspert musi wypełnić formularz, podając dziedzinę, w której się specjalizuje, oraz dane kontaktowe do zamieszczenia w publicznie dostępnej bazie danych, która znajduje się na stronie internetowej Skansenu poświęconej niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu4. Społeczności, które są zainteresowane zgłoszeniem elementu, oraz grupy organizujące imprezy mogą za darmo szukać w niej odpowiednich ekspertów. Koordynatorzy na szczeblu powiatów Dyrekcja korzysta z pomocy powiatowych sprawozdawców. Skansen stworzył taką sieć fachowców w oparciu o instytucje powiatowego systemu muzealnego, by koordynować i ułatwić promocję dziedzictwa i podnoszenie świadomości na jego temat oraz zapewnić profesjonalne doradztwo dla spo4 Patrz: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=szakmai_halozat_tagok. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania łeczności. Z każdego powiatu wybrano eksperta, najczęściej etnografa5, tworząc grupę fachowców, która pomaga w przekazywaniu informacji, kontaktowaniu się ze społecznościami i przygotowaniu zgłoszenia. Fachowcy udzielają profesjonalnych porad zainteresowanym społecznościom i organizują spotkania informacyjne z udziałem Dyrekcji, umożliwiając nawiązanie kontaktu pomiędzy zainteresowanymi stronami. Zadaniem powiatowych koordynatorów jest inicjowanie i koordynowanie dokumentowania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w swoich powiatach i regionach, organizowanie lokalnych forów i spotkań, przekazywanie informacji społecznościom, zapewnianie profesjonalnego doradztwa społecznościom, które tego potrzebują, nawiązywanie współpracy pomiędzy społecznościami a siecią ekspertów oraz utrzymywanie stałych kontaktów z Dyrekcją ds. NDZK. Dyrekcja zapewnia regularne szkolenia oraz sesje informacyjne dla koordynatorów powiatowych i organizuje 2–3 spotkania rocznie w celu wymiany pomysłów i doświadczeń oraz zapewnienia koordynacji określonych zadań. O ciężkiej pracy powiatowych sprawozdawców najlepiej świadczą elementy dziedzictwa, które zostały wpisane na Listę krajową w ostatnich latach6. Bibliografia Csonka-Takács, Eszter.2010. „The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage in Service of our Living and Surviving Tradition – Tasks and Opportunities in Hungary [Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w służbie naszej żyjącej i zachowanej tradycji – zadania i możliwości na Węgrzech]”. W Sustainable Heritage. Symposium on European Intangible Cultural Heritage, Budapest, April 23–24, 2010 [Zrównoważone dziedzictwo. Sympozjum dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego, Budapeszt, 23–24 kwietnia 2010 roku], pod redakcją Mihály Hoppál, 45–50. Budapest: European Folklore Institute. Káldy, Mária i Zsuzsanna Nagyné Batári.2014. „The Hungarian Open Air Museum and its Communities [Skansen Węgierski oraz jego społeczności]”. W Exhibit Your Culture. Community Learning in Museums and Cultural Organizations [Pokaż swoją kulturę. Edukacja środowiskowa w muzeach i organizacjach kulturalnych], pod redakcją Aniko Korenchy-Misz i Nikki Lindsey, 85–94. Budapest: CETAID Partnership. 5 �Lista koordynatorów jest dostępna na stronie internetowej: szellemikulturalisorokseg.hu/index0.php?name=f41_megyei_referensek. �Elementy wpisane na Krajową listę można znaleźć na stronie internetowej: szellemikulturalisorokseg.hu/index0_en. php?name=en_f22_elements. 6 315 �316 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo w systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce Katarzyna Zalasińska* * �Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, dr hab., e-mail: kasiazasińska@op.pl. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ...zintegrowane podejście do ochrony jest jednak nie tylko możliwe, ale wręcz pożądane. Niekiedy bowiem jedynie chroniąc materialne dziedzictwo (np. określone założenie przestrzenne), ochronić możemy dziedzictwo niematerialne (np. określone praktyki związane z danym miejscem). Stąd zachowanie tego krajobrazu, łącznie z uwzględnieniem środowiska naturalnego, stanowi niezbędny warunek ich ochrony. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 roku1 , weszła w życie 16 sierpnia 2011 roku. W wyniku złożenia dokumentów ratyfikacyjnych Polska stała się 135. państwem, które do niej przystąpiło. Warto jednak podkreślić, że już wcześniej niematerialne dziedzictwo było wpisane w system ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Jednak ani przed 2011 rokiem, ani po ratyfikacji Konwencji nie została uchwalona ustawa dedykowana wyłącznie ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przedmiotem niniejszego artykułu jest zasygnalizowanie miejsca niematerialnego dziedzictwa w obecnym systemie ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Na wstępie należy zauważyć, że ramy prawnej ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, tak materialnego, jak i niematerialnego, postrzegane powinny być przede wszystkim na tle Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku2. Odnosi się ona wprost do problematyki ochrony dziedzictwa narodowego (art. 5 Konstytucji RP), dziedzictwa kulturalnego (art. 6 ust. 2 Konstytucji RP) oraz dóbr kultury (art. 6 ust. 1 i art. 73 Konstytucji RP). Prawna ochrona dziedzictwa kulturowego znajduje swoje oparcie w preambule oraz przepisach art. 5, 6 i 73 Konstytucji RP. W uroczystym wstępie do Konstytucji RP czytamy: �wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do naj- 1 Dz.U. 2011 nr 172 poz. 1018. 2 Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483. 317 �318 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Profesorowie Katarzyna Zalasińska, Magdalena Gawin i Jacek Purchla podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania lepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom [wyróżnienie moje – K.Z.] wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku […]. Preambuła odnosi się w ten sposób do wartości, jaką jest dziedzictwo kultury, wskazując jednocześnie podstawowy cel jego ochrony, a więc zachowanie w jak najlepszym stanie oraz przekazanie przyszłym pokoleniom. Doprecyzowanie wartości chronionej, wskazanej w preambule, następuje we wspomnianym art. 5 Konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju” oraz w art. 6 ust. 1: „Rzeczpospolita Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju” i ust. 2: „Rzeczpospolita Polska udziela pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym”. Art. 5 Konstytucji RP stanowiący, że Rzeczpospolita Polska strzeże dziedzictwa narodowego, określa jeden z podstawowych celów państwa. Doprecyzowanie roli, jaką pełni dziedzictwo, znajduje się w art. 6 Konstytucji RP, który mówi o obowiązku upowszechniania go wśród społeczeństwa, przy zapewnieniu doń równego dostępu. Państwo zobowiązane jest również zapewnić ten dostęp Polakom zamieszkałym za granicą, w celu zachowania ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym. Art. 6 Konstytucji RP odnosi się do szerszej kategorii niż art. 5, jako że w przepisie tym chodzi o upowszechnianie i zapewnienie dostępu do kultury i jej dziedzictwa, a nie tylko „strzeżenie”, tj. troskę o zachowanie w nieuszczuplonym zakresie. Art. 5 i 6 Konstytucji RP należy zaliczyć do przepisów ogólnych, mających charakter normy aksjologicznej, wyznaczającej podstawowe i niezbywalne zadania państwa. W związku z powyższym należy uznać, że w świetle przepisów ustawy zasadniczej konstytucyjnym obowiązkiem państwa jest tworzenie warunków dla właściwej realizacji zadań z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego, w tym jego wytworów materialnych, jak i niematerialnych. Jednocześnie na tle art. 5 oraz art. 6 Konstytucji RP nie ma podstaw, aby ograniczać działanie niniejszych przepisów jedynie do dziedzictwa materialnego. Wynika z tego raczej dyrektywa łącznego postrzegania wszystkich elementów dziedzictwa, co wykluczać powinno fragmentację jego ochrony w prawie krajowym, choć jest to zjawisko obecne w prawie międzynarodowym (Schreiber 2016, 391–94). Oznacza to, że ochrona niematerialnego dziedzictwa posiada umocowanie konstytucyjne. Na poziomie ustawowym nie funkcjonują w Polsce przepisy bezpośrednio dedykowane ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niemniej jednak problematyka ta wpisana jest 319 �320 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju w ochronę zabytków oraz działalność instytucji kultury, w tym w szczególności muzeów. Przede wszystkim ochrona niematerialnego dziedzictwa jest elementem misji muzealnej, która zdefiniowana została w art. 1 Ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach3: �Muzeum jest jednostką organizacyjną nienastawioną na osiąganie zysku, której celem jest gromadzenie i trwała ochrona dóbr naturalnego i kulturalnego dziedzictwa ludzkości o charakterze materialnym i niematerialnym, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie korzystania ze zgromadzonych zbiorów. Oczywiście działalność muzeów, o czym mówi wyraźnie art. 2 ustawy o muzeach, sprowadza się głównie do gromadzenia zbiorów oraz katalogowania, naukowego opracowania, przechowywania, zabezpieczania i konserwacji, ale warto zwrócić w tym miejscu uwagę na pozostałe zadania, przy pomocy których muzea realizują swoją misję: • �urządzanie wystaw stałych i czasowych; • �organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych; • �prowadzenie działalności edukacyjnej; • �popieranie i prowadzenie działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę; • �udostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych i naukowych. Na szczególną uwagę zasługuje zadanie, jakim jest upowszechnianie kultury, pozwalające muzeum wyjść poza swoje klasyczne ramy i stać się instytucją pamięci, która w aktywny sposób wchodzi w procesy społeczne, wzmacniając ochronę dziedzictwa, w tym szczególnie jego niematerialnych przejawów. Muzea stały się więc nie tylko strażnikami zbiorów, w których zapisana jest tożsamość minionych pokoleń, ale zaczęły również odgrywać istotną rolę w zakresie edukacji, a także popierania i prowadzenia działalności artystycznej i upowszechniającej kulturę. Zaczęły one bowiem wypełniać lukę w obszarach, w których działalność innych instytucji (np. szkół, domów kultury) uległa osłabieniu bądź miejscami zanikła. Można również postawić tezę, że muzea, mimo swoich niewątpliwych problemów finansowych, zbudowały niezwykle silną pozycję w ramach systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, przejmując zadania daleko wykraczające poza klasyczną rolę muzeum. Innym elementem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego, którego funkcjonowanie ma wpływ na ochronę niematerialnego dziedzictwa w Polsce, jest regulacja z zakresu ochrony 3 Dz.U. 1997 nr 5 poz. 24 z późn. zm. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania zabytków. Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 2 Konwencji pojęcie „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” obejmuje „praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę, umiejętności – jak również związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową”, a więc obiekty materialne, nierzadko odpowiadające definicji legalnej zabytku, która ujęta została w słowniczku w art. 3 Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami4: �nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Przy czym art. 6 niniejszej ustawy doprecyzował, że zabytkami ruchomymi są, w szczególności, instrumenty muzyczne, wytwory sztuki ludowej i rękodzieła oraz inne obiekty etnograficzne, których zachowanie jest istotnym warunkiem przekazania niematerialnego dziedzictwa przyszłym pokoleniom. Nie ulega również wątpliwości, że na ochronę niematerialnego dziedzictwa wpływ ma także inny element systemu ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce. Warto bowiem pamiętać, że wiele zjawisk niematerialnego dziedzictwa wpisanych jest w określony krajobraz kulturowy. W tych przypadkach zintegrowane podejście do ochrony jest jednak nie tylko możliwe, ale wręcz pożądane. Niekiedy bowiem jedynie chroniąc materialne dziedzictwo (np. określone założenie przestrzenne), ochronić możemy dziedzictwo niematerialne (np. określone praktyki związane z danym miejscem). Stąd zachowanie tego krajobrazu, łącznie z uwzględnieniem środowiska naturalnego, stanowi niezbędny warunek ich ochrony. W tym miejscu warto więc przypomnieć, że ustawa o ochronie zabytków i opieki nad zabytkami wprowadza formę ochrony prawnej krajobrazu kulturowego, rozumianego jako „postrzegana przez ludzi przestrzeń, zawierająca elementy przyrodnicze i wytwory cywilizacji, historycznie ukształtowana w wyniku działania czynników naturalnych i działalności człowieka” (art. 3 pkt 14 ustawy). Rada gminy może zatem utworzyć park kulturowy w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej (art. 16 ust. 1 ustawy). Wskazane w ustawie ograniczenia, dotyczące terenu parku kulturowego, pozwalają na harmonijne kształtowanie krajobrazu, z poszanowaniem dziedzictwa materialnego, ale również niematerialnego na danym terenie. Niezależnie od tego ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabyt4 Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568 z późn. zm. 321 �322 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju kami przewiduje ochronę historycznych założeń przestrzennych poprzez wpis do rejestru zabytków. Przykładem zabytku chronionego jako założenie przestrzenne, obejmujące liczne obiekty architektury, jest Kalwaria Zebrzydowska, wpisana w 1999 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Warto przypomnieć, że w uzasadnieniu wpisu czytamy: �Kalwaria Zebrzydowska stanowi wyjątkowy pomnik kultury, w którym krajobraz kulturowy posłużył jako rama symbolicznego przedstawienia Pasji Chrystusa w formie kaplic i alej. Jest to więc krajobraz kulturowy o wielkim pięknie i wielkiej wartości duchowej, w którym elementy natury i stworzone przez człowieka łączą się harmonijnie. Kontrreformacja w końcu XVI wieku prowadziła do powielania kalwarii w Europie. Kalwaria Zebrzydowska jest wyjątkowym przykładem tego typu krajobrazu w wielkiej skali, który integruje piękno naturalne, cele duchowe i koncepcję ideału parku barokowego5. Wpis ten stanowił wyraz rodzącego się w łonie UNESCO zintegrowanego podejścia do ochrony dziedzictwa. Uwzględnienie odbywających się w tym miejscu praktyk religijnych jako elementu niematerialnego i powiązanie go z dziedzictwem materialnym stanowi pożądany kierunek myślenia o krajobrazie jako pewnej przestrzeni kulturowej, której dopełnieniem są elementy dziedzictwa niematerialnego. Kolejnym podsystemem ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, wzmacniającym warunki dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest działalność bibliotek i archiwów, rozumianych jako instytucje pamięci zgodnie z Zaleceniem UNESCO w sprawie zachowania i dostępu do dziedzictwa dokumentacyjnego, w tym dziedzictwa cyfrowego (Recommendation concerning the preservation of, and access to, documentary heritage including in digital form), które przyjęte zostało podczas 38. sesji Konferencji Generalnej (Paryż, 3–18 listopada 2015 roku). Zasoby dziedzictwa dokumentacyjnego stanowią źródła wiedzy o historii i kulturze społeczeństw, ale również wspólnot, grup i jednostek. Działalność bibliotek i archiwów może więc wzmacniać przekaz międzypokoleniowy. Zapewnienie skutecznej ochrony dziedzictwa niematerialnego w Polsce jest obecnie ogromnym wyzwaniem, przy czym wyzwanie to dotyczy bardziej zmiany filozofii ochrony niż istotnych zmian systemowych. W rzeczywistości potrzebna jest raczej zmiana podejścia do obowiązków ochronnych, co wymaga przede wszystkim zrozumienia specyfiki niematerialnego dziedzictwa, dla którego główną formą wyrazu jest człowiek. Stąd ulotność i nieuchwytność niematerialnego dziedzictwa, którego zachowanie jest ograniczone ludzką pamięcią. To rodzi potrzebę ciągłego przenoszenia tego dziedzictwa na kolejne wspólnoty, grupy oraz jednostki. O ile więc niema5 http://whc.unesco.org/en/list/905. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania terialne dziedzictwo wpisane jest w system ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce, o tyle zasady jego funkcjonowania wymagają nadal zmiany i udoskonalenia. Bibliografia Schreiber, Hanna. 2016. „Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016)”. W Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, pod redakcją Marcina Florian Gawryckiego i in., 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 323 �324 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Co mamy na myśli, mówiąc o „niematerialnym dziedzictwie kulturowym”? Przypadek wesela w Galiczniku Iwona Opetczeska Tatarczewska* * �Ministerstwo Kultury Republiki Macedonii, Biuro Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Ministerstwo za kułtura na Republika Makedonija, Uprawa za zasztita na kułturnoto nasłedstwo), Skopje, Republika Macedonii, e-mail: itatarcevska@gmail.com. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Jako że praktyki kulturalne mogą być nośnikiem wyobrażonych znaczeń odziedziczonych po poprzednich pokoleniach, są one – wraz z prawdami, które rzekomo mają przekazywać – zawsze zagrożone ponownym zdefiniowaniem w służbie ideologiom państwowym i interesom handlowym. Mimo że elity polityczne uznały znaczenie Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzonej w Paryżu w 2003 roku, a następnie szybko przetłumaczonej na poszczególne języki i ratyfikowanej, macedońskie przepisy dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego1 nadal nie zostały dostosowane pod względem terminologii i definicji związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Debata dotycząca terminologii nadal trwa i odbywa się obecnie w ramach inicjatyw publicznych poświęconych konkretnym zagadnieniom; poruszana jest na przykład kwestia rozszerzenia definicji dziedzictwa niematerialnego w Macedonii oraz tego, jakie rodzaje i gatunki kultury powinny zostać włączone do tego systemu lub też z niego wykluczone. Osiągnęliśmy pewien stopień dojrzałości i świadomości na poziomie narodowym, jednak nadal stoimy przed wieloma poważnymi wyzwaniami. Brakuje nam konkretnych, ukierunkowanych polityk, a także działań i środków poświęconych temu rodzajowi dziedzictwa, w szczególności inicjatyw wychodzących od pięciu instytucji naukowych, które odpowiadają za ochronę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niestety, społeczność ekspertów nadal zmaga się z odpowiedziami na najbardziej podstawowe pytania, takie jak: czym jest żywe dziedzictwo? Albo: czy powinniśmy chronić kulturę niematerialną, która pozostaje niejako uśpiona w pamięci zbiorowej i która nie jest aktywnie praktykowana w społecznościach, nawet jeżeli ludzie są świadomi jej istnienia? Co z praktykami, które uległy już patrymonializacji, jak wesele w Galiczniku, oraz takimi, które uległy „festiwalizacji”, profesjonalizacji czy komercjalizacji? 1 � Zakon za zasztita na kułturnoto nasłedstwo, Służben wesnik na Republika Makedonija [Dziennik Urzędowy Republiki Macedonii] nr 20, 2 kwietnia 2004. 325 �326 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Coca Cola na weselu w Galiczniku i dzielenie się pogaczami (świątecznym chlebem), 2017. © AEGEE-Skopje. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania To, czy tradycja wesela w Galiczniku jest „żywa”, czy „zamrożona”, pozostaje kwestią sporną; wydaje się jednak, że jest ona pielęgnowana, przynajmniej przez lokalny samorząd, w sposób służący interesom i ideologiom państwa oraz powiązanych z nim handlowo podmiotów gospodarczych. Wesele w Galiczniku to skomercjalizowany wiejski obrzęd zaślubin, który niegdyś był zwykłym wydarzeniem życia codziennego, po czym uległ przemianom, zrekonstruowaniu i „festiwalizacji”. Stał się dorocznym przedstawieniem, za pośrednictwem którego pewna praktyka kulturowa została przekształcona w symbol narodowy. W jego obecnej postaci zacierają się w nim granice pomiędzy obrzędem narodowym a rytuałem sponsorowanym przez korporacje, pomiędzy festiwalem dla turystów, zainscenizowanym folklorem i cyklicznym wydarzeniem. Pragnę tutaj zauważyć, że z jednej strony, zinstytucjonalizowane systemy ochrony NDZK są zawsze osadzone w politycznych procesach patrymonializacji oraz rekontekstualizacji i podlegają ich wpływom, jednak z drugiej strony, sposób, w jaki procesy te wpływają na praktyki kulturowe, oraz stopień, w jakim na nie oddziałują, różnią się znacząco nawet w obrębie tego samego kraju. Wesele w Galiczniku to święto organizowane co roku we wsi Galicznik w regionie Mijak w zachodniej Macedonii. Obecnie ten dwudniowy festiwal sponsorowany jest przez macedońskie Ministerstwo Kultury oraz około dwadzieścia przedsiębiorstw. Festiwal, którego najważniejszym punktem jest ślub pary pochodzącej ze wsi Galicznik, skupia rodzinę i przyjaciół młodej pary oraz ochotników, który odtwarzają szczegółowo obrzęd zaślubin, ubrani w tradycyjne stroje i wyposażeni w tradycyjne rekwizyty, przekazywane z pokolenia na pokolenie przez ich bliskich lub inne rodziny z Galicznika. W weselu uczestniczą co roku setki odwiedzających, w większości Macedończyków (lecz także obcokrajowców). Publiczność oraz większość Macedończyków postrzegają tę ceremonię jako „autentyczną” i ważną dla narodu praktykę będącą częścią wiejskiej kultury ludowej Macedonii. Wesele w Galiczniku stało się sponsorowaną przez państwo rekonstrukcją tradycyjnego wesela, które podkreślało odrębność etniczną dziedzictwa Macedonii w okresie istnienia Socjalistycznej Republiki Macedonii. Festiwal, polegający na odegraniu tradycyjnego obrzędu, zaczęto organizować w 1974 roku decyzją lokalnej rady (mesna zaednica) wsi Galicznik. Organ ten do tej pory odpowiada za gromadzenie funduszy na potrzeby festiwalu oraz za jego coroczną organizację. Charakter wydarzenia zaczął zmieniać się wyraźnie w latach 80. i 90. Hotel zbudowany w 1980 roku na zachodnim krańcu miejscowości potwierdził i umocnił jej status jako celu podróży turystycznych. W 1991 roku zorganizowano konkurs mający na celu wyłonienie młodej pary, która miała wziąć ślub podczas festiwalu, i od tej pory jest on organizowany co roku. Wydarzenie będące do tej pory jedynie odtworzeniem tradycyjnego obrzędu zamieniło się w zaślubiny prawdziwej pary młodej 327 �328 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju – przy czym najważniejszą (jeśli nie jedyną) zmianą było wprowadzenie ceremonii zaślubin odbywającej się w kościele. Tak więc wesele w Galiczniku jest obiektem wspieranych przez państwo procesów patrymonializacji i festiwalizacji już od kilku dekad. To pokazuje, w jaki sposób wcześniejsze procesy rekontekstualizacji doprowadziły do odtworzenia lokalnej tradycji jako symbolu tożsamości narodowej w formie festiwalu dedykowanego turystom, organizowanego przez lokalną radę we współpracy z firmą specjalizującą się w organizacji imprez. Na potrzeby turystyki wesele w Galiczniku skonstruowano jako „dziedzictwo niematerialne”, mimo że nie spełnia ono definicji NDZK przyjętej przez UNESCO. Wysuwany jest argument, że państwo i sponsorzy komercyjni „chronią” w pewien sposób wesele w Galiczniku, zapewniając kontynuację tej tradycji w postaci sponsorowanego przez państwo dorocznego festiwalu. W przypadku wesela w Galiczniku utowarowienie kultury jest bardzo wyraźne, jako że macedońscy turyści odwiedzają Galicznik, by w muzyce i rytuale szukać własnej tożsamości narodowej, by przeżyć doświadczenie, które często jest intuicyjne i oparte na emocjach. Nie sugeruję, że wesele w Galiczniku jest pozbawione głębszego znaczenia, że nie jest ważnym czy doniosłym wydarzeniem dla jego uczestników. Wręcz przeciwnie, dla Macedończyków jest ono nie tylko narzędziem przedstawienia historycznego rozumienia ucisku narodu macedońskiego, ale jest także często odbierane jako symbol procesu roztaczania ochrony nad NDZK w Macedonii. Należy zawsze głęboko się zastanowić nad przeszłymi i obecnymi procesami politycznymi i gospodarczymi związanymi z NDZK, zwłaszcza gdy ich przebieg nie jest tak jasny jak w przypadku wesela w Galiczniku. Jako że takie praktyki kulturalne mogą być nośnikiem wyobrażonych znaczeń odziedziczonych po poprzednich pokoleniach, są one – wraz z prawdami, które rzekomo mają przekazywać – zawsze zagrożone ponownym zdefiniowaniem w służbie ideologiom państwowym i interesom handlowym. W związku z tym, jako badacze zainteresowani każdym możliwym aspektem NDZK, w obliczu tego rodzaju konsekwencji musimy wziąć na siebie moralną i etyczną odpowiedzialność za ciągłe stawianie pytania, które elementy NDZK powinny być chronione i dlaczego. ��330 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Koncepcja „świętości świata” jako element niematerialnego dziedzictwa kulturowego w nowoczesnym świecie Vida Šatkauskienė* * �Zastępca dyrektora, kierownik Wydziału ds. Kultury Etnicznej Litewskiego Narodowego Centrum Kultury (Lietuvos nacionalinis kultūros centras), Wilno, Litwa, e-mail: satkauskiene@lnkc.lt. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania … depozytariusze ocalają od zapomnienia nie tylko wielką liczbę lokalnych pieśni, tańców, opowieści i zwyczajów, ale również – co jest kwestią kluczową – zasady rządzące relacją pomiędzy człowiekiem a światem. My, ludzie, jesteśmy zagrożeniem dla siebie i świata: konsumpcja, eksploatacja zasobów naturalnych, liczne konflikty – wszystko to prowadzi do impasu. W ramach poszukiwania sposobów na przetrwanie i zachowanie optymizmu niematerialne dziedzictwo kulturowe (NDZK) może wnieść wkład w działania nowoczesnych ruchów środowiskowych i ekologicznych, zachęcając ludzi do troszczenia się o swoje otoczenie i unikanie konsumpcjonizmu dzięki zrównoważonym praktykom i eksploracji dziedzictwa kulturowego (literatury, sztuki, teatru, kina itd.). Wszystkie przejawy NDZK są istotne. Niemniej w dzisiejszym świecie zapewne najbardziej kluczową sprawą jest ich identyfikacja oraz podjęcie wspólnego wysiłku mającego na celu rozwijanie istoty każdej tradycji – wraz z towarzyszącym jej światopoglądem i podejściem do życia. Podstawę w tradycyjnych kulturach stanowi wymiar sakralny, który konstytuuje świat i istnienie. Wszystko, co istnieje – zarówno rzeczy widzialne, jak i niewidzialne, w tym istoty ludzkie i ich egzystencja – jest święte. Być może jest to ryzykowny temat, ale moim zdaniem każdy, kto starannie przestudiował własne dziedzictwo kulturowe i dziedzictwo kulturowe innych ludzi, zetknął się z koncepcją świętości świata. Istnieje wiele publikacji naukowych, które analizują pojęcie świętości (sacre, sacrum, sanctum itd.) z perspektywy religioznawstwa, etnologii, mitologii, psychologii i innych powiązanych dziedzin. Badania te dotyczą zarówno koncepcji oderwania sacrum i jego przejawów (hierofanii) od zjawisk codziennych, stanowiących sferę profanum, jak i przeciwstawnego twierdzenia, że sacrum i profanum nie można rozdzielić, a także wielu innych podejść do natury sacrum i jego irracjonalnego 331 �332 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Vida Šatkauskienė i prof. Cai Hua podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania charakteru, doświadczenia sacrum oraz odpowiedzi na pytanie, czy język jest dobrym narzędziem do opisania tego doświadczenia (Beresnevičius 2004a, 2004b, 2004c, 2004d, 2004e, 2005a, 2005b; Daujotytė 2016; Eliade 1996, 1997; Otto 1923; Račiūnaitė-Vyčinienė 1997; Vaitkevičius 2009, 2016). Nie ma potrzeby rozwijania w tym miejscu dyskursu teoretycznego – ważniejsze będzie wskazanie pewnych aspektów, które mogą być istotne dla rozważań na ten temat. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że częste kontakty osobiste badaczy NDZK z depozytariuszami tradycji podczas badań terenowych same w sobie są obszarem badawczym. Uświadamiają im również, że artefakty kultury i niematerialne związki łączące pokolenia ludzi z ich środowiskiem poprzez tradycje są zjawiskami żywymi lub przynajmniej są za takie uważane. Można też zauważyć, że depozytariusze ocalają od zapomnienia nie tylko wielką liczbę lokalnych pieśni, tańców, opowieści i zwyczajów (które z kolei zachowują wierzenia, wyobrażenia mityczne, pozostałości praktyk rytualnych itd.), ale również – co jest kwestią kluczową – zasady rządzące relacją pomiędzy człowiekiem a światem, a zatem – ludzkim zachowaniem1. W ramach różnych działań podejmowanych przeze mnie przez lata wraz z moimi współpracownikami w Litewskim Narodowym Centrum Kultury (Lietuvos nacionalinis kultūros centras, LNCK)2 oraz przygotowań do moich cotygodniowych programów radiowych Ryto rasa krito (Poranna rosa)3 badałam kluczowe zagadnienia tradycyjnego światopoglądu i odkrywałam, że świat, wraz z najmniejszymi nawet jego elementami, obejmuje pierwotny kosmos: harmonijne ukształtowanie istoty ludzkiej, domu, przyrody, a także mikro- i makrokosmos, a wszystkie aspekty bycia – w tym przeszłość i teraźniejszość – łączą mentalne, symboliczne i mityczne związki. Stwierdziłam wreszcie, że istota ludzka jest organiczną częścią świata. Chciałabym podkreślić, że świętość manifestuje się na wiele sposobów: jako początek życia, duch, przeplatanie się życia i śmierci – ten świat i to, co poza 1 �Relacja mieszkańca wsi z jego środowiskiem została omówiona na seminariach zorganizowanych w 2012 roku przez Instytut Kultury Rodzimej (Prigimtinės kultūros institutas) na Litwie: „Vietos ir žmonės” (Miejsca i ludzie, prigimtine.lt/lt/seminarai/ ii-seminaras/programa) w dniach 3–4 marca oraz „Vieta ir erdvė: suvokti, įsibūti, komunikuoti” (Miejsce i przestrzeń: rozumienie, oswojenie i komunikowanie się, prigimtine.lt/lt/seminarai/iii-seminaras/programa) w dniach 29 czerwca – 2 lipca. Została ona też przeanalizowana przez innych badaczy: Vykintasa Vaitkevičiusa (2012), Viktoriję Daujotytė-Pakerienė (Daujotytė 2012, 2013) oraz Daivę Vaitkevičienė (2012). 2 �W 1998 roku LNCK zainicjowało cykl konferencji multidyscyplinarnych „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai” (Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu) oraz zorganizowało następujące konferencje: „Gimties samprata tradicinėje kultūroje” (Narodziny w kulturze tradycyjnej) w 1998 roku, „Lyčių samprata tradicinėje kultūroje” (Koncepcje płci w kulturze tradycyjnej) w 1999 roku, „Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje” (Koncepcja istoty ludzkiej w kulturze tradycyjnej) w 2000 roku, „Žmogus ir gyvenamoji aplinka” (Istota ludzka i jej środowisko kulturowe) w 2006 roku. Od 1996 roku LNCK prowadzi co roku praktyczne i teoretyczne seminaria tematyczne dla litewskich specjalistów w dziedzinie kultury etnicznej. Centrum publikuje ponadto czasopismo na temat kultury etnicznej „Liaudies kultūra” (Kultura ludowa) oraz liczne serie książek, płyt DVD i CD oraz audiobooków Gyvoji tradicija (Żywa tradycja) itp. 3 �Audycji można wysłuchać w Internecie za pośrednictwem mediateki Litewskiej Krajowej Telewizji i Radia (Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija): www.lrt.lt/mediateka/irasai#/content/ryto%20rasa%20krito. 333 �334 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju nim; objawienie wieczności i wszechświata, jako siła, jako udział bogów i przodków w codziennym życiu itd. W wielu miejscach i przestrzeniach kulturowych takich jak Litwa występują rzeki, jeziora, góry, kamienie i inne obiekty naturalne i krajobrazowe, które uważa się za święte4. Mówi się, że święte są ziemia5, ogień6, samo pojęcie matki oznacza świętość7. Istnieje również święty czas, gdy ludzie znajdują się w decydującym punkcie swojego życia. Może to być rok, miesiąc lub dzień albo noc (uważa się, że czas posiada różną moc w zależności od położenia słońca na niebie lub fazy księżyca). Podano tu tylko najczęstsze przykłady, wydaje się bowiem, że w każdym zjawisku możemy znaleźć przejawy świętości. Na przykład każda kropla rosy (osobiście bardzo lubię ten symbol) odzwierciedla pierwotną istotę światła i ciemności, życia i zniszczenia, ponieważ posiada cechy zarówno słońca, jak i nocy (Šatkauskienė 2009). Uważa się, że fauna i flora przemawiają w imieniu wieczności jako prorocy (np. kukułki i wilki8) (Racėnaitė 2011, 315), nauczyciele (pszczoły9), obrońcy, wcielenia 4 �Święty” to po litewsku šventas. Wiele nazw miejsc zawiera całe to słowo lub jego rdzeń, švent-, np. Šventežeris (święte jezioro) w rejonie łoździejskim, Šventkalnis (święta góra) w rejonie szyłelskim, Šventragis (święty cypel) – wieś w rejonie mariampolskim, Šventas akmuo (święty kamień) we wsi Pugainiai w rejonie wileńskim, rzeka Šventoji na Litwie Wschodniej – największy dopływ Wilii, Šventupis (święta rzeka) w rejonie szawelskim i wiele innych. 5 �Świętość ziemi jest nieodłącznym elementem życia rolniczego. Przekonanie to pojawia się w licznych litewskich powiedzeniach, np. „Jak święta ziemia może cię jeszcze nosić!” (Kaip da tave šventà žemelė nešioja!) – skierowanym pod adresem złej osoby; a także w zagadkach, w których odpowiedzią jest ziemia, np. „Zawsze była i będzie święta, ale nigdy nie będzie w niebie” (Šventa buvo ir bus, bet danguje nebuvo ir nebus). Przykłady zaczerpnięto ze Słownika języka litewskiego (Lietuvių kalbos institutas 2005). Jednym z najistotniejszych przejawów tego przepełnionego szacunkiem związku z ziemią jest jej całowanie przed i po pracy, bądź też przed lub zamiast modlitwy, np. „Niezależnie od tego, czy ucałujesz ziemię, czy ciało Chrystusa, święto kościelne będzie udane” (Ar žemę pabučiuosi, ar mūkelę, tai lygūs bus atlaidai); „Po modlitwie należy ucałować ziemię i skłonić się, a potem trzy razy dotknąć ziemi czołem” (Po maldos [reikia] žemutę pabučiuot ir pasikloniot, kaktą prie žemės triskart priglaust); „Ziemia jest święta – żywi nas i nosi” (Žemutė šventa – mumis peni ir nešioja). Przykłady zaczerpnięto z Bazy dziedzictwa lituanistyki (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 6 �Do dziś zachowały się takie wierzenia litewskie: „Dzieciom nie wolno spluwać w ogień; ogień jest święty” (Negalima leisti vaikams spjaudyti į ugnį: ugnis šventa); „Nie wolno oddawać moczu do ognia: jest święty i może wpaść w gniew” (Negalima šlapintis į ugnį: ji šventa ir gali užpykti); modlitwa, która ma uchronić przed pożarem: „Święta Gabijo, bądź z nami” (Šventa Gabija, būk sava; Gabija jest boginią ognia); „Nim pójdziesz spać, rozgarnij ogień, zrób znak krzyża i powiedz: »Święta Gabijo, niech pokój twój zapanuje w tym miejscu«. Jeżeli to zrobisz, ogień nie wymknie się spod kontroli” (Einant gulti, reik užžarstyti ugnelę, peržegnoti ir sakyti: „Šventa Gabija, būk rami ant vietos.“ Jei teip padarysi, tai ugnelė neišeis). Przykłady zaczerpnięto z Bazy dziedzictwa lituanistyki (Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas 2003). 7 �Litewska legenda głosi, że jeśli ktoś zgubi się w lesie i zwodzi go diabeł, osoba ta powinna wymówić imię swojej matki, ponieważ jest ono święte i odstraszy diabła; historię tę opowiedziała Sandra Zakarienė na Konkursie litewskich gawędziarzy „Žodzis žodzį gena” w 2016 roku. 8 �Na Litwie powszechne są wierzenia, że kukułki i sowy mogą przepowiadać niedaleką przyszłość człowieka kukaniem i pohukiwaniem: bogaty i szczęśliwy rok, małżeństwo, śmierć, narodziny dziecka. Ptaki symbolicznie ucieleśniają bóstwa przeznaczenia i szczęśliwości. Wyjawiać przeznaczenie mogą również inne zwierzęta: bocian, gołąb, kot, wiewiórka, wilk itd. 9 �Jak twierdzi Gintaras Beresnevičius (1995, 106) w swojej książce Baltų religinės formos, uważa się, że legendarny król Prus Widewuto używał metafory pszczoły w swoich przemówieniach skierowanych do ludu i nauczał o modelu społeczeństwa przypominającym kolonię pszczół. Doradzał też swojemu ludowi, aby wybierał króla tak, jak robią to pszczoły. W rzeczywistości �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania przodków, bogowie i duchy, posłańcy i mieszkańcy (Beresnevičius 1990). Rozważmy też kamień – symbol przyrody nieożywionej, który może wyrażać istotę życia: wierzy się, że może odczuwać cierpienie, poruszać się, nawet krwawić, nie wspominając o tym, że wierzy się, że pamięta on początki świata i przechowuje w sobie ślady stóp bogów10. Uważa się, że ciała niebieskie, tak samo jak ludzie, tworzą rodzinę: na Litwie słońce jest matką, księżyc ojcem, a ziemia i gwiazdy ich dziećmi. Wierzy się również, że ludzie mogą być częścią tej rodziny – np. kiedy sierota wychodzi za mąż, uważa się, że została wydana za mąż przez swoją niebiańską rodzinę11. Jak już wspomniano, Ziemię uważano za świętą i nazywano „matką” lub „żywicielką”. Ponieważ wydaje ona owoce i przyjmuje zmarłych, uprawę roli uważano za święty akt (Laurinkienė 2013; Ūsaitytė 2000, 2002, 2003), który za sprawą ludzkiej pracy stanowił rytuał ustanawiający związek z ziemią. Podobnie postrzegano rzemiosło – jako akt tworzenia, który napełnia przedmioty siłą duchową i kosmicznym porządkiem (Eliade 1997, 21–39; Marcinkevičienė 2007, 25–30, 141–54, 155–66); również czas został zorganizowany w odniesieniu do kosmicznego porządku pracy i uroczystości, pieśni i muzyki. Sutartinės także mają korzenie rytualne (Račiūnaitė-Vyčinienė 1995, 2015). Bez wątpienia można podać wiele innych, podobnych przykładów dotyczących przyrody, życia ludzkiego, czasu, rytuałów, tworzenia, pracy i organizacji różnych innych działań. Świętość nie jest zatem tylko przedmiotem teoretycznych rozważań – można jej doświadczyć poprzez jedność, harmonię, pokój, uniesienie lub nawet blask. NDZK pomaga nam zrozumieć, że jesteśmy związani z całością życia od początku świata oraz że pozostajemy w związku ze wszystkimi zjawiskami na świecie. pszczoły, aby pokazać, gdzie znalazły nektar, komunikują się poprzez wyraziste kombinacje toru lotu i obrotów. Nazywa się to tańcem pszczół. Również ptaki i ich rytuały godowe inspirowały ludzi podczas powstawania kultury tańca. Przykładowo, jeden z najstarszych i najbardziej znanych tańców litewskich, Suktinis, wyobraża pszczołę, która niesie miód. Co więcej, pszczoły często są uważane za stworzenia święte. �Opis na podstawie motywów zaczerpniętych z litewskich legend. Przykładowo, kamień imieniem Mokas i jego rodzina przeprawiali się przez rzekę, gdy jego żona odwróciła się i utonęła. Po tym zdarzeniu Mokas pozostał na brzegu pogrążony w żałobie. Istnieją również opowieści o ludziach zamienionych w kamień, zazwyczaj nowożeńcach. W niektórych opowieściach dotyczących Mokasa jeżeli ktoś próbuje rozłupać kamień, wypływa z niego krew. �Na Litwie popularne są historie o pochodzeniu kamieni, które są puste w środku – według nich wydrążenia te są odciskami stóp Boga, diabła, czarownicy, Najświętszej Panienki itd. �Litewskie legendy etiologiczne mówią, że na początku czasu, gdy Bóg tworzył świat, jego wróg – zły olbrzym Spjudas – próbował temu przeszkodzić, rozsiewając ziarna kamieni lub plując na ziemię – i w ten sposób na świecie pojawiły się kamienie. �Opowieści i motywy zaczerpnięto z następujących źródeł: Vėlius 1995, 47–59; Sauka 1962, 424–25; Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas oraz Matematikos ir informatikos institutas 2003. 10 �Jest to odwołanie do popularnych na Litwie pieśni o dziewczynie-sierocie, w których słońce zbiera dla niej posag, ojciec-księżyc podejmuje decyzję o tym, jaki posag otrzyma, siostry-gwiazdy wiją jej wianek, a bracia-konstelacje prowadzą ją przez pola (Kazlauskienė 1976, typ pieśni V 811). 11 335 �336 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Traktując NDZK nie tylko jako zestaw poszczególnych elementów, ale również swoisty wyraz światopoglądu i podejścia do życia, można powiedzieć, że stanowi ono zasadniczy zbiór odziedziczonych form kulturowych (łącznie z ich współczesnymi przejawami). Dlatego trzeba znaleźć sposób, żeby uchwycić ten związek: nie tylko filozoficznie, ale również naukowo, akademicko; bez wątpienia jest tutaj mnóstwo materiału do badań naukowych. Niemniej rozwój ludzkiej wrażliwości na środowisko oraz umiejętności jego doświadczania – dostrzegania wibracji własnej duszy już od najmłodszych lat – jest niezwykle ważny. Na Litwie podejmuje się próby, aby o zasadach tego światopoglądu uczono w szkołach podstawowych, które prowadzą zajęcia z kultury tradycyjnej. Co więcej, wzrasta liczba nieformalnych działań realizowanych przez badaczy NDZK – ruch ten określa się mianem badania kultury rodzimej12. Ruch „Romuva”, oparty na starożytnej kulturze i religii Bałtów, chce ożywić stosowanie wspomnianych zasad w codziennym życiu i podczas uroczystości świątecznych13, m.in. poprzez Dni Folkloru organizowane podczas Litewskiego Festiwalu Pieśni Ludowej. Twórcy programu tego wydarzenia skupiają się na obyczajach, pieśniach i tańcu oraz innych przejawach NDZK – pojęciach związanych z tradycyjnym światopoglądem. Niemniej depozytariusze NDZK i specjaliści w tej dziedzinie (zatrudnieni w sektorze kultury, szkolnictwa, nauki) napotykają na uporczywą trudność – budzące niepokój pytanie, jak przekazać tradycyjną wiedzę i wizję świata nowoczesnemu społeczeństwu, aby ludzie mogli zrozumieć i zaakceptować tradycyjne wartości. W końcu współczesny, wykształcony człowiek o szerokich zainteresowaniach nie zaakceptuje z własnej woli życia zgodnie z tradycjami swojego naturalnego środowiska. Nie jest zainteresowany tradycyjnym zachowaniem ani sposobami myślenia, ponieważ ważniejsze jest dla niego to, dlaczego wspomniane zachowanie lub sposób myślenia się pojawiły, a w szczególności dlaczego powinien on realizować te same modele działania, dlaczego powinny być one dla niego ważne, jak mogą się przydać nie tylko jemu, ale również społeczeństwu i całej ludzkości. Zatem, aby zrozumieć i zweryfikować tradycję, domaga się on nie tylko wiedzy z przeszłości, ale również dowodu opartego na współczesnych badaniach akademickich i naukowych. Z drugiej strony, potrzebuje też odczuć jej oddziaływanie, doświadczyć wszystkich form świata wszystkimi pięcioma zmysłami – a może nawet sześcioma. Dlatego lepiej, kiedy wiedza i doświadczenie uzupełniają się wzajemnie. 12 Adres strony internetowej Instytutu Kultury Rodzimej: www.prigimtine.lt. 13 Adres strony internetowej ruchu: www.romuva.lt. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Publikacja badań na temat programowania neurolingwistycznego oraz teorii biologii przekonań (Andreas i Andreas 2013, 300; Lipton 2011, 221) sprawiła, że zaczęto traktować poważnie informacje dotyczące mocy słów i myśli (np. związanych z życzeniami, przypominających modlitwy, będących zaklęciami przeciw chorobom itp.). Warto wspomnieć, że bardzo wielu młodych litewskich rodziców jest na bieżąco z pracami badaczy NDZK, którzy dowiedli naukowo, że tradycyjne sposoby usypiania dzieci, kołysanie i śpiewanie kołysanek w celu ukojenia i zapewnienia poczucia bezpieczeństwa14 mają ogromne znaczenie w ich wychowaniu. Innym ważnym przykładem jest praca naukowa prof. dr Daivy Vyčinienė – badaczki sutartinės i profesor Litewskiej Akademii Muzyki i Teatru (Lietuvos muzikos ir teatro akademija). Jej metody są dwojakie – próbuje pokazać zarówno wyniki badań naukowych, jak i uniwersalne wartości sutartinės (Račiūnaitė-Vyčinienė 2010), przedstawia ich źródła, czyli głosy ptaków, dostarczając żywych przykładów i dowodząc, że kultura wyłoniła się z naturalnej harmonii człowieka i przyrody; pokazuje również medytacyjny charakter sutartinės, które mogą wprowadzać w trans, co wywołuje podziw nie tylko u wielbicieli kultur wschodu, ale również wśród rzeszy ludzi o otwartych umysłach (Račiūnaitė-Vyčinienė 2005, 2015). Badaczka pokazuje, że śpiewak sutartinės pozbywa się zmęczenia i bólu głowy, opanowuje go za to uczucie lekkości i spokoju (Daiva Račiūnaitė-Vyčinienė, korespondencja osobista). Współcześni litewscy i międzynarodowi badacze NDZK, którzy żyją zgodnie z tradycją, oraz depozytariusze dziedzictwa w ogóle, uosabiają pozytywne zasady istnienia człowieka w świecie oraz tradycyjne wartości: łączność (darna, harmonia ze sobą i ze światem, poczucie bycia jego integralną częścią) oraz dostatek (skalsa, człowiek chce tylko tyle, ile naprawdę potrzebuje)15. Jest to spójne �Jednym z najważniejszych czynników sprzyjających rozwijaniu tradycji wychowywania dzieci we współczesnym społeczeństwie była konferencja teoretyczna i praktyczna „Narodziny w kulturze tradycyjnej”, zorganizowana w 1998 roku w ramach serii „Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu”, oraz prace depozytariuszki dziedzictwa Emiliji Brajinskienė (1997a, 1997b); prace i praktyki Jūratė Šemetaitė, Jurgi Sadauskienė, Liny Vilienė i Audronė Daraškevičienė (działania w ośrodkach kultury etnicznej, społecznościach, zakładach lecznictwa itd.) również cieszyły się zainteresowaniem młodych rodziców; informacje te udostępnia Centrum Rodzicielstwa Bliskości (Prieraišiosios tėvystės centras) (www.prieraisiojitevyste.lt/ node/42), podobnie jak inne społeczności, które świadczą usługi w zakresie edukacji niemowląt i dzieci (np. www.mamudainos. lt/muzikos-pamokeles-kudikiams.html). 14 �Pojęcie łączności, oprócz tego, że oznacza harmonię oraz jedność różnorodności, było wraz z umiejętnością życia w pokoju z innymi bardzo szeroko propagowane przez etnologa, filozofa i zwolennika starożytnej kultury Bałtów Jonasa Trinkūnasa (np. 2010), etnokosmologa Jonasa Vaiškūnasa (np. 1992, 2014) i Daivę Račiūnaitė-Vyčinienė (2003), która interpretowała łączność w oparciu o sutartinės (słowo to wywodzi się od sutarti, które oznacza „pozostawać w zgodzie”, „rozumieć się nawzajem”). �Daiva Vaitkevičienė przeanalizowała pojęcie dostatku w swoim artykule Namų laimė (2002). Według niej jest to mityczny proces samoodżywiania, który zapobiega wyczerpaniu dóbr (2002, 11). „Niech będzie nam wszystkiego pod dostatkiem, Panie Boże” (Skalsink, Dieve) – litewskie sformułowanie grzecznościowe i powitanie używane, gdy gość staje przed rodziną jedzącą posiłek; wyraża ono życzenie, by dobra takie jak chleb i jedzenie w ogóle nigdy się nie wyczerpały, a ludzie najedli się nawet wówczas, gdy pożywienia nie będzie dużo. Istnieją podobne pozdrowienia wśród robotników (np. Skalsu – dangun balsu!, „Czy to już do15 337 �338 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju z koncepcją zrównoważonego rozwoju, a zatem może stać się jednym ze sposobów na edukację społeczeństwa w kwestii tego, jak powstrzymać konsumpcję i nieskończoną eksploatację zasobów naturalnych, prowadzącą do zmian klimatu, oraz inne alarmujące katastrofy. Mam nadzieję, że coraz więcej ludzi zacznie troszczyć się o te kwestie i brać na siebie odpowiedzialność za przyszłość naszej planety. Bibliografia Andreas, Connirae i Steve Andreas. 2013. Protas turi širdį. Neurolingvistinis programavimas [Serce umysłu. Programowanie neurolingwistyczne]. Przetłumaczone przez Kęstutisa Šatkauskasa. Vilnius: forSmart. Beresnevičius, Gintaras. 1990. Dausos: pomirtinio gyvenimo samprata senojoje lietuvių pasaulėžiūroje [Dausos: koncepcja życia po śmierci w dawnych wierzeniach litewskich]. Vilnius: Gimtinė-Taura. Beresnevičius, Gintaras. 1995. Baltų religinės reformos [Reformy religii bałtyckich]. Vilnius: Taura. Beresnevičius, Gintaras. 2004a. Lietuvių religija ir mitologija. Sisteminė studija [Litewska religia i mitologia: studium systematyczne]. Vilnius: Tyto Alba. Beresnevičius, Gintaras. 2004b. „Sakralybės turinys šiandien [Święte treści dzisiaj]”. Šiaurės Atėnai 34 (716): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004c. „Sakralybės turinys šiandien (2)”. Šiaurės Atėnai 35 (717): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004d. „Sakralybės turinys šiandien (3)”. Šiaurės Atėnai 38 (720): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2004e. „Sakralybės turinys šiandien (4)”. Šiaurės Atėnai 39 (721): 4. Beresnevičius, Gintaras. 2005a. „Gamta ir šventumas: senovės lietuvių religijos ‘gamtiškumo’ klausimu [Przyroda i uświęcenie. O „naturalności” dawnej religii litewskiej]”. Gamta ir religija, 64–93. Beresnevičius, Gintaras. 2005b. „Šventybės įžeminimas: pašventinimas į šventumą (pastabos baltų šventumo fenomenologijai) [Uwagi o fenomenologii świętości bałtyckiej]”. W Sambalsiai: studijos, esė, pokalbis. Skiriama profesorės Viktorijos Daujotytės-Pakerienės 60-mečiui [Sambalsiai: studia, esej, rozmowa ofiarowane profesor Viktorii Daujotytės-Pakerienės w 60. rocznicę urodzin], 355–66. Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla. statek, tylko niebo wie”), przy okazji pobytu w saunie (np. Skalsą šilimai!, Skalsą garui!, Skalsi beržo lapienė!, „Niech ciepła będzie pod dostatkiem!”, „Niech pary będzie pod dostatkiem!”, „Oby brzozowych liści było pod dostatkiem!”) itd. (Jasiūnaitė 1999, 2000). �Jonas Vaiškūnas (2016) w programie Nijolė Jačėnienė Baltų genas: mes ir senovės lietuvių mitai, legendos, simboliai (Bałtyckie geny: my i prastare litewskie mity, legendy i symbole) umieścił obok siebie zasady łączności i dostatku jako kluczowe kwestie w wierze i ludzkiej egzystencji. Według niego nie są to zasady zachowania, lecz przeciwnie – wartości, które zawsze powinny znaleźć swój wyraz w życiu jednostki. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Brajinskienė, Emilija. 1997a. „Vaiks šeimo [Przyjazne dzieciom]”. Liaudies kultūra 3: 66–70. Brajinskienė, Emilija. 1997b. „Vaiks Šeimo (2)”. Liaudies kultūra 4: 64–71. Daujotytė, Viktorija. 2012. „Žmogaus įsibuvimas: žvilgsnis, daiktas, žodis [Bycie: przebłysk, przedmiot, słowo]”. Liaudies kultūra 4: 20–28. Daujotytė, Viktorija. 2013. „Prigimtosios kultūros ratilai [Kręgi rodzimej kultury]”. Liaudies kultūra 5: 1–8. Daujotytė, Viktorija. 2016. „Šventumas; aukštųjų būsenų sauga [Świętość; ochrona sił wyższych]”. Liaudies kultūra 4: 19–32. Eliade, Mircea. 1996. Amžinojo sugrįžimo mitas. Archetipai ir kartotė [Mit wiecznego powrotu: archetypy i powtórzenia]. Przetłumaczone przez Petrasa Račiusa. Vilnius: Mintis. Eliade, Mircea. 1997. Šventybė ir pasaulietiškumas [Sacrum i profanum]. Przetłumaczone przez Petrasa Račiusa. Vilnius: Mintis. Jasiūnaitė, Birutė. 1999. „Skalsu – dangun balsu!” (tradiciniai gero linkėjimai dirbančiam žmogui) [Tradycyjne życzenia dla pracowników]”. Lituanistica 3: 78–88. Jasiūnaitė, Birutė. 2000. „Skalsą beržo lapui!” (tradiciniai pirties linkėjimai) [Tradycyjne pozdrowienie w saunie]”. Kalbotyra 48–49: 39–48. Kazlauskienė, Bronė. 1976. Vestuvinės dainos: Jaunosios pusėje [Pieśni weselne]. Vilnius: Vaga. Laurinkienė, Nijolė. 2013. Žemyna ir jos mitinis pasaulis [Žemyna i jej mityczny świat]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Lietuvių kalbos institutas. 2005. „Lietuvių kalbos žodynas [Słownik języka litewskiego]”. http://www.lkz.lt. Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, Lietuvių kalbos institutas, Lietuvos istorijos institutas, and Matematikos ir informatikos institutas. 2003. Lituanistikos paveldo informacinė sistema „Aruodai” [System Informacji o Litewskim Dziedzictwie Kulturowym „Aruodai”]. http://www.aruodai.lt. Lipton, Bruce H. 2011. Tikėjimo biologija [Biologia przekonań]. Przetłumaczone przez Virginiję Bertulienė. Kaunas: Mijalba. Marcinkevičienė, Nijolė, oprac. 2007. Žmogus ir gyvenamoji aplinka: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis. Pasaulėžiūros ir pasaulėjautos aspektai”. Konferencijos medžiaga, Vilnius, 2006 balandžio 20–21 d. [Człowiek i jego środowisko kulturowe: konferencja z cyklu „Narodziny. Istnienie. Śmierć. Aspekty nastawienia i światopoglądu”. Materiały z konferencji, Wilno, 20–21 kwietnia 2006]. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Otto, Rudolf. 1923. The Idea of the Holy: An Inquiry into the Non-Rational Factor in the Idea of the Divine and Its Relation to the Rational [Koncepcja świętości: elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do racjonalności]. Przetłumaczone przez Johna Wilfreda Harveya. Data dostępu: 31 października 2016. http://archive.org/ details/theideaoftheholy00ottouoft. 339 �340 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Racėnaitė, Radvilė. 2011. Žmogaus likimo ir mirties samprata lietuvių folklore [Pojęcie losu ludzkiego i śmierci w folklorze litewskim]. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1995. „Moterys – sutartinių atlikėjos [Kobiety – wykonawczynie sutartinės]”. Liaudies kultūra 1: 18–22. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 1997. „Sutartinių šventybės universalumas [Uniwersalizm świętości sutartinės]”. Liaudies kultūra 1: 24–26. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2003. „Sutartinių darna: kognityvinis aspektas [Strojenie sutartinės: perspektywa kognitywna]”. Lietuvos muzikologija 4: 136–43. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2005. „Sutartinių maginis poveikis [Magiczny efekt sutartinės]”. W Žmogaus samprata tradicinėje kultūroje: konferencijų ciklas „Gimtis. Būtis. Mirtis”. Konferencijos medžiaga, Wilno, 2000 gegužės 9–11 d. [Koncepcja istoty ludzkiej w kulturze tradycyjnej: konferencja z cyklu „Narodziny. Istnienie. Śmierć”. Materiały z konferencji, Wilno, 9–11 maja 2000], 178–88. Vilnius: Lietuvos liaudies kultūros centras. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2010. „Specific Features of Performing Lithuanian Polyphonic Songs. Sutartinės: Singing as Birdsong [Specyficzne cechy wykonania litewskich pieśni polifonicznych. Sutartinės: pieśń jak ptasi śpiew]”. W Multipart Music: A Specific Mode of Musical Thinking, Expressive Behaviour and Sound. Papers from the First Meeting of the ICTM Study Group on Multipart Music (September 15¬–20, 2010; Cagliari – Sardinia) [Muzyka wielogłosowa: specyficzny sposób myślenia muzycznego, ekspresji i dźwięku. Materiały z Pierwszego Spotkania Grupy Badawczej ICTM na temat muzyki wielogłosowej (15–20 września 2010; Cagliari – Sardynia)], pod redakcją Ignazio Macchiarellego, 215–36. Udine: Nota. Račiūnaitė-Vyčinienė, Daiva. 2015. „Sutartinių giedojimo tradicija postmodernioje visuomenėje: perėmimas, perdavimas ir raiška [Tradycja śpiewania sutartinės w społeczeństwie postmodernistycznym: przyjęcie, przekazanie i wyraz]”. Liaudies kultūra 2: 19–34. Šatkauskienė, Vida. 2009. „Rasa laukia rasos [Rosa czeka na Rasa (dawna nazwa dnia przesilenia letniego)]”. Šiaurės Atėnai 23 (945): 10–11. Sauka, Leonardas, red. 1962. Tautosakos darbai [Studia folklorystyczne]. Tom 4. Vilnius: Mintis. Trinkūnas, Jonas. 2010. „Tebūnie darna!” Cultural website Alkas.lt [Strona internetowa poświęcona kulturze Alkas. lt]. Data dostępu: 31 października 2016. http://alkas.lt/2010/10/25/j-trinkunas-tebunie-darna/. Ūsaitytė, Jurgita. 2000. „Žemės epitetas: tradicijos kaita [Przydomek ziemi: zmiana tradycji]”. Tautosakos darbai 12 (19): 53–71. Ūsaitytė, Jurgita. 2002. „Motina žemė: moteriškumo reprezentacija [Matka Ziemia: przedstawienie kobiecości]”. Tautosakos darbai 16 (23): 147–54. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Ūsaitytė, Jurgita. 2003. „Žemės įvaizdis kaip vertės matas: stabilumo ekspresija [Obraz Ziemi jako standard wartości: wyraz stabilności]”. Tautosakos darbai 19 (26): 107–21. Vaiškūnas, Jonas. 1992. „Sodas ir visata [Ogród i wszechświat]”. Liaudies kultūra 4: 26–30. Vaiškūnas, Jonas. 2014. Darna. [Wykład z okazji imienin Jonasa Eperješasa, budowniczego Zamku Panemunė, 21 czerwca 2014 roku]. http://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Vaiskunas_Jonas/Vaisku- nas_2014_06_21_Darna.mp3. Vaiškūnas, Jonas. 2016. „Baltų genas”: J.Vaiškūnas apie senąjį baltų tikėjimą mūsų dienomis (audio) [„Bałtyckie geny”: J. Vaiškūnas o dawnych wierzeniach bałtyckich dzisiaj]”. http://alkas.lt/2016/08/29/baltu-genas-j-vaiskunas-apie-senaji-baltu-tikejima-musu-dienomis-audio/. Vaitkevičienė, Daiva. 2002. „Namų laimė [Szczęście domu]”. Liaudies kultūra 4: 9–21. Vaitkevičienė, Daiva. 2012. „Apie savas vietas lietuvių prigimtinėje kultūroje [Miejsce jednostki w rodzimej kulturze litewskiej]”. Liaudies kultūra 4: 30–49. Vaitkevičius, Vykintas. 2009. „The Sacred Groves of the Balts: Lost History and Modern Research [Święte gaje Bałtów: zapomniana historia i nowoczesne badania”. Folklore. Electronic Journal of Folklore 42: 81–94. Vaitkevičius, Vykintas. 2012. „Kraštovaizdžio skaitymas su patirties žodynu [Odczytywanie krajobrazu ze słownikiem]”. Liaudies kultūra 4: 50–61. Vaitkevičius, Vykintas. 2016. „Baltų šventviečių atodangos [Odkrywki świętych miejsc bałtyckich]”. Liaudies kultūra 4: 33–43. Vėlius, Norbertas, oprac. 1995. Ežeras ant milžino delno. Lietuvių liaudies padavimai [Jezioro na wielkiej palmie: litewskie legendy ludowe]. Vilnius: Mintis. 341 �342 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Ochrona i przekazywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przypadek Surwy w kontekście muzealnym Iglika Miszkowa* * �Adiunkt, etnolog-kurator, Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym, Bułgarska Akademia Nauk (Institut za etnologija i folkloristika s Etnografski muzej – Byłgarska Akademija na Naukite), Sofia, Bułgaria, e-mail: iglika. mishkova@iefem.bas.bg. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Różnorodne sposoby interpretowania i kontekstualizowania zbiorów oraz organizowania wystaw multimedialnych przynoszą korzyści zarówno muzeom, jak i depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mogą one również służyć za wzór zrównoważonej relacji pomiędzy przedstawianiem tradycji oraz ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Niematerialne dziedzictwo kulturowe (NDZK) oraz muzea, jako przykłady „żywej kultury”, łączy silna więź, która wykracza poza upowszechnianie wiedzy o tradycjach ludowych, interpretowanie kolekcji, badanie artefaktów oraz „katalogowanie form ekspresji kulturowej” (Adell i in. 2015, 9). „Partycypujące muzea” (Simon 2010) dostarczają zwiedzającym interaktywnych doświadczeń oraz służą jako pomost pomiędzy tym, co materialne, oraz tym, co niematerialne (Golinelli 2015, 31); pomiędzy przeszłością, teraźniejszością oraz przyszłością (Harrison 2015). Płynność czasu w przestrzeni muzealnej również przyczynia się do ochrony i przekazywania (Pels, Hetherington i Vandenberghe 2002) tych wartości kulturowych oraz tożsamości, które są wspólne dla ogółu społeczeństwa i dla depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. W tym właśnie kontekście badamy Surwę – święto ludowe w regionie Pernika – jako praktykowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego, łącznie z prezentowaniem tego święta publiczności muzealnej w Europie przez bułgarskie Narodowe Muzeum Etnograficzne (Nacionalen etnografski muzej, NEM). Niniejszy artykuł analizuje rolę, jaką odegrało kilka wystaw zorganizowanych przez NEM w ochronie oraz przekazywaniu tradycji i rytuałów Surwy, wpisanych w 2015 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 343 �344 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Surwakarzy z wioski Leskowec, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. Przebierańcy z pochodniami we wsi Czepinci, 13 stycznia 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Wprowadzenie W ciągu ostatnich 15 lat większość uczonych zgodziła się z tym, że zacierają się różnice pomiędzy tym, co materialne, i tym, co niematerialne (Alivizatou 2006, 2012), oraz pomiędzy dziedzictwem kulturowym i przyrodniczym (Harrison 2015), a muzea mają we władaniu nie tylko przeszłość, ale również przyszłość przekazu kulturowego i tożsamościowego (Harrison 2015). Ponadto samo muzeum staje się niematerialne w wirtualnej i rozszerzonej rzeczywistości, jego funkcje ulegają przekształceniu w sposób wykraczający poza definicję Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM), a jego relacja z niematerialnym dziedzictwem kulturowym łączy instytucjonalizację z deinstytucjonalizacją (Smith 2006; Smith i Akagawa 2008; Wukow 2016), natomiast muzeifikacja łączy się z demuzeifikacją (Hartog 2005; Ballacchino 2014; Wukow 2015b). Ze względu na multidyscyplinarne podejście do powiązań między wystawami a niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz do jego związku z muzeami, ramy teoretyczne są niewystarczające do zbadania tego dziedzictwa wyłącznie w kontekście muzealnym, etnograficznym i kulturowo-antropologicznym. Niniejszy artykuł pomija niektóre ważne kwestie pomimo ich znaczenia oraz wpływu na analizę ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przekazywania praktyk poprzez działania muzealne, w tym rolę turystyki jako czynnika katalizującego zrównoważony rozwój gospodarczy zarówno dla muzeów, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego, oraz rolę debaty na temat uprzedmiotowienia dziedzictwa. Dla celów niniejszego artykułu autorka zakłada, że należy połączyć funkcje wystaw, przedstawień, interakcji oraz interpretacji z inherentnymi funkcjami muzeum etnograficznego – badaniem, katalogowaniem, ochroną i popularyzacją niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przedstawianiem go w muzeach, we wspólnym celu, jakim jest przekazywanie tych żywych tradycji przyszłym pokoleniom. Święto ludowe Surwa 2 grudnia 2015 roku Międzyrządowy Komitet UNESCO ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego wpisał „Surwę – święto ludowe w regionie Pernika” na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Święto to jest obchodzone głównie w regionie Pernika, którego ośrodkiem administracyjnym jest miasto Pernik, położone w środkowo-zachodniej Bułgarii w pobliżu stolicy – Sofii. Święto ludowe Surwa to tradycyjne obrzędy, podczas których grupy przebierańców urządzają gry i zabawy w ponad 36 okolicznych wsiach będących depozytariuszami tego elementu. 345 �346 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przywitanie przywódców dwóch grup, wieś Czepinci, 2012. Fot. Iglika Miszkova. Surwakarzy ze wsi Baniszte z wizytą w sąsiedniej wsi Ryżawec, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Święto ludowe Surwa w regionie Pernika odbywa się co roku 13 i 14 stycznia – w Nowy Rok przypadający według starego kalendarza1. Jest to dziś ulubione święto lokalnych społeczności. Jego głównym elementem są rytuały z udziałem przebierańców, które są praktykowane od wielu pokoleń w celu pożegnania starego roku i powitania nowego. Bezpośrednimi uczestnikami tych prastarych – ale ciągle żywych – rytuałów świętowania nowego roku są grupy nazywane surwakari, które urządzają gry i zabawy we wsiach. Wszyscy uczestnicy noszą maski, niektórzy przebierańcy odgrywają specjalne role, np. lidera, nowożeńców, księdza lub niedźwiedzia ze swoim panem. Wieczorem 13 stycznia surwakarzy zbierają się w centrum wsi, gdzie palą ogniska, bawią się i zaczepiają zgromadzonych widzów. Odwiedzają również sąsiednie wioski i spotykają się z innymi grupami przebierańców. Wszyscy surwakarzy tańczą tradycyjny taniec horo i dobrze się bawią. Wczesnym rankiem 14 stycznia mężczyźni w maskach gromadzą się ponownie i odwiedzają poszczególne domostwa we wsi. We wszystkich domach surwakarzy odgrywają scenki zaślubin nowożeńców, a „niedźwiedź” ma zapewnić gospodarzom dobre zdrowie. Gospodarze czekają na nich z zastawionymi stołami i obdarowują ich prezentami. Mężczyźni w maskach muszą odwiedzić każde domostwo. Uczestnicy obrzędu Do początku XX wieku maski zakładali tylko niezamężni młodzi mężczyźni z danej społeczności, ponieważ obrzęd ten spełniał funkcje inicjacyjne. Inni mieszkańcy wsi (kobiety, dzieci i zamężni mężczyźni) nie mogli brać udziału w maskaradach. Dziś nie tylko mężczyźni w każdym wieku, ale również kobiety i dzieci biorą aktywny i równoprawny udział w tym obrzędzie, co może zobaczyć każdy, kto jest obecny podczas tego święta. Depozytariuszami święta Surwa są zwykli ludzie. W maskaradach surwakari uczestniczą wykonawcy-amatorzy, którzy nie mają żadnych instytucjonalnych obowiązków związanych z ich organizacją. Wychodzą i bawią się spontanicznie, zgodnie z tradycją oraz w taki sam sposób, jak ich poprzednicy. Każda grupa tworzy własną organizację i włącza do niej wszystkich mieszkańców wsi. Surwakarzy wybierają swojego lidera i dzielą się „rolami” – każdy odgrywa określoną postać. Podczas święta surwakarzy słuchają swojego lidera i są mu bezwarunkowo posłuszni. 1 �Bułgaria przyjęła kalendarz gregoriański w 1916 roku, dlatego też w Kościele prawosławnym poprzednio używany kalendarz juliański jest nazywany starym kalendarzem. 347 �348 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Po święcie odbywa się specjalne spotkanie, na którym surwakarzy decydują, jak wykorzystać zebrane datki, w zależności od problemów i potrzeb ich wiosek. Zebrane pieniądze najczęściej trafiają do lokalnych domów kultury (czitaliszte) lub zostają przeznaczone na zaspokojenie innych potrzeb wsi. Podjęte przez surwakarów decyzje są brane pod uwagę przez lokalne władze. Tradycja gier i zabaw urządzanych przez przebierańców surwakari w społecznościach regionu Pernika jest przekazywana z pokolenia na pokolenie, młodzieży przez osoby starsze, tak jak zawsze się to odbywało w społecznościach tradycyjnych. Umożliwia to ciągłą komunikację pomiędzy ludźmi w różnym wieku, którzy pochodzą z różnych sfer społecznych i reprezentują różne zawody. Jest to komunikacja, która opiera się na przekazywaniu, przyswajaniu sobie oraz wyrażaniu tradycyjnej wiedzy i umiejętności. Tradycja ta jest rozpowszechniana dzięki wykorzystaniu pewnych uznanych sposobów myślenia i odczuwania, zaakceptowanych przez depozytariuszy niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co zapewnia jej ciągłość w czasie i przestrzeni. Żywotność święta Surwa zapewnia jego funkcja jako zasobu kulturowego oraz formy kreatywności dla młodego pokolenia. Gwarancją jego ciągłości jest również to, że integruje ono lokalnych mieszkańców, niezależnie od ich wieku i statusu społecznego. Uczestnikami obrzędów są nie tylko stali mieszkańcy wiosek, w których się one odbywają, ale również liczni goście ze środowisk miejskich. Rodziny, których członkowie należą do grupy surwakari, uznają to za oznakę wysokiego prestiżu. Bez przesady można powiedzieć, że w każdym domu w regionie Pernika zachowywane są wspomnienia i pamiątki dotyczące tradycyjnego święta Surwa – barwne relacje, maski oraz zdjęcia wiszące na ścianach. Szkoły i lokalne domy kultury również zachęcają do udziału we wszystkich działaniach związanych z tym świętem. Związek pomiędzy świętem Surwa a Festiwalem przebierańców Aby zachować święto Surwa, gmina Pernik organizuje Festiwal Maskaradnite Igri (Festiwal przebierańców), który odbył się po raz pierwszy w 1966 roku2 . Święto oraz festiwal współistnieją już od �Festiwal odbywa się obecnie co roku pod koniec stycznia – dwa tygodnie po święcie Surwa w wioskach. Od samego początku festiwal był określany jako regionalny, jednak grupy przebierańców pochodzą z całego kraju, przez co festiwal stał się wydarzeniem o charakterze ogólnokrajowym. W ten sposób festiwal w mieście Pernik przyczynia się do odrodzenia zabaw przebierańców w wielu wsiach i mobilizuje do organizowania innych festiwali w środowisku miejskim. W roku 1985 festiwal uzyskał status festiwalu międzynarodowego o nazwie International Festival of Masquerade Games ‘Surva’ (Międzynarodowy festiwal 2 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania prawie pół wieku i nie miało to żadnego negatywnego wpływu na żywotność święta Surwa jako elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Wukow 2015a). Wręcz przeciwnie, festiwal pomógł w popularyzowaniu święta Surwa i ułatwił podejmowanie działań mających na celu zachowanie jego żywotności. Przez ostatnie pięćdziesiąt lat istnienia festiwalu nie zaobserwowano, by miało to jakiekolwiek negatywne konsekwencje. W dalszym ciągu oczekuje się, że pozytywna relacja pomiędzy świętem Surwa a Festiwalem przebierańców będzie kontynuowana w przyszłości. W związku z tym nie sporządzono informacji o ewentualnych zagrożeniach i nie ma potrzeby podejmowania jakichkolwiek działań w tym względzie. Dla społeczności z regionu Pernika istnieje wyraźna różnica pomiędzy świętem Surwa w wioskach a Festiwalem przebierańców w mieście. Festiwal jest częścią kultury miejskiej, prezentując w nowoczesny sposób ludową tradycję Surwy. Przekazywana od wielu pokoleń, tradycja ta jest ciągle żywa we wsiach regionu Pernika (Wukow 2015a). Na obchody święta Surwa przychodzi więcej osób z lokalnej społeczności niż na festiwal, który ma charakter międzynarodowy, a występujące na nim grupy pochodzą z różnych części kraju oraz z zagranicy. Niektóre lokalne grupy oraz depozytariusze z regionu Pernika w ogóle nie uczestniczą w festiwalu i tańczą wyłącznie podczas święta Surwa w wioskach. Z tego punktu widzenia wpisanie święta Surwa na Listę reprezentatywną odgrywa ważną rolę, popularyzując żywe tradycje i zachęcając depozytariuszy do podejmowania wysiłków związanych z ochroną ich dziedzictwa w ich wiejskim środowisku. Jak dotąd nic nie wskazywało na to, by festiwal wywierał negatywny wpływ na zwyczaje w wioskach. Wręcz przeciwnie, odegrał on pozytywną rolę, popularyzując maskarady w całym kraju. W czasach komunizmu, gdy tego typu zabawy były zaliczane do tradycji religijnych, powstanie festiwalu w latach 60. było pretekstem do ich organizowania w różnych częściach kraju. Przez wszystkie lata jego istnienia prowadzona była owocna współpraca pomiędzy organizatorami festiwalu, lokalnymi społecznościami oraz depozytariuszami z regionu Pernika, którzy zasiadają czasami w jury tej międzynarodowej imprezy. Przykładem pozytywnego wpływu jest to, że festiwal cieszy się zainteresowaniem zarówno w kraju, jak i za granicą, motywując depozytariuszy święta Surwa do kontynuowania wysiłków związanych z jego ochroną i przekazywaniem. A robią to chętnie, o czym świadczy ich masowy udział w uroczystościach. maskarad „Surwa”). Obecnie w festiwalu bierze udział ponad 6 tys. uczestników z ponad 100 grup, w tym wykonawcy z innych krajów. 349 �350 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wieś Baniszte, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym – instytucja, muzeum Instytut Etnologii i Badań nad Folklorem z Muzeum Etnograficznym (Institut za etnologija i folkloristika s Etnografski muzej, IEFSEM) – z NEM jako jego jednostką administracyjną – odgrywa istotną rolę w badaniu, promowaniu i ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego już od 110 lat. Jeszcze przed ratyfikacją Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku IEFSEM odegrał kluczową rolę w tworzeniu krajowej bazy danych elementów NDZK w ramach programu Żyjące Skarby Ludzkości. Święto Surwa w regionie Pernika zostało wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego przez zespół ekspertów z IEFSEM, z udziałem Ministerstwa Kultury Republiki Bułgarii (Ministerstwo na kulturata), koordynowanym przez regionalne struktury administracyjne do spraw kultury, w tym przez krajową sieć bułgarskich domów kultury. Jako kluczowa instytucja w systemie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, IEFSEM przechowuje i prowadzi związaną z nim dokumentację. Narodowe Centrum Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego (Nacionalen cent’r za nematerialno kulturno nasledstwo) zachowuje i zapewnia dostęp do plików audiowizualnych oraz pisemnej dokumentacji dotyczącej statusu elementów oraz ich nominacji. Należy również wspomnieć o tym, że Archiwum Etnograficzne jest jednym z najstarszych bułgarskich archiwów; przechowuje ono zdjęcia grup w maskach z regionu Pernika wykonane w latach 1906–1947. NEM posiada również niewielką kolekcję masek oraz innych przedmiotów związanych z tym elementem. Jako dzieło sztuki ludowej, maski surwakari są unikalnymi wytworami ludzkiej kreatywności. Ich rozpoznawalność i widoczność na poziomie międzynarodowym wyraźnie przyczynia się do uznania tego elementu za część światowego dziedzictwa kulturowego i jest również wspaniałym źródłem inspiracji dla nowoczesnych artystów. Dziedzictwo niematerialne świadczy o całościowym postrzeganiu dziedzictwa kulturowego poprzez uznawanie znaczenia i wartości ustnych i żywych praktyk i form ekspresji, które dotyczą obiektów, pomników i przestrzeni kulturowych. Oprócz definicji podanej w Konwencji UNESCO z 2003 roku pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego było również analizowane w kontekście muzeów. 351 �352 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wieś Ełow doł, 2012. Fot. Iglika Miszkowa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Kolekcje muzealne Dziedzictwo niematerialne ujawnia kulturowe znaczenie oraz wartość zbiorów muzealnych. Umieszcza ono obiekty w kontekście ich produkcji i użytkowania. NEM gromadzi maski z regionu Pernika od roku 1906, jest to więc pierwsza w historii ekspozycja muzealna prezentująca bułgarską kulturę. Niestety, wskutek złych doświadczeń związanych z działaniami konserwatorskimi w przeszłości oraz właściwości określonych materiałów, z których maski zostały wykonane, NEM straciło swoją starą kolekcję. Po II wojnie światowej Muzeum rozpoczęło nowy proces dokumentowania maskarad. Kilku pracowników Muzeum, którzy są malarzami, odwiedzało wioski i malowało obrazy masek oraz rytuałów. Muzeum wzbogaciło później swoją kolekcję o autentyczne artefakty z regionu. Co roku, począwszy od roku 2000 aż do dnia dzisiejszego, Muzeum prowadzi badania terenowe w wioskach i zbiera zdjęcia oraz nagrania wideo do swojego Archiwum. Prace w terenie dotyczące tej tematyki są dość dużym wyzwaniem pod względem metodologicznym. Wymagają one dużego zaangażowania oraz aktywnego udziału społeczności, które są depozytariuszami żywej kultury. Badając dziedzictwo niematerialne, zespół muzealników nawiązuje kontakt z lokalnymi społecznościami, starając się zrozumieć historię i znaczenia ich form wyrazu kulturowego. Przedstawiciele IEFSEM biorą aktywny udział w konferencjach naukowych o tematyce związanej z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Prezentacje muzealne Organizowanie wystaw jest jedną z podstawowych funkcji muzeów. W XIX i XX wieku muzea prezentowały eksponaty w ujęciu taksonomicznym, w szklanych gablotach, zawężając ich percepcję jedynie do zmysłu wzroku. Na początku XX wieku NEM stosowało takie same praktyki w ekspozycjach dotyczących ludzi w maskach z regionu Pernika. Współczesne muzea bazują jednak na innych modelach wystaw, które wykorzystują muzykę na żywo, specjalne efekty oświetlenia i pokazy tańca. Po publikacjach dotyczących nowego muzealnictwa, „post-muzeum” oraz „muzeum modernistycznego”, muzeum jest w większym stopniu postrzegane jako instytucja, która ma być źródłem wiedzy i rozrywki dla zwiedzających. W rezultacie sposoby prezentowania eksponatów uległy zmianie. Podjęto wiele prób, by zapewnić bardziej całościową interpretację artefaktów muzealnych. 353 �354 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Muzeum nie tylko prezentuje obiekty, ale również organizuje wydarzenia społeczno-kulturalne, by podtrzymywać i promować kreatywność lokalnych społeczności (Bortolotto 2007). �Dziedzictwo niematerialne jest z definicji bardziej zorientowane na ludzi niż na obiekty. Jego istotą jest to, że wdrażanie nowych inicjatyw przekształca relacje pomiędzy muzeami oraz zwiedzającymi i zainteresowanymi podmiotami. Jednym z rezultatów będzie to, że osoby z różnych środowisk będą domagać się możliwości uczestniczenia w merytorycznym dialogu o ich dziedzictwie niematerialnym oraz współdecydowania o interpretacji ich dziedzictwa przez muzeum. Wynikiem tych starań będzie niezwykle poważna zmiana paradygmatu (Boylan 2006, 63). Jako kuratorzy niematerialnego dziedzictwa muzea muszą wiedzieć, jak nawiązać równoprawne partnerstwo z depozytariuszami kultury oraz opracować mechanizmy dzielenia się uprawnieniami oraz współdecydowania o działalności muzeum i formach przekazu. W okresie od 2005 do 2016 roku NEM zaprezentowało cztery różne wystawy o maskach i maskaradach: Magiczeskata maska (Magiczna maska, 2005), dwie międzynarodowe wystawy w ramach projektu Carnival King of Europe (2009, 2012)3 oraz Surwa (2016). Wszystkie te wystawy koncentrowały się na maskach, obiektach etnograficznych – „fragmentach” (Kirshenblatt-Gimblett 1998) – oraz ich twórcach i użytkownikach. Maski z regionu Pernika były eksponowane zarówno jako obiekty artystyczne o specyficznych cechach technicznych i estetycznych, oraz jako sposoby przedstawienia widowni symbolicznych form wyrazu związanych z ich pierwotnym sposobem wykorzystania. Pojęcie dziedzictwa niematerialnego w muzeach pozwala więc na szerszą i głębszą interpretację oraz kontekstualizację artefaktów. Jeśli chodzi o organizowanie wystaw, pojęcie niematerialnego dziedzictwa ma znaczenie dla kontekstualizacji obiektów. Pokazuje ich znaczenie kulturowe oraz symboliczną wartość, która wykracza poza ich cechy techniczne i artystyczne, poprzez umieszczenie ich „w szerszych obszarach znaczeniowych” (Garton Smith 2000, 58). Aby to osiągnąć, stosowany jest szereg metod interpretacyjnych, które wydobywają różne związki i powiązania, takie jak: opowiadanie historii, narracje, muzyka oraz coś, co Kirshenblatt-Gimblett (1991, 389–390) określa jako instalacje „w kontekście”. Są to między innymi aplikacje multimedialne, słuchawki, diagramy, panele i etykiety, które pomagają w uzyskaniu różnych poziomów znaczeniowych (Alivizatou 2006). Właśnie dlatego ostatnia wystawa o święcie Surwa w NEM była instalacją z maskami (otrzymanymi od depozytariuszy), a inne obiekty były prezentowane w formacie audio i wideo, wraz �Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie internetowej projektu: www.carnivalkingofeurope.it/activities/exhibition.php. 3 �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania z głosami uczestników święta Surwa. Celem wystawy było nawiązanie dialogu pomiędzy Muzeum i społecznościami. Jednak w odróżnieniu od tradycyjnego dziedzictwa kulturowego, ujętego w formie artefaktów przeznaczonych do oglądania i już zapełniających sale muzealne, wystawy te były przygotowywane wspólnie z depozytariuszami niematerialnego dziedzictwa oraz zgodnie z ich własnymi wyobrażeniami kulturowymi. Na udostępnionych ekranach wyjaśniali oni, skąd wziął się pomysł wpisania święta Surwa na listę oraz jakie jest jego znaczenie dla lokalnych społeczności. Tak więc z jednej strony prezentacja koncentruje się na święcie Surwa w sposób integrujący różne perspektywy, przyczyniając się do budowania „pomostu między pokoleniami”. Atrakcyjność święta z maskaradami przemawia do młodych ludzi i wzmacnia ich poczucie własnej wartości jako kontynuatorów tradycji oraz interpretatorów kulturowej oryginalności ich wiejskich społeczności. Przygotowując się do święta Surwa, uczestnicy zawsze wykonują jak najlepsze maski i kostiumy, które mają ich odróżniać od przebierańców z sąsiednich wiosek. Praktykowanie tego elementu jest dziś również niezwykłą formą nieformalnej edukacji, która uczy tolerancji i poszanowania dla innych kultur, religii oraz etniczności. Wśród przebierańców często można spotkać Romów, którzy również zakładają maski i przebierają się, tak samo uczestnicząc w tym święcie oraz odbywających się we wsi zabawach. Maskarady cieszą się również zainteresowaniem wśród obcokrajowców i studentów mieszkających w tym regionie, którzy chętnie w nich uczestniczą, co jest bardzo pozytywnie odbierane przez lokalną społeczność. Z drugiej strony prezentacja zwraca uwagę na poczucie wspólnoty w życiu społeczności. Udział w grupach surwakari w różnych wsiach jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Są to grupy, które podtrzymują życie społeczności, a ich członkowie wspólnie podejmują decyzje dotyczące nie tylko tego święta, ale również zrównoważonego rozwoju wsi. I chociaż rywalizują ze sobą w tworzeniu oryginalnych masek wyróżniających ich wieś, wymieniają się także zasobami i materiałami, by zapewnić udany przebieg święta, przy okazji nawiązując nowe i wzajemnie korzystne przyjaźnie i kontakty. Rola muzeum jako mediatora nie ogranicza się do tych pozytywnych doświadczeń. Muzeum pełni także funkcję platformy umożliwiającej dyskusje o problemach napotykanych w procesie ochrony i przekazywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Podczas filmowanych wywiadów, które zostały przeprowadzone z depozytariuszami tego obrzędu, wspominali oni o tym, że liczba mieszkańców regionu Pernik maleje, co jest zagrożeniem dla ciągłości tego obrzędu. Depozytariusze wyjaśniali, jak zachowanie tradycji mogłoby rozwiązać ten problem: „Gdyby święto Surwa odbywało się codziennie, wioski byłyby pełne ludzi”. 355 �356 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju O roli IEFSEM w zachowaniu święta Surwa jako elementu dziedzictwa kulturowego świadczy również nominacja do wpisania na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. W zgłoszeniu podkreślono, że niektóre działania, które są podejmowane w regionie oraz w gminach, by zahamować spadek liczby mieszkańców – zwłaszcza te związane z promocją lokalnych tradycji –przyczyniają się również do zrównoważonego rozwoju na poziomie lokalnym. Spadek liczby ludności z pewnością stanowi zagrożenie dla utrzymania żywotności święta Surwa, ale jest ono minimalne, ponieważ to tradycyjne święto cieszy się ogromną popularnością w lokalnych społecznościach, a ponadto uczestniczy w nim wielu młodych ludzi, którzy wyrażają chęć jego dalszego przekazywania (Wukow 2015a). Ważne jest również to, że święto jest okazją do spotkania się ludzi, którzy urodzili się w tej okolicy, mieszkają gdzie indziej i wracają, by brać udział w uroczystościach i podtrzymywać tradycję. Spadek liczby ludności jest problemem w całym kraju. Sytuacja demograficzna państwa zależy od jego polityki społecznej i gospodarczej, możliwości zatrudnienia oraz ogólnych możliwości rozwoju społecznego, kulturalnego i gospodarczego, istniejących na terenach wiejskich. Samo święto Surwa oraz niematerialne dziedzictwo kulturowe nie zdołają rozwiązać tego problemu. Jednak 13 i 14 stycznia wielu ludzi powraca do swoich wiosek na obchody tego święta, by wziąć udział w przygotowaniu masek i kostiumów oraz by na własne oczy zobaczyć maskarady. Święto Surwa odgrywa ważną rolę w przyciąganiu emigrantów oraz turystów i jest atrakcją dla mieszkańców wiosek. Wpisanie tego elementu na Listę reprezentatywną UNESCO wzmacnia poczucie wartości depozytariuszy uczestniczących w przekazywaniu tradycji kulturowych. Jak stwierdzono w zgłoszeniu, szeroka popularyzacja oraz międzynarodowe uznanie zachęciłoby instytucje do efektywnego wspierania społeczności w wyludniających się i zanikających wioskach w regionie. A to z kolei miałoby korzystny wpływ na turystykę kulturalną w regionie oraz jej zrównoważony rozwój w perspektywie długoterminowej. IEFSEM nie tylko odegrał kluczową rolę w przygotowaniu zgłoszenia oraz wpisaniu tego elementu na Listę reprezentatywną UNESCO, ale również wspiera, poprzez NEM, ochronę i przekazywanie tradycji święta Surwa dzięki interpretacji oraz kontekstualizacji organizowanych wydarzeń. Wystawy, przedstawienia i uroczystości, które odbywają się równolegle w muzeach, pozwalają na poznanie tego święta w sposób, który nie ogranicza się do prezentowania eksponatów, oraz na uzyskanie nowego i głębszego wglądu w kwestie związane z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Do wydarzeń tych należą pokazy rzemiosła, przedstawienia, prelekcje oraz dni studyjne. Inicjatywy tego rodzaju są najlepszym dowodem starań, które muzea podejmują, by wprowadzić �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania elementy żywej kultury do praktyki muzealnej. Pokazują one również, jak ważne są programy edukacyjne z udziałem depozytariuszy tradycji – mistrzów maski – w promowaniu ciągłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wnioski W przypadku święta Surwa oraz związanych z nim działań IEFSEM oraz NEM koncepcja ochrony i przekazywania niematerialnego dziedzictwa poprzez działania muzealne okazała się wykonalna i skuteczna. Stwierdzono, że różnorodne sposoby interpretowania i kontekstualizowania zbiorów oraz organizowania wystaw multimedialnych przynoszą korzyści zarówno muzeom, jak i depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mogą one również służyć za wzór zrównoważonej relacji pomiędzy przedstawianiem tradycji oraz ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Różnorodne wydarzenia związane ze świętem Surwa, które są organizowane w NEM, sprawiają również, że głosy lokalnych społeczności stają się słyszalne dzięki prezentacjom muzealnym, które zachęcają do przekazywania tradycji i mogą służyć jako przykład dobrych praktyk związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Bibliografia Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto i Markus Tauschek, red. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage [Wyobrażenia a praktyka w społecznościach: partycypacja, terytorium oraz tworzenie dziedzictwa]. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Alivizatou, Marilena. 2006. „Museums and Intangible Heritage: The Dynamics of an ‘Unconventional’ Relationship [Muzea i niematerialne dziedzictwo: dynamika „niekonwencjonalnej” relacji]”. Papers from the Institute of Archaeology 17: 47–57. Alivizatou, Marilena. 2012. Intangible Heritage and the Museum: New Perspectives on Cultural Preservation [Dziedzictwo niematerialne i muzeum: nowe perspektywy ochrony dóbr kultury]. Walnut Creek, CA: Left Coast Press. Ballacchino, Katia. 2014. „Spires and Towers Between Tangible, Intangible, and Contested Transnational Cultural Heritage [Iglice i wieże pomiędzy tym, co materialne, oraz tym, co niematerialne. Zakwestionowane międzyna- 357 �358 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju rodowe dziedzictwo kulturowe]”. W Sabato Rodia’s Towers in Watts: Art, Migrations, Development [Wieże Sabato Rodii w Watts: sztuka, migracje, rozwój], pod redakcją Luisy Del Giudice, 289–306. New York, NY: Fordham University Press. Bortolotto, Chiara. 2007. „From Objects to Processes: UNESCO’s ‘Intangible Cultural Heritage’ [Od obiektów do procesów: „niematerialne dziedzictwo kulturowe” UNESCO]”. Journal of Museum Ethnography 19: 21–33. Boylan, Patrick J. 2006. „The Intangible Heritage: a Challenge and an Opportunity for Museums and Museum Professional Training” [Dziedzictwo niematerialne: wyzwanie i szansa dla muzeów i szkolenia muzealników]”. International Journal of Intangible Heritage 1: 53–65. Garton Smith, Jennifer. 2000. „The Impact of Curation on Intangible Heritage: The Case of Oradour-sur-Glane [Wpływ kuratorów na dziedzictwo niematerialne: przypadek Oradour-sur-Glane]”. W Museology and the Intangible Heritage, Munich/Germany and Brno/Czech Republic, November 26 – December 05 2000 [Muzeologia i dziedzictwo niematerialne, Monachium/Niemcy i Brno/Republika Czeska, 26 listopada – 5 grudnia 2000], pod redakcją Hildegardy K. Vieregg, 58–66. München: Museums-Pädagogisches Zentrum. Golinelli, Gaetano M. 2015. Cultural Heritage and Value Creation: Towards New Pathways [Dziedzictwo kulturowe oraz tworzenie wartości: poszukiwanie nowych ścieżek]. Cham: Springer. Harrison, Rodney. 2015. „Beyond ‘Natural’ and ‘Cultural’ Heritage: Toward an Ontological Politics of Heritage in the Age of Anthropocene [Poza dziedzictwem „przyrodniczym” i „kulturowym”: w kierunku ontologicznej polityki w epoce antropogenicznej]”. Heritage & Society 8 (1): 24–42. Hartog, François. 2005. „Time and Heritage [Czas i dziedzictwo]”. Museum International 57 (3): 7–18. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1991. „Objects of Ethnography [Obiekty etnograficzne]”. W Exhibiting Cultures: The Poetics and Politics of Museum Display [Pokazywanie kultury: poetyka i polityka ekspozycji muzealnych], pod redakcją Ivana Karpa i Stevena D. Lavine’a, 386–443. Washington – London: Smithsonian Institution Press. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 1998. Destination Culture. Tourism, Museums, and Heritage [Cel: kultura. Turystyka, muzea i dziedzictwo]. Berkeley: University of California Press. Pels, Dick, Kevin Hetherington i Frèdèric Vandenberghe. 2002. „The Status of the Object: Performances, Mediations and Techniques [Status obiektu: przedstawienia, mediacje i techniki]”. Theory, Culture & Society 19 (5–6): 1–21. Simon, Nina. 2010. The Participatory Museum [Muzeum partycypacyjne]. Santa Cruz, CA: Museum 2.0. Smith, Laurajane. 2006. Uses of Heritage [Zastosowania dziedzictwa]. London: Routledge. Smith, Laurajane i Natsuko Akagawa, red. 2008. Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo]. London: Routledge. Wukow, Nikołaj. 2015a. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Argumentation Statement for the Inscription of Surova Folk Feast on UNESCO’s �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Representative List [Dziesiąta sesja Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Namibia. Rozpatrzenie wniosków o wpisanie na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Argumenty przemawiające za wpisaniem święta ludowego Surwa na Listę reprezentatywną UNESCO] [nagranie audio]. http://www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Wukow, Nikołaj. 2015b. The Tenth Session of the Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Namibia. Expert Meeting on a Model Code of Ethics. Argumentation Statement for Eliminating the Word ‘Museification’ from the Code of Ethics [Dziesiąta sesja Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Namibia. Spotkanie ekspertów dotyczące wzorcowego kodeksu etycznego. Argumenty przemawiające za usunięciem słowa „muzeifikacja” z kodeksu etycznego] [nagranie audio]. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/10com. Wukow, Nikołaj. 2016. „Tendencii za konstruirane na nowi Ewropejski nasledstwa, osnowawaszti se na migraciite i obsztoesropejskite politiki (Mułtikulturalizm i „neżelano nasledstwo”) [Trendy w budowaniu nowego europejskiego dziedzictwa wynikające z migracji i polityki paneuropejskiej]”. Data dostępu: 13 maja. http://www. migrantheritage.com/wp-content/uploads/2016/01/dokladnikolay.pdf. 359 �360 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Stowarzyszenie Twórców Ludowych i jego działalność na rzecz ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce Waldemar Majcher* Paweł Onochin** Katarzyna Smyk*** * �Prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych, Lublin, e-mail: waldekmajcher@gmail.com. ** Koordynator działalności merytorycznej STL, e-mail: onochinowie@wp.pl. *** �Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej, Lublin, e-mail: K_Smyk@wp.pl. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w uniwersum polskich organizacji pozarządowych, skupionych wokół ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest wyjątkowe. Ta najdłużej działająca instytucja zrzeszająca zweryfikowanych twórców ludowych – czyli depozytariuszy dziedzictwa – jest predestynowana zarówno do ochrony tradycji, jak i ludowego artysty. Stowarzyszenie Twórców Ludowych (STL) jest organizacją o blisko 50-letnim dorobku w dziedzinie ochrony materialnego i niematerialnego dziedzictwa kultury ludowej, powstałą w 1968 roku z inicjatywy samych twórców. Głównym celem statutowym Stowarzyszenia jest twórcze kultywowanie tradycji ludowej w dziedzinie plastyki, folkloru i literatury ludowej, popularyzacja jej najwartościowszych przejawów oraz roztaczanie szeroko rozumianej opieki nad twórcami ludowymi. W STL zrzeszonych jest ponad 2 tys. członków rzeczywistych, są to zweryfikowani pod względem etnograficznym twórcy ludowi w zakresie wszystkich dziedzin sztuk plastycznych i folkloru, tj. wykonawstwa pieśni i tańców, muzyki ludowej oraz wszelkich form ekspozycji scenicznych teatru ludowego, zwyczajów, obrzędów oraz literatury pisanej i ustnej. Siedzibą Zarządu Głównego Stowarzyszenia jest kamienica przy ul. Grodzkiej 14 w Lublinie, a w swoich strukturach organizacja posiada 22 oddziały regionalne w całej Polsce1. Dysponuje też organem doradczym, powoływanym przez Krajowy Zjazd STL, jakim jest Rada Naukowa, która opiniuje program i kierunki działania Stowarzyszenia, współdziała przy realizacji celów statutowych oraz weryfikuje kandydatury na członków STL. W ramach Rady Naukowej pracują cztery Sekcje: Literatury, Sztuki, Folkloru, Społeczno-Programowa. Sekcje obradują co do zasady raz w roku, weryfikując kandydatów na członków STL (por. „Sprawozdanie Rady…” 2014). STL jest jedyną organizacją w Polsce – to podkreślmy – która w sposób merytoryczny identyfikuje twórcę ludowego poprzez proces weryfikacji dokonywany przez specjalistów z Rady Naukowej STL. Corocznie tej procedurze poddawanych jest ponad 100 osób, z czego połowa uzyskuje status twórcy 1 �Na temat celów, liczebności stowarzyszenia i jego struktury – zob. „Sprawozdanie Zarządu…” 2014. 361 �362 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Prezentacja tradycji zabawkarstwa żywiecko-suskiego podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Prezentacja „pereborów” – nadbużańskich tradycji tkackich podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania ludowego – członka rzeczywistego organizacji. Jest to potwierdzenie etnograficznej autentyczności wykonywanych prac, zgodnych z tradycją regionu, z którego pochodzi konkretny artysta i rękodzielnik. Warunki przyjęć do STL z biegiem czasu podlegały dyskusji i modyfikacjom w miarę przemian kulturowych, niemniej do dziś służą one idei podtrzymywania sztuki tradycyjnej oraz harmonijnego łączenia tradycji ze współczesnością. To z tego powodu – jak czytamy w Warunkach przyjęć do STL – komisja danej Sekcji Rady Naukowej sprawdza, czy co najmniej połowa z nadesłanych do oceny prac zgodna jest z tradycją regionu. Na przykład w przypadku kandydatów z dziedziny sztuki ludowej ma to być co najmniej pięć z dziesięciu prac; w przypadku kandydatów z dziedziny literatury ludowej – trzydzieści z sześćdziesięciu wierszy bądź dziesięć z dwudziestu utworów prozatorskich. Ściśle przestrzega się też zasady, że „kandydat nie powinien posiadać specjalistycznego wykształcenia, a jego twórczość powinna być związana ze środowiskiem wiejskim” (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017b). W momencie ratyfikacji przez Polskę Konwencji UNESCO z 2003 roku STL zaczęło swoje działania odnosić do zapisów zawartych w Konwencji. Okazało się wówczas, że gros aktywności statutowej STL na przestrzeni dziesięcioleci, zwłaszcza w zakresie dokumentowania, archiwizacji, edukacji nieformalnej i upowszechniania wszelkich przejawów twórczości ludowej, z powodzeniem wypełnia zalecenia UNESCO dotyczące ochrony dziedzictwa niematerialnego, przez którą rozumie się „identyfikację, dokumentację, badanie, zachowanie, zabezpieczenie, promowanie, wzmacnianie i przekazywanie” różnych aspektów dziedzictwa (art. 2 pkt 3 Konwencji2). Odtąd STL podkreśla ten aspekt w oficjalnych dokumentach oraz potwierdza go działalnością na rzecz promocji idei Konwencji. W dalszej części tekstu proponujemy poświęcić parę słów zadaniom wypełnianym przez STL, które pozostają w najściślejszym związku z Konwencją 2003: działalność dokumentacyjna i archiwizacyjna, upowszechnieniowa i edukacyjna oraz wydawnicza. Działalność dokumentacyjna i archiwizacyjna 1. �Prace z zakresu ogólnopolskich baz danych o twórcach ludowych i wiejskich zespołach artystycznych �Funkcjonowanie baz danych wiąże się z ciągłą, coroczną weryfikacją, aktualizacją i uzupełnieniami. Weryfikacja i pozyskiwanie nowych danych odbywa się poprzez wysyłkę ankiet, wywiad 2 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dz.U. 2011 nr 172 poz. 1018. 363 �364 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju terenowy, korespondencję z twórcami, uczestnictwo w imprezach folklorystycznych. W wyniku tych prac gromadzone są materiały do analiz współczesnych przemian zachodzących w kulturze typu tradycyjnego. Daje to możliwość rejestracji zjawisk, które zaświadczają o ewolucji i kierunkach, w jakich zmierza sztuka oraz rękodzieło w środowiskach wiejskich. W chwili obecnej bazy zawierają ponad 12 tys. rekordów. Każdy rekord to opis jednego twórcy, rękodzielnika, zespołu i kapeli. Baza obejmuje takie dziedziny sztuki, rękodzieła i rzemiosła, jak: tkactwo, koronkarstwo, hafciarstwo, garncarstwo, malarstwo, rzeźbiarstwo, plecionkarstwo, kowalstwo, snycerstwo, zabawkarstwo, zdobnictwo bibułkowe i papierowe, plastyka obrzędowa, budowa ludowych instrumentów muzycznych oraz reprezentowane przez pojedynczych twórców: bursztyniarstwo, rogarstwo, srebrnictwo, sitarstwo, kaflarstwo, rymarstwo, ludwisarstwo. W dziedzinie folkloru obejmuje zespoły śpiewacze, obrzędowe, teatralne, satyryczne, pieśni i tańca oraz kapele. Osobna lista to poeci, prozaicy i dramatopisarze ludowi. �Gromadzenie danych służy nie tylko celom dokumentacyjnym i archiwistycznym, ale również jest przyczynkiem do pobudzenia zainteresowania i reaktywowania zanikających umiejętności w środowiskach regionalnych oraz upowszechniania informacji o twórczości ludowej wśród wszystkich zainteresowanych. Tworzenie i udostępnianie3 baz danych stanowi bowiem element krzewienia wiedzy o kulturze regionalnej, jej charakterystycznych wyrobach i konkretnych artystach – mistrzach swoich dyscyplin twórczych. 2. Dokumentowanie dokonań współczesnej twórczości ludowej Dokumentacja, prowadzona ustawicznie i całorocznie, odbywa się poprzez: • �rejestracje foto i wideo działań twórców, kultywujących regionalne tradycje sztuki ludowej i folkloru, w tym: dzieł sztuki, występów, prezentacji, pokazów i warsztatów, wystaw, a także wspomnień, relacji itd.; • �dokumentowanie rezultatów imprez i wydarzeń folklorystycznych organizowanych w różnych regionach kraju, przede wszystkim z udziałem członków STL; • �pozyskanie bezpośrednio od twórców i animatorów kultury regionalnej materiałów źródłowych, dokumentujących indywidualną działalność twórczą, jak np.: katalogi, utwory literackie oraz druki ulotne, utrwalające przejawy indywidualnej aktywności artystycznej i popularyzatorskiej; wydawnictw, ankiet, teczek personalnych, informacji prasowych, protokołów. 3 �Bazy te udostępniane są przez pracowników Biura Zarządu Głównego STL zainteresowanym instytucjom i osobom prywatnym. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 3. Archiwum STL �Wszystkie pozyskane materiały są archiwizowane zgodnie z procedurą Archiwum STL, prowadzonego od 1968 roku. Corocznie archiwizacji podlegają: dokumenty źródłowe i rękopisy, ankiety, teczki personalne, utwory literackie, wydawnictwa, druki ulotne, wycinki prasowe, katalogi, scenariusze widowisk, regulaminy, protokoły – w sumie ok. 150 pozycji oraz 1,5 tys. zdjęć. Dostęp do Archiwum STL mają wszyscy zainteresowani, po uzyskaniu zgody Biura Zarządu Głównego STL. Działalność upowszechnieniowa i edukacyjna 1. Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym (50. edycja w 2017 roku) �Targi, odbywające się w ramach Ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych (51. edycja w 2017 roku), są jedną z najstarszych i najbardziej prestiżowych prezentacji współczesnej sztuki ludowej. Gromadzą ponad 100 twórców reprezentujących poszczególne regiony kraju z dyscyplin: rzeźbiarstwo, malarstwo, garncarstwo, kowalstwo, plecionkarstwo, wyroby z wiórów i drewna, tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, plastyka zdobnicza i obrzędowa, zabawkarstwo, budowa instrumentów muzycznych itp. Prace prezentują najwybitniejsi artyści i rękodzielnicy ludowi, mistrzowie swoich specjalności, laureaci prestiżowych konkursów, a także młodzi adepci plastyki ludowej, których prace odznaczają się wysokim poziomem artystycznym i bezpośrednio nawiązują do tradycyjnego wzornictwa i technik rękodzielniczych. �Targi nie ograniczają się do ekspozycji i promocji plastyki ludowej, ale tworzą swoistą atmosferę do nawiązania bezpośredniego kontaktu między twórcą a odbiorcą, m.in. poprzez pokazy i warsztaty rękodzielnicze. Nieodłącznym elementem Targów jest także konkurs na najlepsze prace prezentowane na stoiskach, który wymiernie wpłynął na poziom prezentowanych wyrobów, przestrzeganie kanonu etnograficznego oraz dbałość o prezentacje prac, która bezpośrednio przekłada się na aranżację ekspozycji wystawienniczej. Wysokie wymagania artystyczne, stawiane uczestnikom Targów Sztuki Ludowej, są realizowane konsekwentnie od lat, a STL dokłada wszelkich starań, aby zachować autentyczny charakter prezentowanych prac, w ten sposób przeciwdziałając unifikacji i zubożeniu autentycznej twórczości ludowej4. 4 �Relacje z kolejnych Targów, wraz z wyborem fotografii i protokołem jury konkursu, zob. np. „47. Targi…” 2014; Onochin 2015, 2016. 365 �366 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Prezentacja tradycji plecionkarstwa przez członków Stowarzyszenia Serfenta podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania 2. Portal internetowy KulturaLudowa.pl �STL jest administratorem i redaktorem portalu internetowego KulturaLudowa.pl. O tradycji we współczesności (kulturaludowa.pl), utworzonego jako internetowe centrum aktualizowanej i krytycznie weryfikowanej informacji o szeroko pojętej kulturze ludowej i jej dziedzictwie. Portal stanowi multimedialne narzędzie i bazę informacyjną dla animatorów kultury, regionalistów, badaczy, etnologów, uczniów, studentów i wszystkich zainteresowanych tradycyjną kulturą. Głównym celem funkcjonowania portalu jest popularyzacja tradycyjnej kultury ludowej, wzmacnianie poczucia tożsamości regionalnej i jej wartości, poszerzenie i utrwalanie obrazu twórczości ludowej dawnej i współczesnej oraz ukazywanie jej znaczenia dla kultury narodowej. Ważnym elementem portalu jest problematyka ochrony niematerialnego dziedzictwa kultury tradycyjnej w myśl Konwencji UNESCO i sposoby jej konkretnego zastosowania (zob. np. Kultura Ludowa 2015, 2017a), a patronat nad serwisem sprawuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Administrowanie i redagowanie portalu przekłada się na stałą i systematyczną weryfikację serwisów informacyjnych poprzez aktualizację danych, publikowanie bieżących informacji, relacji, recenzji, prezentacji. 3. �Akademia Sztuki Ludowej �Akademia Sztuki Ludowej (8. edycja w 2017 roku) to zainaugurowany w 2010 roku projekt edukacyjny w postaci cyklu warsztatów, które w Galerii STL w Lublinie prowadzą twórcy ludowi, członkowie STL – mistrzowie z całej Polski, prezentujący swoje umiejętności i wiedzę na temat rodzimej tradycji. Corocznie w ramach projektu zorganizowanych jest pięć tematycznych bloków warsztatowych obejmujących różne tradycyjne dyscypliny twórcze. W warsztatach uczestniczyło dotąd ok. 90 grup zorganizowanych (ok. 1,5 tys. osób). Zajęciom towarzyszą wystawy tematyczne, przybliżające tradycyjne wytwory. Spotkania z tradycją w Akademii Sztuki Ludowej są doskonałym sposobem na popularyzację wciąż jeszcze żywych praktyk i zwyczajów, co jest niezwykle ważne w procesie wdrażania w życie założeń Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, gdyż w ten sposób kładzie się nacisk na bezpośredni przekaz umiejętności i wiedzy. Rzeczowym i materialnym rezultatem zadania są prace uczestników projektu, wykonane podczas warsztatów. Ponadto warsztaty umożliwiają konfrontację artystów z różnych regionów kraju, a ich uczestnikom – zapoznanie się z tradycjami wielu regionów (Kraczoń 2015). 4. Scena Tradycji �Kolejnym działaniem STL w zakresie popularyzacji i upowszechniania folkloru jest projekt „Scena Tradycji”, na który składają się: spotkania muzyczne dla dzieci pod nazwą „Rośnij muzyczko” oraz spotkania muzyczne dla dorosłych. 367 �368 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �Projekt „Rośnij muzyczko” został pomyślany jako cykl zajęć, ukazujących tradycje muzyczne i mających formę mini-koncertów i warsztatów muzycznych dla najmłodszych (przedszkola oraz szkoły podstawowe). Podczas zajęć prezentowane są tradycyjne pieśni, tańce i elementy folkloru dziecięcego, a także najciekawsze elementy kultur mniejszości i grup etnicznych zamieszkujących Polskę. Ponadto w ramach zajęć odbywa się prezentacja instrumentów ludowych, przypominane są dawne gry i zabawy tradycyjne przy muzyce granej na żywo (np. Kultura Ludowa 2016). �Spotkania muzyczne dla dorosłych przyjęły formę warsztatów, prezentacji, koncertów, potańcówek i mają na celu prezentację i promocję wybranych aspektów muzyki tradycyjnej. W ramach wydarzeń, zlokalizowanych w różnorodnych typach przestrzeni Lublina (restauracje, kluby, domy kultury, instytucje pozarządowe), odbywają się m.in. spotkania z muzykantami wiejskimi oraz interesującymi postaciami, zajmującymi się działaniami na rzecz kontynuacji muzyki ludowej, prezentacje multimedialne (stare fotografie, archiwalne filmy); można usłyszeć opowieści o muzyce, jej kontekstach, współczesnej roli; następuje wymiana kompetencji i doświadczeń muzycznych między poszczególnymi środowiskami, a także odbywają się koncerty i potańcówki z udziałem najlepszych kapel i zespołów ludowych z Polski. Na „Scenie Tradycji” prezentują się wykonawcy starszego i młodego pokolenia, laureaci licznych festiwali i nagród. Jest to „żywa” prezentacja muzycznego dziedzictwa kulturowego (np. Kultura Ludowa 2017b). 5. Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka �Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Jana Pocka (45. edycja w 2017 roku) to najbardziej prestiżowy konkurs dla pisarzy, poetów, prozaików i gawędziarzy ludowych z różnorodnych grup wiekowych, organizowany corocznie od 1972 roku (zob. np. „Z historii…” 2006). Konkurs umożliwia ludowym literatom zaprezentowanie artystycznego dorobku i dokonanie jego oceny w formie konfrontacji z innymi twórcami, a swoim zasięgiem obejmuje literatów ludowych zrzeszonych i niezrzeszonych w STL. W konkursie corocznie bierze udział ok. 100 pisarzy. Konkurs buduje i umacnia więzi środowiskowe wśród pisarzy ludowych, inspiruje artystycznie i tematycznie, ujawnia indywidualności twórcze, sprzyja określaniu i dokumentowaniu zjawisk współczesnego pisarstwa ludowego oraz ułatwia rozpoznawanie tendencji rozwojowych. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania Działalność wydawnicza 1. Biblioteka STL „Dziedzictwo” �Ważnym i trwałym elementem pracy STL jest działalność wydawnicza, prezentująca z jednej strony osiągnięcia i poszukiwania naukowo-badawcze z zakresu kultury ludowej, z drugiej zaś – ukazująca dorobek samych twórców. STL jako jedyny w Polsce podmiot w sposób usystematyzowany i zgodny z kryteriami filologicznego edytorstwa wydaje od 1976 roku tomiki autorskie i antologie pisarstwa ludowego w serii Biblioteka STL „Dziedzictwo” (Niewiadomski 2012). 2. „Twórczość Ludowa. Kwartalnik Stowarzyszenia Twórców Ludowych” �„Twórczość Ludowa” (32. rocznik w 2017 roku) (Adamowski i Orlik 2013) jest jedynym pismem o zasięgu ogólnopolskim w całości poświęconym współczesnej twórczości ludowej, jej osiągnięciom i problemom. Adresowane do twórców ludowych, animatorów życia kulturalnego, instruktorów, pracowników instytucji kultury oraz do wszystkich zainteresowanych, porusza problemy nurtujące środowisko, ukazuje złożoność i unikalne piękno polskiego dziedzictwa kultury ludowej, popularyzując je we wszystkich przejawach. Autorami publikowanych tekstów są wybitni naukowcy ze środowisk akademickich z całego kraju, etnografowie, socjologowie, kulturoznawcy, poloniści, muzykolodzy, folkloryści, regionaliści, sami twórcy ludowi, pracownicy regionalnych instytucji kultury, a także pasjonaci i osoby zainteresowane tą problematyką. Przez 32 lata nieprzerwanego ukazywania się pismo zyskało liczne grono oddanych czytelników i współpracowników; stworzyło formułę, która jest pomostem między twórcami kultury ludowej a badaczami i środowiskiem animatorów. Zwykle ukazują się dwa numery pisma rocznie (Stowarzyszenie Twórców Ludowych 2017a). *** Miejsce Stowarzyszenia Twórców Ludowych w uniwersum polskich organizacji pozarządowych, skupionych wokół ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jest wyjątkowe. Ta najdłużej działająca instytucja zrzeszająca zweryfikowanych twórców ludowych – czyli depozytariuszy dziedzictwa – jest predestynowana zarówno do ochrony tradycji, jak i ludowego artysty. Swoje powołanie STL wypełnia na wiele sposobów, z których ostatnio istotnym okazuje się głos Stowarzyszenia w kwestiach nowych ustaw, jakich brakuje w polskim prawodawstwie. Powołując się 369 �370 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spotkanie międzykulturowe. Depozytariusze tradycji hafciarstwa kaszubskiego szkoły żukowskiej w rozmowie z ekspertką ds. NDZK z Rumunii Adiną Hulubaş, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 3. Budowanie systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego – obecne wyzwania bowiem na artykuły 5. i 6. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.5, definiujące obowiązki państwa w zakresie podtrzymania dziedzictwa kulturowego jako istotnego źródła tożsamości narodu, STL od lat przypomina o konieczności podjęcia prac nad nową ustawą o ochronie dziedzictwa kulturowego, która obejmowałaby w harmonijny sposób dziedzictwo materialne i niematerialne (Majcher i Onochin 2015; Majcher 2015). Drugi zakres tych postulatów nabiera w 2017 roku realnych kształtów – z inicjatywy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ruszyły prace zmierzające do nowelizacji obecnej Ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej6 oraz uchwalenia nowej ustawy, regulującej organizację i prowadzenie działalności artystycznej. W ramach Ogólnopolskiej Konferencji Kultury – tak nazwano kompleks działań mających zamknąć się nowymi rozwiązaniami ustawowymi, którego operatorem jest Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (z dyrektorem dr. Arturem Szklenerem na czele) – wśród pięciu modułów pojawia się jeden dedykowany artystom ludowym i twórczości ludowej. Już na wstępnych etapach prac, jakimi są niepubliczne i publiczne konsultacje środowiskowe, Stowarzyszenie Twórców Ludowych ma znaczący głos. Jest to głos ekspercki, którego w procesie tworzenia prawa i legislacji nie można pominąć: przecież STL nie tylko reprezentuje twórców, animatorów kultury, edukatorów i liderów środowisk lokalnych, ale dysponuje wyjątkowym zapleczem, jakim jest bogate i różnorodne doświadczenie w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Bibliografia „47. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 61–62. Adamowski, Jan i Adam Orlik. 2013. „Bibliografia zawartości »Twórczości Ludowej« za lata 1986–2000”. Twórczość Ludowa 3–4: 1–2. Kraczoń, Katarzyna. 2015. „Promocja niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Galerii Sztuki Ludowej STL w 2015 roku”. Twórczość Ludowa 3–4: 67. Kultura Ludowa. 2015. „Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym – e-książka do pobrania”. Data dostępu: 28 grudnia. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/zarzadzanie-swiatowym-dziedzictwem-kulturowym-e-ksiazka-do-pobrania/. 5 Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483. 6 Dz.U. 1991 nr 114 poz. 493. 371 �372 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kultura Ludowa. 2016. „Lublin. Rośnij muzyczko, rośnij – warsztaty muzyczne dla dzieci”. Data dostępu: 16 listopada. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci/lublin-rosnij-muzyczko-rosnij-warsztaty-muzyczne-dla-dzieci/. Kultura Ludowa. 2017a. „Dziedzictwo kulturowe”. Data dostępu: 16 lipca. http://kulturaludowa.pl/aktualnosci-niematerialne-dziedzictwo-kulturowe/. Kultura Ludowa. 2017b. „Lubelska Scena Tradycji – Kapela dęta ze Zdziłowic”. Data dostępu: 16 lipca. http://kulturaludowa.pl/wydarzenia/lubelska-scena-tradycji-kapela-deta-ze-zdzilowic/. Majcher, Waldemar. 2015. „Rok Kolberga – i co dalej? Wystąpienie Prezesa STL w Sejmie RP”. Twórczość Ludowa 1–2: 1–3. Majcher, Waldemar i Paweł Onochin. 2015. „Współczesna rola Stowarzyszenia Twórców Ludowych w ochronie kultury ludowej – wartości – wyzwania – zagrożenia”. Twórczość Ludowa 3–4: 5–7. Niewiadomski, Donat. 2012. „Współczesne edycje pisarstwa ludowego. Fenomen socjokulturowy”. Twórczość Ludowa 1–2: 8–12. Onochin, Paweł. 2015. „XLVIII Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. Twórczość Ludowa 1–2: 57. Onochin, Paweł. 2016. „49. Targi Sztuki Ludowej w Kazimierzu Dolnym”. Twórczość Ludowa 3–4: 5–6. „Sprawozdanie Rady Naukowej STL”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 11–12. „Sprawozdanie Zarządu Głównego STL (2010–2013)”. 2014. Twórczość Ludowa 3–4: 3–4. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017a. „Twórczość Ludowa”. Data dostępu: 16 lipca. http://zgstl.pl/wydawnictwa/tworczosc-ludowa/. Stowarzyszenie Twórców Ludowych. 2017b. „Warunki przyjęć do STL”. Data dostępu: 16 lipca. http://zgstl.pl/media/ dokumenty-do-pobrania/. „Z historii konkursów literackich imienia Jana Pocka”. 2006. W Odejdę a po mnie pieśń zostanie. Wydawnictwo pokonkursowe XXXV edycji Ogólnopolskiego Konkursu Literackiego im. Jana Pocka, wybór, opracowanie, komentarze, zestawienia Donat Niewiadomski i Marta Wójcicka, 109–256. Lublin: Stowarzyszenie Twórców Ludowych. ��374 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �CZĘŚĆ 4. NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE I ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ �376 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego – początek czy koniec zrównoważonego rozwoju? Eva Románková-Kuminková* * �Skansen Morawskiej Wołoszczyzny (Valašské muzeum v přírodě), Rožnov pod Radhoštěm, Czechy, e-mail: romankova@vmp.cz. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Każdego roku jednak w trakcie wdrażania postanowień Konwencji uczymy się czegoś nowego. Już teraz widzimy, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Działania takie pomogą jednak w instytucjonalizacji dziedzictwa, uwydatniając sam fakt jego istnienia i potencjalnie przyciągając nowe osoby, które będą owo dziedzictwo kontynuować. Pytanie brzmi jednak, czy prowadzenie rejestrów tego rodzaju pomoże zapewnić niezmącony, naturalny rozwój dziedzictwa kulturowego? Każdy chce znaleźć się na liście! Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości jest dzisiaj swoistym fenomenem. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku oraz sama koncepcja tworzenia ewidencji niematerialnego dziedzictwa kulturowego są nadal czymś nowym, a my wciąż nie wiemy, jakie konsekwencje pociągnie za sobą ich wdrażanie i rozwój, nawet pomimo faktu, że dyskusje na temat potencjalnych czynników ryzyka oraz słabych stron omawianych rozwiązań towarzyszyły Konwencji od chwili jej powstania (Kurin 2004). Konwencja z 2003 roku zakładała wprowadzenie wielopoziomowego systemu skupiającego szereg instrumentów ochrony, których jednoczesne zastosowanie pozwoliłoby zwiększyć żywotność tradycyjnej kultury i poczynić postępy w obszarze jej praktykowania – pod warunkiem, rzecz jasna, że omawiane instrumenty byłyby stosowane w odpowiedni sposób1. Omawiana wizja powstała w trakcie długotrwałego procesu tworzenia niezbędnej terminologii i określania możliwych problemów i ich rozwiązań, który rozpoczął się jeszcze w latach 70.2 Wiele aspektów Konwencji budzi dziś wątpliwości z uwagi na niezwykle złożony charakter samej koncepcji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie jednak coraz więcej uwagi poświęca się zagadnieniu zrównoważonego rozwoju; także i w omawianym w niniejszym artykule obszarze wiedzy temat ten 1 �Na potrzeby niniejszego artykułu stosować będę termin „kultura tradycyjna” na określenie zbioru wartości i żywych tradycji współtworzących przestrzeń kulturową społeczności – zbioru, z którym ta społeczność faktycznie się identyfikuje. Pojęcie „niematerialnego dziedzictwa kulturowego” wykorzystywane będzie zgodnie ze znaczeniem nadanym mu w treści Konwencji i odnosić się będzie wyłącznie do tejże Konwencji. Jednocześnie jednak sama interpretuję niematerialne dziedzictwo kulturowe jako coś, co jest w sposób świadomy eksponowane bądź chronione przez daną społeczność lub środowisko instytucjonalne. 2 �Szerzej o dziejach Konwencji pisze Aikawa (2004). 377 �378 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eva Románková-Kuminková podczas Forum, po jej prawej Skirmantė Ramoškaitė, Vida Šatkauskienė i Cai Hua, po jej lewej Matteo Rosati (Biuro UNESCO w Wenecji) i Ałbena Georgiewa, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nabiera w tej chwili istotnego znaczenia. W swojej pracy poddam analizie kwestie pojawiające się w związku z procesem tworzenia list niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz z zagadnieniem zrównoważonego rozwoju tradycyjnej kultury. Kiedy myślimy o Konwencji, oczy wielu społeczności oraz polityków wydają się natychmiast zwracać w stronę ewidencji dziedzictwa kulturowego, stanowiących niejako centrum omawianego zagadnienia. Jeśli jednak wczytamy się w tekst Konwencji, zauważymy, że inwentaryzacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest tylko jednym z wielu elementów wieloaspektowego systemu ochrony dziedzictwa i że nie jest ona w istocie zasadniczym sposobem na powstrzymanie postępującego procesu zanikania dawnych tradycji. Najważniejszym bowiem aspektem pozostaje dziś żywotność kultury tradycyjnej. Każdy wpis elementu na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego oznacza zmianę bądź też nawet moment przełomowy w jego historii, wpływając na sposób, w jaki postrzegają go jego depozytariusze, oraz na to, jak ewoluuje ich własne poczucie przynależności. Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie szeregu przykładów obrazujących to, jak samo istnienie listy dziedzictwa oraz akt wpisania na taką listę mogą wpływać na będące przedmiotem wpisu elementy oraz na ich depozytariuszy, podobnie jak mogą one wpływać na elementy i depozytariuszy aspirujących do znalezienia się na liście. Współcześnie obserwujemy wzrost popularności oraz świadomości istnienia list niematerialnego dziedzictwa kulturowego, któremu towarzyszy pragnienie poszczególnych społeczności i jednostek, aby zwiększyć widoczność elementów będących częściami składowymi ich własnej kultury poprzez dokonanie wpisu na tego rodzaju listę. Mimo to jednak należy zauważyć, że nie wszystkie opisywane poniżej procesy są zupełną nowością. Wpływy instytucjonalne na rozwój tradycyjnej kultury obserwujemy w Europie już od drugiej połowy XIX wieku (zob. Románková 2016). Jednak pojawienie się ewidencji dziedzictwa w sposób znaczący wpłynęło na intensyfikację efektów tego zjawiska. Zanim zaczniemy omawiać same listy, warto jeszcze przyjrzeć się zasadniczym celom Konwencji. Powstała ona w celu ochrony kultury niematerialnej, zapewnienia jej dalszego przekazywania kolejnym pokoleniom oraz promowania wyrażanych przez nią wartości, mając na uwadze, że współcześnie kultura niematerialna zmuszona jest stawiać czoła szeregowi zagrożeń będących konsekwencją procesów globalizacji, konfliktów zbrojnych, katastrof ekologicznych oraz przemian w obszarze stylu życia społeczeństw. Zapewnienie, aby także w przyszłości tradycyjna kultura zachowała żywotność, wymaga podjęcia całego szeregu działań. Pierwszym z nich jest identyfikacja; kolejne kroki to budowanie świadomości, oświata, rozbudowa potencjału, tworzenie dokumentacji oraz prace badawcze, a także najważniejszy ze wszystkich element, jakim jest aktywne przekazywanie dzie- 379 �380 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju dzictwa kolejnym pokoleniom. Samo wpisanie na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest jedynie swoistą „wisienką na torcie”, istniejącą zresztą jedynie w naszej wyobraźni. Wiele osób myli jednak sam akt wpisu na listę z faktyczną ochroną dziedzictwa, licząc na to, że istnienie listy niejako automatycznie zapewni ochronę danego elementu. Spostrzeżenie to można odnieść również do ewidencji krajowych. Opracowanie list dziedzictwa stało się niejako pokazowym efektem istnienia Konwencji, wielu ludzi zaś uważa, że tego rodzaju listy to jedyne materialne efekty działalności UNESCO w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego, co nie jest jednak zgodne z prawdą. Istnieją trzy prowadzone przez UNESCO listy dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Najbardziej znaną i powszechnie stosowaną jest Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W grudniu 2016 roku znajdowało się na niej 365 elementów. Mimo to jednak za mającą charakter priorytetowy uznaje się Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony, na której znalazło się do tej pory 47 wpisów. Stosunkowo najmniejszą popularnością pod względem liczby nominacji cieszy się Rejestr dobrych praktyk w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, do którego wpisano do tej pory 17 pozycji. Jeśli weźmiemy pod uwagę cele i priorytety każdej z tych list, statystyki te powinny wzbudzić nasz zdecydowany niepokój. Sprawozdania Sekretariatu Konwencji oraz organów doradczych3 wskazują, że od 2012 roku, czyli od momentu aktualizacji Dyrektyw operacyjnych4, dysproporcja pomiędzy liczbą nominacji na Listę reprezentatywną (oznaczoną jako priorytetowa) oraz liczbą nominacji dotyczących innych mechanizmów w ramach Konwencji (wliczając w to wnioski o udzielenie pomocy międzynarodowej na kwotę wyższą niż 25 tys. dolarów) jeszcze bardziej się zwiększyła5. 3 Zob. dokumentację posiedzeń Komitetu Międzyrządowego (UNESCO 2017c). �Treść Dyrektyw operacyjnych została zmieniona przez Zgromadzenie Ogólne w czerwcu 2012 roku. Ust. 34 stanowi, co następuje: „W ramach ogólnego limitu Komitet postara się rozpatrzyć w możliwym zakresie co najmniej jeden zestaw dokumentów z każdego zgłaszającego państwa, priorytetowo traktując: i. �dokumentację z państw, z których żaden element nie został wpisany na Listę, nie wybrano najlepszych praktyk ochronnych ani nie zatwierdzono wniosków o udzielenie pomocy międzynarodowej powyżej kwoty 100 000 USD czy nominacji do wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony; ii. �dokumentację wielonarodową oraz iii. dokumentację z państw, z których najmniej elementów zostało wpisanych na Listę, wybrano najmniej najlepszych praktyk ochronnych lub zatwierdzono najmniej wniosków o udzielenie pomocy międzynarodowej powyżej kwoty 100 000 USD w porównaniu z innymi państwami składającymi dokumentację w tym samym cyklu. �W przypadku złożenia kilku zestawów dokumentacji w trakcie tego samego cyklu, państwa zgłaszające wskażą kolejność, w jakiej chcą, aby były one rozpatrywane [wyróżnienie moje – E.R.]. Zachęca się również państwa do wskazania pierwszeństwa wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony” (UNESCO 2017d). 4 5 �W 2011 roku, a więc przed zmianą treści Dyrektyw operacyjnych, nominacje na Listę reprezentatywną poddawane ocenie przez Zespół Pomocniczy stanowiły 54% całkowitej liczby nominacji składanych w ramach wszystkich czterech mechanizmów przewidzianych na mocy Konwencji. W 2015 roku liczba ta wzrosła do 78%. Stosunek średniej liczby nominacji na Listę reprezentatywną do liczby nominacji w ramach innych mechanizmów w latach 2012–2016 wyniósł 76%. Por. sprawozdania Zespołu �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości Skupimy się teraz na najbardziej popularnej liście, a więc na Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości, ponieważ konsekwencje wpisu na tę listę są najłatwiejsze do zaobserwowania w praktyce. Celem zarówno obecnie funkcjonującej Listy, jak i jej poprzedniczki – Listy Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości – było i jest stworzenie swoistej prezentacji najwybitniejszych przejawów kultury niematerialnej na świecie. Lista reprezentatywna ma za zadanie podkreślać pozytywne wartości tworzone przez społeczeństwo oraz dawać świadectwo różnorodności i bogactwa kulturowego tworzonego przez ludzkość na przestrzeni wieków. Lista – podobnie jak i sama Konwencja – podkreśla fakt, że dziedzictwo kulturowe służy jednostkom jako źródło tożsamości, dając im poczucie przynależności i pomagając tym samym dokonać samookreślenia oraz znaleźć punkt zakotwiczenia w ulegającym dynamicznym przemianom, zglobalizowanym społeczeństwie. Wpis na Listę reprezentatywną ma również aspekt prestiżowy i tak też traktują go wszystkie Państwa-Strony Konwencji. Oznacza to, że motywacja o charakterze politycznym nierzadko spycha na dalszy plan ideały czy dobre intencje specjalistów, pragnących zapewnić poszczególnym elementom międzynarodową ochronę w rozsądnym, odpowiedzialnym zakresie. Michael Dylan Foster (2011) postrzega nawet omawiane listy jako konstrukt normatywny, który może być wykorzystywany także jako narzędzie w sporach politycznych, prowadząc do uprzywilejowania jednych oraz do wyłączenia innych. W efekcie z jednej strony Lista reprezentatywna przyczynia się do promowania celów oraz ideałów wskazanych w treści Konwencji, z drugiej jednak tworzy także przestrzeń dla politycznej oraz instytucjonalnej manipulacji. Widocznym dowodem prestiżowego aspektu wpisów na Listę oraz towarzyszącego im pragnienia zyskania większej rozpoznawalności jest fakt, że Komitet Międzyrządowy ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w wielu przypadkach lekceważy rekomendacje swoich własnych organów doradczych – dawnych: Zespołu Pomocniczego (Subsidiary Body) i Zespołu Konsultacyjnego (Consultative Body) oraz obecnego: Zespołu Ewaluacyjnego (Evaluation Body). Komitet rzadko kiedy podważa rekomendacje o charakterze pozytywnym, często natomiast ignoruje negatywne oceny przekazywane przez ekspertów w dziedzinie etnologii i antropologii, pozwalając na wpisywanie elementów, które wedle opinii Konsultacyjnego, Zespołu Pomocniczego oraz Zespołu Ewaluacyjnego z lat 2012–2016, dostępne pod adresem www.unesco. org/culture/ich/en/events. 381 �382 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju 12 niezależnych specjalistów nie spełniają jednego bądź większej liczby kryteriów uzasadniających dokonanie wpisu. Zjawisko to dotyczy zazwyczaj rekomendacji, by daną nominację odesłać zgłaszającemu państwu do korekty, ale zdarza się to również w przypadku, gdy autorzy rekomendacji odradzają wręcz dokonanie wpisu6. Często podnoszonym argumentem jest to, że niedokonanie wpisu skutkować będzie rozczarowaniem wśród członków społeczności składających wniosek. Jest to oczywiście prawda. Niemniej jednak bez odpowiedniego procesu analizy wniosków i w pełni przejrzystych zasad ich przyjmowania prowadzenie Listy byłoby niemożliwe, idea Listy jako zbioru wybitnych przejawów dziedzictwa musiałaby upaść, a sama Lista oraz Konwencja jako taka zostałyby zdyskredytowane. Jednym z najważniejszych kryteriów, według których oceniane są poszczególne nominacje, jest kryterium „reprezentatywności”. Jak jednak zdecydować, który element jest w istocie elementem reprezentatywnym? Czy powinniśmy kierować się swoją własną, subiektywną opinią, swoją erudycją, czy też może powinniśmy wybierać te elementy, które są atrakcyjne z perspektywy innych państw? Kto powinien mieć prawo decydować, który element jest bardziej reprezentatywny niż pozostałe? Jakie kryteria powinny być wówczas stosowane? Jaką rolę w procesie selekcji odgrywają poszczególne społeczności oraz depozytariusze tradycji? Czy są oni w stanie nawiązywać współpracę i wyznaczać swoich przedstawicieli? Doświadczenia na szczeblu międzynarodowym pokazują, że mimo istnienia wielu różnych przykładów dobrych praktyk wskazany wyżej cel nie zawsze udaje się osiągnąć, a sam wpis staje się nierzadko kością niezgody pomiędzy depozytariuszami takich samych lub zbliżonych do siebie przejawów dziedzictwa; w przypadku dziedzictwa kulturowego występującego po obu stronach granic międzypaństwowych konflikty mogą być jeszcze bardziej nasilone. Przykładowo, wyobraźmy sobie sytuację, w której konkretny rodzaj haftu występujący na terenie danej wsi bądź regionu uznany zostanie za reprezentatywny i zostanie nominowany �Zob. np. sprawę ukraińskiej nominacji „Sztuka malarstwa dekoracyjnego z Petrykiwki jako fenomen ludowego zdobnictwa Ukrainy”, poddaną analizie przez Komitet Międzyrządowy w 2013 roku. Była to pierwsza nominacja przedłożona kiedykolwiek przez władze Ukrainy. Zespół Pomocniczy stwierdził, że nie spełnia ona dwóch wymaganych kryteriów. Jednak wskutek silnej presji dyplomatycznej wywieranej na członków Komitetu ostatecznie element ten został uwzględniony na liście. Por. rekomendacja Zespołu Pomocniczego oraz decyzja Komitetu (UNESCO 2013a; 2013b). �W 2016 roku Komitet Międzyrządowy poszedł jednak o krok dalej. Zespół Ewaluacyjny – ciało eksperckie zajmujące się analizą nominacji na Listę reprezentatywną – zaleciło Komitetowi, aby ten odesłał do wnioskodawców 19 różnych nominacji z uwagi na fakt, że załączona dokumentacja nie pozwalała stwierdzić z całą pewnością, że wszystkie kryteria zostały spełnione. Mimo to Komitet nie postąpił zgodnie z zaleceniami powstałymi na bazie gruntownej, przeprowadzonej przez ekspertów analizy, decydując się na wpisanie 15 z powyższych elementów na Listę. W dwóch przypadkach nie zostały spełnione aż cztery kryteria. Zaważyły tutaj jednak nie tyle szczegóły o charakterze technicznym, ile sam charakter danego elementu, a więc to, czy stanowi on element niematerialnego dziedzictwa kulturowego zgodnie z definicją zawartą w Konwencji, czy lokalna społeczność była zaangażowana w proces nominacyjny oraz czy zaproponowano odpowiednie środki ochrony. Por. rekomendacja Zespołu Ewaluacyjnego oraz decyzje Komitetu Międzyrządowego (UNESCO 2016a; 2016b). 6 �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój do wpisu na Listę. Jak w takiej sytuacji zareagują inne społeczności, w których haftowanie pozostaje żywą tradycją? Czy uznają one, że wybór reprezentanta ich rzemiosła został dokonany w ich imieniu, czy też będą utrzymywać, że wytwarzane przez nich wyroby są porównywalne albo nawet bardziej wartościowe i reprezentatywne, w związku z czym to właśnie one powinny były zostać wyróżnione? Obie wskazane wyżej sytuacje są jak najbardziej możliwe; w istocie, obydwa warianty wielokrotnie już występowały w praktyce. Valdimar Tr. Hafstein już w 2004 roku przekonywał, że zasady, na jakich dokonuje się tego rodzaju selekcji, stanowią bezpośrednie odzwierciedlenie natury dziedzictwa niematerialnego: �System ochrony dziedzictwa […] bazuje na idei wykluczenia, przypisując wartość konkretnym rzeczom z wykluczeniem pozostałych, odwołując się do zestawu kryteriów, które zawsze będą niedookreślone. W tym względzie dziedzictwo oraz jego listy mają ze sobą wiele wspólnego, jako że i jedno, i drugie uzależnione jest od procesu selekcji, w przypadku obydwu ponadto dochodzi do odseparowania danego elementu od jego bezpośredniego otoczenia i kontekstu, w miejsce którego powoływany jest nowy kontekst, bazujący na odwołaniach do innych rzeczy wskazanych bądź wpisanych na listę. Nie powinno zatem dziwić, że procesowi tworzenia się dziedzictwa nieustannie towarzyszy proces tworzenia odpowiednich rejestrów (Hafstein 2009). Interesująca jest również kwestia nominacji wielonarodowych. Kategoria ta powołana została w duchu współpracy pomiędzy narodami. W istocie poszczególne państwa i narody mają wiele wspólnych elementów kultury niematerialnej. W niektórych krajach współpraca układa się wyśmienicie, a ich władze naprawdę potrafią podzielić się poszczególnymi elementami dziedzictwa. Za przykład posłużyć może chociażby lalkarstwo w Czechach i Słowacji, wpisane na Listę w 2016 roku, czy też technika blue printing – barwienia tkanin na niebiesko (indygo) oraz nanoszenia wzorów na tekstylia, dla której nominacja opracowywana jest obecnie przez szereg państw europejskich, tj. Austrię, Węgry, Czechy, Słowację i Niemcy. Technika pozostaje taka sama – zmieniają się jedynie wzory, w zależności od tego, skąd dane wyroby pochodzą. Jednak dla innych narodów współpraca w ramach wspólnej przestrzeni kulturowej nierzadko okazuje się być barierą nie do pokonania; przykładem może być tutaj choćby rejon Kaukazu. Istnieje też grupa wpisów wielonarodowych odnoszących się do elementów, które posiadają wspólne korzenie, ale w poszczególnych krajach znajdują wyraz w zupełnie odmienny sposób. Najbardziej szczególnym przypadkiem jest tutaj sokolnictwo. Jak do tej pory nominację w tym obszarze przedłożyło już 18 krajów, a nowe państwa dołączają do istniejącej nominacji niemal każdego roku (UNESCO 2017a). Wśród państw tych znalazły się: Arabia Saudyjska, Austria, Belgia, Czechy, Francja, Hiszpania, Katar, Maroko, Mongolia, 383 �384 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Republika Korei, Syryjska Republika Arabska, Węgry oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie. UNESCO wykorzystuje tę konkretną nominację jako wzorowy przykład dobrych praktyk w obszarze współpracy międzynarodowej, co zresztą jest prawdą. Niemniej jednak poszczególne przejawy żywej tradycji sokolnictwa i jego znaczenie kulturowe i społeczne we współczesnym świecie są zupełnie nieporównywalne, jeśli spojrzymy na sytuację w poszczególnych krajach. Innym ciekawym przykładem wpisu wielonarodowego, którego przedmiot bardzo trudno wyraźnie zdefiniować, a sam wpis wydaje się obejmować bardzo szerokie spektrum tradycji krajowych, regionalnych i lokalnych, jest wpis o nazwie „Dieta śródziemnomorska”, obejmujący obszary od Grecji i Cypru po Hiszpanię i Maroko (UNESCO 2017b). Sytuacji nie ułatwia fakt, że w przeciwieństwie do dóbr dziedzictwa wpisanych na Listę światowego dziedzictwa na mocy Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku poszczególne elementy kultury niematerialnej analizowane są przez ekspertów, którzy nie są w stanie fizycznie odwiedzić poszczególnych społeczności, w których żyją depozytariusze tego dziedzictwa, ani osobiście zapoznać się z danymi elementami oraz środowiskiem, w którym one występują. Zobowiązani są oni dokonać oceny wyłącznie na podstawie informacji zawartych w treści wniosku nominacyjnego, 10 fotografii oraz materiału wideo trwającego od 5 do 10 minut. Mechanizm ten funkcjonuje według ściśle określonych zasad; w momencie, gdy dany ekspert zapozna się z filozofią i językiem Konwencji, może on dokonać oceny i analizy każdego wniosku nominacyjnego, począwszy od wyrobu dywanów w Azji Środkowej, poprzez tradycyjne szkutnictwo Bliskiego Wschodu, afrykańskie rytuały przejścia czy europejską kulturę browarniczą, aż po kaligrafię na terenie Azji Wschodniej. Formularz nominacyjny zawiera bardzo dokładne instrukcje co do tego, w jaki sposób należy wypełniać poszczególne sekcje oraz jakie informacje będą przydatne osobom dokonującym oceny. Sekretariat regularnie aktualizuje formularze nominacyjne, pragnąc ułatwić zadanie osobom zgłaszającym. Wielu wnioskodawców jednak mimo wszystko nie jest w stanie postępować zgodnie z zaleceniami, podczas gdy inni potrafią doskonale opanować sposób formułowania swojej argumentacji. W efekcie sukces danej nominacji zależy nierzadko od umiejętności pisarskich i retorycznych autorów wniosku7. 7 �Sposób realizacji zadań przez Komitet Międzyrządowy oraz sama procedura dokonywania wpisów były przedmiotem dyskusji i analizy, której autorami byli Ľubica Voľanská i Juraj Hamar – przedstawiciele Słowacji na posiedzeniach Komitetu Międzyrządowego (Hamar i Voľanská 2015). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Ewidencje krajowe Listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdują swój odpowiednik na szczeblu krajowym w postaci ewidencji prowadzonych przez poszczególne państwa. Zgodnie z treścią Dyrektyw operacyjnych do Konwencji każde Państwo-Strona, pragnąc zapewnić odpowiednią identyfikację swojego dziedzictwa kulturowego celem jego ochrony, „sporządza, w sposób odpowiedni do własnej sytuacji, jeden lub kilka rejestrów niematerialnego dziedzictwa kulturowego znajdującego się na jego terytorium. Rejestry te [powinny być] regularnie uaktualniane” (UNESCO 2017e). Każde państwo wypełnia to zobowiązanie we właściwy dla siebie sposób. W przypadku niektórych krajów funkcjonuje tylko jedna ewidencja, podzielona na różne sekcje odzwierciedlające poszczególne domeny kultury niematerialnej. W innych państwach z kolei list jest kilka – lista reprezentatywna, lista elementów wymagających pilnej ochrony, jak również lista dobrych praktyk w dziedzinie ochrony dziedzictwa. Zasady dotyczące dokonywania wpisów oraz stopnia zaangażowania instytucjonalnego (np. zaangażowania centrów badawczych, muzeów itd.) są bardzo różne. W niektórych państwach stosowane jest podejście oddolne, kładące nacisk na inspirowanie społeczności do działania w charakterze głównych inicjatorów procesu nominacyjnego. Wśród powszechnie stosowanych uwarunkowań mających na celu zapewnienie właściwego prowadzenia ewidencji krajowych wymienić należy także regularne aktualizowanie ewidencji oraz zapewnienie uczestnictwa społeczności zrzeszających depozytariuszy tradycji; wpis do ewidencji krajowej stanowi też niezbędny warunek do złożenia nominacji na którąkolwiek z list UNESCO. Republika Czeska prowadzi Listę niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej (Seznam nemateriálních statků tradiční lidové kultury České republiky). Lista ta opracowana została na wzór Listy reprezentatywnej UNESCO, z możliwością oznaczenia elementu już na tej liście uwzględnionego jako element wymagający pilnej ochrony bądź element utracony, w oparciu o okresowe aktualizacje przeprowadzane przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej (Národní ústav lidové kultury). Z tej opcji jednak dotychczas nigdy nie skorzystano. Wpis elementu na listę krajową uzależniony jest ponadto od jego obecności na regionalnej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Listy te wzorowane są przede wszystkim na ewidencji krajowej i również mają charakter list reprezentatywnych. Pytanie brzmi jednak, czy listy regionalne i krajowe powinny być postrzegane jako wybór najznamienitszych przejawów kultury, bazujący na centralnym kryterium reprezentatywności, czy też jako inwentarze stanowiące odzwierciedlenie kulturowego bogactwa całego kraju i uwzględniające regionalne bądź lokalne odmiany tych samych przejawów kultury. 385 �386 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Mimo że UNESCO zawsze działa na rzecz tworzenia przestrzeni umożliwiającej stosowanie różnorakich interpretacji, na szczeblu globalnym stosowana jest jednak ta sama metodologia i terminologia. Przyjrzyjmy się teraz bliżej jednemu z wyzwań będących konsekwencją tego rodzaju unifikacji oraz sposobom, w jaki zdecydowały mu się stawić czoła władze Republiki Czeskiej. Podstawowe znaczenie ma tutaj terminologia. Pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego zastąpiono koncepcją „tradycyjnej kultury ludowej”. Jej definicję znaleźć można w Wytycznych metodologicznych dotyczących prowadzenia Listy niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej (Ministerstvo kultury 2012) oraz w treści innych dokumentów rządowych i źródeł prawa. W pełni odpowiada ona definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego zawartej w treści Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jednak mimo że obydwie te definicje są identyczne, skojarzenia, jakie czeska wersja omawianego pojęcia wywołuje wśród Czechów – wliczając w to niektórych ekspertów – niekoniecznie muszą odpowiadać sposobowi, w jaki koncepcja niematerialnego dziedzictwa kulturowego postrzegana jest w skali globalnej. Jest tak przede wszystkim dlatego, że zastosowano tam pojęcie „ludowy”, które w pewnym sensie wydaje się ograniczać zakres pojęcia „niematerialne dziedzictwo kulturowe” wyłącznie do kultury ludowej i tradycyjnej, występującej przede wszystkim wśród ludności wiejskiej oraz klasy robotniczej. Takie postrzeganie tego zagadnienia wynika z doświadczeń historycznych Europy Środkowej i Wschodniej, a na jego kształt wpływa także podejście miejscowych etnografów do kultury tradycyjnej i ludowej. Zgodnie z wytycznymi UNESCO pojęcie niematerialnego dziedzictwa kulturowego obejmuje także elementy, które nie są uznawane za część kultury ludowej w znaczeniu, w jakim termin ten stosowany jest w Europie Środkowej, ale które uznaje się za źródło tożsamości kulturowej i społecznej, jak ma to miejsce w przypadku przejawów życia kulturalnego będących przedmiotem nauk akademickich bądź też w przypadku wysoko wyspecjalizowanych form rzemiosła. Przykładami tego rodzaju elementów mogą być choćby kaligrafia, kultura browarnicza, kultura związana z piciem kawy, sztuki walki czy joga. Dlatego właśnie eksperci z Narodowego Instytutu Tradycyjnej Kultury Ludowej (Národní rada pro tradiční lidovou kulturu) muszą mierzyć się z licznymi wyzwaniami w związku z procesem składania wniosków nominacyjnych dotyczących wpisu na listę krajową. Niektóre z nominowanych elementów spełniają kryteria definicji niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ale nie dadzą się w sposób jednoznaczny sklasyfikować jako „ludowe”, co wywołuje zamieszanie i daje asumpt do licznych dyskusji. Mimo to jednak wszelkie wątpliwości udawało się do tej pory rozstrzygać na korzyść wnioskujących, przez co za każdym razem nominowane elementy wpisywane były do ewidencji. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Znaleźć się na liście… Wyjaśniwszy podstawowe kwestie dotyczące Listy reprezentatywnej oraz ewidencji krajowych, warto przyjrzeć się temu, jak funkcjonują poszczególne elementy po wpisaniu ich na listę. Niestety, konsekwencje dokonania wpisu mogliśmy na razie obserwować tylko przez niecałą dekadę, a dokładnie od 2008 roku. Okres ten nie wydaje się wystarczająco długi, żeby pozwolić na obiektywną ocenę omawianego zagadnienia. Jednak w przypadku niektórych elementów można już w tym momencie poczynić pewne spostrzeżenia. Zawarte poniżej wnioski natury ogólnej uzupełniają konkretne przykłady z terytorium Republiki Czeskiej. Po pierwsze, wśród pozytywnych konsekwencji wpisu na listę wymienić należy wzrost rozpoznawalności niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w szczególności zaś poszczególnych, wpisanych na listę elementów. To z kolei sprawia, że poszczególne społeczności zaczynają bardziej doceniać swoje dziedzictwo kulturowe, a ponadto inspiruje innych do poszukiwania własnych korzeni. W tym względzie wpis na listę można porównać do zdobycia cennej nagrody. Depozytariusze tradycji oraz władze państwowe, którym podlegają, odczuwają satysfakcję z tego rodzaju wyróżnienia i nabierają przekonania, że ich kultura uznawana jest przez resztę świata za cenną. Przekonanie to wzmacnia ich własne poczucie przynależności i sprawia, że zacieśnieniu ulegają więzy łączące ich z lokalnymi tradycjami oraz z innymi członkami społeczności. Wpis na listę może stać się źródłem niezmiernej dumy dla samych depozytariuszy tradycji. Inną zaletą omawianego mechanizmu jest fakt, że zachęca on do dyskusji na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego na wielu różnych szczeblach, wliczając w to także władze państwowe oraz media. Co więcej, jeden wpis może prowadzić do kolejnych, a określona społeczność może stać się przykładem dla innych, które będą chciały pójść w jej ślady. Należy także zauważyć, że położenie odpowiedniego akcentu na dany element pozwala zwrócić uwagę odbiorców na cały szereg innych zjawisk, np. na hafciarstwo czy obrzędowość, którym towarzyszą konkretne przejawy sztuki ludowej będące przedmiotem danego wpisu. Ten efekt zwielokrotniający zaobserwowano już w wielu krajach, w tym w Czechach. W 2005 roku „Slovácko verbuňk – taniec rekrutów” uznany został za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości. W 2008 roku proklamacja ta przyniosła efekt w postaci wpisu na Listę reprezentatywną. Verbuňk to taniec solowy wykonywany przez mężczyzn w regionie etnograficznym znanym jako Slovácko, położonym na południowym wschodzie Czech. Na sąsiadującej z tym regionem Wołoszczyźnie spotyka się inny tradycyjny solowy taniec wykonywany przez mężczyzn, znany jako odzemek, który jednak narodził się w zupełnie innych okolicznościach historycz- 387 �388 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju nych i etnograficznych, przez co także i jego charakter jest wyraźnie odmienny. Kiedy taniec verbuňk został wpisany na Listę, uaktywniły się środowiska tancerzy praktykujących taniec odzemek, którzy wierzyli, że także ich tradycja zasługuje na taką samą uwagę i uznanie. Zwrócili się oni ze stosownym apelem do władz Skansenu Morawskiej Wołoszczyzny, który udostępniał im przestrzeń dla potrzeb prezentacji tańca odzemek od momentu swojego powstania w 1925 roku, następnie zaś rozpoczęli oddolne starania na rzecz ochrony swojej tradycji, mające na celu doprowadzenie do wpisania jej na Listę reprezentatywną. Wśród zastosowanych środków ochrony wymienić należy założenie specjalnego centrum dokumentacji w ramach skansenu, gromadzenie dokumentów, takich jak zdjęcia czy publikacje prasowe, oraz rozpoczęcie programu systematycznego rejestrowania nagrań wideo dokumentujących różne wydarzenia związane z taneczną tradycją. Ponadto organizowano różnego rodzaju seminaria dla wykonawców tego tańca, a nawet zainicjowano Szkołę Młodych Tancerzy. Każdego roku kurs ten kończą kolejni tancerze, którzy następnie rozwijają swoje zdolności w ramach lokalnych grup tańca ludowego. Dyrektor Skansenu Morawskiej Wołoszczyzny powołał do życia Radę ds. Wołoskiego Odzemka (Rada pro valašský odzemek), organ doradczy składający się z byłych i obecnych tancerzy, mistrzów i nauczycieli tego tradycyjnego tańca oraz organizatorów wydarzeń folklorystycznych i etnologów. Tancerze regularnie wykonują odzemek na terenie muzeum podczas rozmaitych publicznych imprez; od lat 80. XX wieku muzeum organizuje także specjalny konkurs taneczny. Odzemek został wpisany na Listę niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej w 2012 roku. Ministerstwo Kultury (Ministerstvo kultury České republiky) przedłożyło nominację na Listę reprezentatywną, przy czym jej dalsze procedowanie uzależnione jest od rozwoju współpracy z innymi krajami rejonu Karpat, a więc z Polską, Słowacją, Ukrainą oraz Rumunią. Jak do tej pory jednak odzemek nie został nominowany na Listę UNESCO. Innym skutkiem, jaki może wywołać proces nominacji, jest zwiększone zaangażowanie władz państwowych oraz depozytariuszy dziedzictwa na rzecz ochrony danego elementu. Od momentu dokonania wpisu sytuacja, w której dany element ulega degeneracji bądź zanikowi, nie jest już bowiem postrzegana jako naturalny proces porzucenia czegoś, co z punktu widzenia lokalnej społeczności jest przestarzałe czy bezwartościowe; teraz sytuacja taka równoznaczna jest z przyzwoleniem, aby uszczerbku doznawała żywotność niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako takiego. Mimo to jednak mechanizm wpisywania elementów dziedzictwa do właściwych ewidencji ma też swoje negatywne strony. Przede wszystkim z chwilą wpisania danego elementu na listę zaczyna on przyciągać uwagę władz państwowych, mediów, środowiska akademickiego oraz innych instytucji zajmujących się tworzeniem różnego rodzaju dokumentacji, szczególnie placówek muzealnych. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój W konsekwencji zmieniają się „warunki bytowe” tego elementu. Przestaje on być wyłącznie własnością społeczności, z której się wywodzi, a za różne aspekty jego ochrony odpowiedzialność przejmują rozmaite podmioty. Sama dbałość i zainteresowanie są rzecz jasna zjawiskiem pozytywnym, ale w pewnych warunkach mogą one przynieść szkodliwe konsekwencje, które mogą okazać się nieodwracalne. Po pierwsze, występujący dawniej proces naturalnego przekazywania dziedzictwa z pokolenia na pokolenie oraz jego ochrony może przekształcić się w proces w pełni świadomy i sztuczny, podporządkowany założeniom planu ochrony dziedzictwa. Ingerencja instytucjonalna może występować na wielu poziomach i w rozmaitych okolicznościach; przykładowo, badacze i specjaliści będą odwiedzali daną okolicę o wiele częściej niż zwykle, chcąc rozbudowywać dokumentację danego przejawu lokalnej kultury i monitorować jego rozwój; tworzone mogą być także specjalne organy doradcze i grupy ekspertów, mające w założeniu pomagać lokalnej społeczności zapewnić lepszą ochronę ich własnego dziedzictwa. W zależności od indywidualnych uwarunkowań panujących na terenie danego kraju oraz od charakteru wpisanego na listę elementu zmiany mogą okazać się niezauważalne, ale mogą też skutkować całkowitym podporządkowaniem danego elementu wymogom podmiotów zewnętrznych8. Co więcej, w momencie, gdy instytucje eksperckie zaczynają ingerować w żywe tradycje, a eksperci inicjują różnego rodzaju dyskusje na ich temat, świadomość samych depozytariuszy dziedzictwa także zaczyna się zmieniać. W efekcie zmiana statusu dziedzictwa kulturowego powoduje, że także i żywa tradycja zaczyna ulegać przemianom, zyskując zupełnie inną rangę niż wcześniej. Lokalne społeczności z dnia na dzień zaczynają silnie akcentować i świadomie chronić swoje dziedzictwo, przez co zaczyna powstawać jego nowy kanon, a samo dziedzictwo staje się coraz bardziej sformalizowane, co z kolei prowadzi do zaniku spontanicznego charakteru procesu przekazywania go kolejnym pokoleniom9. Socjolog Anthony Giddens (1999) definiuje dziedzictwo kulturowe jako coś „odciętego od krwiobiegu tradycji”, rozumianego jako „istota doświadczeń życia codziennego”. Zmienność stanowi jedną z najważniejszych cech kultury tradycyjnej. Każda osoba praktykująca tradycyjne zwyczaje wnosi coś od siebie, wpływa na ich ogólny zarys poprzez stosowane przez siebie formy ekspresji. Kultura tradycyjna również ulega przemianom w czasie i przestrzeni, odzwiercie8 �O ile w przypadku tradycyjnej obrzędowości zainteresowanie oraz zaangażowanie ze strony osób pochodzących spoza danej społeczności może mieć katastrofalne skutki, o tyle w przypadku rzemiosła taka sytuacja może pozytywnie przyczyniać się do jego popularyzacji. Jednak nawet w tym przypadku potencjalne korzyści mają swoje granice. 9 �Pracownicy i eksperci UNESCO zdają sobie sprawę z zagrożeń, jakie niesie za sobą formalizacja dziedzictwa. Aspekt ten jest bardzo wnikliwie badany w ramach procesu oceny poszczególnych wniosków nominacyjnych. Nigdy jednak nie da się przewidzieć wszystkich możliwych konsekwencji. 389 �390 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju dlając zmieniające się potrzeby i preferencje swoich depozytariuszy oraz panujące uwarunkowania polityczne, społeczne i ekonomiczne. Intensyfikacja ochrony dziedzictwa (poprzez zamieszczanie wpisów na listach o zasięgu regionalnym, krajowym bądź światowym) zwiększa ryzyko utraty spontaniczności oraz naturalnej zmienności tego dziedzictwa. Widać to chociażby na przykładzie poszukiwania „właściwej” formy. W wielu przypadkach w momencie wpisania danego elementu na Listę reprezentatywną depozytariusze tego elementu wszczynali spory na temat „właściwego”, „prawidłowego” kształtu zwyczajów, tańców czy innych przejawów folkloru. W efekcie zamiast jednoczyć społeczności skupione wokół wspólnego dziedzictwa, dokonanie wpisu nierzadko powoduje, że stają się one wewnętrznie skłócone i skonfliktowane. W przypadku „Pochodu Królów w południowo-wschodnich Czechach”10 wpisanie elementu do ewidencji pozwoliło zjednoczyć się mieszkańcom czterech pobliskich wsi, mimo że dawniej ośrodki te często rywalizowały ze sobą. Niemal natychmiast po dokonaniu wpisu Narodowy Instytut Kultury Ludowej powołał organ doradczy złożony z depozytariuszy tradycji, przedstawicieli lokalnych społeczności oraz ekspertów z regionalnych muzeów i innych osób zaangażowanych w proces organizacji festiwalu. Krok ten doprowadził do powstania platformy, w ramach której wszystkie cztery społeczności mogły prowadzić dialog i planować wspólne wydarzenia związane z lokalną tradycją; kwestie innych, pokrewnych tradycji natomiast nie były tam raczej dyskutowane11. Mimo to organ doradczy zaobserwował także konflikty i spory związane z kwestią przynależności przedmiotowego elementu dziedzictwa oraz z jego właściwym sposobem prezentacji. Stało się tak w momencie, gdy osoba sympatyzująca z mieszkańcami jednej z wsi oskarżyła depozytariuszy dziedzictwa z innej wsi o to, że ich obrzędowość odbiega od tradycyjnie przyjętych wzorców12. Osoba ta zasugerowała, że wspomniana wieś powinna zostać wykreślona z listy, mimo że sam wniosek nominacyjny nie wskazywał na konieczność zachowania jednolitej tradycji i sformułowany był z poszanowaniem różnic występujących w tym zakresie na szczeblu lokalnym. 10 Omawiany element wpisano na listę w 2011 roku. 11 �Przykładem może być prezentacja Pochodu Królów podczas międzynarodowego festiwalu folklorystycznego zorganizowanego przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej (2012) czy też msza odprawiona w lokalnym kościele dla pielgrzymów, podczas której błogosławiono jeźdźców oraz pochody odbywające się we wszystkich czterech wioskach (2014). 12 �Przedstawione obiekcje, oparte na osobistych przekonaniach i doświadczeniach mieszkańców jednej wsi, dotyczyły w szczególności tego, że jeźdźcy uczestniczą w procesji więcej niż raz w życiu, że niektórzy z nich mają ponad 30 lat oraz że data festiwalu uległa zmianie i że zamiast w maju odbywa się on we wrześniu. W każdej z czterech omawianych wsi obrzędowość rozwijała się pod wpływem panujących warunków historycznych oraz zgodnie z potrzebami depozytariuszy tradycji – czyli dokładnie w taki sposób, o jakim mówi sama Konwencja. W epoce ustroju socjalistycznego, jaki panował w Czechosłowacji w latach 1948–1989, we wszystkich dziedzinach życia zaszły daleko idące zmiany; także kultura ludowa musiała jakoś odpowiedzieć na te zmiany i ewoluować. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Innym przykładem może być taniec rekrutów znany jako verbuňk. Organ doradczy złożony z depozytariuszy tradycji, ekspertów oraz kierowników ludowych zespołów tanecznych został powołany do życia przy Narodowym Instytucie Kultury Ludowej dokładnie z tych samych przyczyn, co w przypadku Pochodu Królów. W miarę jak taniec verbuňk staje się coraz bardziej popularny, zaczyna on pojawiać się także w wioskach i regionach, w których tradycja ta dawno już zanikła, a nawet w takich, w których nigdy nie istniała. Wielu nowych tancerzy pragnie wziąć udział w ogólnokrajowym konkursie, który jednak realizowany jest wedle precyzyjnie sformułowanych zasad, obejmujących m.in. odpowiedni ubiór oraz konieczność wyboru regionalnego wariantu choreografii tanecznej, który musi być wykonywany we właściwy sposób13. W efekcie tancerze pochodzący z regionu, w którym nie występuje żadna konkretna odmiana tańca verbuňk, zmuszeni są wybrać wariant mający swoje korzenie w innym regionie kraju. Organ doradczy następnie omawia takie kwestie, jak to, czy w takich przypadkach tancerze mają prawo przywdziać strój ze swoich rodzinnych okolic, czy też powinni wystąpić w wypożyczonym stroju z regionu, z którego pochodzi wykonywana przez nich odmiana tańca. W związku z powyższym z jednej strony nad „czystością” tańca czuwają eksperci i wybrane grupy depozytariuszy tradycji, z drugiej jednak ich działania – jako podmiotów zewnętrznych – w sposób bezpośredni wpływają na spontaniczny rozwój tradycji, ograniczając możliwość ekspresji wśród jej depozytariuszy. Instytucje eksperckie nie pełnią już zatem roli zwykłych obserwatorów czy badaczy, ale zaczynają bezpośrednio uczestniczyć w procesie formowania się tradycji. Innym dobrze poznanym sposobem, w jaki wpisanie danego elementu dziedzictwa – zarówno materialnego, jak i niematerialnego – na listę wpływa na jego funkcjonowanie jest nadmierny rozrost przemysłu turystycznego. Listy dziedzictwa kulturowego działają bowiem niczym magnes. Po raz kolejny należy stwierdzić, że taki stan rzeczy ma zarówno zalety, jak i wady. Budowanie świadomości jest jednym z zasadniczych celów funkcjonowania list dziedzictwa; pod tym względem sprawdzają się one znakomicie. Niestety, w efekcie wpisany na listę element zaczyna być postrzegany jako coś sensacyjnego, a oczekiwania turystów mogą okazać się nie do zniesienia, prowadząc do zniszczenia najbardziej cennych aspektów tradycji i zmieniając ją w zwyczajną atrakcję turystyczną pozbawioną jakiegokolwiek głębszego znaczenia. Wiele zależy tutaj od tego, na ile sami depozytariusze danej tradycji będą skłonni pozwolić, aby taka zmiana nastąpiła, ale nierzadko nie będą oni w stanie zapobiec takiemu obrotowi spraw, jako że reputacja, jaką cieszy się ich dziedzictwo kulturowe, zaczyna żyć własnym życiem. 13 Od 1986 roku ogólnokrajowy konkurs organizowany jest przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej. 391 �392 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Pochód Królów na festiwalu Navalis w Pradze, 2015. Fot. Martin Divíšek, Pražský deník. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Mimo że takie sytuacje występują jedynie sporadycznie, niektóre społeczności odnoszą się sceptycznie do pomysłu uwzględnienia swojego dziedzictwa na liście, praktykując swoje tradycje z dala od wścibskich oczu. W 2012 roku składająca się z około dziesięciu wsi społeczność zlokalizowana we wschodniej części Czech otrzymała od Narodowego Instytutu Kultury Ludowej propozycję sporządzenia nominacji procesji św. Mikołaja, charakterystycznych ze względu na noszone przez ich uczestników maski, do ewidencji krajowej (a więc nawet nie na Listę UNESCO!). Procesje te są jednymi z najlepiej zachowanych i jednocześnie najbardziej archaicznych obrzędów na całej Wołoszczyźnie. Jednak sołtysi oraz przedstawiciele wiosek niemal jednomyślnie odrzucili ten pomysł, wyrażając zarazem pragnienie, aby zostawiono ich społeczność w spokoju, tak aby mogli chronić swoje tradycje w sposób, jaki oni sami uznają za stosowny. W ich opinii z wpisem na listę wiązałoby się więcej zagrożeń niż korzyści. Głównym argumentem była obawa nadmiernego zainteresowania ze strony różnych ekspertów, a także ryzyko ingerencji ze strony władz państwowych, z powodu których lokalna społeczność mogłaby nie być w stanie kontynuować swoich tradycji zgodnie z własnymi życzeniami. Należy jednak wskazać, że tego rodzaju sytuacje należą do rzadkości. Pragnienie umieszczenia przejawu lokalnego dziedzictwa na liście może mieć wiele przyczyn; wśród nich wymienić można szczere przekonanie co do słuszności idei realizowanych przez istniejący system, jak również wiarę w wyjątkowość lokalnych, regionalnych bądź narodowych tradycji. Inne przyczyny to chociażby pragnienie zwiększenia rozpoznawalności swojego kraju na świecie, przyciągnięcie turystów czy też powody natury politycznej bądź dyplomatycznej. Z kwestią turystyki oraz wykorzystywania dziedzictwa w celach rozrywkowych łączy się inny problem – przenoszenie wpisanych na listę elementów z ich naturalnego otoczenia w inne miejsca z uwagi na popyt ze strony podmiotów zewnętrznych. Zamieszczony w tym tomie tekst autorstwa Adiny Hulubaş i zawarty tam opis zmian, jakim ulegał na przestrzeni lat rytuał o nazwie Căluş, stanowi doskonały przykład omawianego procesu14. Prezentowanie wpisanych na listę dziedzictwa elementów w oderwaniu od ich naturalnego kontekstu może być wynikiem starań organizacji odpowiedzialnych za ochronę dziedzictwa, np. ministerstwa kultury15. Taka sytuacja zazwyczaj jest dyktowana chęcią przedstawienia danego zjawiska szerszej publiczności, zwiększenia świadomości jego istnienia 14 �Zob. tekst Adiny Hulubas pt. „Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka”, s. 440 w niniejszym tomie. 15 �Niemal natychmiast po wpisaniu na listę Pochodu Królów procesja z udziałem koni została zaprezentowana publiczności podczas międzynarodowego festiwalu folklorystycznego w miejscowości Strážnice. Festiwal ten organizowany jest przez Narodowy Instytut Kultury Ludowej, a omawiane wyżej wydarzenie zostało zaplanowane jako swego rodzaju święto z okazji wpisania elementu na Listę reprezentatywną i miało służyć także jego promocji. 393 �394 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju bądź też promowania samego procesu rejestracji przejawów dziedzictwa. W miarę jak poszczególne elementy stają się powszechnie znane i zyskują popularność rośnie także ich atrakcyjność, a depozytariusze dziedzictwa otrzymują oferty i zaproszenia do wykonywania tradycyjnych tańców, muzyki czy obrzędów poza swoimi rodzinnymi okolicami, z dala od tradycyjnych lokalizacji oraz w innym niż zwykle terminie. Sytuacje takie mogą mieć miejsce sporadycznie, ale może to też stać się regułą, co w ekstremalnych przypadkach może doprowadzić do zupełnego odarcia danej tradycji z kontekstu. W Czechach tego rodzaju sytuacja miała miejsce w 2015 roku, kiedy to organizatorzy festiwalu Navalis, odbywającego się co roku w Pradze ku czci św. Jana Nepomucena, poprosili depozytariuszy tradycji Pochodu Królów, aby ci wystąpili podczas organizowanej wówczas procesji16. Mieszkańcy wsi oraz jeźdźcy pochodzący z trzech wsi wpisanych na Listę reprezentatywną przyłączyli się do procesji religijnej, którą poświęcił kardynał Dominik Duka; procesję pozdrowili także burmistrz Pragi oraz posłowie i senatorowie. Pochód Królów był dla mieszkańców Pragi oraz turystów niecodziennym widowiskiem. Jednak kiedy Ministerstwo Kultury dowiedziało się, że członkowie społeczności przyjęli ofertę organizatorów, natychmiast poprosiło ich o zmianę decyzji. Zdaniem ministerstwa praktykowanie danego elementu poza jego naturalnym środowiskiem i w oderwaniu od oryginalnego kontekstu stanowi naruszenie zobowiązań podjętych wobec UNESCO w momencie złożenia wniosku nominacyjnego oraz w momencie dokonania wpisu. Jednak sami depozytariusze dziedzictwa nie podzielili tej opinii. Pochód Królów zaprezentowano na ulicach Pragi już w 1895 roku podczas Czechosłowackiej Wystawy Etnograficznej; także i w pierwszej połowie XX wieku wydarzenie takie miało miejsce kilkukrotnie, a pochód obserwowali m.in. przedstawiciele ówczesnych elit politycznych. Z punktu widzenia depozytariuszy tradycji zorganizowanie procesji w stolicy oznaczało wyjątek, na który zgodzili się przez wzgląd na swą dumę oraz pragnienie zaprezentowania swojego dziedzictwa kulturowego szerszej publiczności; pragnęli oni ponadto przeżyć przygodę, której wspomnienie przetrwałoby na długie lata w pamięci całej społeczności. Podejmując decyzję, wzięli oni pod uwagę opinie i doświadczenia swoich przodków. Jeśli zatem spojrzymy na całą sytuację z punktu widzenia omawianych w niniejszym artykule kwestii, to powinniśmy zadać sobie następujące pytanie: kto ma prawo decydować o tym, w jaki sposób wpisane na listę elementy powinny być prezentowane? Czy decyzja powinna leżeć w gestii ministerstwa oraz instytucji eksperckich? 16 �Pomysł zainicjowali depozytariusze tradycji z jednej ze wsi, którzy zaoferowali swój udział podczas przypadkowego spotkania z organizatorem festiwalu. Pomysł ten wzbudził zainteresowanie organizatora, a negocjacje doprowadziły ostatecznie do zawarcia umowy, na mocy której jeźdźcy z trzech spośród czterech wsi wskazanych we wniosku nominacyjnym jako społeczności depozytariuszy dziedzictwa mieli zaprezentować Pochód Królów podczas festiwalu Navalis. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Za takim rozwiązaniem przemawia fakt, że to właśnie te podmioty biorą na siebie odpowiedzialność za ochronę danego elementu w takiej postaci, w jakiej został on opisany w dokumentacji nominacyjnej. Czy zatem powinny one podejmować decyzje w tych kwestiach? Czy jest rzeczą właściwą przyglądać się starannie poszczególnym przejawom dziedzictwa i pilnować, aby sama społeczność nie wprowadzała żadnych zmian, ani nie prezentowała ich w sposób odpowiadający swoim własnym preferencjom? Na tej samej zasadzie warto zapytać, czy depozytariusze nadal mogą robić to, co chcą z przejawami swojego własnego dziedzictwa, nawet jeśli mogłoby to nieść za sobą negatywne konsekwencje dla jego charakterystycznej złożoności? W przypadku opisanym powyżej obydwie strony wydają się mieć – z perspektywy przepisów Konwencji – swoje racje. W niniejszym artykule postawionych zostało wiele pytań, na które póki co nie ma odpowiedzi; opisano też wiele sytuacji, dla których nadal brakuje zadowalających rozwiązań. Nasze doświadczenia wciąż są dość ograniczone. Każdego roku jednak w trakcie wdrażania postanowień Konwencji uczymy się czegoś nowego. Już teraz widzimy, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Działania takie pomogą jednak w instytucjonalizacji dziedzictwa, uwydatniając sam fakt jego istnienia i potencjalnie przyciągając nowe osoby, które będą owo dziedzictwo kontynuować. Pytanie brzmi jednak, czy prowadzenie rejestrów tego rodzaju pomoże zapewnić niezmącony, naturalny rozwój dziedzictwa kulturowego? W chwili obecnej wydaje się, że nie. Proces opracowywania tekstu Konwencji oraz Dyrektyw operacyjnych był żmudny i długotrwały. Musiało minąć kilka dziesięcioleci, podczas których przeprowadzono setki godzin dyskusji i przedstawiono niezliczoną ilość dokumentów pełnych wstępnych pomysłów i koncepcji. Oznacza to, że równie wielki wysiłek należy poświęcić na przeanalizowanie tego, w jaki sposób wdrażanie Konwencji wpływa na niematerialne dziedzictwo kulturowe oraz jakie konsekwencje niesie ono za sobą dla tradycyjnej kultury, którą w tym artykule traktujemy jako odrębny byt. Analiza ta powinna doprowadzić do przedstawienia propozycji, które z kolei prowadzić będą do ponownej oceny całego systemu oraz do opracowania rozwiązań przybliżających nas do realizacji wizji, które legły u podstaw samej Konwencji. Bibliografia Aikawa, Noriko. 2004. „A Historical Overview of the Preparation of the UNESCO International Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Prace nad kształtem międzynarodowej Konwencji UNESCO 395 �396 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: zarys historyczny]”. Museum International 56 (1–2): 137–49. Foster, Michael Dylan. 2011. „The UNESCO Effect: Confidence, Defamiliarization, and a New Element in the Discourse on a Japanese Island [Efekt UNESCO: zaufanie, defamiliaryzacja i nowy element w dyskusji pochodzący z japońskiej wyspy]”. Journal of Folklore Research 48 (1): 63–107. Giddens, Anthony. 1999. Runaway World: How Globalisation Is Reshaping Our Lives [Uciekający świat: jak globalizacja kształtuje nasze życie]. London: Profile. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. „Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation [Dziedzictwo niematerialne jako lista: od arcydzieł do reprezentacji]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 93–111. New York: Routledge. Hamar, Juraj i Ľubica Voľanská. 2015. „Between Politics, Science and Bearers: Implementation of the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Między polityką, nauką i depozytariuszami: wdrażanie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Národopisná revue 25 (5): 35–46. Kurin, Richard. 2004. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: A Critical Appraisal [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Konwencji UNESCO z 2003 roku: ocena krytyczna]”. Museum International 56 (1–2): 66–77. Ministerstvo kultury. 2012. „Methodological Guidelines for Maintaining the ‘List of Intangible Elements of Traditional Folk Culture of the Czech Republic’ [Metodologiczne wytyczne dotyczące prowadzenia Listy niematerialnych przejawów tradycyjnej kultury ludowej Republiki Czeskiej]”. Data dostępu: 24 stycznia 2017. https://www. mkcr.cz/the-list-of-intangible-elements-of-traditional-folk-culture-of-the-czech-republic-1468.html?lang=en. Románková, Eva. 2016. „Proměny tradiční lidové kultury v souvislostech snah o její ochranu a revitalizaci (na příkladu lidového oděvu a tance na Valašsku) [Przemiany kultury ludowej w kontekście jej rewitalizacji i ochrony na przykładzie tańców i strojów ludowych na Wołoszczyźnie].” Praca doktorska, Brno: Uniwersytet im. Masaryka. UNESCO. 2013a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Decisions [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 8. sesja, Baku, Azerbejdżan, 2–7 grudnia 2013 r., Decyzje]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-Decisions-EN.doc. UNESCO. 2013b. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eighth session, Baku, Azerbaijan, 2 to 7 December 2013, Report of the Subsidiary Body on Its Work in 2013 and Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 8. sesja, Baku, Azerbejdżan, �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój 2–7 grudnia 2013 r., Raport Zespołu Pomocniczego z działań podejmowanych w 2013 roku i analiza wniosków nominacyjnych w sprawie wpisu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-13-8.COM-8+Add.2-EN.doc. UNESCO. 2016a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Decisions [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Decyzje]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-Decisions-EN.docx. UNESCO. 2016b. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Examination of Nominations for Inscription on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Analiza wniosków nominacyjnych w sprawie wpisu na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10.b-EN.docx. UNESCO. 2017a. „Falconry, a Living Human Heritage [Sokolnictwo – żywe dziedzictwo ludzkości]. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/falconry-a-living-human-heritage-01209. UNESCO. 2017b. „Mediterranean Diet [Dieta śródziemnomorska]”. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco. org/culture/ich/en/RL/mediterranean-diet-00884. UNESCO. 2017c. „Meetings on Intangible Cultural Heritage (Co-)Organized by UNESCO [Spotkania dotyczące niematerialnego dziedzictwa kulturowego (współ)organizowane przez UNESCO]”. Data dostępu: 9 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/events?categ=2017&country=&keyword=&field_office=&domain=&safe_meas=&text=. UNESCO. 2017d. „Operational Directives for the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Dyrektywy operacyjne w zakresie wdrażania Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ICH-Operational_Directives-6.GA-PDF-EN.pdf. UNESCO. 2017e. „Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Tekst Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Data dostępu: 24 stycznia. http://www.unesco.org/culture/ich/en/convention. 397 �398 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój: studium przypadku przestrzeni kulturowej Suiti na Łotwie Anita Vaivade* * �Adiunkt, badacz, Łotewska Akademia Kultury (Latvijas Kultūras akadēmija), Ryga, Łotwa, e-mail: anita.vaivade@lka.edu.lv. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Nominacja Suiti i plan ochrony jasno pokazują, że polityka kulturalna, polityka edukacyjna i polityka rozwoju regionalnego muszą być ze sobą powiązane, jak również podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do ochrony przestrzeni kulturowych. Suiti to społeczność licząca około 2 tys. osób o korzeniach Suiti, cechująca się charakterystycznymi tradycjami kulturowymi i wyznawaniem wiary katolickiej, zamieszkująca zachodnią część Łotwy w pobliżu Morza Bałtyckiego (UNESCO 2016d). Zainteresowanie działaniami UNESCO w zakresie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego wyraziła jeszcze przed stworzeniem na Łotwie krajowej polityki i ewidencji NDZK. Po przyjęciu krajowego prawa dotyczącego Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w listopadzie 2004 roku Łotwa złożyła w styczniu 2005 roku dokument o jej akceptacji, stając się ósmym krajem, który dołączył do Konwencji. W trakcie opracowywania i omawiania dokumentów dotyczących polityki krajowej przywódcy społeczności Suiti, w szczególności Grigorijs Rozentāls, postanowili skorzystać z doświadczeń innych społeczności uczestniczących w programach UNESCO dotyczących NDZK, poczynając od najbliższych sąsiadów: społeczności Kihnu w Estonii, której przestrzeń kulturowa została uznana za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w roku 2003 (UNESCO 2016b)1. W październiku 2007 roku zorganizowano wspólną wizytę, w której uczestniczyli członkowie społeczności oraz przedstawiciele Ministerstwa Kultury Republiki Łotewskiej (Latvijas Republikas Kultūras ministrija), jak również Łotewskiego Komitetu Narodowego ds. UNESCO (UNESCO Latvijas Nacionālā komisija)2. Wkrótce potem ruszyły przygotowania nominacji „Przestrzeni kulturowej Suiti”, które otrzymały wsparcie finansowe od Funduszu Niematerialnego Dziedzictwa Kulturo �W przypadku elementów NDZK uznanych pierwotnie za Arcydzieła wnioski nominacyjne nie są opublikowane na stronie internetowej UNESCO. 1 �Jako ówczesny dyrektor sektora kultury, komunikacji i informacji w Łotewskim Komitecie Narodowym ds. UNESCO miałam okazję uczestniczyć w tym wyjeździe na wyspę Kinnu. 2 399 �400 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju wego UNESCO na stworzenie filmu niezbędnego do złożenia wniosku nominacyjnego. Ówczesne przekonanie członków społeczności, że należy starać się o wpisanie jej przestrzeni kulturowej na prowadzoną przez UNESCO Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony, pozostaje niezachwiane do dnia dzisiejszego (Vaivade 2015, 137). „Przestrzeń kulturowa Suiti” została wpisana na listę w roku 2009, a inicjatywa społeczności Suiti wciąż ma ogromne znaczenie jako przykład dla innych społeczności na Łotwie, które rozważają możliwość złożenia nominacji do wpisu na listy NDZK UNESCO. „Przestrzeń kulturowa Suiti” jest jednym z dwóch elementów dziedzictwa niematerialnego Łotwy znajdujących się na tych listach, obok „Festiwalu pieśni i tańca Bałtyku” zgłoszonego wspólnie z Estonią i Litwą, który w roku 2003 został uznany za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, a następnie wpisany na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w roku 2008 (UNESCO 2016a). Ochrona przestrzeni kulturowej Suiti jako elementu wpisanego na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony była inicjatywą społeczną. W związku z tym przy wypracowywaniu opinii dotyczących potrzeb i wyzwań w kontekście rozwoju społeczności opierano się głównie na spostrzeżeniach i przekonaniach jej członków. Świadczy o tym szereg ważnych dokumentów: nominacja „Przestrzeń kulturowa Suiti” (2009), propozycja planu ochrony, porozumienia w sprawie współpracy między partnerami na poziomie krajowym (2010 i 2016) oraz sprawozdanie krajowe Łotwy na temat wpisanego elementu (2013)3. Dalsze zgłębianie problemu zrównoważonego rozwoju w kontekście ochrony przestrzeni kulturowej Suiti opiera się w znacznej mierze na tych dokumentach i na osobistym doświadczeniu wynikającym z uczestnictwa w procesie tworzenia nominacji i sporządzania raportów, jak również na obserwacji uczestniczącej różnych wydarzeń organizowanych przez społeczność na rzecz ochrony NDZK. Perspektywy rozwoju – plan ochrony Plan ochrony opracowany w ramach wniosku „Przestrzeń kulturowa Suiti” stał się głównym punktem odniesienia dla dalszych działań, realizowanych głównie na poziomie krajowym, na rzecz ochrony tradycji kulturowych. W nominacji opisana jest różnorodność cech tej przestrzeni kulturowej, ale tekst wniosku jasno stwierdza, że „w dzisiejszych czasach wyludnienie tego obszaru wiejskiego sta3 Nominacja i sprawozdanie krajowe Łotwy są dostępne w Internecie, patrz UNESCO 2016d. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nowi znaczące ryzyko dla trwałości przestrzeni kulturowej Suiti w dłuższej perspektywie”. Innymi słowy, zmotywowanie członków społeczności do dalszego zamieszkiwania tego obszaru uznano za poważne wyzwanie, które wymaga środków wykraczających poza zakres polityki kulturalnej. Nominacja Suiti i plan ochrony jasno pokazują, że polityka kulturalna, polityka edukacyjna i polityka rozwoju regionalnego muszą być ze sobą powiązane, jak również podkreślają znaczenie holistycznego podejścia do ochrony przestrzeni kulturowych. Plan składa się z pięciu głównych części: edukacji (historia lokalna w programie nauczania, znajomość tradycyjnych instrumentów i lokalnego dialektu); rewitalizacji zanikających elementów (tradycje ślubne, gra na dudach, tradycyjne stroje); badań i reklamy (lokalne rzemiosło, festiwal śpiewu burdonowego); środowiska kulturowego (odbudowa lokalnego średniowiecznego zamku i ośrodków miejskich) i wreszcie: „długoterminowej stabilności” (państwowy program zrównoważonego rozwoju przestrzeni kulturowej Suiti, wsparcie infrastruktury transportu i odbudowa budynków sakralnych). Pomimo tego, że ani Ministerstwo Kultury, ani żadna inna instytucja państwowa nie stworzyły dla Suiti specjalnego państwowego programu polityki, Państwowy Fundusz Kapitału Kulturowego (Valsts Kultūrkapitāla fonds) i inne źródła finansowania wspierają projekty tej społeczności. Jednocześnie, aby zapewnić przestrzeni kulturowej Suiti ochronę, zostały wzmocnione partnerstwa krajowe. Należy tu wspomnieć zwłaszcza o zawartych porozumieniach w sprawie współpracy. Partnerstwa krajowe i międzynarodowe – porozumienia Głównymi podmiotami odpowiedzialnymi za realizację działań w zakresie ochrony przestrzeni kulturowej Suiti są lokalne organizacje pozarządowe (NGO). Stowarzyszenia, które szczególnie wykazały się w tym zakresie, to między innymi Ośrodek Kultury Etnicznej „Suiti” (Etniskās kultūras centrs „Suiti”) i fundacja „Suitu novads”4. Od chwili wpisania nominacji na listę UNESCO powstały kolejne organizacje pozarządowe, co świadczy o zwiększonej aktywności ukierunkowanej na opracowywanie wspólnych inicjatyw na rzecz ochrony. Zakres działalności lokalnych NGO obejmuje edukację, społeczne projekty badawcze, odnowienie budynków i obiektów sakralnych5, tworzenie lokalnych zbiorów historycznego rękodzieła, zwiększenie rozpoznawalności lokalnych rzemieślników 4 5 Zob. www.suitunovads.lv/en. �Kolekcja historycznych katolickich szat liturgicznych, stopniowo zebranych, odnowionych i zachowanych przy osobistym zaangażowaniu księdza Andrisa Vasiļevskisa, została wpisana do Krajowej ewidencji ruchomych zabytków kultury Łotwy. 401 �402 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przedstawiciele społeczności Suiti, Ryga, Biblioteka Narodowa Łotwy, 17 sierpnia 2016. © Reinis Oliņš / Łotewskie Narodowe Centrum Kultury. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój oraz inne działania. Część z nich została zaprojektowana z myślą o włączeniu różnych pokoleń we wspólne przedsięwzięcia i wspieraniu lokalnej działalności gospodarczej. Społeczność Suiti zamieszkuje terytorium trzech gmin w łotewskim regionie Kurlandii i posiada cenne doświadczenie we wzmacnianiu współpracy między gminami w zakresie życia kulturalnego i ogólnego dobrobytu społeczności. To właśnie władze samorządowe są najbliższym partnerem dla NGO przy realizacji różnych działań na rzecz ochrony NDZK i to one ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność za rozwój społeczności pod kątem społecznym, gospodarczym, środowiskowym itp. W celu wzmocnienia współpracy między NGO a samorządami, jak również niektórymi instytucjami państwowymi, od czasu wpisania „Przestrzeni kulturowej Suiti” na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony podpisano dwa kolejne porozumienia (w latach 2010 i 2016). Zaangażowane w nie były: Ośrodek Kultury Etnicznej „Suiti”, NGO reprezentująca społeczność Suiti, Ministerstwo Kultury, Łotewskie Narodowe Centrum Kultury (Latvijas Nacionālais kultūras centrs), trzy lokalne gminy – Alsunga, Kuldīga i Windawa – oraz Łotewski Komitet Narodowy ds. UNESCO. Porozumienia opierają się na planie ochrony przestrzeni kulturowej Suiti i wyrażają przede wszystkim gotowość wszystkich stron do partycypacji w kosztach oraz pozyskiwania środków na działania przewidziane na rzecz ochrony i rozwoju przestrzeni kulturowej Suiti, w tym również jej ogólnego przetrwania. Ani Ministerstwo Edukacji i Nauki (Izglītības un zinātnes ministrija), ani Ministerstwo Ochrony Środowiska i Rozwoju Regionalnego (Vides aizsardzības un reģionālās attīstības ministrija) nie uczestniczyły w podpisaniu tych porozumień, co pokazuje, że w dziedzinie edukacji i rozwoju regionalnego decydentów wciąż cechuje pewien dystans do kwestii ochrony NDZK. Z porozumieniami nie wiążą się bezpośrednio żadne źródła finansowania, niemniej służą one za punkt odniesienia dla konkretnych działań w ramach współpracy oraz wniosków o dalsze wsparcie w ramach istniejących systemów finansowania. Poza ustalonymi sposobami współpracy krajowej duże znaczenie mają partnerstwa międzynarodowe, w szczególności doświadczenia społeczności w sąsiedniej Estonii. Na przestrzeni lat zainteresowanie, które zrodziło się dzięki kontaktom z przestrzenią kulturową Kihnu, rozwinęło się w szeroką i przemyślaną współpracę ze społecznością Seto z południowej Estonii (UNESCO 2016c; Estonia–Latvia Programme 2014). 403 �404 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Publikacja Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: doświadczenia łotewskie, Ryga, Biblioteka Narodowa Łotwy, 17 sierpnia 2016. © Reinis Oliņš / Łotewskie Narodowe Centrum Kultury. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Perspektywy i wyzwania dla społeczności – sprawozdanie krajowe Sprawozdanie krajowe na temat ochrony przestrzeni kulturowej Suiti zostało sporządzone cztery lata po wpisaniu jej na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony i złożone w grudniu 2013 roku. Sprawozdanie zostało opracowane na podstawie licznych dyskusji w grupach oraz wywiadów z członkami społeczności Suiti, przy ich stałym zaangażowaniu i za ich ostateczną zgodą. Miało zatem oddać w jak najwierniejszy sposób szacunek, jakim społeczność darzy ochronę swojego dziedzictwa kulturowego, a także związane z nim perspektywy i wyzwania. Przy ocenie żywotności i bieżącego ryzyka członkowie społeczności wyróżnili trzy główne aspekty związane z obawami dotyczącymi zrównoważonego rozwoju: 1. �Demografia i osoby praktykujące. Członkowie społeczności wyrazili poważne zaniepokojenie malejącą liczbą mieszkańców oraz kwestią sprzedaży ziemi, która może mieć dwojaki skutek – napływ nowych mieszkańców, którzy nie będą zainteresowani ochroną tradycji kulturowych Suiti, lub przeciwnie: napływ ludzi, których kultura Suiti może zafascynować i którzy przyczynią się do jej ochrony. 2. �Sposoby przekazywania. Według obserwacji społeczności tradycje kulturowe Suiti są w coraz mniejszym stopniu przekazywane w obrębie rodziny, a w coraz większym – w szkole, co tłumaczy rolę instytucji edukacyjnych w procesie transmisji. Jednocześnie określono wyzwania wiążące się z wdrażaniem nowych metod nauczania, w tym reakcję na rozwój technologii informacyjnych, co jest konieczne w celu dotarcia do młodszych odbiorców. 3. �Czynniki społeczno-ekonomiczne. Rozwój gospodarczy obszaru zamieszkanego przez Suiti został określony jako kwestia kluczowa dla trwałości tej społeczności i jej przestrzeni kulturowej. Część społeczności zajmująca się działalnością ochronną zwróciła także uwagę na niepewne i niewystarczające finansowanie. Podejmowane działania są przeważnie związane z konkretnym projektem i muszą rywalizować z innymi projektami kulturalnymi – na szczeblu regionalnym lub krajowym. Biorąc pod uwagę możliwe powiązania między doświadczeniami społeczności Suiti a nowo przyjętym Rozdziałem VI Dyrektyw operacyjnych w zakresie realizacji Konwencji z 2003 roku („Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego a zrównoważony rozwój na poziomie krajowym”), można zauważyć, że „inkluzywny rozwój społeczny” i „inkluzywny rozwój ekonomiczny” mają dziś w przypadku Suiti podstawowe znaczenie. 405 �406 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rozważania końcowe – prawo krajowe Obecnie na poziomie krajowym otwierają się nowe perspektywy dalszej pracy nad budowaniem powiązań między NDZK i zrównoważonym rozwojem. We wrześniu 2016 roku łotewski Sejm (Saeima) uchwalił Ustawę o niematerialnym dziedzictwie kulturowym6. Jedną z kwestii, które porusza, jest odpowiedzialność Ministerstwa Kultury za stworzenie krajowego planu ochrony NDZK, angażującego społeczności i innych partnerów (tj. inne ministerstwa). Ustawa przyznaje również społecznościom określone prawa w zakresie ochrony NDZK, np. prawo do korzystania ze środków prawnych, technicznych, organizacyjnych, administracyjnych i finansowych stworzonych i wdrożonych przez administrację państwową, w tym instytucje samorządowe (np. programy edukacyjne); prawo do nazwy elementu NDZK i nawiązywania do niego w celach ekonomicznych i innych; jak również prawo do informacji na temat własnego elementu NDZK. W tym względzie należy wspomnieć o jeszcze jednym interesującym aspekcie, a mianowicie o prawie społeczności do odmówienia udziału w środkach ochrony NDZK przygotowanych i wdrażanych przez inne podmioty (w tym administrację państwową i instytucje samorządowe). Oznacza to ochronę prawa społeczności do decydowania zgodnie z własnym interesem, czy uczestniczyć w proponowanych działaniach na rzecz ochrony, czy też nie. Służy to umocnieniu podstawowej idei, że społeczność powinna móc samodzielnie decydować o tym, co jest dla niej dobre i w jaki sposób powinna chronić swoje tradycje kulturowe. Prawo krajowe zaczęło obowiązywać w grudniu 2016 roku, trzeba więc poczekać na jego interpretację i wdrożenie, ale oczekuje się, że będzie ono użyteczną podstawą ochrony praw i interesów społeczności Suiti. Bibliografia Estonia–Latvia Programme. 2014. „Setos and Suiti Together [Seto i Suiti razem]”. W Estonia–Latvia Stories 2007– 2013 [Historie z Estonii i Łotwy 2007–2013], 152–54. Data dostępu: 14 marca 2016. http://www.estlat.eu/summing-up-2007-2013/estonia-latvia-stories. 6 � Nemateriālā kultūras mantojuma likums, Latvijas Vēstnesis [Dziennik Urzędowy Republiki Łotewskiej] nr 204 (5776), 20 października 2016; tłumaczenie na język angielski jest opublikowane na oficjalnym portalu dotyczącym krajowego ustawodawstwa Łotwy (www.likumi.lv). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój UNESCO. 2016a. „Baltic Song and Dance Celebrations [Festiwal pieśni i tańca Bałtyku]”. Data dostępu: 16 października. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/baltic-song-and-dance-celebrations-00087. UNESCO. 2016b. „Kihnu Cultural Space [Przestrzeń kulturowa Kihnu]”. Data dostępu: 16 października. http://www. unesco.org/culture/ich/en/RL/kihnu-cultural-space-00042. UNESCO. 2016c. „Seto Leelo, Seto Polyphonic Singing Tradition [Seto leelo: tradycja śpiewu polifonicznego ludności Seto]”. Data dostępu: 16 października. http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/seto-leelo-seto-polyphonic-singing-tradition-00173. UNESCO. 2016d. „Suiti Cultural Space [Przestrzeń kulturowa Suiti]”. Data dostępu: 16 października. http://www. unesco.org/culture/ich/en/USL/suiti-cultural-space-00314. Vaivade, Anita. 2015. „Suitu kopienas pieredze UNESCO. Saruna ar Grigoriju Rozentālu un Māru Rozentāli / The Suiti Community at UNESCO. A Conversation with Grigorijs Rozentāls and Māra Rozentāle [Społeczność Suiti w UNESCO. Rozmowa z Grigorijsem Rozentālsem i Mārą Rozentāle]”. W Nemateriālā kultūras mantojuma saglabāšana: Latvijas pieredze / Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Latvian Experiences [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: doświadczenia łotewskie], pod redakcją Anity Vaivade, 132–51. Rīga: Latvijas Nacionālais kultūras centrs. Data dostępu: 13 października 2016. http://www.unesco.lv/files/unesco_web_a931d609.pdf. 407 �408 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Religijność potoczna jako element dziedzictwa niematerialnego w aspekcie zrównoważonego rozwoju Katarzyna Smyk* * �Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Kulturoznawstwa, Zakład Kultury Polskiej, Lublin, e-mail: k.smyk@poczta.umcs.lublin.pl. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój … widzieć w tym można powrót do istoty rzeczy – religia i praktyki religijne odzyskują potencjał porządkowania świata, stają się na powrót legitymizacją ładu. Ład z kolei jest warunkiem sine qua non zrównoważenia i harmonii w rozwoju społeczeństwa. Pojęcie religijności potocznej a zrównoważony rozwój: antropocentryzm Mówiąc o religijności ludowej1 w kontekście Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju, proponuję posłużyć się pojęciem religijności potocznej, które nie jest jeszcze terminem naukowym, ale posiada – w mojej opinii – duży potencjał interpretacyjny. Pojęcie to przywołuję za Piotrem Kowalskim (2002, 2003, 2004), który wychodzi z założenia, że �Zapewne jedną z najważniejszych, w ramach myślenia potocznego, domen musi być religijność, obejmująca przecież nie tylko katechizmowe wyobrażenia na temat Boga, transcendencji, eschatologii, ale także zdania, będące uprawomocnieniem obrazu świata, a dalej – sposobów jego doświadczania, porządku społecznego, etycznego itd. Według badacza „to właśnie religii przychodziło w dawnych kulturach spełniać zadanie jedynego i ostatecznego gwaranta kulturowego ładu” (Kowalski 2004, 105). Wyraża on nadzieję, że i współcześnie religia pełni funkcję „legitymizującą ład” (Kowalski 2004, 105), co w duchu Konwencji UNESCO można rozumieć jako warunek w procesie zrównoważonego rozwoju kulturowego i społecznego (Jasiewicz 2013, 52; Ratajski 2013, 22; Janikowski 2009). Religijność potoczną Kowalski rozumie jako kategorię charakteryzującą „standardy życia religijnego statystycznego Polaka”, którą trzeba lokować 1 �W polskiej etnologii do opisu i interpretacji zjawisk o charakterze religijnym od lat 30. XX wieku odnosi się termin „religijność ludowa”, ufundowany na badaniach tradycyjnej społeczności chłopskiej, nieprecyzyjny, acz będący podstawą wszelkich antropologicznych interpretacji religijności i praktyk pobożności ludowej na gruncie polskim. Zob. prace klasyków: Czarnowski 2005; Tomicki 1981; Stomma 1986 i wiele opracowań późniejszych, np. Niedźwiedź 2006; Bukraba-Rylska 2008, 510–32. 409 �410 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Wystąpienie prof. Katarzyny Smyk podczas Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój �wśród najważniejszych wyobrażeń czy motywów, będących własnością każdego człowieka. Można nawet powiedzieć, że potoczne wyobrażenia religijne odzwierciedlają wzory kulturowe, działające skutecznie, gdy poprzestaje się na prostych, „bezpiecznych” […] rozwiązaniach (Kowalski 2004, 106). Przez bezpieczne rozwiązania rozumie Kowalski sytuacje, gdy człowiek uwolniony jest „od ryzyka i brzemienia samodzielnego rozstrzygania”, z którym wiąże się „trud rozważania sensu istnienia i struktury wartości” (Kowalski 2004, 106). Konkluduje gorzko: �Trud, jakiego wymaga udział w porządku symbolu, nie bywa przedmiotem namysłu konsumenta, niezauważającego nawet – pomimo stałej obecności dawnych znaków zamienionych w atrakcyjne gadżety – głębokiej erozji symbolicznej interpretacji świata (Kowalski 2004, 106–07). W takiej sytuacji „rośnie ranga perswazji, zarówno instytucjonalnej, jak i masowej, rozgrywającej się na poziomie potoczności” (Kowalski 2004, 106). Przywołuję pojęcie potocznej religijności w odniesieniu do idei Konwencji UNESCO z 2003 roku z dwu powodów. Po pierwsze, odnoszę je do pozytywnego rozumienia potoczności jako kategorii antropologicznej i kulturowej, której synonimem może być słowo „popularny”, czyli powszechny, praktykowany przez przeciętnych użytkowników danej kultury. Potoczność w rozumieniu logików, filozofów, socjologów i kulturoznawców jest to bowiem określony sposób doświadczania świata i określona postawa wobec niego, utożsamiana z naturalnością, naturalnym nastawieniem do świata i naturalnym jego obrazem (Kwaśnica 1991, 33; Anusiewicz 1992, 9). Wiedza potoczna zaś może być rozumiana jako wiedza grupowa, zdobywana i transmitowana z pokolenia na pokolenie przez sądy utrwalone społecznie. Wobec tego jej badanie bliskie jest założeniom filozofii zdrowego rozsądku – rozsądku utożsamianego z myśleniem potocznym – oraz do antyscjentystycznego stanowiska w humanistyce (Anusiewicz 1992, 9–10; Hołówka 1986, 173), choć sama potoczność zdaniem wielu badaczy nie jest przeciwieństwem naukowego podejścia do rzeczywistości (Kwaśnica 1991, 34; Anusiewicz 1991, 17–18; Maćkiewicz 2000; Krąpiec 1985, 9; Hołówka 1986, 91–172). Po drugie, pojęcie religijności potocznej stosuje w odniesieniu do zjawisk religijności i pobożności ludowej dodatkowy filtr – podmiotowy. Przez to z uniwersum praktyk religijnych wyłączane są do religijności potocznej elementy istotne dla nosicieli kultury – w języku Konwencji UNESCO powiemy: depozytariuszy dziedzictwa. Otóż Konwencja z 2003 roku promuje takie elementy dziedzictwa, „które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego”2, za istotny składnik swojej tożsamości kulturowej. Zapis ten stanowi 2 � Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r., Dz. U. 2011 nr 172 poz. 1018, art. 2. 411 �412 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju emanację koncepcji zrównoważonego rozwoju, która przyjmuje, że „nadrzędnym celem rozwoju jest trwałe zaspokajanie potrzeb ludzkich” (Janikowski 2009, 26), jako pierwszą z zasad filaru etycznego wskazując zasadę antropocentryzmu: „istoty ludzkie są i powinny być w centrum zainteresowania w procesie rozwoju” (Janikowski 2009, 26), wraz z niezbywalnym – dopowiedzmy – prawem do swobody wyznawania i praktykowania wybranej religii3, i z poszanowaniem tradycyjnych form wyrażania wiary (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów 2003, 8–25; Stępniak 2010). Podsumowując, zarówno Konwencja UNESCO z 2003 roku, jak i pojęcie religijności potocznej odwołują się do perspektywy emic (perspektywa insidera kultury) oraz do kategorii potoczności i są fundowane na podmiotowej – antropocentrycznej wizji świata. Tu stawiam problem, który można ująć w trzy pytania. Jakie miejsce dla zjawisk religijności potocznej przewiduje Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku? Jak to się ma do polskiego tradycyjnego systemu wartości? W jakim zakresie działania w myśl Konwencji – którą uznać można za rodzaj instytucjonalnej perswazji – mogą wzmocnić żywotność praktyk religijnych oraz zapobiec erozji, czyli banalizacji symbolicznej interpretacji świata i tym samym oddziaływać pozytywnie na zrównoważony rozwój? Religijność w Konwencji UNESCO z 2003 roku W celu zdefiniowania miejsca religijności w kontekście Konwencji UNESCO z 2003 roku dokonałam przeglądu zestawu dokumentów, które uznać można za wzorcotwórcze, gdyż stanowią wytyczne w zakresie ochrony dziedzictwa niematerialnego. Są to: 1. �Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, sporządzona w Paryżu dnia 17 października 2003 r. – dokument prawa międzynarodowego; 2. �Dyrektywy operacyjne w zakresie realizacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzic- 3 �Zob. np. art. 53 Konstytucji RP: „Art. 53. 1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. 2. Wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują” (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Dz. U. 1997 nr 78 poz. 43). Dodajmy, że potrzeba ta jest niegasnąca także współcześnie, czego dowodzą prace socjologów religii czy kulturoznawców (np. Mariański 2004; Libiszowska-Żółtkowska 2007; Kupisiński 2015). �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój twa kulturowego przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron Konwencji4 – dokument o randze prawa pochodnego; 3. �publikacja Niematerialne dziedzictwo kulturowe (UNESCO 2011) – nadzorowany przez UNESCO komunikat na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego, publikacja popularna; 4. �publikacja Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym, w serii Poradnik światowego dziedzictwa (UNESCO 2015), polskie tłumaczenie tomu wydanego przez UNESCO w 2013 roku – publikacja popularna o charakterze poradnika; 5. �wniosek o wpis zjawiska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego (wraz z regulaminem, formularzem, komentarzem, wytycznymi; Narodowy Instytut Dziedzictwa, luty 2013)5; 6. �publikacja Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce (Narodowy Instytut Dziedzictwa b.d.) – publikacja popularna dotycząca NDZK w Polsce. Poziom ponadnarodowy W Konwencji UNESCO z 2003 roku nie ma słów „religijność”, „religia” itp., co jest zgodne z zamierzeniami architektów Konwencji. Jak podaje publikacja UNESCO (2011, 48), na pierwszym międzyrządowym posiedzeniu ekspertów w sprawie projektu konwencji o ochronie dziedzictwa niematerialnego, które odbyło się w Paryżu we wrześniu 2002 roku, osiągnięto „konsensus w sprawie niewłączania żadnych odniesień do religii w obszarze »praktyk społecznych, rytuałów i obrzędów świątecznych«”. Doprecyzowanie tej postawy znajdujemy w Dyrektywach operacyjnych, gdzie w art. 102 czytamy: „Wszystkie strony zachęca się do zadbania w szczególny sposób o to, aby działania mające na celu podniesienie świadomości: […] (c) nie przyczyniły się do usprawiedliwiania jakiejkolwiek formy dyskryminacji politycznej, społecznej, etnicznej, religijnej, językowej ani płciowej”6. Dlatego w broszurze UNESCO, promującej – niczym doskonale wydany folder reklamowy – ideę NDZK i Konwencję z 2003 roku, podkreślono, że: „Chociaż religie nadają wspólnotom poczucie tożsamości i ciągłości kulturowej, jednakże same w sobie nie są one objęte Konwencją. Odnosi się ona jednak do praktyk kulturowych i kulturowych środków wyrazu inspirowanych religią” (UNESCO 4 � Dyrektywy operacyjne w zakresie realizacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne Państw-Stron Konwencji na drugiej sesji (siedziba UNESCO, Paryż, 16–19 czerwca 2008 r.), zmienione na trzeciej (siedziba UNESCO, Paryż, 22–24 czerwca 2010 r.), czwartej (siedziba UNESCO, Paryż, 4–8 czerwca 2012 r.) i piątej sesji (siedziba UNESCO, Paryż, 2–4 czerwca 2014), dostęp online: niematerialne.nid.pl/Konwencja_UNESCO/Dyrektywy_operacyjne [data dostępu: 21 marca 2016]. 5 �„Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego: formularz wniosku zgłoszeniowego”, dostęp online: niematerialne. nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK [data dostępu: 7 maja 2017]. 6 Dyrektywy operacyjne…, s. 18. 413 �414 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Procesja Bożego Ciała w Łowiczu. © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Uroczystości ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie. © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój 2011, 55). Dodano następnie sugestię, że w dziedzinie „praktyki społeczne, rytuały i wydarzenia świąteczne” będą mieściły się praktyki religijne. W tej samej publikacji nie uniknięto słowa „religijność”, gdy doprecyzowywano pojęcia sztuk widowiskowych („tańce religijne” – UNESCO 2011, 78), identyfikacji i inwentaryzacji NDZK („religijne ceremonie i pielgrzymki”, „praktyki religijne” – UNESCO 2011, 67) czy w opisach wybranych zjawisk światowego NDZK („rytuały religijne” – UNESCO 2011, 6). „Rosnące znaczenie głównych światowych religii” wymieniane jest zarazem wśród zagrożeń dla NDZK, gdyż wpływa ono na zwyczaje, rytuały i obrzędy świąteczne, odciągając od nich kolejnych uczestników i zmniejszając tym samym grono depozytariuszy (UNESCO 2011, 83). W firmowanej i nadzorowanej przez UNESCO publikacji Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym (notabene raczej dziedzictwem materialnym), która ukazała się w Paryżu w 2013 roku w serii Poradnik światowego dziedzictwa, użyto pojęć: „dziedzictwo religijne” (UNESCO 2015, 30), „zarządzanie dobrami religijnymi”, „dobra światowego dziedzictwa o znaczeniu religijnym” oraz „dziedzictwo będące przedmiotem zainteresowania religijnego” (UNESCO 2015, 50). Wskazywałoby to, że ostatecznie trudno jest mówić o dziedzictwie kulturowym bez użycia wyrazów „religia” czy „religijny”, wszak religia jest jedną z dziedzin kultury, bez których człowiek nie byłby w stanie harmonijnie w sposób pełny funkcjonować (Krąpiec 2008, 91). Na gruncie polskim Na gruncie polskim dziedzictwo niematerialne definiowane jest poprzez pojęcie wartości religijnych, co dokumentują słowa wiceministra Piotra Żuchowskiego we wstępie do publikacji Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce: „Dziedzictwo kulturowe akumuluje i przechowuje wielorakie wartości: intelektualne, moralne, społeczne, religijne czy estetyczne” (Narodowy Instytut Dziedzictwa b.d., 5). Z pozycji autorytetu władzy legitymizuje się zatem i instytucjonalnie promuje integralność religii i NDZK, podkreślając wysoką rangę religijności w kulturze narodowej i w zrównoważonym rozwoju Polski. Ostatnim z analizowanych, wzorcotwórczym na gruncie polskim, komunikatem są komentarze, sformułowane przez Radę ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, powołaną przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W trakcie opracowywania formatki wniosku o wpis elementu na Krajową listę NDZK powstał szereg dokumentów, stanowiących wiążące wytyczne. W objaśnieniu do dziedzin, w jakich przejawia się NDZK, literalnie pojawia się tylko określenie „widowiska religijne” jako przykład zjawisk z dziedziny „sztuki widowiskowe i tradycje muzyczne”. Niemniej 415 �416 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju odnajdziemy więcej pojęć, pod którymi kryją się praktyki religijne. Zgodnie z sugestią UNESCO (zob. UNESCO 2011, 55), najwięcej przykładów dotyczących religijności znajdujemy w dziedzinie c) „zwyczaje, obrzędy i rytuały świąteczne”, w regulaminie składania wniosków nazwanej „praktyki społeczno-kulturowe”7. Są to np. lamenty pogrzebowe, zwyczaje, rytuały i obrzędy doroczne, sytuacyjne i rodzinne: chrzciny, wesela, pogrzeby, zwyczaje odpustowe i pielgrzymki, sposoby świętowania i inne, będące przykładami praktyk religijności ludowej. Praktyki religijności potocznej na polskiej liście dziedzictwa niematerialnego Na polskiej Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego8 znajdują się dwa typy zjawisk związanych z religijnością chrześcijańską: zjawiska prymarnie związane z liturgią chrześcijańską oraz zjawiska, w których odwołania do religii lub liturgii katolickiej są wtórne. Do pierwszej grupy należą: • �uroczystości odpustowe ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie; • ��procesja Bożego Ciała w Łowiczu – święto obchodzone przez katolików ku czci Najświętszego Sakramentu. Zjawiska zawierające wtórne odwołania do religii lub liturgii dzielą się na: a) zwyczaje i obrzędy doroczne: • �przywołówki dyngusowe w Szymborzu (Inowrocław) – zwyczaj odbywający się w Niedzielę Wielkanocną wieczorem, ale stanowiący wprowadzenie do zwyczaju oblewania panien w Wielki Poniedziałek, który ma funkcje zalotne, nie zaś religijne; • �szopkarstwo krakowskie – tradycyjne rzemiosło, rokrocznie mające kulminację w okresie Bożego Narodzenia; szopki przedstawiają wyobrażenie stajenki betlejemskiej i postaci kluczowych dla polskiej religijności, jak Jezus, Maryja, Józef; • �pochód Lajkonika – odbywa się w czwartek w Oktawę Bożego Ciała; data łączy pochód z kalendarzem liturgicznym; geneza zwyczaju jest niereligijna (wiosenne kolędowanie z drewnianym konikiem); b) ceremonie lokalne i środowiskowe nawiązujące do liturgii katolickiej: • �flisackie tradycje w Ulanowie – „beka wiwatówka” (tj. działo flisaków) jest „używana podczas ważniejszych uroczystości kościelnych” (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017); 7 8 „Krajowa lista…”, s. 3–4. �Stan na 1 listopada 2016 roku. Źródło wszystkich materiałów dotyczących polskiej listy: strona internetowa zatytułowana Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Przegląd wpisów na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości warto uczynić przedmiotem kolejnych analiz. Planować można z czasem także poszerzenie polskiego materiału analitycznego, gdy na Krajowej liście NDZK przybędzie wpisów. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój • �tradycyjna technika ludwisarska stosowana w ludwisarni Felczyńskich w Taciszowie – dzwony przekazywane są „najczęściej na kościelną wieżę. W parafii odbywa się z tej okazji zgodny w [sic] wytycznymi Stolicy Apostolskiej rytuał poświęcenia instrumentów” (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Które przejawy religijności potocznej są ważne dla depozytariuszy, zgłaszających element swego dziedzictwa na Krajową listę? By odpowiedzieć na to pytanie, przeanalizowałam oficjalne opisy zjawisk wpisanych na listę, zamieszczone na stronie NID w zakładce Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Narodowy Instytut Dziedzictwa 2017). Skupiłam się na zjawiskach związanych stricte z liturgią: uroczystościach odpustowych ku czci św. Rocha z obrzędem błogosławieństwa zwierząt w Mikstacie (skrót: M) oraz procesji Bożego Ciała w Łowiczu (skrót: Ł). Ilościowo ten materiał nie jest może imponujący, ale pozwala zarysować tendencje w interesującym nas obszarze. Przejawy religijności potocznej w kontekście implementacji w Polsce zapisów Konwencji UNESCO z 2003 roku układają się w kilka grup. 1. �Liturgia w centrum �Jedną z form przejawiania się niematerialnego dziedzictwa kulturowego jest udział depozytariuszy w kompleksie nabożeństw. W Mikstacie na przykład „uroczystości odpustowe poprzedza 9-dnowa nowenna, a rozpoczyna je msza święta w intencji chorych w niedzielę poprzedzającą odpust”, dwukrotnie odbywa się procesja z Najświętszym Sakramentem i relikwiami św. Rocha, prowadzona jest całonocna adoracja i pasterka o północy, odprawiana jest uroczysta suma o godzinie 11 i msza święta wieczorna itd. (M). 2. Sensualizm religijny i rytualizm �Sensualizm religijny i rytualizm to cechy religijności ludowej, zdefiniowane przez Stefana Czarnowskiego, a doprecyzowywane przez kolejne pokolenia etnologów. Sensualizm oznacza utożsamienie świętości z jej przejawem, doznawanie jej poprzez zmysły oraz zespolenie się „rzeczywistości duchowej z rzeczywistością życia codziennego, osobistego i zbiorowego” (Czarnowski 2005, 116–20; Stomma 1986, 215–19). Rytualizm rozumiany jest jako wystandaryzowanie i ujednolicenie praktyk religijnych oraz zorganizowanie życia zbiorowego za pomocą scenariuszy rytualnych i nakazów obrzędowych (Czarnowski 2005, 123–27; Stomma 1986, 206–09). Odwołujemy się do tych pojęć, gdyż dostrzegamy, że sensualizm i rytualizm cechują praktyki religijne depozytariuszy NDZK. W ich poczuciu ważny jest bowiem tradycyjny kult świętych. Na przykład uroczystości odpustowe stanowią wotum dziękczynne dla św. Rocha za uratowanie 417 �418 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju mieszkańców przed zarazą – nazywane są „imieninami patrona”, a w ich trakcie kultywowana jest legenda o świętym i prezentowane są wystawy z nim związane (M). Wykorzystuje się przy tej okazji typowe tradycyjne atrybuty święta, jak np. odświętne stroje, budowa ołtarzy od lat w tych samych miejscach przez te same grupy społeczności, noszenie w procesji chorągwi, figur, obrazów z wizerunkami świętych, sypanie kwiatów (Ł), ozdoby zwierząt (M). Ważne jest tradycyjne uporządkowanie orszaków, jak np. ściśle ustalony porządek procesji zwierząt prowadzonych przez właścicieli przed ołtarzem: „sam obrzęd święcenia odbywa się według ściśle ustalonego porządku. Najpierw występują jeźdźcy na koniach, następnie konie zaprzężone do powózek, potem pędzi się krowy, a na samym końcu jadą wozy, na których załadowane są owce” (M). Zestawienie to wskazuje na elementy tradycji ugruntowanej w praktykach religijności potocznej przez stulecia do dziś. 3. Elementy niecodzienne �Depozytariusze, opisując swoje dziedzictwo niematerialne związane z praktykami religijnymi, wskazują na cechy tradycyjne dla danej praktyki, ale wyróżniające ją w kalendarzu liturgicznym. Jest to przestrzeń nietypowa dla liturgii, np. cmentarz czy „drewniany kościół pod wezwaniem św. Rocha, na wzgórzu nazywanym obecnie Wzgórzem Cmentarnym bądź Wzgórzem Świętego Rocha” (M). Są to też nadzwyczajni uczestnicy, jak bardzo liczna rzesza „parafian, pielgrzymów, turystów” (M) czy udział Miejsko-Strażackiej Orkiestry Dętej (Ł). Typem nadzwyczajnych uczestników święta są zwierzęta w przestrzeni sacrum (M). Z punktu widzenia depozytariuszy ważna okazuje się niecodzienna atmosfera, co dokumentują słowa: „niespotykane zwyczaje, a także niezwykła i niezapomniana atmosfera, która towarzyszy […] uroczystościom”, „niezwykłe widowisko” (M); „ogromne święto”, „barwna procesja zachwyca niezwykłym klimatem” (Ł). Można więc powiedzieć, że do praktyk potocznej religijności zaliczają się także elementy oswojonej przez stulecia egzotyki, która potęguje emocjonalny związek depozytariuszy ze zjawiskiem dziedzictwa. 4. Lokalność �Piotr Kowalski (2004, 110) zauważył, że z „charakteru myślenia potocznego wynika np. łatwość łączenia silnie emocjonalnie nacechowanego doświadczenia religijnego, manifestowania religijnej uczuciowości z równie emocjonalnie nacechowanym patriotyzmem”. Rzeczywiście, w opisach zjawisk na polskiej liście NDZK także zaznacza się patriotyzm lokalny, a zjawisko dziedzictwa niematerialnego staje się demonstracją przywiązania do Małej Ojczyzny. Na przykład „[p]rzebywanie w Łowiczu w Boże Ciało i uczestnictwo we Mszy Świętej i Procesji, w strojach łowickich, �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój […] jest istotnym wyznacznikiem tożsamości wszystkich mieszkańców Łowicza i Ziemi Łowickiej”, procesja zaś „jest symbolem regionu łowickiego” (Ł). 5. Sakrobiznes �Sakrobiznes w sakrosferze przywołuje Kowalski (2004, 117–22) jako jeden z przejawów religijności potocznej, którego ikonami są stragany, pamiątki, dewocjonalia, plastikowe kopie świętych wizerunków, turystyka religijna, produkty znane z innych kramów i przystosowane do sprzedaży na straganach przykościelnych (np. srebrzyste baloniki w kształcie serc z nadrukiem portretu św. Jana Pawła II, Matki Boskiej Częstochowskiej) itd. Tak rozumiany sakrobiznes okazuje się nieodzowną częścią praktyk religijnych, będących przejawem dziedzictwa niematerialnego, stąd takie elementy merkantylne, jak odpustowe stragany: „Atrakcją dla dzieci, ale nie tylko dla nich jest odbywający się w ulicy poniżej sanktuarium jarmark, zwany w mikstackiej społeczności »budami«. Z tej okazji dzieci otrzymują od rodziców, dziadków pieniążki, tzw. odpustowe” (M). Ujawnia się także turystyka religijna: uroczystości odpustowe „nawet jeśli przypadają w dzień powszedni gromadzą bardzo liczną rzeszę parafian, pielgrzymów, turystów, którzy odpowiednio wcześnie dbają o to, aby ten dzień był dla nich dniem wolnym” (M). 6. Ciągłość – tożsamość – wartości �Depozytariusze zwracają uwagę na to, że poprzez praktyki religijne odbywa się przekaz tradycji, a tym samym zapewniana jest ciągłość tożsamości. Wyrażają to podniosłymi słowami na temat wpisywanego na listę zjawiska dziedzictwa, np.: �To efekt zakorzenienia ich w tej społeczności, ale także dowód trwania w wierze przodków, wierności przekazanym tradycjom. Depozytariusze podkreślali, że osoby pochodzące z Mikstatu przyjeżdżają często na uroczystości odpustowe ze swoimi dziećmi (M). Tradycje związane z procesją Bożego Ciała przekazywane są z pokolenia na pokolenie, całe rodziny angażują się w dekorowanie ołtarzy, noszenie chorągwi parafialnych, figur i obrazów przedstawiających świętych, noszenie sztandarów, poduszek i sypanie kwiatów. […] Przebywanie w Łowiczu w Boże Ciało i uczestnictwo we Mszy Świętej i Procesji, w strojach łowickich, stanowi ważny czynnik budujący indywidualną tożsamość (Ł). �Uczestnictwo to także wiązane jest z prestiżem społecznym: „noszenie chorągwi parafialnych jest […] wielkim honorem i ogromnym wyróżnieniem”, dlatego niektórzy pełnią te prestiżowe funkcje nieprzerwanie przez dziesięciolecia (Ł). �Kolejną wartością akcentowaną przez depozytariuszy jest integracja dawnych i obecnych parafian: „Na odpust świętego Rocha starają się przybyć wszyscy ci, którzy kiedyś mieszkali w para- 419 �420 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju fii”, „msza święta odprawiana jest zawsze przez kapłanów pochodzących z tej parafii”, a św. Roch „integruje tych, którzy dziś mieszkają w tym środowisku, z tymi, którzy żyli tutaj kiedyś” (M). „Procesja Bożego Ciała w Łowiczu łączy rodziny i pokolenia. Wielkie przywiązanie Łowiczan do tej tradycji sprawia, że wracają z dalekich stron (ze świata) do rodzinnego domu by uczestniczyć w tym wyjątkowym dla nich święcie” (Ł). W odnawianą podczas uroczystości wspólnotę włączani są także zmarli: �Przystrojone gladiolami groby, palące się znicze są symbolem niezwykłej wspólnoty tych, którzy kiedyś oddawali cześć św. Rochowi z tymi, którzy czynią to dziś. To w pewnym sensie spotkanie pokoleń, hołd składany tym, dzięki którym ta tradycja przetrwała do dziś (M). �Formularz wniosku o wpis zjawiska na polską listę nie wymaga takich informacji, niemniej depozytariusze je podają, a to znaczy, że są one dla nich ważne – zatem istotne dla religijności potocznej. Podsumowanie Piotr Kowalski odnosi koncept religijności potocznej do kiczu jako kategorii kulturowej i etycznej (nie estetycznej ani artystycznej – por. np. Broch 1998; Hendrykowski 1997), konkludując: �Postawa wobec świata, sposoby jego percepcji, porządkowania, konceptualizowania, które znajdują swój wyraz w różnych postaciach kiczu, od dawna zawłaszczają życie religijne. Być może teraz jest trudniej niż kiedyś, bo dzisiejszy przeciętny użytkownik świata, z łatwością znajdując dostęp do każdego jego zakątka i elementu, z coraz większą łatwością rezygnuje z tego, co wymaga interpretacyjnego wysiłku czy egzystencjalnej niewygody. Wszystko się miesza, nieodróżnialność paraliżuje wysiłki porządkowania świata (Kowalski 2004, 141–42). Tymczasem pojawienie się w powyższej analizie części 6. Ciągłość – tożsamość – wartości zaświadcza o tendencji odwrotnej w mentalności członków tych społeczności, które stają przed zadaniem identyfikacji swego dziedzictwa niematerialnego, czyli rozpoznania elementów swej tożsamości kulturowej. Widzieć w tym można powrót do istoty rzeczy – religia i praktyki religijne odzyskują potencjał porządkowania świata, stają się na powrót legitymizacją ładu. Ład z kolei jest warunkiem sine qua non zrównoważenia i harmonii w rozwoju społeczeństwa. Oto bowiem depozytariusze, wnioskujący o wpis zjawiska na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, podejmują – wspomniany przez Kowalskiego, a zarzucony w kulturze masowej – „wysiłek interpretacyjny”. Dają �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój tym samym dowód autorefleksji nad własną tożsamością kulturową, wychodzą poza granice komfortu, cechującego kiczowatość9. Depozytariusz dziedzictwa jako uczestnik kultury (insider) wychodzi tym samym poza perspektywę emic i poszerza swój ogląd świata – wciela się w zewnętrznego obserwatora (outsider) i z tego punktu widzenia (już poniekąd z perspektywy etic) szacuje wyjątkowość, złożoność i głębię treści swojej kultury i decyduje, w co inwestować siły i pracę, by zapewnić swojej społeczności zrównoważony rozwój. Konwencja UNESCO z 2003 roku może być w tym procesie skutecznym narzędziem, gdyż nakłada obowiązek włączania depozytariuszy do prac na każdym etapie przygotowywania wniosku o wpis na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a także do ochrony tego dziedzictwa zgodnie z planem załączonym do wniosku. Celem jej jest natomiast m.in. potrzeba „budowania […] większej świadomości, że niematerialne dziedzictwo kulturowe i jego ochrona mają istotne znaczenie”10. Czy Konwencja UNESCO z 2003 roku może stać się jednym z instrumentów „zarządzania” religijnością potoczną? Kiedy Konwencja osiągnie taką siłę oddziaływania, by „zarządzać” potoczną konceptualizacją świata, np. wyprowadzając praktyki religijne poza domenę banalizacji i kiczu ku światłu pełnej świadomości ich istoty i wagi? Czy może wpływać na kształtowanie świadomości depozytariuszy dziedzictwa, zmieniać ich podejście do praktyk religijnych jako wartości godnej ochrony i marki UNESCO? To na gruncie polskim tematy dla następnych analiz. Bibliografia Anusiewicz, Janusz. 1991. „Kulturowa teoria języka. Zarys problematyki”. W Podstawowe pojęcia i problemy, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, 17–30. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Anusiewicz, Janusz. 1992. „Potoczność jako sposób doświadczania świata i jako postawa wobec świata”. W Potoczność w języku i w kulturze, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Franciszka Nieckuli, 9–20. Język a Kultura 5. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Broch, Hermann. 1998. Kilka uwag o kiczu i inne eseje. Przetłumaczone przez Danutę Borkowską, Jana Garewicza i Ryszarda Turczyna. Warszawa: Czytelnik. Bukraba-Rylska, Izabella. 2008. Socjologia wsi polskiej. Warszawa: PWN. 9 Kiczowatość cechuje się m.in. postawą łatwej akceptacji i potrzebą komfortu (Moles 1978, 76–80). 10 Konwencja UNESCO…, s. 2. 421 �422 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Czarnowski, Stefan. 2005. Kultura. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Hendrykowski, Marek. 1997. „Kłopoty z kiczem filmowym”. W Niedyskretny urok kiczu. Problemy filmowej kultury popularnej, pod redakcją Grażyny Stachówny, 9–18. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”. Hołówka, Teresa. 1986. Myślenie potoczne. Heterogeniczność zdrowego rozsądku. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Janikowski, Ryszard. 2009. „Kultura osią zrównoważonego rozwoju”. W Kultura a zrównoważony rozwój. Środowisko, ład przestrzenny, dziedzictwo w świetle dokumentów UNESCO i innych organizacji międzynarodowych, pod redakcją Ryszarda Janikowskiego i Kazimierza Krzysztofka, 17–38. Warszawa: Polski Komitet do spraw UNESCO. Jasiewicz, Zbigniew. 2013. „Przedmiot i funkcje Konwencji o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Spojrzenie etnologa”. W Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona, pod redakcją Jana Adamowskiego i Katarzyny Smyk, 51–63. Lublin – Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. 2003. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii. Zasady i wskazania. Przetłumaczone przez Józefa Srokę. Poznań: Pallotinum. Kowalski, Piotr. 2002. „Religijność potoczna. Notatki na temat kiczu i religii”. Dekada Literacka 3–4: 38–45; przedruk: Kowalski, Piotr. 2003. „Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes”. W Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI w., pod redakcją Rocha Sulimy, 187–206. Łomża: Oficyna Wydawnicza „Stopka”. Kowalski, Piotr. 2004. „Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes”. W Piotr Kowalski, Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, poglądów i mistyfikacji, 101–45. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Krąpiec, Mieczysław Albert. 1985. Język i świat realny. Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Krąpiec, Mieczysław Albert. 2008. O filozofii. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu; Katedra Metafizyki KUL. Kupisiński, Zdzisław, red. 2015. Potrzeba religii. Dynamika praktyk religijnych i rytualnych. Lublin: Wydawnictwo KUL. Kwaśnica, Robert. 1991. „Rzeczywistość jako byt sensu. Teza o językowym tworzeniu rzeczywistości”. W Podstawowe pojęcia i problemy, pod redakcją Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, 31–60. Język a Kultura 1. Wrocław: Wiedza o Kulturze. Libiszowska-Żółtkowska, Maria, red. 2007. Religia i religijność w warunkach globalizacji. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Maćkiewicz, Jolanta. 2000. „Potoczne w naukowym – niebezpieczeństwa i korzyści”. W Językowy obraz świata i kultura, pod redakcją Anny Dąbrowskiej i Janusza Anusiewicza, 107–13. Język a Kultura 13. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytet Wrocławskiego. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Mariański, Janusz. 2004. Religijność społeczeństwa polskiego w perspektywie europejskiej. Próba syntezy socjologicznej. Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Moles, Abraham. 1978. Kicz czyli sztuka szczęścia. Studium o psychologii kiczu. Przetłumaczone przez Anitę Szczepańską i Ewę Wende. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Narodowy Instytut Dziedzictwa. b.d. Niematerialne dziedzictwo kulturowe w Polsce. Opracowane przez Annę Marconi-Betkę, Katarzynę Sadowską-Mazur i Julię Włodarczyk. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Narodowy Instytut Dziedzictwa. 2017. „Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego”. Data dostępu: 7 maja. http://niematerialne.nid.pl/Dziedzictwo_niematerialne/Krajowa_inwentaryzacja/Krajowa_lista_NDK/. Niedźwiedź, Anna. 2006. „Pojęcie religijności ludowej w polskiej tradycji etnologicznej”. W Człowiek i sacrum. O pojęciach religijnych w języku i kulturze. Materiały pokonferencyjne, pod redakcją Doroty Sarzyńskiej i Ryszarda Tokarskiego, 237–47. Sandomierz: Towarzystwo Naukowe Sandomierskie; Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza. Ratajski, Sławomir. 2013. „Koncepcja ochrony dziedzictwa niematerialnego w Konwencji UNESCO”. W Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Źródła – wartości – ochrona, pod redakcją Jana Adamowskiego i Katarzyny Smyk, 21–33. Lublin – Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej; Narodowy Instytut Dziedzictwa. Stępniak, Marek. 2010. „Religijność ludowa jako droga przekazu tradycji”. Łódzkie Studia Teologiczne 19: 276–83. Stomma, Ludwik. 1986. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Tomicki, Ryszard. 1981. „Religijność ludowa”. W Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej, pod redakcją Marii Biernackiej, Marii Frankowskiej i Wandy Paprockiej, 2: 29–70. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. UNESCO. 2011. Niematerialne dziedzictwo kulturowe. Paryż: UNESCO. UNESCO. 2015. Zarządzanie światowym dziedzictwem kulturowym. Polska wersja językowa pod redakcją Katarzyny Piotrowskiej i Dąbrówki Lipskiej. Warszawa: Narodowy Instytut Dziedzictwa. Data dostępu: 6 listopada 2016. http://www.nid.pl/pl/Wydawnictwa/inne%20wydawnictwa/Managing%20Cultural%20WH_PL%20(3).pdf. 423 �424 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Znaczenie współpracy międzyinstytucjonalnej dla ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i zrównoważonego rozwoju. Przypadek budowania techniką suchego muru Mirela Hrovatin* * �Starszy ekspert i doradca, Ministerstwo Kultury, Republika Chorwacji (Ministarstvo kulture Republike Hrvatske), e-mail: mirela.hrovatin@min-kulture.hr. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Eksploatacja zasobów naturalnych mogłaby zostać odpowiednio zmniejszona poprzez nadanie większego znaczenia tradycyjnym sposobom ich wykorzystywania oraz poprzez włączenie starego know-how do zarządzania pewnymi obszarami geograficznymi, w tym krajobrazami o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Wprowadzenie Zrównoważony rozwój w kontekście ochrony dziedzictwa kulturowego jest zagadnieniem wieloaspektowym (Albert 2015, 17). Niniejszy artykuł omawia tylko niektóre kwestie dotyczące związku między niematerialnym dziedzictwem kulturowym a zrównoważonym rozwojem. Jako ekspert oraz urzędnik państwowy w chorwackim Ministerstwie Kultury (Ministarstvo kulture) zajmujący się ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego, stawałam przed licznymi dylematami związanymi z koncepcją włączenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego do obecnego głównego nurtu społecznego w celu zabezpieczenia jego żywotności. W tym sensie zrównoważony rozwój okazał się być istotnym czynnikiem w kontekście celów związanych z ochroną niematerialnego dziedzictwa kulturowego przewidzianych w Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku1. W niniejszym artykule poruszę kwestie gospodarczego wykorzystania niematerialnego dziedzictwa kulturowego, szerszych społecznych implikacji jego ochrony oraz praw własności intelektualnej do tego dziedzictwa, opierając się na moich spostrzeżeniach dotyczących kilku przypadków w Chorwacji. Aby poszerzyć kontekst, należy wspomnieć, że liczne międzynarodowe wysiłki mające na celu ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego wywarły wpływ na Chorwację, która w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci starała się wdrożyć ogólne wytyczne poprzez ustawodawstwo krajowe i planowane działania (Domijan 2004). Co więcej, w ostatnich latach w Chorwacji wzrosło zain1 �Informacje o związku niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze zrównoważonym rozwojem w świetle Konwencji z 2003 roku można znaleźć w internetowej publikacji UNESCO Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development (Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój) (UNESCO 2015). 425 �426 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju teresowanie ochroną przyrody w związku z kwestiami wynikającymi z potrzeby rozwoju przemysłowego i wykorzystania zasobów naturalnych. Ponadto już w roku 1979 Jeziora Plitwickie – jeden z najważniejszych chorwackich parków narodowych, oraz Stare Miasto w Dubrowniku, zaliczane do najważniejszych miast pod względem kulturalnym i historycznym, zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Po zakończenie wojen w byłej Jugosławii, toczących się w latach 90. (nazywanych w Chorwacji wojną domową lat 90.), wpisanie obiektów na listę materialnego dziedzictwa zwróciło uwagę na potrzebę zadbania o cenne dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze w Chorwacji, szczególnie zważywszy na to, że wojna spowodowała wiele zniszczeń zabytków oraz przyrody (Goldstein 1999). Jednak ocena szkód wojennych w Chorwacji koncentrowała się głównie na materialnym dziedzictwie kulturowym, a nie na dziedzictwie niematerialnym2. Niestety, niematerialne dziedzictwo kulturowe również bardzo ucierpiało wskutek przymusowych przesiedleń ludności i zaniku tradycyjnych form wyrazu. Na szczęście w większości przypadków (choć nie we wszystkich) zostały one przywrócone do życia wraz z powrotem uchodźców do swoich domów, co pokazało, że know-how i wiedza posiadana przez depozytariuszy stanowi solidną podstawę dla kontynuacji tradycji, nawet po tak traumatycznych wydarzeniach, jak wojna i przesiedlenia ludności. Jednym z takich przypadków są obchody dnia św. Błażeja3 w Dubrowniku, które odbywają się co roku od X wieku. Wydarzenie to zostało reaktywowane, gdy tylko wojna się skończyła. Zasadnicza część święta odbywa się na głównej ulicy Dubrownika – Stradun, a jego obchody wznowiono, gdy tylko minęło zagrożenie, jeszcze zanim w mieście odbudowano zniszczone budynki. Stanowi to kolejny dowód na to, jak bliski jest związek niematerialnego dziedzictwa kulturowego ze środowiskiem, w którym ono powstaje i jest praktykowane. Niestety, coraz większym zagrożeniem dla tych obchodów jest masowa turystyka, która powoduje szybkie wyludnianie się miasta. Obecnie planowane są działania, które mają ograniczyć liczbę turystów, by powstrzymać negatywne skutki dla miasta4. Dobrym przykładem łączenia turystyki oraz niematerialnego dziedzictwa kulturowego, przy jednoczesnym zapewnieniu zrównoważonego rozwoju w perspektywie długoterminowej, jest również Projekt Batana Ecomuseum5, który ma kilka celów: ochronę niematerialnego dziedzictwa 2 �Na całym świecie dziedzictwo niematerialne jest systematycznie chronione dopiero od niedawna. Źródłem inspiracji w tym zakresie jest Konwencja z 2003 roku. Dlatego też nie tylko Chorwacja koncentrowała się przez długi czas głównie na dziedzictwie materialnym, a nie na niematerialnym (patrz Bouchenaki 2004). 3 �„Obchody dnia św. Błażeja” zostały wpisane na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. 4 Na temat relacji pomiędzy tradycyjnym dziedzictwem a turystyką, patrz Jelinčić 2006. 5 Informacje o Projekcie Batana można znaleźć na stronie internetowej www.batana.org. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój kulturowego, zachowanie obiektów i budynków, włączenie depozytariuszy do planowania, kontrolowanie turystyki przez samych depozytariuszy, wprowadzenie tradycyjnej żywności na rynek oraz jej wykorzystywanie zarówno w turystyce, jak i w codziennym życiu, programy edukacyjne, bezpośrednie przekazywanie know-how, międzynarodową współpracę itd. Są to ważne cechy tego projektu, w którym decyzje podejmują co prawda wszystkie zainteresowane podmioty, ale główna rola przypada samym depozytariuszom oraz lokalnej społeczności, wspieranym przez lokalne władze oraz instytucje eksperckie. Dzięki pomyślnemu wdrożeniu projekt ten został wpisany do Rejestru dobrych praktyk w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Wydarzenia wojenne i masowa turystyka nie są jedynymi czynnikami, które mają wpływ na dziedzictwo kulturowe w Chorwacji oraz jego żywotność. Od prawie 100 lat chorwackie dziedzictwo kulturowe jest objęte stałą opieką konserwatorską (Deranja Crnokić 2015), a Ministerstwo Kultury prowadzi Krajowy rejestr dóbr kultury (Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske), obejmujący łącznie około 5 tys. elementów dziedzictwa nieruchomego, ruchomego oraz przyrodniczego6. Pierwsze elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego zostały wpisane do Krajowego rejestru około roku 2000. Obecnie (stan na rok 2017) znajduje się w nim 150 elementów tego dziedzictwa, a 15 zostało ponadto umieszczonych na listach NDZK UNESCO. Tak duża liczba elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego wpisanych w ciągu zaledwie 10 lat jest wynikiem dobrej współpracy pomiędzy Ministerstwem Kultury, ekspertami i depozytariuszami. Współpraca ta umożliwiła szybkie gromadzenie dokumentacji, której tworzenie stanowi do pewnego stopnia kontynuację wcześniejszej dobrej praktyki konserwatorskiej w Chorwacji, oraz dostosowanie jej do niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako specyficznej kategorii dziedzictwa kulturowego (Hrovatin 2016). Uważam ponadto, że szybkość dodawania wpisów jest także odzwierciedleniem długoterminowego procesu trwającego w Chorwacji oraz na świecie od kilku dekad: lokalne społeczności oraz różni inni lokalni interesariusze (w tym muzea, przedsiębiorstwa i organizacje turystyczne) coraz bardziej zdają sobie sprawę z wartości lokalnego i narodowego dziedzictwa, w tym niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które społeczeństwo uznaje za zagrożone, jeżeli nie będzie dobrze dokumentowane i przekazywane. Depozytariusze i lokalne społeczności nie tylko coraz bardziej angażują się we wdrażanie różnych programów dotyczących ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, ale dbają również o to, by ich dziedzictwo było odpowiednio prezentowane ogółowi społeczeństwa. Biorą też aktywny udział we wszystkich etapach różnych procesów, takich jak pro6 Rejestr jest publicznie dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Kultury: www.min-kulture.hr/default.aspx?id=6212. 427 �428 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Petrebišća: wznoszenie i odnawianie murów z kamienia bez użycia zaprawy, 2014. Fot. Nevena Kereša, © Association 4 grada Dragodid. Tworzenie interaktywnych map obiektów zbudowanych techniką suchego muru z udziałem ekspertów i depozytariuszy, http://suhozid.geof.unizg.hr [data dostępu: 28 października 2016]. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wadzenie badań, dokumentowanie, opracowywanie ich własnych projektów w zakresie ochrony, włączanie ich do turystyki, zabieganie o wsparcie finansowe, co ostatecznie prowadzi do wpisania elementów do Krajowego rejestru. Prowadzenie tych działań w Chorwacji umożliwiły w pewnym stopniu również następujące czynniki: rozwój globalnej komunikacji, odbudowa po wojnie lat 90., stała obecność etnologów i antropologów kulturowych w niektórych społecznościach, podejmowanie przez muzea większej liczby działań adresowanych do lokalnych społeczności, prezentowanie lokalnego dziedzictwa na potrzeby turystyki, ogólny rozwój kraju w wyniku otwarcia się lokalnych społeczności na współpracę międzynarodową i regionalną oraz inne czynniki. Przypadek budowania techniką suchego muru7 Mimo że Chorwacja stworzyła solidne podstawy prawne do rozwoju ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na wysokim poziomie, w dalszym ciągu istnieją problemy, z którymi należy się uporać i które stają się coraz trudniejsze do rozwiązania, zwłaszcza w odniesieniu do niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Jedną z takich kwestii jest pogodzenie nowych wymogów rolniczych i gospodarczych z zachowaniem krajobrazów oraz tradycyjnych sposobów użytkowania gruntów, które pozwoliłoby na dostosowanie się do nowych potrzeb społecznych. Przyjrzyjmy się teraz budowaniu techniką suchego muru jako elementowi niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Technika ta została wpisana do Krajowego rejestru, jednak w dalszym ciągu pozostaje wiele kwestii do rozwiązania dotyczących jej przyszłej żywotności. Z jednej strony istnieją depozytariusze, którzy zachowują i stosują tradycyjne know-how, z drugiej jednak strony są oni zbyt rozproszeni, by wywrzeć większy wpływ na szerszą społeczność oraz na interesariuszy obecnych na rynku, którzy mogliby ich włączyć do nowych projektów. Dragodid8 – organizacja pozarządowa, która zajmuje się wyłącznie ochroną tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz jego przyszłością – podejmuje aktywne działania mające na celu zmniejszenie przepaści pomiędzy tradycyjnym zapotrzebowaniem na budowle z kamienia oraz nowymi ekonomicznymi i rozwojowymi potrzebami społeczeństwa jako całości. �Technika ta zakłada budowę z ciosów kamiennych bez zaprawy, bywała również stosowana od starożytności w różnych regionach – przyp. red. 7 �Informacje o działalności oraz misji tej organizacji pozarządowej można znaleźć na stronie internetowej: www.dragodid.org. 8 429 �430 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rovinj: warsztaty budowania drewnianych łodzi batana wykorzystujące multimedia, 2015. Fot. Kosjenka Brajdić Petek, © Ecomusem Batana. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Charakterystyczną cechą adriatyckiego krajobrazu jest kras (skały wapienne i dolomitowe). Niewiele tamtejszej ziemi można wykorzystać pod uprawy. Dlatego też w przeszłości tradycyjnym sposobem pozyskiwania pól było usuwanie kamieni, z których następnie budowano niskie i długie murki. Chroniły one ziemię przed wypłukaniem przez wodę i wiatr, a także przed zwierzętami. Wiedza ta sięga czasów prehistorycznych i jest wykorzystywana do dzisiejszego dnia. Jednak zaczęła ona powoli zanikać, ponieważ gospodarka w rejonie Adriatyku w XX wieku została w większości zdominowana przez turystykę morską, która stała się łatwiejszym źródłem dochodu dla wielu ludzi. W dzisiejszych czasach, nawet jeżeli niektórzy rolnicy nadal użytkują i uprawiają ziemię na obszarach krasowych, zazwyczaj nie korzystają z usług osób, które wiedzą, jak budować tradycyjne kamienne murki bez zaprawy, i wznoszą je z betonu lub z innych nowszych materiałów. W ten sposób nie tylko niszczą wizualne i historyczne walory użytkowanego przez siebie kulturowego krajobrazu, ale także pośrednio zagrażają niematerialnemu dziedzictwu, które wiąże się z dawnymi strukturami tego rodzaju. W związku z tym niezbędna jest zmiana nie tylko na poziomie lokalnym, ale w szczególności na szczeblu państwowym, która zabezpieczy bieżące ekonomiczne potrzeby mistrzów posiadających te umiejętności. Jednak Ministerstwo Kultury nie może zapewnić takiej ochrony dla elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego bez pomocy innych instytucji, takich jak Ministerstwo Gospodarki (Ministarstvo gospodarstva), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (regionalnog razvoja), Ministerstwo Turystyki (turizma), Ministerstwo Rolnictwa (poljoprivrede), Ministerstwo Środowiska (zaštite okoliša), oraz innych instytucji. Aktywne zaangażowanie innych organizacji, takich jak Chorwacka Izba Rzemieślnicza (Hrvatska obrtnička komora), również mogłoby pomóc w zapewnieniu widoczności i nowego wykorzystania tradycyjnej wiedzy. Dialog pomiędzy tymi podmiotami dotyczący kwestii związanych z niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz jego zrównoważonym rozwojem był dotąd bardzo ograniczony i wymaga instytucjonalnego wsparcia różnych sektorów. Jednym z przykładów możliwego wykorzystania tradycyjnej wiedzy i umiejętności w zakresie budowania techniką suchego muru jest Równina Starego Gradu na wyspie Hvar, wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jej największą wartość stanowi to, że jest ona unikalnym przykładem geometrycznego podziału gruntów wykorzystywanego już w czasach starożytnych. Istnieje ogromna potrzeba zachowania starożytnego wyglądu i sposobu użytkowania tych gruntów, zwłaszcza dzisiaj, gdy są one uznawane za bezcenny zabytek dziedzictwa kulturowego. W tym właśnie celu opracowano projekty, które mają zapewnić zrównoważone gospodarowanie tymi gruntami9. 9 �Informacje uzyskane na spotkaniach ekspertów poświęconych przygotowaniu wielonarodowej dokumentacji dotyczącej budowania techniką suchego muru, które odbyły się w chorwackim Ministerstwie Kultury. 431 �432 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eksperci są zgodni, że znaczącą rolę w tym zakresie powinni pełnić mistrzowie budowania techniką suchego muru. Jednak nawet jeżeli przyszli zarządcy zatrudnią tych mistrzów, to nie będą dysponować środkami prawnymi, by zaangażować ich przy renowacji dawnych murów zbudowanych w technice suchego kamienia na Równinie. Główną przeszkodą jest fakt, że indywidualni tradycyjni mistrzowie w dalszym ciągu nie mają możliwości, by uzyskać wymagane zawodowe licencje (tak jak na przykład architekci), ponieważ nie posiadają dowodów, że uzyskali swoje kwalifikacje zgodnie z obowiązującą procedurą. Tymczasem nie są to umiejętności zdobyte podczas zorganizowanych zajęć, lecz przekazane bezpośrednio przez członków rodziny (głównie mężczyzn, ale również przez kobiety) oraz sąsiadów. Wpisanie tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do Krajowego rejestru otwiera możliwości uzyskania specjalnych licencji uprawniających osoby z takimi tradycyjnymi umiejętnościami do wykonywania prac renowacyjno-konserwatorskich. Pozwoliłoby to depozytariuszom wejść na rynek, a społeczeństwo doceniłoby ich rolę jako strażników tradycyjnej wiedzy i umiejętności. Oprócz murów z suchych kamieni w całym regionie Adriatyku znajduje się wiele innych starych budynków i obiektów z kamienia, które wymagają renowacji, w czym stary know-how byłby przydatny. Zatrudnienie tradycyjnych mistrzów miałoby więc większy sens niż korzystanie z usług licencjonowanych firm, które specjalizują się jedynie w budownictwie i architekturze. Co więcej, jeżeli te tradycyjne umiejętności będą gwarantować przyszłe zatrudnienie, zachęci to młodsze pokolenia do ich opanowywania. W tym sensie zapewnienie formalnych form kształcenia lub praktyk dla mistrzów w licencjonowanych szkołach lub na kursach byłoby znaczącym krokiem w kierunku zabezpieczenia zrównoważonego rozwoju tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Obecnie jednak jedynymi działaniami podejmowanymi w zakresie kształcenia są odbywające się sporadycznie warsztaty, organizowane przez Dragodid i prowadzone na adriatyckim wybrzeżu przy pomocy lokalnych depozytariuszy i władz samorządowych. Przyczyniają się one do podniesienia świadomości potrzeby zachowania tego dziedzictwa w lokalnym środowisku. Co więcej, gdyby te umiejętności były nauczane w ramach systematycznie prowadzonych szkoleń, mogłoby to zapewnić długoterminowe rezultaty w ich jakościowym przekazywaniu i pomogłoby zatrzymać nowo wykwalifikowane osoby w lokalnych społecznościach, które zmagają się z problemem wyludnienia w związku z malejącą w ostatnich dekadach liczbą mieszkańców na adriatyckim wybrzeżu, a w szczególności na wyspach. Ten stary know-how może również zostać z powodzeniem wykorzystany, by zaspokoić obecne zapotrzebowanie rynkowe na budowle z kamienia. Wiele ludzi urządza swoje domy i podwórka �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w starym śródziemnomorskim stylu, by przyciągnąć turystów, którzy szukają miejsc o autentycznym charakterze. Niestety, wielu właścicieli domów korzysta z gotowych produktów niskiej jakości, takich jak betonowe półfabrykaty, które tylko imitują budowle zbudowane techniką suchego muru. Prawdopodobnie ludzie ci nie zdają sobie sprawy z negatywnego wpływu, jaki ma to na estetykę przestrzeni oraz na ogólnie rozumiane niematerialne dziedzictwo. Dlatego też należy nieustannie podnosić świadomość wartości tego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz działać na rzecz jego włączenia do obecnych trendów i potrzeb rynku ekonomicznego oraz społeczeństwa. Co więcej, ten rodzaj niematerialnego dziedzictwa kulturowego i możliwości jego wykorzystania zostałyby docenione przez społeczności i rodziny, gdyby aktywnie angażowano szersze kręgi społeczne oraz interesariuszy rynku ekonomicznego. Prawa własności intelektualnej oraz niematerialne dziedzictwo kulturowe Jednym z zagadnień, które poruszono oprócz kwestii dotyczących wpisów do Krajowego rejestru oraz na listy UNESCO, jest rywalizacja pomiędzy lokalnymi społecznościami zabiegającymi o przyznanie praw własności intelektualnej do niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Nikočević i in. 2012). Problem własności intelektualnej był w rzeczywistości jednym z głównych powodów, dla których Konwencja z 2003 roku nie została opracowana i wprowadzona wcześniej10. Wpływ zachodnich kultur oraz nowe światowe trendy dotyczące ochrony praw autorskich we wszystkich sferach produkcji i kreatywności są dziś widoczne także w Chorwacji. Kwestia własności intelektualnej jest już poruszana od jakiegoś czasu, a w przypadku niematerialnego dziedzictwa kulturowego pojawia się zwykle wtedy, gdy depozytariusze chcą korzystać z materialnego aspektu swojego niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Rzeczywiście jest to dziś kolejny problem związany z trwałością niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Kto więc ma prawo do niematerialnego dziedzictwa kulturowego? Kto może je wykorzystywać i czerpać z niego korzyści? Kto może sprzedawać produkty będące rezultatem tego tradycyjnego know-how? Początkowo może się wydawać, że są to proste pytania i że odpowiedź na nie można uzyskać, zasięgając opinii instytucji zajmujących się prawami własności intelektualnej. W Chorwacji istnieją odpowiednie przepisy, które regulują tę kwestię, 10 �Według historii Konwencji z 2003 roku przedstawionej na stronie internetowej UNESCO (UNESCO 2016). 433 �434 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju a mianowicie ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych11. Ponadto Państwowe Biuro Własności Intelektualnej (Državni zavod za intelektualno vlasništvo)12 świadczy usługi dla osób pragnących chronić swoją własność intelektualną. Biuro wydaje np. specjalne „oznaczenie pochodzenia” dla niektórych tradycyjnych produktów, takich jak tradycyjny haft, tzn. koronki. W praktyce oznaczenie to uprawnia grupy, organizacje pozarządowe oraz indywidualne osoby do sprzedawania swoich produktów na rynku pod ich tradycyjną nazwą (np. koronki z Lepoglavy, koronki z Pagu itd.). Co więcej, jest ono dobrze umocowane w ramach prawnych państwa. Jednak w kilku społecznościach rozpowszechnianie fałszywych informacji na temat elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego doprowadziło do sytuacji, w której uprawnienia zostały przyznane tylko osobom o to się ubiegającym, z pominięciem tych, które albo nie znały swoich praw, albo nie zostały poinformowane o możliwości wnioskowania o oznaczenie. Również osoby niezwiązane z daną jednostką, grupą lub nawet organizacją pozarządową, która wnioskuje o przyznanie oznaczenia, są pomijane i tym samym zostają pozbawione swoich praw. Kto może chronić tych, którzy są pozbawieni możliwości dochodzenia praw do swojej tradycji oraz jej wykorzystywania? Mają oni prawo do złożenia skargi lub ubiegania się o certyfikat potwierdzający, że mogą używać tradycyjnej nazwy dla swoich produktów, jednak może im być trudno udowodnić, że posiadają know-how w tym zakresie, przed kompetentną organizacją pozarządową lub osobą, która ocenia, czy ich produkt jest wytwarzany we „właściwy”, tradycyjny sposób, czy też nie. Z tego też względu jednostka może być narażona na manipulacje ze strony silniejszej grupy lub osoby z danej społeczności. Problem relacji władzy mógłby zostać rozwiązany w drodze publicznych dyskusji, poprzez aktywne zaangażowanie ekspertów, dodatkowe badania naukowe, podawanie wyników badań do wiadomości publicznej oraz włączenie lokalnych władz do działań mających na celu likwidowanie takich nierówności społecznych (przy założeniu, że władze nie popierają silniejszych grup). Nie podaję tutaj żadnych przykładów, ponieważ Ministerstwo Kultury postarało się, by w materiałach będących podstawą wniosku o wpisanie danego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do Krajowego rejestru zostali wymienieni wszyscy depozytariusze. Niektóre osoby, które zostały pominięte, kontaktowały się z ministerstwem już po dokonaniu wpisu i zostały później dopisane do nowych, poprawionych list depozytariuszy. Listy te zostały ponadto wysłane do uprzednio wpisanych osób, żeby one też dowiedziały się o nowych depozytariuszach. Gdy tylko jest to możliwe, eksperci z ministerstwa oraz 11 12 � Zakon o autorskom pravu i srodnim pravima, Narodne Novine [Dziennik Urzędowy] nr 167/2003, 22 października 2003. Więcej informacji o Państwowym Biurze Własności Intelektualnej można znaleźć na stronie www.dziv.hr. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój instytucje eksperckie podnoszą świadomość obywateli na temat tej kwestii, wyjaśniając, że niematerialne dziedzictwo kulturowe jest częścią kultury, która należy do szerszej społeczności, a nie tylko do indywidualnych osób. Dzięki temu wszyscy depozytariusze danego elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego mają zapewnioną właściwą pozycję w związku z ich niematerialnym dziedzictwem kulturowym. Oprócz haftu, wiele pierwszych propozycji wpisów do Krajowego rejestru dotyczyło tradycyjnych chorwackich produktów spożywczych, ponieważ różne grupy i indywidualne osoby chciały chronić swoje przepisy oraz know-how dotyczące przygotowania tradycyjnych posiłków, ciast oraz innych potraw. Oczywiście było to dla depozytariuszy najłatwiejszym sposobem na uzyskanie oficjalnego potwierdzenia, że mogą korzystać z prawa do swojej tradycji oraz sprzedawać wytwarzane przez siebie produkty, które się na niej opierają. Znaczenie tradycyjnych produktów spożywczych oraz duża liczba zgłoszeń dotyczących tego rodzaju niematerialnego dziedzictwa kulturowego wynikały również z braku innych zachowanych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w niektórych lokalnych społecznościach. Tym niemniej Ministerstwo Kultury nie miało zamiaru udzielać którejkolwiek z grup lub osób oficjalnego poparcia i uznawało tradycyjne rodzaje produktów spożywczych wyłącznie jako specyficzne dla większych obszarów geograficznych, nie przypisując ich tylko jednej osobie lub grupie osób. Doprowadziło to do braku zainteresowania zgłaszaniem kolejnych tradycyjnych metod produkcji żywności do wpisania do Krajowego rejestru. Zamiast tego depozytariusze zaczęli składać wnioski w Ministerstwie Rolnictwa, które przyznaje specjalne oznaczenia pochodzenia dla tradycyjnych produktów spożywczych13. Mogłoby się wydawać, że skoro Ministerstwo Rolnictwa przyznaje takie oznaczenia, to istnieją również grupy, firmy lub organizacje pozarządowe, które kontrolują prawa dotyczące produkcji tradycyjnej żywności. Jednak gdy depozytariusz chce wejść na rynek i sprzedawać swoje produkty pod nazwą, która jest chroniona przez Ministerstwo Rolnictwa, musi przejść przez całą procedurę, podczas której grupa lub firma dysponująca odnośnym prawem decyduje, czy przestrzega on tradycji we właściwy sposób. Taki rodzaj kontroli stwarza ryzyko manipulacji i ogranicza wprowadzanie produktów na rynek, co może niekorzystnie wpłynąć na produkcję i dochody posiadaczy praw. Jednak podejmowanie prób ochrony i kontroli wprowadzania na rynek produktów, które można nazwać „tradycyjnymi”, jest prawem samych depozytariuszy 13 �Wszystkie pozostałe rodzaje tradycyjnych produktów i know-how podlegają jurysdykcji Państwowego Biura Własności Intelektualnej. Informacje o Ministerstwie Rolnictwa oraz oznaczeniach pochodzenia dla artykułów spożywczych są dostępne na stronie www.mps.hr/default.aspx?id=10. 435 �436 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju oraz ich stowarzyszeń; to oni powinni decydować o ochronie swojego tradycyjnego dziedzictwa oraz o zapobieganiu jego niewłaściwemu wykorzystywaniu w celu uniknięcia szkód, które mogą im zostać wyrządzone, jeżeli rynek nie będzie nadzorowany. Antropolodzy kulturowi są być może bardziej wyczuleni na kwestie praw własności intelektualnej ze względu na historię tej dyscypliny naukowej; dotyczy to również naszego kraju. Jednak w obliczu konkretnych przypadków w Chorwacji antropolodzy nie wiedzą, jak odnieść się do kwestii związanych z własnością intelektualną – być może, będąc ekspertami którzy są wystarczająco mocno zaangażowani na wszystkich etapach tych procesów [ochrony dziedzictwa niematerialnego – przyp. red.], nie uznają tego za swoje zadanie, albo ich zdaniem są to problemy, które powinny być rozwiązywane przez inne instytucje lub ekspertów. Bardziej systematyczne badanie przypadków w Chorwacji mogłoby się przyczynić do opracowania ogólnych wytycznych dotyczących sposobów radzenia sobie z tymi kwestiami. Mogłoby to pomóc antropologom kulturowym w ich przyszłej pracy z lokalnymi społecznościami oraz w planowaniu wprowadzania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na rynek. Wnioski Należy stwierdzić, że planowanie wprowadzenia jakiegokolwiek elementu niematerialnego dziedzictwa kulturowego do bardziej intensywnego użytku gospodarczego lub turystyki, nowego sposobu wykorzystania lub jakiegokolwiek innego użytku zgodnie z bieżącymi trendami powinno angażować nie tylko depozytariuszy, ale również interesariuszy na różnych poziomach, w tym m.in. na poziomie lokalnym, państwowym, eksperckim i prywatnym. Eksperci w dziedzinie nauk humanistycznych oraz naukowcy, a zwłaszcza antropolodzy kulturowi, odgrywają ważną rolę w zapobieganiu niewłaściwemu wykorzystaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego i wzmacnianiu jego żywotności, ponieważ są oni bardziej wyczuleni na potrzeby indywidualnych osób, a ponadto rozumieją różne rodzaje funkcjonowania lokalnych społeczności. W związku z tym pewne ogólne wytyczne mogłyby zostać sformułowane na poziomie eksperckim i państwowym, by zapewnić trwałość niematerialnego dziedzictwa kulturowego, które jest wykorzystywane w nowy sposób oraz do nowych celów, biorąc pod uwagę to, że tylko niektóre jego aspekty są komercjalizowane, oraz podnosząc świadomość znaczenia mniej oczywistej społecznej roli niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla lokalnej społeczności i szerzej pojętego społeczeństwa. Jednak nie wszystkie �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój problemy dotyczące poszczególnych rodzajów niematerialnego dziedzictwa kulturowego można rozwiązać na poziomie teoretycznym lub uniwersalnym. Dlatego im bardziej lokalne i specyficzne podejście do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tym lepiej. Na przestrzeni lat, aż do dnia dzisiejszego, to szerzej pojmowana wartość społeczna i ekonomiczna oraz popyt wywierały wpływ na ochronę i kontynuację wielu elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, takich jak te, o których była mowa w tym artykule. W dalszym ciągu w Chorwacji jest więcej wyzwań i dylematów, z którymi należy się uporać, niż konkretnych rezultatów i odpowiedzi, jednak organizacje pozarządowe podejmują w tym względzie znaczące wysiłki, by podnieść świadomość i zapewnić ochronę i zachowanie wartości oraz zasobów kulturowych i przyrodniczych. Dzięki licznym stowarzyszeniom kulturalnym, stowarzyszeniom zajmującym się dziedzictwem, stowarzyszeniom ekologicznym oraz działaniom i inicjatywom obywateli osiągnięto znaczny postęp, jednak w dalszym ciągu nie zrobiono wystarczająco dużo, by szerzej pojmowane społeczeństwo zdało sobie sprawę z możliwości wykorzystania niematerialnego dziedzictwa kulturowego do zaspokojenia nowych potrzeb rozwojowych oraz zabezpieczenia zrównoważonego rozwoju pewnych obszarów. Programy edukacyjne, zarówno formalne, jak i nieformalne, mogłyby istotnie pomóc w przygotowaniu nowych pokoleń do wykorzystywania niematerialnego dziedzictwa kulturowego jako nieocenionego zasobu w zarządzaniu lokalnymi obszarami w przyszłości. Obecnie obowiązujące programy szkolne obejmują niektóre z tych kwestii, jednak nie zwraca się w nich wystarczającej uwagi na łączenie starych i nowych sposobów korzystania z przyrody i jej zasobów. W niektórych przypadkach wiedza i umiejętności mogłyby być skuteczniej przekazywane młodszym pokoleniom w ramach kształcenia ustawicznego niż w rodzinie – jak pokazuje przykład budowania techniką suchego muru, istnieje ekonomiczne zapotrzebowanie na licencjonowanych mistrzów, którzy mogą wejść na rynek w legalny sposób. Wiążąca się z tym eksploatacja zasobów naturalnych mogłaby zostać odpowiednio zmniejszona poprzez nadanie większego znaczenia tradycyjnym sposobom ich wykorzystywania oraz poprzez włączenie starego know-how do zarządzania pewnymi obszarami geograficznymi, w tym krajobrazami o wysokich walorach kulturowych i przyrodniczych. Kwestia praw własności intelektualnej, które są chętniej przyznawane interesariuszom posiadającym większą władzę w lokalnych społecznościach niż innym członkom tych samych społeczności, może skutkować brakiem motywacji do kontynuowania pewnych tradycji. Tymi oraz innymi kwestiami zajmują się w Chorwacji różne instytucje państwowe i eksperckie, które jednak w dalszym ciągu nie są ze sobą wystarczająco powiązane, by znaleźć bardziej odpowiednie rozwiązania dla 437 �438 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju każdego przypadku związanego z niematerialnym dziedzictwem kulturowym oraz każdej lokalnej społeczności. Jest to poważnym utrudnieniem we wdrażaniu działań mających na celu ochronę i zabezpieczenie tego dziedzictwa na określonych obszarach geograficznych w perspektywie długoterminowej. Dlatego też należy zadbać o włączenie wszystkich interesariuszy, a zwłaszcza depozytariuszy i całej lokalnej społeczności, na wszystkich etapach planowania takich projektów rozwojowych – od początku do końca – by zapewnić długoterminowy zrównoważony rozwój oraz ochronę dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Bibliografia Albert, Marie-Theres. 2015. „Mission and Vision of Sustainability Discourses in Heritage Studies [Misja i wizja dyskursów o zrównoważonym rozwoju w studiach nad dziedzictwem].” W Perceptions of Sustainability in Heritage Studies [Postrzeganie zrównoważonego rozwoju w studiach nad dziedzictwem], pod redakcją Marie-Theres Albert, 11–20. Berlin/Boston: De Gruyter. Bouchenaki, Mounir, red. 2004. Museum International t. 56, z. 1–2. Wiley-Blackwell. Deranja Crnokić, Anuška. 2015. „Nastanak Registra kulturnih dobara – povijest i sadašnjost inventariziranja kulturne baštine u Hrvatskoj [Tworzenie Rejestru dóbr kultury – historia i teraźniejszość katalogowania dziedzictwa kulturowego w Chorwacji]”. Godišnjak Zaštite Spomenika Kulture Hrvatske 37–38: 25–38. Domijan, Miljenko, red. 2004. World Heritage Sites in Croatia: Exhibition Marking the Twenty-Fifth Anniversary of the Inscription of the First Croatian Heritage Sites on the World Heritage List [Zabytki światowego dziedzictwa w Chorwacji: wystawa z okazji dwudziestej piątej rocznicy wpisania pierwszych chorwackich zabytków na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury]. Zagreb: Ministry of Culture of the Republic of Croatia. Goldstein, Gordana, red. 1999. Godišnjak zaštite spomenika culture Hrvatske 24–25: Spomeničkabaština u Hrvatskoj 1991–1999. Ratne štete i obnova [Kulturowe i historyczne dziedzictwo w Chorwacji 1991–1999. Zniszczenia wojenne i odbudowa]. Zagreb: Ministarstvo kulture Republike Hrvatske. Hrovatin, Mirela. 2016. „A Short Overview of the ICH Safeguarding Policy in Croatia [Krótki przegląd polityki dotyczącej ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chorwacji]”. W The Contribution of UNESCO Member States of South-Eastern Europe to the Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. A Jubilee Edition Dedicated to the 70th Anniversary of UNESCO [Wkład państw członkowskich UNESCO z Europy Południowo-Wschodniej we wdrażanie Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wydanie jubileuszowe z okazji 70. rocznicy powstania UNESCO], pod redakcją Migleny �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Iwanowej, 93–104. Sofia: Regional Centre for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage in South-Eastern Europe under the auspices of UNESCO. Data dostępu: 11 września 2016. http://www.unesco-centerbg.org/ wp-new/wp-content/uploads/2016/05/izdanie_UNESCO_print-last.pdf. Jelinčić, Daniela Angelina. 2006. „Tourism versus Identity, Globalization and Tradition [Turystyka a tożsamość, globalizacja i tradycja]”. Ethnological Researches 11: 185–207. Nikočević, Lidija, Ljiljana Gavrilović, Mirela Hrovatin, Daniela Angelina Jelinčić, Jadran Kale, Dragana Lucija Ratković, Amy Mountcastle, Peter Simonič i Tvrtko Zebec. 2012. „Culture or Heritage? The Problem of Intangibility [Kultura czy dziedzictwo? Problem niematerialności]”. Etnološka Tribina: Journal of Croatian Ethnological Society 42 (35): 57–112. UNESCO. 2015. „Intangible Cultural Heritage and Sustainable Development [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój]”. Data dostępu: 25 października 2016. http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002434/243402e.pdf. UNESCO. 2016. „Working towards a Convention [Prace nad Konwencją]”. Data dostępu: 3 października. http:// www.unesco.org/culture/ich/en/working-towards-a-convention-00004. 439 �440 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Działania na rzecz zapewnienia zrównoważonej przyszłości niematerialnego dziedzictwa kulturowego Rumunii: korzyści i czynniki ryzyka Adina Hulubaş* * �Kierownik Departamentu Etnografii i Folkoru, Instytut Filologii Rumuńskiej, Akademia Rumuńska (Departamentul de etnografie şi folclor, Institutul de Filologie Română, Academia Română), Iaşi, Rumunia, e-mail: adina.hulubas@gmail.com. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. To, że niematerialne dziedzictwo kulturowe ma charakter niezwykle dynamiczny, wydaje się nie budzić dzisiaj szczególnych wątpliwości, podobnie zresztą jak stwierdzenie, że czynniki społeczno-gospodarcze wywierają wpływ na praktyki, wierzenia, rzemiosło i inne tradycje ludowe. Sam termin „żywe dziedzictwo”, niejednokrotnie używany zamiennie z pojęciem niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Park 2013, 1), z samej definicji zakłada występowanie wraz z upływem czasu organicznych przemian, co stanowi kolejny aspekt powszechnie akceptowanej cechy dziedzictwa niematerialnego jako zbioru realizowanych w sposób aktywny praktyk, przekazywanych z pokolenia na pokolenie i będących znakiem tożsamości kulturowej danej społeczności. Oznacza to zatem – co zresztą zauważają także eksperci w omawianej dziedzinie – że kluczem do zrozumienia kultury tradycyjnej jest zjawisko ewolucji. „NDZK z samej swojej definicji jest żyjącym bytem, a jego zdolność do nieustannego przystosowywania się do panujących warunków w miarę postępującej historycznej i społecznej ewolucji jego twórców i depozytariuszy stanowi jedną z jego podstawowych cech” (Lenzerini 2011, 108). Najlepszym przykładem tej wewnętrznej dynamiki jest pewien rumuński zwyczaj towarzyszący narodzinom dziecka. Nosi on nazwę „rękawów położnej” (mânecile moaşei); oprócz Rumunii spotyka się go także wśród społeczności mołdawskiej, ukraińskiej, bułgarskiej oraz rosyjskiej. Zgodnie z tym zwyczajem kobieta, której tradycyjna położna towarzyszyła podczas porodu, zobowiązana jest do złożenia rytualnego daru osiem dni po narodzinach dziecka. Ponieważ proces fizjologiczny, jakim jest poród, uznawany jest za nieczysty, młode matki tradycyjnie składały położnym w darze dwa metry ręcznie tkanego materiału, tak aby mogły one wykonać z niego nowe rękawy w miejsce starych, zabrudzonych podczas porodu. Dodatkowo 441 �442 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju kobiety oblewają wodą dłonie położnych i dają im mydło, dzięki któremu mogą one przejść proces oczyszczenia. Mimo że 70 lat temu zabroniono kobietom rodzenia w domu bez pomocy lekarskiej, zwyczaj, o którym mowa, istnieje do dnia dzisiejszego i każdego dnia spotykamy go w szpitalach i klinikach. Ma on ponadto nadal istotne znaczenie w sensie społecznym; osoby znające ów zwyczaj jednogłośnie twierdzą, że ktokolwiek sprzeniewierzy się tej tradycji, musi liczyć się z tym, że niechybnie spadną na niego wszelkie nieszczęścia. Zmiany zachodzące w społeczeństwie nie doprowadziły do wyrugowania tradycyjnych praktyk, w związku z czym także i dzisiaj obecność położnej, wykonującej tradycyjne gesty od wieków towarzyszące momentowi przyjścia dziecka na świat, uznawana jest za obowiązkowy element ceremoniału (Hulubaş 2011). Tego rodzaju spontanicznemu przekazywaniu tradycji z pokolenia na pokolenie towarzyszy ogólne przekonanie o jej magicznych, nadprzyrodzonych cechach, czyniąc omawiany zwyczaj zjawiskiem kulturowym mieszczącym się w definicji pojęcia NDZK. „Nieodłączną cechą dziedzictwa tego rodzaju jest zdolność samoistnego kształtowania i modyfikowania własnej charakterystyki w miarę postępów ewolucji społecznej, dzięki czemu dziedzictwo to jest w stanie odzwierciedlać w sposób ciągły żywe tradycje danej społeczności” (Lenzerini 2011, 118). Mimo to proces ten nie może być już dziś uznany za dający rękojmię naturalnej selekcji praktyk przekazywanych kolejnym pokoleniom z uwagi na oddziaływanie innego rodzaju praktyk występujących w kulturze ludowej. Na szczęście w 2003 roku została w samą porę wdrożona Konwencja w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, pozwalająca odpowiednio kontrolować proces przekazywania tradycyjnej wiedzy kolejnym pokoleniom. To właśnie młode pokolenie daje nam nadzieję na zapewnienie trwania naszego niematerialnego dziedzictwa kulturowego; należy jednak mieć na uwadze fakt, że kontekst społeczno-gospodarczy, w jakim postrzegać należy znaczenie kultury ludowej, może nie być zrozumiały dla ogółu społeczeństwa. Co więcej, odwieczny proces, dzięki któremu bezcenne przejawy naszej kultury zachowały się do dzisiaj, wymaga obecnie z naszej strony wnikliwej obserwacji, szczególnie w związku z oddziaływaniem, które ogół społeczeństwa wywiera na tradycyjnych rzemieślników, a które niesie ze sobą różnego rodzaju kulturowe naleciałości. Przykładowo w 2012 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO wpisany został „Wyrób ceramiki w Horezu”; dziś jednak ceramika tego rodzaju jest powszechnie dostępna zarówno na tradycyjnych jarmarkach, jak i nawet w międzynarodowych hipermarketach. Zagrożeniem, jakie dla omawianej tradycji rzemieślniczej niesie jej rosnąca popularność, są próby naśladowania jej przez �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój garncarzy z innych obszarów etnograficznych. Na przykład w zlokalizowanej w okręgu suczawskim miejscowości Marginea jeszcze osiem lat temu za pomocą unikalnych metod wytwarzano tradycyjną, czarną ceramikę, z której słynął omawiany obszar. Dziś jednak oczom turystów odwiedzających tamtejszy warsztat ceramiczny ukazują się talerze przywożone z odległego o 500 km Horezu. Inni rzemieślnicy z kolei przyozdabiają talerze wykonane w kolorystyce typowej dla regionu Baia Mare z północnej Rumunii wizerunkiem koguta z Horezu, będącego charakterystycznym symbolem wyrobów tego rodzaju. Zaledwie miesiąc po ogłoszeniu Konwencji z 2003 roku specjaliści zaczęli wyrażać swoje obawy, że system ochrony dziedzictwa doprowadzi do powstania „specyficznego środowiska, będącego zaledwie imitacją tego, co prawdziwe” (Brown 2012, 95). Jeden z ekspertów stwierdził nawet, że nowe regulacje mogą „zmienić kolej rzeczy” (Kurin 2012, 100). �Zamiast tego można było pozostawić proces „naturalnemu” biegowi rzeczy, unikając wszelkiego rodzaju interwencji kulturowych i pozwalając, aby zmiany następowały „w naturalny sposób”. Niemniej jednak problemy, z jakimi NDZK mierzy się we współczesnym świecie, nie mają nic wspólnego z „naturalnością”. Przeciwnie, są one efektem działalności społecznej i gospodarczej będącej cechą współczesnych społeczeństw i systemów o zasięgu globalnym (Kurin 2007, 18). O tym, co zyska ogólny poklask, decydują pieniądze. W związku z powyższym musimy się dzisiaj mierzyć z podwójnym ryzykiem: z jednej strony brak specjalistycznej interwencji grozi nam utratą tradycyjnych form wiedzy na skutek presji ze strony wszechobecnej standaryzacji. Z drugiej jednak strony budowanie świadomości musi następować pod ścisłym nadzorem, ponieważ przeceniając lokalne praktyki, ryzykujemy, że będą one wywierały podobny, unifikujący wpływ na inne przejawy dziedzictwa. Jak zauważył Claude Lévi-Strauss (2007, 7) w swoim przemówieniu z okazji sześćdziesięciolecia działalności UNESCO, musimy „przezwyciężyć pozorną antynomię pomiędzy jednością rodzaju ludzkiego a niewyczerpaną różnorodnością form, w jakiej się ona objawia”. Kolejne niebezpieczeństwo związane jest z możliwością zaniku pierwotnego celu, reprezentowanego przez całą społeczność osób praktykujących określone zwyczaje. W efekcie tracimy nie tylko „spontaniczny” charakter danego zwyczaju (Brown 2012, 95), ale także bez mała magiczny cel, jaki mu przyświeca. Doskonałym przykładem tego rodzaju alienacji jest „Rytuał Căluş”, wpisany na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości w 2008 roku. Ten akrobatyczny taniec, pierwotnie posiadający status Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości (2005 r.), wykonywany był zaledwie dziewięć razy do roku, począwszy od pierwszego dnia Zielonych Świątek. Aby uczestniczyć w tym rytuale, należało przejść owiany do dziś tajemnicą 443 �444 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Rytuał Căluş, © Muzeum Chłopa Rumuńskiego. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój proces inicjacji; każdy tancerz składał tajemną przysięgę na granicy wsi, z której pochodził, a następnie tancerze wędrowali od wioski do wioski, niosąc obietnicę uzdrowienia bezpłodnym kobietom oraz ludziom cierpiącym na budzące powszechny lęk choroby, takie jak np. epilepsja. Dzisiaj jednak wszystkie mistyczne aspekty tego zwyczaju uległy zapomnieniu, a jedyną wiedzą, jaką otrzymują nowi adepci tej sztuki, jest taneczna wirtuozeria (Ştiucă 2009, 20). Co gorsza, dziś Căluşari występują na różnorakich festiwalach przez cały rok, uczestnicząc w weselach, a nawet w spontanicznych zebraniach publicznych; jedynie liczba tancerzy odprawiających rytuał pozostaje zgodnie z tradycją nieparzysta – pięciu, siedmiu, dziewięciu lub jedenastu. Uczestniczą oni także w procesjach, podczas których poświęca się nowe samochody, pragnąc tym samym uchronić ich użytkowników od nieszczęśliwych wypadków. Căluş przypomina inne tradycyjne taneczne rytuały, takie jak np. tańce górali podhalańskich z ciupagami. Obrzędy te spełniają oczywistą funkcję apotropaiczną, a sam taniec w kręgu jest swoistym wyrazem oddania się pod opiekę słońca. Podobnie jak w przypadku rumuńskich Căluşari, także i w tym przypadku rytualny taniec ma za zadanie zdjąć zły urok i przynieść zdrowie i dobrobyt całej społeczności. Pewne analogie z rumuńskimi zwyczajami wykazuje także inny polski taniec – zbójnicki – zbliżony do rytuału Căluş zarówno pod względem choreografii, jak i spektakularnych efektów, jakie w założeniu mają nieść ze sobą jego współczesne odmiany. Co więcej, w południowej części terytorium Rumunii, w okręgu Jałomica (Ialomiţa), tancerze wykorzystują rytualne kije z wyrzeźbioną na końcu głową konia; szczegół ten łączy rytuał Căluşari z innym obrzędem o nazwie Căiuţi, odprawianym w dniu zimowego przesilenia, wykazując także pewne analogie z takimi tradycjami, jak ‘Obby ‘Oss w Wielkiej Brytanii czy Lajkonik na ziemiach polskich. Omawiany motyw jedności jeźdźca z koniem, którego dosiada, ma już wielowiekową tradycję i niezwykle szeroki zasięg geograficzny, w związku z czym nie powinno się przedstawiać go tylko i wyłącznie jako zjawiska natury estetycznej, a więc elementu towarzyszącej ludowym festynom zabawy. Przekazywanie tradycji z pokolenia na pokolenie uzależnione jest od tego, czy ludzie chcą się z tą tradycją identyfikować; to właśnie w tym zakresie na terenie Rumunii konieczne jest podjęcie dalszych działań. „W większości państw UE wdrożono już konkretne strategie i zalecenia w obszarze edukacji celem stworzenia zachęt dla placówek oświatowych, aby te podtrzymywały i budowały świadomość lokalnej kultury i dziedzictwa” (Dagnino, Ott i Pozzi 2015, 195). Strategia ta uznana może być za element Celu Zrównoważonego Rozwoju nr 4 (Edukacja Wysokiej Jakości). Możliwość zdobywania wiedzy na temat tego, w jaki sposób ukształtowała się nasza tożsamość kulturowa, jakie niesie 445 �446 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju ona ze sobą znaczenie oraz jakie są jej podobieństwa i różnice względem innych tradycyjnych kultur ma kapitalne znaczenie z punktu widzenia przyszłych zachowań społecznych. Działania tego rodzaju służą promowaniu „inkluzywnej i równej dla wszystkich edukacji wysokiej jakości” oraz „możliwości ustawicznego uczenia się”, na co wskazali zresztą autorzy Sprawozdania na temat monitorowania edukacji na świecie (UNESCO 2016). W 2015 roku działający w miejscowości Iaşi oddział Akademii Rumuńskiej (Academia Română, Filiala Iași) wystosował w tym zakresie oficjalne pismo do rumuńskiego Ministerstwa Oświaty (Ministerul Educaţiei Naţionale). Komunikat prasowy wywołał ogromne poruszenie w mediach i spotkał się z powszechną aprobatą. Skierowany do władz państwowych wniosek wystosowano w następstwie trwających rok warsztatów zorganizowanych przez Departament Etnografii i Folkloru (Departamentul de Etnografie și Folclor) pod hasłem „Po co i w jaki sposób przekazywać wiedzę na temat folkloru”. Uczestnicy warsztatów, wywodzący się z szeregu różnych branż (nauczyciele szkolni i uniwersyteccy, rzemieślnicy, kuratorzy, dyrektorzy muzeów, organizatorzy jarmarków, producenci radiowi itd.) stwierdzili zgodnie, że obecny program kształcenia stosowany w szkołach nie spełnia już oczekiwań psychologicznych i społecznych uczniów pobierających naukę. Podręczniki zawierają niewiele tekstów z dziedziny sztuki ludowej, a te, które już tam się znalazły, są zbyt skomplikowane i zawierają zbyt wiele superlatywów; w efekcie bez odpowiedniej interpretacji zawarte tam treści mogą wręcz wprowadzać czytelników w błąd. Nasze wnioski i sugestie dotyczyły zastosowania metody bazującej na zdobyczach współczesnej etnografii, dzięki której uczniowie byliby w stanie zrozumieć, jak funkcjonuje misterna sieć złożona z poszczególnych elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Cel zrównoważonego rozwoju realizowany jest na dwóch poziomach: kolejne pokolenia zdobywają wiedzę na temat tradycyjnych wartości, ucząc się rozróżniać pomiędzy prawdziwymi zwyczajami ludowymi a ich zniekształconymi przejawami; jednocześnie, rodzice uczniów mają szansę uczestniczyć we wspólnych działaniach podczas obozów rzemieślniczych, jarmarków bądź projektów realizowanych w ramach nauki w szkole. „Sposoby przekazywania tradycji stały się statyczne, tracąc zarówno swoją żywotność, jak i zdolność współdziałania ze stosowanymi dziś metodami nauczania” (Mitchenson 2015, 58); dzięki możliwości fizycznego kontaktu z rzemieślnikami i wytwarzanymi przez nich przedmiotami uczeń może doświadczać omawianych zjawisk na wyższym poziomie percepcji. Kalendarz zajęć szkolnych w Rumunii uwzględnia między innymi tydzień poświęcony zajęciom dodatkowym, podczas którego uczniowie uczą się, jak ozdabiać pisanki, rzeźbić w drewnie, tworzyć przedmioty z gliny czy wyrabiać naczynia pod okiem rzemieślników. „Nauka staje się �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój bardziej efektywna w momencie, kiedy abstrakcyjną wiedzę jesteśmy w stanie połączyć z realnym doświadczeniem” (Mitchenson 2015, 61); tego rodzaju materialne wsparcie jest niezbędne w ramach budowania świadomości w zakresie NDZK, pozwala ono bowiem zainteresować tematem zarówno młodzież, jak i rodziców. Ci ostatni dzielą się na dwie grupy. Przedstawiciele pierwszej z nich spędzili swoje dzieciństwo na wsi; dziś są w stanie odkryć na nowo ten znany z młodości świat, co pozwala im także na zacieśnianie więzi ze swoimi dziećmi. Z kolei przedstawiciele drugiej grupy nigdy nie mieli okazji zapoznać się z tego rodzaju zjawiskami; dziś mają szansę przeżyć zdumiewającą i pełną radości przygodę, jaką jest odkrywanie tradycji zupełnie od nowa. Kinestetyczny aspekt omawianych działań zawsze przynosi wymierne korzyści; rzemieślnicy zyskują uznanie przez wzgląd na swój talent i wysiłek, a NDZK przestaje być dla współczesnego odbiorcy czymś odległym i niezrozumiałym. Władze państw, które zdołały wdrożyć tego rodzaju projekty edukacyjne – zarówno w ramach Sieci Szkół Stowarzyszonych UNESCO, jak i poza nią – doszły do wniosku, że „jednym z najbardziej efektywnych sposobów ochrony NDZK […] jest włączanie go do programów kształcenia na poziomie szkół podstawowych i średnich”1. W przypadku Rumunii działania te finansowane są samodzielnie przez zainteresowane tematem szkoły oraz przedszkola. Dobrym przykładem może być tutaj przedsięwzięcie o nazwie „Să învățăm de la bunici!” (Uczmy się od naszych dziadków!). Projekt ten został zapoczątkowany w przedszkolu w miejscowości Iaşi; dziś jest wdrażany na terenie 15 okręgów oraz w 25 szkołach na różnych poziomach. Trwałość tego rodzaju inicjatyw wynika z dużego zainteresowania tematyką NDZK. Podobne działania służące poszerzeniu wiedzy o świecie tradycji prowadzone są aktualnie przez wielonarodowy koncern medialny, który za pomocą reklam telewizyjnych, programów oraz transmisji na żywo w ramach sieci społecznościowej Facebook pragnie przybliżyć widzom „Rumunię nieodkrytą”, o której opowiadać będzie czwórka depozytariuszy dawnych tradycji, z których każdy posiada tytuł Żyjącego Skarbu Ludzkości. Jak sugerowali sami autorzy programu UNESCO, publiczne uznanie, jakim cieszą się zagadnienia związane z tradycją, w istocie zwiększa zainteresowanie nimi i przyczynia się do stopniowego podnoszenia świadomości. „Prestiż, honor, uznanie i zainteresowanie innych mogą w istocie sprawić, że osoby praktykujące dawne tradycje i dające im wyraz będą odczuwały dumę z tego powodu, co zachęci je do podejmowania działań na rzecz podtrzymywania i przekazywania innym dawnych tradycji, a nawet do ich dalszego umacniania” (Kurin 2007, 16). 1 �Zob. studium przypadku zrealizowane przez Napier University w Edynburgu w ramach programu Research Excellence Framework (impact.ref.ac.uk/casestudies2/refservice.svc/GetCaseStudyPDF/43948). 447 �448 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. Co więcej, projekty regionalne w większym stopniu sprzyjają budowaniu świadomości w obszarze NDZK, tworząc bardziej skonkretyzowane cele oświatowe, co wynika z tego, że lokalne społeczności odnoszą korzyści dzięki tradycyjnym źródłom wiedzy, a przedstawiciele ogółu społeczeństwa muszą zostać zaznajomieni z konkretnymi przejawami chronionego dziedzictwa. „Nacisk należy położyć zarówno na edukowanie nowych odbiorców, jak i na ożywienie samej formy danego zjawiska” (Gopalakrishnan 2016, 19). Mimo że rumuńskie programy oświatowe nie obejmują dziś zagadnień dotyczących NDZK, opublikowano już dwie instrukcje dotyczące tych zagadnień; są one dostępne za darmo w Internecie na stronie edupatrimoniu.piscu.ro. Zawarte tam informacje dotyczą obszarów środkowej i południowej Rumunii i przeznaczone są dla dzieci rozpoczynających naukę w trzeciej klasie szkoły podstawowej. Inicjatorzy projektu powołali nawet do życia sieć o nazwie „Şcoli pentru patrimoniu” (Szkoły na rzecz dziedzictwa kulturowego), w ramach której instrukcje te wykorzystywane są w trakcie fakultatywnych zajęć z języka rumuńskiego, historii oraz w trakcie godzin wychowawczych. Działania te przypominają nieco warsztaty prowadzone w miejscowości Iaşi na północy kraju, gdzie istnieje inna sieć szkół organizująca szkolenia dla uczniów, nauczycieli oraz rodziców. Mimo to jednak zajęcia teoretyczne muszą być uzupełnione wykorzystaniem pamięci proceduralnej; jest to cel, w którego realizacji niezwykle pomocne okazują się osoby podtrzymujące tradycje rzemieślnicze. Czwartym etapem na drodze do zrównoważonego rozwoju w omawianej dziedzinie jest rzecz jasna wprowadzenie ogólnokrajowych przepisów, regulacji oraz programów finansowania. Niestety, parlament Rumunii nie wydaje się przykładać szczególnego znaczenia do kwestii prawnych dotyczących rzemiosła; wprawdzie w 2007 roku rozpoczęto prace nad stosownymi regulacjami prawnymi, które zostały poddane pod dyskusję na forum Senatu, aktualnie jednak ustawa utknęła w Komisji ds. Przemysłu. W międzyczasie zaś sami rzemieślnicy z trudem radzą sobie na rynku wobec istnego zalewu podróbek, wytwarzanych nierzadko na masową skalę w innych krajach. Mimo to funkcjonują dwa programy finansowania: przemysłu kreatywnego oraz sektora kultury, wdrożone przez Ministerstwo Kultury (Ministerul Culturii). Narodowy Instytut Szkolenia i Badań �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój nad Kulturą (Institutul Național pentru Cercetare și Formare Culturală) wydał dwie publikacje książkowe określające obecny stan omawianych działań oraz przedstawiające istotne sugestie skierowane do osób praktykujących tradycyjne formy rzemiosła. Jeśli chodzi o działania służące rozwijaniu kompetencji i wiedzy eksperckiej, w dniach 13–17 czerwca 2016 roku w Bukareszcie odbyły się warsztaty poświęcone „Wdrażaniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, realizowane we współpracy z Regionalnym Centrum Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Europie Południowo-Wschodniej działającym pod auspicjami UNESCO w Sofii (Bułgaria). Inicjatywy te, wraz z działaniami Narodowego Komitetu ds. Ochrony NDZK (Comisia Națională pentru Salvgardarea Patrimoniului Cultural Imaterial) stopniowo, na kształt rozchodzących się na wodzie fal, pobudzają społeczną świadomość i służą budowaniu zrównoważonego rozwoju w obszarze NDZK na terenie Rumunii, angażując obywateli, społeczności, biznes oraz władze publiczne. Wskazana wyżej firma telekomunikacyjna wykorzystuje na przykład program Żyjących Skarbów Ludzkości na potrzeby promowania własnej marki; kampania ta mogła również stanowić inspirację dla ceremonii, która odbyła się w 2015 roku w pałacu prezydenckim. Tego rodzaju przejawy publicznego uznania stanowią doskonały przykład rozchodzących się koncentrycznie fal, w których centrum znajduje się to, co określamy jako prestiż; omawiane działania zdołały bowiem zyskać zainteresowanie ze strony wszystkich wymienionych wyżej podmiotów. Tego rodzaju podejście, a także priorytetowe traktowanie zaangażowanych społeczności oraz ich sposobu postrzegania przejawów zewnętrznego oddziaływania, mogą pozwolić zabezpieczyć proces przekazywania NDZK kolejnym pokoleniom poprzez zniwelowanie związanych z tym czynników ryzyka. „Rezultaty mogą wprowadzać nas w błąd. Niezamierzone rezultaty, nieprzewidziane konsekwencje oraz niepotrzebne reperkusje mogą bowiem mieć swój początek w działaniach, którym towarzyszyły najlepsze intencje” (Kurin 2007, 18). Jeśli jednak zastosujemy sposób myślenia charakterystyczny dla Pascala, sam fakt, że specjaliści zajmujący się tą dziedziną będą mieć świadomość omawianych zagrożeń i będą sobie zdawać sprawę z tego, z jak delikatnymi kwestiami mają do czynienia, a także będą mogli obserwować postępującą ewolucję kontekstu kulturowego, może sprawić – pod warunkiem wykorzystania całej dostępnej wiedzy – że proces przekazywania dziedzictwa z pokolenia na pokolenie stanie się bezpieczniejszy i bardziej zrównoważony. 449 �450 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Bibliografia Brown, Michael F. 2012. „Safeguarding the Intangible [Ochrona niematerialnego]”. Museum Anthropology Review 6 (2): 93–97. Dagnino, Francesca Maria, Michela Ott i Francesca Pozzi. 2015. „Addressing Key Challenges in Intangible Cultural Heritage Education [O najważniejszych wyzwaniach w dziedzinie edukacji o niematerialnym dziedzictwie kulturowym]”. International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (2): 193–207. Gopalakrishnan, Sudha. 2016. „UNESCO Masterpieces Proclamation Programme and Safeguarding Strategies for Intangible Cultural Heritage: A View from India [Program proklamowania arcydzieł przez UNESCO i strategie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: perspektywa indyjska]”. Journal of Heritage Management 1 (1): 12–21. Hulubaş, Adina. 2011. „The Socio-Cultural Effects of Banning Traditional Midwives from Attending Homebirth in Romania [Społeczno-kulturowe skutki zakazu udziału tradycyjnych położnych w porodach domowych w Rumunii]”. Journal of Ethnology and Folkloristics 5 (2): 81–90. Kurin, Richard. 2007. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage: Key Factors in Implementing the 2003 Convention [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego: najważniejsze czynniki we wdrażaniu Konwencji z 2003 roku]”. International Journal of Intangible Heritage 2: 9–20. Kurin, Richard. 2012. „Tangible Progress: A Response to ‘Safeguarding the Intangible’ by Michael F. Brown [Rzeczywisty postęp: odpowiedź na „Ochronę niematerialnego” autorstwa Michaela F. Browna]”. Museum Anthropology Review 6 (2): 98–101. Lenzerini, Federico. 2011. „Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples [Niematerialne dziedzictwo kulturowe: żyjąca kultura narodów]”. The European Journal of International Law 22 (1): 101–20. Lévi-Strauss, Claude. 2007. „Unesco at 60 [Sześćdziesiąt lat UNESCO]”. Diogenes 54 (3): 5–10. Mitchenson, Donna. 2015. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage by Creating Meaningful Transmission Experiences [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego poprzez tworzenie znaczących doświadczeń w zakresie transmisji]”. International Journal of Heritage in the Digital Era 4 (1): 57–70. Park, Seong-Yong. 2013. On Intangible Heritage Safeguarding Governance: An Asia-Pacific Context [O zarządzaniu ochroną niematerialnego dziedzictwa: kontekst Azji i Pacyfiku]. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. Ştiucă, Narcisa, red. 2009. Căluşul: emblemă identitară [Căluşul: emblemat tożsamości]. Bucureşti: Editura Universităţii din Bucureşti. ��452 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Przerwa w przekazie międzypokoleniowym – pytania i zagrożenia. Studium przypadku pieśni Głasoeczko, Republika Macedonii Welika Stojkowa Serafimowska* * �Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego, Instytut Folkloru „Marko Cepenkow” (Univerzitet „Sw. Kirił i Metodij”, Institut za fołkłor „Marko Cepenkow”), Skopje, Republika Macedonii, dr, e-mail: lika73@yahoo.com. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój Czy proces przekazywania tradycji powinien mieć charakter naturalny, czy instytucjonalny? Czy powinien być spontaniczny, czy też może być nadzorowany? Jakie ryzyko i skutki uboczne mogą wiązać się z wszelkiego rodzaju interwencjami o charakterze instytucjonalnym? Czy w takiej sytuacji można jeszcze mówić o podtrzymywaniu tradycji? Czy depozytariusze tradycji i osoby ją praktykujące to pojęcia tożsame? Jakie działania należy podjąć w przypadku, gdy rozpadnie się swoista triada tworzona przez osoby podtrzymujące tradycję, osoby ją praktykujące oraz osoby przekazujące ją następnym pokoleniom? Głasoeczko, dwugłosowe pieśni wykonywane przez mężczyzn z regionu Dołni Połog, to tradycyjna forma muzyki wokalnej charakterystyczna dla północno-zachodniego regionu Macedonii. Śpiewa się je w sposób polifoniczny, przy czym burdon wykonywany jest jako kontrapunkt wobec melodycznego głosu głównego wokalisty; śpiewom często towarzyszy też akompaniament w postaci gry na flecie pasterskim oraz na dudach. Grupy złożone z dwóch lub trzech śpiewaków występują, często spontanicznie, podczas różnych uroczystości, zgromadzeń, przyjęć i innych spotkań towarzyskich. Wykonywanie tego rodzaju muzyki stanowi symbol tożsamości kulturowej dla depozytariuszy tej tradycji, funkcjonujących w ramach wieloetnicznego społeczeństwa Macedonii. Praktykujący tę tradycję są utalentowanymi i znanymi śpiewakami, którzy poznali technikę i repertuar pieśni, naśladując umiejętności swoich poprzedników. Obecnie wykonywanie muzyki Głasoeczko w regionie Dołni Połog napotyka szereg bardzo poważnych przeszkód. Liczba śpiewaków gwałtownie maleje ze względu na utrzymującą się migrację młodszego pokolenia po wojnie domowej z 2001 roku. W efekcie z jednej strony młode pokolenie ma bardzo ograniczony kontakt z muzyką Głasoeczko, z drugiej zaś strony przedstawiciele starszego pokolenia uważają, że zainteresowanie tą tradycją jest na tyle niewielkie, że walka o utrzymanie transmisji międzypokoleniowej nie ma sensu. Brak jest również zarejestrowanych nagrań tego typu pieśni, a w obecnym stanie tradycja ta wydaje się być na granicy wyginięcia. Od momentu dokonania wpisu na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego wymagającego pilnej ochrony UNESCO podczas dziesiątej sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, która odbyła się w Windhoek w Namibii w dniach 30 listo- 453 �454 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Doktor Welika Stojkowa Serafimowska podczas Forum, po lewej Iwona Opetczeska Tatarczewska, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój pada – 4 grudnia 2015 roku, udało się rozpocząć proces wdrażania środków ochronnych. Mimo to jeszcze w trakcie prac nad dokumentacją nominacyjną, a także już po dokonaniu wpisu, zaistniały okoliczności, które ujawniły szereg wyzwań i problemów wynikających z wdrażania tego rodzaju środków, ale i mających bezpośredni związek z aktualną sytuacją w przedmiotowej społeczności oraz ze zmianami politycznymi i demograficznymi, jakie w niej zachodzą. Stan, w jakim obecnie znajduje się omawiany element dziedzictwa niematerialnego, został poddany analizie w niniejszym studium przypadku, które pokazuje, że za każdym elementem niematerialnego dziedzictwa kulturowego kryje się wyjątkowa historia, przez co konieczne jest zastosowanie specjalnego podejścia, środków i mechanizmów, które należy za każdym razem dostosować do konkretnej społeczności. Obecnie tradycja dwugłosowych pieśni wykonywanych przez mężczyzn z regionu Dołni Połog w okolicach Tetowa niemal całkowicie zanikła. Pomimo tego, że wciąż żyją ludzie i działają grupy, którym tradycja ta jest dobrze znana i które praktykują ją do dzisiaj, pieśni wykonuje się coraz rzadziej; obecnie usłyszeć je można tylko na weselach (a i wtedy tylko w pewnych kręgach, niejako na marginesie uroczystości weselnych), podczas spontanicznych zebrań przedstawicieli starszego pokolenia zamieszkujących wioskę, a także sporadycznie podczas dorocznych imprez tanecznych. Od momentu rozpoczęcia procesu przygotowywania dokumentacji nominacyjnej, w szczególności zaś w ciągu roku poprzedzającego dokonanie wpisu, udało się wdrożyć szereg działań w tym zakresie. Podjęto próbę wskrzeszenia lokalnego festiwalu Zwukot na Korenite (Głos korzeni), który odbył się w 2006 roku, a także rok później, w 2007 roku; za organizację wydarzenia odpowiadała lokalna stacja telewizyjna Kiss z Tetowa. Festiwal ten, podczas którego grupy autentycznych śpiewaków ludowych – zarówno kobiet, jak i mężczyzn – wykonywały tradycyjne pieśni, pozwolił na zaprezentowanie tej tradycji szerszej publiczności, tworząc jednocześnie warunki, w których możliwe było zainicjowanie spontanicznej, naturalnej transmisji międzypokoleniowej. Niestety, pomimo włożonych starań, festiwal ten odbył się tylko dwa razy. Celem festiwalu było promowanie i dowartościowanie tradycji wokalnych z okolic Tetowa, niestety całą inicjatywą zainteresowani byli tylko przedstawiciele starszego pokolenia. Problemy ze zdobyciem funduszy stały się jedną z podstawowych przyczyn, dla których festiwal ostatecznie zniknął z kulturalnej mapy Macedonii. Nadal działa natomiast męska grupa wokalna Gawrowski Trio – jedyny zespół, który wciąż wykonuje pieśni tego typu – w ramach której przekaz międzypokoleniowy odbywa się w sposób naturalny, od przedstawicieli starszych do przedstawicieli młodszych pokoleń. Najmłodszy członek zespołu, Miki Gawrowski, będący wielkim entuzjastą tej tradycji, a zarazem człowiekiem świadomym jej głębokiej wartości 455 �456 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju jako dobra kultury, zdołał opanować umiejętność wykonywania dwugłosowych pieśni z regionu Dołni Połog na najwyższym poziomie. W okresie ostatnich siedmiu lat zespół Gawrowski Trio występował na kilku lokalnych i ogólnokrajowych festiwalach muzyki tradycyjnej, na imprezach folklorystycznych, a także na międzynarodowych festiwalach pieśni ludowej. Zespół nagrał następnie płytę i rozpoczął współpracę z innymi wykonawcami muzyki tradycyjnej, starając się upowszechniać tradycję dwugłosowych pieśni z regionu Dołni Połog i zapewnić jej ogólnokrajowy rozgłos. Niestety, inicjatywy te już od samego początku napotykały poważne trudności. Grupa folkowa o nazwie Izwor, pochodząca ze wsi Jegunowce, również podjęła starania na rzecz rewitalizacji omawianego dobra kultury, ale pomimo włożonego wysiłku odnalezienie osób znających tę tradycję i gotowych przekazać ją kolejnym pokoleniom okazało się zadaniem, które coraz trudniej zrealizować. Zagrożenia, wyzwania i problemy związane z realizacją proponowanych rozwiązań Najistotniejszym chyba czynnikiem powodującym stopniowe zanikanie omawianego dobra kultury są niedawne zmiany w strukturze demograficznej regionu, zamieszkałego zarówno przez rdzennych Macedończyków, jak i rdzennych Albańczyków. W okresie ostatnich 20 lat odnotowano odpływ rdzennej ludności macedońskiej, w której miejsce zaczęli napływać mieszkańcy pochodzenia albańskiego. Zjawisko to znacząco przybrało na intensywności w następstwie wojny domowej z 2001 roku, która rozpoczęła się właśnie w okolicach miejscowości Tetowo. Obecnie liczba wiosek, które dawniej zamieszkiwała rdzenna ludność macedońska, a które są dziś w przeważającej mierze zamieszkałe przez Albańczyków, jest o wiele większa niż dawniej. W omawianym okresie zmianie uległa struktura demograficzna całych wsi, niemniej jednak w trakcie przygotowań niniejszej dokumentacji to właśnie w tych wioskach udało się odnaleźć kilku macedońskich śpiewaków praktykujących tradycję pieśni Głasoeczko. Z ich punktu widzenia tradycja ta to nie tylko pieśni, ale także symbol ich tożsamości kulturowej w wieloetnicznym społeczeństwie. Tradycję tę kontynuują tylko rdzenni Macedończycy; mimo to także Albańczycy zawsze mieli dla tych pieśni szacunek, traktując je jako kulturowy symbol regionu. Zanik omawianej tradycji może też spowodować przerwanie procesu transmisji międzypokoleniowej. Młodsi rzadko spotykają się z pieśniami tego rodzaju, a starsi uważają, że tradycja ta nikogo już nie interesuje, w związku z czym nawet nie próbują przekazywać jej kolejnym pokoleniom; �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój w efekcie proces transmisji międzypokoleniowej został praktycznie zatrzymany. Przyczyną takiego stanu rzeczy są zapewne specyficzne cechy melodyczne i rytmiczne tych tradycyjnych pieśni. Brak zainteresowania wśród młodego pokolenia może być także spowodowany bardzo specyficznym stylem wykonywania pieśni, które młodzi uznają za przestarzały i prowincjonalny. Specyficzna, dwugłosowa struktura, interwały z mikrotonami, charakterystyczne drżenie wiodącego głosu oraz kontrapunktyczna, polifoniczna funkcja burdonu – wszystkie te elementy sprawiają, że trudno jest wzbudzić zainteresowanie omawianą muzyką wśród młodego pokolenia. Nawet w pieśniach wykonywanych przez zespół Gawrowski Trio da się zauważyć stopniowe zanikanie omawianych elementów. Najmłodszy, najbardziej entuzjastycznie nastawiony i grający główną rolę członek zespołu nie potrafi oddawać mikrotonalnych konturów melodycznych pieśni w taki sam sposób, jak czynił to niegdyś jego dziadek. Jego ojciec oraz wuj, którzy także śpiewają w zespole, są dobrze zaznajomieni z dawną manierą wykonywania pieśni, ale nie chcą „narzucać” tego raczej niełatwego stylu. Przykład ten pokazuje, że tradycja Głasoeczko musi mierzyć się także z procesem zmian dotykającym samego sposobu wykonywania pieśni. Muzyka Głasoeczko w ogóle nie pojawia się w mediach. Ani lokalne, ani ogólnokrajowe stacje telewizyjne i radiowe nie wykazały nią jakiegokolwiek zainteresowania i nie wyraziły chęci emisji żadnych nagrań. Ponadto coraz rzadziej nadarzają się okazje do wykonywania pieśni tego rodzaju. Rosnąca popularność imprez weselnych o nowoczesnej formie, coraz mniejsza liczba spotkań i wydarzeń towarzyskich, a także ich modernizacja i proces ogólnych przemian w otoczeniu kulturowym zdążający w zupełnie inną stronę – ku nowoczesności – stanowią czynniki, z powodu których popularność tradycji Głasoeczko nieustannie maleje; mimo to nadal można spotkać niewielkie grupki pieśniarzy, którzy wykonują te utwory podczas spotkań towarzyskich bądź tańców, czasami zaś także i na „nowoczesnych” imprezach weselnych. Na przestrzeni ostatnich trzech lat Ministerstwo Kultury (Ministerstwo za kułtura) i Biuro Ochrony Dziedzictwa Kulturowego (Uprawa za zasztita na kułturnoto nasłedstwo) wystosowywały coroczne apele o wsparcie finansowe projektów mających na celu podnoszenie świadomości na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego w społecznościach wieloetnicznych, takich jak Tetowo. Apele te dotyczyły w szczególności działań dotyczących dziedzictwa niematerialnego w kontekście Konwencji UNESCO z 2003 roku oraz turystyki, kultury tradycyjnej i programu zrównoważonego rozwoju. Pełną świadomość znaczenia tradycyjnej kultury niematerialnej ma także samorząd gminy Jegunowce, który stał się inicjatorem szeregu festiwali, takich jak na przykład festiwal tradycyjnej pieśni i tańca Mostowi (Mosty). 457 �458 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Warunki bytowe w regionie Dołni Połog w okolicach Tetowa nigdy wcześniej nie ulegały tak dynamicznym przemianom. Co więcej, mimo iż dynamika przemian kulturowych, społecznych i politycznych jest bardziej obiecująca niż kiedykolwiek wcześniej, sami mieszkańcy mają ograniczone możliwości radzenia sobie ze zmianami – zarówno w sensie indywidualnym, jak i instytucjonalnym. Mając na uwadze zagrożenia, z jakimi musi mierzyć się omawiany element kultury niematerialnej, oraz postępując zgodnie z treścią rekomendacji zawartych w Konwencji, przedstawiono propozycje wdrożenia środków ochrony, których głównym zadaniem miałoby być: podniesienie rozpoznawalności omawianej tradycji jako zjawiska o dużym znaczeniu dla kultury zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnokrajowym; stworzenie silnej sieci wzajemnego wsparcia wśród osób wciąż praktykujących omawianą tradycję; wdrożenie przepisów dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie ogólnokrajowym i międzynarodowym; stworzenie bezpiecznej i trwałej platformy służącej ochronie i transmisji międzypokoleniowej omawianej tradycji; zapewnienie trwałego wsparcia finansowego i prawnego osobom tę tradycję praktykującym i wreszcie zapewnienie odpowiedniej przestrzeni dla upowszechniania jej na poziomie lokalnym i ogólnokrajowym. Proponowane środki ochrony pozwoliłyby na osiągnięcie następujących celów: podniesienie rozpoznawalności omawianego elementu kultury niematerialnej w regionie; uświadomienie regionalnej społeczności, jak znaczącą rolę kulturową i społeczną spełnia ten element, co pozwoli zachęcić młode pokolenie do przyjęcia go jako część swojego dziedzictwa; zachęcenie młodego pokolenia do nauki i praktykowania tego rodzaju śpiewu jako elementu ich kulturowej tożsamości; zachęcenie osób praktykujących obecnie tę tradycję muzyczną do dalszego przekazywania wiedzy, umiejętności i technik jej wykonywania; zachęcenie instytucji rządowych do promowania omawianej tradycji jako elementu macedońskiego niematerialnego dziedzictwa kulturowego na poziomie zarówno lokalnym, ogólnokrajowym, jak i międzynarodowym, a także stworzenie silnych więzi pomiędzy wykonawcami muzyki ludowej a samorządem, co wpłynęłoby pozytywnie na transmisję międzypokoleniową oraz upowszechnianie tego elementu kultury jako stanowiącego ważny składnik dziedzictwa kulturowego całego regionu. W 2016 roku przedstawiciele Ministerstwa Kultury Republiki Macedonii, Instytutu Folkloru „Marko Cepenkow” oraz Biura Ochrony Dziedzictwa Kulturowego utworzyli zespół, który ma za zadanie podjąć współpracę z lokalną społecznością oraz z depozytariuszami omawianej tradycji muzycznej, a także z przedstawicielami samorządu. Jednak w trakcie wdrażania omawianego procesu zaistniała kolejna okoliczność, w wyniku której pojawiły się nowe trudności i wyzwania mające przede wszystkim charakter polityczny. Od wybuchu konfliktu zbrojnego w 2001 roku i po wpro- �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wadzeniu nowego podziału administracyjnego kraju w 2004 roku nastąpił szereg zmian, których momentem kulminacyjnym stały się wybory samorządowe w 2005 roku; w ich efekcie władzę nad gminą Tetowo, będącą głównym centrum administracyjnym dla regionu Dołni Połog, przejęła partia polityczna reprezentująca interesy ludności albańskiej. Przez ostatnich kilka lat nowy burmistrz miejscowości Tetowo – rdzenny Albańczyk – regularnie marginalizował propozycje strony macedońskiej dotyczące projektów mających na celu zapewnienie ochrony, promocję i upowszechnianie kultury regionu. W konsekwencji wdrożenie proponowanych środków ochrony na poziomie lokalnym napotyka na istotne przeszkody. Ludność macedońska – lokalna społeczność oraz sami depozytariusze tradycji muzycznej Głasoeczko – nie otrzymują praktycznie żadnego wsparcia ze strony samorządu Tetowa. Jedyne wsparcie, na jakie mogą liczyć, pochodzi od władz gminy Jegunowce, która jest jednak bardzo mała, a ponadto stanowi jedyną gminę w regionie zarządzaną przez Macedończyków; jej zdolności w zakresie wdrażania szeroko zakrojonych projektów są zatem bardzo ograniczone. Mając na uwadze powyższe okoliczności, jedyne wsparcie finansowe dla depozytariuszy omawianej tradycji może pochodzić od instytucji państwowych; z uwagi na kształt macedońskich przepisów dotyczących niematerialnego dziedzictwa kulturowego jego udzielenie bywa jednak bardzo skomplikowane. Przygotowując dokumentację nominacyjną, mieliśmy pełną świadomość faktu, że sytuacja jest nie tylko trudna, ale że stanowi ona w istocie poważne zagrożenie dla dalszego istnienia omawianej tradycji. Na przestrzeni ostatnich dwóch lat dała o sobie znać kolejna linia podziału, tym razem wśród samej społeczności rdzennych Macedończyków, będąca konsekwencją walki pomiędzy partiami politycznymi, które tę ludność reprezentują. W efekcie ludność macedońska w regionie Dołni Połog podzieliła się na zwolenników dwóch partii. Wydaje się, że w konflikt ten zaangażowały się też dwa najbardziej znane zespoły wokalne, a także osoby, które mogłyby działać w charakterze lokalnych przedstawicieli ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Trwający spór polityczny powoduje, że nie są oni w stanie się ze sobą porozumieć. Jako członek zespołu zajmującego się omawianym zagadnieniem sama byłam świadkiem wielu zaskakujących sytuacji, w których jedynym problemem okazywały się być kwestie polityczne. Po odbyciu szeregu wizyt w regionie uznaliśmy, że samorząd w obecnej sytuacji nie jest w stanie zapewnić wsparcia w zakresie wdrażania proponowanych środków ochrony. Oznacza to, że odpowiedzialność za prowadzenie działań w terenie oraz za wdrażanie proponowanych rozwiązań spada wyłącznie na instytucje państwowe. W tym momencie pojawia się wiele pytań dotyczących nie tylko delikatnego procesu metakulturowego, o którym mowa, ale także kierunków działania realizowanych na mocy samej Konwen- 459 �460 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju cji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Kirshenblatt-Gimblett 2004; Grant 2010). Społeczność lokalna oraz depozytariusze tradycji muzycznej Głasoeczko wykazują wyraźną chęć podjęcia współpracy i wdrożenia zaproponowanych rozwiązań, ale decyzja o tym, czy nawiązać taką współpracę z pozostałymi przedstawicielami tej tradycji kulturowej, zależy ostatecznie od ich preferencji politycznych (popierania partii rządzącej bądź opozycji). W związku z powyższym zdaliśmy sobie sprawę, że aby zapewnić wdrożenie omawianych środków ochrony konieczne jest zmodyfikowanie ich na szereg różnych sposobów. W świetle przyjętych ostatnio Zasad etycznych ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego (Decyzja 10.COM 15.a) należy zadać sobie przede wszystkim pytanie, czy proces przekazywania tradycji powinien mieć charakter naturalny, czy instytucjonalny? Czy powinien być spontaniczny, czy też może być nadzorowany? Jak głęboko może/powinna sięgać ingerencja ze strony ekspertów? Jakie ryzyko i skutki uboczne mogą wiązać się z wszelkiego rodzaju interwencjami o charakterze instytucjonalnym? Czy w przypadku sztuki widowiskowej (scenicznej) dopuszczalne jest, aby niektóre elementy wykonywane były w innym niż pierwotne otoczeniu? Czy w takiej sytuacji można jeszcze mówić o podtrzymywaniu tradycji? Czy depozytariusze tradycji i osoby ją praktykujące to pojęcia tożsame? Jakie działania należy podjąć w przypadku, gdy rozpadnie się swoista triada tworzona przez osoby podtrzymujące tradycję, osoby ją praktykujące oraz osoby przekazujące ją następnym pokoleniom? Niniejsze studium przypadku może rzucić nowe światło na sposoby wchodzenia tradycyjnej kultury w dynamiczne interakcje z rozmaitymi procesami natury społecznej, politycznej i ekonomicznej, a także na to, w jaki sposób działania w zakresie ochrony dziedzictwa powinny tego rodzaju interakcje uwzględniać (Stojkowa Serafimowska, Wilson i Opetczeska Tatarczewska 2016). Powinniśmy mieć również na uwadze, że tradycyjne sztuki widowiskowe są niczym żywy organizm, ulegający nieustannym przemianom i transformacjom, są odrębnym bytem, który niejako wchłania wszystkie przemiany, jakim ulegają poszczególni ludzie, wykonawcy, społeczności, zbiorowość, regiony oraz narody, z których sztuki te się wywodzą, przez co wszystkie te przemiany znajdują w nich swoje odzwierciedlenie. Tradycyjna sztuka widowiskowa przeistacza się z formy osobistej bądź kolektywnej ekspresji w publiczny przejaw dziedzictwa kulturowego narodu, z dobra o charakterze duchowym – w produkt o charakterze komercyjnym, z ograniczonej formy artystycznej i elementu synkretycznej obyczajowości i życia codziennego – w zróżnicowane formy i przejawy ekspresji muzycznej, z elementu lokalnej wiejskiej kultury – w składnik kultury wielkomiejskiej, ogólnonarodowej (Pejczewa 2014). Mimo iż na długofalowe konsekwencje w omawianej sprawie trzeba będzie poczekać, wydaje się, że procesy służące ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – w przypadku �Część 4. Niematerialne dziedzictwo kulturowe i zrównoważony rozwój wdrażania ich w sposób skutkujący usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy tradycji – mogą pozwolić na zapewnienie skutecznej ochrony tradycji kulturowych, nawet jeśli podlegające ochronie elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane również w celach politycznych bądź ideologicznych. Bibliografia Grant, Catherine. 2010. „The Links between Safeguarding Language and Safeguarding Musical Heritage [Powiązania między ochroną języka a ochroną dziedzictwa muzycznego]”. International Journal of Intangible Heritage 5: 46–59. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. „Intangible Heritage as Metacultural Production [Dziedzictwo niematerialne jako produkt metakulturowy]”. Museum International 56 (1–2): 52–65. Pejczewa, Łozanka. 2014. Narodnata muzika kato nemateriałno kułturno nasledstwo: konstruirane i upotrebi [Muzyka ludowa jako przejaw niematerialnego dziedzictwa kulturowego: konstrukcja i wykorzystanie]”. W Dni na nasledstwoto 2013 [Dni Dziedzictwa 2013], pod redakcją Łozanki Pejczewy, 291–308. Sofia: Akademiczno izdatelstwo „Prof. Marin Drinow”. Stojkowa Serafimowska, Welika, Dave Wilson i Iwona Opetczeska Tatarczewska. 2016. „Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the Republic of Macedonia [Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Republice Macedonii]”. Yearbook for Traditional Music 48: 1–25. 461 �462 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju �PODSUMOWANIE �464 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Dziesięć spostrzeżeń z okazji 10-lecia wejścia w życie Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku Hanna Schreiber* * �Instytut Stosunków Międzynarodowych Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, dr, adiunkt, e-mail: hanna.s@uw.edu.pl. �Podsumowanie 10 spostrzeżeń: 1. Konwencja 2003 radykalnie zmieniła sposób myślenia o dziedzictwie kulturowym i definiowania tego, czym ono jest. 2. Konwencja 2003 jest „siostrą” Konwencji 1972 oraz Konwencji 2005. 3. Konwencja 2003 jest instrumentem prawnym, społecznym, ale i politycznym, co może czasami prowadzić do nadużyć oraz wywoływać efekty uboczne. 4. Lista reprezentatywna jest wszystkim. I żyje własnym życiem. 5. Konwencja 2003 wzmacnia prestiż i soft power zarówno państw, jak i UNESCO. 6. Konwencja uruchomiła nowe procesy patrymonializacji. 7. Konwencja 2003 jako pierwsza oddała głos i podmiotowość wspólnotom, grupom i jednostkom. 8. Konwencja 2003 stworzyła nowe pola władzy dla nauk o człowieku i jego kulturze, zwłaszcza dla antropologii kultury (etnologii, etnografii, folklorystyki). 9. Przemyślana implementacja Konwencji 2003 na poziomie lokalnym jest jej największą siłą, która może w praktyce zapewnić realizację koncepcji zrównoważonego rozwoju. 10. Konwencja jest największym osiągnięciem współczesnego międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, prowadzącym równocześnie do jego dalszej fragmentacji. Wstęp Pisanie o Konwencji 20031 jako największym triumfie legislacyjnym ostatniego 10-lecia (od jej wejścia w życie w 2006 roku) w obszarze międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, stało się swojego rodzaju obligatoryjnym refrenem, frazą, od której wypada zacząć każdy artykuł poświęcony temu traktatowi (por. np. Blake 2009, 45; Duvelle 2014, 27). Jest to jednak uzasadnione. Gdy porównamy bowiem tempo jej ratyfikacji z innymi umowami w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego, przyjętymi pod auspicjami UNESCO, stwierdzenie to zyskuje bardzo mocną podstawę. 1 Dz. U. 2011 nr 172 poz. 1018. 465 �466 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Po 10 latach od wejścia w życie w 1975 roku Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku2 liczyła 87 Państw-Stron; Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury z 1970 roku3 miała Państw-Stron 47 (od wejścia w życie w kwietniu 1972 roku); Konwencję haską o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego z 1954 roku4 ratyfikowały 52 państwa. Najbliższa sukcesowi Konwencji 2003 jest obecnie Konwencja w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku5 – weszła w życie w marcu 2007 roku, a na koniec roku 2016 miała 144 Państwa-Strony. Jednak i jej daleko do wyniku Konwencji 2003, która 10 lat po wejściu w życie w 2006 roku osiągnęła liczbę 172 państw-stron. Chociaż Konwencji 2003 brakuje jeszcze ponad 20 ratyfikacji, aby osiągnąć status najszerzej ratyfikowanej umowy międzynarodowej świata, którą jest obecnie Konwencja wiedeńska o ochronie warstwy ozonowej z 1985 roku6 ze 197 Państwami-Stronami („Most-ratified international treaties” 2012), tempo ratyfikacji sugeruje, że w roku 2023, gdy świętowane będą obchody 20-lecia przyjęcia Konwencji (lub w roku 2026, gdy obchodzić będziemy 20-lecie jej wejścia w życie), może się ona znacząco zbliżyć do tej liczby. Jednak szanse na to, że ją osiągnie, nie są wielkie z uwagi na m.in. różne sporne kwestie, w tym związane z ludami tubylczymi i polityczną tradycję myślenia o regulowaniu sfery kultury (co jest jednym z powodów powstrzymującym od jej ratyfikacji takie kraje jak Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Kanada, Australia, Rosja oraz Nowa Zelandia). Biorąc pod uwagę te sześć państw, których polityka w tym zakresie może nie ulec szybkiej zmianie, liczba 190 ratyfikacji wydaje się mimo wszystko bardzo realna do osiągnięcia na długo przed 2023 rokiem. Można więc mówić o „implementacyjnym optymizmie” i prawdziwej „success story” tego instrumentu. Warto zatem podjąć próbę postawienia kilku tez, podsumowujących zmiany, jakie zaszły za sprawą przyjęcia Konwencji 2003 przede wszystkim w oparciu o teksty zebrane w niniejszym tomie, by móc za 10 lat sprawdzić, czy są one nadal aktualne, oraz zweryfikować, czy były dobrą odpowiedzią na zidentyfikowane wyzwania i zagrożenia, a także stwierdzić, do jakich nowych, nieprzewidzianych zmian doszło. 2 Dz. U. 1976 nr 32 poz. 190. 3 Dz. U. 1974 nr 20 poz. 106. 4 Dz. U. 1957 nr 46 poz. 212, załącznik. 5 Dz. U. 2007 nr 215 poz. 1585. 6 Dz. U. 1992 nr 98 poz. 488. �Podsumowanie Spostrzeżenie 1: Konwencja 2003 radykalnie zmieniła sposób myślenia o dziedzictwie kulturowym i definiowania tego, czym ono jest. Fakt, że wprowadzona przez Konwencję 2003 nowa definicja dziedzictwa kulturowego zmieniła radykalnie sposób postrzegania i definiowania całego obszaru dziedzictwa, w tym tych jego dziedzin, które miały już ugruntowany dorobek (jak np. ochrona dziedzictwa przyrodniczego i kulturalnego o charakterze materialnym), jest kolejnym elementem refrenu, bez przywołania którego nie można zacząć analizować Konwencji. Badania, dokumentacja i ochrona domen objętych definicją konwencyjną nie są bowiem żadną nowością i w wielu krajach trwają od wieków, a w sposób bardziej zorganizowany, systematyczny, w ramach powstających ówcześnie dyscyplin nauki (antropologia, etnologia, etnografia, socjologia kultury) lub np. w postaci serii wydawniczych – od XIX wieku (jak np. badania Kolberga przywołane w tym tomie przez Jana Adamowskiego). Jednak – jak zauważa w niniejszej publikacji Danijela Filipowić – wraz z przyjęciem Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego zagadnienie to staje się po raz kolejny przedmiotem debaty i jest dziś analizowane w zupełnie nowym świetle. Ten nowy kontekst, do którego powstania przyczyniła się Konwencja 2003, to kontekst, w którym zacierają się dotychczasowe granice między tym, co materialne i niematerialne, kulturalne i przyrodnicze, przynależne do przeszłości bądź przyszłości, będące podmiotem działań wspólnot i jednostek a także ekspertów i administracji, tworzące narzędzia budowania prestiżu Zachodu czy Wschodu (por. Miszkowa, w tym tomie; Schreiber 2016a). Pierwsza, najpoważniejsza bodajże od XVIII wieku, renegocjacja tego, czym jest i może być „dziedzictwo kulturowe”, stała się za sprawą Konwencji 2003 faktem. Spostrzeżenie 2: Konwencja 2003 jest „siostrą” Konwencji 1972 oraz Konwencji 2005. Konwencja 2003 powstała w okresie między przyjęciem Konwencji w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 roku oraz Konwencji w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku i wiele ją z nimi łączy: pomysł na strukturę organizacyjną, określone procedury, listy dziedzictwa (oprócz Konwencji 2005), choć zarazem każda z nich ma odmienne cele, filozofię ochrony kultury i konteksty, w których powstały (zob. np. Smith 467 �468 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Publiczność na II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Głos w dyskusji zabiera Michał Malinowski (Muzeum Bajek Baśni i Opowieści – MuBaBaO), członek Rady ds. NDZK, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie i Akagawa 2009; Skounti 2011; Smeets i Deacon 2017). Uznawane są jednak powszechnie za należące do tej samej „rodziny” regulacji prawnych UNESCO (Duvelle 2016). A jednak częściej wskazuje się na różnice między nimi niż na łączące je kwestie. To bowiem odejście od zasad rządzących Konwencją 1972 miało uczynić Konwencję 2003 tak wyjątkową i świadczyć o jej rewolucyjnym charakterze, wynikającym z postawienia w centrum wspólnot, grup i jednostek oraz skupieniu się na podtrzymywaniu żywych praktyk i zjawisk, przy jednoczesnej akceptacji dla ich zmiennego i dynamicznego charakteru i odrzuceniu koncepcji autentycznej powszechnej wartości. Miała również spełnić nadzieje związane z dewesternizacją międzynarodowego reżimu ochrony dziedzictwa (Meskell, Liuzza i Brown 2015). Również logika, na jakiej opiera się Konwencja 2003, czyli ochrona praktyk identyfikowanych jako dziedzictwo niematerialne, jest odmienna od tej, która przyświecała twórcom Konwencji 2005 – ochrona rodzimych przemysłów kultury przed zagrożeniami globalizacji. Co zatem w praktyce sprawia, że są sobie bliskie? Marju Kõivupuu (Estonia, w tym tomie) wskazuje te inspiracje na przykładzie drzew krzyżowych, które łączą w sobie dziedzictwo przyrodnicze, materialne i niematerialne. Opisuje również osmozę definicji i rozwiązań praktycznych zachodzącą w Estonii dzięki korzystaniu z dokumentów przyjmowanych na forum międzynarodowym, zwłaszcza przez UNESCO oraz IUCN (Międzynarodowa Unia na rzecz Ochrony Przyrody), w tym wpływ tych rozwiązań na życie codzienne mieszkańców miejsc, w których przeplatają się i łączą wszystkie warstwy i aspekty dziedzictwa. O miejscu podobnym do regionu Võru w Estonii pisze w niniejszej publikacji także Katarzyna Zalasińska, wskazując na przykład założenia przestrzennego Kalwarii Zebrzydowskiej w Polsce. Autorka zauważa: „Uwzględnienie odbywających się w tym miejscu praktyk religijnych jako elementu niematerialnego i powiązanie go z dziedzictwem materialnym stanowi pożądany kierunek myślenia o krajobrazie jako pewnej przestrzeni kulturowej, której dopełnieniem są elementy dziedzictwa niematerialnego”. W istocie rzeczy, kategoria krajobrazu kulturowego pojawiła się w 1992 roku w systemie Konwencji 1972 i umożliwiła uwzględnianie różnorodnych przejawów interakcji, w jakie wchodzą człowiek i przyroda, w tym odnoszących się do sfery praktyk religijnych, artystycznych i kulturowych (Luengo i Rössler 2012). Taki pomost łączący obie Konwencje stanowi również kryterium VI wpisu na Listę światowego dziedzictwa – dobro kultury powinno „być powiązane w sposób bezpośredni lub materialny z wydarzeniami lub żywymi tradycjami, ideami, wierzeniami, dziełami artystycznymi lub literackimi o wyjątkowym uniwersalnym znaczeniu”. Znaczenie tego kryterium jako łącznika osłabia jednak fakt, że może być ono stosowane jedynie jako kryterium uzupełniające. 469 �470 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Mirela Hrovatin (w tym tomie) szuka powiązań między Konwencjami 1972 i 2003, podkreślając konieczność holistycznego traktowania dziedzictwa i opisując możliwości wykorzystania tradycyjnej wiedzy i umiejętności w zakresie budowania techniką suchego muru na Równinie Starego Gradu na wyspie Hvar, wpisanej na Listę światowego dziedzictwa UNESCO. Znaczenie tego miejsca, jak również wpisu, wywołuje wzmożone zainteresowanie zachowaniem obecnych na tym terenie także niematerialnych aspektów dziedzictwa, które są nierozerwalnie związane z dziedzictwem przyrodniczym i materialnym. O związkach między Konwencjami 2003 i 2005 wspominają z kolei ekspertki z Albanii, wskazując na nowy projekt ustawy o dziedzictwie kulturowym, który zawiera specjalny rozdział poświęcony NDZK, odzwierciedlający obowiązki przewidziane w obu Konwencjach: z 2003 i 2005 roku (Breshani i Dollani, w tym tomie). Wszystko wskazuje zatem na to, że praktyka funkcjonowania tych trzech traktatów w konkretnym miejscu, na jednym obszarze – dodatkowo złączonych bardzo mocno koncepcją zrównoważonego rozwoju (preambuła do Konwencji 2005, rozdział VI Dyrektyw operacyjnych do Konwencji 2003 przyjęty w 2016 roku oraz przyjęte w 2015 roku Wytyczne dot. włączenia perspektywy zrównoważonego rozwoju w procesy Konwencji o światowym dziedzictwie) – sprawia, że niezmiernie ważnym wyzwaniem na kolejne 10 lat stanie się konceptualizacja tego, jak w zintegrowany i wewnętrznie niesprzeczny sposób chronić dziedzictwo i polityki z nim związane, w tym te dotyczące przemysłów kultury. Podejmowane już w tym zakresie inicjatywy, jak np. konferencja, która odbyła się w Bergen (Norwegia) w 2014 roku pt. Konwencje 1972, 2003 i 2005. Synergia dla rozwoju: dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe w ramach zrównoważonego rozwoju, potwierdzają, że koherentna implementacja tych Konwencji w przyszłości jest nie tylko potrzebna wspólnotom, grupom, jednostkom i społeczeństwu obywatelskiemu jako całości (art. 11 Konwencji 2005), ale i konieczna z perspektywy państw i samego UNESCO (Duvelle 2017, w druku). Spostrzeżenie 3: Konwencja 2003 jest instrumentem prawnym, społecznym, ale i politycznym, co może czasami prowadzić do nadużyć oraz wywoływać efekty uboczne. Zadowoleniu z przyjęcia Konwencji 2003 szybko zaczęły towarzyszyć, wybrzmiewające dziś ze szczególną siłą, głosy krytyczne. Zaledwie miesiąc po jej ogłoszeniu – zauważa Adina Hulubaş (w tym �Podsumowanie tomie) – specjaliści zaczęli wyrażać swoje obawy, że system ochrony dziedzictwa doprowadzi do powstania „specyficznego środowiska, będącego zaledwie imitacją tego, co prawdziwe” (Brown 2012, 95). Jeden z ekspertów stwierdził nawet, że nowe regulacje mogą „zmienić kolej rzeczy” (Kurin 2012, 100). An Deming (w tym tomie) dodaje do tych obaw obserwację krytyczną: […] pojawił się szereg problemów. Wśród nich centralnym jest paradoks rozbieżności między idealną teorią UNESCO a faktycznym praktykowaniem ochrony NDZK w określonych sytuacjach. Wywołało to nie tylko rywalizację czy spory między różnymi regionami kraju i walkę między państwami o prawa własności do tradycyjnych imprez, lecz także zmniejszyło autorytet i śmiałość zwykłych ludzi jako tradycyjnych depozytariuszy do wyrażania siebie poprzez własną kulturę. Badaczki z Macedonii (Stojkowa Serafimowska i Opetczeska Tatarczewska, w tym tomie) wskazują na efekty uboczne związane z funkcjonowaniem Konwencji, spowodowane włączaniem poszczególnych elementów dziedzictwa niematerialnego w ramy prawno-polityczne. W Republice Macedonii ustanowienie i rozwój instytucjonalnych mechanizmów ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego są nierozerwalnie związane z polityką na szczeblu międzynarodowym, zwłaszcza w odniesieniu do kontestacji istnienia macedońskiej etniczności z jej odrębnym językiem i kulturą. […] W konsekwencji państwo kładło duży nacisk na wzmacnianie i potwierdzanie narodowej i kulturowej tożsamości, co z kolei stało się impulsem dla procesów rekontekstualizacji oraz patrymonializacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Również objęte ochroną wesele w Galiczniku (Macedonia) stało się sponsorowaną przez państwo rekonstrukcją tradycyjnego wesela, które podkreślało odrębność etniczną dziedzictwa Macedonii. Badaczki podkreślają zarazem, że pomimo ujawniania się tego politycznego wymiaru w tworzeniu systemu ochrony NDZK w ich kraju, „procesy ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, o ile zostają wdrożone tak, by wzmocnić pozycję lokalnych depozytariuszy tradycji, mogą być skuteczne w podtrzymywaniu tradycji kulturowych nawet wtedy, gdy chronione elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane do celów politycznych lub gospodarczych” (Stojkowa Serafimowska i Opetczeska Tatarczewska, w tym tomie). Obok wymiaru politycznego Konwencji 2003 należy także zwrócić uwagę na jej silne oddziaływanie na inne, wydawałoby się nieobjęte Konwencją, praktyki i zwyczaje. Przykładem niezamierzonych efektów ubocznych związanych z działaniem w praktyce omawianej konwencji na poziomie lokalnym i krajowym, przywoływanym często przez badaczy, jest komercjalizacja zjawiska niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Adina Hulubaş analizuje tę sytuację na podstawie wpisanego w 2012 roku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO wyrobu ceramiki w Horezu: 471 �472 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spotkanie międzykulturowe. Polscy sokolnicy i ekspertka ds. NDZK z Chin, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Spotkanie międzykulturowe. Depozytariusze nadbużańskich tradycji tkackich („pereborów”) z prof. An Demingiem z Chin, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie Zagrożeniem, jakie dla omawianej tradycji rzemieślniczej niesie jej rosnąca popularność, są próby naśladowania jej przez garncarzy z innych obszarów etnograficznych. Na przykład w zlokalizowanej w okręgu suczawskim miejscowości Marginea jeszcze osiem lat temu za pomocą unikalnych metod wytwarzano tradycyjną, czarną ceramikę, z której słynął omawiany obszar. Dziś jednak oczom turystów odwiedzających tamtejszy warsztat ceramiczny ukazują się talerze przywożone z odległego o 500 km Horezu. Inni rzemieślnicy z kolei przyozdabiają talerze wykonane w kolorystyce typowej dla regionu Baia Mare z północnej Rumunii wizerunkiem koguta z Horezu, będącego charakterystycznym symbolem wyrobów tego rodzaju (Hulubaş, w tym tomie). Sama obecność zjawiska na Liście reprezentatywnej nie zapewnia zatem jego ochrony, czasami wręcz może narazić element dziedzictwa na niebezpieczeństwo, gdyż stanowi przełom w jego dotychczasowym funkcjonowaniu: zmienia się bowiem sposób postrzegania elementu zarówno przez jego depozytariuszy, jak i środowisko lokalne, krajowe i wreszcie międzynarodowe (Románková-Kuminková, w tym tomie; Turgeon 2014). Potrafi także stać się kością niezgody i konfliktów międzypaństwowych, co analizuje An Deming (w tym tomie) na przykładzie Festiwalu Gangneung Danoje (Festiwal Dano) w Korei, który w 2005 roku uznany został za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, oraz chińskiego Festiwalu Duanwu (inaczej Święta Smoczych Łodzi). Oba festiwale odbywają się tego samego dnia (5 maja według kalendarza księżycowego) i – na co wskazują ich nazwy – bazują na tej samej chińskiej koncepcji „Duanwu”. Konflikt o „prawo własności” doprowadził do pogorszenia wzajemnych relacji, których naprawa kosztowała oba państwa wiele czasu i wysiłku. Wśród najważniejszych zagrożeń można również wskazać zanik pierwotnych funkcji i znaczeń, także w związku z komercjalizacją i zwiększonym zainteresowaniem turystów danym elementem z jednej strony, z drugiej zaś – naturalną chęcią zarobku i podniesienia swojego standardu życia przez depozytariuszy (por. Skounti 2017). W niniejszym tomie taki przypadek folkloryzacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego opisuje także Adina Hulubaş na przykładzie „Rytuału Căluş”, wpisanego na Listę reprezentatywną w 2008 roku (trzy lata wcześniej uznanego za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości). Tradycyjnie był on wykonywany zaledwie dziewięć razy do roku, począwszy od pierwszego dnia Zielonych Świątek, a uczestniczący w nim tancerze, przyjmowani do grupy po przejściu tajemnego procesu inicjacji, wędrowali od wioski do wioski, niosąc obietnicę uzdrowienia bezpłodnym kobietom oraz ludziom cierpiącym na budzące powszechny lęk choroby, takie jak np. epilepsja. Jak zauważa Hulubaş, w efekcie wpisania go na listę, wszystkie mistyczne aspekty tego zwyczaju uległy zapomnieniu, a jedyną wiedzą, jaką otrzymują nowi adepci 473 �474 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju tej sztuki, jest taneczna wirtuozeria, prezentowana przez cały rok podczas różnorakich festiwali, wesel, procesji i innych imprez. Kwestię efektów ubocznych związanych z funkcjonowaniem Konwencji, a zarazem filozofię ochrony dziedzictwa niematerialnego, doskonale streszcza dowcip autorstwa Valdimara Hafsteina, wskazujący na obecny w wielu środowiskach sposób myślenia o dziedzictwie niematerialnym jako o zjawisku (w domyśle – problemie, chorobie), które należy przede wszystkim „zdiagnozować” (udokumentować, ocenić, wpisać na listę), by następnie móc zadecydować o zastosowaniu właściwych środków ochronnych. W gabinecie lekarskim: Pacjent: Panie doktorze, co mi dolega? Lekarz: Nie wiem, jak panu to powiedzieć: cierpi pan na dziedzictwo. Pacjent: Dziedzictwo? Poważnie? Jakiego rodzaju? Lekarz: Niematerialne. Niezmiernie mi przykro. Pacjent: Dziedzictwo niematerialne… Czy to groźne? Lekarz: Stan wymaga pilnej ochrony. Wszedł już w fazę metakulturową. Pacjent: Jakie są rokowania? Lekarz: Obawiam się, że dziedzictwo niematerialne to choroba przewlekła. Często kończy się śmiercią, ale w Pana przypadku są pewne nadzieje. Może pan żyć z dziedzictwem jeszcze długi czas, pod warunkiem, że podejmiemy natychmiastowe działania w celu jego ochrony. Pacjent: Czy to będzie bolesne? Lekarz: Nie będę pana oszukiwał, leczenie nie jest przyjemne. Będzie Pan musiał od tej pory nauczyć się inaczej myśleć o sobie i o swoim dziedzictwie. Pacjent: Nie powinniśmy zasięgnąć drugiej opinii? Lekarz: Polecam skontaktować się z UNESCO. Jeżeli potwierdzą moją diagnozę, będziemy mogli wpisać pana na ich listę. Pacjent: Czy to pomoże? Lekarz: Wpisanym na listę UNESCO pomaga udokumentować dziedzictwo, zidentyfikować jego elementy, przeanalizować sposób przekazu, zwiększyć świadomość na jego temat, a nawet sporządzić pięcioletni plan ochrony. Pacjent: Ale czy to jest naprawdę niezbędne? Lekarz: Obawiam się, że bez właściwego leczenia pana dziedzictwo może stracić resztki swojej autentyczności. W najgorszym przypadku może rozwinąć się nawet w postać zaawansowanego pseudofolkloru. �Podsumowanie Pacjent: Zaraz, zaraz. Tak właśnie mówiono, gdy pokolenie naszych rodziców zapadło na tradycję. Jednak im udało się z tego wyjść. Lekarz: Tak, dzięki dużej ilości proszków. To dlatego, że w tamtych czasach tradycja dobrze reagowała na takie medykamenty. Dziedzictwo niematerialne to poważniejsza sprawa. Jest wysoce zaraźliwe. Nie znaleźliśmy jeszcze skutecznego sposobu na jego opanowanie (Hafstein 2015, 282). Żart ten ukazuje problem, jaki może pojawić się w momencie wkroczenia z działaniami zewnętrznymi wobec dotychczasowej sytuacji dziedzictwa: skutki uboczne mogą w niektórych przypadkach przeważać nad oczekiwanymi korzyściami wynikającymi z podjęcia działań ochronnych. Refleksja nad tym paradoksem być może ma w sobie coś z potocznego przekonania, że „lepiej nie chodzić do lekarza, bo wynajdzie mi jakąś chorobę”; w roli konsylium lekarskiego występują tu eksperci oraz UNESCO. Wiemy jednak, że w wielu przypadkach zastosowanie go w praktyce przynosi naprawdę złe skutki. Konwencję 2003 należy być może zatem traktować tak, jak aspirynę: choć wydaje się dobra na wszystko i rzeczywiście dość często pomaga leczyć stany zapalne, to jednak w określonych przypadkach grozi wystąpieniem poważnych reakcji alergicznych – tak jak stało się to w przypadku ceramiki z Horezu czy rytuału Căluş. Spostrzeżenie 4: Lista reprezentatywna jest wszystkim. I żyje własnym życiem. „Światowe dziedzictwo to przede wszystkim lista” pisała Barbara Kirschenblatt-Gimblett (2004, 7)7. Zdanie to pasuje z powodzeniem do Listy reprezentatywnej. Jak i opinia Valdimara Hafsteina (2009, 93), że „listy [dziedzictwa – przyp. H.S.] żyją często własnym życiem”, sugerująca, że obiekty, najpierw zdekontekstualizowane przez procedurę nominacji, a następnie zrekontekstualizowane przez umieszczenie ich na listach, zaczynają funkcjonować w nowy, odmienny sposób. Ogromne znaczenie Listy reprezentatywnej można dostrzec na kartach niniejszej publikacji. Nie ma tu tekstu, który chociaż raz by się do niej nie odwoływał lub o niej nie wspominał (w zdecydowanej większości przypadków traktując ją jako osiągnięcie kraju, ewentualnie coś neutralnego, tylko w niektórych krytycznie – zob. teksty Evy Románkovej-Kuminkovej czy Adiny Hulubaş). 7 W oryg.: „World heritage is first and foremost a list”. 475 �476 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Eva Románková-Kuminková zaczyna wręcz swój tekst stwierdzeniem: „Każdy chce znaleźć się na liście!”. Lista staje się bowiem miernikiem, namacalnym dowodem na potęgę kultury – element soft power (Schreiber 2016a) danego państwa, któremu udało się dokonać wpisu przejawu swojego dziedzictwa na forum międzynarodowym, a zatem sprawić, by stał się on widoczny, zauważany, szeroko doceniany. Lista stanowi bowiem bardzo klarowne źródło informacji na temat tego, co jest uznawane za nośnik społecznych (ale nie tylko takich!) wartości (por. Schuster 2002, 15). Wyposażenie Konwencji w Listę z pewnością należy uznać także za element szerzenia wiedzy o tym instrumencie prawa międzynarodowego, podnoszenia świadomości społecznej i podkreślania znaczenia dziedzictwa niematerialnego. „To istotne, bo oznacza, że ludzkość – a to brzmi dumnie – rozpoznaje nasze tradycje jako wartość. Taki wpis kieruje oczy całego świata na nasze zwyczaje i zwraca na nie uwagę, jako autentyczne, wartościowe, atrakcyjne” – zauważa dyrektor Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, komentując złożenie w 2017 roku pierwszego wniosku z Polski o wpis na Listę reprezentatywną, dotyczącego szopkarstwa krakowskiego (Gazur 2017). „Ludzkość” w przypadku Listy reprezentatywnej zastąpiła zatem bezpośrednio „świat” z Listy światowego dziedzictwa (Konwencja 1972). I choć Konwencja 2003 jak ognia unika obecnie takich określeń, jak „unikatowość” czy „autentyczność”, „mistrzostwo” czy „arcydzieło”, „światowy” czy „uniwersalny” (UNESCO 2016a, par. 31), w powszechnej świadomości to właśnie te pojęcia są nierozerwalnie związane z samą koncepcją listy: coś zatem musi „zasługiwać” na wpis, dowodem zaś na to, że określone zjawisko na ten wpis zasługuje, jest jego „wyjątkowość”, „autentyczność” czy „unikatowość”. W ten sposób zespół znaczeń i konotacji przywiązanych do Listy światowego dziedzictwa zostaje przekazany – niemalże genetycznie – Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Dla wielu tytuł tej ostatniej mógłby zresztą równie dobrze brzmieć „Światowa lista autentycznego niematerialnego dziedzictwa kulturowego”, bo przecież każdy z 365 obecnie wpisanych elementów dziedzictwa (stan na grudzień 2016 roku) można by uznać za „fenomen na skalę światową” (Gazur 2017), tak jak wprost napisali o tym przedstawiciele różnorodnych organizacji i wspólnot, składając deklarację woli wpisania jogi jako „światowego dziedzictwa” na Listę reprezentatywną, co nastąpiło w 2016 roku.8 Co ciekawe, podobnie brzmiący tytuł listy proponowany był we wstępnej wersji Konwencji: Lista skarbów światowego niematerialnego dziedzictwa kulturowego (List of Treasures of the World Intangible Cultural Heritage, ówczesny artykuł 11C; zob. UNESCO 2003, par. 20), a wśród argumentów przedstawianych na rzecz jej osta8 Wniosek nominacyjny nr 01163 i deklaracja woli społeczności są dostępne w Internecie, zob. UNESCO 2017. �Podsumowanie tecznego powstania znalazł się m.in. i taki (zaprezentowany przez delegata Beninu w imieniu grupy krajów afrykańskich): jeśli nie powołamy w ramach tej Konwencji Listy arcydzieł niematerialnego dziedzictwa, to w efekcie spowodujemy, że będzie ona uznawana za „konwencję drugiej kategorii” w stosunku do Konwencji 1972 (Hafstein 2009, 103). Ogromne znaczenie wpisu na Listę reprezentatywną dla państw uwidaczniają także usilne zabiegi narodowych delegacji o to, by – w razie negatywnej rekomendacji dla zgłoszonego przez nich wniosku przygotowanej przez Zespół Ewaluacyjny9 – Komitet Międzyrządowy i tak ostatecznie podjął pozytywną decyzję o wpisie. Sytuacja ta stała się w 2016 roku wręcz rażąca i wzbudziła powszechne niezadowolenie, zarówno wśród państw obserwujących posiedzenie Komitetu Międzyrządowego, jak i ostatecznie w łonie samego Komitetu, obradującego w grudniu 2016 roku w Addis Abebie. Na sesji tej przyjęto do wpisu na Listę reprezentatywną aż 15 z 19 wniosków mających negatywną rekomendację, lekceważąc tym samym wskazówki Zespołu Ewaluacyjnego. Trwają prace specjalnej grupy ad hoc poszukującej rozwiązania, które pozwoli zapobiec takiej sytuacji w przyszłości. To także można uznać z jednej strony za „dziedzictwo” Listy światowego dziedzictwa, z drugiej zaś – za element funkcjonowania prawie każdego aktu prawa międzynarodowego, który jest przyjmowany, zarządzany za pomocą właściwych organów i implementowany przez poszczególne państwa. Taka percepcja znaczenia Listy reprezentatywnej powoduje u państw naturalną chęć, by zgłaszać wnioski z wpisami o charakterze ogólnonarodowym – gdyż ich znaczenie społeczne i polityczne wtedy wzrasta (por. Duvelle 2014). W ten zatem sposób pojawiają się wpisy, w których pojęcie „wspólnoty” zostaje zreinterpretowane: „wspólnotą”, która w założeniach twórców Konwencji miała odnosić się do konkretnie zdefiniowanej grupy społecznej zamieszkującej określone terytorium, staje się cały „naród-państwo”, jak w przypadku kultury kawy tureckiej (2013), francuskiej sztuki biesiadowania (2010), czy chińskiej kaligrafii (2009). Równocześnie zauważyć należy, że w ramach walki o zmianę tej percepcji Listy reprezentatywnej pojawia się coraz większy nacisk na rejestry, które były dotychczas „niedoceniane”: Listę dziedzictwa niematerialnego wymagającego pilnej ochrony (art. 17 Konwencji, liczba wpisów do roku 2016: 47) oraz Rejestr dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (art. 18 Konwencji, liczba wpisów do roku 2016: 17). Postrzeganie tych rejestrów, za znaną metaforą Janusza 9 �Zespół Ewaluacyjny (Evaluation Body) został powołany do oceny wniosków w 2015 roku jako sukcesor Zespołu Pomocniczego (Subsidiary Body) i Zespołu Konsultacyjnego (Consultative Body). Ten ostatni w projekcie Konwencji nazwano wstępnie Komitetem Naukowym (Scientific Council), zob. UNESCO 2003, par. 17. 477 �478 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Symonidesa (powstałą na określenie praw kulturalnych, zob. Symonides 1998), jako „kopciuszków” w obszarze niematerialnego dziedzictwa kulturowego, choć zgodne z prawdą – zaczyna się także bardzo powoli zmieniać. Niektóre kraje debiutują na forum międzynarodowym w tej dziedzinie, składając swój pierwszy wniosek o wpis właśnie do Rejestru dobrych praktyk (przypadek Norwegii w 2016 roku: „Tradycja i umiejętności budowania drewnianych łodzi Oselvar”, brak wpisów na inne listy) lub na Listę pilnej ochrony (jak w przypadku Łotwy w 2009 roku: „Przestrzeń kulturowa Suiti”, brak wpisów na inne listy). Powstają zatem w tym kontekście trzy zasadnicze pytania: po pierwsze, czy w ciągu kolejnych 10 lat uda się naprawdę zrównoważyć Listę reprezentatywną wpisami na Listę pilnej ochrony oraz do Rejestru dobrych praktyk i zmienić w ten sposób wektor zainteresowań państw i punkt ciężkości Konwencji? Po drugie, czy i jakie mechanizmy ograniczające polityczny charakter działań związanych z procedurą wpisywania na Listę reprezentatywną uda się w kolejnych latach przygotować i wdrożyć do realizacji? Po trzecie, jak wspomagać wspólnoty, grupy i jednostki po wpisie na Listę reprezentatywną, aby pielęgnowane przez nie zjawiska nie utraciły pierwotnego kontekstu i roli dla ważnego dla nich także przed wpisem zjawiska. Spostrzeżenie 5: Konwencja 2003 wzmacnia prestiż i soft power zarówno państw, jak i UNESCO. Ten aspekt związany z funkcjonowaniem Konwencji nie jest jedynie miłym dodatkiem do „normalnej” aktywności państw, ale niezwykle ważnym elementem strategii w „konkursie piękności” panującym w stosunkach międzynarodowych i w walce o wysokie pozycje w rankingach „atrakcyjności międzynarodowej”, czyli rankingach soft power państw. Niewątpliwie narzędziem budowania tej „miękkiej siły” są wpisy na Listę reprezentatywną, choć nie są one jeszcze widoczne w konstrukcji kryteriów oceny soft power w najpopularniejszych rankingach państw: Soft Power 30 czy Elcano Global Index (Schreiber 2016a). O tym niezwykle ważnym aspekcie związanym z Konwencją 2003 pisze w tym tomie Eva Románková-Kuminková: Wpis na Listę reprezentatywną ma również aspekt prestiżowy i tak też traktują go wszystkie Państwa-Strony Konwencji. Oznacza to, że motywacja o charakterze politycznym nierzadko spycha na dalszy plan ideały czy dobre intencje specjalistów, pragnących zapewnić poszczególnym elementom międzynarodową ochronę w rozsądnym, odpowiedzialnym zakresie. […] W efekcie z jednej strony Lista reprezentatywna �Podsumowanie przyczynia się do promowania celów oraz ideałów wskazanych w treści Konwencji, z drugiej jednak tworzy także przestrzeń dla politycznej oraz instytucjonalnej manipulacji. Joseph Nye stwierdza: „Soft power kraju opiera się zasadniczo na trzech rodzajach zasobów: jego kulturze (w miejscach gdzie jest ona atrakcyjna dla innych), jego wartościach politycznych (jeśli postępują zgodnie z nimi w kraju i za granicą) i jego polityce zagranicznej (gdy jest ona postrzegana jako prawomocna i posiadająca autorytet moralny)” (Schreiber 2016a, 56). Analitycy polityki kulturalnej zauważają, że w XXI wieku państwa świadome pierwszorzędnej roli ich kultury zaczęły brać udział w „światowym wyścigu po soft power” (Holden 2013). Łączy się to także z niezwykle popularną od 10 lat koncepcją nation brandingu Simona Anholta, czyli budowaniem tzw. marki państwa (Anholt 2006, 23). Nie bez przyczyny państwa, które dysponują największymi zasobami „miękkiej siły”, sytuują się wysoko także jeśli chodzi o siłę ich „marki”. Równolegle do rankingów soft power powstają zatem rankingi marek państw10. Jednak koncepcja ta nie ogranicza się tylko do państw, ale jest wykorzystywana także do wskazywania na „atrakcyjność” aktorów niepaństwowych (non-state actors), takich jak organizacje międzynarodowe, w tym zwłaszcza UNESCO. Organizacja ta, w związku z pełnioną rolą arbitra w dziedzinie kultury i dziedzictwa kulturowego, posiada spore zasoby soft power i jest ich świadoma, wykorzystując swój potencjał do pozycjonowania siebie w środowisku ważnych organizacji międzynarodowych. Pojawienie się nowego aktu prawa międzynarodowego: Konwencji 2003 i wprowadzenie przez nią nowej koncepcji niematerialnego dziedzictwa kulturowego spowodowało zwiększenie soft power samej UNESCO, jako organizacji stojącej na straży powiększającej się liczby procesów legitymizowania dziedzictwa (Schreiber 2016a). Koncepcja soft power stała się wiodącą w określeniu roli i zadań UNESCO w szeroko zakrojonym procesie konsultacji nad nowymi celami rozwojowymi ONZ po 2015 roku (Post-2015 Development Agenda), przyjętymi we wrześniu 2015 roku jako Cele Zrównoważonego Rozwoju (Sustainable Development Goals – SDGs). We wprowadzeniu do przygotowanego przez UNESCO w kwietniu 2014 roku dokumentu, nazywanego w skrócie Soft Power Agenda (UNESCO 2014), Dyrektor Generalna UNESCO Irina Bokowa stwierdziła, że organizacja ta jest kluczowym aktorem soft power (UNESCO 2016b; Schreiber 2016a). Prestiżowy charakter bycia widocznym na forum UNESCO oraz posiadania wpisów na listach dziedzictwa może mieć jednak także pozytywne skutki. Państwa, które chcą być widoczne i sza10 Do najbardziej znanych zalicza się Nation Brand Index S. Anholta (NBI) i Country Brand Index (CBI) Future Brands. 479 �480 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Powitanie gości Forum przez orkiestrę górniczą w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Polskie tańce narodowe w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie nowane za działania dotyczące ochrony niematerialnego dziedzictwa, podejmują przecież realne wysiłki na poziomie administracyjnym czy legislacyjnym w celu zmiany sytuacji w obszarze dziedzictwa niematerialnego w ich krajach. Mogą też dzięki temu stawać się przewodnikami dla tych państw, które dopiero rozpoczynają swoją drogę w tej materii. O takim postrzeganiu swojej roli przez Chiny pisze w tym tomie Chen Fafen, zaznaczając: „W szczególności uchwalenie w roku 2011 pierwszej ustawy – Prawa Chińskiej Republiki Ludowej o ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – przyspieszyło rozwój ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Chinach, podniosło poziom wiedzy społeczeństwa na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego i, co więcej, znacznie zwiększyło wpływy Chin na świecie”. Zarazem bezpośredni impuls do takiego działania dało UNESCO, które programem Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości zachęciło państwa do rozwijania systemu ochrony na swoim terenie. Dzisiaj ochrona NDZK w Chinach opisywana jest w kategoriach celu narodowego. Podobnie o prestiżu wpisanym w funkcjonowanie Konwencji 2003 i jego możliwych pozytywnych skutkach wypowiada się w tym tomie Adina Hulubaş: Kroki podjęte w celu zapewnienia tradycji bezpieczniejszej przyszłości może symbolizować obraz fal rozchodzących się koncentrycznie po powierzchni wody, które pojawiają się w chwili, gdy wpadnie do niej jakiś przedmiot. W samym centrum usytuowane jest uznanie opinii publicznej dla wartości, jaką stanowi kultura; niemniej jednak inicjatywy realizowane na poziomie lokalnym muszą być wspomagane i chronione przed presją wynikającą z funkcjonowania scentralizowanych standardów. […] Inicjatywy te, wraz z działaniami Narodowego Komitetu ds. Ochrony NDZK stopniowo, na kształt rozchodzących się na wodzie fal, pobudzają społeczną świadomość i służą budowaniu zrównoważonego rozwoju w obszarze NDZK na terenie Rumunii, angażując obywateli, społeczności, biznes oraz władze publiczne. […] firma telekomunikacyjna wykorzystuje na przykład program Żyjących Skarbów Ludzkości na potrzeby promowania własnej marki; kampania ta mogła również stanowić inspirację dla ceremonii, która odbyła się w 2015 roku w pałacu prezydenckim. Tego rodzaju przejawy publicznego uznania stanowią doskonały przykład rozchodzących się koncentrycznie fal, w których centrum znajduje się to, co określamy jako prestiż; omawiane działania zdołały bowiem zyskać zainteresowanie ze strony wszystkich wymienionych wyżej podmiotów. Prestiż w dziedzinie kultury budowany jest zatem poprzez tworzenie przestrzeni do współpracy i dialogu. W ten sposób działania podejmowane przez państwa na forum UNESCO legitymizują tę organizację jako swoistego arbitra, stojącego na straży międzynarodowego reżimu ochrony dziedzictwa kulturowego (a w zasadzie różnorodnych reżimów funkcjonujących w obrębie UNESCO, por. Bendix, Eggert i Peselmann 2013). 481 �482 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Jak zauważają w tym tomie badaczki Welika Stojkowa Serafimowska i Iwona Opetczewska Tatarczewska: „Włączenie do systemu działań Narodów Zjednoczonych oraz równoprawna współpraca z innymi państwami są również kwestią prestiżu. Niematerialne dziedzictwo kulturowe posiada moc rozwiązywania konfliktów, głównie dlatego, że pod wieloma względami przekracza polityczne granice”. Dowodem na to mogą być wpisy wielonarodowe na Listę reprezentatywną, które jednoczą wspólnoty, grupy i jednostki, a zaraz za nimi państwa, wokół wspólnego celu i wywołują konkretne i namacalne skutki poprzez tworzenie forów do komunikowania, edukowania, dialogu i wspólnych działań. Spostrzeżenie 6: Konwencja uruchomiła nowe procesy patrymonializacji. Pojęcie „patrymonializacji” odnosi się do swojego łacińskiego źródłosłowu: patrimonium, znaczącego tyle, co „ojcowizna”, ale też „mienie”, wskazuje jednak nie na przedmiot, obiekt – dziedzictwo, ale na istnienie określonej polityki tworzenia dziedzictwa, podkreśla akt wyboru tego, co ma dopiero stać się dziedzictwem (w literaturze obcojęzycznej pojęcie to stosowane jest wymiennie z „heritagization”, zob. Adell i in. 2015). Dotyczy zatem dziedzictwa, które jest poddawane transformacjom i nieustającym praktykom nadawania statusu wybranym świadectwom przeszłości w celu wykorzystania go na potrzeby teraźniejszości. Na poziomie stosunków międzynarodowych pojęcie „patrymonializacji” odnosić się będzie do badania procesów politycznych, których przedmiotem jest koncepcja dziedzictwa kulturowego jako określonego zasobu, który musi zostać poddany procedurom legitymizacji i instytucjonalizacji. Odbywa się to na różnorodnych forach międzynarodowych, w oparciu o określoną politykę selekcji, klasyfikacji i hierarchizacji tych elementów tego zasobu, które uznane zostają za wartościowe z punktu widzenia określonej jednostki, grupy, wspólnoty, administracji samorządowej, państwowej czy międzynarodowej oraz spełniają kryteria stworzone i narzucone przez legitymizowane do tego gremia: rady, komisje, komitety, zespoły eksperckie (Schreiber 2016b). Patrymonializacja jest zatem elementem polityki kulturalnej prowadzonej dziś nie tylko przez państwa, ale także przez organizacje międzynarodowe, społeczności lokalne oraz inne podmioty, w realiach funkcjonowania różnorodnych reżimów międzynarodowej ochrony dziedzictwa kulturowego (fragmentacja – zob. spostrzeżenie 10). Ta polityka kulturalna proponuje �Podsumowanie „określoną lekturę przeszłości” (Kowalski 2013, 11), w której wszakże przeszłość odgrywa coraz mniejszą rolę, a coraz wyraźniejszą – wyzwania teraźniejszości, gdzie ludzie jako depozytariusze dziedzictwa i ich potrzeby stają się ważniejsi bądź równie ważni, co samo dziedzictwo (zob. spostrzeżenie 6). Konwencja 2003 namawia do takiej lektury przeszłości, która uczyni z niej jedynie trampolinę, punkt wyjściowy umożliwiający podkreślenie ciągłości praktyk odnoszących się do depozytariuszy dziedzictwa. Filozofia Konwencji obejmuje bowiem przede wszystkim teraźniejszość i przyszłość oraz zakorzenione w podtrzymywaniu praktyk odnoszących się do dziedzictwa niematerialnego wspólnoty, grupy i jednostki. Taki sposób działania Konwencji zauważają także autorzy niniejszego tomu. Welika Stojkowa Serafimowska i Iwona Opetczewska Tatarczewska piszą w ten sposób o tańcu kopaczka, który był jednym z pierwszych elementów zgłoszonych przez Republikę Macedonii do wpisu na listy NDZK UNESCO w 2011 roku. Działania podjęte w celu przygotowania tego zgłoszenia uruchomiły nowe procesy patrymonializacji, powiązane zarówno z wytycznymi UNESCO dotyczącymi wdrożenia systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego, jak i z aktualnymi czynnikami politycznymi (Stojkowa Serafimowska i Opetczewska Tatarczewska, w tym tomie). To samo zadziało się, choć bez udziału UNESCO, na którego listy nie udało się go wpisać, z weselem w Galiczniku, w którym w obecnej postaci zacierają się granice pomiędzy obrzędem narodowym a rytuałem sponsorowanym przez korporacje, pomiędzy festiwalem dla turystów, zainscenizowanym folklorem i cyklicznym wydarzeniem (Opetczewska Tatarczewska, w tym tomie). Iwona Opetczewska Tatarczewska zauważa, że z jednej strony, zinstytucjonalizowane systemy ochrony NDZK są zawsze osadzone w politycznych procesach patrymonializacji i rekontekstualizacji, i podlegają ich wpływom, jednak z drugiej strony, sposób, w jaki procesy te wpływają na praktyki kulturowe, oraz stopień, w jakim na nie oddziałują, różnią się znacząco nawet w obrębie tego samego kraju. Używając metafory Adiny Hulubaş o kręgach rozchodzących się po wrzuceniu kamienia w wodę, nietrudno zauważyć, że nawet elementy oficjalnie pozostające poza procesami patrymonializacji wywołanymi przez Konwencję 2003 podlegają jej oddziaływaniu – choćby w dalszym planie, gdyż muszą się do tych zachodzących równolegle procesów ustosunkować. Procesy te zostają uruchomione w zasadzie przy każdym wniosku, niezależnie od kraju, a odbywa się to poprzez redefiniowanie dziedzictwa na potrzeby procedury nominacyjnej na listy UNESCO, wyraźne identyfikowanie instytucji ochronnych i tworzenie przestrzeni do pozyskiwania zgód depozytariuszy na wpis. 483 �484 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Uruchomienie tych procesów wywołuje równocześnie potrzebę powołania instytucji stojących na straży procedur legitymizujących, klasyfikujących i selekcjonujących, które jedne elementy włączają do zasobu dziedzictwa, a drugie z niego wykluczają. Zwracają na to uwagę badaczki z Chorwacji (Hrovatin i Šimunković, w tym tomie), pisząc, że przygotowanie zgłoszeń do dwóch edycji programu UNESCO Arcydzieła Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości w roku 2003 oraz 2005 doprowadziło do powstania w 2002 roku specjalnej eksperckiej Komisji ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Chorwacji, a w 2004 roku specjalnego Departamentu ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Ministerstwie Kultury, który przygotował pierwsze elementy do wpisania do Krajowego rejestru dóbr kultury Republiki Chorwacji. Najszerzej do wyzwań związanych z tym zagadnieniem odnosi się w niniejszej publikacji Welika Stojkowa Serafimowska, która dostrzega w procesach patrymonializacji uruchamianych przez Konwencję ich wymiar pozytywny – wszędzie tam, gdzie skutkują one usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy: tradycyjne sztuki widowiskowe są niczym żywy organizm, ulegający nieustannym przemianom i transformacjom, są odrębnym bytem, który niejako wchłania wszystkie przemiany, jakim ulegają poszczególni ludzie, wykonawcy, społeczności, zbiorowość, regiony oraz narody, z których sztuki te się wywodzą, przez co wszystkie te przemiany znajdują w nich swoje odzwierciedlenie. Tradycyjna sztuka widowiskowa przeistacza się z formy osobistej bądź kolektywnej ekspresji w publiczny przejaw dziedzictwa kulturowego narodu, z dobra o charakterze duchowym – w produkt o charakterze komercyjnym, z ograniczonej formy artystycznej i elementu synkretycznej obyczajowości i życia codziennego – w zróżnicowane formy i przejawy ekspresji muzycznej, z elementu lokalnej wiejskiej kultury – w składnik kultury wielkomiejskiej, ogólnonarodowej (Pejczewa 2014). Mimo iż na długofalowe konsekwencje w omawianej sprawie trzeba będzie poczekać, wydaje się, że procesy służące ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – w przypadku wdrażania ich w sposób skutkujący usamodzielnieniem lokalnych depozytariuszy tradycji – mogą pozwolić na zapewnienie skutecznej ochrony tradycji kulturowych, nawet jeśli podlegające ochronie elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego są jednocześnie wykorzystywane również w celach politycznych bądź ideologicznych. Choć bowiem w ramach procesów patrymonializacji dokonuje się wybór tego, czyje dziedzictwo kulturowe będzie chronione mocą regulacji prawnych, uznane za godne pokazania, także na różnych międzynarodowych forach, zapamiętania – to równocześnie samo uruchomienie procesu wyboru oddaje mocą Konwencji głos samym depozytariuszom. I tu objawia się emancypacyjny, wyzwalający element Konwencji 2003. �Podsumowanie Spostrzeżenie 7: Konwencja 2003 jako pierwsza oddała głos i podmiotowość wspólnotom, grupom i jednostkom. „Wspólnoty są sercem systemu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego” – to kolejne obowiązkowe stwierdzenie, które pojawia się zawsze, gdy mowa o Konwencji 2003 (zob. np. Skounti 2017, w druku; Blake 2009, 2017; Duvelle 2014). Rzeczywiście, w samym tekście Konwencji pojęcie „wspólnot” (communities) pojawia się aż 11 razy, podczas gdy wzmianki odnoszące się do ekspertów – raptem dwa: w art. 21 pkt b) mówiącym o międzynarodowej pomocy w zapewnianiu ekspertów oraz art. 6 ust. 7 mówiącym o nominacji do Komitetu Międzyrządowego osób dysponujących kwalifikacjami w zakresie różnych aspektów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Archeologię instytucjonalnej obecności koncepcji ochrony jednostek, a potem dopiero grup i wspólnot można uprawiać, sięgając do propozycji Korei z 1993 roku dotyczącej ustanowienia przez UNESCO systemu ochrony Żywych Dóbr Kultury (Living Cultural Properties), co w rezultacie zakończyło się przyjęciem programu Żyjących Skarbów Kultury (Living Human Treasures; UNESCO 1993), a następnie wyewoluowało w stronę Programu Arcydzieł Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości, którego 90 elementów zostało inkorporowanych do systemu Konwencji 2003 (art. 31). We wszystkich aktach prawa międzynarodowego przyjmowanych po 2003 roku – czy to na forum UNESCO, czy Rady Europy – wyraźny jest jego nowy, oddolny, społeczny, otwarty wymiar: zarówno w zakresie tworzenia, jak i podtrzymywania, ochrony i podejmowania decyzji dotyczących dziedzictwa kulturowego. Dwie najważniejsze, przyjęte po 2003 roku, konwencje międzynarodowe chroniące dziedzictwo kulturowe to Konwencja UNESCO w sprawie ochrony i promowania różnorodności form wyrazu kulturowego z 2005 roku i Konwencja Rady Europy o znaczeniu dziedzictwa dla społeczeństwa z 2005 roku (tzw. Konwencja z Faro)11 . Obie podkreślają znaczenie partycypacji społecznej jako kluczowej dla zachowania dziedzictwa kulturowego. Konwencja z Faro wprowadza wręcz w art. 2 b) pojęcie heritage communities, czyli „wspólnot dziedzictwa”, składających się „z ludzi ceniących określone aspekty dziedzictwa kulturowego, które chcą podtrzymać i przekazać przyszłym pokoleniom w ramach działań publicznych”12. � Council of Europe Framework Convention on the Value of Cultural Heritage for Society, Faro, 27 października 2005 roku. Niestety, konwencja jest obecnie ratyfikowana tylko przez 17 z 47 państw członkowskich Rady Europy. Z krajów członkowskich UE ratyfikowało ją tylko 8 państw. 11 12 Tłum. B. Szmygin. 485 �486 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Oddanie głosu wspólnotom, grupom i jednostkom doprowadziło również do dostrzeżenia kolejnych grup, tzw. biernych depozytariuszy praktyk kulturowych, o których pisze w tym tomie An Deming: Przez długi czas, analogicznie do sytuacji w środowisku akademickim, uwaga większości członków programu NDZK skupiała się na czynnych depozytariuszach, którzy zazwyczaj bardzo aktywnie przekazują innym „swoje” elementy kultury i posiadają szczególne zdolności w zakresie jej konkretnych gatunków. Jednak po przedstawieniu opinii publicznej koncepcji społeczności polegającej na integracji, wraz z rozróżnieniem na „aktywnych depozytariuszy” i „biernych depozytariuszy” postulowanym przez niektórych folklorystów (Yang i in. 2011, 23–24), zaakceptowano stopniowo fakt, że w rzeczywistości to zwykli ludzie, którzy nie są specjalistami w zakresie któregokolwiek elementu kultury, kształtują podstawy stabilności i żywotności danych tradycji. W wyniku licznych dyskusji i po rozpowszechnieniu stosownych informacji koncepcja mówiąca o tym, że „każdy jest depozytariuszem kultury tradycyjnej”, doczekała się promocji. Poszerzające się rozumienie i coraz większe znaczenie i świadomość roli „depozytariuszy” dostrzegają również badaczki z Chorwacji, które piszą: „Możemy również zaobserwować, że społeczeństwo jest coraz bardziej świadome wyjątkowej wartości niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz przekonane, że odpowiedzialność za jego ochronę i przekazywanie przyszłym pokoleniom powinna spoczywać na depozytariuszach, lokalnych społecznościach oraz odpowiednich instytucjach, ponieważ jest to istotne dla tożsamości lokalnej społeczności, narodu lub mniejszości” (Hrovatin i Šimunković, w tym tomie). Znaczenie depozytariuszy nie jest wyłącznie deklaratywne i jest od dawna przedmiotem namysłu badawczego (Onciul, Stefano i Hawke 2017; Adell i in. 2015; Rudolff i Raymond 2013; Kono 2009). Wszystkie procedury nominacyjne przyjmowane na poziomie UNESCO uwzględniają jako element konieczny ich uprzednią, świadomą i dobrowolną zgodę na jakiekolwiek działania ich dotyczące i choć lektura tych zgód możliwa za pośrednictwem strony UNESCO przynosi czasami zaskakujące odkrycia (jak np. fakt podpisywania przygotowanych instytucjonalnie formularzy zgód przez czasami dziesiątki czy setki depozytariuszy, bądź zgód na wpisanie elementu NDZK na Listę światowego dziedzictwa, zamiast na Listę reprezentatywną…), nie zmienia to faktu, że po raz pierwszy wspólnot, grup i jednostek nie da się pominąć. Ich współpraca, współdziałanie, a zarazem współodpowiedzialność za trwanie danego zjawiska kulturowego są fundamentem Konwencji 2003. Jednak, jak zauważa w tym tomie An Deming, ambitnych celów związanych z obecnością wspólnot, grup i jednostek w systemie Konwencji nie udało się w pełni osiągnąć, gdyż projekt ochrony NDZK, mimo że powstał w oparciu o zasady równości i różnorodności kultur, w rzeczywistości �Podsumowanie doprowadził do powstania nowej hierarchii tych kultur i poszczególnych elementów w ich obrębie: „Eksperci i UNESCO mają prawo decydować, który element może zostać wpisany na Listę reprezentatywną, co z punktu widzenia opinii publicznej oznacza uznanie go za bardziej wartościowy, podczas gdy faktyczni depozytariusze danego dobra kultury nie mogą zabrać w tej sprawie głosu”. Należy zatem zauważyć, że nawet tak istotna zmiana języka aktów prawa międzynarodowego nie skutkuje wcale od razu zmianą praktyki państw, w tym mechanizmów implementacyjnych. Rewolucyjny krok, czyniący ze wspólnot, grup i jednostek najważniejsze podmioty w systemie ochrony NDZK, okazał się więc w praktyce funkcjonowania UNESCO – organizacji tworzonej przez państwa i dla państw – rzeczywiście istotnym krokiem, jednak dość łatwym do zmanipulowania, zwłaszcza w sytuacji, w której Konwencja nie podaje ani definicji wspólnot, grup i jednostek, ani wskazówek dotyczących tego, jak powinien przebiegać wybór przedstawiciela takiej wspólnoty, ani na jakiej zasadzie rozróżnić wspólnoty od grup oraz czy należy potępiać oczekiwania wspólnot, grup czy jednostek związane z korzyściami wiążącymi się ze wpisem na listę UNESCO? Chociaż na te pytania nie ma jeszcze jasnych odpowiedzi, to niewątpliwie Konwencja 2003 i jej różnorodne fora, w szczególności forum akredytowanych przez Konwencji organizacji pozarządowych (ICH NGO Forum), tworzą szansę na to, aby te problemy identyfikować, dyskutować nad nimi i proponować w przyszłości praktyczne rozwiązania. Spostrzeżenie 8: Konwencja 2003 stworzyła nowe pola władzy dla nauk o człowieku i jego kulturze, zwłaszcza dla antropologii kultury (etnologii, etnografii, folklorystyki). Znaczenie nauk o kulturze, zwłaszcza takich, które oparte są o badania terenowe, niewątpliwie wzrosło na arenie międzynarodowej dzięki powstaniu Konwencji 2003. Jest to wyjątkowo ciekawe zjawisko, gdyż refleksja nad dziedzictwem kulturowym od dawna przebiega między dyscyplinami nauki i między różnorodnym ich dziedzinami, wprost uznaje się ją za obszar refleksji łączącej wiele dyscyplin (Bendix, Eggert i Peselmann 2013, 11; Logan, Nic Craith i Kockel 2016, 2), a zatem niewyróżniającej żadnej: czy będzie to konserwacja, architektura, historia sztuki, etnologia, folklorystyka, socjologia, czy filozofia, prawo, ekonomia, nauki o polityce. A jednak dostrzeżenie potencjału antropologii kulturowej (etnologii, etnografii) na poziomie międzynarodowych reżimów dziedzictwa stało się w pełni możliwe dopiero po 2003 roku. To Konwencja 2003 stworzyła bowiem jasno 487 �488 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Depozytariusze NDZK z prof. Małgorzatą Rozbicką i prof. Magdaleną Gawin podczas II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. Publiczność i depozytariusze NDZK uczestniczący w II Gali wręczenia decyzji o wpisie na Krajową listę NDZK, która odbyła się w krakowskich Sukiennicach na zakończenie Forum, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie zdefiniowaną przestrzeń dla uaktywnienia się i pokazania – w obszarach dotychczas zdominowanych przez ekspertów innych dziedzin nauki – stowarzyszeń antropologicznych i etnograficznych, reprezentowanych chociażby za pośrednictwem forum organizacji pozarządowych akredytowanych przy Konwencji 2003. Liczy ono obecnie 164 organizacje, które nominują zgodnie z zasadą sprawiedliwego podziału geograficznego 6 ekspertów do 12-osobowego Zespołu Ewaluacyjnego, oceniającego wnioski o wpis na Listę reprezentatywną, Listę pilnej ochrony i do Rejestru dobrych praktyk. Na Państwach-Stronach Konwencji spoczywa także obowiązek nominowania ekspertów związanych z namysłem i praktyką w obszarze dziedzin chronionych przez Konwencję w przypadku kandydowania do Komitetu Międzyrządowego (art. 6 ust. 7: „Państwa-Członkowie Komitetu wybierają jako swoich przedstawicieli osoby dysponujące kwalifikacjami w zakresie różnych aspektów niematerialnego dziedzictwa kulturowego”). Tę niezwykłą karierę antropologii kulturowej dostrzegają także eksperci piszący w tym tomie. Przejawia się to wzrostem znaczenia antropologii i jej reprezentantów zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym. Tworzone w związku z niemalże uniwersalną ratyfikacją Konwencji 2003 rozwiązania na poziomie narodowym uwzględniają bowiem przy tworzeniu gremiów eksperckich bądź ciał oceniających wnioski składane do inwentarzy krajowych przede wszystkim antropologów (etnografów, etnologów, folklorystów). An Deming, odnosząc się do doświadczeń chińskich i niezwykle ważnej roli, jaką odgrywa obecnie w Chinach Towarzystwo Folklorystyczne, zwłaszcza za sprawą działań, jakie zostały podjęte w tym kraju po ratyfikacji Konwencji 2003, pisze: Folklorystyka i inne powiązane dyscypliny również cieszą się z nowych możliwości. Nie jest to tylko pozorna koniunktura […]. Ruch ten umożliwia badaczom dokładną i głęboką analizę związku między kulturą a życiem ludzi; pozwala im na badanie chińskiego folkloru w bardziej dogłębny i kompleksowy sposób przy silnym wsparciu agend rządowych […]. A zatem umożliwia wniesienie zarówno do działalności akademickiej, jak i do kampanii na rzecz NDZK nowych perspektyw i metod opartych na chińskich doświadczeniach. Takie doświadczenie szczególnej roli antropologów, etnografów, folklorystów w systemie ochrony, a zatem systemie, w którym niezbędne są także nadzór, selekcja, ocena i kontrola określonych praktyk i zjawisk kulturowych dokonywane na potrzeby tego systemu, przedstawia również Eszter Csonka-Takács, opisując sieć ekspertów ustanowioną na Węgrzech dla systemowego wzmocnienia ochrony NDZK: Dyrekcja [Skansenu w Szentendre – przyp. H.S.] korzysta z pomocy powiatowych sprawozdawców. Skansen stworzył taką sieć fachowców w oparciu o instytucje powiatowego systemu muzealnego, by koordynować i ułatwić promocję dziedzictwa i podnoszenie świadomości na jego temat oraz zapewnić profesjonalne 489 �490 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju doradztwo dla społeczności. Z każdego powiatu wybrano eksperta, najczęściej etnografa, tworząc grupę fachowców, która pomaga w przekazywaniu informacji, kontaktowaniu się ze społecznościami i przygotowaniu zgłoszenia. Fachowcy udzielają profesjonalnych porad zainteresowanym społecznościom i organizują spotkania informacyjne z udziałem Dyrekcji, umożliwiając nawiązanie kontaktu pomiędzy zainteresowanymi stronami. Zadaniem Powiatowych Koordynatorów jest inicjowanie i koordynowanie dokumentowania elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego w swoich powiatach i regionach, organizowanie lokalnych forów i spotkań, przekazywanie informacji społecznościom, zapewnianie profesjonalnego doradztwa społecznościom, które tego potrzebują, nawiązywanie współpracy pomiędzy społecznościami a siecią ekspertów oraz utrzymywanie stałych kontaktów z Dyrekcją ds. NDZK. Opis zadań powiatowych koordynatorów pokrywa się w dużej mierze z zakresami działań większości ekspertów ds. NDZK działających w Państwach-Stronach Konwencji i wskazuje na ogromną odpowiedzialność, jaką ponoszą oni jako ogniwa pośredniczące, tzw. brokerzy kulturowi (cultural brokers, Jacobs, Neyrinck i van der Zeijden 2014), między lokalnymi wspólnotami a systemami i strukturami władzy. W tym tomie o znaczącej roli antropologów piszą także Filipowić, Židov i Hrovatin. Ta niezwykła kariera antropologii prowadzi jednak nieuchronnie do napięć między różnorodnymi rolami, jakie zmuszony jest odgrywać antropolog: dążącego do prawdy badacza, przedstawiciela własnej kultury, reprezentanta określonego zawodu/kultury organizacji zawodowej, np. stowarzyszenia antropologicznego, zaufanego przedstawiciela interesów badanej grupy. Są one przedmiotem regulacji środowiskowych, przybierających formę kodeksów etycznych opracowywanych przez stowarzyszenia antropologiczne. Antropologowie już dawno, za sprawą krytyki postkolonialnej obecnej w ich gronie od lat 70. XX wieku (Asad 1973), postawili sobie za punkt honoru oddanie głosu wykluczonym i zepchniętym na margines społecznościom. Dzisiaj ponownie, za sprawą Konwencji 2003, zmuszeni są wytyczać kręte ścieżki, nawigując między interesem osób badanych, własnym i tych, którzy sponsorowali ich działania, a ideałami wspierania naukowych i humanistycznych celów antropologii. Muszą też ustosunkować się do nowego aktu prawnego, po raz pierwszy tak mocno odwołującego się do ich wiedzy, co wywołuje skrajne reakcje w większości krajów, w tym w Polsce (Schreiber 2014) czy we Francji. Wpisują się one w schemat przedstawiony przez Christiana Hottin’a i Sylvie Grenet (2017, 63): od radykalnego odrzucenia do entuzjastycznego poparcia, ze sporą rzeszą mniej lub bardziej krytycznych, ostrożnych obserwatorów, przyglądających się rozwojowi sytuacji. Dość widoczne jest wszakże to, że wchodząc w ramy prawne i ideologiczne Konwencji, czy to na poziomie krajowym, czy międzynarodowym, antropologowie zaczynają podejmować działania, które �Podsumowanie mają mniej badawczo-naukowy charakter, a bardziej współgrają z polityką kulturalną (ich własnego państwa lub tą oferowaną przez UNESCO) (Hottin i Grenet 2017). A jednak antropologia czyni ze związku między badaczem a badanymi związek szczególny, wyjątkowy, w sytuacji zaś współpracy badacza, eksperta ze wspólnotą nominowaną na jakąkolwiek listę UNESCO (za przyczyną i zgodą państwa) nakłada na niego obowiązki zarówno wobec badanej grupy, jak i wobec sfery władzy, która ma na nią szczególny wpływ poprzez możliwość stanowienia i egzekwowania prawa czy tworzenia określonych programów ochronnych (Hrovatin, w tym tomie). Wikłając się w procesy, które są czasami niezwykle złożone i trudne, badacz, ekspert staje się sam przedmiotem manipulacji. Ewa Nowicka (2006, 150) zauważa: Nie jest bowiem do końca jasne, czy antropolog ma być chłodnym obserwatorem i analitykiem, czasem tylko służącym swą wiedzą na zamówienie, czy ma być aktywnym uczestnikiem życia społecznego, pełniącym rolę mediatora, adwokata stron skonfliktowanych. Wspomina się w tym kontekście także o wychowawczej, edukacyjnej, a nawet moralizatorskiej roli antropologii i antropologów. Takie zadania stawiane dyscyplinie rodzą wiele problemów natury etycznej, praktycznej, a także politycznej, w które antropolog – chce czy nie chce – jest uwikłany. Jednym z ideologicznych założeń antropologii, wywodzącym się z jej wcześniejszych okresów rozwoju, jest dążenie do obrony istniejącej odrębności kulturowej, różnorodności, która staje się osobną wartością. Pytanie, czy antropolog, poruszający się w strukturach reżimu dziedzictwa, na poziomie krajowym czy międzynarodowym, jest rzeczywiście w stanie bronić tej różnorodności, nie idąc na (etyczne bądź polityczne) kompromisy, pozostaje otwarte i silnie uzależnione od kontekstu. Konwencja 2003, otwierając te przestrzenie władzy, niewątpliwie wodzi jednak całe środowisko antropologiczne na swoistego rodzaju intelektualne, etyczne i praktyczne „pokuszenie”. Spostrzeżenie 9: Przemyślana implementacja Konwencji 2003 na poziomie lokalnym jest jej największą siłą, która może w praktyce zapewnić realizację koncepcji zrównoważonego rozwoju. Koncepcja zrównoważonego rozwoju mająca swoje źródła w latach 80. XX wieku jest jedną z tych, o których z pewnością można powiedzieć, że odniosły międzynarodowy sukces. W kontekście UNESCO drogę do tego wytyczyło przyjęcie w 2013 roku Deklaracji z Hangzhou (UNESCO 2013b), 491 �492 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju która wezwała do podjęcia próby wpisania kultury do wypracowywanych, nowych celów rozwojowych ONZ na kolejne 15 lat. Należy zauważyć, że choć kultury nie udało się wpisać jako samodzielnego celu wśród 17 nowych Celów Zrównoważonego Rozwoju, pojawia się ona w różnych formach (local culture, cultural diversity, intercultural understanding, culture of peace) w kilku miejscach Agendy (pkt 8 i 36 oraz cele 4, 8, 11 i 12). Znaczenie samego dziedzictwa kulturowego zostało szczególnie podkreślone w celu 11: Budowa otwartych, bezpiecznych, odpornych na katastrofy i zrównoważonych miast i osiedli ludzkich. W ramach tego celu sformułowane zostało zadanie 11.4: wzmocnienie wysiłków w celu ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego i naturalnego na świecie. Jest to jednak jedyne miejsce w Agendzie, gdzie w ogóle pojawia się pojęcie „dziedzictwa”. Wpisania zrównoważonego rozwoju w serce systemu ochrony dokonano dzięki przyjęciu na posiedzeniu Państw-Stron Konwencji w czerwcu 2016 roku osobnego rozdziału VI w Dyrektywach operacyjnych do Konwencji. Konwencja 2003 stała się tym samym pierwszym aktem międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, który w sposób bardzo konkretny i wiążący Państwa-Strony wpisał kategorię zrównoważonego rozwoju w swój system ochrony. Osobnym wyzwaniem pozostaje natomiast zapewnienie, by przy tworzeniu programów i strategii zrównoważonego rozwoju na różnych szczeblach i przez różnorodne podmioty kategoria dziedzictwa niematerialnego, jako niezbędnego ich elementu, była brana pod uwagę i włączana w praktyce (Duvelle 2014, 41). O ile bowiem system ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego traktuje zrównoważony rozwój niezwykle poważnie, to już z perspektywy programów zrównoważonego rozwoju wdrażanych na poziomie globalnym i krajowym kategoria dziedzictwa niematerialnego (jeszcze) poważnie traktowana nie jest. Jak można zatem w praktyce przełożyć ideę zrównoważonego rozwoju na obszar działania Konwencji 2003? Zastanawiają się nad tym autorzy w niniejszej publikacji. Poruszają różnorodne aspekty związane z koncepcją zrównoważonego rozwoju – tak istotną z punktu widzenia Konwencji i zajmującą w systemie ochrony dziedzictwa niematerialnego wyjątkowe miejsce (zob. tekst Timothy’ego Curtisa). Adina Hulubaş zauważa w kontekście ochrony niematerialnego dziedzictwa, że cel zrównoważonego rozwoju może być realizowany, jeśli zaangażuje się w to zarówno młode pokolenie, jak i pokolenie rodziców. Oznacza to jego zrównoważenie poprzez zapewnienie udziału w praktykach ochronnych co najmniej dwóch pokoleń. Anita Vaivade zwraca z kolei uwagę na to, że istotą zrównoważonego rozwoju jest holistyczne traktowanie zjawiska i zapewnienie różnorodnych środków jego ochrony, w tym – co ciekawe – zagwarantowanie prawa do odmowy uczestniczenia w tych środkach, wpisanego do łotewskiej ustawy o ochronie NDZK, przyjętej we wrześniu �Podsumowanie 2016 roku przez tamtejszy Sejm. Służy to umocnieniu podstawowej idei, że społeczność powinna móc samodzielnie decydować o tym, co jest dla niej dobre i w jaki sposób powinna chronić swoje tradycje kulturowe. W tym ujęciu zrównoważony rozwój oznacza balans i różnorodność środków ochronnych oraz pozostawienie decyzji co do ich wyboru samym wspólnotom. Katarzyna Smyk z kolei widzi potencjał dla realizacji idei zrównoważonego rozwoju za sprawą Konwencji 2003 w tym, że wymusza ona autorefleksję po stronie depozytariuszy oraz ich bardziej świadome zaangażowanie w procesy ochronne. Zrównoważeniu podlegają zatem działania własne wspólnot, grup i jednostek (bottom-top) z działaniami inspirowanymi w sposób zewnętrzny (top-bottom). Również Mirela Hrovatin, analizując tę kwestię, zwraca uwagę, że wdrażanie zrównoważonego rozwoju w praktyce polega przede wszystkim na włączeniu depozytariuszy i całej lokalnej społeczności na wszystkich etapach planowania projektów rozwojowych. I zauważa: „nie wszystkie problemy dotyczące poszczególnych rodzajów niematerialnego dziedzictwa kulturowego można rozwiązać na poziomie teoretycznym lub uniwersalnym. Dlatego im bardziej lokalne i specyficzne podejście do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, tym lepiej”. Również i w tym ujęciu chodzi o zrównoważenie: tym razem proponowanych schematów ochronnych, tworzonych na poziomie teorii i rozwiązań o charakterze międzynarodowym, oraz aspektów praktycznych, dostosowanych do lokalnych uwarunkowań. Eva Románková-Kuminková pisze z kolei o potencjalnych i realnych zagrożeniach dla zrównoważonego rozwoju, które wiążą się z wpisaniem danego elementu na listy UNESCO, i wskazuje na fakt, że samo uwzględnienie poszczególnych przejawów niematerialnego dziedzictwa kulturowego na liście dziedzictwa nie zapewni jego zrównoważonego rozwoju. Konieczne jest jego zrównoważenie świadomymi działaniami podejmowanymi przez wspólnoty, grupy i jednostki, wśród których znaleźć się może także decyzja o odmowie wpisania swoich praktyk do inwentarza krajowego, nie wspominając nawet o samej liście UNESCO. Biorąc pod uwagę ogromne zróżnicowanie poruszanych wątków odnoszących się do zrównoważonego rozwoju, widzimy, że sama koncepcja jest tak pojemna, że staje się równocześnie niezwykle mglista i rozmyta; to doskonały koncept do dysput i rozważań dla badaczy, ale bardzo trudny do wyjaśnienia wspólnotom w praktyce i do przełożenia na bardzo konkretne propozycje rozwiązań. Podsumowując rozważania dotyczące tego zagadnienia zawarte w niniejszym tomie, należy zatem przesunąć punkt ciężkości z kategorii „rozwoju” na kategorię „zrównoważenia”. Wydaje się ona dużo łatwiejsza do operacjonalizacji i praktycznego zastosowania, jak również do zbadania, czy jest realizowana w praktyce, na co wskazują sami autorzy. 493 �494 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Spostrzeżenie 10: Konwencja jest największym osiągnięciem współczesnego międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego, prowadzącym równocześnie do jego dalszej fragmentacji. Dziedzictwo niematerialne dołączyło w 2003 roku do już istniejących reżimów ochronnych stworzonych dla różnych wymiarów dziedzictwa (kulturowego, przyrodniczego, podwodnego), funkcjonujących w ramach UNESCO, oraz – co ważne z perspektywy państw biorących udział w Forum – innych organizacji regionalnych, w tym Rady Europy (architektonicznego, audiowizualnego, archeologicznego – zob. poniżej). Mnogości definicji „dziedzictw kulturowych” towarzyszy mnogość rozwiązań legislacyjnych, skutkująca fragmentacją koncepcji (definicji) dziedzictwa kulturowego oraz międzynarodowych reżimów jego ochrony. Pojęcie „fragmentacji” upowszechnił Martti Koskenniemi w 2006 roku w raporcie dla Komisji Praw Człowieka ONZ poświęconym temu zjawisku (Koskenniemi 2006)13. Można je rozumieć jako rozgałęzianie się prawa na wysoce wyspecjalizowane „dziedziny” (oryg. boxes), roszczące sobie prawo do wzajemnej względnej autonomii oraz autonomii od prawa o charakterze ogólnym (ogólnych przepisów i zasad prawa międzynarodowego – przyp. H.S.) (Koskenniemi 2006, par. 13). Jedną z takich dziedzin jest współcześnie międzynarodowe prawo dziedzictwa kulturowego (international cultural heritage law), co doprowadziło do powstania określonego środowiska eksperckiego, w tym również do wyodrębnienia się wąskiego grona prawników międzynarodowych zajmujących się tym obszarem14. Fragmentacja w obszarze prawa międzynarodowego postępuje także w obrębie poszczególnych jego dziedzin, doprowadzając do dalszej, wewnętrznej fragmentacji. Tak dzieje się z koncepcją dziedzictwa kulturowego i reżimami jego międzynarodowej ochrony, co widać choćby przy analizie dorobku legislacyjnego tylko dwóch organizacji, które przyjęły najwięcej regulacji prawnomiędzynarodowych chroniących dziedzictwo kulturowe: UNESCO i Rady Europy15. 13 Z najnowszych publikacji temu zjawisku poświęconych zob. Jakubowski i Wierczyńska 2016. �O roli środowiska eksperckiego prawników-heritologów zob. np. Lixinski 2013. Zob. także powstanie osobnej komisji ds. prawa ochrony dziedzictwa kulturowego w ramach Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (Committee on Cultural Heritage Law of the International Law Association). 14 �Zatem przy wyłączeniu z analizy rozproszonych regulacji dotyczących dostępu do dziedzictwa kulturowego i możliwości jego pielęgnowania w ramach reżimów ochrony praw człowieka, np. w Powszechnej deklaracji praw człowieka z 1948 roku czy Międzynarodowych paktach z 1966 roku. Szerzej: Schreiber i Budziszewska 2015. 15 �Podsumowanie W samym tylko UNESCO mamy do czynienia z odrębnymi koncepcjami i reżimami międzynarodowej ochrony: dziedzictwa podwodnego (Konwencja 2001), kulturalnego (Konwencja 1972), przyrodniczego (Konwencja 1972), przyrodniczo-kulturalnego (Konwencja 1972), niematerialnego (Konwencja 2003). Jeśli analizie poddamy obszar regulacji europejskich, to wiodącą organizacją, pod której auspicjami przyjmowane są akty prawne dotyczące ochrony dziedzictwa kulturowego, jest Rada Europy. W jej ramach mamy do czynienia z dziedzictwem architektonicznym (Konwencja 1985)16, archeologicznym (Konwencja 1992)17, audiowizualnym (Konwencja 2001)18 oraz z regulacją poświęconą znaczeniu dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa (tzw. Konwencja z Faro 2005)19 . Obie organizacje: UNESCO i Rada Europy, współpracują ze sobą w praktyce w tym obszarze w sposób bardzo ograniczony. Powielają bądź tworzą zbliżone rozwiązania albo ignorują refleksję i pracę wykonaną w tym samym obszarze przez inną organizację (vide: prace nad konwencją z Delphi prowadzone w Radzie Europy). Budowane definicje „dziedzictw” obrastają w swoje własne instytucje, procedury, kryteria i nawet w obrębie tej samej organizacji rzadko się ze sobą „komunikują”20. Zaraz za tym dochodzi do fragmentacji środowisk: wspólnot, grup i jednostek, ekspertów, organizacji rządowych i pozarządowych. Mamy więc ekspertów: historyków (sztuki), konserwatorów, archeologów, architektów (krajobrazu), etnografów, językoznawców i innych, którzy dbają o własne poletko i nie dopuszczają do wejścia na nie intruzów z innych „reżimów” i organizacji stojących – dosłownie i w przenośni – „na straży” swoich dziedzictw kulturowych (zjawisko to określane jest mianem ekspertyzacji ochrony dziedzictwa kulturowego) (por. Lixinski 2013). Choć więc oficjalnie podkreśla się, że dziedzictwo kulturowe jest niepodzielne i należy traktować je w sposób holistyczny bądź zintegrowany21, zwłaszcza zaś nie rozdzielać dziedzictwa na materialne i niematerialne, to istniejące odrębne rozwiązania prawne i odrębne instytucje sprzyjają utrzymywaniu sektorowości, przez co – jak w błędnym kole – nadal podtrzymywana jest fragmentacja prawna, organizacyjna i ekspercka, 16 Dz. U. 2012 poz. 210. 17 Dz. U. 1996 nr 120 poz. 564. 18 Jeszcze nie ratyfikowana. 19 20 21 Jeszcze nie ratyfikowana. �Do wyjątków należy obecne nawiązanie współpracy między zespołami eksperckimi np. Konwencji 1954, Konwencji 1970 i Konwencji 1972 w związku ze zidentyfikowanymi zagrożeniami dla dziedzictwa kulturowego na Bliskim Wschodzie i w Północnej Afryce. Zob. np. Komisja Europejska 2014; Human Rights Council 2015, par. 8. 495 �496 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym. Istotnym aspektem tego procesu jest postępująca profesjonalizacja dyskusji i wypracowywania rozwiązań w poszczególnych obszarach, co z kolei prowadzi do tworzenia warunków podtrzymujących istnienie określonych „reżimów dziedzictwa”. Pojęcie to zostało poddane szczególnie pogłębionej refleksji przez Reginę F. Bendix, Adityę Eggert i Arnikę Peselmann (2013). Autorki zaznaczają, że stosują to pojęcie tak, jak zostało ono ujęte w teorii międzynarodowej regulacji (Bendix, Eggert i Peselmann 2013, 12–13), w której „reżim międzynarodowy” (a za taki należy uznać np. reżim Konwencji 2003) oznacza wynegocjowane między aktorami działającymi na poziomie międzynarodowym reguły i normy (tutaj: w postaci reguł i norm spisanych w Konwencji 2003). Taki reżim prowadzi do powstania nowych instytucji (np. organów Konwencji), których zadaniem jest podejmowanie decyzji i tworzenie zasad, także w odpowiedzi na powstające nowe zagadnienia (tutaj: np. kwestia zrównoważonego rozwoju i jej uregulowanie w postaci przyjęcia nowego rozdziału VI do Dyrektyw operacyjnych). Praktycznym i wręcz przyziemnym problemem związanym z fragmentacją ochrony dziedzictwa kulturowego oraz istnieniem wielu różnych reżimów są narastające problemy finansowe na poziomie organizacji międzynarodowych związane z „obsługą” coraz większej liczby konwencji i coraz większej liczby ich Państw-Stron. Raport przedstawiony w UNESCO w 2013 roku wprost zwracał uwagę na fakt, że choć obciążenie ilością pracy sekretariatów poszczególnych „konwencji kulturowych” UNESCO z biegiem lat stale rosło, to nie szedł za tym w parze wzrost środków finansowych. Aby w jakiś sposób wyjść naprzeciw rozwiązaniu tego problemu, jeszcze w 2012 roku powołano Grupę Łącznikową ds. Konwencji Kulturowych (the Cultural Conventions Liaison Group – CCLG), składającą się z sekretarzy poszczególnych konwencji, której zadaniem było zwiększenie efektywności i współpracy pomiędzy konwencjami, dzielącymi przecież podobne kłopoty i wyzwania. Jednakże opinia o skuteczności i efektywności działań tej Grupy jest raczej umiarkowanie optymistyczna, a nawet sceptyczna (Duvelle 2017, w druku), i jeśli nie zostaną podjęte kroki radykalnie odmienne od dotychczasowych, proces fragmentacji będzie się pogłębiał, a jego nieuniknionym elementem będzie istnienie Konwencji 2003. I choć zarówno państwa, jak i organizacje międzynarodowe mogą być zainteresowane podtrzymywaniem fragmentacyjnego status quo, to z perspektywy koherentności zadań ochronnych, których realizację stawia się następnie przed aparatem administracyjnym, prowadzi on do wielu trudności, rozwiązywanie istniejących sprzeczności wydaje się zaś przekraczać możliwości, jakimi dysponują same państwa. Największy potencjał i moż- �Podsumowanie liwość zatrzymania, a nawet cofnięcia procesu fragmentacji tkwi tutaj zatem w wizji i konkretnym programie, który przedstawić może organizacja międzynarodowa, oraz w pozyskaniu dla takiego programu poparcia państw, które ją, de facto, tworzą. Scenariusz ten wydaje się jednak mało prawdopodobny. Konkluzje Konwencja z 2003 roku, stawiając w centrum wspólnoty, grupy i jednostki, ustawiła równocześnie w centrum pytanie o etykę postępowania w kwestiach związanych z człowiekiem i jego tożsamością kulturową. Etyka ta sytuuje się – w wielu przypadkach – na drugim biegunie w stosunku do polityki. Choć Konwencja 2003 ma z pewnością charakter polityczny, jako akt prawa międzynarodowego, podlegający ratyfikacji przez państwa, oraz gromadzący – za pośrednictwem powołanych na jego podstawie organów – reprezentantów tych państw i będący platformą realizacji ich interesów, to jednocześnie łamanie prób jej funkcjonowania w przestrzeni wolnej od polityki jest dla niej największym zagrożeniem. System checks and balances, kształtujący się na naszych oczach po 10 latach jej funkcjonowania, w ramach którego współpracują ze sobą depozytariusze dziedzictwa (wspólnoty, grupy i jednostki), przedstawiciele państw (także za pośrednictwem i przy udziale Sekretariatu Konwencji) i reprezentanci świata nauki (eksperci), wymaga nieustannej troski o zachowanie między nimi właściwej równowagi. Pesymistyczna, choć zarazem realistyczna, ocena tego wyzwania sugeruje, że „implementacyjny optymizm” wynikający z niemalże uniwersalnej ratyfikacji Konwencji 2003 oraz presja państw do „bycia na listach” nigdy całkowicie nie uwolnią Konwencji 2003 od polityki i od prób zwiększania roli państw kosztem pozostałych dwóch kluczowych elementów tego systemu. Równocześnie realistyczna ocena tej sytuacji może pozwolić na wypracowywanie takich (proceduralnych) rozwiązań, które umożliwią praktyczne wzmocnienie roli samych depozytariuszy, uwypuklą znaczenie zasad etycznych obejmujących ich dziedzictwo i wreszcie, możliwie zobiektywizują kryteria ewaluacji wniosków o wpisy na listy, jak i ewaluacji samej Konwencji; w ten sposób ograniczą procesy jej upolityczniania, choć zapewne nigdy ich nie wyeliminują. Stworzenie realnie działającego systemu checks and balances jest zatem możliwe, ale będzie wymagało wysiłków wszystkich stron tego konwencyjnego „trójpodziału władzy”: zarówno depozytariuszy (wspólnot, grup i jednostek), jak i przedstawicieli państw oraz ekspertów. Ustępstwa silniejszych na rzecz słabszych w obecnym systemie będą być może największym wyzwaniem w kolejnym 10-leciu funk- 497 �498 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju cjonowania Konwencji 2003. Mogą również okazać się tym, co ostatecznie odróżni ją od innych aktów międzynarodowego prawa ochrony dziedzictwa kulturowego i sprawi, że powszechne dzisiaj stwierdzenie o jej „rewolucyjnym” charakterze naprawdę stanie się faktem. *** Teksty zebrane w niniejszym tomie pozwoliły na wydobycie kluczowych zagadnień, charakteryzujących założenia wyjściowe, filozofię ochrony i działanie w praktyce Konwencji 2003. Z pewnością przedstawione wyżej 10 spostrzeżeń nie wyczerpuje tego, co o Konwencji można i należałoby powiedzieć. Na szczęście proliferacja badań, szybki wzrost świadomości dotyczącej Konwencji 2003 wśród państw oraz rosnące zaangażowanie depozytariuszy NDZK w jego identyfikację, trwanie i rozwój każą mieć nadzieję, że za kolejne 10 lat niektóre analizowane tutaj kwestie choć częściowo zmienią swój kształt i charakter na lepsze, a najbardziej palące problemy uda się (choćby częściowo) rozwiązać. Z pewnością należy tego życzyć zarówno samej Konwencji 2003, jak i jej Państwom-Stronom oraz jej „strażnikowi”, czyli UNESCO, ale przede wszystkim życzyć tego należy tym, dzięki którym i dla których ona w ogóle istnieje: depozytariuszom niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Badania nad zagadnieniami przedstawionymi w niniejszym tekście zostały przeprowadzone w ramach grantu dla młodych naukowców (2016) przyznanego przez Wydział Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Autorka pragnie podziękować dr. Andrzejowi Jakubowskiemu za pomocne uwagi do pierwszej wersji tego tekstu. Bibliografia „Most-Ratified International Treaties [Traktaty międzynarodowe o największej liczbie ratyfikacji]”. 2012. United Nations Blog. Data dostępu: 10 maja 2017. https://blogs.un.org/blog/2012/09/24/most-ratified-international-treaties/. Adell, Nicolas, Regina F. Bendix, Chiara Bortolotto i Markus Tauschek, red. 2015. Between Imagined Communities and Communities of Practice: Participation, Territory and the Making of Heritage [Między wspólnotami wyobrażonymi �Podsumowanie a wspólnotami działań: partycypacja, terytorium oraz tworzenie dziedzictwa]. Göttingen: Niedersächsische Staats- und Universitätsbibliothek. Anholt, Simon. 2006. Sprawiedliwość marek: jak branding miejsc i produktów może uczynić kraj bogatym, dumnym i pewnym siebie. Przetłumaczone przez Martę Hereźniak i Mirosława A. Boruca. Warszawa: Fundacja Promocja Polska. Instytut Marki Polskiej. Asad, Talal. 1973. Anthropology and the Colonial Encounter [Antropologia i spotkanie kolonialne]. London: Ithaca Press. Bendix, Regina, Aditya Eggert, i Arnika Peselmann, red. 2013. Heritage Regimes and the State [Reżimy ochrony dziedzictwa i państwo]. Wyd. 2 popr. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen. Blake, Janet. 2009. „UNESCO’s 2003 Convention on Intangible Cultural Heritage. The Implications of Community Involvement in ‘Safeguarding’ [Konwencja UNESCO o niematerialnym dziedzictwie kulturowym z 2003 roku. Implikacje zaangażowania społeczności w „ochronę”]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 45–73. London: Routledge. Blake, Janet. 2017. „The Impact of UNESCO’s 2003 Convention on National Policy-Making: Developing a New Heritage Protection Paradigm? [Wpływ Konwencji UNESCO z 2003 roku na tworzenie polityki krajowej: tworzenie nowego paradygmatu ochrony dziedzictwa?]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 69–78. Abingdon: Routledge. Brown, Michael F. 2012. „Safeguarding the Intangible [Ochrona niematerialnego]”. Museum Anthropology Review 6 (2):93–97. Duvelle, Cécile. 2014. „A Decade of Implementation of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: Challenges and Perspectives [Dekada implementacji Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego: wyzwania i perspektywy]”. Ethnologies 36 (1–2):27–46. Duvelle, Cécile. 2017. „Interview with Cécile Duvelle [Wywiad z Cécile Duvelle]”. Przeprowadzony przez Hannę Schreiber i Lucasa Lixinskiego. Santander Art and Culture Law Review 3, w druku. Gazur, Łukasz. 2017. „Szopki światowym dziedzictwem”. Dziennik Polski, 16 marca 2017. Data dostępu: 15 czerwca 2017. http://www.dziennikpolski24.pl/aktualnosci/kultura/a/szopki-swiatowym-dziedzictwem,11888482. Hafstein, Valdimar Tr. 2009. „Intangible Heritage as a List: From Masterpieces to Representation [Dziedzictwo niematerialne jako lista: od arcydzieł do reprezentacji]”. W Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo], pod redakcją Laurajane Smith i Natsuko Akagawy, 93–111. London: Routledge. Hafstein, Valdimar Tr. 2015. „Intangible Heritage as Diagnosis, Safeguarding as Treatment [Dziedzictwo niematerialne jako diagnoza, ochrona jako leczenie]”. Journal of Folklore Research 52 (2–3):281–98. 499 �500 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Holden, John. 2013. Influence and Attraction: Culture and the Race for Soft Power in the 21st Century [Wpływ i atrakcyjność: kultura i wyścig o soft power w XXI wieku]. London: British Council. Hottin, Christian i Sylvie Grenet. 2017. „Is Intangible Cultural Heritage an Anthropological Topic? Towards Interdisciplinarity in France [Czy niematerialne dziedzictwo kulturowe to temat dla antropologii? W stronę interdyscyplinarności we Francji]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 59–68. Abingdon: Routledge. Human Rights Council. 2015. „Promotion and protection of the rights of indigenous peoples with respect to their cultural heritage [Promocja i ochrona praw ludności tubylczej w odniesieniu do jej dziedzictwa kulturowego]”, A/HRC/30/53. Jacobs, Marc, Jorin Neyrinck i Albert van der Zeijden, red. 2014. Brokers, Facilitators and Mediation: Critical Success (F)actors for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage [Brokerzy, pomocnicy i mediacja: kluczowi aktorzy (czynniki) sukcesu w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego]. Numer specjalny „Volkskunde. Tijdschrift over de cultuur van het dagelijks leven”. Kontich: Volkskunde. Jakubowski, Andrzej i Karolina Wierczyńska, red. 2016. Fragmentation vs the Constitutionalisation of International Law: A Practical Inquiry [Fragmentacja a konstytucjonalizacja prawa międzynarodowego: badanie praktyki]. London: Routledge. Kirshenblatt-Gimblett, Barbara. 2004. „Intangible Heritage as Metacultural Production [Dziedzictwo niematerialne jako produkcja metakulturowa]”. Museum International 56 (1–2):52–65. Komisja Europejska. 2014. „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów. Ku zintegrowanemu podejściu do dziedzictwa kulturowego w Europie”, COM(2014) 477 final. Kono, Toshiyuki, red. 2009. Intangible Cultural Heritage and Intellectual Property: Communities, Cultural Diversity and Sustainable Development [Niematerialne dziedzictwo kulturowe i własność intelektualna: wspólnoty, różnorodność kulturowa i zrównoważony rozwój]. Antwerp: Intersentia. Koskenniemi, Martti. 2006. „Fragmentation of International Law: Difficulties Arising from the Diversification and Expansion of International Law. Report of the Study Group of the International Law Commission [Fragmentacja prawa międzynarodowego: trudności wynikające z dywersyfikacji i rozszerzenia prawa międzynarodowego. Raport grupy analitycznej Komisji Prawa Międzynarodowego]”, A/CN.4/L.682. Kowalski, Krzysztof. 2013. O istocie dziedzictwa europejskiego: rozważania. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury. Kurin, Richard. 2012. „Tangible Progress: A Response to “Safeguarding the Intangible” by Michael F. Brown [Namacalny postęp: odpowiedź na „Ochronę niematerialnego” autorstwa Michaela F. Browna]”. Museum Anthropology Review 6 (2):98–101. �Podsumowanie Lixinski, Lucas. 2013. „International Cultural Heritage Regimes, International Law, and the Politics of Expertise [Międzynarodowe reżimy dziedzictwa kulturowego, prawo międzynarodowe i polityka eksperckości]”. International Journal of Cultural Property 20 (4):407–29. Logan, William, Máiréad Nic Craith, i Ullrich Kockel, red. 2016. A Companion to Heritage Studies [Podręcznik do studiów nad dziedzictwem]. Chichester: Wiley-Blackwell. Luengo, Ana i Mechtild Rössler, red. 2012. World Heritage Cultural Landscapes [Krajobrazy kulturowe światowego dziedzictwa]. Elche: Ayuntamiento de Elche. Meskell, Lynn, Claudia Liuzza i Nicholas Brown. 2015. „World Heritage Regionalism: UNESCO from Europe to Asia [Regionalizm światowego dziedzictwa: UNESCO od Europy do Azji]”. International Journal of Cultural Property 22 (4):437–70. Nowicka, Ewa. 2006. Świat człowieka – świat kultury. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Onciul, Bryony, Michelle L. Stefano i Stephanie Hawke, red. 2017. Engaging Heritage, Engaging Communities [Angażując dziedzictwo, angażując społeczności]. Woodbridge: Boydell Press. Rudolff, Britta i Susanne Raymond. 2013. „A Community Convention? An Analysis of Free, Prior and Informed Consent Given under the 2003 Convention [Konwencja dla wspólnot? Analiza wolnej, uprzedniej i świadomej zgody wydanej zgodnie z zapisami Konwencji z 2003 roku]”. International Journal of Intangible Heritage 8:153–64. Schreiber, Hanna i Anita Budziszewska. 2015. „W stronę prawa do kultury?”. W Ochrona dziedzictwa kultury w konfliktach zbrojnych w świetle prawa międzynarodowego i krajowego: 60 lat konwencji haskiej i 15 lat jej protokołu II, pod redakcją Elżbiety Mikos-Skuzy i Krzysztofa Sałacińskiego, 63–86. Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej. Schreiber, Hanna. 2014. „Konwencja UNESCO z 2003 roku: między prawniczą pewnością a antropologicznymi wątpliwościami. W 10-lecie istnienia Konwencji (2003–2013)”. W Kultura ludowa: teorie, praktyki, polityki, pod redakcją Barbary Fatygi i Ryszarda Michalskiego, 375–406. Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych. Schreiber, Hanna. 2016a. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe jako element soft power państw”. e-Politikon 18:54–78. Schreiber, Hanna. 2016b. „Patrymonializacja w stosunkach międzynarodowych. Wybrane tendencje w międzynarodowej ochronie dziedzictwa kulturowego (2006–2016)”. W Tendencje i procesy rozwojowe współczesnych stosunków międzynarodowych, pod redakcją Marcina Floriana Gawryckiego, 385–98. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Schuster, J. Mark. 2002. Making a List and Checking It Twice: The List as a Tool of Historic Preservation [Sporządzenie listy i jej dokładne sprawdzenie: lista jako narzędzie utrwalania historii]. Chicago: The Cultural Policy Center at the University of Chicago. 501 �502 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Skounti, Ahmed. 2011. „The lost ring: UNESCO’s world heritage and intangible cultural heritage [Brakujące ogniwo: światowe dziedzictwo UNESCO i niematerialne dziedzictwo kulturowe]”. Millî Folklor 89:28–40. Skounti, Ahmed. 2017. „The Intangible Cultural Heritage System: Many Challenges, Few Proposals [System niematerialnego dziedzictwa kulturowego: wiele wyzwań, kilka propozycji]”. Santander Art and Culture Law Review 3, w druku. Smeets, Rieks i Harriet Deacon. 2017. „The Examination of Nomination Files under the UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage [Analiza wniosków nominacyjnych w ramach Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. W The Routledge Companion to Intangible Cultural Heritage [Podręcznik niematerialnego dziedzictwa kulturowego], pod redakcją Michelle L. Stefano i Petera Davisa, 22–39. Abingdon: Routledge. Smith, Laurajane i Natsuko Akagawa, red. 2009. Intangible Heritage [Niematerialne dziedzictwo]. London: Routledge. Stojkowa Serafimowska, Welika. 2014. „Makedonskata wokalna muziczka tradicija wo procesot na opsztestwenata tranzicija [Macedońska tradycja muzyki wokalnej w procesie przekształceń społecznych]”. Praca doktorska, Uniwersytet Świętych Cyryla i Metodego w Skopje. Symonides, Janusz. 1998. „Cultural Rights: A Neglected Category of Human Rights [Prawa kulturowe: niedoceniana kategoria praw człowieka]”. International Social Science Journal 50 (158):559–72. Turgeon, Laurier. 2014. „The Politics and the Practices of Intangible Cultural Heritage [Polityki i praktyki niematerialnego dziedzictwa kulturowego]”. Ethnologies 36 (1–2):5–25. UNESCO. 1993. „Establishment of a system of «Living Cultural Properties» (Living Human Treasures) at UNESCO [Ustanowienie systemu „Żywych Dóbr Kultury” (Żyjące Skarby Ludzkości) w UNESCO]”, 142 EX/18. http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000958/095831eo.pdf. UNESCO. 2003. „Intersessional Working Group of Government Experts on the Preliminary Draft Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Paris, UNESCO Headquarters, 22–30 April 2003, Report [Międzysesyjna Grupa Robocza Ekspertów Rządowych ds. Wstępnego Projektu Konwencji w Sprawie Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, Paryż, siedziba UNESCO, 22–30 kwietnia 2013 r., Raport]”. http:// unesdoc.unesco.org/images/0013/001303/130350e.pdf. UNESCO. 2013a. „Audit of the Working Methods of Cultural Conventions [Audyt metod działania konwencji kulturalnych]”, IOS/AUD/2013/06. UNESCO. 2013b. „The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies, adopted in Hangzhou, People’s Republic of China, on 17 May 2013 [Deklaracja z Hangzhou: umieszczając kulturę w sercu polityki zrównoważonego rozwoju, przyjęta w Hangzhou, Chińska Republika Ludowa, 17 maja 2013 roku]”. http://www.unesco.org/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/images/FinalHangzhouDeclaration20130517.pdf. �Podsumowanie UNESCO. 2014. „UNESCO’s Participation in the Preparations for a Post-2015 Development Agenda. Overview of Goals and Targets Proposed [Wkład UNESCO w przygotowanie Agendy Rozwoju po Roku 2015. Omówienie zaproponowanych celów]”. http://unesdoc.unesco.org/images/0022/002273/227355e.pdf. UNESCO. 2016a. „Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, Eleventh session, Addis Ababa, Ethiopia, 28 November to 2 December 2016, Report of the Evaluation Body on its work in 2016 [Międzyrządowy Komitet ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, 11. sesja, Addis Abeba, Etiopia, 28 listopada – 2 grudnia 2016 r., Raport z działalności Zespołu Ewaluacyjnego w 2016 roku]”. http:// www.unesco.org/culture/ich/doc/src/ITH-16-11.COM-10-EN.docx. UNESCO. 2016b. „Soft Power Agenda”. Data dostępu: 12 marca. http://www.unesco.org/new/en/unesco/about-us/ who-we-are/director-general/my-priorities/soft-power-agenda. UNESCO. 2017. „Yoga [Joga]”. Data dostępu: 15 lipca. https://ich.unesco.org/en/RL/yoga-01163. 503 �504 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Podziękowania �Podsumowanie Publikacja książki, która składa się z blisko 40 tekstów prezentujących doświadczenia w zakresie wdrażania Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku w 17 krajach, w dwóch wersjach językowych: polskiej i angielskiej, w wersji papierowej oraz elektronicznej, to wielkie wyzwanie. Sprostanie mu nie byłoby możliwe, gdyby nie życzliwość, zaangażowanie i współpraca wielu osób, dla działań których redaktor naukowy pozostaje jedynie klamrą spinającą całość. Niniejsza publikacja jest pokłosiem pierwszego dużego przedsięwzięcia międzynarodowego w Polsce poświęconego właśnie niematerialnemu dziedzictwu kulturowemu: I Forum Eksperckiego Chiny – Europa Środkowa i Wschodnia, które odbyło się w Krakowie w październiku 2016 roku. Jego organizatorami były polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Narodowy Instytut Dziedzictwa, współpracujące w kwestiach merytorycznych z Ministerstwem Kultury Chińskiej Republiki Ludowej. Książka, którą Czytelnik trzyma w dłoniach, jest trwałym i bardzo potrzebnym śladem tego spotkania, umożliwiającym powrót do ważnych dyskusji oraz istotnych wątków, dotyczących ochrony dziedzictwa niematerialnego, podnoszonych podczas debat w krakowskim Międzynarodowym Centrum Kultury. Pragnę zatem przede wszystkim podziękować osobom, bez których wsparcia ta książka nie mogłaby się ukazać: pani prof. Magdalenie Gawin, Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Generalnej Konserwator Zabytków oraz pani prof. Małgorzacie Rozbickiej, dyrektor Narodowego Instytutu Dziedzictwa. 505 �506 NIEMATERIALNE DZIEDZICTWO KULTUROWE Doświadczenia w ochronie krajów Europy Środkowej i Wschodniej oraz Chin. 10-lecie wejścia w życie Konwencji UNESCO z 2003 roku w perspektywie zrównoważonego rozwoju Uczestnicy Forum w Kopalni Soli „Wieliczka”, październik 2016. Fot. Paweł Kobek, © Narodowy Instytut Dziedzictwa. �Podsumowanie Dzięki tej publikacji głos zaproszonych do Polski ekspertów może dotrzeć do zdecydowanie większego grona zainteresowanych, jak również włączyć się w toczone obecnie żywe dyskusje nad kształtem systemu ochrony dziedzictwa kulturowego we wszystkich 17 krajach. Eksperci, którzy przyjechali do Polski, sprawili, że atmosfera tego Forum była nie tylko merytoryczna, ale również niezwykle serdeczna, a nawiązane podczas niego kontakty podtrzymywane są do dzisiaj i z pewnością znajdą swoją kontynuację w przyszłych przedsięwzięciach, być może także wspólnych wnioskach o wpisy na listy UNESCO łączącego nas dziedzictwa niematerialnego o charakterze regionalnym, a zarazem transnarodowym. Życzliwa i cierpliwa współpraca wszystkich ekspertów – autorów tekstów zamieszczonych w niniejszej publikacji, była kluczowym czynnikiem umożliwiającym jej powstanie – dziękuję za nią z całego serca! Za podjęcie się recenzji tak obszernego tomu dziękuję serdecznie prof. Andrzejowi Rottermundowi. Jego uwagi pomogły nam dostrzec nowe kwestie, ważne z punktu widzenia nie tylko książki, ale budowania systemu ochrony. Przyjazną i wnikliwą pomocą konsultacyjną wybranych tekstów i fragmentów służyli także prof. Piotr Dahlig, prof. Katarzyna Smyk oraz Klementyna Rozwadowska. Takie przedsięwzięcie ma także swoich – ukrytych za nazwiskami autorów – „cichych bohaterów”. Chciałabym ogromne wyrazy uznania i wdzięczności skierować do redaktora językowego, który dokonał ostatecznej korekty wersji angielskiej książki – Tomasza Wiśniewskiego. Nie mniejsze wyrazy podziwu i podzięki kieruję do redaktor językowej wersji polskiej, która dokonała także korekty technicznej wszystkich tekstów – Aleksandry Zych. Bez Was obojga ta książka po prostu by nie powstała w takim kształcie, jaki był od początku naszym zamierzeniem. Nad kwestiami formalnymi, towarzyszącymi całemu procesowi wydawniczemu, czuwała z zaangażowaniem i zrozumieniem Katarzyna Sadowska-Mazur, kierownik zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego w NID, bez której pomocy w kluczowych momentach całe przedsięwzięcie by się nie powiodło. Za profesjonalne złożenie i przygotowanie książki do druku w obu wersjach językowych dziękuję Magdzie Piotrowskiej-Kloc (Printomato). Mam wielką nadzieję, że niniejszy tom będzie stanowił punkt odniesienia dla dalszych działań i projektów ochrony dziedzictwa niematerialnego w 17 Państwach-Stronach tej niezwykle ważnej Konwencji UNESCO oraz pomoże nam w budowaniu lepszego, bardziej inkluzywnego i zrównoważonego systemu ochrony dziedzictwa niematerialnego w naszych krajach. Hanna Schreiber Lipiec 2017 507 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4327038d3057d1296647b73aa390db85.pdf 7355b97392c68fe7b086176ef9be26ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4992 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnologia - metody Zadrożyńska, Anna monografie terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4629 Title A name given to the resource Nieprzemijający urok monografii terenowych / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.52-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Nieprzemijający urok monografii terenowych Wieloletnia praktyka dydaktyczna, polegająca na wprowadzaniu studentów w p o d ­ stawy etnologii/antropologii kulturowej, upewniła mnie, że podczas gdy omawianie kolejnych kierunków, ich założeń i pojęć spotyka się z umiarkowanym entuzjaz­ mem studentów, przywoływane na zajęciach fragmenty monografii terenowych przyjmowane są zupełnie inaczej - nawet te najstarsze nie tracą blasku i po 100 latach zachowują urok. Fragmenty klasycznych tekstów antropologicznych mają dla stu­ dentów powab nowości, dla nauczyciela jest to zwykle kolejne (czasem naste) o d ­ czytanie, za każdym razem odsłaniające jakiś nowy wcześniej niedostrzegany w y ­ miar. Takie obserwacje rodzą pytanie: dlaczego monografie terenowe lepiej w y t r z y ­ mują próbę czasu niż rozstrzygnięcia teoretyczne? W a r t o w t y m miejscu zaznaczyć, że w anglojęzycznych publikacjach termin „ethnography" określa zarówno pracę badacza w terenie, jak i efekt tej działalności, czyli monografię terenową. Jest ona zatem nieodłącznie związana z badaniami te¬ renowymi stanowiącymi, jak wiadomo, „cechę dystynktywną praktyki antropolo¬ gicznej" (Hastrup 2008, s. 26), bowiem, jak pisał James Clifford, „społeczność an­ tropologów nie tylko używa terminu »badania terenowe«, ale sama jest przez ten ter­ min definiowana" (Clifford 2004, s. 142). C o więcej „antropologia jest dyscypliną, której centralnym obrzędem przejścia są badania terenowe" (Gupta, Ferguson 2004, s. 267). Dostrzegając znaczenie doświadczenia badawczego dla tożsamości dyscy¬ pliny naukowej określanej mianem etnologii czy antropologii kulturowej, trzeba uznać, że monografie terenowe, czyli teksty bezpośrednio związane z praktyką badawczą, stanowią rdzeń owej dyscypliny W rozważaniach teoretycznych, opra­ cowaniach, podręcznikach monografie są streszczane i komentowane - w ten spo¬ sób, poniekąd jako komentarz do nich, konstruowany jest gmach wiedzy antropo¬ logicznej (Clifford 2000; Herzfeld 2004; Kuper 2005; Lewellen 2003 i wielu i n ­ nych). M i m o że wiele polskich bibliotek dostrzega znaczenie prac relacjonujących przebieg badań etnograficznych, nabywa raczej anglojęzyczne podręczniki czy słowniki niż monografie, co zapewne jest podyktowane względami finansowymi i wyobrażeniem pracowników o t y m , które książki będę najczęściej wykorzysty¬ wane. Biblioteka I E i A K U W jest jednym z niewielu wyjątków od tej reguły 52 �Nieprzemijający urok monografii terenowych A b y w pełni docenić znaczenie monografii terenowych dla rozwoju antropologii, warto, skrótowo wprawdzie i z konieczności wybiórczo, prześledzić ich rozwój od pojawienia się pierwszych publikacji tego rodzaju po czasy współczesne. Monogra­ fie, tak jak i praktyka badań terenowych, pojawiły się u progu X X w., a jeśli rozpo­ cząć datowanie od Ligi Irokezów Henry'ego Morgana wydanej w 1851 r., można uznać, że nawet wcześniej. Trzeba jednak zaznaczyć, że w pierwszych dekadach istnienia antropologii kulturowej jako dyscypliny naukowej konieczność podej¬ mowania metodycznych prac badawczych nie była oczywista - zarówno kierownik pierwszej katedry antropologii Edward Tylor, jak również autor Złotej gałęzi James George Frazer byli badaczami gabinetowymi. W k r ó t c e jednak wyjazd w interior stał się wymaganym sposobem uprawomocniania wiedzy antropologicznej. Za wydarzenie przełomowe można uznać słynną brytyjską wyprawę w okolice Cieśniny Torresa, podjętą w 1898 r., w czasie której badania prowadzone były zgod­ nie z wytycznymi ujętymi w publikacji Notes and Queries on Anthropology for the Use of Travelers and Residents in Uncivilized Lands opracowanej przez Royal Anthropological Institute w 1874 r. Badania w Cieśninie Torresa stanowiły doświadczenie zwrotne w karierze jej uczestników, specjalistów z różnych dziedzin nauki. W i e l u z nich p o ­ stanowiło kontynuować antropologiczne prace badawcze: lekarz William H . Rivers w 1901 r. wyruszył na kolejne badania do południowych Indii, zwieńczone mono­ grafią The Todas wydaną w 1906 r.; patolog Charles Seligman kontynuował badania na Nowej Gwinei i podsumował je książką The Melanesians ofBritish New Gwinea w 1910 r. Zafascynowany doświadczeniami terenowymi Seligman prowadził wraz z żoną dal­ sze prace najpierw na Cejlonie (monografia wydana w 1911 r.), a potem w Sudanie (monografia z 1932 r.). O ile w t y m , jak prowadzić prace w terenie, pomagały i m wówczas Notes and Que¬ ries, o tyle problem, jak konstruować opis, badacze musieli rozwiązywać po części intuicyjnie, po części zdroworozsądkowo, czasem odwołując się do wcześniej na¬ bytej wiedzy np. medycznej, czego przykładem może być „metoda genealogiczna" Riversa, skupiającego się w swoich opisach przede wszystkim na kwestiach po¬ krewieństwa. W podobny sposób budowano narracje w wielu innych monografiach z przełomu wieków X I X i X X , spośród których warto wymienić np. publikacje Franza Boasa o Eskimosach i Kwakiutlach, Alfreda H o w i t t a i Lorimera Fisona o Austra­ lijczykach, Johna Layarda o mieszkańcach W y s p Vanuatu. Za przełomowy moment w dziedzinie zarówno techniki prowadzenia badań, jak sposobów konstruowania opisu uważa się badania Bronisława Malinowskiego, który po doktoracie obronionym na Uniwersytecie Jagiellońskim wziął udział w organizo­ wanej przez Brytyjczyków wyprawie do Australii. W y b u c h I wojny światowej i austria¬ cki paszport Malinowskiego zmusiły go do pozostania na kilka miesięcy na melanezyjskich Wyspach Trobrianda (Kuper 2005). Przedłużający się pobyt był okazją do podjęcia wielomiesięcznych, systematycznych prac w terenie, które w swoich p u ­ blikacjach z lat 20. Malinowski uczynił doświadczeniem wzorcowym, pozwalającym 53 �Anna Malewska-Szałygin na sformułowanie zasad prowadzenia badań terenowych obowiązujących na wielu uniwersytetach do dziś. Zalecenia te obejmowały przygotowanie badacza: wykształcenie antropolo­ giczne i obowiązkową znajomość języka tubylczego. Te wymogi uzupełniało prze­ konanie o konieczności długiego p o b y t u w terenie, najlepiej obejmującego cały cykl wegetacyjny Zalecaną aktywność antropologa Malinowski nazywał obserwacją uczestniczącą, podkreślając konieczność osobistego zaangażowania. Obserwacje miały być uzupełniane rozmowami z tubylcami, które miały na celu uchwycenie t u ­ bylczego punktu widzenia. Czyniąc z notatek terenowych materiał do dalszych d y ­ wagacji teoretycznych, Malinowski nadał im znaczący status. Dbając o to, by żadne ze spostrzeżeń nie zaginęło w niepamięci, zalecał badaczom prowadzenie dziennika. C o znamienne, jego własny Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu (2002) ujawniał zbyt wiele wstydliwych aspektów praktyki badawczej, by mógł być opublikowany w latach 20. Lektura najbardziej znanych spośród monografii trobriandzkich (Argonautów Za­ chodniego Pacyfiku, wydanych w 1922 r., czy Ogrodów koralowych i ich magii, wydanych w 1935 r.) przekonuje czytelnika, że autorytet etnograficzny jest w nich ustanawiany przez doświadczenie „bycia tam". Za sprawą Malinowskiego upowszechniło się prze­ konanie, że badania terenowe są rękojmią prawdy o egzotycznej społeczności i „zna­ kiem profesjonalizmu" badacza (Clifford 2004, s. 148). Zgodnie z ówczesnymi zasa­ dami antropolog postrzegany był jako podmiot procesu badawczego, którego przed¬ miotem byli tubylcy. Malinowski, będący autorem wzorca profesjonalnej praktyki badawczej, starał się wypracować równie metodyczny wzór konstruowania opisu. Opracowany przez niego model funkcjonalny przedstawiał społeczność Trobriandczyków jako system współfunkcjonujących instytucji, rozumianych jako zespół działań podej¬ mowanych przez grupy ludzi, w celu zaspokojenia potrzeb. Takie systemowe i ce¬ lowe ujęcie miało podkreślać pragmatyczność i sensowność działań tubylców. Był wzór opisu kultury definiowanej jako system działań, model generujący synchro¬ niczny obraz życia społecznego, zasadniczo odmienny od opracowań powstających w ramach kierunku ewolucyjnego czy dyfuzjonistycznego. Takie podejście, odpo¬ wiednie do relacjonowania życia społeczności izolowanych, pomijało szerszy, kolo¬ nialny kontekst opisywanej rzeczywistości, co jest podkreślane przez współczes¬ nych komentatorów ówczesnych monografii. Jeśli wierzyć Tedowi Lewellenowi (2003), sposób konstruowania opisu opra¬ cowany przez Malinowskiego, mimo całej swej metodyczności, nie zyskał takiej popularności jak jego zalecenia dotyczące techniki prowadzenia badań. Brytyjscy badacze częściej naśladowali model autorstwa Reginalda Radcliffe'a-Browna, zapro-ponowany w latach 20. i powielany w monografiach przez parę następnych dekad. Ten wzór opisywania życia społecznego, w niektórych aspektach podobny do propozycji Malinowskiego, porównywany był do fotografii lotniczej, przedsta54 �Nieprzemijający urok monografii terenowych wiającej rzeczywistość z lotu ptaka - z dystansu, wówczas ocenianego pozytywnie, można uchwycić całość systemu. Opisując formę strukturalną danej społeczności, Radcliffe-Brown skupiał się na wzorcowych relacjach społecznych, relacjonował to, co w owym systemie typowe, regularne, podkreślał jednocześnie wewnętrzną harmo­ nię. W taki sposób została skonstruowana m.in. jego najsłynniejsza monografia Wy­ spiarze Andamańscy, wydana w 1922 r. Druga wojna światowa przyniosła zasadnicze zmiany Projekt kolonialny uległ zachwianiu, a potem rozpadowi. W Europie pojawiły się nowe podziały będące konsekwencją postanowień przywódców wielkich mocarstw. Rozpoczęte wówczas procesy znosiły dawne formy izolacji, otwierając tradycyjne i tubylcze społecznoś¬ ci na nowe prądy. W kolejnych dekadach dawne kolonie stawały się niezależnymi państwami, wzorującymi się na europejskich państwach narodowych. Konsekwen­ cją rozwoju technologii i rozprzestrzeniania się kapitalizmu (lub socjalizmu) były nowe rozwiązania gospodarcze. Zmiany polityczne i ekonomiczne łączyły się z sze¬ roko pojętą modernizacją, dotycząca wszelkich dziedzin życia. Wszystkie te zmiany miały ogromny wpływ na sposób uprawiania antropologii kulturowej. Monografie terenowe powstające w latach wojny np. Edwarda Evans-Pritcharda, były konstruowane według modelu Radcliffe-Brownowskiego, który wówczas już ukazywał swoje niedoskonałości. Kładąc nacisk na przedstawianie sys¬ temu jako funkcjonującego harmonijnie, niezbyt nadawał się d o opisu społeczności niepokojonych konfliktami. W monografii The Nuer, wydanej w 1940 r., Evans-Pritchard, opisując tę afrykańską społeczność według dawnego wzoru, proponował nowy stosunek d o konfliktów. Ta publikacja stanowiła swego rodzaju punkt zwrot¬ ny, przesunęła uwagę czytelnika z zasad harmonii życia społecznego na kwestie konfliktów, których fundamentalne znaczenie dostrzegano coraz wyraźniej, p o d ­ kreślając ich rolę w integrowaniu społeczności oraz pokazując, w jaki sposób konflik¬ ty biorą udział w procesie zmiany. Pojęcie zmiany stało się kluczowym narzędziem analitycznym wykrystalizowa¬ nego po wojnie kierunku procesualnego, który miał być nowym wzorem opisu, adekwatnym d o dynamicznie przekształcających się, otwartych na wpływy społecz¬ ności. Jedną z pierwszych monografii terenowych proponujących nowy sposób o p i ­ su była praca Edmunda Leacha Political Systems of Highland Burma, wydana w 1954 r., pokazująca zmiany tego, co Radcliffe-Brown nazywał formą strukturalną, zachodzą¬ ce w ramach jednej społeczności - birmańskich Katchinów, których system spo¬ łeczny dynamicznie się zmieniał: od bardziej egalitarnej formy gumsa d o hierar¬ chicznej formy gumlao. N i e wszystkie monografie powstające w ramach wzoru procesualnego rela­ cjonowały życie społeczne w skali całych społeczności. Nowatorska p o d względem konstruowania opisu była monografia terenowa Victora Turnera Schism and Continuity in an African Village wydana w 1957 r. Opisując społeczność afrykańskich Ndembu, Turner zrezygnował z perspektywy fotografii lotniczej na rzecz skupienia się na 55 �Anna Malewska-Szałygin mikroskali konfliktów pomiędzy poszczególnymi jednostkami - sporów, w czasie których negocjowano i wygrywano m.in. sukcesję władzy Takie ujęcie ujawniało, że to nie forma strukturalna, ale rozgrywka pomiędzy konkretnymi jednostkami, jak Kahali i Sandombu, decyduje o t y m , k t o zostanie wodzem. Tego rodzaju rozgrywki Turner określał pojęciem social drama, na polski tłumaczonym jako gra społeczna (Turner 2005). Opis życia społecznego w ramach modelu gry czy raczej rozgrywki, pojawia się także w monografii Frederica Bartha Political Leadership among Swat Pathans, opubli­ kowanej w 1959 r., w której rywalizacja o przywództwo polityczne w społeczności afgańskich Pasztunów jest relacjonowana z użyciem kategorii transakcji. Pojęcie transakcji, w t y m kontekście, opisuje dynamiczne interakcje międzyludzkie oparte na rachunku strat i zysków. Kategoria gry, w znaczeniu dość odmiennym od social drama Turnera, pojawia się również w publikacjach George'a Baileya, analizującego reguły gry obowiązujące w walce o władzę u Pasztunów i w strukturach włoskiej mafii działającej w Stanach Zjednoczonych. Relatywnie szybkie przejście od ujęć funkcjonalno-strukturalnych do procesualno-akcjonistycznych dowodzi, że modele stosowane w monografiach terenowych bardzo sprawnie reagują na zmiany opisywanej rzeczywistości. Nowa, powojenna rzeczywistość i związane z nią nowe doświadczenia badaczy wymusiły modyfikację sposobu ujmowania zjawisk oraz spowodowały pojawienie się nowych pojęć, no¬ wych narzędzi analizy Autor piszący monografię podsumowującą dłuższe badania terenowe zmaga się z wyzwaniem zrelacjonowania swoich doświadczeń. Konstru¬ ując opis rzeczywistości, w której był zanurzony, szuka adekwatnych środków wy¬ razu, a co za t y m idzie, proponuje istotne rozstrzygnięcia teoretyczne. Często okazuje się, że musi zmienić model, w ramach którego powstawał projekt badań. W efekcie tych zmagań często powstaje nowy rodzaj opisu, pojawiają się nowe, bar¬ dziej adekwatne, kategorie analityczne. Można zatem przyjąć, że nowe prądy najpierw pojawiają się jako rozwiązania wymuszone przez doświadczenie, a dopiero później, cyzelowane i pogłębiane, stają się obowiązującą teorią, szkołą czy kierunkiem w et¬ nologii i trafiają do podręczników. Monografie terenowe są więc nie tylko budul¬ cem wiedzy antropologicznej, ale też kamieniami milowymi wyznaczającymi zmia¬ ny obowiązujących paradygmatów. W okresie powojennym obok ujęć procesualno-akcjonistycznych pojawił się w antropologii kulturowej nurt skupiający się na dociekaniu znaczenia symboli, rozumieniu rytuałów, poszukiwaniu sensu mitów, określany jako antropologia sym­ boliczna. Te dwie drogi rozwoju antropologii charakteryzował Abner Cohen w pra­ cy p o d znamiennym tytułem Two Dimentional Man (1974), podkreślając, że w prak¬ tyce badawczej oba wymiary są nierozdzielne. Antropologia symboliczna opierała się na założeniu, że kultura to system znaków, które etnolog powinien odkodować. Przesunięcie punktu ciężkości z obserwowanych działań czy relacji społecznych na symbole i ich rozumienie spowodowało postawienie nowego pytania badawczego 56 �Nieprzemijający urok monografii terenowych - w miejsce pytania: jak działa, pojawiła się kwestia: co znaczy A b y rozwiązać tak postawiony problem, nie wystarczała już obserwacja uczestnicząca. Badacz musiał bardziej skupić się na objaśnieniach swoich terenowych rozmówców niż na obser­ wowaniu ich czynności. Powierzchowna znajomość języka przestała wystarczać, trzeba było dotrzeć d o głębiej ukrytych znaczeń. Uczyniło to badania terenowe dużo większym wyzwaniem niż były w czasach Malinowskiego. Zmieniła się też forma narracji konstruowanej przez antropologów. Zamiast m o ­ nografii terenowych często powstawały zbiory szkiców rozważające znaczenia sym¬ boli pojawiających się w doświadczeniu badawczym, a często we wcześniej zgro¬ madzonych źródłach pisanych. Publikacje dotyczyły raczej poszczególnych dzie­ dzin symbolicznych niż społeczności czy plemion. Wczesna praca francuskiego strukturalisty Claude'a Levi-Straussa - wydany w 1955 r. Smutek tropików - była jesz¬ cze próbą opisu poszczególnych odwiedzanych przez niego plemion brazylijskich, ale już ujmowanych w kategoriach strukturalno-symbolicznych. Autor rezygnował z całościowego opisu struktury społecznej na rzecz symbolicznej wykładni kluczo­ wego aspektu ich kultury: makijaży Indian Kaduweo czy planu wsi Indian Bororo. Schemat oddający układ chat we wsi potraktowany został przez Levi-Straussa jako znak, którego symboliczne odczytanie umożliwiało rekapitulację wiedzy Bororo o własnym społeczeństwie i o całym wszechświecie. Symboliczno-strukturalne po¬ dejście stosowali również antropologowie brytyjscy (m.in. Leach, Douglas, T u r ­ ner). Ten rodzaj rozważań kontynuowali semiotycy radzieccy (Uspienski, Mieletin¬ ski, Łotman, Toporow, Iwanow). W latach 70. i 80. ujęcie strukturalno-semiotyczne inspirowało wielu polskich etnologów. Wówczas nurt równoległy stanowiło p o ­ dejście fenomenologiczne, spopularyzowane przez religioznawców (Otto, van der Leuw, Eliade), a na gruncie polskim przyjęte już w okresie międzywojennym przez Cezarię Jędrzejewiczową. W Stanach Zjednoczonych antropologia symboliczna umocniła się w latach powo­ jennych za sprawą projektu Talcotta Parsonsa, proponującego antropologom kulturo­ w y m , by skupili się na sferze symboliczno-przekonaniowej, zamiast opisywać struk¬ tury społeczne, systemy działań i interakcji, czym zająć się miały inne nauki społecz¬ ne (za: Kuper 2008). Projekt Parsonsa, później uzupełniony europejskimi ideami hermeneutycznymi, ukształtował podłoże, na którym wykrystalizowała się antro¬ pologia interpretatywna - amerykańska propozycja w ramach nurtu symbolicznego. Twórca i czołowy przedstawiciel tego kierunku, Clifford Geertz, prowadził w latach 50. badania terenowe na Jawie i Bali, a następnie, po destabilizacji sytuacji politycznej w Indonezji, w latach 1965-1971 w Maroku. O w o c e m tych badań były monografie problemowe, takie jak Negara - państwo teatralne na Bali czy The Religion of Java z 1960 r. oraz zbiory szkiców: Interpretacja kultur wydana w 1973 r. i Wiedza lokalna opublikowa¬ na 10 lat później, także oparta na wcześniej zgromadzonych materiałach terenowych. Geertz zaproponował nowy model opisu doświadczeń terenowych, przedsta¬ wiony w szkicu O walkach kogucich na Bali. Nazwany został opisem gęstym i stanowił 57 �Anna Malewska-Szałygin rodzaj pomostu między opisem działań (w omawianym przypadku związanych z odbywaniem zabronionych prawem walk kogutów) a ich interpretacją. Opis podej­ mowanych kolejno czynności zagęszczony był komentarzami badacza wykorzystu­ jącymi tubylcze interpretacje, by przekazać czytelnikowi jak najwięcej znaczeń doświadczanej sytuacji. Teoretyzując na kanwie swoich doświadczeń badawczych, Geertz pisał: „uprawianie etnografii przypomina próbę [ . . . ] czytania manuskryptu. [ . . . ] Kultura każdego ludu jest zbiorem tekstów [ . . . ] , a antropolog, wytężając wzrok, stara się czytać te teksty przez ramię tych, którzy są ich prawowitymi właściciela¬ m i " (Geertz 2005, s. 500). I tak propozycja Geertza realizowała zalecenia her­ meneutyki znoszącej podział na kolejne etapy poznania: opis i analizę czy raczej i n ­ terpretację danych. Opisy Geertza były jednocześnie interpretacjami - bariera dzieląca te dwa kroki postępowania badawczego została zniesiona. Badania Geertza osłabiały też inną utrwaloną w etnologii opozycję. Zgodnie z hermeneutycznymi zaleceniami postrzegania procesu badawczego w kategoriach roz¬ mowy Geertz oraz autorzy idący dalej w wytyczonym przez niego kierunku - tacy jak np. James Clifford - przedstawiali badania terenowe jako „dialogiczne spotka­ nie" (Clifford 2000, s. 102). Opisywano je jako rozmowę pomiędzy kulturowo usy¬ tuowanym badaczem i badanymi, którzy z pozycji przedmiotu badań zostali prze¬ sunięci na pozycję partnerów dialogu. Doświadczenie terenowe opisywano w kate¬ goriach „twórczego negocjowania pomiędzy świadomymi podmiotami", „aktywnego negocjowania wspólnej wizji rzeczywistości" (Clifford 2000, s. 50, 51). Opozycja badacza-podmiotu i tubylca-przedmiotu badań została podważona, przyniosło to znaczące zmiany w sposobie konstruowania powstających w latach 80. monografii terenowych. Nisa. The Life and Words of iKung Woman Marjorie Shostak, wydana w 1981 r., to monolog głównej bohaterki; Moroccan Dialogues Kevina Dweyera, o p u b ­ likowane w 1982 r., są zapisem rozmów z grupą respondentów; Tuhami. Portrait of a Moroccan Vincenta Crapanzano z 1980 r. to rekapitulacja dialogów autora z wy¬ branym rozmówcą, tytułowym Tuhamim. Równocześnie z symboliczno-interpretacyjnym rozwijał się nurt badań etnogra­ ficznych inspirowanych teorią Emanuela Wallersteina (1974, 1980, 1989), opisują­ cego proces rozszerzania się kapitalizmu w skali globalnej i wypierania tradycyjnych form gospodarczych i kulturowo-społecznych. Antropologiczną odpowiedzią na tę historyczno-gospodarczą propozycję były monografie terenowe przedstawiające proces zmian widzianych z perspektywy lokalnej. Najsłynniejszą monografią p o ­ wstałą w t y m nurcie była książka Jamesa Scotta Weapons of the Weak, wydana w 1985 r., podsumowująca jego badania w malajskiej wsi Sedaka, zmagającej się z urynkowie¬ niem i utowarowieniem tradycyjnego rolnictwa. Scott opisywał lokalne strategie oporu i przedstawiał miejscowy sposób widzenia procesów gospodarczej moderni­ zacji. Ten ostatni znajdował wyraz m.in. w t y m , co Scott w swoich późniejszych pracach nazywał hidden transcript, mając na myśli dyskurs słabych, będący formą d y skursywnego podważania dominacji. 58 �Nieprzemijający urok monografii terenowych Książki takie jak opublikowany w 2000 r. Hidden Transcript Scotta wytyczały nowy nurt opisu. Były to monografie, w których terenem badań stawała się płaszczyzna dyskursu. Ich autorzy inspirowani ideami Antonio Gramsciego i Michela Foucaulta, relacjonowali społeczne debaty rozpisane na głosy. Jednym z ciekawszych przykła¬ dów takiego ujęcia może być książka Village Voices Perle M o h l , wydana w 1991 r. Jest to praca relacjonująca debatę toczącą się we francuskiej społeczności wiejskiej wo¬ kół zachodzących w niej zmian modernizacyjnych. Podobne ujęcie można odna¬ leźć w monografiach i artykułach Nigela Rapporta. Przyjęcie założenia, że antropologiczną społecznością badaną może być spo¬ łeczność dyskursu, utorowało drogę podejściu konstruktywistycznemu. Konstruk¬ t y w i z m (lub konstrukcjonizm) (Kubik 2009) opierał się na założeniu, że to, co przedstawiano dotychczas jako rzeczywistość kulturową, jest w istocie konstruktem. Opis innej kultury nie jest jej odbiciem, ale obrazem konstruowanym przez ba­ dacza na podstawie spostrzeżeń poczynionych w czasie „bycia tam", interpretowa¬ nych przez pryzmat kategorii jego własnej kultury, z udziałem lokalnych interpre¬ tacji, ale tylko tych, które udało się badaczowi uchwycić w międzykulturowym dia¬ logu. Publikacją przełomową, ukazującą konstruktywistyczny charakter wiedzy o i n ­ nych kulturach, był Orientalizm Edwarda Saida wydany w 1978 r. Potem pojawiły się prace ukazujące proces symbolicznego konstruowania tożsamości różnego szczeb¬ la, od opisywanych przez Benedicta Andersona wspólnot narodowych, po relacjo­ nowane przez Richarda Fardona grupy regionalne, aż po niewielkie wspólnoty lokalne, o których Anthony Cohen pisał, że w sytuacjach zagrożenia strukturalnych granic „odbudowują swoje granice na symbolicznych fundamentach" (Cohen 2003, s. 198). Przesunięcie badań terenowych z przestrzeni wioski na płaszczyznę dyskursu czy wspólnot wyobrażonych mogłoby się wydawać ich deterytorializacją. Jednak, jeśli przyjąć argumentację Akhila G u p t y i Jamesa Fergusona, mamy d o czynienia ra­ czej z reterytorializacją, bowiem „ironia tych czasów polega na tym, że podczas gdy rzeczywiste miejsca i lokalności stają się coraz bardziej zamazane i nieokreślone, to idee miejsc odrębnych pod względem kulturowym i etnicznym są coraz bardziej wyraziste" (Gupta, Ferguson 2004, s. 272), a zatem tożsamości są wciąż zakorze­ nione w konkretnym miejscu, nawet jeśli jest to miejsce w pamięci czy wyobraźni. Jak wynika z tych spostrzeżeń, koniec X X w. przyniósł zasadniczo nowe wyzwa­ nia dla badaczy terenowych i autorów monografii. Kirsten Hastrup w Drodze do antro­ pologii, opublikowanej po angielsku w 1995 r., zaleca modelowej antropolożce po¬ dzielanie doświadczenia ludzi, wśród których prowadzi badania. Postulowane współdoświadczanie okazuje się o wiele bardziej wymagającą formą badań niż obserwacja uczestnicząca Malinowskiego, o czym przekonuje przykład autorki zatrudniającej się w celach badawczych jako dojarka. Sensem tych praktyk nie miało być spojrze¬ nie na świat oczami badanych ani żadna inna forma tego, co Sperber nazywał wcho­ dzeniem w głowy badanych, ponieważ badania terenowe nie są „mechanicznym proce¬ sem przekładu, lecz niezwykle złożonym procesem rozumienia i tworzenia na nowo" 59 �Anna Malewska-Szałygin (Hastrup 2008, s. 35). Hastrup charakteryzując pozycję antropologa, pisze, że nie jest on tłumaczem odmiennej kultury na język europejskich akademików, ale prorokiem. Z tego słowa, szokującego w kontekście tekstu naukowego, tłumaczy się, pisząc: Kondycja profetyczna oznacza, że to, czego nie można wyrazić słowami, zostaje w y ­ powiedziane, a język poszerza się po dwóch stronach dialogu. Podczas gdy przekład zakłada istnienie dwóch oddzielnych dyskursów, z których jeden jest przedmiotem drugiego, proroctwo oznacza intersubiektywność lub intertekstualność, która doty­ czy obu światów (2008, s. 37). Te zalecenia stawiają przed badaczem wyzwania znacznie przerastające nie tylko to, czego wymagał Malinowski, ale także to, co za swój cel uważał Lévi-Strauss czy nawet Geertz. Inną współczesną koncepcją badań antropologicznych jest propozycja etnogra­ fii wielostanowiskowej (multisited ethnography) autorstwa George'a Marcusa (1998). Marcus proponuje, by badacz był mobilny, by nie zadowalał się p o b y t e m w jednym miejscu, ale podążał za przemieszczającymi się ludźmi, za rzeczami, za stosowaną w dyskursie metaforą, plotką, alegorią, opowieścią, za biografią, za toczącym się konfliktem. Zalecał m.in. opisywanie poszczególnych „głosów" po to, by z nich zre­ konstruować polifoniczną całość dyskursu (1998, s. 66). Najnowsze propozycje dla etnografów przynosi Qlobal Ethnography Michaela Burawoya (2000), który zaleca, by w badaniach terenowych i konstruowaniu mono¬ grafii wyjść od lokalnego problemu i prześledzić jego powiązania w skali regionalnej, narodowej, a wreszcie globalnej. Budując relację z badań, należy zacząć od lokal¬ nych mikroprocesów czy lokalnej sytuacji, by następnie przyjrzeć się zewnętrz¬ nym, globalnym makrosiłom, które na nie oddziaływają. Doskonałym przykładem monografii terenowej, której autorka stosuje te zalecenia, jest Friction. An Ethnography of Global Connection Anny Lowenhaupt Tsing (2005). Badania prowadzone w drugiej połowie lat 90. w górach Meratus, na Borneo (Indonezja), są powrotem w teren dobrze znany autorce, a jednak zastana sytuacja ją zaskakuje - znajomy krajobraz naznaczony jest katastrofą ekologiczną, będącą konsekwencją rabunkowego wyrębu lasów tropikalnych. Zaprzyjaźniona rozmówczyni, bohaterka poprzedniej mono¬ grafii (Tsing 2003), wieszczy zagładę świata Meratus i dyktuje Annie Tsing nazwy roślin i zwierząt żyjących w t y m regionie, ginących w w y n i k u postępującej degradacji środowiska. Ich spis wypełnia marginesy książki. W terenie Tsing spoty­ ka Jawajczyków z piłą spalinową i wołem umożliwiającym wyciągnięcie ściętego drzewa na brzeg, skąd zostanie zabrane przez koncern przemysłu drzewnego, który oficjalnie nie prowadzi wyrębu w południowym Kalimantanie. W terenie pojawiają się też inni uczestnicy debaty: broniący dzikiej przyrody członkowie organizacji ekologicznych i przedstawiciele władz lokalnych. Te spotkania i r o z m o w y okazują się punktem wyjścia - aby zrozumieć poszczególne głosy w lokalnym dyskursie, Tsing musi sięgnąć do historii przemian gospodarczych i politycznych w Indonezji. 60 �Nieprzemijający urok monografii terenowych Zmiany władzy, zarówno państwowej, jak i lokalnej, oznaczają pojawianie się i zani¬ kanie kolejnych głosów w sporze o lasy tropikalne. A b y zrozumieć głos światowych firm handlujących drewnem, autorka musi zagłębić się w ideologię neoliberalnego, globalnego kapitalizmu. A b y zrelacjonować głos działaczy ekologicznych, musi przed¬ stawić idee i struktury organizacyjne światowego ruchu zielonych. Globalne odnie¬ sienia uzupełnione są odwołaniami do przeszłości - zrozumienie perspektywy mieszkańców gór Meratus wymaga odniesienia d o wcześniejszych badań prowad¬ zonych przez Tsing, jak również do dawnych publikacji dotyczących Dajaków. Ten przykład monografii terenowej nowego typu pokazuje, jak wielkie wyzwanie stanowią współczesne badania etnograficzne. N i e wystarczy już, by antropolog był d o b r y m obserwatorem, by mógł porozumieć się z tubylcami, by umiał uchwycić ich interpretacje, by chciał negocjować z nimi rozumienie podzielanego doświad¬ czenia, przeżywanej przestrzeni. By zrozumieć, co należy do doświadczenia tere­ nowego, współczesny badacz musi wybrać się na dalekie wycieczki w mniej lub bar­ dziej obce dla niego dziedziny wiedzy M u s i radzić sobie z kwestiami ekonomii i po¬ lityki, musi zagłębiać się historię, śledzić ścierające się idee i ideologie. Zestawiając monografie napisane u progu X X I w. z monografiami z początku X X w., trzeba zauważyć, że p o m i m o oczywistych ułatwień komunikacyjnych i technolo¬ gicznych zadanie, jakie dziś stoi przez antropologami, nie jest łatwiejsze. Etnolog/an­ tropolog musi mieć niezwykle dużą wiedzę, by zmagać się z rzeczywistością do¬ świadczaną lokalnie, której nie sposób zrozumieć bez ponadlokalnych odniesień. Musi też wykazywać niezwykłą elastyczność, poruszać się w gąszczu wieloznacz¬ nych i nieustannie dyskutowanych wyobrażeń o konstruowanych dyskursywnie światach. Bibliografia Burawoy M . 2000 Qlobal Ethnography. Forces, Connections and Imaginations in a Postmodern World, Berkeley Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa 2004 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropo­ logii, w: Badanie kultury Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, red. E. N o ­ wicka, M . Kempny przeł. S. Sikora, Warszawa, s. 139-179 Cohen A. 2003 1974 Wspólnoty znaczeń, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, red. E. N o ­ wicka, M . Kempny przeł. K. Warmińska, Warszawa, s. 192-215 Two-Dimensional Man: An Essay on the Anthropoloy ofPower and Symbolism in Com­ plex Societies, London 61 �Anna Malewska-Szałygin Geertz C. 2005 Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Gupta A., Ferguson J. 2004 Poza „kulturę"-, przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, w: Badanie kultury..., przeł. J. Giebułtowski, Warszawa, s. 267-283 Hastrup K. 2008 Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków Herzfeld M . 2004 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M . M . Piechaczek, Kraków Kubik J. 2009 Ethnography of politics-, foundations, applications, prospects, w: Political Ethnography-, What Immersion Contributes to the Study of Power, red. E. Schatz, Chicago Kuper A. 2008 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Kraków Lewellen T C . 2003 Political Anthropology. An Intoduction, London Marcus G . H . 1998 Ethnography through Thick and Thin, Princeton Lowenhaupt Tsing A. 2003 Realm of the Diamount Queen, Princeton 2005 Friction. An Ethnography of Global Connection, Princeton Turner V. 2005 Gry społeczne, pola, metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, przeł. W Usakiewicz, Kraków Wallerstein E. 1974 The Modern World System, t. 1-, Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, N e w York, London 1980 The Modern World-System, t. 2: Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy, 1600-1750, N e w York 1989 The Modern World-System, t. 3: The Second Great Expansion of the Capitalist WorldEconomy, 1730-I840's, San Diego 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a25d1e2617887ca6fd455afe15ba6fe2.pdf 475d06788a02bb5f170fb5dbbdc9a817 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2451 Title A name given to the resource Nieskończoność dalekich dróg / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.183-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różycki, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nieskończoność dalekich dróg Podpatrzona i podsłuchana Zofia Rydet A.D. 1989* Andrzej Różycki Andrzej Różycki: №) co, mam wg uímiec/гпас, wyprojZofia Rydet: Nie, masz siedzieć tak, żebyś sobie zdawał sprawę z tego, że to jest doniosła chwila, że jednak my robimy coś, co zostanie. Mnie nie będzie, ciebie nie będzie, a twoje zdjęcie zostanie. Ja tak przynajmniej wierzę w to... i na całym świecie będą ciebie oglądali. Wśród tych pięknych dekoracji. To jest bardzo ważne, nie uśmiechać mi się broń Boże i patrzeć prosto w obiektyw. To jest naprawdę doniosła chwila. Mam бус poważny, fo&? Poważny, tak, jak najbardziej poważny. Jeszcze jedno - teraz tutaj, tylko proszę przejść mi tutaj, prędziutko, jeszcze, - Oj. No, nic nie szkodzi. Oj, nie, oj, tak, na wprost, na wprost, na wprost, tak, nie bokiem, tak, tam z tyłu mam „Solidarność". I z tyłu mam tych dwóch. I też jest bardzo dobrze. O tak i te ręce, o to, to!! Nie! Tak, tak jak ręce przedtem. Tak, tak jest ładnie, bo to ręce masz zdeformowane i to jest ładne, nie są takie ważne, wielkie. Już... A co mom z re&omo zrobić? Ręce trzymaj tak, jak trzymałeś. Dobrze... Ale czekaj troszeczkę nie, jeszcze bardziej złożyć. Oj, zanadto złożyłeś, tak tylko razem, razem. Żadne uśmiechy, żadne uśmiechy. W ooi'e&fyw mam ле pafrzeć? - Так, w obiektyw. W of ooie&fyww ? - Так, tak całkiem prosto. Miałeś mało uduchowioną minę, mimo wszystko. Jeszcze powtórzmy jednak. Nas nie będzie i twoje zdjęcie zostanie, chcesz ludziom dać tak właśnie uśmiechnięty niepoważnie, prawdziwy twórca. Tak, teraz jest bardzo dobrze. A może ja ci zrobię dwa portrety? Jeden będzie taki od dołu bardzo poważny i dostojny. Ale tu świeci się flesz - to bardzo * Wypowiedzi Zofii Rydet ze ścieżki dźwiękowej filmu M e j t o ń Рофаггголл //мхЫыслдлд #yd« AD. /Р<9Р. Reż. Andrzej Różycki; Operator: Stefan Nitosławski; Montaż: Jolanta Kopania; Kierownik produkcji: Zdzisław Przydonik; Opraco­ wanie muzyczne: Zofia Kucharska-Kowalik; Redakcja programowa: Teresa Oziemska; Produkcja: Wytwórnia Filmów Oświatowych, Łódź, 1990 r. Taśma 35 mm, czarno-biata, czas trwania filmu 28 min. Nagrody: Brązowy Smok - Kraków V I 1990 r. X X V I I Między­ narodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych; Grand Prix - „Biała K o b r a " , ! Festiwal Mediów pod hasłem: „Człowiek w zagrożeniu", Łódź, 27 X 1990 r. Grand Prix - „Cinema du Reel", 13 Festiwal International de Films Ethnographiques et sociologiques - Centre Georges Pompidou. Paryż. III 1991 г. czoMOjc ćWetic/z niedobrze. Так, ja muszę, niestety, aż klęknąć przed tobą całkiem na dole, tutaj, tak. A co mam z re&om; zrooic? Ręce trzymaj tak, jak trzymałeś. Nie, tak niedobrze, złożyć ręce, złożyć, to zanadto, tak tylko razem, razem, troszeczkę wyżej ręce, troszeczkę wyżej, no nie! Ja chcę ręce mieć, jedna i druga musi być razem, bardziej tak tylko troszeczkę do góry, bo ja mam je bardzo duże na przodzie, a nie mam ciebie. O, teraz jest dobrze. Chociaż nie bardzo. To bardzo trudno, to od dołu jest trudniejsze. Złóż ręce tak, zaraz się wywrócę. Tak, ale troszeczkę podciągnij je do góry. Zdajesz sobie sprawę z tego, że to nie jest zabawa, tylko jakaś wielka prawda. Tak. Bardzo dobrze. Co uśmiechasz się głupio, przepraszam, ale żadne uśmiechy, żadne uśmiechy. Musisz sobie zdawać sprawę z tego, że to jest ważna chwila, że zostałeś uwieczniony, że będziesz pokazywany w różnych krajach świata itd. Ak rrofZćczAce л;е można л'е шт;есмла_с? Nie, żadne uśmiechy, żadne uśmiechy. Bardzo powoz/Hf? Bardzo poważnie, jak najbardziej poważnie, jak najbardziej poważnie. Musisz sobie zdawać z tego sprawę, że ci robię to zdjęcie, które jest nie byle jakim zdjęciem, że zatrzymuję twoją jaźń po prostu. Jest to coś ważniejszego, ponieważ patrzysz się na mnie, to ta dusza po prostu tak jakby wychodziła. To jest może złe powiedzenie, ale wiem, że jak ja chodziłam na te kursy, to mi właśnie mówiono, że właściwie to, co w człowieku jest, to się ukazuje przez oczy głównie. Dlatego też patrzę się na ciebie, prawda? I w ten sposób cię zaczarowuję... [Napisy tytułowe filmu] [CmcMfarzj: Mój kasztan mnie tak chroni tutaj. On wpraw­ dzie bardzo zaśmieca, ale to jest takie bardzo piękne właśnie, takie jakieś... Ja bardzo, zresztą lubię kasztan... Miejsce sobie wybrałam takie, wydawało mi się, że to będzie najładniejsze właśnie tutaj, na końcu cmentarza. Swoje drzewo, swoje ptaki i swoi najbliżsi, których kochałam. Tak, że kawałek tej Rabki mam, kawałek tych gór. Pierwsza jest matka, potem ojciec, a na końcu jest brat... a potem idę ja. Ojciec umarł na pogrzebie matki, ja miałam równocześnie dwa pogrzeby, znaczy w momencie, kiedy matkę wkładali do grobu, do ziemi, w tym samym momencie mi ojciec umarł. Ja w swojej nieskończoności dróg między innymi do tego doszłam, że po śmierci te drzewa mijają, wchodzisz w niebyt i nagle ukazuje się między tymi drzewami maleńkie światło 7¿U �jasne. To jasne światełko się zaczyna rozszerzać, ana samym końcu jest głowa Chrystusa. Ja sobie to tak uzmysłowiłam. Właśnie tak powinno być, jeśli się wierzy w coś. A wydaje mi się, że tylko wiara pomaga, żeby człowiek się zupełnie nie zapadł, ona w najcięższych chwilach jest bardzo potrzebna. Ogromnie potrzebna. Ja wciąż uważam, że wielką zaletą fotografii jest to, że ona do pewnego stopnia przedłuża życie, że ona jest jakby taką jedyną bronią, która może coś zatrzymać z tego, co mija bezpowrotnie. Tylko fotografia może zatrzymać, nic więcej. No film, ale film to jest to samo - fotografia. Praktycznie jestem na tym progu, stoję, już mam odejść. Wobec tego jest to problem, który wciąż mnie w jakiś sposób przytłacza. Bo właściwie to śmieszne - ja się nie boję tej śmierci. Ja tylko bym chciała żeby ona jeszcze odeszła, że ja tyle rzeczy mam do zrobienia. To jest ważne. Nie to, że się boję, jak to będzie za tymi drzwiami. Nie wiem, jak będzie... Robiłam tysiące zdjęć, przecież tych filmów mam tyle. Inni będą je oglądali i będą mówić: co ta idiotka tyle porobiła, po co ona zrobiła to czy tamto, stary but czy wyrzucony, albo koszulę, co wisiała tam na tym, aja to mam do swoich cykli różnych. Wiesz, ta koszula, co wisiała na płocie, była właśnie do tego cyklu wyrzuconych martwych rzeczy. Świat, który umiera, bo wszystko umiera. Nie tylko umrzesz ty, nie tylko ja umrę, ale umiera wszystko razem... Ja bez fotografii nie mogę już żyć. Dlatego, że niczego innego więcej nie mam, tylko ją. Tylko tę fotografię. Jest to w tej chwili największa moja pasja, największa moja miłość, no, największe wszystko to, co mam. Wtedy, kiedy jestem ciężko chora i źle się czuję, to idę do ciemni i wszystko przechodzi... Zaczęłam ci mówić, że mam przygotowaną w negatywach wystawę, która was najbardziej zdziwi, powiedz- zwariowała zupełnie, po co ona to robi, tzw. inwentaryzację krajobrazu, właściwie krajobrazu normalnie nie robię, niemniej przez pewien czas zaczęłam robić krajobraz inaczej. 7&? To znaczy właśnie jako inwentaryzację. Ziemia - ale ziemie wszystkie są zrobione w ten sposób jak moje drogi, tzn. jakby faktura tej ziemi, i te faktury okazały się cudowne, różnego rodzaju, bo i były różne, z kwiatkami i różne ze śniegiem, a niebo znowu robiłam w ten sposób, że maleńki najwyżej brzeżek tylko ziemi, prawic że nic. Nato­ miast te różne konfiguracje i różnego rodzaju zachody słońca, chmury itp. (...) więc będzie tak: same ziemie, potem będą same nieba, potem drzewa. Jest to cała taka książeczka, w każdym razie w takim zeszycie spisane całe masy różnych tytułów, takich, które chciałabym zrobić, które mogłabym zrobić. Nigdy z tego nic nie zrobię przypuszczalnie. * Początkiem „zapisu socjologicznego" jest Podhale. Pod­ hale dlatego, że mieszkam tutaj od lat, znaczy od końca wojny. Jakeśmy uciekali, tośmy się tutaj osadzili, cała rodzina. Poza tym brat fotografował, też bardzo dużo tego Podhala, tysiące tych typów różnych. Jeździliśmy na różne jarmarki itd., więc ja tym Podhalem byłam zafascynowana. Jest to zupełnie inny... inni ludzie aniżeli w całej Polsce. Są to ludzie o bardzo wielkich ambicjach... Góral jest dumny z tego, że jest góralem. Oni tam mają bardzo charakterystycz­ ne twarze, bardzo ładne twarze. Bo np. w Rzeszowskiem czy gdzie indziej bardzo dużo brzydkich twarzy, takich nic nie wyrażających. A tutaj nic, tu nawet jeżeli baba jest stara, czy chłop jest stary, to ma jednak tak piękne rysy i tak piękną twarz, że zawsze podobają mi się. Więc początkiem było Podhale. * Dzień dobry panu, a pięknie! Cała chatka drewniana. Ślicznie, zrobimy panu tu zdjęcie. А/е _/a Wf'gm, czy /a Mg Zgodzę ла fo? Pan jest taki ładny, że pan musi się zgodzić. ,S%ad /?ал; w/e, z'g ya yejf fab' a/6a ГаЛз7 Л może л(7 A siadać, siadać tak ładnie. �Уд se musze papierosa... Nie, nie, ... z tym papierosem bardzo dobrze będzie. Do góry głowa, coja będę miała tylko samą czapkę? E, to tak nie chcę. Troszeczkę głowę do góry. Na tym miejscu, tutaj tak, ja ustawię aparat. Już jest gotowy. Ślicznie pan wygląda, jeszcze panu portret zrobię, dobrze, tak od dołu. Klęknę przed panem. Klęknę przed panem, pan sobie wyobraża, ja będę klękała przed panem. I zrobię panu portret, taki jest pan śliczny. Pan pięknie mówi, właśnie tak prawdziwie po góralsku. Oy frzewúz&i тощ ouf&ówш т о т Kup mi jfaro, 60 Jig gMiwom A/e fig nie 6q/cie ром/... Ślicznie będzie razem z wszystkimi obrazami. To potem pójdzie do Ojca Św. Do Ojca Świętego pójdzie to... [Я060.]: gfowg. Dotrze, dotrze, o/e wiedzą cAitrfecztg wezwę мо Inną chusteczkę? /ллц, úwq. No to niech sobie pani weźmie inną chusteczkę. A taką piękną chusteczkę pani bierze. To dobrze. Tak, teraz ślicznie, bardzo pięknie. Bardzo ładnie teraz pani wygląda, teraz jest dobrze. Teraz dopiero widzę całą chatę razem z tym zegarem, razem z tym wszystkim. Teraz jeszcze żeby pani siadła w drugim miejscu, tutaj. Tak i tu siąść na łóżku. O świetnie, ślicznie to wygląda. * Mam stałą swoją manierę wchodzenia do domu. Polega to na tym, że najpierw pukam. Wydaje mi się, że to bardzo ważne, bo wtedy jest tak, jakbym pytała się o zezwolenie i w tym momencie jeżeli wchodzę, pierwsze, co robię-podaję rękę. To jest też bardzo ważny moment. Ten człowiek, jak ja mu podam rękę, to on wie, że jestem jego jakimś przyjacielem i od razu z miejsca patrzę na wnętrze i widzę coś, co mnie w jakiś sposób emocjonuje. To może być kompletny kicz. I od razu mówię: o jakie to pan ma ładne! Tak. Każdy człowiek lubi, żeby mu powiedzieć, że on jest ładny, czy coś jest ładnego. Ja mówię - ja pani zaraz tu zrobię zdjęcie - nie, nie, bo ja jestem nie ubrana... Nie szkodzi... nie szkodzi! To nic, że nie ubrana, to takie śliczne, o jakie piękne, gdzie pani to robiła? itd. - zgaduję. A ona nawet nie wie, kiedy bez butów jest, nie ubrana ładnie i siada. Ja jej każę całkiem sztywno siedzieć naprzeciwko mnie. By to wyglądało dobrze, by wyglądało jednakowo. Żeby wszyscy byli jednakowi. Oni siedzą tacy niby sztywni bardzo, ale mi się wydaje, że jednak dla nich to jest bardzo ważny moment. * Początkowo wydawało mi się, że jeżeli robię te wnętrza, to właściwie taką pewną dokumentację tylko robię, a potem... Potem przekonałam się, żc jest to właściwie kwestia niemal mojego życia, żc to zrobiło się pasją taką, że ja nie mogę o niczym innym myśleć, tylko właśnie o tym, jak bym tych ludzi fotografowała. Ja w wieczór jeszcze sobie myślałam o tej parze. Jaka piękna była. Czy piękna? Właściwie oni byli bardzo brzydcy, ale ile tam było siły tego, że oni tyle tych dzieci mieli. Jak oni przedłużali ten ród ludzki i w tej strasznej nędzy, w tym wszystkim, a jednak byli bardzo pogodni. Tam nigdzie nie było widać w tych najbiedniejszych chatach tego narzekania, tego, co mają ludzie, którzy mają wszystko. Wręcz przeciw­ nie, oni są pogodni. Teraz chcę mówić, dlaczego zaczęłam to robić, bo tak sobie myślałam, że właściwie tylko ja jedna im przedłużam życie. Ich już połowy nie ma. Jak teraz chodziłam po Śląsku do tych chat, do domków, to 10, 15 domków przeszłam, a z tych wszystkich zaledwie w pięciu jeszcze ludzie żyją. U mnie oni są na fotografii pokazani i w Paryżu, i w Nowym Jorku, i w Kioto, i w Polsce, i oni są w jakiś sposób wciąż jeszcze żywi... Ja mam poczucie takiego jakby wielkiego zadowolenia, że im przedłużam życie. To, co robię, nie ma jednak nic wspólnego z reportażem, to jest ułożony schemat pewnych rzeczy. Może się za dużo powtarzam? Może powinnam zmienić? Nie wiem, nie wiem, czy warto zmienić czy nie? Tyle rzeczy mam jeszcze do zrobienia. Cały szereg osób uważa, że fotografia nie jest ważna. Wobec tego, jak ktoś umiera z fotografików, to... ja widziałam cztery śmierci fotografików - to się wszystko po nich wyrzuca. Zostawia się 4-5 zdjęć, bo się myśli, że to się da na wystawy. A resztę, wszystko: filmy, wszystko idzie na śmieci. Dlatego ja bardzo jestem przewrażliwiona. Bardzo bym chciała kogoś uczulić ze swoich, wciąż im mówię: może to nieładne słowo, tak jak w ten sposób mówię, ale doszłam do wniosku, że lepiej to tak powiedzieć, że tu są pieniądze w tym. Bo - hm, hm (śmiech) - bo to pamiętajcie, że jak ja umrę, to będzie miało wartość, hm, hm (śmiech). Możecie to sprzedać, nie wyrzucajcie tego wszystkiego. Zasadniczo dużo lepiej, jeżeli ktoś ze mną chodzi. Chcia­ łam zainteresować innych... ale nie mogłam tego zrobić... Została Zosia, która jest bardzo wrażliwa, która od początku tak jak ja malowała. Widziałam, że jest w niej wrażliwość. Zosia nie ma jeszcze takich naleciałości - co to jest pieniądz, wartość tego wszystkiego. Jest jeszcze taka czysta. Więc ja ją mogę tylko uczyć tego piękna. Ja mówię, popatrz przez obiektyw, popatrz jak to wygląda ślicznie. Rzeczywiście, zobaczyła rzeczy zupełnie banalne i tam taka niby-droga, a to nie droga, tylko jakieś faktury się ułożyły bardzo ładne. Zosia w tej chwili jest moją największą miłością. Teraz ta miłość się przesuwa, nawet miłość do własnego dziecka nie jest tak silna, jak do wnuka. Mam ogromny uraz na punkcie śmierci. Ponieważ całą masę osób straciłam w sposób tragiczny, wobec tego ten uraz jest taki silny. A jak ja zrobię dajmy na to taką dokumentację, to ja widzę, że jednak to, co ja zrobiłam, ma bardzo wielką wartość, bo to wszystko ginie. Już nie ma tych chatek, już nie ma tego wszystkiego, co trudno sobie będzie wyobrazić niektórym. To będzie taka, jakby ja wiem... jakby Polska Jagiellonów, czy coś takiego, taka dawna prawda. Już nie­ długo, bo to idzie w strasznym tempie, ogromnym tempie... Bardzo wzruszająca jest historia wioski Maniowy. Chcia­ łam tam jeszcze pojechać i zrobić zdjęcia, pokazać umierają­ cych nie tylko ludzi, ale wieś. To jest wieś, która jest skazana /as �na zagładę, ma być zalana wodą i ludziom kazano się wynosić. Zbudowano dla nich piękne osiedle, gdzie ludzie nie chcą mieszkać, to jest dla nich zupełnie obcy świat, zimny i nieprzyjemny. Część ludzi została w Maniowach i oni się bronią w straszliwy sposób. Jest to bardzo wzruszające dlatego, żc są tam domy, już pozamykane, pozabijane des­ kami i widzi się tak z jednej strony tc domy już opustoszałe, gdzie jest tylko buda psia. drzwi pozamykane, okna zabite, a tutaj nagle ni stąd, ni zowąd znajduje się jeden dom, w którym jest ten człowiek, który jak słyszy ludzi, to zamyka na gwałt drzwi, żeby się tam nie dostać do niego. * W latach siedemdziesiątych robiłam fotomontaże. Miało się to nazywać „Świat uczuć i wyobraźni ".chciałam pokazać świat, który z wszystkich stron nam zagraża i w którym jedyną rzeczą, która nas ratuje, jest miłość. To były bardzo piękne dla mnie lata. Cztery czy pięć lat nad tym pracowałam. To było... każdy obraz był moją własną koncepcją, moimi własnymi myślami. Niektóre rzeczy były lekkie, ale właśnie to, co mi jest bardzo drogie, było trudne, wciąż nic miałam ekspresji tego wszystkiego, co chciałam pokazać w tym obrazie, znaczy takiej ogromnej tragedii z tego, że świat przestaje istnieć, że nam zagraża ze wszystkich stron wojna i cały szereg konflik­ tów, które wtedy były bardzo silne. I wreszcie raz wieczorem ni stąd, ni zowąd wpadłam na po­ mysł zupełnie inny. Wycięłam to w inny sposób, całą głowę, i stało się to, co chciałam. Byłam bardzo szczęśliwa, to było jedno z większych szczęść, powiedziałabym, mojego życia... Nie potrafiłabym już żyć bez fotografii. Wydaje mi się, że to jest celem mojego życia w tej chwili. To, co robię, to cały szereg cykli, a nie poszczególne zdjęcia. To tak jakbym pisała, potrzebuję mieć jakieś słowo i tego słowa nie mam, znajduję słowo albo przecinek, albo nawet kropkę. Wszystkie rzeczy, jakie zrobiłam, są opowieściami o czło­ wieku. D l a mnie fotografia jest przede wszystkim środkiem wyra­ zu, dlatego nigdy nic robię w ten sposób, żc chodzę, biegam i fotografuję. Przedtem wiem, czego j a szukam. To są pewne elementy, jakby l i t e r y , j a k b y słowa, z których później składam całość. Tak było przy wszystkich m o i c h wystawach, że najpierw m i a ł a m ideę, a później s z u k a ł a m . 1 zawsze wydawa­ ło m i się, że język wizualny, język fotografii jest tysiąc razy silniejszy i mocniejszy aniżeli słowa. Jeśli r o b i ł a m np. „ Ś w i a t uczuć i wyobraźni", to m i chodziło nic o pokazanie piękna macierzyństwa jako takiego, tylko pokazanie l e g o , ż c w t y m świecie, który nam ze wszystkich stron zagraża, jedyną rzeczą, która jest - to miłość m a t k i , miłość w ogóle do drugiego człowieka. Robię t o , co czuję, co myślę, pewnie że z m i e n i a m pewne środki wyrazu, to jest zupełnie jasne, a czy to jest sposób taki czy inny, zupełnie m i na tym n i c zależy, żeby m i m ó w i l i , żcja jestem w awangardzie. Do tej pory właściwie nigdy nic zrobiłam wielkiej wystawy zapisu socjologicznego. M i a ł a m j ą robić w 8 1 roku, m i a k i m mieć na to Zachętę, ale ponieważ wyskoczyła cala nasza wojna, powiedziałam, żc dziękuję bardzo, ale niestety n i c mogę zrobić tej wystawy, i odmówiłam. I to się zrobiło dobrze, bo dzięki temu przedłużyło m i się, zebrałam więcej m a t e r i a ł u , zaczęło m i się to poszerzać, bo l a m są nie tylko ludzie, ale cała masa jeszcze innej dokumentacji. Po pierwsze, robię domy na zewnątrz, robię cały szereg szczegółów w takich domach... Wiesz, niektóre rzeczy są kapitalne, śmieszne itp., ale to wszystko mówi o człowieku. Sprzęty, wszystkie rzeczy, które go otaczają, mówią o n i m , o jego charakterze w jakimś sensie. Nieraz jest tak. żc ja zrobię tylko parę domów, ho jest tam ciekawie, ktoś zaczyna m i opowiadać h i s t o r i ę swojego życia, jego ustosunkowanie się do problemów, to m n i e bardzo dużo uczy. Byłam w najbardziej biednej chatce, w Rzeszowskiem, w której waliły się kompletnie ściany, deszcz przeciekał, b o akurat padało, światła w o g ó l e nie było, podłoga t y l k o taka dawniejsza, lepianka zupełnie bez niczego, babka nie mogła �chodzić, tylko tak przesuwała się naokoło, łoże było tylko ze słomą, a ona taka pogodna! Pytam się, jak ona tu żyje, w jaki sposób, - No, są dobrzy ludzie, to od czasu do czasu coś przyniosą, jakoś tak żyję, to nie szkodzi, że tak jest, ale za to, co ja będę miała potem, jak mi Pan Bóg to wynagrodzi. Jaka piękna fotografia! Była tak pogodna i taka miła, mimo tej całej strasznej nędzy. Problem śmierci jest dla mnie bardzo ważny, te stare babki, które wcale się nic boją śmierci, które żyją w największej nędzy i czekają tylko tego momentu, kiedy przejdą, i twierdzą, że za to ciężkie życie, które miały, będą nagrodzone w przy­ szłości. Dzieciństwo moje było bardzo piękne, bardzo dobre. Ojciec był bogaty, mieliśmy wszystko, co trzeba było, matka nic pracowała, służby było dużo. A polem zaczęła się cała tragedia, prawda, więc... te... pierwsze drogi są takie proste, autostrady ładne, gładkie itd. Nie ma żadnych krzyży, nic ma nic. A dopiero potem zaczyna się wojna, zaczyna się pierwszy krzyż wielki, zaczynają się wyżłobienia różnego rodzaju. I szukałam różnych takich właśnie... na drodze znaków, które by mi coś mówiły. Zgubionego jakiegoś buta, który coś mi mówił. To były dwa lata... dwa lata pracy zasadniczo nieskończonych takich dróg. A potem były te... te znaki, które były dla mnie trudne, bo nic wiedziałam, jak... jak te znaki pokazać. Bo to mało, że są drogi życiowe, ale każdy z nas ma różnego rodzaju znaki, to jest i religia, i pewne dawne przyzwyczajenia czy może nawet pozostałości rodzinne ja­ kieś..., które kierują naszym życiem... Tc drogi... te znaki chciałam robić... bo one były z jednej strony odczytane, a równocześnie, żeby było coś takiego... tajemniczego. Jest znak, ale nie wiadomo właściwie jaki, jaki len znak, dokąd to życie ma iść. Ja w swojej nieskończoności dróg do tego doszłam, żc do śmierci... już jak jest ta śmierć, tc drzewa mijają, już wchodzisz w ten niebyt. 1 nagle ukazuje się między tymi drzewami maleńkie światełko jasne. To jasne światełko się zaczyna rozszerzać, na samym końcu jest głowa Chrystusa. To tak powinno być, jeżeli się wierzy w coś, a wydaje mi się, że tylko wiara pomaga żeby człowiek się zupełnie nie zapadł. Ona w najcięższych chwilach jest bardzo potrzebna, ogromnie potrzebna jest. Wydaje mi się, że o tym się rozmawia dopiero wtedy, kiedy się jest naprawdę przy końcu życia. Ponieważ ja już jestem przy tym końcu życia, to jest to bardzo ciężkie, powiedzenie drugiemu człowiekowi,jak to jest, kiedy się kończy to życic... jak krótkie jest to życie. One tutaj stojąc, rozmyślają nad życiem każdego człowieka (...) Trzeba myśleć, żeby nie stracić niepotrzebnie czasu, który ucieka niemiłosiernie. Ja już jestem przy tej drugiej stronie życia... Człowiek powinien wiedzieć o tym, żc ma życic ograniczone. Wobec lego musi się liczyć z każdą godziną, z każdym dniem, bo każdy dzień stracony jest właściwie bezcenny. Ja teraz, jak mam taki dzień stracony, jak siedzę, jak nic nie zrobię, to mam bardzo silne poczucie tych niewielu dni, które są przede mną. Chciałabym zrobić jeszcze jedną wystawę, wystawę, nad którą pracuję już od paru lat i która jest na razie tylko zamierzeniem. (...) To będzie cały szereg drzwi. Takich jak te drzwi czy tamte drzwi, wielkości normalnej. Będzie się wchodziło najpierw przez drzwi do korytarzy, a tam znowu będą korytarze. I znów trzeba będzie wchodzić do następnych drzwi i wciąż nie będzie końca tych drzwi. Potem dopiero będą zamknięcia, kłódki wielkie, wiszące, które trzeba rozbić, żeby się dostać tam. Jest to wszystko przenośnią, metaforą życia po życiu i śmierci. Jak by to było duże, można sobie wyobrazić. Teraz mamy to metrowe, wchodzi się do tego i tam jest dalszy korytarz i znowu są nowe... nowe bramy i znowu korytarze, takie zagmatwane bardzo. Mam zrobione takie zdjęcia długich korytarzy w biurowcach, gdzie jest mnóstwo drzwi. I tędy. i tędy, i tędy... właściwie jedna pusta droga. To też będzie w jednym z tych okien. No i tc różne przenośnie... jak np. te kłódki pozamykane. Całość ma być przenośnią odchodzenia, kończenia życia i równocześnie przechodzenia na drugą stronę. Każdy z nas myśli wciąż, bez przerwy o śmierci i o od­ chodzeniu. To wszystko jest dopiero przygotowywanie. Kiedy zabiorę się do tego, to jeszcze nie jestem pewna. 7Д7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af39aa37cb15d941f1329995e54d8ea8.pdf 816cefeffc9afcc1ea231d555499764e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna kultura ludowa wesele komunikacja niewerbalna gest Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1671 Title A name given to the resource Niewerbalne komunikowanie się w obrzędzie weselnym w polskiej kulturze ludowej XIX w. / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.33-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piątkowski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN Lud, 0076-1435 t. 65, 1'!lJ81 KRZYSZTOF PIĄT1KOW6KI NIEWERBA!IJNE KOMUNIKOWANIE SIĘ W OBRZĘDZIE WESELNYM W POLSKIEJ KULTURZE XIX iW. PODSTAWY ANALI,ZY PRAGMATYCZNEJ <PEiRJSPlEKTYWiA KOiNLUiNI:KiACY L UDOWEJ JNA Struktura i forma obrzędu mają charakter środka koml1nikolwania się. Z punktu widzenia teorii semiotycznej obrzęd jest tekstem 1, cechuje go stałe ufoTmowanie, a następnie wyra:żJe!liew określonych sekwencjach znaków. StanQ\wi zorganiJz.owaną w,ewnętrznie strukturę, spełniającą okreś}one funJkcje społeczne. Proces komunika'Cyjny generowany przez obrzęd powinien być wyjściową pod:s'tawąempiryczną 2. :Zatem pod:stawowa rola funkcji selllllotY'czllejmożliwa jest tylko na płaszczyźnie metodologicznej, gdzie konstrukcje sekwencji znakowych są wyz.nacznikami procesów komunika,cyjnY1Chw kulturze. Analiza s,emiotyc~na jest trój aspektowa 3. Aspekt syntalktyczny analiJzy odnosi się do wewnętrznej budowy tekstu celem odkrycia .reguł następstwa czy przemienności zna'ków w określonych systJema'ch semiotycznych, k,tórych tekst jest realizacją. Analiza semantyczna skierowana jest na znaczenia i dotyczy zna:ków tworzących tekst oraz ich pozatekstowych desygnatów. Rezultaitem Itego jest odpowiednie kształt'owanie modelu świata, gdzie interpretacją teikstu jest stosunek tego t~tu do mode'lu wlata 4.. 1 P,or. A. Zal1JilznJi'ak, w. TiOIpOOOlW, O możŁiwośCŻ'aC'h strukturaLn.oSemiotyka kuLt'ury, WalDSlZalw.a 119177, s. 70 - 72; S. ZóŁkJi!e1W1sk'i, O tal"tu,sk,iej szkol,e semŹJOtykli, uw:) K:wl.tura, socjolo9£a, semiotyka Literacka, WalnSlZJa'Wa l:9G9', s. 565. 2 pO!!'. A. K1oslkoWiSlm, SpoŁeczna sytuacja k<>rwu:n.ikowania, "S'Wdia Soc;jol,og~Dzille" Hl,N, nr 4, s. L13 - 129, PJroces '!~:<olm\Hl!iJka'cyjny Irooumiem ja'ko S'WO'isltą relację procesÓIW ,zn.(ll~()(WYiCh, ujffiO\Waną na pOIZliJoomieponaldjęzytkowelj wymiany ml<lozeń. -typologicznych B badań liwaJI1O'w, W. semiotycznych, S. ZÓbk1iJElWlSl]{!i,O tart.w.;kliJej (IW:) ... , QIP. edit., s. 603. 4 A. Za[li:zJniaik, W. ]iwanOiw, W. TIOipOTiO'W. O możliwościach J. Lo/tIman, O mietajazykie t'żpolog'ŹCzesloic'1t opLs,amj kul·tury, kowym sisHemam, t. 4, TaTtu 100!}. 3 "Lud" - .tom 65 ... , O'p. 0i1t., s. 67; ~w:) Trud y po zna- �34 KlRAZYiSZTOF PIĄ TK01WSiKl Analiza ipI1agmatycZinaordnrosisię do stosunku nadawców i odbiorców znaków do tekstu, który jest realizacją tych znaków (systemów znaków). Obejmuj'e więc sytuację zaistniałą między użytkownilkami zIfaków pod.czas komunik<:lcji symboEcznej, przedstawia społeczne funkcje tekstów, a więc społeczne uwa!l"unllrowania tego, o czym tekst (tu: obrzęd) mówi. Analizę semiotyczną w tych trzech alSpekta'ch można przeprowadzać: (A) jednopozioiillowo lub (B) dwup()ziomowo fi. A. Z wyników przeprowadzenia tylko analizy syntaktycznej i semantycznej wnioskować można {) aspekcie pragmatycznym. Przyjmuje się tu implikację, że jeśli następuje zmiana syntaktyki i semantyki tekstu, to automatycznie zmienia się tak'że pragmatyka: stosunek nada'wców i odbiorców do .teksItu i j,ego funkcji. Elementy syntaktyczne i semantyczne miałyby zatem decydują,ce zna'czenie regulujące sytuację nadawczo-odbiorczą. Taka koncepcj'a, wyrastająca z g,runtu językoznaWlStwa, upodabnia działanie systemów semiotycznych w kulturze do funkcjonowania języka naturalnego 6. Prowadzi to do okr€Ś'lenia statusu nadawców i odhiorców jako faktów wewnątnrtekstowych 7. Sądzę, że oWtakim zakresie wykorzystują metodę semioty,czną nowsze prace strulkturalistyczne w etnografii polskiej 8. B. Dwupoziomowa analiza 9 prowadzi do odrębnośoCi analizy pragmatycznej, do!konYlwanej na innym, pozatekstowym poziomie. Obejnwje się wówc7Jas całość pewnego procesu komunika'cyj,nego, określa determinanty aspektów :pTugmatycznych w sytuacji komunikacyjnej, odwołując się talkże do pozasystemowych relacj'i i elementów. Anailiza ta wskazuje, jak komun]kacja wpływa na :zJachowania lud~ie w ,procesie semiozy (na sprzężone zle sobą zachowania nadawców i odbiprców). Wstępnie trzeba jednak zrekonstruować społeczną sytuację komunikacyjną, w której określony te~st funkcjonuje. / 5 iP,or. S. ZółJkJi'ElWiskli,Niektóre probltemy semiotyki kultury, (w:) KuLtura, socjologia, semiotyka l.iteracka, alP. Ciiit.,s. 63~l. e iP,or. J. Leitman, B. Ui~pi,eńsk!i, O semiotycznym mechanizmie k'llUwry, (w:); Semiotyka kuLtury, op. CliIt.,s. 147 - 1(70. 7 S. ZółlkD.'elwslk!i, Niektór,e ... ,up.edIt., s. 639. 8 Nip. L. S'boonrrna, Mag,w dz,ż,swj" oz. 1, "Po}sllm SZitJulk:a LmidOlw.a" 1978, nr 3 - 4; c.z. 2, "BolS/ka SZ'tulk<t Ludowa" Hl!7l9, nr 4, s. UlG - 204. POSIZJUlkJilwanie SltI!U!kItJu1l" '0<1'gan'i!2JująlcY'Clhmy'ślenie miltY'C=e !!la mait:€II\iale tekSItów 1"eaJiI1Ju.jący.dh Tóżne systemy s,emjOitYaZJne pricxwaidaJi do 'kO'IllSltait'a'Cji,ile tekst zawiera daJne o 'WelWnątmzJtelks.towy:mokTelŚle1n:iu wil'tua[ne<go nadawcy i odmo'Dcy. (Od(powu:eidniejis:ze w tym prrzypadku wydaje się rorzróżnienie J. LOItmana: ad.resant - adresa!t). Regulacyjne .działa!!lJi,e zals'aJd oikJreŚi1ający<c:h aSlPeIkft JSerrnanJtj"Cl~ny obejn1lU}e wirlt'U'aa,nego odbimcę iokJr'eś!a l'zecrzyrwilSltego aidDElsaita diziala.jąlcleigO "wEld~ug pra:wiJdŁOIwYClh reguł". 9 Oba typy ana:Lilz. przyjmują r6ime l1OI7Jullllienie 'kJulltiuiI"Y.W piwWlSiZy:m pl1Zy,padIDu (A) jaJko zbiór fIulll!kJcji, w dJro@inn (H) jajko 7Jbiór Jt:~ó!w (!wZJróżl1Iienie J. LQJtmC\Jna). �Nie-werbalne /vomuruiJw,wa,1lde się w obrzędzie weselnym 35 Sytucję komunikacyjną określa się dwutOlI'owo: poprzez Jej wpły!W na sprzężone .zwrotnie .zachowania nadalWCów i odbiorców,' a także poprzez jej oddziaływa:nie na wybwaa:zan'ie i realizację sekwencji znaków, co można zauważyć w zróżnicowaniu tekstów (np. obrzędów). Obrzęd Iweselny dotycży zmiany stanu .społecznego i ma pierwszoplanowe odniesienia o charakterze spole.cz:no':kuHurO'wymi normatY1Wnyrrn10. Jest to ciąg rytuałów ewokujących znaczenia, twOlrzący całość wie'lotreściowego komunilkatu. Poprzeż ujawnianie się z.naczeniowości Jwykazuje wieloraikie powiązania .o charakterze społecznym. Po pierwsze przez sym'bo:liczne wzory specjalni,e uroczyś'cie podkreśla istniejące w grupie normy i wartości, a po drugie - poprzez swo'islteodniesienia znaczeniowej strony wzorólwzachowań implikuje łączność z calością kultury i poddaje się wierze autorytetu społeczności. Oczywiście zaznac:zionyjest także stosunek do ideologii grupy, ws:zak rytuały UJczestnicz,ąw ludzkim poszukiwaniu wyobrażeń i orientacji 11. W zrytuahzowanych obrzędach wzory zachowań mają charaktJer uniwersalny, w sensie uświadomienia są obwarte, tzn. mogą być przez ludzi zwerbaliZOlwane i odniesione do pewnych war,to,ści. Ogólność tego zdania dylktuje. fakt, że obyczajowo kształtowane zachowania ulegają fOiTmalizacji (rytualizacji), a ,,'wymagania" formy nie tworzą do k.ońca przejrzystych, w sensie znaczeniowym, treści. Powiedziałbym: forma posiada skłonność do "upięlks:zianiasię", w21bogacania w s;woim rozwoju 12. Wzory kulturowe mają ni€iwąttpliwie sta,bilizacyjny wpływ na formę o·bTzędu. W procesach komunikacyjny.ch o charakterze symbolicznym istnieje zasadniczo możliwość ni.e poddania się wpływowi przekazów (np. przez ucieczkę do zachowań zewnętrrznych), możliwa tu Jest ta!tże .pewna dowolność interpretacji. W komunikacyjnym przesłaniu obrzędu wygląda to swoiście; podstawoIWYzalkr,essemantyczny symboliki jest przez wszyslukkh uczestników wydarzenia dobr:ze znany, treść i przebieg akcji rów10 OdnieSlienia mitY'czme ,i I'e'lJilgijne (maigUlClZme)są ,w ohrQ:~dzie weS'e'1nym ra'czej .dru'gloI1zędne; oidlwr'Olt'l1ii'ejest w pI1ZYlpatd!k1llnp. 'obI'zęKió'.w do'roc~nyc.h. Odnies,ieIl!ia mi/tyczne i mag1Vczne doltylcQ:ą ralClzej 7Jwj'lclZa'jów we'S'e1Jnydh, azwła'S:zcza różnonodnY'cih wieI1zeń, jaik1ie wtedy flUnJkCjOll1iUją.lic,h zróŻinic.ol\Ma'Iliiel'elgliona:1ne jeslt wyraźne, lecz metlotda semiOltY'C=o-.sltirlUlktlUra~na daje ,tu:taj olbieoo'ją·ce 'f'ezu,Haty. 2'JwłaSZlcza arna!liizy seana,l1ItyclZJne pI'ClWaidizące do uogó1lnilają'cydh myślerui·e regluł pon.aJdsY"',temCIWYlcih;wj'lk<mlysltuje się opolZYlcj,e binaIT'n.e do tWlCJlmeTIJiatYiPolog~i sema!l1tYM, np. mlitów, ffilalgUi A.n:ailLiJz.apr.aJglmaltytC'zna wychodi1Ji z innycih założeń. Zob .. L. St'lJl!Thl11a, M C1>gia"', op. 00., oz. 1 i 2. 11 S. Langer, Nowy Se%S filozofii, Wall'ls.7JaIW.a19'7\6, s. 246. 12 Jedno.etześ.nIi.e am.aiJJiJzysymbOl1ic:znej sfery Jrol:tiU'1'YU'wYlcliaittn,iająWliel1Cl1Wamsittwo-· wy chalraJk1t'er sylffibol1Ji,i'Ch polWliąrzanlita z różnyrrni p(llzi,ornami .kuLtury. Por. M. E1ia-de, Sacrum, mit, historia, W<arisrz;alWa19'714. �KfRZYSZ'I10F 36 PIĄ TKjOWs.KJ1 'llież. 'Zjawisko indyw~dua1nej interpretacji niejaJko zawarte jest w \Społecznie wstalOiIlejreg'zegez.ie.Wpływowi komunikowania symbolicznego poddają się wszyscy, bowiem ono albo potwierdza więź z tradycją i pozyty1wny stoswn€lk do autocy.teltu grupy, lub też - poprzez pośrednictwo i celeibra,cjęsymboliki -odnosi się do ideologii społeczności. Bezpośredni, symultank~ny korutakt ucZ€stników obrzędu, a także dokonany rozdział ról, s1Jwarz'aspecja1ną więź między uczesitn!ikami; więź, która nie potrzebuje realnego spełJnienia, bowiem jest odzwierciedlana. R:wczywistość społeczna splata się jakby z abstrakcją wyrażaną przez znacz~!llia. W organmcji obrzędu mamy do czynienia z uporządkowaną (celową) działalnością grupową o cecha'ch pokazowych ~wid()lwiskowych), gdzie część uczestników pełni rolę drama,tyczną (nadalWICY), a część - stymulującą (publiczność - od:biO'DCY). Aikcję akreśla scenariusz 13. Obrzędy o odniesieniach społocmych, jak Ilip. wesele ludowe 14, skierowane są na "ze'wnątrz" w sposób spektakularny. Już w okiresie międzywojennym C. Baudouin de COiU!rtenay-Jędr~e:jewiczowa15 inlteresolwała się formą, w jakiej przejawiają się obrzędy. Dążyła do w)'lchwycenia roli poszczególnych elementów obrzędu weselnego Jako twor;zyrwa dramatycznego oraz do ustalenia i'ch stosunku do icałok5ztałtu :strUlktury ill5cenizacyj.nej tego obrzędu. Wesele ludO'Wlema, w jej mniemaniu, fQiTmędrama,tyczną (szereg scen splecionych w całość, opartą a pewną logi'kę a!rtystyczną), któna jest wyoibr,a'żeniempewnej I(oibrzędowej)treści. Określając c h a rak t e (f komunika'cH występującej w obrzędzie można posłiużyć się usrtaleniami E. Rogersa i F. Shoemakera dotyczącymi kanałów· intenperslQnalnych w procesie komuni'klQwania się 16. Przepływ przelkazu jest tu dWuJkierun!kowy,komun1kowanie się przebiega w sytuacji face to face. Rozmiar sprzężenia zwrotnego między nadawcami i odbiorcami, możliwego do oS'iąg,nięcia (czyli możliwość stymula,cji wzajemnej zachowań), j.es,tduża. Znacz'na jest również możEwość przezwyciężenia procesów selekJtywnych - czyli zachJowań komuniikujących się jednostek. Przedostawanie się inf,ormacji komun~()lwanYrChw ten sposób poza grupę uczestników odbywa się względnie powolnie. Podkreślam 1JU zakres oddziaływania komunikacyjnego pr'zesłania obrzędu - ogranłczony zasadniczo diogrupy lolkalnej 17. Efekt możHwy do osiągnięcia w takim 13 iPlolr. R. Tom;i'c,k,i, Zwyczajle i obrzędy, "Etruo·~ralf'ia Po~,slka" 1~174, z. 2, s. ;,n- - 63. 14 T,ak'ŹJe nIP. wyrz;wOI1i;ny :na looSiiama. IS C. BaulooJwm selnymi, 16 więzi 17 łeczność Za: Wtlno de l,9Q9, GOluJitenay-Jęidmed'elwJi'Coowa, Ze stud,iów .nad ob.rzędami we- s. 2. J. Mikuło'Wski Pomorski, Środki KralkólW 19176, s. 2145. masowego komunikowania a problem . społecznej, GI1U1pę lo'kal<Ilą o Ciha~krt,.ea::ze o.krr-eś1Jaun naJsltęJPUaąJ0o: teryJt()JIii'al1nym 1. Thwala, (o~,am<ilazona wzg1ęid'l1fieiJzollQ1wan.a ,I'<U'c:hHlwfOŚĆi wylIn:i'ama). spo2. P,o- �Niewerbalne się w obrzędzie komunikowanie 37 weselnym procesie polega na formuło'waniu postaw (i ich zmianie) oraz na pewnej regulacji zaistniałych stosunków społecznych. Cechy obrzędu jako Śirodka komuniJkowania się ulkładają się w za'l€Żności od dominującego odniesienia: mityczne, społeczno-normatywne ----_._----- magiczne (religijne) --------_._._------------------'--- cel praktyczny (pragma tyczny) czas linearny nadawca świadomy widownia ocenia krytyka dopuszczana połączenie z Nieobecnym, przywołanie Kosmosu czas symboliczny, cykliczny determinacja działań widownia wierzy krytyka zakazana efekt uczestnictwo kolektywna działalność rytm dramatyczny (naśladownictwo akcji) Bez akcentowania otdnieeień obrzędu, pozostając tylko przy jego oikre_ śleniach forrnailnych 18, nie były1by zauważalne ontologiIczne i dystynktywne różlnice między obr.zędem ainnym:i fQxmami (np. teatr), czy, powiedzmy nawet, sytuacjami potoc~nymi. Cechy znaczące wynilkałY1by w istocie z kontelkstu sY1tua cyjnego;a nie lie stniktury OIbrzędowej19 czy społecznej 20. Nadrzędne znaczenie miałaby wówc'zas konwencja, umowa nadawców i odbiorców. Potwierdzałyby to doświadJczenia Living Theatre, Performance Group, czy La:boratorium Grotowskiego - z przenoszeniem do teatru obrzędu, poprz.ez wyrwanie go ze społeczno-kult\n'owego kontekstu, gd.zie stawał się tea;trem, i odwrotnie - tea,tr p~óbo1 C1mwi'e odrębIJJo,ś<ci w SI1;iOOU'ruku do grulP sąJSli€ldllli~dh. 3. FuIJJkicijonal1na o.vg,a'DliJzacja Slpał€lerlina. 4. GralIJJiIce p0,clstJalWlOlWYiClhitntare'sów, baIZa maltarUaJino-ellwnomiJClzna. 5. WiSjpÓInota psytCihiii01Jna. 6. Wlspó~lDa baa;a s)'lIDlb01liJoina - IDO<IlItatklty beiz!pośrednlie. DOibroWlOlls'Jci, St'Udia nad życ'iem społecznym i kulturą, Wracław no; K. ZiaJwliJsbCJM'li,ccz;-AdamSka,Gro'11Jice i horyzonty bada.ń kultury K. - w.<lJI'\~alw:a Hl176, s. 240 - 249; PloT. 109166, s. 76wS'i w Pol<sce, S. Crz.a'nnowsk1i, Podwż.e r'UJChu chtopsk'iego, (w:) Dzieła, t. 2, s. 167. - 1186. 18 19 R. A. zmiany TO/lTIlildki, Zwyc2JC1j,e... , ClIP. Clilt., s. 5'f/ - 63. ~Ultmreoa-iP,odma'l'OIWIa, zwyczajów dotyczących L. Sto~TIlrrlia, małżeństwa. Struktury "Ebnograd'ua eIeme,ntarne PiolLs:ka" i współczesne 1007" z. l, s. 81- -89. 20 A. R:aJddiffe-BrotWln ,tJw:i€llld!zJi, że rnożJ'~wa clio p<)7JI1ania, dOltmzeć do niej ohQIWań ludzlkJiioh. J,asrt; to trwałe s:1;mulk'twra społeazna moż:na me upo,m<j,dlkJo.W1an,ie jednolS<tak w społeICzJny'clh, delbermli.ntOlwanY1ch (lkoml1;lr,olI01wany'Cih i oklreś~any,ch) jako Slpol'ElCrlil1li'e u5lta'!1JOIwiiO'ne IlJOIflffiy liUb w.wry zachiQlWań. A. Method in SociaŁ Anthropology, jest belZ1IXJtŚred,niJo p'oŚiI'edni1o POlpr7;elZ ohs.er.wowame CihliJcago, London, 19618, s. 1'7,7. obrębie za- s!toSiUIlIkóJW priLeiZ insitytulcje, Radic1fufife-Bl'olWn, �38 KRZYiSZ'l'OF prĄ 'DKOWSiKI wano "wrócić" do. obrzędJ21. Mia~by zatem rację R. Schechner, mówiąc o obrzędzie nie jako rycie mitycznym, czy społecznym - ale. racze'j "ekologicznym" 22. Taka pe!I'spektywa slpojrzen'ia prowadziłaby do olkreślenia polaryzują'cychten!dencjicharaikteryzowania :obrzędu: A) 'pragmatycznego (dydalktycznego) charak.'beru obrzędu, B) ludycznej charakterystyki. Oś między A i B mogłaiby być punktem wyjś'Cia do badań nad zmianami formy obrzędu na płas2lczyźnie synchronkznej i dia'chronicznej. TRADYCYJNY MODEL KOMUNIKOWANIA SIĘ Zjawisko kulJturowe staje się tradycją 23, gdy znajdzie odzwierciedlenie w świadomości grupy (wtlwoczy się jego stereotyp). Tradycja przeto nie obejmuje wszystJkich el'ementów kultury przes:złości, lecz niektóre tylko, te, co do których w społeczności zachodzi warltościowanie. Dokonują się 1mw plasiZ'Czyinie diachr0'I11cznej procesy selelkcji ~ obi€k'tywiza~ cji 24.Jest 'to zatem zjawi:sikodynamkzne: kumulu'je się, ulega przeIkształceniom. Istotę trady,cji IW kulturZie ludowej podkreślał S. Czarnowski: . "Tradyt:jonalizm 'chłopski nie na itym !pOlega,hy wszysbko, co jest w kulturze ludowej, odz,iedziczoneZ/Os.tało od ;pra:wieków, ale na tym, że ws·zystkie elementy tej Iku'ltury, zarówn:o zupełnie nowe, 'jaik bardzo dawne, prezen1mją się ,w j'ednej płaszczyźnie j~o to, co :zawsze ibylo, jako to, co .zawsze się roibiło, jako dObro prz€kazane !rzekomo odwiecznie. Inaczej mówiąc, kulitura chłopska, sposób chłopski, obyczaj, ;'jest W rozumieniu chłopskim poza czasem". W Lnnym miejscu S. Czarnowski dodawał: "Klasa chłopsika przeżywa nieustannie !przeszłość w tera:bniejszości. zlewając jeddną i drugą w nierozerwałną carość" 25. Pl'lZeszłość w nrulturze ludowej 21 cf R. Sdhec:hJner, the Efficiency From - RitU<l~ to eTlitertainme10t Th,eatre dyad. a.nd Back: the Structure - process "Eidlucalt:itOlIlaJ Ttheal1;re J,cIUirn:al", New YIOlr.kl.9%, s. 464 i na£l1;.· 2Z T.amże. Zolb. tai~e R. Seheahner, PrlZyczynek do teorU i kry.tyki dramatu, "D~aJog" 1967. lIlf 1. 28 J. Sz.adki rQ7;U1mie tradY'cję jaklo "lte W1'ZJOIry ooC1'ZJUlwan1ia,myś1lenia i pOlSl1:~pow3Jn1a,kitóre ze WlZiględru na reeclZy)W1iSl1:ą liurb dioonrriJeJmaną ,ptJ'lZyrra1leżn,o'śćd<l SlpOleczneg·o dZielcltzJiJcltlWa~I'UiPY, są ·pDZJeTLjej człOilllków w3ll'1t!otściowane d<lidaltnatOlub ujemnie". J. SIZa'cld, Tradycja, W:atr'lSZalWa 197.1, s. ]87. O trmdyc)i w ku,1tulITl.e ludowej pisaJa m. in.: K. Do.boowols1k1i, Studia "', ~. cm., s. 7rt; S. CrLa'l'II1OW1s1kJi, Dawność i terazniejs;z)ość w ku~turze, (IW:) DZ!iela, t. l, s. 10'8-1121; R. T1omiICsk1i, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chbops,J<;iej, "Etnorgra:f'ia P<lI1Ska" 19'1'3, z. 2, s. 41 - 58. 24 Por. Z. Lks'sa, Ro~a tr·adycji w muzyce polskiej, (iW:) Tradycja i wspótczesność, W.afSZ3,Wa 1:970, s. 50. 2S S. C:zarrnowski, Podłoże ... , QP. cit., s. 1'68 - 1\69. �Ni.ewe.roolne /oomunJkowarviesdę w obrzędzie we;s<elnym 39 rozgrywa się więc niejako w pe~kty\wie synchronicznej, jest identyfikowana z terainicejs;wścią, 'samobowicem "widzenie" pI"zes'złości jawi się jako całość 'jednoTodna. Skoncentrujmy się na mechanizmach .przelka;z'Utradycyjnych treści. J. Good.y i I. Watt, pisząc o międzypolrołeniowym przekazywaniu dzi,edzictwa kubturalnego, zwra'cają uwagę na, trzy elementy 26: 1) pokolenie obeamujące :to dziedzictwo przejmuje 'bazę ma,t€rialną wraz z zasobami naturalnymi; 2) prz€jmują,c :zwycza'j()lwes.p0S'Olby działania, które tylko w części Ikomunikowane są werbalnie, więk!szość .z nich przejmuje się na zasadzie bezpośredniego naśladownictwa 27;3) najibardziej znaczące elementy kul tU!I'Yprzekazywane są za pomocą symiboli, głównie symlboli słownych. Wspomnia'ne elemen1y to nie tylJko 'to, co mieści się w pojęciu obyczaju, ale !także wyobrażenie przesumeni i czasu, cele iaspiTac,fe - słowem: światopog'ląd społ,eczności 28. Wspo.mniani autorzy wymie:niają więc trzy różne jakości poddawam! tr.ansmisji społecznej: hazę maJterialną, wzory zachowań i sferę symboli (iichznaczenia). Dwa ostatnie C'zynniki są dla .tych roZ!Ważańnajistotnie'jsze. ObowiązuJjące wzory zachowań przyswajane są w grupie do najm~odszyoh la't. "Wielokrotne powtarzanie pewnych, wdużailie określonyoh wzorrów w procesie wY'ch{)'wania- oto 'czynniki tworzące przyzwyczajenia i nawyki, 'k:tór·epowodują, że jed:nostka przyjmu'je sposoby pewnych zacho.wań przy minimalnym a.ngaZX>waniuenergii psychicznej - są one dla niej zrozumiałe 'i łatwo pTzyS'Wa'jalne"29. Sfera symboliczna jest nośnikiem świabopoglądu grupy. Jeżeli rozumiemy obTzęd jako pewną formę realizacji tej świadomości, to zaznacza się wyraźnie rola tradycji w pr~eka7Jie obrzęd9w. Odwołując się do sitereotypów psychlcznych, będących ,przyczyną trwałości obrzędów, cytowana piowyile!j T. Kolewa pisze: "Tradycja w dziedzinie [... J obrzędów polega na codziennym powtarzaniu zachow.ań zgodnych z obowiązującymi nO'l'1IllaiIDi i pojęciami właściwymi da:nemu zespołowi lud:ZJldemu,przy czym .taki·ewzory za·chowań - opierające się o stereotypy psychiczme - mogą w ,pewnych zakr·esach przetT!wać prawie niezmienione w c~ągu tysiącleci" 30. Pojęcie czynu'Ośdowe tradycji 31, koneentrujące się na samej 'czyn., ności oraz sposobach przekazu, ma kluczowe znac~enie przy :hadaJniu L'l.i: SzaokJi, Tradycja ... , qp, oUt., s. 106. Podk!r.eślał to M. M<lJUISS (IW:) Socjol.og;iJa i a.ntr()IJXJZogiJa, WaIl',szarwa 1'!J7.3, !'Oz, VI. 28 Za: SzacIIci, op. cit., s. 106. 29 T. Ko1awa, Dynamika obyczajów i obrzędów, "EJt:n~a]1a Polska" 1972, z. 2, s. 246. 30 TamiJe, s. 247. 81 J. Szaokli, op. cit., s. 9rT- 00. 28 27 �KRiZYiSZTOF PIĄ TKOWSKI trwałych zbio::r;owości.Wynika tu podział na społeczeństwa oralne i posługujące się pismem. Tradycyjna kultura ludowa XIX w. chalrakteryzuje się n~epiśmiennością, co oik.r~śla jej rozwój i charaikter zmian 32. Przekazywane w tra'nsmis,}i ibezpośredniej treści IkojarZOiI1€ bywały oz konkretnymi osobami i doświadczeniami gT~Py"J. Goody i 1. Waitt piszą na temat świadomości peTspelkty'WYhis1.'orycznej, odnośnie do treści przekazu: "Elementy Ikulrbu:ro,wegodzied7Ji:ctwa, które zwbrarcają alktualne z;naczenie, zostają sZYJbkozapomniwne lUlbprze'kształcone; jedno51tk,iz !każdego pokolenia, !Wchodz·ącw posiadanie swego słownictwa, swych genealo.gii, swoich mitów, są nieświadome tego, że rozmaite słowa, imiona i <YpQwieści zostały 'zagulbione, .innezaiŚ zmieniły 'Swemla-czenie lub zostały zas-tąpione prZiez inne" 33. W społeczności tradycyjnej 'panuje prze\Świladczenie, że zachowuje się zgodność z nalkazami i zakazamiprzod!kó'w, choć faktyczni€ zgodność ta jest niez'U!peł.na.Istnieje tu wię-c nieŚ'Wiadomatendencja do przedstaw.iania 'WSzelilt'irch działań jako repetycji 34. TT·eści{elementy tradycji) podczas przekazu poddane zostają ocenom praWdziwości (wiedza o faktach), przydatności 'pTaik\tycznejlub idealnej (umiejętności; idee, noruny, instYitucje), wartości estetycznej i etycznej (normy), a oceny te wywierają wpływ na seleikty:wną akceptację róinych treści, na sposób ich wykorzystania 'ii'Ultel"lpretacji35. Obrzęd strzeiony bywa przez sankcje typu społecznego i inne, o charaJkterze nadnaturalnym. Odnosi to jego przesłanie do sfery rea,lnej (społecznej) i światopoglądoJWej grupy. Cechą wj1JTóżniającąobr'Zę-d wal 0ra'ch widowiskowych (talkże wesele ludowe) 'jest hezpośredni kontalkt aktorów (nadawców) i pUlbhcz.ności{odbiorców). Podkreślane już było, że kontalkt ten ma ma'ksyma1ny stop.ień i11ltensYWill'Oścri i występuje w układzie zwrotnym. Ucrestnicy obrzę<lu w charaM.erze publiczności mogą bez.pośredniiQ !Wpływać na "odg'1'y.wających role" nadawców. AktolrZy wprawdzie tworzą komuniikat, i1.eczIpUlbhcznpśćibieTzeudział we współtworzeniu, przejmując jaJklby'część funkcji aktorów. iP.Bogatyriew w z.nakomitej książce o teatrze ludowym 36 powiada, że publiczność bierze w 'pTzedstawieniu czynny udział i pełni zarazem ro:lę widza. i alktora. Teatr ludowy to niezuIpełnie to samo, co obrzęd. Tutaj prezentu'je się rze'Czywistą, społeczną sprawę, zaang.a\ŻOwany}est system nornnatywny grupy, na straży dopeł,nieni,a całoś'ci stoją L5ank'Cje.Jednocześnie komunikat (treść oibrzędu) wszystkim jest znany, zarówno nadawcom, jak i od- ° 32 Poll'. K. Doboo'WId1Jski, Studia ... , O\P. Clift.,s. 81. 33 Za: SzatOki, op. cit., s. 1.11. 34 Tamże, s. 107. ~ J"or. E. Piet:r<ltSlWk, Uwagi w sprawie pojęcia tradycji, ,.Ku1tura i Społe~ńsIt'Wo" 1974, nr 1, s. 197- Wo. 38 P. Bo.gartYJ'ev, Ludove divadlo Ceske a slove1tske, Bmbirslava 19173. Pirzelkł. ;x>l. (w:) P. BogatYJI"iew, Semiotyka kuJ.tur y ludowej, Wa'l'srz.alWa 19t7g, s. 15 - 145. �Nierwerbalne komunilwwa1lJie s~ę w obnędzie 41 weselnym biorcom. Chodz·i tyl1ko o p r z e d s t a w i e n l e go ra'z jesZiCze.Wza,leri:-· ności od sposoibu tego przedS'tawienta realizacja ,ca'łego obrzędu będzie pozytywna (w sensie społecznym) - gdy wykonanie szeregu rytuałów tworząocY'C'h ikomuni;kat nLe naruszy norm, i negatywna - Igdy normy te wstaną naruszone (san'kcje o charakt.erze nadnatura:1nym i spole'cznym) 37. Publiczność w tej rkomunikacyjnej sytUla'cji jest repre~entantem cał~j grupy loikalnej.. Modele komunikowania się wypracowano na gruncie teorii komunikacji masowej. Sły.nny schemat H. D. Lasswella: kto - co mówi {przedmiot komun~kalcji) - w 'jaki sposób (ja'ki1ekanały) - do kogo - z jakim sikutki,em, ujmował jednostki komu.ni\kująlCesię w izolacji od grupy 38. Wprawdzie posiadały one racjonalną swohodę wyiboru, jednaikże model ten 'Wyrastał z maltemat)'lczno-technicznych !reguł teoriiinformac:ji. Podobne źródła miał model za'proponowa:ny przezW. Sohramma 39. Uwzględniał on jedna!kzarówno pole doświadczeń nadawcy, jak i pole doś,. wiadcZień odibiOil'cy.Propozycje M. J. Rtleyów podkreślały z !kolei rolę' gifUppier1wotny;chw dwustopniowym procesie komunikowania się. PrÓlby te nie uwypuklały jednak swoistości sytuacji ,grup pi.erwotn)'lch w sbr'ukturze róż:norodnych środków !komunikowania 40. Analizy tego typu, prze~ waż'nie sySliemowe, illie Z'wracały (lu1b zwracały niedostatecznie) uwagę· na pozasyst€lmowe uwarunkowani,a !komunikacji międzyjednostJkowej, a więc na związki z glrupami pierwotnymi, !Szerzej - na społeczne uwarunkowania ikomunilkacji. Ograniczenie badan kultury do :analiz wyłąc~-· nie sys'temowych jest w perspektywie ikOJ."llunilkacyjne'j ni€lpra1wrdłowe. R. Jakobson 'twierdził, że !komuniIkat poiwinien być badany we wszystkich odmianach swoich fUJnłkcji41. Na gruncie poetyki wyprarował, (wydaje się, uniwersalny schemat Komunikacj'i, gdzie czynnikom komunika'C'}i przyporządkowane były odpowiednie funlkcje: nadawca (d;unkC'jaemotywna) 87PiOa'. - tkonteikst(fl:1Jllkcjapoznaw.cza) 'komuniika,t'(fuIllkcja poetycka Kontakt (funkcja fatYcmla) 'kod (funkcja metajęz)'Ikowa) M. Wlieru'sTL€lW1SIka, Sa'nikcja o'Pi'1l,ili pu.bU;cznej odbiorca (funkcja konatywna) w polskich ob.rzędach, "EIt- P.odl<;.k:a" 10969, z. 1. TalkJż.e tej aJUltooo, Sankcje systemu kontrolri. spolec,znej wobec rodzi'11.Y wiejsikiej, "ŁÓ\c17ikJie Slt'uidiia Eitn;o,gr:a[ilic;zme" 19rTlJ.. 88 H. D. LalSISlWel~, The St:r'lWtuTe a'lld Function of Communication in Society,. (w:) Mass CommulTIJications, UiI'loona 1860. 89 W. Soo[1amm" Haw Commund.catrio'1t WO<Tks, (w:) The Process alTlJd Efifeds' .of Mass Communicatd.an, Umba!I"1a Hli55. 40 A. K~olSik!oIW'Slka, SpoleCZ'TUl ... , QIP. Clil\;., s. 117. n-og,raiJia 4l R. 1960, z. 1. JaJlmbson, Poetyka w świetle językoznawstwa, "Parn.Jiętnilk LiiJtretraJClki'" �42 PIĄ'DKOW8KI KRJZy'SiZ'DOF Fu~cje determinowane pr:zez czyruniki k'Omun.ilkacjinakreślają general:ną orienta'cję aktu komunikacyjnego na jeden z m:ożhwY'ch elementów tego a'~tu. Przesądza to oczYJwiścieo charakterze samego afk'tu. Schemat Jako'bsonowski, przy anałi:oowanym tu 'Problemie wydaje się niewystarczający, bowiem do zaistnienia społecznego klomuniJlrowania się w ,obrzędzie nie wystarczy (co powiedziano wy'żej) znajomość kodów i Ikorrt€lkstu s)7Ituacji. Konieczny jest wspóLny, społeczny zasób doświadczeń i dą~eń. Istotna jest tak,że płaszczyzna konita'ktu w tego typu komunikacji 42. Wyraźnie rysuje się zatem tradycYJjny model komunikacyjny \w obrzędzie: konteksT S oTeczn • / sporecznal---------~----- I rzeczywlstosć I - \ .\. R)'IS. --- "" '\ vF!~;Pt, ODRIORCY i publiczność '.~'V"\I c;" \ j Jt ,_/ a Bezpośiedniość wzajemnego adziaływania i współtworzenia znanego komu:nikatuprzez stronę nadawców i odbio.rców polega więc na dochowaniu pewnych reguł działania. Znaki tworzą!Ce komunikat są uiytWane tutaj ze świadomością deno:talcji. Ich zalk1I' es i technika użycia ksmałtowane są przez trrady'cję grupy. PEIRSlPEiKTY1WA SiEMiIOTYCZ<N:A W ujęciu semiot)7lcznYJID, jak już iIIlówHi:śmy,obrzęd mOŻlrratraJktOlwać jako tekst wielopoziffil1owy li niejed:IlIOrodny.WielopoZ'iomowość wslkazuje na jego wieiosy.stemowy charakter, gdzie rozmaite systemy tworzą substancjalną 'niejednorodność (np. !tekst mówiony + geSlt + kostium). Systemy dziJałają w tekście na różnych poziioma·ch, jeden mOlżesłurżyć do kodowania innego (rup. język mówiony), występuje więc 'w.tedy jako kod niri:szegorzędu. T,eorety.cy radzieccy, np. W. IwanOIw,W. Topo['ow czy A. Zahzrriak, zajmujący się głównie hadaniem religii i mitologii, w przypadku tekstów WlielopoziomowYiChproponują rozwarsbwienie tekstu' i wydzielenie z nie- 42 A. Kłosilrolw5lka, Spo~ecz7U1 ... , DIP. ci<t., s. 115. �N'ieweroal:ne komuruikowa'1Lie ,się w obrzędzie wes-elnym 43 go potrzebn)'ich inio:rma'cji, :np. religijnych ,la Środkiem do tego rozwarstwienia ma być zbudowan-ie języka iJniOlmlaJCyjnegodla danej dziedziny, czego iteareiycznie dokonać można poprzez wydzielenie 'podstawowych jednostelk tego systemu oraz reguł ich 'kombinolWania. JednostJki 11ie,dla uniiknięcia niejed.no_~naczności, lUlkłada się 'w umownym zapisie, gdzie tekst pr;zedstawiony jest nieHnea:rnie, lecz w postaoi dWUlwymiaro'wej matrycy lub w zapisie wieliO'Wymiarowym (:podobnie rozpisywał mity C. Levi-Strauss (4). Jednak warunkiem powodzenia takiego przedsięwzięcia jest dostatecrmie .długi tekst, p0Z1walający z.e.sta!wićr~ne kombinacje ełementów i dający podstawy do ()Iddzielenia tego, co istotne w danym tekście, od nieistotnego. El'ementy istotne przeciwstaw.iają się wtedy według cech dyferencjalnych. Należy podilm'eślić,że autorzy ci, wychodząc z usltaleń języko~naW1Czych,>rozumieją syst€my znakowe religii i mitów w sensie cy.bernetycznym, jako zautomatyzowane programy .iormalne narzucone c~łonikom ZibiorowoŚicii nie podlegające kontroli śrwiadomości 45. Specjaanej warrtoś.ci dla ta,kich programólW nahierają dane >nieuświadamiane, !bowiem ..:..-stwierdzają ci autorzy "podstawowe trudności w analiiie semantyki systemu Ibyły ,związane z tym, że ,badacz narzucał znalwm znalczenie, Iktóre nie !było im wM'ściwe w danym systemie, poja1wiałosięza'ś jedynie w systemiJe opilsu" 46. WzWiąziku z tym badacze ci two<r.zątypologię strukturalną różnych systemów reHgijnych, rozumianą jako logicmą teorię stOlSUntkÓW między 'tymi systemami. PiJszą oni: "W teorii tej ,cechy dyferencjalne, które służą do odróżniania znaików weWlnątrz ka21degopojedyńc~egiO systemu, jednocześnie pełnią :rolę cechdyfer'encjainych odróżniając)'Ich całe systemy. Dzię'k'i temu podejśde srtrukturalne TOZLSz-erza się :nie tylko na opiJs oddzielnYICh systemów, ale i na opis. wsz)'lStkich sys:temów TaWIll ,wzię1;ych.Odpowiedniości między systemami S;łużądo -~budowania pewnego nowego \Systemu ~ uniwersailnego kompleksu cech dy:fer,encjalnycl1" 4'1. Twonąc typologię jednostek planu treści, czyai typo,log'ię semantyki rebgijnej, ¥'I. Iwanow i W. Toporow wydzielili Oikoło80 elementarnych j€dnoste'>kseman.tyc:lJnycl1(mnożnilków semant)'lcznych) w formie opozycji binarnych. Umożliwia to dokonywanie prreMaKtu (przybierającego formę algo,rytmu) z jednego s)'Istemu na inny. PiTace W. !:wanowa i W. Toporowa ł8 , 43 A. ZllJViwnia'k, W. u C. LeVli-stirauss, 45 A. ZaJ.fimrui-alk,W. " Tamże', s. 76. 47 Tarni-e, s. 78. 48 Np. W. Toporo.w, Sing, w Language, siemioticzeskich - 236. W. 'Do!lJlO;TQlW,o możl,iwoścjach ;,., 0IP. edit., s. 7'6. strru.k.t'UraJ.na, WaJn;tz;awa 1-9-70, s. 285 -3115. IlwanlO\W, W. TqpOI101W, O możLitwościa.c'h ... , op. elit., s. 76. IwanQw, Awtrropologia W. I·wanow, K siemioticzeskom analizu mita i rituala, (w:) Pa'1'is 1970, s. 331 - 339; W. Iwanow, Binarny je struktu'ry sistiemach. Sistiemnyje issliedowanija, Mos-kwa 1971, s. 206- Culture, �44 KtRZYlSZrroF PIĄ TKOWSKl wykazały przekOll1ywująco,'że binarność poza językiem :naturalnym moie cechować taktże mit, rełig'ię i magię ł9. L. Stomma pisząc o mag'ii,Ulżywa, wydaje się, niezwykle trafnego s!formułowania, iż "łączenie opozycji i mediacji jest, przy zachowaniu wew,nę1Jrznychprz'edwstawień, real~zowane ,w sposób dowolny [o o.] z:bhżony do zasad tW'Orzeniam e t a f o r y w po ez j i (padkr. - K.P.), przy czym połączenie zobiektywizowane społecznie staje się w danym miej'scu i czasie iOIoowiązuljące" 50. Myśl magiczna rządzona jest przez (będące p r z e p i iS e m {'P0:d!kr.- L.S.) prawa opozycji i mediacji 51. W podejś:ciu strUJkrtJuralistycznyrnokreślającym znaczenia te,kstu (analiza semantyczna i syntalktyczna), prawidłowo ustawione rela'cje wewnątrz systemu umożliwiają wyjaśnienia zwią:zJków:anaczenio'wych. Pozwala to empiJrycznie określić funkcję semiotycz.ną badanego zjawiska :kulturowego. Wydaje się, że do ustalenia czynników określających charakter systemowego poszukiwania znaczoeń,niezbędne są historyczne badania faktów kulturowych. Anal,iza systemowa nie mówi o modyfikacjach znaczeń wynikających ze zmienności hiera!l"chizacji kodów w tek's.tach kultury. Znak w ·takich konrepcjach :Dunkcjo.nujena poziorrnie nieuśtwiadamianych s1JruktllT,naJ.eży do porządku synchToIłiJCznego.Jego rozumienie wyrasta z syntaktycznych i semantycznych :za'interesowań językoznawstwa, gdzie Fo de Saussure jako podstawową kategor'ię opozycyjną wydzielił parę pojęć: :ana,czące,(signi.fiant) i znaCZlOne {\S'~gnifie) 52. Podejście pragmatyczne odbywa się nie1ako na innym poziomie i ma charakter funk1cj'O:ualnyw odnioesieniach społecznych, stanoWi więc inne' metodologlcznie uzupełnienie analiz strulkituralnych (semantyczno-syntaktycznych). Znak 53 jeostIwynikiem umowy spole-cznej ,i funkcjonalnie podp0irząd49 Na rarzń,e braik wla;ry~l!1y\ch anali~ wy\kaz;ujących istnierui,e tego r·orlrz.aju QpooIZy'cjiw iJnJny;ch sYIStema1ch semriJoltymny1dh. 50 L. SitI()J!1'l[ll:a, Ma¢a ... , 0IP. Cliit., C1Z.2, s. 202. 6\ Taanżoe, s. 204. 52F. de SauS'sure, KU<TIS język.o=wstwa og'óŁnego, WaJI"Srz.a1W9 19611, s. 78. Znak j~y6{J()MlY I'OllJUll'TlIi,e de SaIlS<S1l1l'lejatko slWlQlisltybyt psy.clhiiCrlIDy.łąc'Lący w SQloo'epojęcie' (elemeIllt zmacoo.ny) i Olb:;"arzallms'tycwny (element zmaJCrz.ący). Znak języikJoMly jes,t dOfWOllmy,więź łąc.rz.ąca alba eU'ementy jeslt także oolWoJna, Nde jelSlt on umotyW\OIWaJIly,walk !tu jaJk!ie.goś naJt.UJraln<ego ZlwtiąrlkJu. 53 ZJnaik jaIk mÓlWlil Oh. PeńJI"ce - pod jaikUunś w:zgil.ędem 1Jub jalkiejś rolli I"e(pI"eJ'hentJuJj.e wobec k'OlgoOśooś i.nnego od SIi€Ibie. Jest poza tym s!kładlniJkUem sy,si1;emu s'EmlJilatyicznego, z kJtór<eg!OmOŻina ~o antail'iltycZJl'llieWyiSfZJC'Zegó1nić;znalCum'ie zależy od jego mi,ejsJca w sys!temie. NielMó!l"ZY s,emi,'OI1og1O,WJie tiW'UemdiZą,źe zma.k jelSit wyiniJkJ.em redukcji, w przeci'Wieńst:v.tie do symbolu, :który cechuje redul11dam;cja: (nadmiar zJnaczenia). Zadaniem teorii znakó:w jest rekonstrukcja systemów semi'Oty'cznyoch. Zna,ki bywają różnie defiJniQlWane i klasyfikowane w zależności od przyjętej teońili. Zob. A. Schaff, Wstęp do semantyki, Warszawa 1960. w �NiewerbaZne komunikowanie się w obrzęd2lie wes<elnym 4S kowany by1Wa'wymogom komunikacji. Analitjllczne wyodrębnienie znaku w postaci triady, lkitóre zaproponował Ch. PeirlCe 54, przełamuje, jaJk się zdaje, ogTanlczenia języ;koznawcze i odpowiada warunkom analizy pra~atjllcznej. Znak jest potrójną relacją łączącą w sobie: ,1) środek pr~ekazu (materialny no'śn1:k,medium), 2) przedmiot znaku (realne zrjawiJsko, do ktm'ego :maik się odIlJO'Si),3) ~naczenie (odnosi środek prz'ekazu do przedmiotu znaku, łącząc z tjIIIDpewną treść - in:teTprertant). Znalk dotyczy cechy lub funkcji przedmiotu, to, jak !Się/doń odnosi, OIkreś'laznaczenie (inrterpretant). Ujawnia się tu więc funkicja semiotyczna i rzeczowa. Znak należy zatem do porz,ądku synchronicznego i diachronicznego. Analizę semiotyczną zaczynamy od wyodrębnienia p'O'Szczególnych zna:ków, tak jak są ułożone w t€lkście, który jest rezulrtatem ludzJkic-hzachowań. W ni:awerbalnych systemach semiotycznjllch nie Jest konieczne stosowanie reguł językoznawczy;ah. S.Żółikiews:k~ pisz€,że "n:ie ma powodu w empirycznjllch wła;ściwościarch systemów semiotycznych innych niż język naturalny dopatrywać się uni!wersalne:j ce1chy tzw. podwójnej artykulacji, rzeczywiście ,wlaści!wej językom naturalnym" 55. Systemy nieweriba1lne, dzięki środkom pr:zjellmzu (materialnym m:ośn~kom znaków), spełniają, obok semiotycznych, swoiste funkcje rzeczowe. R. Barthes mówi w tym sensie o zinakarchfunikcjonalnych 56. A. Kłoskowsika pisząc o przedmiotach i 'czynnO'ścia'ch, które pełnią funkcje symboliczne, lecz również funkcje zewnętrzne, in:strumentalne (czyli T:zjeczowe)- WJprowadzaokreślen:ie: zna!czenie przydane 57. Niektóre rzeczy w procesie społecznej wa'loryza cji otrzymały znaczenie. IstnieJe niero:zjerwa.lny związek tekstu (urkład znaków) i jego nośnika (nośniki 'r;z,e'czOlwe znaków), funkcje semiotyczne 'zatem zależne są od funkcji rzeczowych - wiąże się ,to z realizacją wybranej prakJtyiki społecznej 58. Funkcja społeczna zja;wi'Ska kultury jest więc stosunkiem funlkeji semiotycznej do !rzecz'owej. "Okreś'lenie związ!ków między funkcjami rzecwwymi danego przedmiotu semiotycznego, a jego funkcjami sem~otycZ'Ilymi, jest zagadnieniem empirycznym, zależy IOdfunkcjonowania danego przedmiotu w procesach komunikacyjnych danej zbiorowośd w danej kulturze" - pis.ze S. Żółkiewski 59. Funk,cja rzecwwa może zatem oddz1iaływać :na :£unikcjęsemiotycz1 54 Za: U. Eoo, P,ejzaż semiotyczny, W,a!l1SIZlaIWaH112, s. 1'5<J. 55 S. ZMklioeIWlSlIDi,O twr,tuskiej ... , Olp. oilt., S. 5136. 58 R. Barrltlhes, Mit i znak, W',u1SIZJ3IWa 19170. J'ednaikż'e Ba'rlVhes ulważa, że Zlna!k:li fu.nkcjoonal.ne tiWo,rlZą sY8~,emy s'ermioitycrZlne, zJbudoiwane an:alorg1c:znd.e do Syls/t'emJU języ:ka naltru:ralneg1o. 67 A. Kł'Olslkiow:Slka., Semiotyczne kryterium kultury, ('w:) Z histo,rili i socjologii kultury, Wm1srz;alWa 19\69. 68 S. ZÓ~IDiE'lW1s1kJi, Niekrtór,e ... , op. Cli,t., S. 640. 59 T'<lJmż.e, s. 643. �46 iKi&ZY!SZ'DOF PlĄTKQWSKI ną, łączy 'je więc trwały związek. Furrkcje rzeczowe powinny być badane history;cznie, w ikontekście !Zillli:any. Sytua,cję komunikacyjną tworzą wszystikie czynnilki pozasys.temowe, które mają wpływ ,na .dekodowanie zna'czeń tekstu (hieralI'chia kodów). Nie można natomiast procesów komunikacyjnych uniwersaliwwać i rozoiągać poza sytuację komuni1ka'cyjną i czynniki tego procesu 60, prowadzi to bowiem do zerwania 'z rzeczywisto.§Cią empiryczną. Obrzęd weselny, poprzez demonstrację formy, j€lst widowiskiem 61. Elementy tworzące taiki tekst należą do wielu systemów semiotycznych 62. Niestety, do tej .pory nie ZJo'Stałazadowalająco rozwinięta teoria każdego systemu znaikowego ·Z osoibna :(analiza syntaktyczna). Dla ~tejanalizy istotne są relacje między systemami semiotycznymi. E. Benveniste podaje 63 dwie zasady tych relacji: 1) zasada niel'eiduudancji -- mówią'ca, że nie ma synom ii między systemami i każdy buduje się na innych pods,tawach, 2) dwa sys1'emy mogą zawierać ten sam znak, ale nie musi to być powodem sy.nomii ani redundancji, bo nie jest ważna substancjalna identyczno'ść zfaku, l'elczjego różni,ce funkcjlonalne. Wypływają z tych regui dwa wnioskI: o specyficznylm :powstawaniu znaczeń w określonej kulturze i o ,ewidentnych zwią?Jkach funkcjona:,lnych znaików z odpowiednim kontekstem kuliuTQlwym (funkcje rzeczowie i semiotyczne). ZJNAIK[ W OBIRZĘDZIE Zasadne będzie spoj'rzenie na 'znalk:iw obrzędzie weselnym nie jak na elementy systemów semio1t)7lczn)'lch, lecz ja'k na elementy tekstu - obrzędu (uformOlwane,jrZe'cz)'lwisto'ści),uŻ)'lte w 'sytua'cji komun~kacyjnej. W obrzędach wrdolWislkowychmo'żna wydzielić 10 kategorii znakÓlW64: 1) teJkst mówiony, 2) pieśń, 'przyśpiewka, 3) intonacja, 4) dźwięk, 5) gest, 6) ruch, 7) st:rój, 8) wygląd~haraikteryzacja, 9) rekwizyt, 10) dekoracja. Kategorii/e 1 - 4 odnoszą się do aspektuweTibalnego procesu komuniilrowania się. W związku z tym, że koncentruję się na niewerhalnym eo C. Levi-&bnauiS<S jaJkJo komurJJilkalCiję pojmlUj,e Wlsz,e:liką wylffiiaJnę (!1lP. ko!b'iffi, usŁug), ~d:Zlie caŁość z.j,arwh~kkiu:llt!Ulry jest z.lIaK~:ząiCa. 81 P'OIr. C. BaruidtOlUi1n, Ze s,tudiów ... , op. cit., s. 29 - ~3; M. ZmilgnOidZlk1i, Lud PoZski i Rwsi, ksri.ęga l, Obrzędy wes,eZne, Kiralków l1l07, s. 29, 82 OhaJraiktt,erY/Sitytkę sYlsterrnó!w s€lmiotyK::zJny"<c1h daje E. Benven1s1te. Zob. E. Ben"·eniJst<e, SemJioZog.ia języka, (IW:) Znak, styZ, ko.nwencja, W>M1SflJawa wrn, s. 11 - 316. 83 Tamże, s. 22. M Zna:kd W s[pelkitlalkilu t'e:aibraiLnym wylróŻJroł T. KQWlZan. Zob. T. KiolWlzan, Zna,k w teatrze, (w:) Wprowadzewiedo na.ukii o teatrze, t. l, s. 2919- 3:.25; va!kż,e te~a. aJut'O'ra, A'OO.Zyses·emioZogique du spectade Vheatra1., Lyan 19'76. �Niewerbalne 41 Joom'll.ndkowanie się w obrzę<Wie weselnym aspekcie te.go procesu, nie będą us7JCZegółowionete kategorie. ChciałJbym tylko podkreślić rolę akcentującą intencjonalny charalkter komuni!kacji kategorii 1 - 4. Znaki diJwiękolWe,podkreślające np. atmosferę c11>wili,czy intona1cja wygłaszanych tskstów w:zibogaca1jąwartość znaczeniową strony werbalnej. Kategorie 5 - 10 odnoszą się do niewerbalnego aspektu procesu !IDOmunikowania się i :zostaną omówione poniżej. zwrócę uwagę lIla znaki od:grywlająee istotną rolę dla formy widowłska oibtrzędowego - w€l.sela ludowego. Czuję potrz'ebę wydzielenia jedenastej ilmte.gorii znaka,w niewerlbalnych: mimiki; niestety, w źródłaich etnograficznych :nieliczne mamy próby zawierające takie dane, s.Z'czegól:niedotyczące XIX W.65• Należy iałować,że w~aśnłe literatura piękna daje :bogate' opisy emocjonalnych za· cholwań uczestników wesoel(np. Nad Niemnem, Chłopi). 1. G '€ S t. Rozmaieie można klasyfikować zna/ki gestyczne 66; mogą znaczeniowo WlSpIOmagać słowo,zalStępować inne znaki, spełniać funkcję fatyczną. P. Bogatyriew twierdzi,_ że w teatrze ludowym często zastępują one deikoracje i r,eikwizyty 67. I'stotę gestu praktycznego i rytualnego podkreśla H. Wanon: "Gest praktyczny - jest pomysłowy, jest on kierowany prz~z swego rodzaju intułcję praktyczną, która !każe mu doświadczać i wykazywać cechy ,czy właśdwości <rzeczy. Jest źródłem umiejętności praktycznej [... j. Gest rytua,lny jest od razu stell'eotypowy. Wynika on z elementarnej tendencji do powtarzania się. Inwencja jest mu obca" 68. Także M. Mauss Zlwracał uwagę na istotę gestów, podkreślając rolę naŚlladownictwa, preshżu i tr.adycji w przekazywaniu techniJk posługiwania się ciałem 69. ' W obrzędzie weselnym moż'na wydzielić na'Sltępujące gesty (moili1wy interpretan't w nawiasie): 1) podanie ręki (utwierdzenie Iprzyrzeczeni,a, wierność umowie) 70; 2) przY'picie, "litkup" (utwierdzenie kontraIktu, wzajemna .zgoda stron) 71; 3) b~ogosławieństwo (poonyślność, oeMona); 4) !klęczenie, chodzenie na kolanaich (podporządkowanie się, uległość, oddanie M J. Ryś, We,sele lqckie, R:z,e.S1Zów 1972. Zob. T. M. Ci'ołek, Mate.rrialy do "Alchemli gestów", "EtJlogJralflia Bol:slka" W73, .z. 2, s. 59 - 80. 87 P. BogaltY'r.iew, Zna,ki t,eatralne, (\w:) Semio,tyka "', otP cit., s. 200 - 2'512. 68 H. WaHiolJ1, Od myśli do czyrnu, W~wa 1!}50, s. 1130. 89 :M. Ma'U<5:s,S(}cjolog:ia .. " op .. ciJt., raz. VI. 70 N)p. W. Abraham, Zarwarcłe malżeńst,wa w pierwolt,,"em pra.wie polskim. LwÓlW 1925, s. 1.5'1 - 156, 88 71 K. obrzędach za;W.isto:W1~CtZ-'KlriQPf'OIw.a, Zawarcie we-selnych, KJralkÓlw 19tW, s. 14. malżeństwa .pr.zez ku.pno w po1.skich. �48 KRZYSZTOF PIĄTKOWSKI czci); 5) złączenie rąk -czasem na chl€lbj,e(podim~ślenie wnowy "Śilubowanie na rękę") 72; 6) pokłony (oddalWlanie '~ci) 73; 7)podejmowanie pod 'kolana, całowanie w rękę (oddawanie szacunku, .dziękowanie). 2. R u 'c h. T,ańoe wese,lne mogą być znac.zą'ce, kiedy forma taneczna JWykOTzySltU:je nie tyliko naturalną motorykę ciała, lecz ruchom nadawane są pewne tr,e:ści. Znacz,entową Sltronę tań,ca można analizo'wać wg. jego 'konstI'lu'kicji, celu, wykonawcy. Mogą ,być tańce 'znaczące intencjonalne i nieinte11lcjionalne74: 1) taniec pa'nny młodej z druhnami (przed oczepinami), a po:tem z męża'1Jkami( !pO oczepinach) -z'nacząca intencja: zmiana stanu; 2) olaęcanie się po pokładzinach 75; 3) ruch korowodowy orszaków (więź rodzinna, stanowa). Konota1cje magiczne Ikierunkó\w ruc·hu dokumentują analizy strukturalne. Jako znaczące można też anah2jować różne spoSiO'byporuszania się, wejścia i zejścia, pozycje względem 'pall'itnerów,odległości. 3. Strój ludowy. P. Bogatyriew ,wyróżnił, ana1izującstrój ludowy, szereg ;funkcji: 'Oibrzędową, świąteczną, estetyczną, przyna leżl1Jości regionalnej, stanową i prakty<czną 76. Wyraźnie mOiŻna określić fun\k,cję rzeczową i semiotyczną. AnaJ.iza ,całego stroju (różnice regionalne) wymagała!by osobnych studiów. Jednakże w źródłach etnograficznych znajdujemj( wyróżnione znaczące e1ementy stroju: 1) elementy stroju młodych zazna'c.zają ich roJe 77; 2) wyróżnia się jakimś elementem strój dostojników [weselnych 78; 3) czepek (element stroju mężatek) 79; 4)czapka młodego przy "iczapieniu" ('przejście do nowej rodziny, władza męża)80. 1 4) W Yg l ą d - c ha rak te r y z ac j a. Wyraźny element charaJkteryzacji po'siJadającyznaczenie w weselu - to włooy panny młvdej: 1) postrzyży,ny (zmiJana stanu, odddanie się pod władzę) 81; 2) war'k,ocz (paNIP. H. Bieg·eJl,e1seIIl, WeseLe, Lwów 11912:8,s. 43. 73 NIP. Abra,haan, Za.warcie ... , Qp. oilt., s. 201; iaik,:!:e: M. Żmi~I'OldZlki, Lud ... , qp. 0Lt., s 3i2 74 J K'OIWa'LSkJa,Ta'Tllie<: jako forma przekazu treśoi ktUfurowych, "E'bno.grafia P,oIsika" 19.7\8,z. 1, s. 173 - 19t2. 75 J. S: BYlSltIllOń, Ok:ręcaThie S'ię obrzędowe, "Lud" 19'214, t. 21, :l. 2, s. 9.3- 96. 76 P. Bogatyriew, Funkcje stroju ludowego na obszarze morawsko-słowackim, (w:) Semiotyka ... , op. dt., s. 163 - 232. 77 NIP. "Wibsłia", t. Hl, s. 1160; t. 16, s. 400. 78 Np. O. ~()IlJbeng, Poznańskie, cz. II, s. 55. 79 Np. O. Kolberg, Krakowskie, cz. II, s. 55; K11jawy, c·z. l, s. 274; K. Zawisiow.iJc:z-Ada:msiklil, Obrzędy wesel'l'1Je, "Łódź T,eait,raJ'na" 1948, R. 3" nr 3, s. la. 80 Np. Zaw.is'towiez-Kintopf.o'W,a, Zawarcie ... ,op. cit., s. 52. 81 NIP. Aibra,hall1l, Z'a'wClffCbe... , qp. oil1:.,s. 2125- 235. 72 �Niewerbalne komunikowanie się w obrzędzie nieńs1Jwo);3) \S·chowane (obcięte włosy) cwne, w.arkocz) - 'Panna. weselnym 49 mę~atlka, 'Polkazane (rozpUiSz- 5. Rek w'i z y t: a) ró~ga, jaibŁoneczJka(panna młoda) 82; b) kołacz ofiara 83; c) pierścionki, obrąc:zjki, wianki (utwierdzenie i wierność umowie) 84; d) ~~aneik {panieństlwo, dziewictwo) 8S, 6. De kor a c j a. Kategoria ta obejmuje zasadniczo .elementy charaMeryzacyjne miejsca akc:ji obrzędu, jak np. dekorowanie i oznaczanie chałupy !Weselnej, wnętrza iZJby86. Przedstawione powyżej kategorie znaikowe zostały tylko ogólnie scharakteryZJowane. Szeroka egzemp1ifiJkacja w posta,ci materiałów terenowych wymagała,by szerszych studiów, co nie' jest 'celem tego tekstu. Sygnali~owana jedynie była także znaczeiniowa strona katego;rii znaków, np. pojawi:a się symlborriJkakol1orów, liczlb i(licvba TR,ZY - trzy:krotne przeprosiny ;rodziców przez młodych, trzykrotnezapy1Jan1a i działania). Można tę liczbę kojarzyć z :magią, mitem; miała aktywnie wpływać na zmianę j.a1kiegośstanu, lUib uniemożliwiać zmianę nie właściwą 87. Egzegezę konota'cji pojęć org,anizujących, j1aik!Up. liczby, Ikierurnlki,dają lanalizy strukturalne. Zasadnicza większość kategorii znalkJowych odnO\Si się do stosunku pragmatycznego (znak - uczestnicykJomunikacji). Tkwi więc IW Itych znakach .bi'erność i aktywność, rz'ecz i funkcja - są one interp;retantami (aktywność) oraz obielk:ltamiinterpretalcji. Dla typologii znaczących zjawisk kulJtury nie naji\Stotniej'S'ze są więc systemy semiotyczne, które się w nich zawierają, lecz cha;rakter praktylk ikomuniJkacyjnych służących ich realizacji (zwłaszcza reatlizow,aniu się funkcji rzeczowych i semiJotycznych). W intencjonalnej komuniik.acji funkcja semioty,czna realizuje się w sposób bogatszy od rzeczowej. Zesta'wienie wymienronylch Ika'tegoI"ii'malków: 82 Tamże, s. 208 - 220; Zawistowkz-Kin1lopfowa, Zawarcie ... , op. cit., s. 20- - 33. Nip. Zm1g)rOldlzJkJi,Lu-d ... , OIP. citt., s. 40; J. P. Dek,()<W1sl~i,Obrzędowy kołacz południowo-zachodniego Mazowsza, "Łód~i!e Studia Etnl()<gratf'~Clzne"H:l64, s. 11'7 - 12:3. ' 84 Abraham, Zawarcrie ... , OIp. ditt., s. 17\6- 1'92. 85 Tamże, s. 1516- 17fj. 86 M. Wli.erou'slzffiVlslka, Obrzędy r.e1oopcyjne w£ek.u dojrzałego w Beł.chlatowsk£em, "Łódzkije Sltudri:a Elt:n()g~alfl~c:=e" 1966, s. 5'6; O. KJoLbeI1g., Krakowskiie, c.z. II, s. 10; BiegeleiJsen, Wesele, op. citt., s. 29·-:W. 87 POIr. Święt·etk, Lkzby Trzy i D~rwięć w mitach, wyobraż,eniach, mistycznych praktykach i zwycz·ajach ludowych, "Lud" 1905, t. 11, s. 371- 3088. 83 na weselu -4: ,,1.Ald" - tom 65 �KRZYiSZiTOF 50 PIĄTKOWSKI . Kategoria znaków ! Środek prze- Elementy pragmatyczne Forma Czas i przestrzeń aspekt werbalny komunikowania się 1) tekst mówiony 2) pieśń, przyśpiewka 3) intonacja 4) dźwięk dotyczy nadawców i odbiorców tekst mówiony lub śpiewany aspekt niewerbalny 5) gest 6) ruch ekspresja ciała komunikowania się 7) strój ludowy 8) wygląd-charakteryzacja 9) rekwizyt 10) dekoracja dotyczy nadawców i odbiorców poza uczestnikarni wygląd miejsca akcji kazu (przedmiot znaku) I znaki czas słowne (funkcja se· miotyczna) - czas i przestrzeń wygląd nadawców -_ .. _-- .• -------przestrzeń znaki zastępcze ikoniczne I (funkcja semiotyczna i rzeczowa) I i , , - I Formy wizualne (obrzęd weselny), jak pisze .s. Langer, nie są dySkursywne, nie przedstawiają _slWOicheil,ementów kolejno, lecz jednocześnie. Znak ni€U)"Skureywny nie da \Sięprz'edsta\Wićza pomocą :iJnnegoznaku jak w języku 88. W anaiizie pragmaty,czmej nie można zatem ciągu znaczą,cego (np. lrY'tualu), który na poziomie języka zda!rZeń j'est twóTZony przez szereg elementów (kategorii xna'kó1w)- rozpatrywać na poziomie zapisu t€lkSlbu,np. mito'logicznego, jalko }~ną jednostkę 89. Na pragmatycznej płaszczyźnie między kategoriami znaków zachodzi prlOceswzajemnego pobudzania, odkr)'lwania wartości informacyjnej (np. pieśń alktywizuje za· cholwania gestYiczne - błogosławieństwo przy "przeprosinach" - p:owołując je i il;'łumaczącjego sens). Zauwa'żyła. tę ;prawidłowość C. Baudouin de COUlrtenay, podkreśQając fo:rmującą rolę pieśni wes·elnej. Zjawiskv zastępstwa (przekładalności) i wzajemnych oddzia'lywań znaków (czy kategorii) nie ogranicza się do sysń:€m'l1języllrowego np. znaki gestyczne mogą być pobudzane przez znaki plasty,czne .. W różnych momentach {)Ibrzędu molŻ;.nazaulWażyć dominację jednych znaków {kategorii), a towar;zyszącą roJę iI1!Ily'ch.Te ·domrnujące organizują w danym momencie kompozycyjniekonmnikat, inne spełniają wtedy funkcje pomocnicze. Proces ,;walki" o dominację mOlŻebyć int€Tesu'jącą perspektywą przy badaniu funkcjonowania znaków w obrzędzie. R. Barthes stawiał także problem 7Jwią~zków·w widowisku między znakami ułożonymi kontrapunktycznie 88 S. IJa,n,g,er, Nowy ... , 0iP, cit., s. 1412- vm. 8. Z<aQwzma/k., Iwanow, Toporow, O możlitwoścro,ch ... , OIp. c<itt., s. 7<4. �Niewerool-ne 'kom1Lnikowa.7lie się w oorzęd2lie wes·elnym SI {znakami, które są jednocześnie ,gęste i rozprzestrzenione, symul'taniczne ~ sulkcesywne) 90. Można równieiŻ twieIidzić, że W pewnych momentach obrzędu mamy do czynienia z oelową redWlidJancją (np. wian~ i Tó~ga symbolizują ,pannę młodą). Otóż ta redundancja sprawia, że wzrasta obrazowość przrosta'wianych sytuacji, 00 bardziej podkreśla !Znaczenie działań, a także ,za'zna'czasymboliczny moment. Dot)l1kamy tu zagadnienia e!konomi.lki maików 91. Mamy w tym wypadku do czynienia z rozrzutnością semiologi'czną, poprzez występujące powtó<rzenie, zwieLokrotnienie tego samego interpr,etanta, choć inny jest nośnik i przedmiot znaku. Jednoczesna emisja wielu znaków może czasami ,zacierać znaczeniową przejrzystość sytuacji komunikacyjnej. W przypadku obrzędu weseilnego mamy do .czynienia z oszczędnością semiologilCzną. Ekonomika znaków, tQ stosunek do tenderucji polaryzacyjny,ch, do napięcia semiotycznego między biegunami . .z tak rozumianą ekonomiką związane są sprawy substytucji (wymiany) znaków o pewnych funkcja'ch, wartości informacyjnej (wielQznaczności), ~te'tycznej i emotywnej. Trzeba podkreślić także słaby semiiotycmie srtatus przedmiotów wykorzystywanych w kOlIIlunikacji w obrzęd~ie. Wydaje się~ że strulktW"a znaków realizowa,nych w te'kście wynika, lub szerzej - ,zaspoikaja potrzeby spoleczne. OBRZĘD JAKO UiKLAD W0AJFJMJNY,CH ODlDZ1AL YWAŃ Zwro'tne odidziaływanie nadawców (aktorów) i odbior'Ców (publiczności) przy współtworzeniu komun~katu JllIOżnaujmować całościowo jako układ oddz.iaływań 92 grupy nadalwców GN i grupy odbiorców GO Cprzedstawicieh społ'eczności lokalnej). GN tworzą: osoby główne (państwo młodzi), OOOIby Ol'g.anizu'jące a1k<:ję(starosta, starościna, drui1bow.ie, druhny, prwd<itawiciele stanu gospodarzy i gospodyń, rodzice). W GN mamy do czynienia z dwoma roozajami działań: 1) z dz'iałaniami bezpośrednio skierowanymi na GO, 2) z działaniami mechan'icz.nyrrni nie skierowanymi beZipośrednilOna inne osoby, lecz pośrednio wPływ ten modelujące. W ka:t~gorii pienwszej występują działania: 1.1. Współtworzenie z 00 komunilkatu i wrpływanie w ten sposÓlb na doraźne zachowania, oraz na formowanie si~ pewnych postaw w te'j grupie (odnośnie do komunikatu). 90 R. Ba'Iithes, M!it ... , qp. clit., s. 218'8 - 3111. 111T,aJkJieglQSlfomnuława'ruira ,urżył T. Kaw:z.arrl. 92 •• Zob. N. Wliener, Cybe.rnetyka a spotecz'eństwo,WaII1SIUlIw.a 1001, s. 5'7. �52 KRZYSZTOF PIĄ 'r.KOWSKl 1.2. Regulowan1e zachowań we własnej grupie (role - woory tradycyjne, pier<wszaocena). 1.3. Regulowanie zachowań GO (użyciezo1Jiektywizowa'nych wzorów działań odnoszonych do wspólnych norm i wartości, 'progresja a!kcji, wtórna o:cena). W drugiej kategorii występują: 2.1. Działania te<chniczne (np. Ikonstl"lukcjarózgi, wicie lwianków , ubieranie młodej itp.), a więc działania przygotowawcze. Mo~na tu mówić także o doświadczeniach techni'k wykonalwczych (model trady,cyjnego przekazu), o mo"źl'iwościachindytwiidualnyich 93. 2.2. T,echniika przedstawiania - realizacja działań z punktu l. 2.3. Śroic1lkiprzekazu - realizacja w oparciu o wzory tradycji. GO tworzy pUblicZlnośćwyUarzeń obrzędowych. Można tu wydzielić także dwie kategorie zachowań. Pierwsza girupa 11;0 dzriałania beZipOśroonioSkierowane na GN: l.1. Współtworzeni'e k{)lIIlunilkatu.ewspółuczestnictwo!). 1.2. Wpływ na zachowania GN przy formowaniu sekwencji zna'kowych (rytuałów), wyrażanie op1illii (radość .lub potępienie) - pierwsza ocena. 1.3. Regulowanie zachowań we własnej grupie (wtórna ocena) - rozumiane s:zerzej, także pO'zaczas·em oOO-zędu. Za1chowania w GO są mniej sformaliwwane i zautomatyzowane niż w GN, gdz:ie podlegają Tyigorom obowiązujących IWZorÓW w stosun/ku do ról. Druga grupa - to zachowania o charakterz€ introwertywnym, nastawione na łnteI1pretacjęi ocenę przedSItawianych działań: 2.l. Bazą jest protolkół obrzędu, przekazywany przez tradycję, wyzna.czający uczestnikom roJe i zakr-esy działań (ocena wiarygodności). 2.2. Ba·zą jest tak:he obserwacja tego ,co się dzieje - tu rodzi się ocena interpretolwanYlCh działań powodująca odpowiednie reakcje (ocena estetyczna) . Widać, że wpływ obu grup na proces formułowania :komunikatu jest nieciągły i fragl11l€ntruryczny. Wszak ani GN, ani GO nie są zespołami j€dnoirodnym'i: pierwsi zawierają w sobie szereg ,różnych ról, a dTudzy szereg opi'nii. Znajduje to odbłcie w dynamice przedstawianych wydarzeń i odWrotności ocen. Jednak cechą tych obustronnych oddziaływań jest tendencja do zachowania .równowagi, homeostazy w proporcjach ty~h oddziaływań - co umo'Ż'liJwia:pra1widłowy przebieg obrzędu - j;ego progresję (np. przy niepozytywnym wyniku poikładzin - działania publiczności załamywały homeostazę: nis~czenie domu, wyśmiewanie matki 93 Por. C. Bau1dJou11I1, Ze st>!hcUów .• " QP. aiJt., s. If! - ~O. �NlierwerbalrnekomunJikowamie się w obrzędzie wes.elnym 53 pa,nny młodej - obrzęd załamywał się 94). GN zawsze dąży do utrzymywania pewnych reguł nawet wbrew oddziaływaniu GO (oczekiwanie popisów, ,wykazanie talentu krasomówczego - przynajmniej takie są wymagania przy kompletacji róJ) 95. Analiza pragmat)'1Czna pozwala na podjęcie j~cze szeregu interesujących problemów. W forma,ch o.brzędowy,ch występuje stała intederencja dynamicznych struktur zna'czeniowych (mohilność znruk6w) i obrzędowo-społecznych ról, ,wokół tego jest organizowana przestrzeń i czas. Problemy przestrzeni można por:ządkJować w aspektach: a) nieTuchomości przeetrzeni, ruchomych podmiotów i odwro'hnie; b) stopnia otwartości; c) wyzna'czania przestrzeni 'przezznaiki; id) geometryzaicji. (wertykalizm, 'koło, spirala - wartoociowamie); e) przestrzeni sakralnej i świeckiej, wyróżnionej przez M. Eliadego przy odniesieniach światopoglądowych (np. semant)71kagóry Ikosuni:cznej,środka świata, drzewa życia, problem hierofani'i). W perspektywie komun~ka'cyjnej sDCzegó)nie istotna jest społeczna przestrzeń oddziaływa,nia nadawców. Różnorodność regionalna drugorzędnych elementów rytualnych, czy wą,tków (iW przekazie werbalnym) jest tego potwierdzeniem. Wiąże się to z kategorią socjologiczno-historyczną obi'e-guspołecznego. Kategorię tę można dkr,eślić jakosocjologiczną anallizę 1'61 nadawców, cech sytuaicji ilromunikacyjnej, typu 'odbioru (mechanizmy komuniika'cji). Tego typu analizy umożliwiają także, jak się wyida'je, badanie porównawcze ty,ch samych systemów zna'ków (czy ciągów znakowych) w różnych tekstach semiotycznych. Analiza prngmatyczma dowodzi heterogeniczności semio'tycznej kultury. Ukazuje ona, że o znaczenia,ch i przemianach kultury, jej struikturze i dynamice (fuI1kcjonolwaniu trad)'1Cji), decydują "stosunki pragmatyczne nadawców i odbiorców do jejZ'lla1czących i wartościolWych porządków, które nie £unlkcjonują jak mechanizmy podobne do mechanizmów języka na"turalneg<>"96. Perspektywa komunikacyjna nadaje takiej anali'Zie odniesienia empi,ry:czne. ' e4 L. Stomma, Ryt,uał pokbadzin w Polsc'e, "EtnO!~ra1Ha P,01Jslka'' 1:975, z. s. 51 - 64. 95 Np. "Wisła", t. 16, s. 403; BauldO'lrin, Ze stud.iów "', CliP. cLt., s. 25. 9B S. Żółikiewski, O tartuslviej ... , op. cit., s. 620. l, �54 KRZYSZTOF PIĄ TKOWSKI NONVERBAL COMMUNICATION IN THE 19TH CENTURY POLISH FOLK WEDnING CEREMONY. ESSENTIALS OF PRAGMATIC ANALYSIS (Summary) From the point of view of semiotics, a wedding ceremony is a multileveled and heterogenous text. Its structure and form are of a communication medium nature. A pragmatic analysis (one of the aspects of semiotic analysis) of a wedding ceremony viewed from a communication prospect is the subject of this article. It concerns the relations between sign senders and receivers and the text (rite), which is a realization of these signs. Thus it also includes the situation occuring between users of sings during symbolic commun:icatiOd'l and describes social conditions of this text. Moreover, it presents the whole ptocess of communication generated by the rite and appoints determinants of pragmatic aspects in a communication situation. However, this situation has to be initially reconstructed. It is possible to distinguish 10 categories of signs in a wedding ceremony: 1) the spoken text, 2) songs and couplets, 3) intonation, 4) sounds, 5) gestures, 6) body movement, 7) costumes, 8) make-up, 9) accessories, 10) setting. Categories 5 - 10 are connected with nonverbal aspects of communication; most of them concern pragmatic relations (sign - participants of communication). The analysis presented makes it possible to carryon comparative studies on the same sign systems in different semiotic texts. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/275520ce3bd62bc7ed85f3b08bf85c85.pdf 86b7582e79657a74fa6a42706ceb4853 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource czarownictwo procesy o czasry Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4841 Title A name given to the resource nieznany proces o czasry i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.191-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostling, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAEL OSTLING Centre for the Study o f R eligion University o f Toronto NIEZNANY PROCES O CZARY I ŚWIĘTOKRADZTWO W LUBLINIE W 1644 ROKU Tuż po drugiej wojnie światowej lubelska archiwistka Mirosława Zakrzewska-Dubasowa wydała w druku wszystkie procesy o czary z akt miasta Lu­ blina (Zakrzewska-Dubasowa, 1947), Starannie opracowane według wska­ zówek Sochaniewicza (1926), wydanie to pozostaje jednym z najcenniejszych źródeł służących do badania czarów i magii dawnej Polski. Zakrzewska-Du­ basowa nie miała jednak dostępu do wszystkich ksiąg miejskich lubelskich; kilkadziesiąt ksiąg zwrócono Archiwum Państwowemu w Lublinie dopiero na początku lat sześćdziesiątych (Trojanowska, 1996, s. 10-11). Wśród tych odzyskanych ksiąg znajduje się księga złoczyńców z lat 1644-1647, składa­ jąca się wyłącznie z akt procesów przekazanych przez Trybunał Koronny są­ dowi lubelskiemu (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 143; o praktyce przekazania procesów w Lublinie zob. Łaszkiewicz, 1988). Między tymi procesami, głów­ nie o rozbój, są też akty jednego procesu o czary i świętokradztwo z Opola Lubelskiego. Proces ten jest wyjąkowo ciekawy z powodu obecności i udzia­ łu syna oskarżonej podczas przesłuchania. Z tego też powodu, a także, aby uzu­ pełnić pracę Zakrzewskiej-Dubasowej, podaję tu transkrypcję procesu in exten­ so. Przy okazji, pragnę naświetlić sedno sprawy — świętokradztwo Hostii w celach czarów — w konteście innych podobnych procesów w Polsce i w Europie. Ostatnie zachodnie badania z dziedziny historii religii i etnografii histo­ rycznej zwracają uwagę na centralne miejsce Hostii nie tylko w teologii, ale też w ludowej pobożności (Bynum, 1987; Rubin, 1991; Gentiłcore, 1992, s. 130-131; Monter, 1997). Ta pobożność często zazębiała się z praktykami potępionymi przez Kościół jako gusła. Natomiast należy tu zauważyć, że ka­ tegoria „gusła” nie powinna mieć miejsca w naukowych pracach historycz­ nych ani etnograficznych, skoro przedstawia znaczenie teologiezno-moralne, a nie opisowe. Z punktu widzenia historyka, pozostaje kwestią otwartą, wymagającą dalszych badań, do jakiego stopnia „guślarskie” aplikacje Hostii były w oczach ludu wykroczeniami wobec religii, a w jakim stopniu były po �192 Michael Ostling prostu logicznym wnioskowaniem z pobożnych praktyk akceptowanych przez Kościół. Dla przykładu można porównywać kościelne i ludowe rytuały eu­ charystyczne na rzecz urodzaju i zdrowych pól. W latach dwudziestych XVIII wieku, podczas suszy, jezuici w Bawarii adorowali Hostię pokazaną ludności w monstrancji, żeby ubłagać Boga o deszcz (Chatellier, 1997, s. 102-103). Trudno odróżnić takie pobożne zabiegi od ludowych praktyk, potępianych przez teologów i znajdowanych czasem wśród oskarżeń wobec czarownic, takich jak zakopywanie Hostii na polu albo rozsypywanie pokruszonej Hostii na plonach, żeby zapewnić urodzaj i obfite żniwa'. Używanie Hostii do le­ czenia gorączki — praktyka popularna we Francji i Anglii (Rubin, 1991, s. 338), a potępiona m.in. w Martina Del Rio wielkim kompendium Disąuisitionibus magicis (1633 [1608], s. 468 [lib. III pars 2 qu. 4 sec. 9 nr. 10]) — mogłaby mieć swoją genezę w motywie często spotykanym w kazaniach eu­ charystycznych (m.in. w kazaniach Skargi, O Siedmiu Sakramentach [1600]2) oraz w katechizmach (np. w Katechizmie Rzymskim, ks. 2 cap. 3 par. 54), porównujących dary komunii z cudami Chrystusa na ziemi — zwłaszcza z cudownym uleczeniem macochy Piotra z febry (Mt 8, 14). Bez odwoływa­ nia się do kategorii normatywno-kościelnych trudno ustalić ostrą linię po­ między pobożnością a gusłami, między religią a magią w ludowych prakty­ kach eucharystycznych. W swojej wybitnej pracy nad ludowymi praktykami z Hostią, Ryszard Gansiniec używa niemalże wyłącznie średniowiecznych źródeł zachodnich (Gansiniec, 1959). Szkoda, ponieważ takie praktyki też miały miejsce w Pol­ sce, o czym świadczy dość obfity materiał z procesów o czary w polskich miastach w XVII-XVIII wieku. ‘Podczas pisania tego artykułu korzystałem ze stypendium naukowego Fundacji Fulbrighta oraz z Dissertation Fellowship z American Council o f Leamed Societies. Pragnę podziękować tym instytucjom oraz szczególnie prof. Tomaszowi Wiśłiczowi, który z niezwykłą hojnością udo­ stępnił mi swój maszynopis transkrypcji akt kleczewskich. P. Dorota Łagida-Ostling skorygowa­ ła polszczyznę tego tekstu. Wszystkie błędy, oczywiście, są mojego autorstwa. Benedykt Chmielowski, w swojej słynnej sarmackiej encyklopedii Nowych Atenach (1746), idzie w ślady Martina Del Rio (1608) i Paulusa Grillandusa (1536), potępiając czarownice za to, iż kruszą Hostię i sypią na polach, żeby wypędzić nieurodzaj. Z tekstu Del Rio wynika, że chodzi o wypędzenie nieurodzaju i słabości pól spowodowanych właśnie przez czarownice: „Item si, ut sterilitatis agrorum maleficium tollant, hostiam sacram comminuant, et tritam in pulueres spargant per hortum vel agrum” (1633 [1608], s. 933 flib. VI cap. 2 sect. 1 qu. 1 nr. 23]). Zob. też przypis 7 niniejszego artykułu. 1Mam do dyspozycji kazania Skargi tylko w niedbale redagowanym przekładzie angielskim: trudno mi więc ustalić dokładnie, w których kazaniach mieściła się dyskusja o cudownych ła­ skach Hostii. Skarga porównuje dary komunii z cudami Chrystusa przytoczonymi w Ewangelii w dwóch kazaniach: O korzyści płynących z Hostii i O częstej komunii (Skarga, 1939, s. 186-187, 210). W obydwu, tak jak we wszystkich jego kazaniach o sakramentach, Skarga trzyma się ściśle wskazówek Rzymskiego Katechizmu. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 193 Z punktu widzenia sądu, jak też i ludu, istniały tylko dwa możliwe powo­ dy kradzieży Hostii z kościoła: albo w celu czarów, albo żeby sprzedać ją Żydom, którzy mieliby używać jej w swoich domniemanych odtworzeniach Bożej Męki (Węgrzynek, 1995; Guldon i Wijaczka, 1995). Poznańskie statu­ ty synodalne przestrzegały księży, ażeby uważnie przechowywać Hostię/»rou­ ter sortilegia et maléficas mulleres; już w 1450 roku wieśniaczka Jachna z parafii Brzyków została ukarana surową pokutą za kradzież wielkanocnej Hostii i ukrycie jej w chustce, przypuszczalnie dla celu czarów (Bylina, 2002, s. 129-130). Na początku XVII wieku Sebastian Klonowie żalił się w dziele WorekIudaszów nad takimi występkami: N aydziesz takie złe ludzie, co Sakrament św ięty Żydom i czarow nicom , w uściech sw ych przeięty, Przedaią, bezbożnicy, ćiało i krew Pańską, U ięci do pieniędzy ch ciw ością szatańską. O zakamiałe serca, łakom stwo bezecne! O nieszczęsny rozum ie i kupiectwo niecne! Czemu targuiesz tego za m am y pożytek, Którego iest kropla krwie droższa niż świat wszytek? (K lonow ie, 1960 [1600], s. 139) W 1739 roku sąd miejski lubelski wypytywał złodziei, podejrzanych o kradzież ośmiu brakujących Hostii, o czary i o eksekrację (dwaj z trzech oskarżonych byli Żydami): 4to. W zięte te osm pośw ięconych czyli w ięcey Hostyi, gdzie podział, y na iaki pożytek obrocił, na iakie czary, y czyli szkodliw y co komu te czary, czyli nie. 5to. Na którym m ieyscu, z ktoremi osobam i tych zabranych H ostyi Zażyw ał, czyli ie kłuł albo nie, y kto o tym w ięcej zw iedział (A P Lublin, A M Lublin, sygn. 50 (Advocatalia), k. 5 0 2 -5 0 3 )3. Lud pospolity też skwapliwie oskarżał sąsiada, przyuważonego na podej­ rzanych manipulacjach przy komunii, o zamiar świętokradztwa celem cza­ rów. Podczas komunii w Nowym Wiśniczu w roku 1643 ktoś spostrzegł, jak Jan Baran wykaszlał Hostię do ręki. Aczkolwiek ten szybko włożył ją z po­ wrotem do ust i połknął, zapewniając iż „nie na żadnem czary to uczyniłem”, wysłano go na stos (Uruszezak, 2003, s. 98-102). W Wyszogrodzie na po­ czątku XVIII wieku kobieta, widząc, iż druga wykaszlała Hostię do ręki, za­ częła wykrzykiwać: „A tyś na co Pana Boga wyplunęła z gęby, na coś ty uczy­ 3 Zob. też interogatorię sporządzoną na rzecz Katarzyny Koczanowiczówny, pomocniczki głów­ nej oskarżonej w procesie przed sądem rzeszowskim w 1718 r.: „7-mo Jeżeli też ona sama nie ukradła kiedy Communiej S i żydom, albo której czarownicy nie przedała” (AP Rzeszów, sygn. 168 t. XII k. 489; cyt. za Dydek, 1968, s. 398). �194 Michael Ostling niła” (Olszewski, 1879, s. 497). Na wielkonocnej komunii w Chęcinach w 1666 roku, chłopka Anna Zacharzowianka widziała, jak Anna Grzesiowa Puchalina z Woli Murowanej ukryła usta w chustce, „gdzie miała na wardze Pana Jezusa”, i oskarżyła ją o czarownicze świętokradztwo. Na procesie Pucha­ lina stwierdziła jednak, że nie ukradła „alem cale strawiła”: akta nie zawiera­ ją informacji o końcu procesu, ale zdaje się, iż Puchalinę zwolniono (Wijaczka, 2003, s. 56-58). Skradziona Hostia mogłaby nawet stać się elementem zmowy, jeżeli wierzyć Katarzynie Rataj owej, która przed lubelskim sądem w roku 1700 upierała się, iż niejaka Iędrzejowa „ztą młodą naprawiła y mac [tj. mać] tey młodey, które obiedewie podobno same Nayswiętszy Sakrament ukradły, a na mnie powiedziały” (AP Lublin, AM Lublin sygn. 144 k. 483­ -487; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 74). Jeżeli chodzi o praktyki ludowe z Hostią, wyeksponowane w procesach 0 czary, trzeba rozróżnić między tymi procesami, gdzie oskarżona przyznała się do kradzieży Hostii podczas tortur, a tymi, w których świętokradztwo jest głównym tematem śledztwa. W pierwszym przypadku świętokradztwo jest tyl­ ko jednym z wielu stereotypów na temat czarownic znanych w całej Europie. W drugim, oskarżona często przyznaje się do kradzieży Hostii dobrowolnie, 1 zeznania o sposobie jej użycia stanowią cenny wkład do etnografii histo­ rycznej Polski. W zestawie stereotypów na temat czarownic mamy do czynienia ze świa­ tem na opak, z diabłem w miejsce Boga, grzechem w miejsce cnoty, podepta­ niem Ciała Bożego w miejsce jego adoracji. Benedykt Chmielowski, zgodnie z ogólnoeuropejskim uczonym dyskursem o czarownicach, a zupełnie nie­ zgodnie z ludowym rozumieniem czarów, zadeklerował, iż „Grzechy czarow­ nic są oprócz niezliczonych trzy naypryncypalnieysze: Apostasia a DEO, So­ domia & sacrilegium” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 247). Można tu mówić o „czarnej legendzie czarownic”, która to legenda ukazuje duże podo­ bieństwo do „czarnej legendy Żydów”, ostatnio tak wybitnie zanalizowanej przez Hannę Węgrzynek, nic dziwnego, skoro legendę o czarownicach budo­ wano w Polsce, jak w całej Europie, w dużym stopniu na podstawie albo, lepiej mówiąc, z tych samych elementów, co legendę o Żydach (Cohn, 1975; Price, 2003). A więc na przykład, Maijanna z Tuliszkowa, oskarżona o czary w Kleczewie, przyznała się, iż „razem z koleżanką kłuła Hostię aż krew wypły­ nęła i małe, płaczące dzieciątko jej się zjawiło” (PTPN, sygn. 859 k. 147-147v)4. Przypomina to zarazem cuda związane z trzema Hostiami domniemanie drę­ czonymi przez Żydów w Poznaniu w końcu XIV wieku (Węgrzynek, 1995, s. 48-57; Łukaszewicz, 2000 [1838] t. II, s. 207-210) i wizje Dzieciątka Je­ zus w Hostii spopularyzowane w exemplis (np. Mikołaja z Błonia) oraz w paraliturgicznych dramatach jezuickich podczas procesji Bożego Ciała (Szo­ 4 O procesach w Kleczewie zob. Wiślicz, 2004 oraz Koranyi, 1928. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 195 stek, 1978, s. 300; Okoń, 1970)5. Pomysł, iż czarownice na Łysej Górze „Hostyę Nayśw: dostawszy iey lub podczas Komunii, lub wykradłszy, w oczach diabła depczą” (Chmielowski, 1968 [1746], t. III, s. 243), jest zarazem po­ życzką z legendy o Żydach i dosyć oczywistym przykładem odwrócenia lub inwersji w sensie strukturalistycznym6. W zeznaniach, uzyskanych od domnie­ manych czarownic pod wpływem tortur, nie jest do końca prawdą, jak myślał Bernardyn Serafin Gamalski w XVIII wieku, iż oskarżona „w niczym niebędąc winna, do wszytkiego się przyznaie, y to śpiewa, o czym iey przed tortu­ rami głowę nabili” (Gamalski, 1742, s. 14v-15). Mimo wszystko kobiety pod­ czas tortur potrafiły dodać swoje własne wierzenia i opinie do narzuconego im dyskursu, choćby wyrywkowo i fragmentarycznie7. Jednak zawartość et­ nograficzna takich zeznań jest dość szczupła: podobnie jak zeznania wymu­ szone na Żydach oskarżonych o bezczeszczenie Hostii albo o mord chrześci­ jańskiego dziecka, mówią nam one o wiele więcej o wierzeniach pytających niż pytanych. Zupełnie inaczej wyglądają zeznania w procesach, w których świętokradz­ two Hostii jest tematem głównym od samego początku, a więc, w których mamy informacje nie tylko uzyskane podczas tortur, ale także pochodzące z dobrowolnych zeznań oskarżonej oraz niekiedy od świadków i z formalnej „żałoby” lub propositio instygatora. Choć zdarza się, że takie procesy prze­ kształcały się podczas tortur w procesy o schadzkę na Łysej Górze, o stosu­ nek seksualny z diabłem itd.; często nie ma w nich mowy o żadnych diabłach ani nawet o maleficium. Z takich zeznań wynika dość pewnie, iż polskie ko­ biety wszystkich stanów i z wielu regionów kraju rzeczywiście kradły Ciało 5 Np. w Wilnie w r. 1633, gdzie jezuici pokazali w procesji obraz przedstawiający „Karolus i Papież z Dzieciątkiem w Hostyjej”. Procesyja 1633; cyt. za: Okoń 1970, s. 96. Zob. też Ząbkowica przekład Malleus maleficarum (1992 [1614], s. 80-81), gdzie przytacza się anegdotę o ukra­ dzionej i zakopanej Hostii, z której wyszedł „głos jakoby dziecięcia płaczącego”. 6 Sam Chmielowski zwraca uwagę, iż czarownice, domniemanie bezczeszcząc Hostię, „Żydów imitują” (1968 [ 1746] t. III p. 244). Na temat demonologicznego dyskursu o praktykach czarownic jako inwersji dobrych obyczajów, zob. znakomitą pracę Stewarta Clarka (1997); John Bossy zwrócił uwagę już dwadzieścia lat temu, iż w rozumieniu ludu wczesnonowoczesnej Euro­ py łatwo było wiedzieć, co robiły czarownice podczas swoich schadzek, skoro „starczyło wie­ dzieć, jak wygląda prawdziwa religia, a potem przewrócić ją na opak” (Bossy, 1985, s. 137). 7 Na przykład, w dwóch procesach o charakterze stereotypowym, oskarżone podczas tortur zeznały, iż ukradły Hostię podczas mszy z okazji Wniebowstąpienia Matki Boskiej, a później używały jej do niszczenia plonów na polach i do sprowadzenia suszy. Można traktować takie zeznania jako odmianę motywu niszczenia pól z pomocą czarodziejskiego proszku; można jednak patrzeć na nie inaczej. Skoro święto Matki Boskiej Zielnej było ważnym świętem w pobożności i magii ludowej, kiedy to zioła poświęcano na leki dla ludzi, bydła i do obrony gospodarstwa od nieszczęścia, złych duchów i nieurodzaju, wydaje się prawdopodobne, iż oskarżone czarownice w swych zeznaniach mówią, w odwróconej formie, o prawdziwych praktykach kradzieży Hostii właśnie tego dnia, ażeby ulepszyć płodność pól i obronić je od złych mocy. Jak już wspomniałem (w przypisie pierwszym), takie użycie Hostii było znane i potępione przez uczonych demonolo­ gów, również w Polsce. �1 96 Michael Ostling Boże podczas komunii, aby potem używać go do leczenia krów, w obronie przeciw magii czarownic, a także w celach miłosnych. W Kleczewie w 1669 roku chłopka Regina Matuszka przyznała się do świętokradztwa, tłumacząc się, że chciała ulepszyć swoje ule; mówiła „że jest prawda, alem czynieła dobrze, dawała do kościoła wosku” (PTPN, sygn. 859, k. 106-110v)8. W 1664 roku Maryna Białkowa, ze wsi Kamionka na południowym Mazowszu, przy­ znała się otwarcie i dobrowolnie przed sądem lubelskim do przecedzenia mleka swoich krów przez chustkę, w którą zawinęła ukradzionego „Pana Jezusa”. Mówiła przy tym „nie wezmąc mleka czarownice” (AP Lublin, AM Lublin, sygn. 140 f. 206; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 54). Działała więc Mary­ na, w pewnym sensie, w sposób całkowicie zgodny z doktryną Kościoła, któ­ ra widziała w Eucharystii najlepszą broń przeciw złym mocom: jak mówi jezuita Aleksander Lorencowic w swoim kazaniu na Wielki Czwartek: „Jest to ten pokarm bronią i mieczem, który iest wszystkim nieprzyiaćiołom strasz­ ny” (Lorencowic, 1671,1.1, s. 149). W Rzeszowie w 1718 roku młoda miesz­ czanka Zofia Janowska, za radą znachorki z podmiejskich Pobitnych, ukradła Hostię w celach miłosnych. Wypłukała chustkę z Hostią w zimnej wodzie, podzieliła na trzy części i podała swemu ukochanemu, mówiąc „Jak do tej komuniej ciszba, tak i do mnie kszczonej mianowanej Zośki, żeby była ciszba” (AP Rzeszów, sygn. 168, t. XII, k. 475-494; Dydek, 1968). Z niemalże identycznej formuły skorzystała Pani Pisarzowa Aleksandrowa Mytkowa na Podolu, a więc kobieta z dostojnej rodziny szlacheckiej. Również z rady „baby”, zapiekła skradzione „kommunikanty” w placki i zamierzała podaro­ wać je sędziom w Trybunale Koronnym w Lublinie, aby byli przychylni ra­ cjom jej rodziny w sprawie o majątek toczonej przed Trybunałem przeciwko niejakim braciom Pogórskim. Według jej poddanych, przesłuchiwanych pod­ czas tortur przez miejski sąd lubelski z polecenia Trybunału, albo sama Pani Pisarzowa albo jej „mamka” miała przemawiać przy mieszaniu Hostii z mąką do robienia placków: „Jak ciżba do Nayswiętszego Sakramentu bywa, tak zeby na nas łaskawi panowie sądowi i patronowie byli” (AP Lublin, AM Lu­ blin, sygn. 48, k. 1254-1261, 1282-1288; Zakrzewska-Dubasowa, 1947, s. 78, 82, 84). Aczkolwiek oskarżone czarownice nie zawsze, moim zdaniem, rozpozna­ wały swoje pozakościelne praktyki eucharystyczne jako grzech, dobrze zro­ zumiały, iż sama kradzież Hostii jest nielegalna i srogo karana, starały się więc zmniejszać szansę aresztu. Najczęściej Hostię kradziono nie we włas­ 8 Takie użycie Hostii było już znane w Niemczech w średniowieczu, skoro Caesarius Heisterbacensis przytacza na jego temat exemplum (1851 [1223-1224] lib. 9 cap. 8). W Polsce, pszcze­ larze wkładali Hostie do uli jeszcze w XIX wieku (DWOK t. VII, s. 116). Warto też zwrócić uwagę, iż Klonowie uznaje kradzież miodu i rojów za świętokradztwo i przypomina, iż takim złodziejom — tak jak świętokradcom — należy się kara stosu (1960 [1600], s. 103). �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 197 nym kościele parafialnym, wśród sąsiadów i znajomych, lecz na odpuście z dala od domu, wśród tłumów nieznajomych, gdzie można było łatwiej unik­ nąć podejrzeń. Pani Aleksandrowa Mytkowa przemyciła Hostią podczas wi­ zyty w Barze w dniu świętego Antoniego; Jagata Korfunka, ze wsi Wierzbocice koło Pyzdr, ukradła Hostię na odpuście w Biechowie, aczkolwiek kościoły w Słupcy, Ciążeniu i samych Pyzdrach były znacznie bliżej (Rosenblatt, 1883, s. 14-19); Anna Przybeła, z okolic Warty, wybrała się po Hostię do Wielunia (Baranowski i Lewandowski, 1950, s. 193-194; cytując AGAD, Warta 46 fF529-533). Innym sposobem uniknięcia aresztu było wysłanie dzieci na świę­ tokradczą komunię — przypuszczalnie chodziło o to, że w przypadku przyła­ pania dzieci te mogłyby przyznać się do niewiedzy albo pomyłki zamiast do przestępstwa. W 1741 roku mieszczka ze Stopnicy zatrudniła Mariannę Berbełską, biedną komornicę z pobliskiej wsi, do kradzieży Hostii; ta jednak wolała wysłać w tej sprawie swoje córki, z których starsza miała jedenaście lat. Złapano je na gorącym uczynku, co doprowadziło do spalenia na stosie Marianny oraz jej pracodawczym. Dziewczyny, wraz z ich ojcem, ukarano chłostą (Wijaczka, 2003, s. 58; Wiśniewski, 2000 [1929], s. 252). Sprawa Reginy Zaleskiej wyglądała podobnie. Obraz, który otrzymujemy na podstawie zeznań Reginy, ukazuje ją jako dość nieudaną znachorkę. Poda­ je ona, iż starała się, chyba nieskutecznie, za pomocą wróżby odnaleźć ukra­ dzione konie w Kazimierzu Dolnym. Od czterech lat „lekowała” mleko, „ale postaremu to niepomogło”. Podobnie nie udało jej się zdjąć uroku z masła. Można się domyślać, iż miała nadzieję, że lepiej jej będzie szło, jak doda Bożego Ciała do swoich rytuałów. Wysłała najmłodszego syna, Jakuba, do pierwszej komunii, z prośbą, by ukradł Najświętszy Sakrament. Schwytano go, co doprowadziło do wstępnego śledztwa w Opolu. Z powodów mi nie znanych, sprawa trafiła do Trybunału Koronnego, który to sąd, aczkolwiek formalnie będący najwyższą instancją tylko w procesach szlacheckich, czę­ sto ingerował w poważniejsze sprawy kryminalne w regionie lubelskim, np. o rozbój. Jak udowodnił Herbert Łaszkiewicz, Trybunał często polecał po­ tem takie sprawy sądowi lubelskiemu (Łaszkiewicz, 1988). Jednak, jak wi­ dzimy w niniejszym procesie, przedstawiciel Trybunału często uczestniczył w rozprawie i Trybunał nie rezygnował z ustalenia wyroku w procesach od­ danych sądowi miejskiemu. �Michael Ostling 19 8 ANEKS Proces Reginy Zaleskiej o czary i świętokradztwo, październik 1644 roku. Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta miasta Lublina (criminalia), sygn. 143 (1644-1647)k. 122-132. Ażeby stworzyć czytelny tekst bez obniżenia jego wartości historycznej, dokonałem minimalnych zmian edytorskich.Wyrazy łacińskie są tu drukowa­ ne kursywą, polskie — prostym drukiem. Wszystkie skróty pisarskie zostały rozwinięte: np. „Triblis” zmieniony na „Tribunalis”, „Lublin*” na „Lublinensis” itd,, a tekst podzielony na akapity, według poszczególnych pytań sądu i odpowiedzi oskarżonej. Natomiast ortografia pozostała bez zmian. [k. 122] CONFESSATA REGINAE ZALEWSKIEJ DE VENEFICIO INCULPATAE [k. 123] Actum Lublini in Carceribus publicis sub praetoris Lublinensi consistentibus inpraesentia Honoratorum A lbertiLewickii Advocati Ordinarii et Nicolai Szwayko Scabini Jurati Lublinensisparte quoque Gnoso Promnickii Instigatore Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis Feria Secunda p o d Festum sanctae Hedwigis Viduae et electae próxima Anno quo supra [16 X 1644], Ex Decreto mandato atque Remissione Judicii Ordinarii Generalis Tribu­ nalis Regni Lublinensis adducta ad locum torturarum solitum nomine Regina in praesentia Jacobi [k. 124] filii sui. Pytana iak iey męża zowią. Odpowied. Mikołay Pękała Pytana. Kto ią to dał osadzie y dla czego. Odpowiedziała. Niewiem. Item fassa. Iż mię tu mieszczanie Opolscy przywiezli do Lublina, bo tych mieszczanow pozywano. Pytana wiele ma synów Odpo. Iz mam y drugiego syna który iest nastarszy na wodzie. Post modum Jacobus filiis ipsius fassus Iz mi matka moia mówiła spowiedałes się ia odpowiedział: spowiedałem. Zaczym ona mi rzekła. Jak będziesz przystępował przynieśże mi naswiętszy sacrament, y gdy mi kapłan dawał przenaswiętszy sacrament tedy ia upuściłem z gęby a chłopiec księży wziął gołą [k. 125] ręką i drugiemu chłopcu dał na Czapkę zaczym mię zaras Uchwy­ cono y wsadzono. Quesitus idem Jacobus. Jeżeli się naten czas spowiedał. Odpowiedział. Iż nie spowiedziałem. Item fassus. Iż umyslniem upuścił naswiętszy Sacrament żebym ia zas ręką wziął. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 199 Tandem actus Torturarum ad crastinum rei citur obcertos respectu. Feria Tertia ipso die Festi sancti Luca Evangelistae [18 X 1644], In praesentia Honorati Alberti Lewickii Advocati Ordinari et Joannis Ekkier Scabini Lublinensis, tum et Gnosci Promnickii lnstigatoris Justitiae Ordinarii Generalis Tribunalis Regni Lublinensis adducta ad locum tortura­ rum solitum nomine Regina Zaleska [k. 126] una cum filio suo Jacobo qui ad interrogata respondit. Iż mi matka kazała żebym iey przyniósł naswiętszy sacrament. Item quaesituo [sic] czemu w Opolu powiadał te rzeczy na Ciotkę matkowę. Odpowiedział. Iż mówiła mi matka żebym zaraz na nią niepowiedział, y żal mi iey było. Post modum superscripta mater ipsa quaesita. Jeżeli wróżyła strony koni co w Kazimierzu były poginęły. Fassa. Iż z Nieboszką Duliczową naprawiłam na sicie wągiel położywszy, y igłę w chleba skoreczkę kładłam. Pytana. Iesli się bawiła Czarami. Odpowiedziała. Niebawiłam. Monita ut verum fateatur [k. 127] et ne corpus suum tormentis cruciari permittat. Odpowiedziała nie znam się nidoczego, y nie kazałam tego czynić Synowi memu oco mię winnią. Ktorey Jakub syn rzekł. Iż kazałaś mi to przynieść, y iabym tego był nieczynił, gdybyś mi tego była nie rozkazowała. Post modum idem Jacobus filius quaesitus wiele razy przystępował do naswiętszego sacramentu. Odpowiedział. Iz tylko raz. Item fassus idem Jacobus. Iz chodzili z Iastkowa we Czwartek do matki iakies kobiety. Monita Herum atque iterum de edisserenda veritate. Nihil agnovit. Tandem ligata per Lubelskim [k. 128] adversorem et iterum quasita etpraemonita nihil fassa. Pytana Jeżeli iey wypadł z ust naswiętszy sakrament w Kazimierzu. Odpowiedaiała. Iz nie mnie to ale Pasiebicy moiey Annie Zaleskiey która iuż zmarła. AUigata torturis petyt misericordiam dokładaiąc tego. Iż nie iestem nic winna a ten syn moj nieszszęsny niewinnie mię powoływa, przoszę dla Boga abyście mię na starosć moią respectowali, y baczenie mieli gdyż wniczym się nieczuię. Monita iterum atque iterum ut Veritatem fateatur Nihil fassa. Post modum p er Lubelskim adversorem monita ne corpus suum tormentio cruciam permittat [k. 129] et Veritatim edisserat Nil agnovit. Tracta primo. Recognovit. Iż niekazałam tego czynic synowi oco mię win­ nią ktorey syn rzekł, iżeś kazała. �Michael Ostling 200 Tracta secundo. Recognovit. Iż nieroskasaywałam [sic] tego czynić syno­ wi y niebawiłam się Czarami tylko raż z Duliczową która iuż umarła. Item fassa. Iż dotey Dułewicszowey [sic] podobnom była raz nieszczęście przyszła. Item fassa. Iz chodem niewinna chociem nie kazała dali Bog, ale iuż to prożno to iuż przyimuię dla syna który mię niewinnie powoływa. Pytana na co kazała to czynic. [k. 130] R. Niewiem na co gdyzem tego nieroskazywała. Item fassa. Iż miałam to chować ale niewiem iak. Item. Nauczyłam się od Duliczowey uroki od masła oduzywac mówiąc Bożą mocą Pana Boga pomocą na psa na kózkę urok y plunęła ale to postaremu nic niepomogło. Tracta tertio intensius. Fassa Iż od Czterech lat lekuię kęs mleka, ale postaremu to niepomogło lecz kto inszy umie lepiey lekować. Monita iterum atąue iterum de perhibenda veritate. Zeznała. Iż chociem nie roskazywała tego iednak to na się przyimuię. [k. 131] Item fassa. Iż lekowałam mleko od Czterech lat. Tandem dum ignis corpori ipsius applicandus esset monita ut verum fateatur et ne corpus suum Crucian permittat. Powiedziała że niewinnam nic iedno P Bogu daszę. Usta igne. Recognovit. Iż nie kazałam tego czynic, y przynosić naswiętszego Sacramentu synowi memu, y niewinnie mię powoływa. Usta 2do Recognovit. Otozemftj. Otóżem] kazała cosz mam czynic. Pytana co chciała czynic znaswiętszem Sacramentem. Odpowiedziała. Iż niewiem ten syn moj posądza mię [k. 132] co Multoties iterando recognovit. Tandem dimissa ex Torturis. Recognovit. Iż posądza mię syn niewiem ziakiey nauki, bogday [sic] go Bog karał to złe dziecię. Quae ex mandato Judicij Tribunalis Regni Gnatis [ Generalis] Lublinensis dimissa est ex carceribus. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. i W. Lewandowski (oprać.) 1950 Nietolerancja i zabobon w Polsce w wieku XVII i XVIII: wypisy źródłowe, Książka i Wiedza, Warszawa. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 201 Bartoszewski Jan (?) 1633 Procesyja wileńska, w święto Bożego Ciała roku 1633 od Akademików Societatis Jesu wystawiona..., Wilno. Bossy John 1985 Christianity in the West, 1400-1800, Oxford University Press, Oxford. Bylina Stanisław 2002 Chrystianizacja wsi polskiej u schyłku średniowiecza, Instytut Historii PAN, Warszawa. Caesarius Heisterbacensis 1851 [1223-1224] Dialogus miraculorum, oprać. Joseph Strange, J.M. Heberle, Kolonia. Chatellier Lousis 1997 The Religion o f the Poor. Rural Missions in Europe and the Formation o f M odem Catholicism c. 1500-1800, Cambridge U niversity Press, Cam­ bridge. Chmielowski Benedykt 1968 [1746] Nowe Ateny, albo Akademia Wszelkiej Sciencyi pełna, W ydawnictwo Li­ terackie, Kraków. Clark Stuart 1997 Thinking with Demons: the Idea o f Witchcraft in Early Modern Europe, Oxford University Press, N ew York. Cohn Norman 1975 Europe’s Inner Demons: an Enquiry Inspired by the Great witch-hunt, Chatto, London. Del Rio Martin 1633 [1608] Disquisitionum magicarum libri sex, quibus continetur accurata curiosarum artium, et vanarum superstitionum confutatio..., Petrus Henningius, Kolonia. Dydek Zbigniew 1968 Czary w procesie inkwizycyjnym w Rzeszowie w XVIII wieku, „Rocznik W ojewództwa R zeszow skiego” 1964/1965, s. 3 8 3 -4 0 1 . Gamalski Serafin 1742 Przestrogi Duchowne Sędziom, Inwestygatorom i Instygatorom Czarow­ nic..., Drukarnia Akademicka, Poznań. Gansiniec Ryszard 1959 Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu, „Lud” t. 44, s. 75 -1 1 7 . Gentilcore David 1992 From Bishop to Witch. The System o f the Sacred in Early Modern Terra d ’Otranto, Manchester University Press, N ew York. Grillandus Paulus 1536 Tractatus de hereticis et sortilegiis omnifariuam coitu eorumque penis, Lyons. Guidon Zenon i Jacek Wijaczka 1995 Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVIII wieku, W ydawnictwo DCF, K ielce. Klonowie Sebastian Fabian 1960 [1600] Worek ludaszow: to iest Złe nabycie Maiętności, oprać. K, Budzyk, A. Obrębska-Jabłońska, Z. Zdrójkowski, Ossolineum, W rocław (B iblio­ teka Pisarzów Polskich, Seria B, no. 10). Koranyi Karol 1928 Łysa Góra, „Lud” t. 27, s. 57 -7 2 . �202 Michael Ostling Lorencowicz Aleksander 1671 Kazania na niedziele całego roku..., Drukarnia Kolegium Kaliskiego Soc, Jesu, Kalisz. Łaszkiew icz Hubert 1988 Sąd wójtowsko-ławniczy w Lublinie a trybunał koronny w drugiej poło­ wie XVII wieku, „Roczniki Humanistyczne KUL” t. 36, no. 2, s. 161-172. Monter W illiam 1997 Toads and Eucharists: the Male Witches o f Normandy, 1564-1660, „French Historical Studies” t. 20, z. 4, s. 563 -5 9 5 . Okoń Jan 1970 Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku, Ossolineum, Wrocław („Studia Staropolskie” t. 26). Rosenblatt Józef 1883 Czarownica powołana. Przyczynek do historii spraw przeciw czarowni­ com w Polsce, W ydawnictwo S. Orgelbranda i Synów, Warszawa (Biblio­ teka Um iejętności Prawnych). Rubin Miri 1991 Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge Uni­ versity Press, N ew York. Skarga Piotr 1600 Kazania o Siedmi Sakramentach Kościoła S. Katolickiego..., Andrzey Piotrzkowczyk, Kraków. 1939 The Eucharist, oprać, i tłum. E.J. Doraczyk, The Bruce Publishing Com­ pany, Milwaukee. Sochaniew icz Kazimierz 1926 O potrzebie systematycznego wydawnictwa materjałów do historji proce­ sów o czary w Polsce, „Lud” t. 24, s. 165-169. Szostek Teresa 1978 Exempla i autorytety w kazaniach Jakuba z Paradyża i Mikołaja z Błonia, w: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. B. Geremek, Ossolineum, Wrocław. Uruszczak Wacław (oprać.) 2003 Acta Maleficorum Wisniciae (1629-1665), C ollegium Columbinum, Kra­ ków, Biblioteka Tradycji, t. 28. W ęgrzynek Hanna 1995 „Czarna legenda ” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, W ydawnictwo Bellona/W ydawnictwo Fundacji Historia Pro Fu­ turo, Warszawa. Wijaczka Jacek 2003 Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XV1I-XVIII wieku, w: Z prze­ szłości regionu świętokrzyskiego od XVI do X X wieku, red. J. Wijaczka, Agencja Reklam owo-W ydawnicza „JARD”, Kielce. W iślicz Tomasz 2004 Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624-1700), „Kwar­ talnik Historyczny”, t. 111, no. 2. W iśniewski J. 2000 [1929] Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, K ielce. Zakrzewska-Dubasowa M irosława (oprać.) 1947 Procesy o czary w Lublinie w XVII i XVIII wieku, Nakład Polskiego To­ w arzystwa Ludoznawczego, Lublin. �Nieznany proces o czary i świętokradztwo w Lublinie w 1644 roku 203 Ząbkowic Stanisław 1992 [1614] M łot na czarownice; postępek zwierzchowny o czarach a także sposób uchronienia się ich i lekarstwo na nie w dwóch częściach zamyka­ jący.,., oprać. W. Lewandowski, Wyspa, Wrocław. Michael Ostling AN U N K N O W N TRIAL FOR W ITCHCRAFT A N D THEFT OF THE EUCHARIST IN LUBLIN, 1644 (SUM M ARY) Mirosława Zakrzew ska-D ubasow a’s publication o f all the w itch trials found in the Lublin town records (1947) remains one o f the best and m ost com plete sources for the study o f witchcraft in Poland. However, a 17th century court book returned to the Lublin archives as late as the 1960s, and thus unavailable to Zakrzewska-Dubasowa includes one trial for witchcraft and theft o f the Eucharist. In this article I publish the full text o f that trial record, together with a brief survey o f the uses o f the Eucharist in Polish popular rituals as known to us from w itch trial re­ cords. Polish writers on witchcraft such as Benedykt Chm ielowski, follow ing patterns set in western Europe, declared that w itches stole the Eucharist — the literal em bodi­ ment o f Jesus Christ — in order to torture it before the devil in a parody o f Christ’s Passion. Although accused witches do confess to such acts in som e Polish trials, in other trials this m otif is entirely absent. Instead w e find the Host used to increase the produc­ tivity o f honeybees, to heal cattle or protect their milk from being stolen by w itches, and in love magic. Regina Zaleska’s trial in 1644 is unusual in that her young son is present during her interrogation. He is also the ch ief witness against her, claim ing that she ordered him, at his First Communion, to steal the Eucharist. Every time Regina denies this, her son in­ terrupts, insisting that „you did so tell to bring it, and I w ouldn’t have done that i f you hadn’t ordered m e to”. These confrontations between mother and son continue throug­ hout the interrogation, during which Regina undergoes five o f the six sessions o f torture allowed under Magdeburg law: she is pulled on the rack three times and has fire or red hot metal applied twice to her sides. From her testim ony it appears that she was an amateur cunning wom an w ho dabbled in the removal o f enchantments from milk and butter. Presumably Regina intended to use the Host in these rituals; in another trial in Lublin som e 20 years later Maryna B iał­ kowa confessed to filtering her co w s’ milk through a stolen Host w hile reciting „the witches w on ’t take this milk”. However, Regina resolutely denies having ever stolen „the Host or asked her son to do so, although she does declare w illingness to „accept the guilt for my son who denounces m e unjustly”. Regina’s fortitude under torture appears to have saved her life. After her final decla­ ration o f innocence the Lublin court dism issed her from prison. The records do not say what happened to her son. �w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd5aa15878cd4ce3f409cd25ffa7b685.pdf e5505461014c5bd93164e08ca0b7b7d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe - krąg częstochowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4247 Title A name given to the resource Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o warsztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.53-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa N I E Z N A N Y RĘKOPIS S Z Y M O N A POPRZĘCKIEGO O WARSZTACIE C Z Ę S T O C H O W S K I E G O MALARZA L U D O W E G O Z LAT 1880-tych „W cownię latach 80-tych obrazów gdzie w y k o n y w a n o droższe, które zeszłego ludowych. ludowe pobożni Była wieku to obrazy, zwiedziłem pra­ pracownia malarska lecz starannie i p o ł ą c z o n y m dary d l a k o ś c i o ł a w swojej p a r a f i i . P r a c o w n i a takiego m a l a r z a obrazu. sztalug malarskich, Ściany były całkowicie cami". Były to dobrym wzory każdej zawieszone kopiowania. drugiej izbie złocono i przygotowywano W trzeciej izbie t a r t o b a r w n i k i i olejem wano zwanymi „wzor­ P r a c e tego r o d z a j u z r e g u ł y w y k o n y w a l i u c z n i o w i e , obrazy o względnie malarza jako odbywało się w s p o s ó b : n a k ł a d a n o n a wzorzec b i b u ł k ę n a s y c o n ą ten pokostem, płótna, gotowano i p r z y r z ą d z a n o rysunku i malowania. T a k przed p ó ł wiekiem oleje. którzy wyglądała t a k a pierwszej k l a s y pracownia c z ę s t o c h o w s k i e g o malarza. P r a c o w n i t a k i c h b y ł o k i l k a . D z i ś o b r a z y tego t y p u nie s ą już nie l i n i ę k o n t u r u n a k ł u w a n o g ę s t o i g ł ą i po d o k o n a n i u tej , ,artystyczny " niemiecko - ż y d o w s k i . ' ' następnie werniksy i po w y d o s k o n a l e n i u s i ę w tej p r a c y d o p u s z c z a n i b y l i do n a u k i co s t a n o w i ł o k a l k ę i s t a r a n n i e r y s o w a n o c a ł y obraz. N a s t ę p ­ r o b o t y b y ł a g o t o w a t a k zw. „ p a u z a " . N a k ł a d a n o pod zagruntowy- obraz. dla p o m o c n i k ó w Kopiowanie W rozpoczęty tak starannie wykonane rysunku, służące do na tą z ł o c e n i e i srebrzenie te c z ę ś c i o b r a z u , k t ó r e tego w y m a g a ł y . s k ł a d a ł a s i ę z t r z e c h s p o r y c h izb. W n a j w i ę k s z e j izbie s t a ł o kilka Srebro p o k r y t e P o s k o ń c z e n i u tej p r a c y p r z y s t ę p o w a n o do m a l o w a n i a wykwintniejsze, pielgrzymi zakupywali jako z werniksem. b a r w ą , k t ó r a jest p r z e j r z y s t a , i m i t o w a ł o z ł o t o . malowane. W s z y s t k o to wyparł i zniszczył przemysł W t e n s p o s ó b opisuje p r a c o w n i ę m a l a r z y c z ę s t o c h o w s ­ p a u z ę n a p ł ó t n o olejne i pocierano m i a ł k o t ł u c z o n y m w ę ­ k i c h S z y m o n P o p r z ę c k i , a u t o r t e k i p t . Dawne glem l i p o w y m z a w a r t y m w g a ł g a n k u z rzadkiego i m i ę k k i e g o obrazy ludowe. p ł ó t n a lnianego. P o s k o ń c z e n i u tej r o b o t y n a p o w i e r z c h n i l u d o w y c h o b r a z ó w m a l o w a n y c h olejno n a p ł ó t n i e l u b n a p a ­ p ł ó t n a u k a z y w a ł s i ę k r o p k o w a n y r y s u n e k i po ś l a d a c h t y c h pierze t e c h n i k ą t e m p e r o w ą , a p o c h o d z ą c y c h z t e r e n u P o l s k i k r o p e k r y s o w a n o o ł ó w k i e m k o n t u r . P o s k o ń c z e n i u tej ro­ środkowej. b o t y n a s t ę p o w a ł o srebrzenie i z ł o c e n i e szat, aureoli i i n n y c h o c z y m ś w i a d c z y odnaleziony list S e w e r y n a U d z i e l i , d y r e k ­ s z c z e g ó ł ó w . Z ł o t a p r a w i e nie u ż y w a n o , c h y b a do tora Muzeum d r o ż s z y c h , p r z e z n a c z o n y c h do k o ś c i o ł ó w tomiast a miejsca, które srebro p o k r y w a n o powinny gumiguttą, być obrazów wiejskich, a na­ złocone srebrzono, tj. barwnikiem utartym częstochowskie T e k a z a w i e r a 56 p l a n s z , s t a n o w i ą c y c h Autor chciał je w y d a ć Etnograficznego w w kopie osobnej p u b l i k a c j i , Krakowie z 12 lutego 1934 г., z a w i e r a j ą c y o d m o w ę w y d a n i a t e k i . M u z e u m nie d y s ­ ponowało wówczas funduszami ani w i ę k s z y m i możliwoś­ ciami wydawniczymi. S z y m o n P o p r z ę c k i . U . 1. Ś w . F r a n c i s z e k z A s y ż u . K o p i a obraz z k l a s z t o r u o.o. b e r n a r d y n ó w w K o l e . R y s . 1916 r . I I . 2. Ś w . J ó z e f i ś p i ą c o D z i e c i ą t k o J e z u s - - k o p i a o b r a z u , k t ó r y b y ł w p o s i a d a n i u P o p r z ę c k i e g o . 53 �S z y m o n P o p r z ę c k i . I I . 3. Ł a z a r z i n i e m i ł o s i e r n y bogacz. K o p i a o b r a z u zo wsi C z a r n a , po w. K o n i u . R y s . 185(2 r. 11. 4. A d a m i E w a . K o p i a o b r a z u z c h a t y M i k o ł a j a R o ż e j a , wo wsi G o r z a ł k ó w , pow. Opoczno. R y s . 1890 r. Jak w y n i k a z dat umieszczonych planszach, do 1900 Poprzęcki oraz od 1909 powiatów: maszów wykonywał Opoczno, do na w poszczególnych latach 1916 n a terenie Słupca, Mazowiecki, je Piotrków Kozienice, od 1888 następujących Trybunalski, Iłża, Łowicz, To­ Końskie, obrazów; być może Poprzęcki przeniósł i zdobnictwo w t ó r n e ; m o t y w y to s ą b a r d z o bliskie ó w c z e s n y m w y c i n a n ­ kom ludowym. Oprócz konkretno-historycznych o warsztacie Poprzęcki malarza częstochowskiego podaje we wstępie z krótką lat wzmianek 1880-tych charakterystykę R a d o m s k o , M i ń s k Mazowiecki. O d n a j d y w a ł je w wiejskich ogólną obrazów, chatach, walory artystyczne. Autor śmiało z r y w a z zasadami cach, w w na drewnianych starych schowkach terenowych kościołach, chorągwiach, kościelnych. Poprzęcki cmentarnych czasem W czasie obserwował na kapli­ strychach swoich i wędrówek szybkie zanikanie sta­ sposoby m a l o w a n i a i z d o b i e n i a demickich kryteriów oraz i c h aka­ w ocenie p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w l u ­ d o w y c h : „ N a p r y m i t y w t r z e b a u m i e ć p a t r z e ć — m i e r z y ć go inną skalą w y m a g a ń — nie żądać tego czego tam być r y c h m a l o w i d e ł . J e s z c z e pod koniec X I X w . b y ł o i c h z n a c z ­ nie m o ż e .— nio s z u k a ć poprawnego r y s u n k u , nio c z e p i a ć s i ę nie w i ę c e j ; w i s i a ł y n a t r z e c h ś c i a n a c h i z b y , t w o r z ą c ozdobny kolorystyki. N a l e ż y f r y z . Z a n i k a n i e o b r a z ó w w i ą ż e on z i n w a z j ą t a n i c h niemiec­ p o s i a d a j ą c y artystycznego pamiętać, ż e w y k o n a l i to ludzie nio wykształcenia. Prymitywy, któ­ k i c h o l e o d r u k ó w , ze z n i s z c z e n i a m i w czasie w o j n y ś w i a t o w e j ro p r z e d s t a w i a m p o s i a d a j ą bardzo oryginalno u j ę c i e t e m a t u , i r a b u n k i e m dzieł sztuki ludowej fantazję i dekoracyjność, w kompozycji religijną p o w a g ę — wywozili niem że się chłopi obrazów cenniejsze zabytków nie z okazy, oraz wskutek ze stopniowym starości. c h c i e l i dobrowolnie domu. przez N i e m c ó w , Propozycje Autor pozbywać sprzedaży którzy niszcze­ podkreśla, się świętych spotykały ciepłą, serdeczną Wszystko to naiwność bardzo często wyobraźni i wyrażone cześć pobożną. nieumiejętnym ry­ s u n k i e m i bardzo ubogimi ś r o d k a m i m a l a r s k i m i . " się osobliwie K o p i o w a n e przez siebie obrazy w i ą ż e P o p r z ę c k i z k r ę ­ o b r a z y M a t k i B o s k i e j przyniesione n a r ę k a c h z C z ę s t o c h o w y giem o b r a ź n i c z y m C z ę s t o c h o w y i d z i e l i jo n a t r z y zasadniczo s t a n o w i ą jakoby penat domowy, grupy c z ę s t o z o b u r z e n i e m , a zawsze r u n k i ś w i ę t y c h r a z wniesione z odmową: ,, ... ś w i ę t o ś ć , r ó w n i e ż i wize­ do c h a t y nie p o w i n n y nigdy Do w zależności pierwszej grupy od sposobu malowania zalicza o b r a z y i zdobienia. przedstawiające świę­ z niej w y j ś ć dobrowolnie, a c ó ż dopiero z a p i e n i ą d z e . S ą to t y c h , malowano n a t ł a c h o j e d n o l i t y m kolorze, do drugiej patronki i patronowie grupy—-sceny żyjących i zmarłych członków ro­ z życia P a n a Jezusa, Matki Boskiej i świę­ d z i n y , no i i c h p r o t e k t o r z y w niebie. Otoczone s ą s z c z e g ó l n ą t y c h n a t ł a c h p r z y b r a n y c h f a n t a z y j n y m i k w i a t a m i , do trze­ c z c i ą . D o b r e w y c h o w a n i e nie u w z g l ę d n i a n i g d y , a b y w izbie, ciej — o b r a z y gdzie w i s z ą malowane pozwolić obrazy sobie na święte w wypadku jakiegoś przekleństwo choćby w zatargu, największym gniewie. M i o t a ć p r z e k l e ń s t w a uchodzi t y l k o n a p o w i e t r z u . " Terenowa inwentaryzacja Poprzęckiego p l e t n a — b r a k w niej w y m i a r ó w jaką techniką Zastrzeżenia 54 był mogą wykonany budzić nie jest kom­ o b r a z ó w oraz i n f o r m a c j i każdy również kopiowany dekoracje obraz. niektórych przedstawiające sceny z życia Chrystusa, n a tle k r a j o b r a z u lub n i e b a . I n t e r e s u j ą c o b y ł o b y zostawienie o b r a z ó w kopiowanych przez P o p r z ę c k i e g o w l a t a c h 1890—1916 z o b e c n y m ich zachowania. jakości kopii i Pozwoliłoby wniesionych D o t y c z y to z w ł a s z c z a o b r a z ó w pujących miejscowościach: to przez na szczegółową Poprzęckiego znajdujących się w stanom ocenę zmian. nastę­ �I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie cmentarna w Klwowie) Chrystus dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła). z chorągwi; kościół w Ł o w i c z . Chrystus Pocieszyciel św. J a n Nepomucen P o w. Koło. w Misjonarski), (tamże). Chrystus Pow. Końskie. Łazarz i niemiłosierny bogacz (wieś Czarna). Św. Franciszek d y n ó w — Kolo), (kościół z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz Bielinach). z Asyżu (klasztor Ukrzyżowany bernar­ (stary kościół P o w. S ł u p c a . Św. Jerzy (st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) , św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) , ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n ­ Kłodawie). gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) . Pow. Opoczno. Chrystus Ukrzyżowany (kapliczka p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko­ Pow. łaja cmentarny Rozeja (refektarz we wsi Gorzałków), klasztoru w św. Antoni Wielkiej Woli), Padewski Chrystus Pow. Pow. Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł Ż Y C I A . . Tryb. Witowie) M i ń s k Św. Św. Katarzyna (kościół Maria Magdalena (tamże), Św. Rozalia (feretron M a z o w i e c k i . w Siennicy), św, Barbara Pow. P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a Z w Naucza­ j ą c y ( t a m ż e — refektarz). Pow. S t a s z ó w . w Szydłowie) P i o t r k ó w P u ł a w y. (tamże). Chrystus „Żywiciel" (kościół w Janow­ cu). . O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y : — B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz­ kał wtedy ubrany, do w sąsiedniej zapuścił niego któregoś stycznego. wsi. brodę, Widzę razu z Chodził żona, dzieci w lipcu, zawsze porządnie zadbane. Wpadłem pełnia przerażeniem, że T. sezonu tury­ ubrany jest w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę ma o g o l o n ą do latają gołej s k ó r y . Chodzi brudne, na wszedłem, T. tłumaczył rzeźba. Kiedy jakiemuś stare s z m a t y . panu, jak też Gdy powstaje z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę. O d c i ą g n ą ł e m go n a bok. — - P a n i e Т . , r a n y boskie, co zawołałem n a b o s a k a , dzieci bosaka, ubrane w się z panem dzieje? — przerażony. — Cicho -— s z e p n ą ł T — niech pan przyjdzie później, n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu. N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie g ł o w ę n a zero, b y zadokumentować swą ludowość. on że symbolizuje się dowiedział, ogolony łeb Gdzie chłopa? C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o okazji. * — Niechże j u ż wreszcie p r z e s t a n ą do mmc przy łazić c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych pewien garncarz, którego jest s p r z e d a ż s w y c h jedynym źródłem dochodów wyrobów. * -Zamówiła u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w , robiłem i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e z głowy to C h r y s t u s i k i — opowiada o swej mam wspólpracy z Cepelią rzeźbiarz wiejski. — Którą ze swoich rzeźb pan najbardziej lubi? — p y t a m t w ó r c ę ludowego. — Chrystusiki najwięcej idą, a mnie się Chrystusik t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a . 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0f211802c6407872837ae5b6e20142b.pdf a46c584c08eb0821d5398886e315ec6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6528 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Fellini, Federico- twórczość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6100 Title A name given to the resource Nights of Cabiria by Federico Fellini / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.264-268 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA N ights of C abiria by Federico Fellini (Anthropological Notes) In Federico Fellini’s film Nights of Cabiria I distin­ guish three thematic sequences as well as a "prologue” and an “epilogue”. ’’Prologue” : River C abiria and Giorgio, a balloon salesman, are on a date and strolling along a river. Suddenly, the young man pushes the girl into the water and snatches her purse containing 40 000 lire. Drow­ ning, Cabiria calls out for help and sinks in the river. She is rescued by three boys, who pull her out onto the riverbank (not the one along which she was originally walking, but the opposite one). The mythological context of this scene is rather obvious. The river is a boundary whose crossing de­ notes transformation, especially considering that this is the Tiber. (In addition, Cabiria is a prostitute; cf. Latin: lupa). The incident in the film resembles a sui generis rite of submersion and brings to mind baptism. This ritual-initiation meaning of the scene is under­ lined by the comments made by the girl’s saviours and the numbers they mention: Did she go under? - Three times. - At least seven times! - Ten times! Cabiria loses consciousness, a state that depicts death (Looks dead to me - says one of the rescuers). Before she regains consciousness (She opened her eyes) she is lifted in a comical manner by her legs, which ac­ centuates the abnormal and upside-down character of the situation in which she has found herself. During the fatal crossing of the river Cabiria loses a shoe. This is an obvious suggestion that we are deal­ ing with a transformation of the Cinderella myth, from which the interpretation performed by Fellini extract­ ed deeply concealed and, as a rule, ignored strata. The prologue of the film could be interpreted as an image of an initiation experience composed of symbol­ ic death and rebirth. In this case, however, the scene is barely an "opening”, the beginning of the path, with Cabiria attempting to change her life. The loss of a slipper (similarly as in the tale about Cinderella) guar­ antees that a return to the normal world would not 264 be final. The river also concludes the story in the epi­ logue: Cabiria once again finds herself next to a river, this time on a high escarpment, together with a fiancé whose love she does not doubt. Now, however, Cabiria is at the onset of a dan­ gerous journey across a world possessing the multiple features of a menacing netherworld. This is why in the story’s composition the world of Cabiria succumbs to sui generis metamorphoses and gains the traits of an alien reality. Take the chronologically first example: when she returns home after the incident Cabiria is compelled to enter not through the door (the keys are in the lost handbag) but through a window. It is only then that she realises just how close she was to death. What if I had died? - she wonders. It is precisely the experience of death that inclines her to make a decision about forsaking her former life. (Can’t you see I had enough?), confirmed by burning all of Giorgio’s belongings outside the house (purification by water is thus followed by cleansing by fire). A t this point, Cabiria emulates the gesture (digni­ fied, by the standards of a suburban prostitute) per­ formed by the despondent Dido abandoned by Aeneas - a ritual whose purpose in the Aeneid is revenge upon an unfaithful lover (sympathetic magic of sorts) and preparation for own death. Dido asks her sister: Build a pyre, secretly, in an inner courtyard, open to the sky, and place the weapons on it which that impious man left hanging in my room, and the clothes, and the brid­ al bed that undid me: I want to destroy all memories of that wicked man ... Virgil, Aeneid, Book IV, 494-498 (In the course of this ritual, Dido has one foot free of constraint). Cabiria, who in this fashion severed her ties with the past, is now facing three trials. ALa Trial I: Hell - Heaven ( Hollywood) Cabiria is a lowly prostitute whose rank is expressed by her place of work: Passeggiata Archeologica. True, she is treated by the habitués as slightly odd and flip­ pant, but here she feels “at home” and unrestrained. On this particular evening Cabiria resolves to set off exceptionally to the exclusive via Veneto, where el­ egant prostitutes promenade next to equally stylish venues. For a girl from the provinces this is a totally alien terrain, she feels awkward and does not know how to behave (and almost falls under a car). Her es­ capade can be perceived as a first act and attempt at abandoning her tawdry life and a quest for something new and better. �Wojciech Michera • N IG H T S o F C A B IR IA This extraordinary and almost magical world appears to be conducive for Cabiria: a miracle happens. After a quarrel with his fiancée, a famous film star Alberto Lazzari (played by an actor named Amadeo Nazzari) beck­ ons her, standing nearby and observing the incident with interest, to his smart convertible. The meaning of the following scene - filmed according to a Hollywood recipe but clearly featuring the features of a pastiche (the smiling and happy girl-Cinderella rides at the side of a magnificent man of her dreams in a beautiful car, to the accompaniment of suddenly different, romantic music) - is multi-storeyed: it depicts both the true mood of the overjoyed Cabiria as well as her naïveté and the illusory character of the whole sudden transformation. During her fairy-tale journey Cabiria visits two places: subterranean hell and heaven, both extremely attractive. The first stage is an elegant NIG H T CLUB. En­ tering it is by no means an easy feat just as the unau­ thorised crossing of the boundary of the netherworlds: it is protected by fierce Cerberi-guards. A while lat­ er Cabiria is unable to extricate herself from drapes concealing a passage. She overcomes both obstacles thanks to her "divine” guide. Inside the "infernal” club a band plays exotic rhythms, with dark-skinned female dancers moving to the beat. The ambiance is rather artificial and stiff, and the behaviour of all those present is slow-motion and unnatural. The still faces of the women sitting at the tables, as if lifeless, express surprise at the presence and conduct of the intruder, who is the only person to spontaneously express her joy and feelings once the couples begin to dance. From the infernal underworld the path leads to THE A C T O R ’S HOME - a villa on the edge of town. The most sacred interior of this temple, the bedroom, is on the first floor. The steep stairs leading to it, in the manner of Jacob’s ladder or the Scala sancta in a Ro­ man sanctuary, seem to reach the sky and their upper part glistens with unusual light. Here too, along the boundary, we encounter Cerberi-guards: two dogs run down the stairs. The entire villa, in particular the bedroom, is full of assorted plants, trees, parrots and fish, comprising a setting straight out of paradise. It also brims with diverse wonders: a wall decoration resembles a mon­ strance, a wardrobe opens automatically, the music is of a variety that Cabiria has never heard before, and the served dishes are unfamiliar and strange. The bed, in the manner of an altar on which a deity reclines, has a baldachin supported by characteristically twisted columns copied from the altar in the basilica of St. Pe­ ter in Rome (this element was preserved by Bob Foss in an American remake of Fellini’s film). Partaking of supper at this bed-altar Cabiria weeps with joy: Who’s gonna believe this when I tell 'em! 26 5 BY FEDERICO FELLINI If the film were to adhere to the Hollywood con­ vention it would end right here. But then we would be dealing with yet another version of the Cinderella-story scenario for Pretty Woman. The Fellini film, however, keeps its distance towards the myth and breaks it or rather grants it the rank of existential au­ thenticity. The miracle vanishes. Illusion is defeated by truth. Alberto’s fiancée returns. Throughout the whole night the idol conceals Cabiria in a bathroom and then sends her away. The girl refuses to accept money; this would, after all, ultimately break her unexpected connections with this heavenly world, but she is to be robbed also of this illusion - Alberto insists on paying her and the festivity turns into ordinary service rendered. Cabiria leaves the netherworld, hurting her nose against the invisible glass door of the palace. She goes back home. Nothing has changed. Trial II: holy mountain this time the trial is openly religious: a pilgrimage to a Marian sanctuary. The essence of its failure, how­ ever, remains the same: falsehood, lack of authentic­ ity, and artificiality just as great as in high society styl­ ised to resemble the American cinema. Initially, when the habitués of Passeggiata Archeologica (including a cripple counting on a mi­ raculous cure) plan with religious fervour a Sun ­ day trip to M adonna del Divine Amore, Cabiria remains unconvinced. Apparently, her experiences with death (the river, the lost slipper) make it pos­ sible to suspect the unauthentic nature of the whole enterprise that, contrary to appearances, does not surpass daily life. Ridden with doubt she turns to a friend: What am I asking for? but decides to join the pilgrimage when she sees a procession walking down the street, a sight that apparently instilled some hope. The sanctuary, this time ostensibly real (i.e. un­ derstood literally), is located on top of a mountain. A crowd of pilgrims, including Cabiria, climbs the slope. Holy stairs - holy mountain: in mythological catego­ ries they signify the same, i.e. the road to heaven. Unfortunately, here too sanctity is an illusion. The cripple calculates it into money, and women succumb either to the mood of fairground fun (We’re gonna get photos!) or hysterical religiosity waiting for a miracle. Only Cabiria, just as in the nightclub, is distinctive due to the authenticity of her involvement. She prays: Madonna, help me... to change my life. Bestow your grace on me too. After the service everyone enjoys a picnic, eating, drinking, and having fun, all with the exception of Cabiria, sad and lost in thought. The dialogue with her friend, Wanda, clearly demonstrates the sense of personal tragedy: �Wojciech Michera • N IG H T S o F C A B IR IA Cabiria We haven’t changed. Nobody’s changed! W e’re all the same as before, just like the cripple. Wanda - What do you want to change, Cabiria?? Cabiria - You think this is the end? You know what I’m gonna do? I’m gonna sell the house. Everything. I’m leaving. . Good-bye... I’m through with all this! This part of the film ends just as it started: with a procession. This time, inebriated Cabiria jeers and accuses the women taking part in it of hypocrisy and falsehood, and calls them “little nuns”: Did the M a­ donna give you mercy? Fellini refuses not succumb to illusion. He traces falsehood even in those places, which claim to have exclusive rights to truth. A person desiring authen­ tic transformation cannot preserve anything from his heretofore life, even a ready-made model of metamor­ phosis. Repeatable ritual is thus treated as a bogus phenomenon. Those incapable of abandoning all (see: Cabiria’s evangelical words: I’m gonna sell the house. Everything. I’m leaving...) shall never change or reach heaven. Trial III: magic and miracle each of the trials to which Cabiria is subjected, and which she takes on, is associative with entering space possessing all the features of the mythical netherworld: alieness, distinctness marked with a boundary difficult to cross, peripheral or central location, a variously understood sacrum, strangeness, and wonder. In the third trial this space is a variety show. Here, the tawdriness and illusory character of the proposed metamorphosis are literal: the role of the priest is assumed by a magician-hypnotist in the guise of a sorcerer. It is, however, precisely in this manner - ac­ cording to the principle of mutually exclusive opposites - that the events transpiring on stage seem to assume the traits of specific authenticity, especially when they cross the limits of the commonplace tricks performed by a magician. Something whose genuine character cannot be doubted, is taking place. In this respect, the whole situation brings to mind the celebrated scene from The Master and Margarita and even more so the spectacle given by an illusionist-hypnotist in Thomas Mann’s Mario and the Magician. In the case of the Fel­ lini vision, the most authentic in the circus tackiness of the variété appears to be the magician’s magnetic force. Cabiria takes part in a hypnosis spectacle. First a group of men crosses the sea (a recurrence of the motif from the ” prologue”). As always, Cabiria is afraid and initially refuses the magician’s invitation (Mind you, I have my own house....), and then she succumbs totally to the spell and returns to the days of her youth. Right in front of the audience, the magnetiser forc­ es Cabiria to tell the truth about her feelings, and then BY FEDERICO FELLINI arranges a "fantastic” date. Cabiria, now under the as­ sumed name of Maria, experiences authentic ardent love for a fictitious young man named Oscar; they meet, she picks flowers to make a wreath, and con­ ducts romantic conversations (asking with hope: Then it’s true? You really love me? Is it really true? You’re not trying to fool me? Do you really love me?). The sincerity with which she professes her feeling is so great that the magician (wearing a carnival hat with devil’s horns) becomes disconcerted by the extraordinary outcome of his tricks and interrupts the séance. Cabiria collaps­ es in a faint, and the gathered crowd greets her while laughing heartily. The show is illusion, but Cabiria’s feelings are true - there is no doubt that the importance of this event is greater than that of the two previous trials. This impression seems it be confirmed by the unexpected effect of the séance: the released force of emotions evokes a real Oscar who by accident (As if guided by fate, to cite his words) found himself in the audience and in that part of Rome. A third chance for a miracle. Upon this occasion, a humble accountant from the provinces, an orphan, appears to be a man worthy of Cabiria and, at the same time, totally different from her acquaintances from Passeggiata Archeologica: well-mannered, dis­ creet and gentle. Most importantly, he is truly in love. Apparently, three times lucky - this time Fellini will permit his protagonist to attain her goal. Certain unrest is introduced by Brother Giovanni, a Franciscan. Met accidentally (?), he instructs Ca­ biria: Everyone should be in g o d ’s grace. Whoever lives in g o d ’s grace is happy. Since Brother Giovanni does live in God’s grace he apparently possesses nothing else or has no need for anything more. He is God’s fool, happy and free, who has truly renounced the heretofore world and experienced transformation. I’m at the San Franc­ esco Monastery, but I’m hard to find. I’m always running around. Later, it turns out that he is not even a monk and thus cannot (or: does not have to) hear confes­ sion. He remains outside all formal configuration, even the Church. We feel that he had discovered the truth, while Cabiria has only started searching for it. Meanwhile, the miracle still works and Oscar propos­ es marriage (Cabiria assures Wanda: You’ll get a miracle, like me). This is the first time that she implements the earlier, constantly repeated decision: she abandons all. She even sells her house, the frequently recalled sym­ bol of her stabilisation and the centre of her secure life, however pitiful it might appear. It is worth recalling that she already told Albert Lazzari: Mind you, I have my own house... with water, electricity, bottled gas, every convenience. I got everything. Even a thermometer. See this one here? She never, ever slept under an arch. (Note the interesting and recurring theme of the thermometer, an instrument mak­ ing it possible to check concurrence with the norm). 266 �Wojciech Michera • N IG H T S O F C A B IR IA While leaving, Cabiria takes almost nothing with the exception of a portrait of her mother. The sever­ ance is to be absolute. The gesture stressing this act involves small change handed to two poor children - a symbolic payment of all debts. Cabiria decorates her head with a wreath of sorts, a symbol of purity, and is ready to set off on genuine journey towards a new life. A bus takes her into the unknown. Epilogue. River, ° Cursed” Wood And Carnival The "Epilogue” is a sui generis repetition of the pro­ logue. Oscar, strangely changed, wearing sunglasses and smoking a cigarette, now resembles Giorgio from the opening scenes of the film rather than his earlier self. Once again, the heart of the matter is money in Cabiria’s purse, but this time the sum is 350 000 lire. Oscar takes Cabiria for a walk (Let’s go. The sun­ set is beautiful in the woods). They wander westwards, across a W OOD, which changes into the antecham­ ber of HELL. Cabiria picks flowers, just like during the hypnotic trance at the variété: Oscar - Come. I know a shortcut. Cabiria - Oscar! Where are you? What a bad boy you are! Look at these flowers. Like 'em? They stink, but still. I never saw flowers like these before... What’s wrong? Are you sad? Why don’t we carve our initials on the trees? Oscar - Let’s go. The sunset is beautiful in the woods. Cabiria - The sunset, eh? Where do you wanna go? They reach a high river escarpment. Cabiria: What a strange light. Beautiful, isn’t it? I guess there is some justice in the world. You suffer, you go through hell but then happiness comes along for everyone. You’ve been my angel. By now we know that he is a fallen angel: Cabiria is wrong once again. Oscar’s hand, which she kisses, is ice cold. The question: Can you swim? confirms our suspicions about his intentions. The reply resembles the beginning of a journey whose end is now nigh: Not me! I almost drowned once. But they saved me. Just imag­ ine! I was pushed in! Back to the beginning: at this very moment Cabiria deciphers Oscar’s intention from the expression on his face: What’s wrong? What’s the matter? You don’t want to kill me, do you? Answer me! You want to kill me? You want to kill me! Don’t just stand there. Say something! ... For... the money? For the money. Kill me! Kill me! Throw me off the cliff! I don’t want to live anymore. Oscar flees with Cabiria’s purse. Now for the last sequence of the film. Cabiria awakens on a riverbank. Holding a strange flower, a souvenir of death, she returns through the forest. 267 BY FEDERICO FELLINI This time - only now! - she has lost everything: home, money, all the support in the world known to her, and, predominantly, the wish to live, all hope. Perhaps this third trial was a success after all? Suddenly, there resounds surprisingly gay music. In the centre of the wood there appear several mer­ rymakers, dressed in costumes and wearing tall hats resembling those of a wizard; someone is playing a saxophone, someone else a guitar, someone is singing, everyone is dancing. This woodland carnival should be comprehended as a sign confirming the rejection of heretofore observed norms, but also as a symbol of hope, transformation, renascence (one of the revellers says: Maurizio, hurry up! We’re leaving! We’re gonna lose our way going home!). The whole group surrounds Cabiria. All play for her and the guitarist barks like a dog. The words ut­ tered by a girl in a hat, who smiling greets Cabiria: “Good evening”, as if welcoming her, new born, to a new world, assume special importance. Cabiria tear­ fully replies, smiling for the first time. With a small nod of her head she greets everyone, including the viewers - for a fraction of a second she gazes straight at the camera. This barely discernible smile is a sign than Cabiria’s quest has ended successfully. * Frequent mention is made of the ease with which Federico Fellini used to alter the details of his biog­ raphy recounted to journalists. His stories resembled more the creation of the part of a film character than an official life story. Particular events, activity, words and statements recalled elements of a work of art, just like metaphors in a poem that cannot be treated liter­ ally. A recognised and as it were confirmed biography denotes becoming accustomed, the subjection of one’s life to a certain scheme rendering us distant from our­ selves and our truth, full of paradoxes and contradic­ tions. This is why Fellini apparently attached utmost importance to a concession to naïveté and ridiculous­ ness, a sign of the absence of adaptation and being inured. One of the symptoms of searching for the truth is naive astonishment - so frequently demonstrated by Cabiria. She is surprised by that, which everyone else regards as obvious because it is “normal” and recurs according to an old scheme. Such naive wonder - ex­ tremely comical - is an indication of coming closer to the truth and even sanctity. Contrary to all appearances, Fellini, a master of blasphemy, was simultaneously engaged in a quest for sanctity free of convention and hypocrisy. Blasphemy, or rather a state described by some as such, possesses, similarly to laughter, a purifying power. In my opin- �Wojaech Michera • N IG H T S O F C A B IR IA ion Fellini’s films, starting with the most celebrated La Strada, tell about man’s path towards such a state. The same holds true for Nights of Cabiria, a film about a poor Roman prostitute, naive or outright innocent, who, totally unaware of the rules of the game, seeks love, happiness and feelings. The dramatic consist­ ency with which Fellini shows the tragedy lurking in the Cinderella myth is incredible. In doing so, he dem­ onstrated that naiveté is tantamount to believing in a miracle produced by a good fairy. It is just as naive to believe in the love of a prince, who having completed playing the part of a lover returns to his mundane oc­ cupations. Nonetheless, it is this naïveté, i.e. incessant roam­ ing, that can ultimately guide Cabiria to a dark forest, G iu lie tt a M a s in a in BY FEDERICO FELLINI to the edge of a precipice and the world, where she loses absolutely everything and even forsakes all hope. Is this not, however, a situation in which we finally free ourselves from the illusions created by life and re­ main with the reality of our dreams? Fellini is not a moralist but a teacher: when in the closing scene Cabiria’s tearful face displays for a fleeting moment her distinctive and meaningful smile, and her eyes for a brief, almost unperceivable split of a second look straight at the camera, Fellini appears to be turning towards us, saying: have the courage to embrace naïveté - it will guide you all the way to this point. And it is here that true life begins. Nights of Cabiria b y 268 F e d e r ic o F e llin i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e93cb6c35e0ede842a1d631a1bdf95d0.pdf 52f120a019a0590578648022cc363638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3383 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3170 Title A name given to the resource Nikifor (1895-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.23-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski NIKIFOR (1895-1968) W y c h o w a ł się na pograniczu d w ó c h k u l t u r , d w ó c h w y z n a ń , byl for b y ł a n a l f a b e t ą , b o l a ł z tego p o w o d u a p o n i e w a ż b y ł raczej b o w i e m Ł e m k i e m . W y o b r a ż e n i a o B o g u , N i e b i e , Piekle k s z t a ł ­ s k ą p y ( n i g d y nie d a w a ł ,,na t a c ę " ) z a s k o c z y ł o m n i e g d y o f i a r o w a ł t o w a ł z a p o z n a j ą c się z n a u k a m i a przede w s z y s t k i m m a l o w i d ł a m i s p o r ą s u m ę c h ł o p c o m , k t ó r z y z b i e r a l i d a t k i na b u r s ę . N i e c h c i a ł , w cerkiewkach i k o ś c i o ł a c h , c h o d z i ł b o w i e m z a r ó w n o do j e d n y c h b y wiedziano, że nie c z y t a i nie pisze, o p a t r y w a ł w i ę c o b r a z k i jak i drugich. n a p i s a m i , o d w z o r o w u j ą c , p r z e w a ż n i e z b ł ę d a m i , widziane g d z i e ś Ojca nie z n a ł , m a t k a z a r a b i a ł a p r a n i e m . M i a ł jej f o t o g r a f i ę , szyldy czy drogowskazy. Czasem tekst k o m e n t o w a ł t e r ś ć obrazka, p o k a z y w a ł z w i d o c z n y m wzruszeniem. Z m a r ł a , g d y b y l jeszcze c z ę s t o b y ł t o j e d n a k t y l k o z b i ó r p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w . A b y nie c h ł o p c e m , z o s t a ł w i ę c sam, nie z n a j ą c n a w e t swego nazwiska. w y r ó ż n i a ć się w czasie n a b o ż e ń - i t w a s p o r z ą d z i ł sobie m o d l i t e w n i k W i e d z i a ł t y l k o , że się n a z y w a N i k i f o r . W i e d z i a ł t e ż , o d m ł o d y c h w czarnej oprawie. W y g l ą d a ł j a k p m w d z i w y , t y l e że w ś r o d k u l a t , że m a b y ć malarzem. J u ż wczesne akwarele ś w i a d c z ą o w i e l ­ znajdowały kiej w g ó r n e j części s t r o n i c y sceny b i b l i j n e , w dolnej z a ś ich w s p ó ł ­ wrażliwości i umiejętności obserwacji, nie r z a d k o pod­ szytej d o w c i p o m . Prace swe s z a n o w a ł , n a w e t te wczesne z okresu się wyłącznie rysunki Nikifora, przedstawiające czesne, ziemskie o d p o w i e d n i k i . g d y m i a ł 10—-12 l a t , p i e c z o ł o w i c i e p r z e c h o w y w a ł w d u ż e j s k r z y n i , Gotowe o b r a z k i „ o p r a w i a ł " , p r z y k l e j a j ą c po bokach r a m k ę k t ó r ą m i a ł w s w y m k r y n i c k i m m i e s z k a n i u . Całe ż y c i e m a l o w a ł z p a s k ó w p a p i e r u , t a k d o b r a n ą w kolorze, że p o t ę g o w a ł a w y r a z a w ę d r u j ą c c z ę s t o po wsiach i k r y n i c k i c h domach s p r z e d a w a ł je całości. Potem bądź ofiarowywał p i e c z ę ć —• N i k i f o r - M a t e j k o w z a m i a n za jedzenie czy nocleg. G d y nie przyklejał z n a j d o w a ł n a b y w c ó w — p r o s i ł o j a ł m u ż n ę . P o n i e w a ż na skutek Nazwisko powszechnie w a d y w y m o w y ( p r z y r o ś n i ę t y j ę z y k ) b e ł k o t a ł , n a ogół nie r o z u ­ swej m i a n o go, co p o g ł ę b i a ł o izolację p s y c h i c z n ą malarza. na odwrocie p ę t e l k ę i przystawiał ( m i a ł i c h k i l k a i bardzo je l u b i ł ) . znanego malarza p r z y b r a ł j a k o o z n a k ę profesji. Pisano Ś w i a t go c i e k a w i ł , w ę d r o w a ł w i ę c po wsiach, j e ź d z i ł k o l e j ą nawet o n i m , ż e jest g ł u c h o n i e m y . N o s i ł w i ę c w swej kasetce ( o c z y w i ś c i e bez b i l e t u ) do T a r n o w a , K r a k o w a , Nowego S ą c z a , z obrazkami i farbami „list ż e b r a c z y " , k t ó r y malując umieszczał W a r s z a w y . W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j e c h a ł nawet na t z w . na w i d o c z n y m miejscu. T a k i c h l i s t ó w z a c h o w a ł o się k i l k a , na w ó w c z a s Ziemie Odzyskane. S z k i c o w a ł o ł ó w k i e m w n o t a t n i k u k a ż d y m , o b o k p r o ś b y , pisanej przez z n a j o m y c h , w i d n i o j o m a l e ń k i widziane budowle, k o ś c i o ł y , secesyjne ratusz^ i dworce. Powsta­ obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y N i k i f o r a , k o ś c i ó ł b ą d ź c e r k i e w k ę . N i k i ­ w a ł y p ó ź n i e j z n a k o m i t e k r a j o b r a z y z o k i e n wagonu (nie z n a m 23 �i n n y c h , gdzie t a k b y się c u l o przesuwanie pejzażu). Nikifor na k o ł n i e r z u k o s z u l i . B y ł przekonany, że m i l a r z e z n a j d u j ą się z b i e r a ł t e ż stare pisma i w z o r n i k i secesyjnej a r c h i t e k t u r y , po­ w h i e r a r c h i i ś w i a t a przed i n n y m i l u d ź m i , i m b o w i e m d a ł P a n s ł u g i w a ł się n i m i , ale w s w y c h wizjach a r c h i t e k t o n i c z n y c h pusz­ dar tworzenia. czał wodze f a n t a z j i . B u d o w a ł g i g a n t y c z n y b u d y n e k na k s z t a ł t W i e r z y ł , że s p r a w i e d l i w o ś ć z a p a n u j © dopiero na tamtym a r k i —- ,,To A m e r y k a , t ł u m a c z y ł . R o b i ą p i e n i ą d z e . W k a ż d y m świocie. Złi z o s t a n ą u k a r a n i , d o b r z y w y w y ż s z e n i . W t e d y o n , po­ d o m u robie, p i e n i ą d z e , D o l a r y ! " n i ż a n y na z i e m i zostanie m ę d r c e m , c z y t a j ą c y m Wiadomo, ż^ N i k i f o r byl znakomitym kolorystą. święte księgi, Umiał malarzem z p r a w d z i w y m i s z t a l u g a m i , s k r z y p k i e m , b i s k u p e m — j e d n a k t a k ż e ciekawie r y s o w a ć . Ś w i a d c z ą o t y m szkice oerkiewek, w y m i e r z a j ą c y m u s t ó p o ł t a r z a k a r ę t y m , k t ó r z y go s k r z y w d z i l i . w i r t u o z e r i a w p o s ł u g i w a n i u się e f e k t a m i p e r s p e k t y w y . „ P o t r e t y " chwytały charakterystyczną cechę konkretnej osoby. M a l a r s t w o b y ł o d l a N i k i f o r a nie t y l k o f o r m ą p r o j e k c j i m a r z e ń Kiedyś i o c z e k i w a ń , ale sposobem i n t e r p r e t a c j i widzianej r z e c z y w i s t o ś c i . poprosiłem Nikifora o kilkanaście ołówkowych szkiców różnych M a l u j ą c d o m , w k t ó r y m mieszkam, d o d a ł jedno p i ę t r o , d o s a d z i ł o s ó b (na wieczkach p u d e ł e k od p a p i e r o s ó w ) i z a n o t o w a ł e m n a drzdfc^a na u l i c y , a r y s u j ą c na moje p r o ś b y P a ł a c K u l t u r y i N a u k i odwrocie kogo m v j ą p r z e d s t a w i a ć . Po k i l k u l a t a c h p o k a z a ł e m je w b u d o w a ł go w o t a c z a j ą c e , m a l a r z o w i . M o m e n t a l n i e p o z n a ł , k t ó r y rysunek kogo przedstawia. d o s k o n a ł e poczucie h u m o r u , widoczne w i m a g i n o w a n y c h p o m ­ D o n i e k t ó r y c h t e m a t ó w p o w r a c a ł w r ó ż n y c h okresach swego ż y c i a . N a l e ż a ł clo n i c h w ą t e k Nikifora (z n i e o d ł ą c z n ą k a s e t ą ) , Nikifora wędrującego po drogach witanego, Uczt malarzy. T e n te­ nikach jak i architekturach spiętrzone k u górze domy. Miał zwieńczonych dowcipną figurą. W obrazach jego czas u l e g a ł s p ł a s z c z e n i u . E l e m e n t y przesz­ łości i t e r a ź n i e j s z o ś c i n a k ł a d a ł y się na siebie. N a d Ucieczką do m a t i n t e r p r e t o w a ł s z c z e g ó l n i e starannie. Po ś m i e r c i — t ł u m a c z y ł Egiptu l e c i a ł aeroplan, t a k i sam, j a k i m ó g ł z a p a m i ę t a ć z m ł o d o ś c i , — wszyscy m i l a r z e z o s t a n ą zaproszeni do P a ń s k i e g o s t p ł u , i t a k święci w niebie n o s i l i z i m ą n a u s z n i k i , a poruszali się d o r o ż k ą oto s i e d z ą obok siobie (jak za c z a s ó w m ł o d o ś c i N i k i f o r a ) w czar­ „ n a b a l o n a c h " , j a k co lepsi k r y n i c c y g o ś c i e . Niebo w istocie nio n y c h pelerynach, kapeluszach z r o n d e m i fontaziach z a w i ą z a n y c h r ó ż n i ł o się od z i o m i . B y ł o t y l k o lepsze. 24 �N i k i f o r p r a c o w a ł od ś w i t u do nocy, o b s e r w o w a ł e m go w K r y ­ no ? K t o do czasu m o d y na N i k i f o r a , cenił „ P a m i ą t k i z K r y n i c y " n i c y i g d y m i e s z k a ł u m n i e w Warszawie. W ż y c i u nie w i d z i a ł e m m i ł o w a n e ś l i n ą i f a r b k e m i , zawsze na m u r k u p r z e d D o m e m t a k pracowitego c z ł o w i e k a . Z a c z y n a ł m a l o w a ć Zdrojowym ? o awioio, koło 5—6, a n i na c h w i l ę nie o d r y w a j ą c s i ę od r o b o t y . K i e d y nadcho­ N i k i f o r a „ o d k r y ł " o k . 1935 r . u k r a i ń s k i m a l a r z Seweryn dził zmierzch o d k ł a d a ł f a r b y , z a b i e r a ł się do rysowania o b r a z k ó w , T u r y n . Pierwszy p i s a ł o n i m J e r z y W o l f f , ale t w ó r c z o ś ć k r y n i c k i e ­ k t ó r e w n a s t ę p n y c h d n i a c h m i ł o w a ł . P ó ź n y m wieczorom, g d y go m i s t r z a s p o p u l a r y z o w a l i dopiero po wojnie A n d r z e j i E w a oczy m u j u ż ł z a w i ł y i b y l w y r a ź n i e z m ę c z o n y d o b i e r a ł i p r z y k l e j a ł B a n a c h o w i e . Z a j ę l i się w a r u n k a m i ż y c i a i z d r o w i e m m a l a r z a , r a m k i do obrazków-, w y k o n y w a ł p ę t e l k i do zawieszania. Obser­ zorganizowali m u pierwsze, w a ż n e w y s t a w y w k r a j u i za g r a n i c ą , w u j ą c go s ą d z ę , że w s w y m ż y c i u n a m i ł o w a ł k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y w y d a l i o n i m dwie książki. o b r a z k ó w na kartkach zo szkolnych z e s z y t ó w , wieczkach od W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a N i k i f o r m i a ł przydzielonego opie­ p u d e ł e k z papierosami, a nawet na zlepionych s k r a w k a c h p a p i e r u . k u n a , mieszkanie z rzeczami o k t ó r y c h p r z e d t e m m a r z y ł ( k i l k a N i g d y się nie p o w t a r z a ł , n a t o m i a s t c z ę s t o m i l o w a ! serio o b r a z k ó w odbiorników radiowych, kilkanaście zegarków), samochód k t ó r y m na t e n sam t e m a t , p r z e d s t a w i a j ą c jo w kolejnej fa-'.io r u c h u , j a k go w o ż o n o . W ł a d z e d a ł y m u d o w ó d osobisty i oficjalne nazwisko k l a t k i rysunkowego f i l m u . — K r y n i c k i . B y ł j u ż j e d n a k bardzo c h o r y i z m ę c z o n y ż y c i e m , Prace p ó ź n i e j s z o w y k a z u j ą rozwój w p o r ó w n a n i u z w c z e ś n i e j s z y m i , p o g ł ę b i a się n a s t r ó j , doskonali s m u t n y . M ę c z y l i go ludzie, p r z y c h o d z ą c y p o p a t r z e ć j a k pracuje, kompozycja, m ę c z y ł o m i ł o w a n i e . P r a c o w a ł j a k b y z o b o w i ą z k u , gorzej, z coraz umiejętność perspektywicznego widzenia archi­ t e k t u r y , ś w i a d o m e operowanie ś w i a t ł o c i e n i e m , a przede wszyst­ kim w r a ż l i w o ś ć k o l o r y s t y c z n a . Najlepsze obrazy, te większym trudem. właśnie, Prace N i k i f o r a pokazano na wszystkich w a ż n i e j s z y c h w y s t a ­ k t ó r e p r z e s ą d z a j ą o randze a r t y s t y c z n e j N i k i f o r a , t w o r z y ł w la­ w a c h s z t u k i n a i w n e j (w B a z y l e i , M o n a c h i u m , Z u r y c h u , Zagrze­ tach trzydziestych. Z a c h o w a ł o się ich jednak biu, Bratysławie itd.) Miał kilkanaście wystaw indywidualnyoh niewiele, któż b o w i e m , poza k i l k o m a m a l a r z a m i , d o c e n i a ł przed w o j n ą i c h p i ę k ­ w Polsce, Argentynie, B e l g i i , Berlinie Zachodnim, Brazylii 25 �F r a n c j i , H o l a n d i i , J a p o n i i , J u g o s ł a w i i , Republice Federalnej Niemiec, Stanaoh Zjednoczonych, S z w a j c a r i i , Wielkiej B r y t a n i i . O Nikiforze napisano p a r ę setek a r t y k u ł ó w , n a k r ę c o n o 3 filmy dokumentalne. Bibliografię oraz wykaz wystaw podaje w swej najnowszej k s i ą ż c e Andrzej B a n a c h . Nikifor, 26 Warszawa 1983. Obrazy Nikifora z n a j d u j ą s i ę w Polsce w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Muzeum O k r ę g o w e , N o w y S ą c z ( n a j w i ę k s z a kolekcja), Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe w Pozna­ n i u , Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e , P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, Muzeum O k r ę g o w e w R a d o m i u , Muzeum O k r ę g o w e w T o r u n i u . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec7f7e1959746952e1764dd732122839.pdf b1077c8c44b156fb43731c515f667c9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4908 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource twórcy ludowi malarstwo ludowe Nikifor Krynicki (1895-1968) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4553 Title A name given to the resource Nikifor z Krynicy: wspomnienie pośmiertne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.241-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N I K I F O R Z zmarł K 10.X. 10 p a ź d z i e r n i k a z m a r ł N i k i f o r . Odszedł z tego świata sterany c i ę ż k i m życiem, u m ę c z o n y c h o r o b ą . Odszedł — jak zawsze — samotny, obcy w świecie, k t ó r y go ota­ czał. O d s z e d ł z k r a i n y ł e m k o w s k i c h cerkiewek w świot, k t ó r y od t y l u już lat m a l o w a ł . W świat, k t ó r y , j a k w i e r z y ł , b ę d z i e s p r a w i e d l i w y i wynagrodzi biednym k r z y w d y doznane na ziemi, a ukarze chciwych i n i k ­ czemnych. Z n a ł ten ś w i a t . M a l o w a ł go przecież od wczesnej m ł o d o ś c i — ś w i ę t y c h j e ż d ż ą c y c h w d o r o ż k a c h na gumach, U c i e c z k ę do Egiptu łodzią, nad k t ó r ą szy­ b o w a ł s t a r o ś w i e c k i aeroplan, stale powtarzane „ u c z t y malarzy" w c e r k w i , przy biesiadnym stole u boku Najwyższego. W i e r z y ł g ł ę b o k o w s p r a w i e d l i w o ś ć , w to, źe na t a m t y m świecie k r z y w d y z o s t a n ą wynagrodzone, zło pomszczone, a z a s ł u g i ocenione należycie. Siebie p r z e d s t a w i a ł zawsze jako malarza, m ę d r c a , uczonego u m i e j ą c e g o c z y t a ć w ś w i ę t y c h k s i ę g a c h . To on stoi na t y c h t y s i ą c a c h o b r a z k ó w obok Biskupa, obok Pana i pokazuje tych, k t ó r z y m u na ziemi ciężko dokuczyli, R Y N I C Y 1968 w i n n i wice poniosę z a s ł u ż o n ą k a r ę . To on w tiarze na głowic gra na skrzypcach w p r z y t u l n y m pokoju lub maluje przy sztalugach: to 011 wskazuje palcem ko­ bietę, k t ó r a go o s z u k a ł a , źle o d w a ż a j ą c k i e ł b a s ę . T o on siedzi u boku Pana, zawsze z fontazicm u szyi, jak malarzowi przystoi. A N a j w y ż s z y rozmawia ł a s k a w i e z malarzami, bo oni s ą przecież najbliżej s t w ó r c y , im też dana jest siła ukazywania tego, czego n i k t nie wie i nie dostrzega, siła tworzenia. Ten k u l t malarstwa wydziela zdecydowanie N i k i f o r a z plejady r ó ż n y c h naiwnych i a m a t o r ó w . M a l o w a ł , po­ n i e w a ż t y l k o w ten sposób mógł p r z e k a z a ć to, co chciał powiedzieć, znaleźć dla siebie miejsce w świecie. A był n a p r a w d ę znakomitym kolorystą, twórcą o dużej w y ­ o b r a ź n i malarskiej. To nieprawda, że nie rozwijał się. W y r a ź n i e w i d a ś różnicę między pracami, k t ó r e p o w s t a w a ł y , gdy m i a ł lat k i l k a n a ś c i e , a p ó ź n i e j s z y m i . M a l o w a ł i ż e b r a ł . A l e nawet ż e b r a ł z j a k ą ś godnością. M o ż n a by nawet s p r a w ę 241 �1 odwrócić, powiedzieć, że ż e b r a ł , by m ó c m a l o w a ć . Gdy go p o z n a ł e m przed p i ę t n a s t u laty, a m i a ł w ó w c z a s już chyba około sześćdziesiątki, m a l o w a ł w skupieniu od ś w i t u do zmierzchu, wieczorem zaś r y s o w a ł k a r t k i pod n a s t ę p n e obrazki, a już przy lampie o p r a w i a ł je w k o lorowe r a m k i z papieru i p r z y g o t o w y w a ł m a t e r i a ł na n a s t ę p n y dzień. S ł a w a p r z y s z ł a późno. W wiele lat po o d k r y c i u N i ­ kifora przez malarzy Seweryna T o r y n a i Jerzego Wolfa. Ale l e g e n d ę N i k i f o r a s t w o r z y ł y dopiero lata powojenne, konsekwentne lansowanie — obok Picassa — przez „ P r z e k r ó j " , f i l m y , setki a r t y k u ł ó w , k s i ą ż k i B a n a c h ó w i cała ich p e ł n a pasji akcja opieki nad N i k i f o r e m i jego dziełem, Na pewno w legendzie N i k i f o r a o d e g r a ł a p o k a ź n a rolę m a l o w n i c z o ś ć postaci Krynickiego. A l e p r a w d z i w a wielkość Nikifora, wyróżniająca go spośród innych „ n a i w n y c h " , polega nie na osobowości i losach, lecz na talencie m a l a r s k i m i tej n a p r a w d ę w y j ą t k o w e j a u t e n t y c z n o ś c i jego sztuki. N a i w n y c h jest dziś w i e l u , n i e k t ó r z y m a j ą nawet c a ł k i e m dobre rozeznanie w ł a ś n i e w m a t e r i i tej „ n a i w n o ś c i " . N i k i f o r t w o r z y ł jednak bez ż a d n e g o wyrachowania, z w ł a s n e j potrzeby, bez ś w i a ­ domości tego, że istnieje c a ł y r u c h „ n a i w n y c h " , cała k o n i u n k t u r a na ten gatunek twórczości. Nie tak dawno o g l ą d a l i ś m y jego w i e l k ą w y s t a w ę w warszawskiej „ Z a c h ę c i e " . P r z y j e c h a ł na nią N i k i f o r . S ł a b y , schorowany, u m ę c z o n y , z t r u d e m r y s u j ą c y jesz­ cze kredkami... To b y ł już w ł a ś c i w i e kres. Ostatni p i ę k n y akord... K i l k a lat Wcześniej w ł a d z e K r y n i c y o f i a r o w a ł y m u nazwisko. I o d t ą d N i k i f o r - M a t e j k o s t a ł się N i k i f o r e m K r y n i c k i m . I t a k i m zostanie w naszej p a m i ę c i . Aleksander Nikifor, Święta księga, akwarela. Fot. K Jackowski R O N Jan świderski I K A za okres VII - IX 1968 Konferencje, zjazdy, muzeów działalność W dniach 9—11 w r z e ś n i a odbyła się w S ł u p s k u sesja naukowa poś w i ę c o n a kulturze ludowej Pomorza. W obradach sesji, k t ó r a b y ł a zakonczeniem I I K a m p a n i i Muzealnej, w z i ę ł o u d z i a ł 100 n a u k o w c ó w z różnych p l a c ó w e k etnograficznych oraz etnografowie z N R D , ZSRR i k r a jów skandynawskich. Wygłoszono 10 r e f e r a t ó w o m a w i a j ą c y c h różne asoekty k u l t u r y ludowej Pomorza. Inauguracyjne p r z e m ó w i e n i e pt. „O znaczeniu muzealnictwa etnograficznego'na ZiTmiach^Zachodnich i P ó ł nocnych" wygłos K Pi242 wocki — przewodniczący Komitetu Wykonawczego I I K a m p a n i i M u zealnej. D u ż e zainteresowanie w y w o ł a ł referat prof. dra J. Burszty o g ł ó w n y c h tendencjach rozwojow y c h k u l t u r y na wsi na Ziemiach Zachodnich. Ilustracją sesji była wystawa etnograficzna pt. „ K u l t u r a l u d o w a Pomorza", na k t ó r e j pokazano zab y t k i k u l t u r y ludowej l u d n o ś c i r o dzimej (Kaszubi Bytowscy, S ł o w i ń cv, K r a j n i a c y Z ł o t o w s c y , l u d n o ś ć j a m n e ń s k a ) i osiadłej na Pomorzu po 1945 r. Ekspozycja ma charakter s t a ł y obejmuje k u l t u r ę m a t e r i a l n ą i sztukę ludową, Uczestnicy sesji zwiedzili na zak o ń c z e n i e słowiński skansen w K l u kach. * W lipcu w muzeum w Radomiu otwarto skansen bartniczo-pszczelarski. Jest to jedyna tego rodzaju ekspozycja w k r a j u , została zlokalizowana w p a r k u r o ś l i n chronicnych przy muzeum. W skansenie pokazano e w o l u c j ę f o r m ula oraz n a r z ę d z i a pracy b a r t n i k ó w i pszczelarzy. Skansen p o w s t a ł z i n i c j a t y w y etnografa muzeum w Radomiu mgra Stefana Rosińskiego, * ' 'i ! < < ' ' j \ j I j j j < � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ccb6647a67ef140a6cf2b86b653380.pdf 70a79c3649a3f5c918589d41668193bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:820 Title A name given to the resource Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.43-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 RYSZARD TOMICKI W ŻYCIU NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ SEKSUALNYM TRADYCYJNYCH SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I C H W POLSCE Nie można stale napinać łuku, nigdy nie wypuszczając strzały, ani też stale wy­ puszczać strzał, nigdy nie napinając łuku. KONFUCJUSZ K a ż d e p o s t ę p o w a n i e c z ł o w i e k a jest swego rodzaju n a p i ę c i e m po­ m i ę d z y n o r m ą i j e j zaprzeczeniem. Jak z a u w a ż y ł b o w i e m J. M u k a ř o v sky, „ N o r m a [...] opiera s i ę na dialektycznej a n t y n o m i i m i ę d z y bezwyj ą t k o w ą w a ż n o ś c i ą a d z i a ł a j ą c ą r e g u l a t y w n i e p o t e n c j a l n ą siłą, k t ó r a i m p l i k u j e m o ż l i w o ś ć j e j p o g w a ł c e n i a " . Z w y k l e jednak, w s k u t e k d z i a ł a ­ nia s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h sił r e g u l u j ą c y c h ż y c i e j e d n o s t k i ( i n t e r n a l i ­ zacja w a r t o ś c i , n o r m i w z o r ó w , t r a d y c j a , k o n t r o l a s p o ł e c z n a i t d . ) r e a l i ­ zowane w r a m a c h danej g r u p y s p o ł e c z n e j zachowania p o z o s t a j ą do uzna­ w a n e j n o r m y w p e w n y m , o k r e ś l o n y m stosunku. Zachowanie dostosowuje s i ę do s p o ł e c z n i e p r z y j ę t e j k o n w e n c j i obyczajowej. M ó w i m y w ó w c z a s 0 i s t n i e n i u w z o r u zachowania, k t ó r e g o a k t u a l i z a c j a m i s ą k o n k r e t n e za­ chowania c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i . N i e k i e d y zamiast o n o r m a c h m ó w i s i ę szerzej o modelach, r o z u m i e j ą c przez ten t e r m i n n o r m y i w y o b r a ż e n i a o w ł a ś c i w y m zachowaniu, for­ m u ł o w a n e przez c z ł o n k ó w danego s p o ł e c z e ń s t w a , t w o r z ą c e obraz pewne­ go p o ż ą d a n e g o stanu rzeczy. Może on w o p i n i i c z ł o n k ó w g r u p y o d z w i e r ­ c i e d l a ć stan r z e c z y w i s t y l u b b y ć i d e a ł e m s ł u ż ą c y m do oceny zjawisk 1 s t a n ó w rzeczy z a c h o d z ą c y c h r z e c z y w i ś c i e . P o d k r e ś l m y r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i sposobami t r a k t o w a n i a m o d e l u i r z e c z y w i s t o ś c i , g d y ż o k a ż e s i ę ona istotna w dalszych r o z w a ż a n i a c h . W m y ś l e n i u o s p o ł e c z e ń s t w a c h t z w . p r o s t y c h czy quasiprostych (ple­ m i e n n y c h i c h ł o p s k i c h ) nierzadko p r z y j m u j e się, iż w n o r m a l n y c h sy1 2 3 4 1 2 3 4 M u k a ř o v s k y , 1970, s. 69. Por. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 100, 102; K ł o s k o w s k a , K ł o s k o w s k a , 1962, s. 37. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 102. 1962, s. 44. �44 RYSZARD TOMICKI tuacjach, a w i ę c gdy nie i n g e r o w a ł y w i c h ż y c i e j a k i e ś c z y n n i k i narusza­ jące s t r u k t u r ę i harmonię funkcjonalną układu społeczno-kulturowego, w z ó r zachowania m i a ł t e n d e n c j ę z b l i ż a n i a s i ę do n o r m y , a nieraz w p e ł n i się z n i ą z b i e g a ł . B i e g u n e m p r z e c i w l e g ł y m d l a tego t y p u r e l a c j i w z o r u i n o r m y (modelu w p o d a n y m sensie) b y ł o b y s p o ł e c z e ń s t w o zurbanizowane, w k t ó r y m r e l a ­ t y w i z a c j a w a r t o ś c i i n o r m , zmniejszenie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j i t p . c z y n ­ n i k i p r o w a d z ą w p r a k t y c e do s y t u a c j i , w k t ó r y c h w z ó r r e a l i z o w a n y n i e ­ j e d n o k r o t n i e zbliża s i ę do zaprzeczenia j a k i e j ś n o r m i e . T a k i i d e a l i z u j ą c y i w p e w n y m sensie mechanistyczny s p o s ó b m y ś l e ­ nia, o i l e nie o p i e r a ł b y się na p r a w d z i w y c h p r z e s ł a n k a c h , jest zawsze niebezpieczny. Ł a t w o p r o w a d z i b o w i e m do u j m o w a n i a z j a w i s k s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w t a k i s p o s ó b , iż skonstruowany obraz jest „ e s t e t y c z n y " w sensie s p ó j n o ś c i , p r o s t o t y i p r z e j r z y s t o ś c i , ale n i e a d e k w a t n y do rze­ c z y w i s t o ś c i . M ó w i ą c ściślej, i d e a l i z u j ą c y m sposobem m y ś l e n i a n a z y w a m w t y m w y p a d k u rozumowanie, k t ó r e w y c h o d z ą c od p e w n y c h , czasem o g ó l n i e znanych (np. c h r z e ś c i j a ń s k i c h ) n o r m l u b m o d e l i oraz o p i n i i f o r ­ m u ł o w a n y c h przez c z ł o n k ó w badanej s p o ł e c z n o ś c i (gdy d o d a t k o w o bez­ p o ś r e d n i a obserwacja r e a l n y c h z a c h o w a ń jest t r u d n a l u b n i e m o ż l i w a , j a k w w y p a d k u życia seksualnego) p r o w a d z i do stwierdzenia w z g l ę d n e j z w y k l e , ale u d e r z a j ą c e j zbieżności n o r m y i w z o r u . K o l e j n y m etapem jest u o g ó l n i e n i e ; na podstawie t o ż s a m o ś c i b ą d ź analogii n o r m y i o p i n i i o sta­ nie r z e c z y w i s t y m k w a l i f i k u j e się dany u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y do takiego l u b innego t y p u . Naszkicowany schemat p o s t ę p o w a n i a dotyczy w znacznej mierze tzw. t r a d y c y j n e j k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k t ó r e j m o d e l (czy t e ż modele n i e k t ó r y c h jej p o d s y s t e m ó w ) buduje się •— co p r a w d a nieraz z p r z y c z y n o b i e k t y w ­ n y c h — w podobny s p o s ó b . O t r z y m a n y r e z u l t a t s ł u ż y p o t e m doskonale j a k o „ s t a b i l n y " i jasny p u n k t w y j ś c i a dla analiz złożonej i t r u d n e j do jednoznacznych o p i s ó w r z e c z y w i s t o ś c i , b l i ż s z e j n a m czasowo i bezpo­ ś r e d n i o obserwowanej. 5 Szczególnie wiele p r z y k ł a d ó w myślenia idealizującego dostarczają ba­ dania zjawisk ze sfery moralno-obyczajowej. T u t e ż najsilniej chyba daje się z a u w a ż y ć s k ł o n n o ś ć do s k r a j n y c h i kategorycznych r o z s t r z y g n i ę ć , p r z y stosunkowo skromnej liczbie s t u d i ó w m a t e r i a ł o w o - m o n o g r a f i c z n y c h . N i e ma potrzeby p r z y t a c z a ć p r z y k ł a d ó w p r z y j m o w a n i a tezy o j e d n o ś c i n o r m i w z o r ó w jako oczywistej i nie w y m a g a j ą c e j u z a s a d n i e ń . A l e n a w e t w pracach o p e r u j ą c y c h b o g a t y m i i n t e r e s u j ą c y m m a t e r i a ł e m , s t a w i a j ą ­ c y m przed a u t o r e m w i e l e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n y c h , z a u w a ż a s i ę s k ł o n n o ś ć do r o z s t r z y g n i ę ć w d u c h u idealnie s p ó j n e j k u l t u r y t r a d y c y j 5 W i e r u s z e w s k a , 1971, s. 15-16; T u r o w s k i , 1967, s. 210; z prac ogól­ niejszych por. dychotomiczną typologię regulacji zachowań i przekazu kultury, L ew a d a , 1968, s. 127-128. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 45 nej. Wskazuje s i ę w t e d y z w y k l e na s ą s i e d z k i charakter w s i oraz r o d z i n n y system gospodarowania j a k o c z y n n i k i „ t y p o w e dla d a w n y c h w i e j s k i c h w s p ó l n o t " , k t ó r e z a k ł a d a j ą d ą ż e n i e s p o ł e c z n o ś c i do m a k s y m a l n e j u n i f o r ­ mizacji zachowań, utrzymania ich zgodności z „tradycją", „zasadami mo­ r a l n y m i " i t d . A p r i o r y c z n a akceptacja takiego m o d e l u s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej i jej k u l t u r y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u ż y c i a seksualnego p r o w a d z i nolens volens do k o n k l u z j i , ż e „ p o s t u l a t y m o r a l n o ś c i katolickiej t r a f i ł y na o d p o w i e d n i g r u n t " . 6 Nie w y k l u c z a m b y n a j m n i e j s ł u s z n o ś c i tezy o b l i s k o ś c i n o r m i w z o r ó w w szeregu, m o ż e n a w e t w i e l u , dziedzinach ż y c i a s p o ł e c z n e g o d a w n y c h g r u p l o k a l n y c h . Z a s t r z e ż e n i e b u d z i j e d y n i e jej g e n e r a l n o ś ć , m i l c z ą c a b e z w y j ą t k o w o ś ć k r e u j ą c a obraz o r g a n i z m ó w t o t a l i t a r n y c h , zsakralizow a n y c h i z a m k n i ę t y c h . I d ą c za K o ł a k o w s k i e g o r o z r ó ż n i e n i e m sakralnej i ekologicznej i n t e r p r e t a c j i s p o ł e c z e ń s t w a nie ma w ą t p l i w o ś c i , że takie eksplikacje n a l e ż ą do t y p u pierwszego. P o d ł u g n i c h d a w n e s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e „ i n t e r e s o w a ł y się w y ł ą c z n i e a d a p t a c j ą jednostki do i n s t y t u c j i , t r a k t u j ą c p r z y t y m cechy i n d y w i d u a l i z u j ą c e o s o b n i k ó w jako p r z e s z k o d ę w adaptacji d o s k o n a ł e j " . Z a k ł a d a j ą c k o n s e r w a c j ę systemu j a k o cel s u w e r e n n y , przypisuje s i ę g r u p o m l o k a l n y m stosowanie w y ł ą c z n i e t a k i c h z a b i e g ó w s o c j a l i z u j ą c y c h , k t ó r e c z y n i ą z jednostek (już n a w e t nie d ą ż ą do uczynienia, ale c z y n i ą faktycznie) t y l k o reprezentacje sakralnego po­ r z ą d k u . Celem i c h jest, b y j e d n o s t k i „ w s p o s ó b m o ż l i w i e d o s k o n a ł y w y ­ z b y ł y się w s z e l k i c h s p o s o b ó w zachowania nie p r z e w i d z i a n y c h zasadami konserwacyjnymi" . 7 8 S ą d z ę , iż t a k i model s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , „ s k a ż o n y " b y ć m o ż e obecnym stanem c y w i l i z a c j i europejskiej, w i z j a m i w s p ó ł c z e s n y c h spo­ ł e c z e ń s t w t o t a l i t a r n y c h oraz o d c z u w a n ą r e a l n o ś c i ą postawy, znanej d z i ę k i F r o m m o w i pod n a z w ą ucieczka od w o l n o ś c i , nie jest p r a w d z i w y . Opisy­ wane p r z e z e ń s p o ł e c z e ń s t w o m u s i a ł o b y b y ć systemem z a m k n i ę t y m , c a ł o ś ­ cią n i e r u c h o m ą , s t a g n a c y j n ą , raczej z w i j a j ą c ą się — b y u ż y ć m e t a ­ fory — niż rozwijającą. Szereg s t u d i ó w etnograficznych i socjologicznych pozwala t w i e r d z i ć , ż e relacja jednostka — s p o ł e c z e ń s t w o w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h w i e j ­ skich b y ł a bardziej złożona. Obserwowane z w ł a s z c z a po I I wojnie, ale i znacznie w c z e ś n i e j p r z e m i a n y w y n i k a ł y nie t y l k o z d z i a ł a n i a c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . U i c h podstaw l e ż a ł o r ó w n i e ż n a p i ę c i e i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y j e d n o s t k ą i g r u p ą , m i ę d z y interesami i n d y w i d u a l n y m i i s p o ł e c z n y m i . 9 6 W i e r z b i c k i , 1963, s. 304; analogicznie P i w o w a r s k i , 1971, s. 215: „Do­ póki ludność wiejska żyła w „zamkniętej" społeczności lokalnej, znajdowała się prawie pod w y ł ą c z n y m w p ł y w e m Kościoła i duchowieństwa". K o ł a k o w s k i , 1967, s. 140. Kołakowski, 1967, s. 140; por. dyskusję z taką wizją kultury ludowej Z a d r o ż y ń s k a , 1974. Por. np. studia o innowacjach M a k a r c z y k , 1971; B e r t r a n d , Wierz­ bicki, 1970. 7 8 9 �46 RYSZARD TOMICKI Sposoby r o z w i ą z y w a n i a tej s p r z e c z n o ś c i , r ó ż n e t y p y r e l a c j i m i ę d z y j e d ­ n y m i d r u g i m elementem u k ł a d u w y r a ż a n e w postaci n o r m i w z o r ó w k u l t u r o w y c h s t a n o w i ą jeden z bardziej i n t r y g u j ą c y c h p r z e d m i o t ó w b a ­ d a ń etnologicznych. K a ż d y system s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y jest systemem o t w a r t y m . W i n ­ t e r e s u j ą c e j nas k w e s t i i , z a r ó w n o na poziomie s p o ł e c z n o ś c i , j a k i jednost­ k i , i s t n i e j ą potencjalne m o ż l i w o ś c i z m i a n , i to z m i a n d w u k i e r u n k o w y c h . Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" charak­ teryzuje się d ą ż e n i e m do absolutyzacji n o r m i interesu s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y r a ż a s i ę zmierzaniem k u absolutyzacji j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u ­ alistycznych. W procesie h i s t o r y c z n y m k a ż d y u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m o ż e o s c y l o w a ć m i ę d z y t y m i t e o r e t y c z n y m i b i e g u n a m i •— absolutnej z a m k n i ę t o ś c i i absolutnej o t w a r t o ś c i ( p e ł n e j dezintegracji). M ó w i e n i e o j a k i m ś s p o ł e c z e ń s t w i e i jego k u l t u r z e , iż s ą z a m k n i ę t e — j e ś l i nie jest ś w i a d o m y m i p o w z i ę t y m do c e l ó w badawczych z a ł o ż e n i e m a n a l i t y c z ­ n y m — u z n a ć trzeba za hipostazowanie p o j ę ć . * A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą rozpatrzenia r e l a c j i n o r m a — w z ó r w t r a d y ­ c y j n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h na p r z y k ł a d z i e ż y c i a seksualnego. P y ­ tanie badawcze d o t y c z y n i e k t ó r y c h r e g u ł w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o obo­ w i ą z u j ą c y c h w t y c h grupach na terenie P o l s k i . W y b ó r tego, a nie innego p r z y k ł a d u p o d y k t o w a n y z o s t a ł k i l k o m a w z g l ę d a m i . Po pierwsze — ż y c i e seksualne, j a k w y k a z a ł o w s t ę p n e rozez­ nanie, dobrze i l u s t r u j e d i a l e k t y k ę n o r m y i w z o r u w ż y c i u d a w n y c h g r u p w i e j s k i c h . Zagadnienie to posiada n i e m a ł ą w a g ę m . i n . dla s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . Po d r u g i e — m o d e l ( w znaczeniu h e u r y s t y c z n y m ) ż y c i a seksualnego nie b y ł dotychczas p r z e d m i o t e m b a d a ń , n i e licząc k i l ­ k u lokalnych o p r a c o w a ń m a t e r i a ł o w y c h , w k t ó r y c h zresztą temat po­ j a w i a ł s i ę raczej na dalszym planie w stosunku do i n n y c h z a g a d n i e ń . Po trzecie wreszcie — b e z p o ś r e d n i ą p r o w o k a c j ą w y b o r u s t a ł a s i ę podniesio­ na ostatnio ponownie k w e s t i a i s t n i e n i a l u b nieistnienia w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j n o r m y z a k a z u j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych poza m a ł ­ ż e ń s t w e m . Ona t e ż b ę d z i e g ł ó w n y m o b i e k t e m mojego zainteresowania. 1 0 OPINIE BADACZY W naukach e m p i r y c z n y c h , m a j ą c y c h za p r z e d m i o t ż y c i e l u d z k i e w jego w y m i a r z e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m , c z ę s t o t o c z ą s i ę spory o w a r t o ś c i i n o r m y oraz i c h w p ł y w na ż y c i e jednostek oraz g r u p spo1 0 Nie uwzględniam m. in. zakazów i n a k a z ó w związanych z cyklem roczno-ob­ r z ę d o w y m tzw. świątecznego „zawieszenia" norm, reguł życia seksualnego w m a ł ­ żeństwie itp. �47 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M ł e c z n y c h . W e t n o g r a f i i j e d n y m z p r z y k ł a d ó w jest i n t e r p r e t a c j a r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h wiejskich. W i e l e zapewne p o w o d ó w s p r a w i ł o , że temat t e n poruszany b y ł n i e z w y k l e rzadko i w t y m sensie m ó w i e n i e o i s t n i e n i u sporu jest p e w n ą p r z e s a d ą . N i e m n i e j j e d n a k czasem w pracach t r a k t u j ą c y c h o rodzinie, socjalizacji, obrzędowości, kontroli społecznej i t d . autorzy marginalnie lub pośrednio d o t y k a j ą tego zagadnienia z a j m u j ą c wobec niego m n i e j l u b bardziej o k r e ś l o n e stanowisko. W zasadzie w i ę k s z o ś ć z n i c h zdaje się b y ć zgodna co do istnienia w s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h n o r m y z a k a z u j ą c e j p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto­ s u n k ó w seksualnych. W i a d o m o , iż n o r m a ta s t a n o w i ł a i s t a n o w i s k ł a d o w ą c h r z e ś c i j a ń s k i e g o kodeksu moralnego i b y ł a upowszechniana oraz egzek­ w o w a n a p r z y pomocy r ó ż n o r o d n y c h sankcji przez K o ś c i ó ł . 1 1 „W przeszłości dużą w a g ę przywiązywali do nich [wzorów z dziedziny życia seksualnego — R T ] nauczyciele religii, rekolekcjoniści, misjonarze i spowiednicy. Pod ich w p ł y w e m w niektórych środowiskach utarło się przekonanie — pisze socjo­ log religii W. Piwowarski, mając na myśli przede wszystkim środowiska wiejskie — że prawie wszystkie grzechy z dziedziny etyki seksualnej są ciężkie, może nawet cięższe od innych. Jeszcze we współcześnie wydawanych katechizmach spotyka się pogląd, że wśród wielu cnót, cnotę czystości należy »szczególnie« cenić" . 12 B y ł a ona nie t y l k o n o r m ą r e l i g i j n ą . M i a ł a ponadto charakter n o r m y p r a w n e j i , j a k w y k a z a ł B . B a r a n o w s k i , jeszcze w X V I I - X V I I I w., a spo­ radycznie nawet znacznie p ó ź n i e j , j e j przekroczenie karane b y ł o przez s ą d y , n i e k i e d y w s p o s ó b — z naszego p u n k t u widzenia — nadzwyczaj o k r u t n y (łącznie z w y g n a n i e m ze w s i i k a r ą ś m i e r c i ) . Czasem k a r a r o z ­ c i ą g a ł a się t a k ż e na t y c h , k t ó r z y „ p o w i n n i do tego nie d o p u ś c i ć " (gos­ podarz, gospodyni, u r z ą d w ó j t o w s k i ) . P r ó c z s ą d ó w w i e j s k i c h i m i e j s k i c h przestrzegania n o r m y s t r z e g ł r ó w n i e ż d w ó r . 1 3 Sankcjom p r a w n y m p o d l e g a ł y oba rodzaje w y k r o c z e ń przeciw n o r ­ mie — c u d z o ł ó s t w o oraz „ w s z e t e c z n i c t w o " , „ p o r u b s t w o " , „ n i e r z ą d " , k t ó ­ r y m i to p o j ę c i a m i o k r e ś l a n o w ó w c z e s n e j t e r m i n o l o g i i s ą d o w e j stosunki seksualne p o m i ę d z y l u d ź m i stanu wolnego. Jednak d r u g i rodzaj w y ­ kroczenia p o c i ą g a ł za s o b ą k a r y stosunkowo ł a g o d n i e j s z e , a n a w e t m ó g ł nie b y ć k a r a n y , j e ś l i w i n o w a j c y w y r a z i l i g o t o w o ś ć zawarcia z w i ą z k u małżeńskiego . 1 4 N o r m a r e l i g i j n o - p r a w n a z a k a z u j ą c a p r z e d - i p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto­ s u n k ó w seksualnych, o b o w i ą z u j ą c a j a k o taka r ó w n i e ż w k o ń c u X I X " B a r a n o w s k i , 1955, s. 55; K u c h o w i c z , 1957, s. 290, 292, 296; W i e r z ­ b i c k i , 1963, s. 315 iprzyp. 22; T r a w i ń s k a , 1957, s. 141. P i w o w a r s k i , 1971, s. 215. "Baranowski, 1955, s. 39, 40, 49, 50-51, 52, 53; K u c h o w i c z , 1957, s. 296-297. Już J . K . Haur propagował ten sposób, por. B a r a n o w s k i , 1955, s. 39, 48, 52; K u c h o w i c z , 1957, s. 294. 1 2 1 4 �48 RYSZARD TOMICKI i w X X w . z b i e g a ł a s i ę , j a k u t r z y m u j ą badacze, z zasadami ż y c i a spo­ ł e c z n e g o w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i m o t y w o w a n a b y ł a dodatkowo r a c j a m i n a t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j . D . M a r k o w s k a p i s z ą c o rodzinie we wsiach podlaskich, a w i ę c na terenie z r ó ż n i c o w a n y m w y z n a n i o w o , stwierdza, że n o r m y p o c h o d z ą c e z systemu religijnego, ustawodawstwa p a ń s t w o w e g o i o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j „ b y ł y ze s o b ą zgodne i t w o r z y ł y h a r m o n i j n y t r e ś c i o w o model. P r z y o d r ę b n o ś c i dogmatycznej i l i t u r g i c z n e j p r a w o s ł a ­ w i e i k a t o l i c y z m c e c h o w a ł a z g o d n o ś ć w zakresie e t y k i i p r a w a k o ś c i e l ­ nego w k w e s t i i m a ł ż e ń s t w a i r o d z i n y " . T w o r z o n y przez nie model sta­ n o w i ł , że m a ł ż e ń s t w o jest j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą f o r m ą w s p ó ł ż y c i a sek­ sualnego, p o ż y c i e seksualne poza m a ł ż e ń s t w e m jest grzechem, w s p ó ł ­ ż y c i e seksualne s ł u ż y p r o k r e a c j i , m a ł ż e ń s t w o jest nierozerwalne i „ o b ­ w a r o w a n e nakazem w i e r n o ś c i , t j . w y ł ą c z n o ś c i p o ż y c i a seksualnego". Badania prowadzone w s p ó ł c z e ś n i e np. we wsiach p u ł a w s k i c h i n o w o ­ t a r s k i c h p o t w i e r d z a j ą , że zakaz s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m (lub bez ś l u b u k o ś c i e l n e g o ) , t r a k t o w a n y j u ż w y ł ą c z n i e j a k o n o r m a r e l i gijno-obyczajowa, do dziś u z n a w a n y jest za o b o w i ą z u j ą c y przez o l ­ b r z y m i procent m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h m o t y w a c j e o d w o ł u j ą s i ę n a j ­ częściej do w a r t o ś c i , j a k ą jest religia (Kościół) i p r a w a ustanowione przez Boga . O g ó l n i e m ó w i ą c , w i ę k s z o ś ć badaczy s k ł o n n a jest z a a k c e p t o w a ć cha­ r a k t e r y s t y k ę „ d a w n e j m o r a l n o ś c i seksualnej" z a w a r t ą w trzech zasadni­ czych p u n k t a c h : t r a k t o w a n i e spraw płci j a k o rodzaju t a b u s p o ł e c z n e g o , znaczna s u r o w o ś ć obyczajowa p r z e c h o d z ą c a u jednostek n i e m a l w a s c e z ę oraz p ó ź n e u ś w i a d o m i e n i e seksualne m ł o d z i e ż y . P r z y t y m n a j w a ż n i e j ­ s z y m a r g u m e n t e m m a j ą c y m ś w i a d c z y ć o akceptacji n o r m y czystości i j e j f a k t y c z n y m przestrzeganiu przez ś r o d o w i s k a w i e j s k i e są c h ę t n i e w s k a ­ z y w a n e p r z y p a d k i stosowania r ó ż n e g o rodzaju k a r wobec nie przestrze­ g a j ą c y c h j e j jednostek, z w ł a s z c z a panien z dzieckiem i permanentnie ź l e prowadzących się k o b i e t . R ó w n o c z e ś n i e nie b r a k jednak obserwacji s k ł a n i a j ą c y c h do w n i o s k u z g o ł a przeciwnego. P o d k r e ś l a j ą one — n a j o g ó l n i e j m ó w i ą c — s w o b o d ę życia seksualnego na w s i . Nieraz są to i n f o r m a c j e d o ś ć k o n k r e t n e , j a k ta W . K ę t r z y ń s k i e g o o Mazurach: „ D z i e w c z y n y , k t ó r e s t r a c i ł y s w ą n i e ­ w i n n o ś ć , b y w a j ą p o m i m o to p o w a ż a n e i t a k ł a t w o m ę ż ó w d o s t a j ą , j a k 1S l e 1 7 1 8 "Markowska, 1968, s. 136; w odniesieniu do Kurpiów, Markowska, 1965, s. 137. " K u b i a k , 1972, s. 108-113; P i w o w a r s k i , 1971, s. 215-217. W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; na późne uświadomienie seksualne zwraca też u w a g ę T r a w i ń s k a , 1957, s. 155-156. "Wieruszewska, 1971, s. 12, 13-14; W i e r u s z e w s k a , 1969, s. 68; W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48-49, 50, 51, 53, 54; B a r a n o w s k i , 1955, s. 58, 69-71; R o s i a k , 1970, s. 172; C i u p a k , 1973, s. 61. 1 7 �49 NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M p a n n y p o r z ą d n e . Jest dzisiaj zwyczaj d o s y ć o g ó l n i e p o m i ę d z y M a z u r a m i rozpowszechniony, że k a ż d a para, co m y ś l i się p o b r a ć , j a k i ś czas j u ż przed ś l u b e m ż y j e ze s o b ą — na p r ó b ę " . I n n y m razem, j a k w w y p a d k u ob­ serwacji K . M o s z y ń s k i e g o na Polesiu w s c h o d n i m , m a m y do czynienia z d r o b n ą u w a g ą n o t u j ą c ą z jednej s t r o n y s w o b o d ę w s p ó ł ż y c i a seksualne­ go, a z d r u g i e j r y g o r y s t y c z n i e obchodzone p o k ł a d z i n y , m a j ą c e wszystkie cechy sprawdzianu n i e w i n n o ś c i p a n n y m ł o d e j . To samo z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć n i e k t ó r e o b r z ę d y l u d o w e , b y p r z y w o ł a ć t y l k o „ o r g i a s t y c z n e " interpretacje s o b ó t k i , a t a k ż e f o l k l o r i l i t e r a t u r a l u d o w a . „ A r c h a i c z n y p i e r w i a s t e k w o l n e j miłości d o s t r z e ż o n y w n i c h j u ż przez Naruszewicza, nie p o z w a l a ł r o m a n t y k o m ż y w i ć nadziei, że t u w ł a ś n i e z n a j d ą w z o r y poszukiwanej surowej m o r a l n o ś c i l u d u " — pisze J. B a r t m i ń s k i . W k o ń c u dla n i e k t ó r y c h badaczy ś w i a d e c t w e m swobody seksualnej s ą dla dawniejszych c z a s ó w k s i ę g i s ą d o w e , l i t e r a t u r a f r y w o l n a oraz „ u t w o r y , k t ó r e cieszą się o p i n i ą d o s k o n a ł y c h , realistycznie o d t w a ­ r z a j ą c y c h ż y c i e plebejskie p r z e k a z ó w " , j a k Worek Judaszów Klonowicza i Żeńcy Szymonowicza . 1 9 2 0 2 1 2 2 * W l i t e r a t u r z e etnograficznej za jedno ze ś w i a d e c t w respektowania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m u w a ż a n e b y ł y dotychczas p o k ł a d z i n y . Jako sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j t r a k ­ t o w a l i je m . i n . S. P o n i a t o w s k i i K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a . I n ­ t e r p r e t a c j ę t ę p o d w a ż y ł ostatnio L . Stomma: „ A b y [...] u d o w o d n i ć , iż p o k ł a d z i n y s ą s p r a w d z i a n e m przestrzegania n o r m y , n a l e ż y s p r a w d z i ć przedtem, czy n o r m a taka [zachowanie dziewiczości do ś l u b u ] rzeczy­ w i ś c i e i s t n i a ł a . A l e takiego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o w a d z i ć s i ę nie da" . D l a ukazania b ł ę d n o ś c i wspomnianej i n t e r p r e t a c j i autor wskazuje na: a) s w o b o d ę ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m w regionach, gdzie p o k ł a d z i n y realizowane b y ł y z w s z e l k i m i r y g o r a m i , b) zwyczaj z w a n y g o ś c i n n o ś c i ą p ł c i o w ą w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z p o k ł a d z i n a m i , c) realizowanie p o k ł a d z i n 2 3 24 2 5 1 9 K ę t r z y ń s k i , 1968, s. 42; por. opinię T y s z k i , 1974, s. 144; to angielskie „małe" małżeństwo na próbę, polegające na tym, że „gdy zamyśla poślubić sobie młodą panienkę, kładzie się z nią w łóżko dla jej swojego przedsięwzięcia", Dzieje..., 1970, s. 66. M o s z y ń s k i , 1928, s. 231; por. K u c h o w i c z , 1957, s. 318. B a r t m i ń s k i , 1974, s. 12. K u c h o w i c z , 1957, s. 297; inaczej ocenia erotykę sielankową s k a , 1972, s. 66, 67-68. P o n i a t o w s k i , 1932, s. 329. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , 1929. S t o m m a , 1975, s. 56. przypomina młodzieniec przełożenia 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 4 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 Witkow­ �50 RYSZARD TOMICKI d z i e w c z ą t p i ę t n o w a n y c h uprzednio za r o z w i ą z ł y t r y b ż y c i a . Te t r z y k o n t r a r g u m e n t y p r o w a d z ą do s f o r m u ł o w a n i a n a s t ę p u j ą c e g o schematu: sankcja za niedo­ pełnienie normy X sprawdzian przestrzebrak normy x J > „ gania normy х radość z dopełnie­ nia normy X Ponadto L . S t o m m a zwraca u w a g ę na d w i e w a ż n e o k o l i c z n o ś c i : m e n ­ s t r u a c j ę , k t ó r a „ m o g ł a b y z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m 10-33% [...] z a k ł ó c i ć przebieg sprawdzianu na k o r z y ś ć badanej, co siłą rzeczy w y k l u c z a ł o b y p r z y j ę c i e ś l a d ó w k r w i za d o w ó d w y s t a r c z a j ą c y " , oraz n i e o k r e ś l o n o ś ć miejsca p o k ł a d z i n (dom panny m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , a t y m s a m y m w razie negatywnego w y n i k u sprawdzianu w y ł a d o w y w a n i e przez uczest­ n i k ó w wesela g n i e w u z tego p o w o d u na panu m ł o d y m , jego rodzicach i i c h d o m u . Do zestawu a r g u m e n t ó w d o d a ć trzeba u m i e j ę t n o ś ć w y w o ł y ­ wania k r w o t o k u przez u ż y c i e naparu z ziół ( p r z y n a j m n i e j w n i e k t ó r y c h regionach, np. na Polesiu), dodatkowo ś w i a d c z ą c ą , iż ś l a d y k r w i nie m o g ł y m i e ć w a l o r u w y s t a r c z a j ą c e g o d o w o d u dochowania d z i e w i c t w a . Wszystkie te f a k t y s p r a w i a j ą , iż p i e r w s z y schemat ulega dalszej k o m p l i k a c j i — sprawdzian przestrzegania n i e i s t n i e j ą c e j n o r m y staje się n i e p e w n y , sankcje z a ś za n i e d o p e ł n i e n i e n o r m y egzekwowane s ą w s p o s ó b p r z y p a d k o w y . „ J e s t r z e c z ą o c z y w i s t ą , że takiego c i ą g u logicz­ nego nie da się w ż a d e n s p o s ó b u t r z y m a ć . Konieczne okazuje s i ę w i ę c kategoryczne odrzucenie [...] i n t e r p r e t a c j i p o k ł a d z i n , t r a k t u j ą c e j je j a k o sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j " . W efekcie autor proponuje e k s p l i k a c j ę o f i a r n i c z ą ; w y j a ś n i a r y t u a ł p o k ł a d z i n jako swego rodzaju o f i a r ę z k r w i , m a j ą c ą na celu uzyskanie „ z e z w o l e n i a " Boga na k r e a c j ę nowego stanu — m a ł ż e ń s t w a . Czy w s z a k ż e przedstawione s k r u p u l a t n i e f a k t y p o d w a ż a j ą c e d a w n ą i n t e r p r e t a c j ę w y s t a r c z a j ą do j e j odrzucenia? Czy istotnie s ą one do­ w o d e m nieistnienia n o r m y z a b r a n i a j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych przed ślubem? A n a l i z a przeprowadzona przez L . S t o m m ę w swej części n e g a t y w ­ nej, k t ó r ą z r e f e r o w a ł e m , nie pozostawia w ą t p l i w o ś c i , że a) dotychcza­ sowe interpretacje b y ł y co n a j m n i e j n i e p e ł n e , g d y ż nie u w z g l ę d n i a ł y ewidentnej rozbieżności m i ę d z y rzeczywistością a p r o p o n o w a n ą eksplik a c j ą , b) n a j w a ż n i e j s z y m celem p o k ł a d z i n b y ł a publiczna demonstracja k r w i (nawet w p r z y p a d k a c h p r a k t y c z n i e beznadziejnych; g d y b y p o d ­ t r z y m y w a ć za d a w n i e j s z y m i a u t o r a m i k o n c e p c j ę p o k ł a d z i n j a k o f a k t y c z ­ nego sprawdzianu dziewiczości, s y t u a c j i tej nie s p o s ó b w y j a ś n i ć ) . W y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , w s p o s ó b n a t u r a l n y l u b sztuczny, i k o 2 6 2 7 8 6 Stomma, " Stomma, 1975, s. 56. 1975, s. 57. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 51 n i e c z n o ś ć zademonstrowania j e j uczestnikom wesela, a za i c h p o ś r e d ­ nictwem lub bezpośrednio całej społeczności lokalnej, skierowały L . S t o m m ę w k i e r u n k u i n t e r p r e t a c j i ofiarniczej. S ą d z ę jednak, że b i o ­ r ą c pod u w a g ę wszystkie wskazane przez niego f a k t y m o ż n a przepro­ w a d z i ć inne rozumowanie, w k t ó r y m p o z w a l a j ą one s k o r y g o w a ć i u z u p e ł ­ n i ć i n t e r p r e t a c j ę p o k ł a d z i n jako sprawdzianu d z i e w i c t w a . W swej do­ tychczasowej postaci i n t e r p r e t a c j a ta okazuje się b o w i e m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m y ś l e n i a i d e a l i z u j ą c e g o , w sensie p o d a n y m na w s t ę p i e . A b y d o k o n a ć r e i n t e r p r e t a c j i n i e z b ę d n e jest w s z a k ż e p o t r a k t o w a n i e p o k ł a d z i n j a k o elementu w i ę k s z e j całości, k t ó r ą jest ż y c i e seksualne jednostki w tradycyjnej społeczności wiejskiej. ŻYCIE S E K S U A L N E GÓRALI P O L S K I C H Do analizy r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w ś r o d o w i s k u w i e j ­ s k i m konieczny b y ł m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y w m i a r ę p e ł n y i dostatecznie szcze­ g ó ł o w y . W y b ó r s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h jako p r z y k ł a d u dla p r z e ś l e d z e ­ nia r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m r e a l i z o w a n y m p o d y k t o w a n y z o s t a ł w y ł ą c z n i e t y m i w z g l ę d a m i . M i m o pewnej specyfiki t y c h s p o ł e c z n o ś c i w stosunku do l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h r e g i o n ó w P o l s k i (na co nieraz z w r a ­ cano u w a g ę ) s ą d z ę , że p r ó b a modelowej analizy zjawiska s t a n o w i ć m o ż e w y s t a r c z a j ą c o s p r a w n y i n s t r u m e n t dla b a d a ń ( p o d k r e ś l a m —• dla b a d a ń , a nie mechanicznych i n t e r p r e t a c j i ) w i n n y c h regionach k r a j u . W m i a r ę m o ż l i w o ś c i i potrzeb model k o n f r o n t o w a n y b y ł z d a n y m i po­ r ó w n a w c z y m i z P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , co k a ż d o r a z o w o odnotowane z o s t a ł o w przypisach. 2 8 Podstawowego m a t e r i a ł u do analizy d o s t a r c z y ł y m i t r z y ź r ó d ł a : r ę k o ­ p i ś m i e n n a relacja L u d w i k a K a m i e ń s k i e g o z 1 p o ł o w y X I X w., k t ó r ą w y ­ k o r z y s t a ł e m w oparciu o j e j o m ó w i e n i a dokonane przez A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą , badania L o n g i n a Malickiego z lat 1937-1939 oraz dane z b a d a ń p r o w a d z o n y c h w latach 50-tych b i e ż ą c e g o stulecia o m ó w i o n e t a k ż e przez A. Kowalską-Lewicką . 2 9 Obserwacje L . Malickiego, z n a j d u j ą c e potwierdzenie i u z u p e ł n i e n i e w obu p o z o s t a ł y c h pracach, s z c z e g ó l n i e w opisach L . K a m i e ń s k i e g o , po­ z w a l a j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć schemat z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h w zakresie ż y c i a seksualnego w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : 2 8 Kowalska-Lewicka, 1967, s. 230; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 25; T r a w i ń s k a , 1971, s. 39; por. opinię o moralności Podhalan; „nie będzie żadną przesadą stwierdzenie, że w katolicyzmie wiejskim żyją różnego rodzaju pod­ skórne herezje etyczne, będące utrapieniem znających w i e ś duszpasterzy", G r y ­ g i e l , T i s c h n e r , 1966, s. 1467. Kowalska-Lewicka, 1967; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971; Malic­ k i , 1947. 2 9 �52 RYSZARD TOMICKI 1. Dopuszczenie i aprobowanie przez sualnych młodzieży grupę lokalną związków sek­ niezamężnej: „Każden niemal wyrostek kochankę posiada — relacjonuje opis z I p o ł o w y X I X w. — a schodzą się po nocach, najczęściej się to dzieje, iż razem spać się kła­ dą [...] dziwna to, iż takiego spółkowania przedślubnego nie mają sobie za w y s t ę ­ pek każący moralność i obyczajność, ale przeciwnie, dziewka widziałaby się z h a ń ­ bioną, jeśliby kochanka nie m i a ł a " ; „ojciec wie o córce, jaki kochanek do niej uczęszcza, a jak sam robił z za młodu, nie kładzie tamy; ni matka s i ę temu sprze­ ciwia" . „Stosunki płciowe między młodzieżą są u w a ż a n e za zupełnie naturalne i mimo w p ł y w u religii są one częste" •— pisał blisko sto lat później L . M a l i c k i . „Sens »zolytów« [chodzenie do dziewcząt — R T ] znajduje może w pewnej mierze wytłumaczenie w znanym u górali przysłowiu: »nie będę kupował kocura w miechu«; uważają, że przed ożenkiem należy kobietę zbadać pod w z g l ę d e m p ł o d n o ś c i " . 30 M 32 33 2. K o n t r o l e m a j ą c e na celu u j a w n i e n i e i u k a r a n i e p r z e d ś l u b n y c h sto­ sunków seksualnych: „od czasu do czasu zbierali się wójt z kilkoma członkami rady gminnej i urzą­ dzali tzw. »wizytyrkę«, obchodząc wieczorem chlewy względnie chaty, gdzie spały dziewczęta. Jeżeli naszli ją z parobkiem, zabierali jej »zogłowek« albo jemu »czopke«, które musieli potem u w ó j t a »za korónem« wykupić. Schwytani na gorącym uczynku musieli później kamienie przy »ceście« [drodze] tłuc" . „Kto miał »zowitkę« [dziewczynę z dzieckiem — R T ] musiał za karę z nią »przykopy robić« [rowy kopać], a w ó w c z a s każdy wiedział, co to ma oznaczać i — jak mówią — »gańba« była. Stosowano kiedyś jeszcze inną karę na »zowitki«. Jeśli chłopak chodził do dziewczyny, »a stało s i ę między niemi«, to ich obijano. Wójt z kilkoma radnymi wychodzili w nocy na obławę, otoczyli dom i powiązali kochan­ k ó w w powrozy, a potem ich obijali. W niedzielę zaś musieli stać oboje winowajcy przed kościołem, ona po prawej, on po lewej stronie. Przed i po nabożeństwie do­ stawali od ludzi szturchańce, najwięcej oczywiście od tych, którzy mieli z nimi jakieś porachunki. Przy tej sposobności naigrywano się także z nich. W rodzinie mieli tych biedaków » w zowiści« . u 3 5 Ł a t w o z a u w a ż y ć , ż e ta paradoksalna sytuacja m o ż e b y ć opisana sche­ matem, k t ó r y pojawił się p r z y pokładzinach traktowanych jako spraw­ dzian, t r u d n y m j e d n a k do u t r z y m a n i a ze w z g l ę d u na s w ą n i e l o g i c z n o ś ć : brak normy x przestrzeganie Jedynym norma sposobem zabraniająca wszystko 3 0 s p r a w d z i a n przestrzegania n o r m y x - > kara za nie­ n o r m y X. nadania s c h e m a t o w i sensu b y ł o b y przedmałżeńskich obowiązywała w danej stosunków społeczności. przyjęcie, seksualnych A l e zabieg taki iż mimo stałby Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 236. Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 236; por. o stosunku rodziców do współżycia płciowego dzieci, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 30-32, zwłasz­ cza przyip. 12 i 13. M a l i c k i , 1947, s. 79. M a l i c k i , 1947, s. 94. M a l i c k i , 1947, s. 94. Malicki, 1947, s. 78-80; por. o karach gminnych T r a w i ń s k a , 1957, s. 156-166. 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 53 z k o l e i w jaskrawej s p r z e c z n o ś c i z p o t w i e r d z a n ą przez badaczy a p r o b a t ą dla tego rodzaju z w i ą z k ó w . Wszystko wskazuje, że r o p a t r y w a n y sche­ m a t i n t e r p r e t a c y j n y nie jest z d o l n y w t a k i e j postaci j a k ą ma obecnie do opisania w s z y s t k i c h a s p e k t ó w zjawiska, a zatem dla p o s u n i ę t e j do absurdu niekonsekwencji d z i a ł a ń s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h z n a l e ź ć trzeba inne, bardziej b y ć m o ż e s k o m p l i k o w a n e w y j a ś n i e n i e . Przedtem w s z a k ż e r o z w a ż e n i a w y m a g a jeszcze jedno zagadnienie. N O R M A I WZÓR C Z Y WZÓR CONTRA NORMA? „ J a w n o ś ć " p r z e d ś l u b n e g o pożycia, j a k ą p r e z e n t u j ą cytowane m a ­ t e r i a ł y , jest z j a w i s k i e m nie m a j ą c y m odpowiednika w obserwacjach etnograficznych, n i e z w y k l e z r e s z t ą s k ą p y c h , p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h regio­ n ó w P o l s k i . W y j ą t e k stanowi n i e w i e l k a , ale k o n k r e t n a i n f o r m a c j a K ę t ­ r z y ń s k i e g o o Mazurach. Stosunkowo w i e l e spotyka się natomiast w z m i a ­ nek o pojedynczych w y p a d k a c h ł a m a n i a n o r m y i reakcjach o p i n i i spo­ ł e c z n e j . Te p r z y k ł a d y nierespektowania n o r m y , w j a k i m ś stopniu nawet dopuszczanego przez o p i n i ę , badacze u w a ż a j ą n a j c z ę ś c i e j za n o r m a l n ą , „ ż y c i o w ą " r ó ż n i c ę m i ę d z y modelem ( n o r m ą ) a r e a l i z o w a n y m w z o r e m . P o g l ą d t a k i zdaje się b y ć p o d s t a w ą n a s t ę p u j ą c e g o stwierdzenia: „W praktyce najpoważniejszym odchyleniem od modelu religijnej moralności był liberalizm qpinii wiejskiej wobec życia seksualnego bezżennej młodzieży m ę s ­ kiej, pod warunkiem, że nie naruszało ono w sposób drastyczny lokalnego porządku społecznego. »Kawaler się wyszumieć musiał, to wiadome. Byle nie robił szkody u sąsiada, zgorszenia nie dawał, to mogło być« — mówił o tym jeden z informa­ torów" — pisze D. Markowska o wsi podlaskiej . 36 Z w r ó ć m y od r a z u u w a g ę na d w i e , poruszone w tej w y p o w i e d z i sprawy: 1. L i b e r a l i z m , w y s t ę p u j ą c y nawet w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h , a w prze­ szłości w ś r ó d szlachty, b y ł zawsze n i e s y m e t r y c z n y i d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e m ł o d z i e ż y m ę s k i e j ; w y ł ą c z o n e spod niego b y ł y natomiast d z i e w c z ę t a . P r z y n a j m n i e j f o r m a l n i e , g d y ż w p r a k t y c e u t r z y m a n i e tego rodzaju asy­ m e t r i i — szczególnie w ramach niewielkich społeczności lokalnych — b y ł o t r u d n e czy w r ę c z n i e m o ż l i w e . W y d a j e się w i ę c , że zjawisko t o opisać m o ż n a n a s t ę p u j ą c ą f o r m u ł ą : na poziomie werbalizowanej ś w i a ­ d o m o ś c i s p o ł e c z n e j (w o p i n i i publicznej) zachowanie d z i e w i c t w a u w a ż a ­ no za w a r t o ś ć . 3 7 A s y m e t r i ę l i b e r a l i z m u obserwuje się z a r ó w n o w postawach bezpo­ ś r e d n i o zainteresowanych, j a k i w propagowanych przez K o ś c i ó ł modelach ż y c i a . Model t e n nie m u s i w s z a k ż e o d z w i e r c i e d l a ć stanu faktycznego. 3 8 3 6 M a r k o w s k a , 1968, s. 138. " W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; T r a w i l i ­ s k a , 1957, s. 164; K u c h o w i c z , 1957, s. 294-295; M a l e w s k a , 1967, s. 57 n. M a r k o w s k a , 1964, s. 83. 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI Wszystkie przytoczone opinie nie m ó w i ą nic o r z e c z y w i s t y c h w y k r o c z e ­ niach, t j . nie m o ż n a na i c h podstawie w y s n u w a ć np. w n i o s k u , ż e k o ­ b i e t y częściej d o p u s z c z a ł y się rzeczonych w y k r o c z e ń . M ó w i ą natomiast, iż stosowano dla n i c h o d m i e n n ą niż dla m ę ż c z y z n m i a r ę . I n t e r e s u j ą c e ś w i a t ł o na t ę k w e s t i ę r z u c a j ą badania w Ż m i ą c e j , gdzie 73,6% badanych d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n nie p r z y w i ą z y w a ł o w a g i do d z i e w i c t w a k o b i e t y . Jednak s p o ś r ó d m ł o d y c h c h ł o p c ó w t y l k o trzech p r z y z n a ł o g o t o w o ś ć p o ś l u ­ bienia niedziewicy, pod w a r u n k i e m „że o t y m nie b ę d ą w i e d z i e l i w e w s i " . F a k t y te m o g ą p r o w a d z i ć do przypuszczenia, iż w o p i n i i spo­ ł e c z n e j d e c y d u j ą c e znaczenie m i a ł o nie t y l e zachowanie n i e w i n n o ś c i , ile p r z y z w o i t o ś c i — przestrzeganie p e w n y c h f o r m uznanych w danej g r u p i e za stosowne dla panien. N a w e t u w y j ą t k o w o , j a k w i d z i e l i ś m y , l i b e r a l n y c h w t y m w z g l ę d z i e g ó r a l i d z i e w c z ę t a o b o w i ą z y w a ł y s z c z e g ó l n e nakazy m a ­ nifestowania swej p r z y z w o i t o ś c i . Na p r z y k ł a d nie w o l n o i m b y ł o s p a ć na stryszku, g d y ż „ w y g l ą d a ł o b y na to, że sama szuka p r z y g ó d , czego nie d a r o w a ł a b y jej opinia w s i , a c h ł o p c y z a c z ę l i b y j ą l e k c e w a ż y ć " , nie m o g ł y u c z e s t n i c z y ć w nocnych, w e s o ł y c h w ę d r ó w k a c h po w s i ani o d w i e d z a ć swych chłopców w ich rodzinnym d o m u . 3 9 4 0 T a k ż e w i ę k s z o ś ć o p i s y w a n y c h p r z y k ł a d ó w k a r a n i a za nieprzestrzega­ nie n o r m y dotyczy d z i e w c z ą t , z w ł a s z c z a z a ś t y c h , k t ó r e u r o d z i ł y n i e ­ ś l u b n e dziecko. I ten f a k t n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , b o w i e m n a w e t u g ó r a l i p a n n y z dzieckiem b y ł y p r z e d m i o t e m sankcji p u b l i c z n y c h , ł a g o d n i e j ­ szych co p r a w d a n i ż gdzie indziej, ale w y r a ż a j ą c y c h się co n a j m n i e j w określaniu ich obraźliwymi nazwami. 2. Cytowana w y ż e j w y p o w i e d ź nie jest w p e ł n i jasna. M o ż n a j ą r o z u m i e ć dwojako, p r z y c z y m k a ż d e rozumienie i m p l i k u j e bardzo istotne dla i n t e r p r e t a c j i zjawiska konsekwencje. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j nie w i a d o ­ mo, czy ó w l i b e r a l i z m b y ł t y l k o w y r a z e m pewnej t o l e r a n c j i s p o ł e c z n o ś c i dla z a c h o w a ń d e w i a c y j n y c h (jednostkowych), czy t e ż b y ł w y r a z e m m i l ­ c z ą c e g o przyzwolenia i akceptacji p r z e d m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksual­ nych? (Podobnie j a k nie w i a d o m o , czy nietolerancja w stosunku do d z i e w c z ą t d e t e r m i n o w a ł a i c h zachowania). Częściej spotyka się z w o l e n ­ n i k ó w pierwszego w a r i a n t u , z jednej s t r o n y p o d k r e ś l a j ą c y c h s u r o w o ś ć o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j , z d r u g i e j d o d a j ą c y c h , iż „ i d e a ł c z y s t o ś c i przed­ m a ł ż e ń s k i e j b y ł ze s p o ł e c z n e g o p u n k t u widzenia swego rodzaju m i t e m , m ó g ł j e d n a k w p ł y w a ć w z m a c n i a j ą c o na d y s c y p l i n ę w grupie. W rzeczy­ w i s t o ś c i dyscyplina ta p o d l e g a ł a f l u k t u a c j o m " . P r z y t a c z a m to zdanie, g d y ż k r y j e się w n i m cenne, c h o ć zakamuflowane s p o s t r z e ż e n i e . 4 1 Relacja L . Malickiego i i n n e p o z w a l a j ą w y s u n ą ć h i p o t e z ę , że p r z y ­ n a j m n i e j na G ó r a l s z c z y ź n i e m a m y do czynienia nie t y l k o z „ n o r m a l n o ż y c i o w ą " r ó ż n i c ą p o m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m , nie t y l k o z f o r m ą w y r o z u 3 9 4 0 4 1 W i e r z b i c k i , 1963, s. 291, 316. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31-32; por. W i e r z b i c k i , 1963, s. 315. Trawińska, 1957, s. 159. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W Ż Y C I U 55 SEKSUALNYM m i a ł e j tolerancji, lecz ze s p o ł e c z n y m dopuszczeniem ł a m a n i a w p e w n y c h o k r e ś l o n y c h sytuacjach n o r m y , o b o w i ą z u j ą c e j i akceptowanej nadal przez g r u p ę . G d y b y n a w e t j u ż w t y m momencie k t o ś zgodził s i ę z t ą t e z ą , n a t y c h m i a s t p o s t a w i ł b y p y t a n i e : j a k w t a k i m razie w y j a ś n i ć stosowanie k a r za dopuszczalne p r z e c i e ż n i e p o d p o r z ą d k o w a n i e s i ę normie? D l a c z ę ś c i o w e g o p r z y n a j m n i e j r o z j a ś n i e n i a tej k w e s t i i o d w o ł a m s i ę do analogii. ŚWIĘTO N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m czasowego, s p o ł e c z n i e dozwolonego i z r y t u a l i zowanego ł a m a n i a i przekraczania n o r m jest ś w i ę t o . F r a n c u s k i etnolog R. Caillois p i s a ł na t e n temat: „Ów antrakt dopuszczający wszelki zamęt, jakim jest święto, w y s t ę p u j e także jako okres, gdy zawieszony zostaje porządek świata. Dlatego właśnie dozwolone są w ó w c z a s wszelkie wybryki i nadużycia. Idzie o to, by działać na przekór normom. [...] z dwu p o w o d ó w zaleca się rozpasanie i szał. Po pierwsze, chcąc tym odnaleźć warunki w ł a ś c i w e mitycznej przeszłości, ludzie usiłują robić wszystko wręcz przeciw­ nie niż zwykle. Po drugie zaś — wszelkie nadużycie dowodzi nadmiaru siły żywotnej, która może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy" . 42 Caillois zwraca t u u w a g ę na n i e z w y k l e w a ż n e zjawisko. Ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m dopuszczone jest okresowo ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i . W i n t e r p r e t a c j i tego badacza, podobnie j a k np. u Eliadego, u t r z y m u j ą c e j się na poziomie z a l e ż n o ś c i kosmicznych, n a d r z ę d n ą w a r t o ś ć s t a n o w i i s ­ t n i e n i e k o s m o s u . T y m s a m y m okresowy a n t y p o r z ą d e k u s t a n a w i a n y jest ze w z g l ę d u na codzienny, n a t u r a l n y p o r z ą d e k . B i o r ą c pod u w a g ę j a k ą ś n o r m ę n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć , że j e j ł a m a n i e dokonuje s i ę w m a j e ­ stacie owej n o r m y , jest p r z e d s i ę b r a n e po to, aby u w y p u k l i ć , p o d k r e ś l i ć czy m o ż e t y l k o p r z y p o m n i e ć siłę o b l i g u j ą c ą n o r m y . 43 N i e k i e d y z a s a d ę t ę f o r m u ł o w a n o explicite, u j a w n i a j ą c nadto inne f u n k c j e ś w i ą t e c z n e g o „ c h a o s u " . W X V - w i e c z n e j apologii t z w . ś w i ę t a g ł u p c ó w w a r t o ś ć okresowego rozpasania m o t y w o w a n o t y m , b y „głupota [błazeństwo], która jest naszą drugą naturą i wydaje się człowiekowi przy­ rodzona, mogła swobodnie się wyżyć chociaż raz do roku. Beczki z winem pękają, jeśli się ich od czasu do czasu nie odkrywa i nie wpuszcza do nich powietrza [...]. Dlatego to pozwalamy sobie w określone dni na błaznowanie [głupotę], by potem z tym większą gorliwością powrócić do służby pańskiej" . 44 Pozostaje do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i a n a j w a ż n i e j s z a : czy s p o ł e c z n i e dopuszczone ł a m a n i e n o r m podlega sankcjom? Czy jest do p o m y ś l e n i a stosowanie k a r za p o ż ą d a n e , z p u n k t u w i d z e n i a s p o ł e c z e ń s t w a , i c h p r z e ­ kraczanie? 4 2 C a i l l o i s , 1973, s. 143. Istnienie kosmosu, jako uniwersum w określony kosmos jest wytworem kulturowym. В а с h t i n, 1975, s. 147. 4 3 4 4 sposób zorganizowanego; �56 RYSZARD TOMICKI M o i m zdaniem o d p o w i e d ź b r z m i — tak. Pozorna s p r z e c z n o ś ć tego z a ł o ż e n i a ma ź r ó d ł o w r ó ż n y m p o j m o w a n i u p o j ę c i a k a r y i zakresu jego desygnatu. S ą d z ę , że ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m m o ż n a u z n a ć za niekarane 0 t y l e t y l k o , o i l e k a r ą nie jest sam p o w r ó t do przestrzegania n o r m ze w s z y s t k i m i sytuacji tej konsekwencjami. A że ó w p o w r ó t n a l e ż y r o z u ­ m i e ć j a k o k a r ę ś w i a d c z y fakt, iż n i e k i e d y ten s z c z e g ó l n y rodzaj k a r y w y r a ż a n y b y ł symbolicznie, a o k r u t n o ś ć s y m b o l u u n a o c z n i a ł a d o b i t n i e w y ż e j p r z e d s t a w i o n ą z a s a d ę . Oto w s t a r o ż y t n o ś c i k a r n a w a ł o w y k r ó l , z w y k l e n i e w o l n i k s p r a w u j ą c y czasowo funkcje faktycznego w ł a d c y i do­ p u s z c z a j ą c y w majestacie posiadanego p r a w a do p r z e k r o c z e ń , b y ł na za­ k o ń c z e n i e okresu ś w i ą t e c z n e g o u ś m i e r c a n y . Jak b o w i e m s ł u s z n i e za­ u w a ż y ł Caillois „ T e w y k r o c z e n i a nie p r z e s t a j ą b y ć ś w i ę t o k r a d z t w e m . S t a n o w i ą one naruszenie r e g u ł , k t ó r e wczoraj w y d a w a ł y się ś w i ę t e i n i e ­ naruszalne i j u t r o z n ó w t a k i m i b ę d ą . Poczynania te j a w i ą s i ę jako skrajne świętokradztwo" . 4 3 4 6 Teraz, po zarysowaniu o g ó l n e g o c h a r a k t e r u relacji m i ę d z y n o r m ą 1 w z o r e m w okresie ś w i ą t , p r z y s t ą p i ć m o ż e m y do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o opisania schematu d z i a ł a ń i z a c h o w a ń w i n t e r e s u j ą c e j nas dziedzinie życia społeczności wiejskich. DOPUSZCZALNOŚĆ Ł A M A N I A N O R M Y W ŻYCIU S E K S U A L N Y M M o ż l i w o ś ć przekraczania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h b y ł a c e c h ą okresu d o ś ć precyzyjnie zlokalizowanego w c y k l u ż y c i o w y m jednostki. Jego p u n k t p o c z ą t k o w y s t a n o w i ł a , j a k się w y d a j e , „ i n i c j a c j a " m ł o d e g o c z ł o w i e k a na d o r o s ł e g o , ale nie w p e ł n i jeszcze p e ł n o p r a w n e g o c z ł o n k a g r u p y . W y ­ znacznikiem tego m o m e n t u b y ł o o s i ą g n i ę c i e przez j e d n o s t k ę p e ł n e j m o ­ cy p r o d u k c y j n e j , w y r a ż a n e o b r z ę d o w o , j a k np. p r z y w k u p i ę do kosiarzy, l u b t e ż o b y w a j ą c e się bez specjalnej r y t u a l n e j o p r a w y , ale w y r a ź n i e przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą zaznaczane, m . i n . poprzez z m i a n ę t e r m i n o l o g i i stosowanej dla oznaczenia pozycji s p o ł e c z n e j . Na Podhalu „Dziewczęta w wieku 14 - 15 lat, a chłopcy w wieku lat 17 zali­ czali się już do młodzieży. Nazywano ich wtedy dziewka i parobek. Co prawda na­ dal mieszkali w domu rodzicielskim, ale w tym czasie mieli już dużą swobodę. Był to wiek, w którym kończyła się ich edukacja. [...] potrafili już w y k o n y w a ć wszystkie czynności gospodarskie na równi z dorosłymi, byli też w stanie poprowadzić samo­ dzielnie własne gospodarstwo" . 47 M a l i c k i t w i e r d z i , że w p r z y p a d k u d z i e w c z ą t „ w y s t ą p i e n i e pierwszego p e r i o d u [...] daje w e d ł u g p o g l ą d u g ó r a l i ś l ą s k i c h p r a w o do b l i ż s z e g o k o n ­ t a k t u z m ę ż c z y z n ą . M ó w i ą powszechnie: »Mo t y k r a m y , to j u ż m o ż e 4 5 C a i l l o i s , 1973, s. C a i l l o i s , 1973, s. Kowalska-Lewi s. 25-26; M a r k o w s k a , 4 6 4 7 153-154, 156; B a c h t i n , 1975, s. 295. 143. cka, 1967, s. 233; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1964, s. 53-55. 1971, �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 57 4 8 l y g a ć z c h ł o p e m « . D o d a j m y , ż e pierwsza menstruacja w e d ł u g jego u s t a ­ l e ń zbiega s i ę z w i e k i e m o s i ą g a n i a m o c y p r o d u k c y j n e j p o d a n y m przez L . K a m i e ń s k i e g o . W y r a z e m z m i a n y statusu dziewczyny b y ł o t e ż u g ó r a l i przeniesienie j e j p o s ł a n i a ze w s p ó l n e j i z b y do izby b i a ł e j , k o m o r y , chlewa l u b innego miejsca z a p e w n i a j ą c e g o d y s k r e c j ę i s w o b o d ę w p r z y j m o w a n i u kawalerów . 4 9 I n f o r m a c j e te p o c h o d z ą c e z 1 p o ł o w y X I X w . i 3 0 - t y c h l a t w i e k u X X z n a j d u j ą potwierdzenie w badaniach p o w o j e n n y c h (lata 50-te) p r o w a ­ dzonych na t y m s a m y m terenie, a t a k ż e w m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z P o l s k i ś r o d k o w e j . J e d y n ą z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ą jest fakt, iż w t y m ostatnim w y p a d k u n i g d y nie wskazuje s i ę w s p o s ó b tak jasny na uzys­ kane p r a w d do swobody seksualnej. Pisze s i ę co n a j w y ż e j o „ z ł a g o d z e ­ n i u w y m o g ó w o d n o s z ą c y c h s i ę do obcowania towarzyskiego obojga p ł c i " . I s t n i e j ą jednak pewne konkretniejsze ś l a d y tej cechy ż y c i a m ł o d z i e ż y na obszarze centralnej P o l s k i . I tak o b r z ę d w k u p u do kosiarzy, o m ó w i o ­ n y przez M . W i e r u s z e w s k ą , p o d k r e ś l a d w a znane n a m m o m e n t y : u z y s k a ­ n i e p e ł n y c h u m i e j ę t n o ś c i gospodarskich oraz uzyskanie n o w y c h p r a w t o w a r z y s k o - m a t r y m o n i a l n y c h (zwyczajowy tekst w y g ł a s z a n y w t r a k c i e w y z w o l i n m ó w i ł : „ t e m u a t e m u w o l n o iść na r ó w n i z d r u g i m i i w o l n o z o b r a n ą d z i e w c z y n ą s t a n ą ć do t a ń c a i m ó w i ć , i p r z y p i j a ć , a n a w e t ż e n i ć się"). Iż m o m e n t t e n z n a m i o n o w a ł ponadto p r a w o do swobody seksualnej p o ś r e d n i o ś w i a d c z y ć m o g ą z a r z u t y stawiane d e l i k w e n t o w i podczas r y t u a l ­ nej „ s p o w i e d z i " , że „łaził do d z i e w c z y n " , a t a k ż e p r z y m ó w k i s p o t y k a j ą c e n o w o w y z w o l o n e g o parobka, k t ó r y s p ó ź n i a się do pracy, że „ n a p e w n o t a k długo spał z pannami" . 5 0 5 1 K o ń c o w y m p u n k t e m okresu swobody seksualnej w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r s k i c h b y ł o zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Od tej c h w i l i jednostka s t a w a ł a się p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m g r u p y , u z y s k u j ą c szereg nie posiadanych poprzednio p r a w , ale r ó w n o c z e ś n i e t r a c ą c p r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y . Co w i ę c e j , b y ł a z o b o w i ą z a n a do rygorystycznego przestrzegania w y ł ą c z ­ ności m a ł ż e ń s k i e g o p o ż y c i a seksualnego, o d t ą d p o d p o r z ą d k o w a n e g o f u n k ­ cjonalnie rodzinie. 5 2 A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k o m e n t u j ą c opis z u p e ł n e j z m i a n y s t y l u ż y c i a m ł o d z i e ż y po ś l u b i e podany przez L . K a m i e ń s k i e g o , p o d k r e ś l a jego z d u ­ mienie d o k o n u j ą c y m się w d n i u ś l u b u przeistoczeniem g ó r a l i . O d d a j m y głos samemu a u t o r o w i : „Jak pożycie górali przedślubne wolne, niezawisłe, pożycie ich płciowe nieobyczajne, niemoralne, tak przeciwnie, kiedy dziewka mężatką, wystrzega się wszel4 8 Malicki, 1947, s. 78; zbieżność lub rozbieżność dojrzałości biologicznej i społecznej nie jest dostatecznie jasna, por. W i e r z b i c k i , 1963, s. 261. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 32; M a l i c k i , 1947, s. 93. T r a w i ń s k a , 1957, s. 151-152; M a r k o w s k a , 1965, s. 110. W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 37, 39; R o s i a k, 1970, s. 169. Charakterystyka tych praw u górali, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 239240. 4 9 5 0 5 1 5 2 �68 RYSZARD TOMICKI kiego z innymi zalotnictwa; ona wierna mężowi, któremu przysięgę wierności biła [...] góral postępuje nie inaczej. Sromotą byłoby dla niego zajść z jaką w znajomość. Wspólnie się kochają, szanują, są sobie wspólnie wierni; ni to ich niepokoi, by mąż lub żona wykroczyć mogło lub jedno, lub drugie [...]. Co no dziewce, to nie wolno kobiecie, zwykli m a w i a ć " . zro­ inną myśl wol­ 53 Opis ten, p o t w i e r d z a n y przez badania prowadzone ponad sto l a t p ó ź ­ n i e j , zdaje się ś w i a d c z y ć o p e ł n e j i n t e r n a l i z a c j i w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a p r z e w i d z i a n y c h dla tego okresu ż y c i a i i c h r e l a t y w n e j z g o d n o ś c i z n o r m ą łamania n o r m y w y r a ż a ł a s i ę w o k r e ś l o n y c h zakazach i nakazach zakazującą pozamałżeńskich stosunków płciowych. Utrata przywileju o b o w i ą z u j ą c y c h z w ł a s z c z a m ł o d e m ę ż a t k i . Do n i c h n a l e ż a ł m . i n . nakaz zerwania w s z e l k i c h k o n t a k t ó w t o w a r z y s k o - p r z y j a c i e l s k i c h z - d z i e w c z ę t a ­ m i n i e z a m ę ż n y m i , z p o t e n c j a l n ą m o ż l i w o ś c i ą i c h w z n o w i e n i a po zmianie stanu p r z y j a c i ó ł k i . Nakaz t e n stanie się w p e ł n i jasny dopiero po roz­ p a t r z e n i u k o l e j n y c h z a g a d n i e ń , m o ż n a w s z a k ż e j u ż teraz p o w i e d z i e ć , iż w y n i k a ł on z odmiennego miejsca m ę ż a t k i w u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m , m i e j ­ sca d e c y d u j ą c e g o o j e j ściśle o k r e ś l o n y m stosunku do k w e s t i i p r z e d m a ł ­ ż e ń s k i c h k o n t a k t ó w seksualnych. P r z e c h o d z ą c do k l a s y kobiet z a m ę ż ­ n y c h staje się ona automatycznie elementem a p a r a t u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j s p r a w u j ą c e j swe funkcje w oparciu o n o r m ę . 5 4 5 S R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e zachowania j e d n o s t k i w p o s z c z e g ó l n y c h fazach ż y c i a p r z e w i d y w a ł y r ó w n i e ż nadmierne p r z e d ł u ż a n i e okresu swobody przez niezawieranie z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o . M i a ł on s w o j ą g r a n i c ę , pe­ w i e n p r z e d z i a ł w i e k u , po przekroczeniu k t ó r e g o s p o ł e c z n o ś ć z a c z y n a ł a s t a n o w i ć wobec j e d n o s t k i sankcje, n a j c z ę ś c i e j satyryczne, dostatecznie j e d n a k dokuczliwe, b y s k ł o n i ć k r n ą b r n e g o do z a d o ś ć u c z y n i e n i a s p o ł e c z ­ n y m oczekiwaniom, t a k że w „ s t a n i e b e z ż e n n y m p o z o s t a j ą z w y k l e osob­ n i k i fizycznie l u b u m y s ł o w o n i e d o r o z w i n i ę t e " . 5 e Okres ograniczony t y m i d w o m a m o m e n t a m i c h a r a k t e r y z o w a ł się szcze­ g ó l n y m i cechami. O n i e k t ó r y c h j u ż w s p o m n i a ł e m , o i n n y c h b ę d z i e m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . T u w s p o m n i e ć c h c ę t y l k o , że w e wsiach bada­ n y c h przez Malickiego ż y c i e towarzysko-seksualne panien i k a w a l e r ó w p r z e b i e g a ł o w znacznej mierze w r a m a c h n i e f o r m a l n e j i n s t y t u c j i , zna­ nej pod n a z w ą „ z o l y t y " . Zazwyczaj w s o b o t ę parobcy zbierali się wieczo5 3 Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 240. D o b r o w o l s k i , 1932, s. 177; dopuszczane były wyjątki w szczególnych sytuacjach, znów motywowane innymi wartościami. W wypadku bezdzietności, uwa­ żanej za karę bożą i ocenianej negatywnie (T r a w i ń s к a, 1957, s. 137) kobieta „stara się jeszcze postronnie z innym mężczyzną wypróbować, czy nie będzie miała dzieci", M a l i c k i , 1947, s. 80; por. K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 231; T r a w i ń s k a , 1957, s. 185-186. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 28; por. zakaz uczestniczenia mężatek w wysiadach na Kurpiach, M a r k o w s k a , 1965, s. 152. 6 Malicki, 1947, s. 92; R o s i a k , 1970, s. 172; W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 77-79; W i e r z b i c k i , 1963, s. 259-260; T r a w i ń s k a , 1957, s. 160-170, 171-172; M a z u r , 1902, s. 243-244. 6 4 5 5 5 �NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 59 r e m w karczmie, a p ó ź n i e j g r o m a d ą szli przez w i e ś „ k a ż d y do upatrzo­ nej d z i y w k i " . C z ę s t o ta wieczorna w i z y t a b y ł a u m ó w i o n a w c z e ś n i e j , podczas spotkania p r z y pracy l u b w d o m u dziewczyny. Sobota b y ł a d n i e m z a r e z e r w o w a n y m dla p a r o b k ó w i j e ś l i spotkali w a ł ę s a j ą c e g o się „ s m a r k o cza", k a r a l i go p r z y w i ą z u j ą c m u do r ą k d e s k ę l u b z a m y k a j ą c w chlewie. Podobna i n s t y t u c j a znana b y ł a w Ż m i ą c e j . Z. T. W i e r z b i c k i w zna­ m i e n n y s p o s ó b ocenia j e j miejsce i r o l ę w grupie l o k a l n e j : 5 7 „Częściowo na skutek braku instytucji społecznej umożliwiającej częstszy, bar­ dziej bezpośredni kontakt między młodymi, zalecanie się stworzyło sobie nieoficjal­ ną, ledwo tolerowaną przez opinię wsi formę, zwaną »baciarką«. Jest ona w y ł o ­ mem w obowiązującym porządku społecznym, stanowiąc ustępstwo na rzecz indy­ widualnych pragnień i aspiracji, które nie znajdują zaspokojenia w ramach ofic­ jalnego życia grupy" . 58 C h a r a k t e r y s t y k a ta w y m a g a sprecyzowania p o g l ą d u na temat swobo­ d y seksualnej m ł o d z i e ż y . M ó w i ą c o swobodzie nie z a k ł a d a m o c z y w i ś c i e , ż e wszystkie k o n t a k t y m ł o d z i e ż y p r o w a d z i ł y do s t o s u n k ó w seksualnych. S t w i e r d z a m t y l k o , iż w t y m czasie b y ł y one dopuszczane, czego w y r a ­ zem są m . i n . obie w y m i e n i o n e i n s t y t u c j e . Zapewne w w i e l u p r z y p a d k a c h istotnie m o g ł o nie d o c h o d z i ć do ł a m a n i a n o r m y — b y ł a to k w e s t i a i n d y ­ w i d u a l n y c h u w a r u n k o w a ń , temperamentu, wreszcie pozycji s p o ł e c z n e j , c h a r a k t e r u r o d z i c ó w , t z w . atmosfery d o m u i t d . N i e ulega m i m o tego w ą t p l i w o ś c i „ n a e r o t y z o w a n i e " k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y w t y m okresie. P o ­ m i j a j ą c e w i d e n t n y w ś w i e t l e r e l a c j i Malickiego charakter „ z o l y t ó w " , r ó w n i e ż „ b a c i a r k a " nie b y ł a m o i m zdaniem i n s t y t u c j ą r o z ł a m o w ą w sto­ s u n k u do u k ł a d u tradycyjnego. N i e z b y t p r z e k o n u j ą c a jest p r ó b a r e k o n ­ s t r u k c j i ewoluowania j e j c e l ó w od p r z y g o d o w o - s p o r t o w y c h n i e g d y ś do erotyczno-seksualnych, m a j ą c y c h b y ć signum w s p ó ł c z e s n o ś c i . Wieloznacz­ n o ś ć i s p r z e c z n o ś ć o p i n i i o d a w n y m charakterze „ b a c i a r k i " oraz p r z y ­ taczane przez Wierzbickiego k o n k r e t n e f a k t y — swoiste s ł o w n i c t w o ero­ tyczne, list u t o ż s a m i a j ą c y „ b a c i a r k ę " ze s p ę d z e n i e m nocy z d z i e w c z y n ą i i n . — z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć , iż m a m y do czynienia z i n s t y t u c j ą analo­ g i c z n ą do „ z o l y t ó w " . SPOŁECZNO-KULTUROWY M E C H A N I Z M Ł A M A N I A N O R M Y W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h p y t a n i e o sens p o k ł a d z i n , od k t ó ­ rego z a c z ę l i ś m y nasze r o z w a ż a n i a , oraz p y t a n i e o i s t o t ę okresowej roz­ b i e ż n o ś c i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m w ż y c i u seksualnym m o ż n a r o z s t r z y g ­ n ą ć w s p ó l n ą o d p o w i e d z i ą . P o d s t a w o w y m w s z a k ż e w a r u n k i e m jest w y ­ r a ź n e rozróżnienie d w ó c h poziomów życia społecznego — płaszczyzny n o r m a t y w n e j oraz p ł a s z c z y z n y faktycznie r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń . J u ż dotychczasowy opis pozwala s t w i e r d z i ć , że wszystkie d z i a ł a n i a m a j ą c e z w i ą z e k z ż y c i e m seksualnym (a przypuszczam, iż teza ta m o ż e d o t y c z y ć 5 7 M a l i c k i , 1947, s. 93. 5« W i e r z b i c k i , 1963, s. 297. �60 RYSZARD TOMICKI r ó w n i e ż i n n y c h sfer życia) toczą się r ó w n o l e g l e na obu w y r ó ż n i o n y c h poziomach, wzajemnie z r e s z t ą ze s o b ą p o w i ą z a n y c h . W p ł a s z c z y ź n i e n o r m a t y w n e j istnieje i jest akceptowana (o c z y m ś w i a d c z y k o n t r o l o w a n i e jej respektowania i k a r a n i e w y k r o c z e ń ) n o r m a n a k a z u j ą c a zachowanie c z y s t o ś c i przed ś l u b e m . Stosunki seksualne t r a k ­ towane są jako z n a t u r y grzeszne , a i c h jedyne u s p r a w i e d l i w i e n i e sta­ n o w i i n s t r u m e n t a l n o ś ć w stosunku do r o d z i n y (w sensie jednostki społ e c z n o - e k o n o m i c z n e j ) . Cnota jest w t y m k o n t e k ś c i e t r a k t o w a n a j a k o w a r ­ t o ś ć pochodna w relacji do w a r t o ś c i j a k ą s ą n o r m y moralne ustanowione przez Boga. 5 9 W p ł a s z c z y ź n i e r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń f u n k c j o n u j e w z ó r dopuszcza­ j ą c y s w o b o d ę s t o s u n k ó w seksualnych. W zarejestrowanych w y p o w i e dziech i opiniach g ó r a l i w a r t o ś c i ą m o t y w u j ą c ą jest nieodmiennie rodzina jako u k ł a d s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y (czyli w g r ę w c h o d z ą w ł a ś c i w i e d w i e w a r t o ś c i przedmiotowe: prokreacja i p r a c a ) . Swoboda seksualna nie t y l k o dopuszczana, ale w r ę c z p o ż ą d a n a przez d o r o s ł ą część s p o ł e c z e ń s t w a ma na celu d o b ó r odpowiedniego partnera, takiego, k t ó r y zapewni r e a ­ lizację s t a w i a n y c h wobec niego przez g r u p ę z a d a ń . Jest to u ś w i a d a m i a n a , j a w n a — b y u ż y ć Mertonowskiego r o z r ó ż n i e n i a — funkcja swobody, p o d ­ p o r z ą d k o w a n e j t u p r z y s z ł e m u m a ł ż e ń s t w u , k t ó r e jest „ s p ó ł k ą p r o d u k ­ c y j n ą " (C. L é v i - S t r a u s s ) z a r ó w n o w sensie biologicznym, j a k i gospodar­ czym. 60 N i e m o ż n a p o m i n ą ć p r z y o m a w i a n i u tego poziomu r z e c z y w i s t o ś c i spo­ ł e c z n e j u k r y t e j f u n k c j i czasowego ł a m a n i a n o r m y , a m i a n o w i c i e s p e ł n i a ­ nia r o l i swego rodzaju z a w o r u b e z p i e c z e ń s t w a . P r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y p r z y s ł u g u j ą c y w ściśle o k r e ś l o n y m okresie ż y c i a m ł o d z i e ż y stoi w istocie na s t r a ż y i n t e r e s ó w s p o ł e c z n o ś c i i w t y m , s ą d z ę , k r y j e się i s t o t n y sens omawianego zjawiska. Stworzenie j e d n o s t k o m czasowo ograniczonej m o ż ­ l i w o ś c i swobodnej realizacji potrzeb uczuciowo-fizjologicznych, s k w a p l i ­ w i e przez w i ę k s z o ś ć w y k o r z y s t y w a n e j , ł a t w i e j czy t e ż ł a g o d n i e j poz­ w a l a z a a k c e p t o w a ć p ó ź n i e j s z y stan rzeczy, w k t ó r y m jednostka podpo­ r z ą d k o w a n a zostaje — p r z y n a j m n i e j w tej sferze ż y c i a •— potrzebom społecznym. 8 1 „ O k r e s p r z e j ś c i o w y " u m o ż l i w i a n a w i ą z y w a n i e przelotnych, k r ó t k o ­ t r w a ł y c h i nie z o b o w i ą z u j ą c y c h z w i ą z k ó w o charakterze k o c h a n k ó w . M a ­ j ą one cechy nie spotykane ani w d z i e c i ń s t w i e , ani w okresie p o ś l u b n y m . M y ś l ę t u na p r z y k ł a d o b r a k u separacji płci, tak silnej u dzieci oraz w m a ł ż e ń s t w i e . P r z e j a w i a ł a się ona nie t y l k o w r y g o r y s t y c z n y m d a w 6 2 M ~ C f s z e w s k i , 1911; C i s z e w s k i , 1927, s. 4-6, 9, 10-11. Por. Z a d r o ż y ń s k a , 1974; T r a w i ń s k a , 1971; s. 42-43; KowalskaL e w i c k a , 1967, s. 281; T u r o w s k i , 1967, s. 212; M a r k o w s k a , 1965, s. 95; o relacja małżeństwo (rodzina) — ziemia W i e r z b i c k i , 1963, s. 255 п.; P i w o ­ w a r s k i , 1971, s. 230-231. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 32-33. « Por. T r a w i ń s k a , 1957, s. 154; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 26; 6 0 6 1 2 �61 NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M n i e j podziale pracy, lecz t a k ż e w p o w ś c i ą g l i w o ś c i uczuciowej (czy m o ż e lepiej — w p o s u n i ę t e j do m a k s i m u m p o w ś c i ą g l i w o ś c i w m a n i f e s t o w a n i u u c z u ć ) , rozdziale t o w a r z y s k i m , a n a w e t k o n t a k t a c h j ę z y k o w y c h . Za­ w a r c i e m a ł ż e ń s t w a nieuchronnie z r y w a w i ę z i t y p u kochankowie; n a w e t w t e d y , g d y p a r t n e r z y p o z o s t a j ą ci sami, zaczyna o b o w i ą z y w a ć i c h i n n y kodeks z a c h o w a ń . A często zmiana ta ł ą c z y ł a się ze z m i a n ą partnera, j a k to m i a ł o miejsce w ó w c z a s , k i e d y w y b ó r partnera do t r w a ł e g o z w i ą z k u d y k t o w a n y b y ł przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i i d o k o n y w a ł a go rodzina, nierzadko w b r e w w o l i k a n d y d a t a do z m i a n y stanu . T e n p r z y k ł a d u j a w n i a w p e ł n i kompensacyjne f u n k c j e swobody seksualnej, n a p r o w a d z a j ą c j e d n o c z e ś n i e na ź r ó d ł o e w e n t u a l n y c h k o n f l i k ­ t ó w interesu j e d n o s t k i oraz interesu g r u p y (rodziny). Wskazuje ponadto na jedno z m o ż l i w y c h z n a c z e ń stosowania sankcji za u j a w n i o n e stosunki p ł c i o w e , z w ł a s z c z a te, z k t ó r y c h u r o d z i ł o się dziecko. P o c z ę c i e dziecka m o g ł o s t a n o w i ć skuteczny s p o s ó b przeciwstawienia s i ę przez j e d n o s t k ę interesom g r u p y , j u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u , że p r a w o p r z e w i d y w a ł o anulowanie k a r y za z ł a m a n i e n o r m y w p r z y p a d k u zawarcia przez w i n o ­ w a j c ó w m a ł ż e ń s t w a . W i d a ć teraz w y r a ź n i e , że n o r m a z a k a z u j ą c a sto­ s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m s t a ł a na s t r a ż y i n t e r e s ó w g r u p y , z w ł a s z c z a g r u p r o d z i n n y c h , d y k t o w a n e z a ś przez n i ą sankcje nie są b y ­ n a j m n i e j dowodem n i e d o p u s z c z a l n o ś c i w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed m a ł ­ ż e ń s t w e m . Ergo w y p a d k i i c h stosowania nie m u s z ą b y ć ś w i a d e c t w e m faktycznego respektowania takiego zakazu. 6 3 6 4 W f o r m i e d y g r e s j i u s z c z e g ó ł o w i a j ą c e j p o w y ż s z e rozumowanie p r z y ­ p o m n i e ć m o ż n a obserwacje Z. T. Wierzbickiego ze w s i Ż m i ą c a m ó w i ą c e o z r ó ż n i c o w a n i u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Znacznie bardziej p o b ł a ż l i w i e t r a k ­ towano poczynania d z i e w c z ą t ubogich n i ż z a m o ż n y c h . T a k ż e w opiniach o m a ł ż e ń s t w a c h z a w i e r a n y c h z m i ł o ś c i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i częściej na z w i ą z k i biedniackie, bezrolne, folwarczne. A w i ę c i m w i ę k s z a b y ł a presja c z y n n i k ó w s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , t y m silniejszy k ł a d z i o n o na­ cisk na przestrzeganie n o r m y , t y m bardziej ograniczano s w o b o d ę j e d n o ­ s t k i w interesie g r u p y (panny z dzieckiem m i a ł y o b n i ż o n e szanse w y j ś c i a za m ą ż za „ r ó w n e g o " partnera). A s y m e t r i a ta m i a ł a b y ć m o ż e z w i ą z e k t a k ż e z w i ę k s z y m u d z i a ł e m k m i e c i oraz i c h c ó r e k w ż y c i u r e l i g i j n y m ; c ó r k i bogatych gospodarzy s p r a w o w a ł y b o w i e m n a j w a ż n i e j s z e role w ob­ r z ę d a c h k o ś c i e l n y c h , co ł ą c z y ł o się z b e z p o ś r e d n i ą k o n t r o l ą k a p ł a n a nad ż y c i e m dziewczyny . 6 S Wierzbicki, 1963, s. 294-295 przenosi pewne formy wstrzemięźliwości dziecięcej i małżeńskiej na okres młodzieżowy, zacierając różnice między nimi, które wszakże wynikają z przytaczanych przez niego opisów. Por. T h o r é , 1969. Por. przykładowo o roli opinii wsi w doborze partnerów odpowiednich z punktu widzenia interesów pozajednostkowych, W i e r z b i c k i , 1963, s. 257 n. W i e r z b i c k i , 1963, s. 213, 292. 6 3 6 4 8 5 �62 RYSZARD TOMICKI W r ó ć m y teraz do d w ó c h w y r ó ż n i o n y c h p o z i o m ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o . „ R o z p i ę c i e " d z i a ł a ń m i ę d z y t y m i p ł a s z c z y z n a m i w y m a g a ł o ustalenia p e w ­ nego modus vivendi, p r z y j ę c i a , zaakceptowania i przestrzegania o k r e ś l o ­ n y c h r e g u ł . I c h analiza p o z w o l i u k a z a ć w p e ł n i s w o i s t ą d i a l e k t y k ę n o r ­ m y i w z o r u w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i c h . R e g u ł y te m a j ą w p r z y p a d k u ś r o d o w i s k g ó r a l s k i c h jeden, bardzo w y r a ź n y cel — n i e u j a w n i a n i e p u b ­ liczne z w i ą z k u seksualnego. Na istnienie d w ó c h n u r t ó w w ż y c i u t o w a r z y s k i m m ł o d z i e ż y z w r ó c i ł a u w a g ę A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Do pierwszego, oficjalnego n u r t u n a l e ż a ł y spotkania i k o n t a k t y p r z y licznych, z w y c z a j o w y c h okazjach — pracach z e s p o ł o w y c h p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o z z a b a w ą , t a k i c h j a k r ó ż n e fazy o b r ó b ­ k i l n u , darcie pierza, „bicie oleju", wesela, odpusty, zabawy w karczmie l u b remizie, wreszcie i n d y w i d u a l n e „ p o s i a d y " , c z y l i w i z y t y c h ł o p c ó w u d z i e w ­ c z ą t w obecności d o r o s ł y c h . Obok niego i s t n i a ł n u r t k o n t a k t ó w „ n i e o f i c j a l ­ n y c h " . U ż y c i e w t y m w y p a d k u c u d z y s ł o w u w y j a ś n i a nadzwyczaj t r a f n a i m a j ą c a d u ż e konsekwencje obserwacja wspomnianej badaczki. „ N i e zna­ czy to b y n a j m n i e j , by rodzice i w ogóle starsze pokolenie o n i c h nie w i e ­ dzieli. W p r o s t przeciwnie, doskonale o r i e n t o w a l i się, co r o b i ą i c h c ó r k i i synowie [...], ale f o r m y t o w a r z y s k i e n i e p o z w a l a ł y im o k a z y w a ć , że się c z e g o ś d o m y ś l a j ą " (podkr. R T ) . 6 6 M o ż n a p o w i e d z i e ć , że ż y c i e seksualne m ł o d z i e ż y , akceptowane przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą , a n a w e t u ł a t w i a n e przez r o d z i c ó w , czego najlepszym dowodem s ą przenosiny p o s ł a n i a c ó r k i do osobnego pomieszczenia, o f i ­ cjalnie nie b y ł o p r z y j m o w a n e do w i a d o m o ś c i . N a l e ż a ł o to do r e g u ł g r y ; b y ł a to r e g u ł a o b o w i ą z u j ą c a d o r o s ł y c h . D o s k o n a ł y m jej p r z y k ł a d e m jest o d p o w i e d ź uzyskana przez L . Malickiego od starej g ó r a l k i na p y t a n i e o stosunkowo m a ł ą liczbę n i e ś l u b n y c h dzieci m i m o swobody seksualnej: „ M u s z ą nie u r z ę d o w a ć [ s p ó ł k o w a ć ] , skoro nic nie m a " . Jakie r e g u ł y o b o w i ą z y w a ł y m ł o d z i e ż ? P i e r w s z ą i n a j w a ż n i e j s z ą b y ł o nieposiadanie dziecka, k t ó r e samo przez s i ę s t a n o w i ł o o c z y w i s t y d o w ó d nieprzestrzegania o b o w i ą z u j ą c e j p r z e c i e ż w r z e c z y w i s t o ś c i n o r m y . D l a ­ tego t e ż , n a w e t w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h , gdzie n i e ś l u b n e dzieci t r a k ­ towane b y ł y na r ó w n i z p o z o s t a ł y m i w m y ś l zasady „ p a s t y r z się p r z y d o " , a panna z dzieckiem nie m i a ł a k ł o p o t ó w z z a m ą ż p ó j ś c i e m (podobnie j a k na M a z u r a c h ) , „ z o w i t k i " i i c h n i e f o r t u n n i p a r t n e r z y b y l i publicznie p i ę t n o w a n i , a r o d z i n y m i a ł y i c h „ w z o w i ś c i " . Z a u w a ż m y , że nie idzie t u 6 7 68 6 6 Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31, 32. M a l i c k i , 1947, s. 79; wiadomo, że stosowano środki antykoncepcyjne, prze­ de wszystkim tzw. kalendarz małżeński, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 33, oraz środki ziołowe, B a r a n o w s k i , 1955, s. 80. M a l i c k i , 1947, s. 78-80; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 33; K o w a l ­ s k a - L e w i c k a , 1967, s. 238; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315 przyp. 22. 6 7 6 8 �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 63 b y n a j m n i e j o k a r ę za z ł a m a n i e n o r m y , lecz za w y j a w i e n i e t a j e m n i c y p o ­ liszynela, za n i e d o t r z y m a n i e r e g u ł g r y . W t y m k o n t e k ś c i e f a k t y k a r a ­ nia panien z dzieckiem, p r z y w o ł y w a n e dla potwierdzenia tezy o i s t n i e ­ n i u „ d u ż e j s u r o w o ś c i obyczajowej", t r a c ą s w ą moc a r g u m e n t a c y j n ą . M o ­ g ą b o w i e m b y ć t y l k o k o n s e k w e n c j ą s y t u a c j i podobnej do p a n u j ą c e j w ś r ó d górali. 6 9 D r u g ą r e g u ł ą o b o w i ą z u j ą c ą m ł o d z i e ż b y ł o zachowanie t a j e m n i c y ż y c i a seksualnego: „W jednym tylko obowiązywała obie grupy [dziewek i parobków — R T ] lojal­ ność; w przestrzeganiu bezwzględnej tajemnicy spraw dotyczących tylko młodzie­ ży, tajemnicy zarówno przed starszymi, jak i młodszymi. Dyskrecja wobec swoich postępków, przygód miłosnych, uczuć, myśli, kłótni dziewczyny z chłopcem, związ­ k ó w i zerwań poczytywana była za najbardziej w ł a ś c i w y sposób zachowania" . 70 Z t y m ł ą c z y ł a s i ę kolejna r e g u ł a n a k a z u j ą c a zachowanie p o z o r ó w wobec r o d z i c ó w i w s z y s t k i c h d o r o s ł y c h . Akceptacja r o d z i c ó w dla d o ś w i a d ­ c z e ń seksualnych dzieci nie o z n a c z a ł a b o w i e m dopuszczenia w s z e l k i c h f o r m swobody. Oficjalne w i z y t y k a w a l e r ó w u d z i e w c z ą t w y m a g a ł y , b y r o z m a w i a ł z c a ł ą r o d z i n ą i z a c h o w y w a ł s i ę przyzwoicie. G d y w y c h o d z i ł , dziewczyna w y p r o w a d z a ł a go, ale nie p o w i n n a o d d a l a ć s i ę od domu, c h o ć „ g o d z i n a m i w y s t a w a l i » p o p o d ś c i a n y « s z e p c z ą c i u m a w i a j ą c s i ę na s c h a d z k ę " . Podobnie, jeśli dziewczyna w y s z ł a do n a w o ł u j ą c e g o j ą g w i z ­ d e m c h ł o p a k a , czego t a k t o w n i e p o w i n n i nie z a u w a ż y ć pozostali d o m o w ­ nicy, nie w y p a d a ł o j e j o d d a l a ć s i ę od d o m u . Permanentne i ostentacyjne uchybianie tej zasadzie m o g ł o m i e ć daleko i d ą c e konsekwencje — r ó ż n e f o r m y n a p i ę t n o w a n i a podczas ś l u b u , w y k l u c z e n i e p e w n y c h e l e m e n t ó w obrzędu itd. 7 1 U k o r o n o w a n i e m g r y prowadzonej przez m ł o d z i e ż i d o r o s ł y c h b y ł y o m ó w i o n e na w s t ę p i e k o n t r o l e przestrzegania n o r m y , podejmowane j a k ­ b y dla potwierdzenia o g ó l n e j „ n i e ś w i a d o m o ś c i rzeczy". B y ł y to d z i a ł a ­ nia w majestacie n o r m y , w y m a g a j ą c e od m ł o d y c h w y k a z a n i a się s p r y ­ t e m i p r z e b i e g ł o ś c i ą , g d y ż p r z e c i e ż m i m o wszystko dopuszczali s i ę o n i nieoficjalnie dozwolonego, ale nieodmiennie ś w i ę t o k r a d c z e g o ł a m a n i a normy. G r a owa, w y z n a c z a j ą c a j e d n y m role „ u d a j ą c y c h , iż nie w i e d z ą co s i ę dzieje", d r u g i m „ u d a j ą c y c h , że nic s i ę nie dzieje" k o n t y n u o w a n a b y ł a w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h t a k ż e w t r a k c i e procesu ś l u b n o - w e s e l n e g o , 6 9 Por. w n i k l i w ą obserwację T r a w i ń s k i e j , 1957, s. 164: „Stosunki przed­ ślubne, o ile tylko młodzi »nie siedzą razem i nie dają ze siebie zgorszenia, tylko mają ze sobą do czynienia« [...] były przedmiotem nagany ze strony jednych, a mil­ czącej aprobaty drugich [...]. W świetle materiału ankietowego i w y w i a d ó w tenden­ cja do pobłażania młodym, dopóki owocem [...] nie było dziecko, zaznaczyła s i ę w okolicach beskidowych". Kowalska-Lewicka, 1971, s. 27. "Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31; T r a w i ń s k a , 1957, s. 168. 7 0 �64 RYSZARD TOMICKI k t ó r y z a c z y n a ł się „ s n y m b a m i " , c z y l i u m o w ą p r z e d ś l u b n ą . Pisze L . M a ­ licki: „Młodzi umawiają się podczas »zolyt« o przyjście na »snymby«, a obie strony zainteresowanych rodzin dowiadują się w międzyczasie przez »baby«, jak zostaną przyjęte swaty i ile mniej więcej która strona da młodym. Tymczasem w dniu umowy przygotowują się u »młoduchy« na przyjęcie s w a t ó w [...], jednak po ich nadejściu udają w domu dziewczyny, że o niczym nie wiedzą. Po wstępnych powitaniach oznajmniają swaci żartobliwie, że przyszli kupić jałówkę lub co innego, po czym dopiero »dają się do mowy«" . 72 Po uzgodnieniu w i a n a n a s t ę p o w a ł a t z w . g o ś c i n a . „ J e ż e l i m ł o d z i s i ę jeszcze n i e z b y t dobrze z n a j ą , w y c h o d z ą potem do sieni i t u b a r a s z k u j ą z a p o z n a j ą c się b l i ż e j . [...] Zazwyczaj pozostaje c h ł o p a k w t y m d n i u na noc u swej w y b r a n k i i ś p i z n i ą , aby z b a d a ć , czy nie jest p s z t y r ą [nie­ n o r m a l n i e r o z w i n i ę t ą ] " . Opis ten potwierdza dla g ó r a l i t a t r z a ń s k i c h L . K a m i e ń s k i , p i s z ą c j a k to po n a m ó w i n a c h „ m a t k a t r o s k l i w a o w y g o d ę p r z y s z ł e g o zięcia swego zaprasza na nocleg u siebie i z K a s i ą na w y r k u w y p o c z ą ć radzi, t y l k o o s t r o ż n o ś ć zaleca" . 7 3 7 4 Pierwsze n a m ó w i n y , zwane t e ż d o w i a d a m i , nie b y ł y t r a k t o w a n e j a k o oficjalne z a r ę c z y n y i nie z o b o w i ą z y w a ł y w s p o s ó b ostateczny ż a d n e j ze s t r o n . Dopiero dalsze fazy swatania, oficjalne n a m ó w i n y i z a r ę c z y n y ( z a u w a ż m y , iź s ą one s t o p n i o w y m rozszerzaniem s p o ł e c z n e g o zakresu wydarzenia) p r o w a d z i ł y do ś l u b u . Przytaczam te m a t e r i a ł y dlatego, że w p r o w a d z a j ą do r o z w a ż a ń n o w y element — ś w i a d c z ą , iż ś l u b poprzedzony b y ł o f i c j a l n y m niejako stosun­ k i e m m i ę d z y m ł o d y m i , nie zawsze o b l i g u j ą c y m jednak do o ż e n k u . A k c e n ­ t y p o ł o ż o n e z w ł a s z c z a przez Malickiego na s p r a w d z i a n o w y charakter tego z b l i ż e n i a oraz m o ż n o ś ć wycofania się k a ż d e j ze s t r o n z d a j ą się w s k a z y ­ w a ć , że b y ł a to p r ó b a seksualna p a r t n e r ó w . Analogiczne f a k t y , rejestro­ wane u S ł o w i a n wschodnich i p o ł u d n i o w y c h ( p o r ó w n a j n i ż e j ) , z d a j ą się w s k a z y w a ć na inne m o ż l i w e znaczenia. N a razie p o d k r e ś l m y t y l k o spec­ j a l n y charakter tego stosunku — b y ł o to pierwsze j a w n e z b l i ż e n i e m ł o ­ d y c h (choć w r z e c z y w i s t o ś c i n i e m u s i a ł o b y ć pierwsze). A l e d o k o n y w a ­ ł o się ono niejako p r y w a t n i e , w gronie w y ł ą c z n i e r o d z i n n y m . W t y m momencie n a j w a ż n i e j s z y jest d l a nas i n n y szczegół. Oto panna „ s p r a w d z o n a " podczas n a m ó w i n szła do ś l u b u j a k o dziewica, czego zna­ k i e m b y ł zielony w i a n e k . Z n ó w r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n a realizuje się na d w ó c h poziomach. Ś l u b — o b r z ę d k o ś c i e l n y oraz wesele są k o l e j n y m etapem zawierania m a ł ż e ń s t w a , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do poprzednich 7 5 7 2 Malicki, Malicki, Cyt. za K o Malicki, s. 30; o symbolice s. 19. 7 3 7 4 7 5 1947, s. 95. 1947, s. 95-96. walska-Lewicka, 1967, s. 237. 1947, s. 99, 107-108; por. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , wianka G l o g e r , 1958, hasło „Wianek"; B a r t m i ń s k i , 1929, 1974, �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 65 m a j ą znaczenie stricte o g ó l n o s p o ł e c z n e . D z i e j ą s i ę na p ł a s z c z y ź n i e n o r ­ m a t y w n e j , są o d t w o r z e n i e m n o r m a t y w n e g o modelu, s t a n o w i ą z e s p ó ł a k ­ t ó w m a j ą c y c h na celu m . i n . zawarcie z w i ą z k u wobec c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i i zaakceptowanie nie t y l k o nowego m a ł ż e ń s t w a , lecz t a k ż e n o w y c h , n a ­ w i ą z a n y c h d z i ę k i n i e m u w i ę z i s p o ł e c z n y c h przez m a c i e r z y s t ą g r u p ę l o ­ k a l n ą . N i e m a l wszystko, co s i ę czyni w czasie o b r z ę d o w y m , m a znacze­ nie przede w s z y s t k i m symboliczne, j a k ó w w i a n e k n i e w i n n o ś c i p a n n y młodej. POKŁADZINY K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a a n a l i z u j ą c o b r z ę d weselny u S ł o w i a n z a u w a ż y ł a p o d o b i e ń s t w o pierwszego jawnego stosunku seksualnego m ł o ­ d y c h do p o k ł a d z i n i i n t e r p r e t o w a ł a go j a k o p o z o s t a ł o ś ć p r a k t y k o w a n i a p o k ł a d z i n b e z p o ś r e d n i o po u m o w i e w s t ę p n e j , m a j ą c e j n i e g d y ś — przed upowszechnieniem s i ę ś l u b u k o ś c i e l n e g o — ostateczny charakter p r a w ­ n y . M o d e l o d t w o r z o n y dla s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h pozwala na zapropo­ nowanie i n n e j e k s p l i k a c j i . 7 6 W czasach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą w y k o r z y s t a n e przeze m n i e m a t e r i a ł y , w ś r ó d g ó r a l i nie i s t n i a ł zwyczaj p o k ł a d z i n . P r z e j ś c i e p a n n y m ł o d e j ze stanu w o l n y c h do k l a s y z a m ę ż n y c h w y r a ż a n e b y ł o symbolicznie poprzez z a m i a n ę zielonego w i a n k a na b i a ł y (lub czepiec), co d o k o n y w a ł o s i ę po nocy p o ś l u b n e j albo n i e m a l b e z p o ś r e d n i o po ś l u b i e w k o ś c i e l e . S y m b o ­ l i k ę k o l o r ó w u w a ż a n o za w y s t a r c z a j ą c ą m a n i f e s t a c j ę uzyskania aproba­ t y społeczności lokalnej. Bardziej s k o m p l i k o w a n ą p o s t a ć m i a ł o b r z ę d weselny czy raczej p r o ­ ces z a ś l u b i n o w y , w w i e l u regionach S ł o w i a ń s z c z y z n y jeszcze w p o c z ą t ­ kach b i e ż ą c e g o stulecia. N a B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W i e l k o r u s i , w B u ł g a r i i i S ł o w e n i i — obok jawnego stosunku p ł c i o w e g o w i e ń c z ą c e g o s w a t y i / l u b zaręczyny — w y s t ę p o w a ł y pokładziny, będące j e d n y m z k o ń c o w y c h akor­ d ó w wesela. N i e ma p o t r z e b y w n i k a ć , czy w s p o ł e c z n o ś c i a c h t y c h i s t n i a ­ ła, czy nie i s t n i a ł a n o r m a z a b r a n i a j ą c a s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u ­ bem; sam f a k t defloracji d z i e w c z y n y przed ś l u b e m wystarcza dla ukaza­ nia sensu p o k ł a d z i n . R o z p a t r u j ą c t e n w ł a ś n i e schemat K . Z a w i s t o w i c z K i n t o p f o w a k o n k l u d u j e , że u w s z y s t k i c h l u d ó w s ł o w i a ń s k i c h z a r ę c z y n y b y ł y ostatecznym a k t e m z a t w i e r d z a j ą c y m u m o w ę m a ł ż e ń s k ą i n a d a j ą ­ c y m z w i ą z k o w i „ w o p i n i i publicznej s a n k c j ę p r a w n ą " . D e c y d u j ą c y m ar­ g u m e n t e m ma t u b y ć w ł a ś n i e ó w stosunek p ł c i o w y , u w a ż a n y za pozosta­ łość p o k ł a d z i n . W y s t ę p o w a n i e w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i n i oczepin po ś l u ­ bie k o ś c i e l n y m w y j a ś n i o n e zostaje w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ p r a w d o p o d o b ­ nie pod w p ł y w e m K o ś c i o ł a k o ń c o w e a k t y z a ś l u b i n : p o k ł a d z i n y i oczepiny o d b y w a ć s i ę m u s i a ł y po ś l u b i e k o ś c i e l n y m i w z w i ą z k u z t e m zapewne 7 7 7 6 Zawistowicz-Kintopfowa, " Zawistowicz-Kintopfowa, 5 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 1929, s. 13, 18, 19. 1929, s. 9, 16-19. �вв RYSZARD TOMICKI 7 8 ś l u b s t a ł się j e d n y m z a k t ó w z d a w i n " . S ł u s z n a konstatacja w t ó r n o ś c i ś l u b u k o ś c i e l n e g o w schemacie o b r z ę d o w y m nie i m p l i k u j e w s z a k ż e w spo­ s ó b konieczny w n i o s k u , j a k o b y p i e r w o t n i e i s t n i a ł y t y l k o jedne „ p o k ł a ­ d ź m y " . Na podstawie poprzednich u s t a l e ń m o ż n a sądzić, że w analizo­ w a n y c h przez a u t o r k ę w y p a d k a c h schemat d z i a ł a ń nie o d b i e g a ł od mode­ l u w y ż e j zrekonstruowanego. P r z y n a j m n i e j w jego ś w i e t l e m o ż n a w y ­ j a ś n i ć jednoczesne w y s t ę p o w a n i e p o z a r ę c z y n o w e g o stosunku p ł c i o w e g o oraz p o k ł a d z i n . Pierwszy j a w n y stosunek, s t a n o w i ą c y ukoronowanie u m o w y ś l u b n e j , po k t ó r y m — j a k p o d k r e ś l a wspomniana a u t o r k a •— dziewczyna z y s k i ­ w a ł a n i e k i e d y u p r a w n i e n i a c z ł o n k a r o d z i n y , m i a ł w y ł ą c z n i e charakter r o d z i n n y , p ó ł p r y w a t n y . M i a ł miejsce w gronie w y ł ą c z n i e b e z p o ś r e d n i o zainteresowanych, n a j w a ż n i e j s z ą z a ś r o l ę gra w n i m m a t k a l u b ojciec panny, k t ó r a ( y ) — j a k u polskich g ó r a l i — zezwala m ł o d y m na o f i c j a l ­ ne s p ę d z e n i e w s p ó l n i e nocy. U m o w a obu zainteresowanych stron jest przez t e n a k t seksualny j a k b y potwierdzona. J e ś l i poprzednio m ł o d z i m i e ­ w a l i ze s o b ą k o n t a k t y p ł c i o w e , r ó ż n i ł y s i ę one z a r ó w n o n i e o f i c j a l n y m charakterem, j a k i j a k o ś c i ą s p o ł e c z n ą . Oficjalne z ł ą c z e n i e p ł c i o w e s t w a ­ rza b o w i e m w i ę ź . I d ą c za R. Bastidem m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w t y m w y p a d k u u m o w a p r z e d ś l u b n a oznacza dla j e d n o s t k i p r z e j ś c i e od p ł c i o w o ś c i - p o t r z e b y , zaspakajanej „ n i e l e g a l n i e " , na p r z e k ó r n o r m i e , do p ł c i o w o ś c i k u l t u r o w e j , czy t e ż p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j , gdzie f u n k c j a zaspokaja­ nia potrzeby zdominowana jest przez f u n k c j ę p r o k r e a c y j n ą . P i e r w s z y oficjalny z w i ą z e k sytuuje s i ę j u ż w szeregu p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j i jest znakiem agregacji d w ó c h g r u p s p o ł e c z n y c h . A l e nie jest b y n a j m n i e j r ó w n o z n a c z n y semantycznie z p o k ł a d z i n a m i i dlatego nie m u s i a ł m i e ć m o c y o b l i g u j ą c e j ; np. w ś r ó d g ó r a l i ś l ą s k i c h i s t n i a ł a , j a k s i ę w y d a j e , po­ tencjalna m o ż l i w o ś ć zerwania u m o w y p r z e d ś l u b n e j , i s t ą d b y ć m o ż e w y ­ n i k ł o u w r a ż l i w i e n i e L . M a l i c k i e g o na s p r a w d z i a n o w y charakter p i e r w ­ szego stosunku. Z a u w a ż m y , iż po ś l u b i e , a w i ę c po w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i nach, m o ż l i w o ś c i t a k i e j nie ma. 7 9 Potwierdzanie u m o w y p r z e d ś l u b n e j a k t e m p ł c i o w y m nie oznacza, b y s w a t y i / l u b z a r ę c z y n y b y ł y f o r m ą o s t a t e c z n ą , w y s t a r c z a j ą c ą dla p r a w ­ nego uznania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o przez o p i n i ę s p o ł e c z n ą , o c z y m ś w i a d ­ czy sama m o ż l i w o ś ć zerwania procesu z a ś l u b i n o w e g o . W istocie stosunek ten stwarza nowe w i ę z i s p o ł e c z n e , ale o bardzo ograniczonym z a s i ę g u . W a r u n k i e m uzyskania s p o ł e c z n e j aprobaty i akceptacji b y ł o zalegalizo­ w a n i e z w i ą z k u za p o ś r e d n i c t w e m ś l u b u k o ś c i e l n e g o oraz (a d a w n i e j za­ pewne w y ł ą c z n i e ) o b r z ę d u weselnego. Charakter wesela b y ł zasadniczo odmienny od s w a t ó w czy z a r ę c z y n i nie ma potrzeby s z c z e g ó ł o w e g o udo­ w a d n i a n i a tego stwierdzenia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że d e c y d u j ą c e zna­ czenie m i a ł o g ó l n o s p o ł e c z n y zakres o b r z ę d u , k r e u j ą c e g o n o w ą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą z a r ó w n o p a ń s t w a m ł o d y c h (obojga razem i k a ż d e g o z osobna), 7 8 7 9 Zawistowicz-Kintopfowa, В a s t i d e, 1969. 1929, s. 36. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 67 j a k i c z ł o n k ó w ich r o d z i n oraz s ą s i a d ó w p e ł n i ą c y c h r ó ż n o r a k i e role o b r z ę ­ dowe (analogicznie b y ł o p r z y chrzcie ) . P o k ł a d z i n y z a j m o w a ł y w s t r u k t u r z e o b r z ę d u weselnego bardzo w a ż n e miejsce i w p e w n y m sensie ( w i ę z i o t w ó r c z y m ) s t a n o w i ł y o d p o w i e d n i k pierwszego oficjalnego, ale p ó ł p r y w a t n e g o stosunku seksualnego m ł o ­ d y c h . O i l e jednak w t e d y akceptacja w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o d o k o n y w a ł a się niejako w interesie w a r t o ś c i r o d z i n n y c h (i t u w a ż n e są takie m o t y ­ wacje, j a k sprawdzenie p a r t n e r k i i t p . , g d y ż prokreacja i praca, k t ó r e s ą j e j celem, m a j ą s ł u ż y ć o k r e ś l o n e j l i n i i genealogicznej), o t y l e p o k ł a d z i n y są a k t e m d o k o n y w a n y m w i m i ę w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h . W i ę c e j , o i l e w w y p a d k u p i e r w s z y m m a m y do czynienia z p ł a s z c z y z n ą z a c h o w a ń r e a l i z o w a n y c h faktycznie (co nie w y k l u c z a o c z y w i ś c i e i c h zna­ kowego, symbolicznego charakteru), o t y l e w d r u g i m akt seksualny f i g u ­ r u j e w p o r z ą d k u s y m b o l i c z n y m , jest częścią o b r z ę d u (co w s z a k ż e nie m u s i w y k l u c z a ć jego r e a l n o ś c i ) . Jasne jest, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h p r a k t y k u j ą ­ cych ó w pierwszy, r o d z i n n y stosunek w y n i k pok?adzin, g d y b y t r a k t o w a n o je j a k o r z e c z y w i s t y sprawdzian d z i e w i c z o ś c i , m u s i a ł b y ć n e g a t y w n y . A m i m o to i s t n i a ł r y g o r y s t y c z n y w y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , i n t e r p r e t o w a ­ nej nieodmiennie j a k o d o w ó d d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j ( ś w i a d e c t w e m i n ­ t e r p r e t a c j i sprawdzianowej są t e ż w y p a d k i , g d y p u b l i c z n ą d e m o n s t r a c j ę z a s t ą p i o n o u s t n ą i n f o r m a c j ą pana m ł o d e g o , b ą d ź c z e r w o n ą w s t ą ż k ą w p l a ­ t a n ą we w ł o s y dziewczyny). Jest to sytuacja analogiczna do opisanej przez Malickiego, k i e d y panna m ł o d a — m i m o co n a j m n i e j jednego d o ś ­ wiadczenia seksualnego — szła do ś l u b u w w i a n k u z i e l o n y m . W pozio­ mie, k t ó r y n a z w a ł e m n o r m a t y w n y m , d e c y d u j ą c e znaczenie ma b o w i e m symboliczna realizacja p e w n y c h d z i a ł a ń , publiczna manifestacja s y m b o l i w y r a ż a j ą c y c h i d e a ł y i w a r t o ś c i grupowe. F a k t y c z n y m celem sprawdzia­ n u b y ł o z a d o ś ć u c z y n i e n i e o b o w i ą z u j ą c y m do k o ń c a r e g u ł o m g r y . 8 0 P o k ł a d z i n y u k a z u j ą się w i ę c jako przede w s z y s t k i m s y m b o l i c z n y a k t (co nie w y k l u c z a , iż m ó g ł b y ć t a k ż e n i e k i e d y f a k t y c z n ą d e f l o r a c j ą ) do­ k o n y w a n y w i m i e n i u i dla potwierdzenia n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d m a ł ­ ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych. I c h p o m y ś l n a realizacja jest r ó w n o ­ znaczna z daniem przez m ł o d y c h d o w o d u akceptacji w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą ­ cych w rodzimej s p o ł e c z n o ś c i . O d p o w i e d z i ą g r u p y jest z a ś p r z y j ę c i e m ł o ­ d y c h do s p o ł e c z n o ś c i , co w y r a ż a ł o się w k o n t y n u a c j i o b r z ę d u , d z i ę k i k t ó ­ r e m u k o n s t y t u o w a n o nowe w i ę z i s p o ł e c z n e i gospodarcze. I c h n a w i ą z a n i e s t a n o w i ł o w istocie a k t uznania m a ł ż e ń s t w a . N i e d o p e ł n i e n i e tej r e g u ł y , k t ó r e — n a l e ż y p o d k r e ś l i ć to s z c z e g ó l n i e silnie, g d y ż w r o z w a ż a n i a c h n a u ­ k o w y c h z w y k ł o się nie b r a ć pod u w a g ę p r z y z i e m n y c h spraw l u d z k i c h — m o g ł o m i e ć r ó ż n o r o d n e p r z y c z y n y , ł ą c z n i e z n i e c h ę c i ą jednego z p a r t n e ­ r ó w l u b jednego z „ a k t o r ó w " o b r z ę d u ( r e p r e z e n t u j ą c e g o interesy k t ó r e j ś z rodzin) do zawarcia z w i ą z k u , w y w o ł y w a ł o d e z a p r o b a t ę i gniew w e s e l n i - 8 0 K o m p l e k s o w ą analizę chrzcin jako zjawiska spoleczno-kulturowego przepro­ wadziła K . R u s n á k o v á , 1975. �68 RYSZARD TOMICKI k ó w , a n a w e t c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i . Reakcja w e s e l n i k ó w m a w t y m w y p a d k u t a k i sens, j a k karanie panien z dzieckiem u g ó r a l i polskich, c h o ć odpo­ w i e d n i o do w a g i s y t u a c j i o d m i e n n ą s k a l ę k o n s e k w e n c j i i f o r m w y r a z u . Dlatego t e ż nie ma znaczenia miejsce p o k ł a d z i n (dom r o d z i c ó w p a n n y m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , ergo obiekt u l e g a j ą c y zdewastowaniu przez zawiedzionych gości. Za z ł a m a n i e r e g u ł g r y teoretycznie odpowiedzialni są b o w i e m oboje m ł o d z i , a t a k ż e i c h rodzice, z w ł a s z c z a jednak rodzice p a n n y m ł o d e j , k t ó r z y b ę d ą c ewentualnie gospodarzami p i e r w s z y c h , „ r o ­ d z i n n y c h p o k ł a d z i n " t y m bardziej w i n n i z a d b a ć o p o m y ś l n ą r e a l i z a c j ę akcji obrzędowej. * O m ó w i o n e aspekty p o k ł a d z i n i o b r z ę d u weselnego ł ą c z ą c e s i ę z ana­ l i z o w a n y m p r o b l e m e m p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że i n t e r p r e t a c j a p o k ł a d z i n j a k o sprawdzianu d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j jest s ł u s z n a j e d y n i e p o d w a r u n k i e m p o d k r e ś l e n i a symbolicznego znaczenia tego a k t u . N a l e ż y on b o w i e m do p o r z ą d k u n o r m a t y w n e g o , w y n i k a z n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d ­ m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych i s ł u ż y p o t w i e r d z e n i u w a ż n o ś c i n o r ­ m y . System n o r m a t y w n y oraz system o b r z ę d o w y s ą i n s t r u m e n t a m i rea­ lizacji w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h . P o m i n ą ł e m zupełnie w t y m omówieniu m . i n . ten w y m i a r obrzędu, k t ó r y nazywa s i ę n i e k i e d y k o s m i c z n y m (a co L . S t o m m a o k r e ś l i ł w ana­ lizie p o k ł a d z i n j a k o c e l e b r a c j ę k r w i i ziemi) c h o c i a ż w i ą ż e się on t a k ż e z w a r t o ś c i a m i g r u p o w y m i . B y ć m o ż e jednak celebracja k r w i i ziemi, m a ­ j ą c a na celu „ s t w o r z e n i e pomostu m i ę d z y B o g i e m i c z ł o w i e k i e m [niebem i z i e m i ą ] d l a p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do k r e a c j i " m n i e j w i ą z a ł a s i ę z pok ł a d z i n a m i , a bardziej z o f i a r ą z koguta. Tego rodzaju ofiara, p o ś w i a d c z o ­ na dla S ł o w i a n wschodnich j u ż w p o ł o w i e X w i e k u , w y s t ę p o w a ł a p o d ­ czas o b r z ę d u weselnego u U k r a i ń c ó w , W i e l k o r u s i n ó w , t z w . S ł o w i a n w ę ­ gierskich, u S e r b o - C h o r w a t ó w i B u ł g a r ó w . W Czechach starosta w e s e l n y u c i n a j ą c k o g u t o w i g ł o w ę o ś w i a d c z a ł u r o c z y ś c i e , że k r w i ą jego z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zatwierdza . O g ó l n y sens o f i a r y w o b r z ę d z i e w e s e l n y m , do­ tychczas i g n o r o w a n y , u k a z a ł c y t o w a n y autor analizy p o k ł a d z i n . Bez u w z g l ę d n i e n i a tego e l e m e n t u nie jest m o ż l i w e zrozumienie c a ł o ś c i o w e g o znaczenia wesela, ale t e ż nie t a k i b y ł cel mojego a r t y k u ł u . 8 1 ZAKOŃCZENIE N a z a k o ń c z e n i e c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i w y n i k o m w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń nad stosunkiem do n o r m w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o , p r o w a ­ dzonych w r a m a c h s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . I c h s k o n f r o n t o w a ­ nie ze z r e k o n s t r u o w a n y m w y ż e j modelem r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m u m o ż l i w i a zasygnalizowanie t e n d e n c j i p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h s i ę obecnie w tej dziedzinie. Jest to obraz o t y l e c i e k a w y , że wszystkie w y r ó ż n i o n e przeze m n i e tendencje n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e g o m o d e l u i s t a n o w i ą konsekwencje jego t r a n s f o r m a c j i . w A b r a h a m , 1916, s. 17. �09 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M P i e r w s z y k i e r u n e k z m i a n polega na „ w y z w o l e n i u " z dawnego m o d e l u i z m i e r z a n i u do b e z w y j ą t k o w e j akceptacji n o r m y oraz faktycznego p o d ­ p o r z ą d k o w a n i a j e j w z o r u zachowania. A . K o w a l s k a - L e w i c k a zaobserwo­ w a ł a na Podhalu, że m ł o d z i e ż k s z t a ł t o w a n a poza g r u p ą l o k a l n ą przez wzorce m o r a l n o ś c i m i e s z c z a ń s k o - k a t o l i c k i e j s k ł a n i a się — m i m o pewnego niezadowolenia d o r o s ł y c h — k u pojednaniu n o r m y i w z o r u . Z w i ą z e k tego t r e n d u ze z m i a n a m i r e l i g i j n o ś c i w i e j s k i e j z a u w a ż y ł H . K u b i a k w e wsiach nowotarskich, gdzie 7 2 % badanych a k c e p t o w a ł o n o r m ę c z y s t o ś c i p r z e d ś l u b n e j z m o t y w a c j a m i n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n y m i , oraz W . P i ­ w o w a r s k i w czterech w s i a c h w o k o l i c y P u ł a w (od 65,3 do 7 9 , 5 % ) . 82 D r u g i k i e r u n e k . z m i a n w y r a ż a się w odrzuceniu d a w n y c h r e g u ł g r y i u j a w n i e n i u n i e o f i c j a l n y c h poprzednio w z o r ó w zachowania. W a r i a n t ten przejawia się w negacji n o r m y i o t w a r t y m p r z y z n a w a n i u p r a w a do p r z e d ­ ś l u b n e j swobody seksualnej. W p o p u l a c j i badanej przez K u b i a k a r e p r e ­ z e n t o w a ł o go 17,7%, przez P i w o w a r s k i e g o od 10,0 do 17,5%. W obu w y p a d k a c h m o t y w a c j e b y ł y podobne: „Jak się to tylko z g ł o w ą robi i z wielkiej miłości, no to przecież nie grzech", „jak się później pobiorą, to mogą żyć z sobą", „zawsze tak było, że współżyli w okresie przedmałżeńskim" [sic], „Kościół powinien tak zaprowadzić, aby młodzi mogli się poznać rok — dwa przed ślubem. Są różne choroby i natury człowieka. Wszystkiego się nie przewidzi, to dlatego powinni", „młodzi muszą się poznać lepiej, jak się mają później żenić", „przez ten zakaz to powstają tylko niedobrane m a ł ­ żeństwa" . 83 Z a u w a ż m y , że u z e w n ę t r z n i e n i u u k r y t y c h , nie p r z y j m o w a n y c h n i e ­ g d y ś oficjalnie do w i a d o m o ś c i p r a w d t o w a r z y s z ą m o t y w a c j e o d w o ł u j ą c e się do t r a d y c y j n e g o u k ł a d u w a r t o ś c i skoncentrowanych w o k ó ł r o d z i n y jako spółki prokreacyjno-produkcyjnej. Trzeci k i e r u n e k z m i a n p r e z e n t u j ą postawy m i e s z k a ń c ó w N o w e j H u t y p o c h o d z ą c y c h ze w s i n o w o t a r s k i c h . W t y m w y p a d k u 5 0 % badanych w y ­ r a ż a a p r o b a t ę d l a p r z e d ś l u b n y c h s t o s u n k ó w seksualnych. A l e nie jest to j e d y n i e w p o r ó w n a n i u z n u r t e m d r u g i m r ó ż n i c a ilościowa. W m o t y w a ­ cjach nowohutczan eksponuje się osobisty, i n t y m n y charakter życia seksualnego, jego a u t o n o m i ę i nie konieczny z w i ą z e k z m a ł ż e ń s t w e m . Wszystkie zasygnalizowane tendencje m a j ą b e z p o ś r e d n i związek z p r z e m i a n a m i u k ł a d u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o na w s i i w y r a ż a j ą z m i a n y w systemie w a r t o ś c i , z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e ze s t r u k t u r ą i f u n k c j a m i r o ­ d z i n y oraz j e j miejscem w g r u p i e l o k a l n e j *. 8 4 8 2 Kowalska-Lewicka, 1971, s. 34-35; K u b i a k , 1972, s. 109-110; P i ­ w o w a r s k i , 1971, s. 216. K u b i a k , 1972, s. 112; P i w o w a r s k i , 1971, s. 217. K u b i a k , 1972, s. 111-113. * Dziękuję Pani mgr K . Małkowskiej, dr L . Stommie i dr. S. Szynkiewiczowi za wiele inspirujących rozmów i krytycznych uwag. Część tych ostatnich, z pew­ nością godnych rozważenia, nie została uwzględniona w tekście, sądzę bowiem, iż artykuł w takiej postaci, jaką ma obecnie, może stanowić dogodny punkt wyjścia do dyskusji, w ł a ś n i e dzięki kontrowersyjności niektórych jego stwierdzeń. Jeśli tak się stanie, będzie to dla mnie wystarczającą satysfakcją. 8 3 8 4 �70 RYSZARD TOMICKI BIBLIOGRAFIA A B R A H A M W. 1916 Z dziejów prawa małżeńskiego w Polsce. Zezwolenie panującego lub pa­ nów na małżeństwa poddanych i świeckie opłaty małżeńskie, [w:] Księga pa­ miątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w , s. 1-70. B A C H T I N M. 1975 Twórczość Franciszka sansu, Kraków. Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i rene­ BARANOWSKI B. 1955 Sprawy obyczajowe i XVIII, Łódź. w sądownictwie wiejskim w Polsce wieku XVII BARTMIÑSKÍ J . 1974 „Jaś koniki poił" (Uwagi o stylu erotyku ludowego), „Teksty", nr 2, s. 11-24. B A S T I D E R. 1969 Rzeczywistość ków, s. 55-73. płci u ludów pierwotnych, [w:] Natura, kultura, płeć, Kra­ B E R T R A N D A. L . , W I E R Z B I C K I Z . T . 1970 Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Wrocław—Warszawa—Kraków. C A I L L O I S R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. C I S Z E W S K I s. 1911 Sin po grijehu, „Lud", t. X V I I , s. 261-264. 1927 Żeńska twarz, Kraków. CIUPAK E . 1973 Katolicyzm ludowy w Polsce, Warszawa. DOBROWOLSKI K. 1932 Umysłowość i moralność polska, Kraków, s. 168-204. społeczeństwa staropolskiego, [w:] Kultura staro­ DZIEJE... 1970 Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, H. Kapełuś i J . Krzyżanowskiego, Wrocław—Warszawa—Kraków. pod. red. G L O G E R Z. 1958 Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warszawa, t. 1-2. G R Y G I E L S., T I S C H N E R J . K s . 1966 Szkic o religijności wsi współczesnej, „Znak", nr 150, s. 1455-1473. KĘTRZYŃSKI W. 1968 O Mazurach, Olsztyn. KŁOSKOWSKA A. 1962 Wzory i modele giczne", nr 2. w socjologicznych badaniach rodziny, „Studia Socjolo­ KOŁAKOWSKI L . 1967 Kultura i fetysze, Warszawa. K O W A L S K A - L E W I C K A A. 1967 Młodzież wiejska na Podhalu w pierwszej połowie XIX wieku (w świetle anonimowej relacji), „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 225-241. 1971 Tradycyjne normy obyczajowe w kontaktach młodzieży na Podhalu, „Rocz­ niki Socjologii Wsi", t. X I , s. 23-36. K U B I A K H. 1972 Religijność a środowisko społeczne. Studium zmian religijności pod wpły­ wem ruchów migracyjnych ze wsi do miasta, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk. KUCHOWICZ z. 1957 Z dziejów Warszawa. obyczajów polskich w wieku XVII L E W A D A J . A. 1968 Społeczna natura religii, Warszawa. i pierwszej polowie XVIII, �71 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M M A K A R C Z Y K W. 1971 Przyswajanie innowacji, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk. MALEWSKA H. 1967 Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksualnego, Warszawa. MALICKI L. 1947 Materiały do kultury społecznej graficzne", t. V I , s. 77-126. górali śląskich, „Prace i Materiały Etno­ M A R K O W S K A D. 1964 Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław— Warszawa—Kraków. 1965 Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław—Warszawa—Kraków, t. I I I , s. 95-161. 1968 Religijność i laickość w modelach i wzorach rodziny wiejskiej na Podla­ siu, „Roczniki Socjologii Wsi", t. V I I I , s. 119-152. 1970 Rodzina wiejska na Podlasiu 1864-1964, Wrocław—Warszawa—Kraków. MAZUR J . 1902 O miłości u ludu w życiu i pieśni, „Lud", t. V I I I , s. 225-244. MOSZYŃSKI к . 1928 Polesie wschodnie. Materiały etnograficzne z wschodniej mozyrskiego oraz z powiatu rzeczyckiego, Warszawa. części b. powiatu MUKAfiOVSKY j . 1970 "Wśród znaków PIWOWARSKI i struktur, Warszawa. w. 1971 Religijność szawa. wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne, War­ P O N I A T O W S K I s. 1932 Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warszawa. ROSIAK т. 1970 O niektórych zwyczajach dotyczących młodzieży wiejskiej w wie, pow. Łask, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 169-173. Rembieszo- RUSNÁKOVA к . 1975 Kmotrovstvo pis). (Analýza spoločenskokulturneho celku), Bratislava (maszyno­ STOMMA L . 1975 Rytuał pokładzin X I X z. 1, s. 51-64. w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. SZCZEPAŃSKI J . 1972 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. THORÉ L . 1969 Język i rzeczywistość płci, [w:] Natura, kultura, płeć, Kraków, s. 74-109. T R A WIŃSKA M. (TRAWINSKA-KWAŚNIEWSKA M.) 1957 Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi krakowskiej w latach 18801914, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X z. 2, s. 129-205. 1971 Wychowanie seksualne młodzieży wiejskiej w rodzinie i grupie rówieśni­ czej, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 37-54. TUROWSKI j . 1967 Rodzina chłopska w okresie lat 1864-1914 w świetle skich, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 203-224. źródeł pamiętnikar­ T Y S Z K A z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W I E R U S Z E W S K A M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. V I I I , s. 25-82. 1969 Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I z. 1, s. 63-72. �72 RYSZARD TOMICKI 1970 Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 45-55. 1971 Lokalna kontrola społeczna jako czynnik wychowawczy w wiejskim, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 9-21. badań wsi środowisku WIERZBICKI z. т. 1963 Zmiąca w pół wieku później, Wrocław—Warszawa—Kraków. W I T K O W S K A A. 1972 Stawianie, my lubim sielanki, Warszawa. ZADROŻYNSKA A. 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowania, Warszawa. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . 1929 Zawarcie małżeństwa szczególnym uwzględnieniem przez kupno w polskich obrzędach weselnych roli orszaku pana młodego, Kraków. — ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c198f6a878b1eafd10a4324295ff3624.jpg 5d5db20de1b7eb3377bf57fac84510c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nosidła drążkowate / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia nosidła drążkowate. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.2.5_01 Bartkówka narzędzia nosidła nosidła drążkowate okolice Rzeszowa transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8701de5b9c04a9b9b5fe5588ed38a1f.pdf f000509aa90ffe0d3f3ca7463d45b902 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5362 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4982 Title A name given to the resource Nostalgia i konfluentne wspólnoty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.40-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Anna Eleonora Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA ELEONORA KUBIAK Głównym motywem nostalgii jest zniesienie prze­ paści miedzy naturą i kulturą. M om ent kryzysowy sym­ bolu, wyłaniający się między znaczonym a znaczącym, między żywym a zapośredniczonym doświadczeniem Nostalgia i konfluentne wspólnoty jest zaprzeczony w nostalgicznej utopi. To, co jest opi­ sywane to osobista przestrzeń (Stewart 1984, 5). N ic nie jest nostalgiczne same w sobie. Kultura jest uwodzicielska tylko z punktu widzenia tego, który od­ powiednio rekonstruuje szyfry ‘daw nego’ świata. W praktyce nostalgicznej przebija pragnienie oczysz­ czenia, zreifikowania i zminiaturyzowania społecznego świata aby w rezultacie uczynić z siebie giganta. N o­ stalgiczna narracja dramatyzuje akt oddzielenia od ‘in­ nego świata’. Pojawia się tu niebezpieczeństwo po­ chłonięcia przez obrazy, które są „większe niż życie” lub mają „swoje własne życie” (Stewart 1988, 228). W litanii strat odtwarzają brzmienie opowieści - moc kreowania światów Kathleen Stewart 1988, 239 N ie jesteśmy bezpiecznie zadomowieni w świecie, który chcemy zrozumieć Rainer Maria Rilke 1993, 185 Nostalgiczny paradygmat kultury Obrazy, rzeczy odsyłające do minionego świata tworzą iluzje. Skażone są Rousseau’owskim odchyle­ niem. Są znakami budującymi miraże. Kreują nawet całe miniświaty. N a przykład kulturowe parki z ich wiejskimi domkami mają być - jak pisze Stewart (1988, 231) - znakami stylu życia czytanymi jakby od wewnątrz. Są jednak tylko im itacją tego, co jest ste­ reotypową reprezentacją przeszłości. „Dokładność jest lustrem ale nie świata, a jego wyobrażenia” (Stewart Nostalgia Nostalgia to tęsknota za swojskością, za zadomo­ wieniem. Pisze o tym Ewa Hoffman: „Pamięć potrafi stosować retrospektywne taktyki jako kompensację lo­ su. Strata jest magiczną ochroną. Czas zatrzymuje się w miejscu rozłąki i żadne późniejsze wrażenie nie zamą­ cą obrazu, który masz w umyśle. Dom, ogród, kraj, któ­ re straciłaś pozostają na zawsze takimi, jakim i je pamię­ tasz. Nostalgia - to najbardziej liryczne uczucie - kry­ stalizuje się wokół tych wyobrażeń jak bursztyn. Zatrzy­ mane wewnątrz nich: dom, przeszłość, są jasne, żywe, uczynione piękniejszymi przez medium, które je trzyma i poprzez jego bezruch” (Hoffman 1990, 115)1. 1984, 5 ). Nostalgiczny paradygmat kultury wciąż za­ kłada istnienie takich kategorii, jak: przeszłość i przy­ szłość, kultura wysoka i niska, O rient i Okcydent, kul­ tura europejska i amerykańska. Nie istnieje tylko jedna wersja nostalgicznej kultu­ ry. Jak pokazuje Kathleen Stew art (1988) mogą być różne formy nostalgii: klasy średniej i klasy pracującej, masowej kultury i kultury lokalnej. „Nostalgia jak ekonomia, z którą się zazębia, jest wszędzie. Jest to jed­ nak kulturowa praktyka, a nie określona zawartość; jej formy, znaczenia i efekty zmieniają się wraz z kontek­ stem - zależy to od tego, gdzie stoi obserwator w pej­ zażu współczesności. N a pewnym poziomie nie ma już żadnego miejsca dla nikogo i nostalgia staje się po­ wszechną funkcją dostarczającą rodzaj kulturowej for­ my. Przyjmując założenia „kiedyś” w relacji do „teraz” kreuje porządek znaczeniowy, środki udramatyzowanych aspektów wzrastającej płynności i bezimienności społecznego życia” (Stewart 1988, 227). Nostalgiczna opowieść powstaje dzięki dwóm zało­ żeniom - pisze Susan Stewart. N arracja oferuje trans­ cendencję, ale brak jej autentyczności żywego do­ świadczenia, a także autentyczności głosu autora. Sam proces zakłada, że żywe doświadczenie było bardziej ‘realne’. Drugie założenie mówi, że narracja może dać jed nak wgląd dzięki swej cnocie transcend encji. W tym procesie nostalgicznej rekonstrukcji teraźniej­ szość traci rację bytu, którą przyznaje się przeszłości. Może ona jednak być osiągnięta tylko poprzez ową narrację. Nostalgia jest zawsze mityczna: przeszłość, którą opisuje nigdy nie istniała. Tak więc nieobecna, owa rekonstruowana przeszłość ciągle odnawia się po­ przez jej odczuwany brak. To pragnienie, które tęskno­ ta wzbudza jest w rzeczywistości nieobecnością, która wzbudza ową energię pragnienia. Realizacja obiektu tęsknoty to narracyjna utopia uruchamiana poprzez swoją cząstkowość, ułomność, brak trwałości i blisko­ ści. „Nostalgia jest pożądaniem pożądania” (Stewart Nostalgia i kłopoty z kulturą Nostalgia staje się częstą kulturową praktyką w sy­ tuacji, gdzie kultura staje się coraz bardziej rozproszo­ na, coraz bardziej - jak to się mówi w młodzieżowym żargonie - kwestią ‘feelingu’. Można w sposób radykal­ 1984, 22-23). 28 �Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY ny powiedzieć, że nie ma dziś dla nikogo pewnej pozy­ cji, z której by mówił. Tak więc wysiedleni mówcy są zmuszeni tworzyć dystans, który zanika w kulturze zmąconych gatunków, spłaszczonych dystynkcji, za­ niechanych opozycji (Stewart 1988, 2 27). W owym świecie doświadczanym jako nierzeczywisty (czy jak chce Baudrillard hiperrzeczywisty), nostalgia staje się ważnym „chimerycznym, parodystycznym przywróce­ niem wszystkich utraconych układów odniesienia” (Foster 1985, 90). „Nie jesteśmy bezpiecznie zadomo­ wieni w świecie, który chcem y zrozumieć” - mówi po­ eta i zdanie to bardziej niż kiedykolwiek ma swoją waż­ kość. „Jesteśmy turystami, którzy wiedzą, że są turysta­ mi lub post-turystami” (Stewart 1988, 231). Post-turysta wie, że „nie jest podróżnikiem w czasie, kiedy wchodzi w świat historii, ani szlachetnym dzikim gdy stoi na egzotycznej plaży, ani niewidzialnym obserwa­ torem kiedy odwiedza tubylcze osiedle. Zdecydowanie ‘realistyczny’ nie może uciec od swej kondycji outside­ ra” (Feifer, za: Urry 1987, 7). Znaki produkowane przez turystyczny przemysł uwodzą, ale uwieść nie m o­ ści je podzielającej. Jednak odkąd obie zaniknęły, to stanowisko krytycznej teorii jest z konieczności nostal­ giczne. Turner pokazuje główne założenia dotyczące dawnej kultury i obecnie krytykowanej kultury popu­ larnej, tkwiące u podstaw nostalgicznych teorii. Są to w skrócie następujące opozycje: organiczne relacje między społecznością i jej wytworami - produkty prze­ mysłu oraz masowa produkcja i dystrybucja, organicz­ ne dla wspólnoty wartości wyrażane przez sztukę - sty­ m ulacja fałszywych potrzeb (Turner 1994, 118-129). Nostalgiczny paradygmat zawiera - zdaniem Turnera (1994, 120-121) - wręcz ontologiczne założenia: poję­ cie historii jako ciągłego upadku od czasów złotego wieku, pluralizację, sekularyzację i fragmentację spo­ łecznych systemów, utratę indywidualności i indywi­ dualnej autonomii, utratę prostoty, autentyczności i spontaniczności jednostek rządzonych przez biuro­ kratyczny świat. Krytyka kultury popularnej powoduje - jak pisze Bryan Turner - odsunięcie m elancholijnych intelek­ tualistów od współczesnej kultury, a więc (dodajmy) i od możliwości badania jej. W arto tu wspomnieć, że lepiej radzą sobie z tą problematyką etnografowie, któ­ rzy przyglądają się jej zgodnie z najlepszymi tradycjami nauk Jana Stanisława Bystronia. Kulturę popularną można potraktować zgodnie z zaleceniami tego uczo­ nego dotyczącymi ludoznawstwa. „Ludoznawstwo in ­ teresuje się też pewnemi treściami kulturalnemi, będącemi własnością grup społecznych nie dających się podciągnąć pod określenie ‘ludu wiejskiego’, a nawet ‘ludu’ w ogóle” (Bystroń 1926, 3 ). Treści kulturowe wyróżnione na podstawie kryterium dystrybutywnego, a nie kolektywnego (Tokarska-Bakir 2000, 17) nie mogą być już tak łatwo oceniane z wyżyn zasady Kantowskiego ‘dobrego smaku’. Wymaga to bowiem kate­ gą. W spółistnieją bowiem z innymi w hybrydalnej plą­ tanie współczesnej kultury, która częściej odsyła do wizji przyszłości z kultem M atrixa na czele2. Interpretacja kultury popularnej z nostalgicznego punktu widzenia We współczesnej debacie nad kulturą przewija się stanowisko, które można nazwać nostalgicznym. W y­ raża ono tęsknotę za autentycznymi, czystymi kultura­ mi, organicznymi całościami, kultywującymi ich uni­ kalne tradycje. Nostalgia może być kulturową prakty­ ką wyrastającą z pragnienia odniesienia kłopotliwej teraźniejszości do ‘innego’ świata. W tej praktyce te­ raźniejsze kulturowe obiekty mogą być po dawnemu oglądane, oceniane. Bryan S. Turner wyjaśnia dlacze­ go głos krytyków kultury popularnej jest z konieczno­ ści nostalgiczny. Krytycy muszą oglądać się na prze­ szłość w poszukiwaniu kultury wysokiej (w opozycji do kultury niskiej), w poszukiwaniu absolutnych warto­ gorii sensus communis. Bez owego oparcia we wspól­ nocie podzielanych wartości kulturę popularną można analizować na równi ze wszelkimi zjawiskami. Takie badanie wnosi więcej do zrozumienia tego fenomenu, a przykładami mogą być teksty W iesława Szpilki, D a­ riusza Czai, Jacka Olędzkiego czy Czesława Robotyckiego, publikowanymi na łam ach Kontekstów. ści, podzielanych przez społeczność w sytuacji, gdy społeczna rzeczywistość będąca odniesieniem wartości została rozproszona, a podziały kultury straciły sens. „Większość socjologicznych badań nad kulturą maso­ wą, zwłaszcza tych prowadzonych z Marksistowskiej lub krytycznej teorii perspektywy, stają się elitystyczne w ich kulturowych i politycznych przesłankach. Ich Nostalgia i pokrewne stany duszy Naszkicujmy tu tradycje traktow ania nostalgii w europejskiej kulturze. Najbardziej znany jest zwią­ zek nostalgii z m elancholią i starożytną teorią czterech soków ustrojowych (Dybel 1999). Według Hipokratesa „pojęcie m elancholii ma oznaczać pełen smutku i zniechęcenia stan duszy” (Drue 1999, 123). Po raz pierwszy związek miedzy m elancholią a ludźmi sztuki, filozofii i poezji rozwijany był u Teofrasta (Drue 1999, 123). W średniowieczu, m elancholia interpretowana demonologicznie, była postrzegana jako grzech lub je ­ go następstwo. W okresie renesansu, na przykład u Petrarki „właśnie zwrócony ku światu, a zwłaszcza kulturowy elityzm opiera się na pozycji wysokiej kultu­ ry, wymagającej dyscypliny i ascetyzmu, który może być osiągnięty tylko przez profesjonalnego intelektu­ alistę przez lata odsuniętego od klasy pracującej i co­ dziennej rzeczywistości” (Turner 1994, 117). Podsta­ wą krytyki kultury popularnej jest więc założenie spój­ nego systemu wartości jak również pewnej społeczno­ 29 �Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY obdarzony geniuszem człowiek narażony jest na m e­ globalistyczne. M ają swoje miejca: fundacje, puby, squaty, centra sociale. Ważnym źródłem komunikacji jest dla nich Internet, a od czasu do czasu międzynarodo­ we zloty, jak te antyglobalistyczne w Seattle, Genui, Pradze czy w Porto Alegre. Uczestnicy tego ostatniego forum sięgnęli po nostalgiczne symbole: zdjęcia Che Guevary, muzykę bolero, Międzynarodówkę. Proponu­ ję, aby to poczucie Lebenswelt, kreowane przez wspo­ mniane grupy, nazwać mianem konfluentne wspólnoty. Pojęcie konfluentne wspólnoty zostało zainspirowane rozważaniami A nthony Giddensa, poświeconymi ponowoczesnym związkom miłosnym. W książce z 1992 roku, T h e Transformation o f Intimacy, Love and Eroti­ cism in M odern Societes, autor pisze, że miłość konfluentna kłóci się z tak doniosłymi sformułowaniami, jak: „na zawsze”, „jedyny/na”, będącymi składnikami mo­ delu miłości romantycznej. Giddens (1992, 61-64) kontynuuje tę myśl: „im bardziej miłość konfluentna konsoliduje się jako realna możliwość, tym bardziej od­ nalezienie ‘tej jedynej osoby’ ustępuje i tym bardziej li­ czy się ‘wyjątkowy związek’. (...) M iłość konfluentna lancholię” (Drue 1999, 124). Interesująca jest wy­ kładnia włoskiego filozofa M arcello Ficiniego, którego zdaniem ostateczne źródła m elancholii mają związek z Saturnem . Zjawisko m elan ch olii ma początek w „nieredukowalnej dysharmonii w samej naturze rze­ czy, tkwi w doświadczanej w ich obliczu niepokojącej, zawsze otwartej możliwości, że własne życie może przy­ brać postać fatum, ułożyć się w zamknięty krąg nie­ szczęśliwych zdarzeń, od których nie można uciec. Czymś porażającym, obezwładniającym w tym pozna­ niu jest właśnie sama ta możliwość, która, wpisana w byt, nie daje się w żaden sposób zagospodarować, oswoić, zmienić. Ale też zarazem doświadczenie tej możliwości ma w sobie coś pozytywnego. Może ono bowiem stać się źródłem głębokiego wglądu w naturę wszechrzeczy i zaowocować kreacjam i noszącymi zna­ miona geniuszu” (Dybel 1999, 146). O d siedemnaste­ go wieku nostalgia była uważana za pozytywną moral­ ną wartość wrażliwej jednostki, która w obliczu okrop­ ności świata odsuwała się w stan melancholi. Wyraża­ ła tym samym swą wolność i ludzką godność. Ludzie stają się m elancholijni ze względu na ich głęboką świa­ zakłada równość w em ocjonalnej wymianie. (...) M i­ łość rozwija się tutaj dopóty, dopóki dzieje się tak z in­ domość śmierci i historii. Jest to ontologiczna wykład­ nia nostalgii wyrażająca alienację istot ludzkich jako konsekwencję świadomości swoich ograniczeń i skończoności. Idea ta była rozwijana przez Friedricha N ie­ tzschego i M artina Heideggera, gdzie stan niezadomowienia jest wyeksponowany jako esencja ludzkiej egzy­ stencji (Turner 1994, 120). W dziewiętnastym wieku pojawiają się pierwsze teorie depresji. Doświadczenie Weltschmerzen, chociaż nie sposób przed nim uciec, wzbudza nostalgię, ale może ona przybrać różne postaci. Jedną z nich - nazwijmy ją apollińską - to „Durerowska skrzydlata postać zapa­ trzona tęsknie w dal, żyje wyłącznie własnym życiem, niezdolna do jakiejkolwiek ekspresji siebie na ze­ wnątrz, do podjęcia jakiejkolwiek kulturowej aktyw­ ności” (Dybel 1999, 148). Druga - powiedzmy dionizyjska - to przezwyciężająca fatum, buntownicza, m ie­ rząca się z negatywnością bytu postać wyrażana na przykład w pieśniach flamenco. Tu żal za tym, co nie­ dostępne lub utracone, poprzez swój wyrażony nostal­ giczny i żarliwy śpiew pozwala wyrazić niezgodę i uwspólnić jednostkowe doświadczenie. Dochodzimy tu do istotnej kwesti, jaką jest przezwyciężanie nega­ tywnych stron nostalgi poprzez udział we wspólnocie. tymnością, dopóki każdy z partnerów jest gotowy do okazywania troski, wyjawiania swoich potrzeb i bycia wrażliwym wobec drugiej osoby”. Wyróżniam nastepujące aspekty konfluentnych wspólnot: 1. R elacje między uczestnikami są stale negocjowane i wymagają em ocjonalnego zaangażowania. 2. Jak długo utrzymuje się stan zaangażowania uczest­ ników i jak długo istnieje zgoda co do wspólnego celu, tak długo trwa społeczność. Potem uczestnicy znajdują bardziej satysfakcjonujące relacje. Tak więc konfluentne wspólnoty są płynne, stale zmie­ niają swój skład, adres, nazwę. 3. Pojęcie konfluencji oddaje ciągły dopływ nowych uczestników z różnych m iejsc i środowisk. Nie jest to tylko inkluzywność, ale właśnie konfluencja. N o­ wi uczestnicy traktowani są podobnie jak starzy i m ają wpływ na charakter grupy. W rezydencjach grup nowicjusze są zachęcani do czucia się jak ‘w domu’ i wciągani do zajęć codziennego życia. Konfluencja dotyczy również tradycji, symboli, do których odwołuje się społeczność. Chodzi tu o róż­ norodność, wielość i zmienność adaptowanych mi­ tologii. Istnieje również konfluencja z pejzażem w rezydencjach grup. Przestrzeń zostaje wypełniona symboliką związaną z grupą. 4. Z zewnątrz, grupy przypominają Gesellschaft. Są to fundacje, stowarzyszenia, kluby. 5. To, co się dzieje podczas spotkań, przypomina bar­ dziej G em einschaft, communitas w terminologii Victora Turnera. Atmosfera communitas budowana jest poprzez nacisk na otwartość, bezpośredniość, bycie ‘tu i teraz’. Uczestnicy zwracają się do siebie po imieniu. Zawiadomienia o spotkaniach idą ‘pocztą pantoflową’. Konfluentne wspólnoty „Żyjemy w strukturze, ale tęsknimy za wspólnotą” pisał Victor Turner. Można zaryzykować stwierdzenie, że dziś prawdziwych wspólnot już nie ma. Jednak no­ stalgia za opisywanym przez Turnera stanem communitas istnieje. Powstają różnego rodzaju grupy: niuejdżowe, feministyczne, psychoterapeutyczne, ekologiczne, samopomocowe i, szczególnie interesujące dziś, anty- 30 �Anna Eleonora Kubiak • NOSTALGIA I KONFLUENTNE WSPÓLNOTY Stewart Susan 6. Charakter kom unikacji ma silny komponent ciele­ sny: obejmowanie się, tańce, śpiewy, zabawę. 7. Ważnym aspektem jest kreacja przestrzeni, np.: świece, kwiaty, muszle, kamienie, dzwonki, obrazy, muzyka. 8. Istotną różnicą w porównaniu z communitas jest in ­ 1984 Baltimore and London Tokarska-Bakir Joanna 2000 dywidualizm uczestników. Uznaje się za oczywiste, że każdy jest inny i każdy ma swoją, unikalną dro­ gę życia. 9. Pojecie konfluentnych wspólnot zawiera wiekszość aspektów pojęcia bund (Urry 2000, 142-147). Gru­ py typu bund są jednak bardziej mobilne. Chociaż uczestnicy konfluentnych wspólnot dużo podróżują, są jednocześnie zainteresowani tworzeniem swoich m iejsc aby czuć się jak ‘w domu’. 10. Konfluentne wspólnoty uczestniczą w sieci siatek innych grup i jednostek na całym świecie. Często organizują międzynarodowe spotkania, zloty. Łą­ czą tym samym swój lokalny charakter z global­ nym wymiarem. O braz osobliwy. hermeneutyczna lektura żródeł etnograficz­ nych. W ielkie opowieści, Kraków, Universitas Turner S. Bryan 1994 Orientalism, postmodernism and globalisation, Routledge, London and New York U rry John 1987 Cultural Change and Contemporary Holiday-Making, maszynopis U rry John 1990 T he Tourist Gaze, Sage U rry John 2000 Sociology Beyond Societies. Mobilities for the twenty-first centu­ ry, Routledge, London, NY Przypisy: Bibliografia 1 Nie udało mi się uniknąć kilku drobnych powtórzeń z tekstu Kubiak 1998, za co czytelnika w tym miejscu przepraszam. Bystroń Jan Stanisław 1926 On longing. Narratives o f the Miniature, the Gigantic, the So­ uvenir, the Collection, The John Hopkins University Press, 2 Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Lwów W poprzednim tekście pisałam o dwóch modelach kultury. Tę dawną można przedstawić za pomocą metafory muzeum, zaś Drue H ermann 1999 obecną prezentuje pchli targ (Kubiak 1998). O d przypuszczeń na temat melancholii do nauki o depresji, w: Dybel Paweł (red) Sumienie W ina M elancholia, IFiS PAN, Warszawa, 123-137 Dybel Paweł 1999 (red.) Sumienie Wina Melancholia, IFiS PAN, Warszawa Dybel Paweł 1999 M elancholie społeczne —melancholia jednostki. Uwagi o książ­ ce W olfa Lepenisa M elancholie und Gesellschaft, w: Dybel Pa­ weł (red) Sumienie W ina M elancholia, IFiS PAN, Warszawa, 138-149 Foster Hal 1985 Recodings: Art, spectacle, Cultural Politics, Port Townsend, Wash.: Bay Press Giddens Anthony 1992 T he Transformation o f Intimacy, Love and Eroticism in Modern Societes, Polity Press, Cambidge UK Hoffman Eva 1990 Lost in Translation. A Life in a N ew Language, Penguin B o­ oks Kubiak Anna E. 1998 Brudne misie czystych relacji, czyli rzecz o nostalgii w kulturze, „Konteksty”, 3/4, 167-169 Rilke Rainer Maria 1993 Elegie duinejskie, w: Poezje, Wydawnictwo Literackie, Kraków Steward Kathleen 1988 Nostalgia - A Polemic, „Cultural Anthropology”, vol. 3, no 3, 227-241 31 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb4bb4a89160a69016a21a3a5f2e1e3e.pdf 97d3f831743d9af11684557076f8ea84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6406 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource fotografia - aspekt antropologiczny antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5979 Title A name given to the resource Nostalgia urzeczywistniona / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.124-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOMIR SIKORA Nostalgia urzeczywistniona* „Podróżowaliśmy nocą pierwszych stuleci, tych stuleci, które odeszły niemal bez śladu: nie pozostawiając za sobą wspomnień”. Joseph Conrad Narodzinom fotografii towarzyszyło wiele entuzjazmu i pozytywnych emocji związanych z jej dokładnością i na­ ukową precyzją, choć, oczywiście, nie tylko do tego się to sprowadzało. Owe silne emocje nie opadły co najmniej do początku X X wieku, kiedy to idea poznania dzięki wy­ korzystaniu fotografii była jeszcze stale żywa. Łączyło się to szczególnie z tzw. fotografią antropometryczną, która ukazywała osoby z profilu i en face, czasem na tle różne­ go rodzaju skal i przyrządów, mających ułatwić pomiary i klasyfikację typów ludzkich, doprecyzować to dwu­ znaczne pojęcie, jakim przynajmniej od czasów II wojny światowej stała się rasa. Zdjęcia owe ukazywały twarze, bądź też całe sylwetki ludzi (bywało, że pozbawione jakie­ gokolwiek odzienia), na podobieństwo fotografii z archi­ wów policyjnych. Dobro porządkującej nauki i jeden z jej głównych elementów - klasyfikacja, były tu na pierw­ szym miejscu. N a początku X X wieku idee ewolucjonizmu pozostawały ciągle żywe. Ow kierunek myśli w wersji radykalnej - uznawał jedność kultury ludzkiej, której różne stadia rozwoju można było spotkać jeszcze tu i tam na świecie. Miały one być kolejnymi szczeblami drabiny, po której człowiek piął się, by osiągnąć swój naj­ wyższy stan, w postaci, jaką znamy i określamy mianem cywilizacji zachodniej. Taki pogląd zakładał, często impli­ cite, pewien związek między wyglądem ludzi a ich kultu­ rą. Stąd waga antropologii fizycznej, stąd też silny akcent położony na wizualizację wiedzy.11 choć lata 20. i 30. XX wieku przyniosły nowe trendy w antropologii, silnie rela­ tywizujące takie spojrzenie, to można sądzić, że pogląd ów (jak i jego pochodne) długo jeszcze oddziaływały na masową wyobraźnię. Sam a idea wagi wizualności dla an­ tropologii, często już w silnie zmienionym kształcie, choć w niezmąconej postaci, była żywa przynajmniej do lat 40. Później fotografie i ilustracje zaczęły stopniowo znikać z książek antropologicznych. Koncentracja na nauce oraz mniemanie, że to ona jest wierzchołkiem cywilizacji człowieka, pozwalały w miarę jasno określać cele badawcze, a niepoznane (jeszcze) miejsca na Ziemi traktować niczym białe pla­ my, choćby inni ludzie, znający owe miejsca doskona­ le, mieszkali tam od dawna, posiadając wysoko rozwi­ nięte: organizację społeczną, kulturę i sztukę. Dobrym przykładem takiego obszaru była właśnie Afryka, być może zaś w szczególności Kongo Belgijskie, do którego w roku 1924 trafił Kazimierz Zagórski. Ćwierć wieku wcześniej Joseph Conrad napisał J ą ­ dro ciemności, opowieść o szczególnej podróży wielką rzeką w centrum Afryki. Conrad zaczyna od stereoty­ pu myślenia o Afryce, by następnie w ciekawy sposób poddać przewartościowaniu takie myślenie: „Podróż w górę tej rzeki była niczym wyprawa do najwcześniej­ szych początków świata (...) Przenikaliśmy coraz głę­ biej i głębiej do jądra ciemności. (...) Byliśmy wę­ drowcami na prehistorycznej ziemi; ziemi, która miała w sobie coś z nieznanej planety. Mogliśmy wyobrażać sobie, że jesteśmy pierwszymi ludźmi biorącymi we władanie przeklęte dziedzictwo, które zdołamy poddać sobie jedynie kosztem niewypowiedzianej udręki i ogromnego wysiłku” .2 W arto pam iętać, że Kongo było jednym z pierw­ szych miejsc Czarnej Afryki, do których dotarli żegla­ rze portugalscy jeszcze w końcu X V wieku. W krótce też podjęto tam działalność misyjną. Żyjący w pierw­ szej połowie XV I wieku król Konga Afonso I M vemba Nzinga uczył się portugalskiego i wysyłał krewnych w podróż do Portugalii. Faktem jest jednak również, że właśnie m.in. z tych terenów zaczęła się od XV I wieku wywózka niewolników, co znacząco wpłynęło na póź­ niejsze relacje z tą częścią kontynentu. Paradoks K on­ ga polega na tym, że mimo tych żywych (choć mocno dwuznacznych) i trwających kilka stuleci kontaktów, uchodziło ono za jeden z dzikszych obszarów Afryki, gdzie jeszcze w końcu X IX wieku często lokalizowano kanibalizm, który, wedle panujących koncepcji, był widomym znakiem prawdziwej dzikości i „prymitywu” (zjawisko to miało być dowodem niskiego rozwoju i braku kultury). Dla antropologów i specjalistów od eugeniki - zauważa Nicholas Mirzoeff - Kongo było najbardziej pierwotnym miejscem Afryki, cały zaś Czarny Kontynent ominął nurt postępu.3 Po przybyciu do Afryki Kazimierz Zagórski zakłada studio fotograficzne w Leopoldville. Poza regularną pracą w pracowni podejmuje projekt, który znajduje swój finał w postaci dwóch ułożonych przez niego cy­ klów fotografii zatytułowanych L ’Afrique qui disparaît, zbioru liczącego ponad czterysta niedatowanych foto­ grafii pochodzących z kilku krajów Afryki, sprzedawa­ nych między innymi, choć nie tylko, w formie pocztó­ wek, „pamiątek z podróży” . Nie wiadomo zbyt wiele na temat tego, dlaczego i jak Zagórski zaczął fotografować (por. tekst Krzysztofa Pluskoty),4 ani też jak dobrze mógł znać ówczesne kon­ wencje fotografii dokumentalnej czy etnograficznej, bo 124 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA zapewne nie były mu one obce. Wszak fotografie funk­ cjonowały dość powszechnie także w postaci pocztó­ wek, tego szczególnego obrazu świata i okna na świat. W arto również pamiętać, że to dopiero lata 20. i 30. X X wieku przyniosły sporo zmian w myśli etnologicznej. Jedna z tych ważniejszych wiązała się z profesjonalizacją dyscypliny. Wcześniej, uczeni najczęściej bez specjal­ nych oporów i skrupułów korzystali z informacji (do­ świadczeń, fotografii) zebranych przez podróżników i tzw. ludzi na miejscu - misjonarzy, handlarzy oraz in­ nych „rezydentów”. Często jedynie zakres przedsięwzię­ cia pozwala odróżnić fotografie wykonane przez etnolo­ gów od prac innych amatorów etnograficzności. Zbiór L ’Afrique qui disparaît, obejmuje zdjęcia wy­ konane w trakcie specjalnie podejmowanych podróży, w „terenie” , zawsze w tzw. środowisku naturalnym. Ukazują one rdzennych mieszkańców danego teryto­ rium, „nietkniętych” jeszcze przez cywilizację zachod­ nią. Silny akcent położony jest na fotografię portreto­ wą, i to ona dominuje. Portrety owe zostały zrobione z dużą pieczołowitością i wyczuciem formy oraz wyjąt­ kową dbałością o oświetlenie. Postaci prawie zawsze są skrupulatnie ustawiane, a ich pozy najczęściej dalekie od stereotypowych (przyjrzyjmy się np. ułożeniu dłoni starszego dziecka obejmującego młodsze na portrecie matki z dziećmi zatytułowanym, notabene, Kobieta Bakuba). Trudno dziś z całą stanowczością stwierdzić, które cechy w portrecie były dla Zagórskiego najważ­ niejsze. Z pewnością w centrum jego fotografii znajdu­ je się człowiek, a nie pewna większa całość, którą an­ tropologowie zwykli nazywać kulturą. Portrety, zarówno te ograniczające się do twarzy, jak i te ukazu­ jące większy fragment postaci noszą cechy indywiduali­ zujące (ustawienie, oświetlenie), choć Zagórski często wydaje się przywiązywać niemal tyle samo uwagi do twarzy modela, jak i jego fryzury, skaryfikacji czy in­ nych ozdób. Takie podejście może budzić różne pyta­ nia i interpretacje. Można tu dostrzec pewne cechy uprzedmiotowienia (tak czasem mocno krytykowane przez węszycieli ideologii i „uprzedmiotawiającego spojrzenia białego człowieka”, gorliwych, co nie znaczy że zawsze wnikliwych, czytelników Michela Foucaulta). W arto jednak również zaznaczyć, że owe „etnogra­ ficzne ciekawostki” (z punktu widzenia europejskiego) są jednocześnie często przedmiotem dystynkcji i dumy ich nosicieli. (W znacznie bardziej radykalnym wymia­ rze taką dbałość o formę, zjednanie twarzy i ciała w portrecie, możemy śledzić w fotografii współczesnej, np. u Roberta M applethorpe’a.) Nie znaczy to wcale, że fotografie Zagórskiego są wolne od ideologicznych zabiegów. Pomijając wątek, który postaram się rozwi­ nąć dalej, można się zastanawiać na przykład, czy dys­ kretna aureola, jaką światło rysuje na krawędziach mi­ sternych koków upiętych na głowach trzech kobiet, to zabieg świadomy, a jeśli tak, czy jest on etycznie neu­ tralny. Czy przedstawienie kobiet można wpisać w sym­ bolikę chrześcijańską (łatwo przecież również pionową drewnianą belkę odczytać jako fragment krzyża)? W racając do problematyki spojrzenia, to warto rów­ nież zauważyć, że Zagórski dokonuje szczególnego od­ wrócenia. Kiedy portret obejmuje większą część ciała, fotograf obniża punkt widzenia aparatu, czasem nawet, jak się wydaje, do poziomu brzucha, a zabieg taki uwzniośla i hieratyzuje nieco postaci, ale - co ważniejsze - dzięki niemu dokonuje się odwrócenie: to „oni” patrzą na nas z góry. Taka retoryka interpretacji nie oddala, oczywiście, problematyczności reprezentacji. Choć, jak zauważa Edward Said, problem z reprezentacją istniał od dawna, to jednak dopiero ostatnie czasy sprawiły, że stał się on „wysiłkiem tak pełnym komplikacji i tak proble­ matycznym jak asymptota, z konsekwencjami dla pew­ ności i możliwości rozstrzygnięcia tak najeżonymi trud­ nościami, jak to sobie tylko można wyobrazić” .5 Fotografie Zagórskiego można próbować ulokować na osi kultura - sztuka. Po stronie kultury znalazłaby się nauka, dokument; po stronie sztuki - wartości estetycz­ ne, takie np. jak forma czy oświetlenie. Zagórskiego można zasadnie podejrzewać o silne skłonności doku­ mentacyjne (a tym samym naukowe - świat był niegdyś prostszy; por. sam tytuł przedsięwzięcia), nie wydaje się jednak, żeby wyczerpywały one jego aspiracje. (Fotograf był dumny z faktu, że jego zdjęcia trafiły do naukowego opracowania Seligmana.) W śród wizerunków dominują portrety indywidualne, rzadziej pojawiają się portrety zbiorowe. Stosunkowo niewiele znajdujemy zdjęć tance­ rzy, postaci w maskach, w trakcie obrzędów, ludzi przy pracy (te ostatnie są wręcz sporadyczne: nieco zdjęć z targu, tragarzy, niewielka liczba fotografii ukazujących ludzi podczas innych zajęć). Niewiele jest także fotogra­ fii „chwytających” ruch. (To, że nie był to wybór związa­ ny z ograniczeniami technicznymi, wskazują zdjęcia rwandyjskich tancerzy, jak i słynnych skoczków.) Sto­ sunkowo mało jest również zdjęć przedstawiających śro­ dowisko, w szczególności to bliskie: domostwo i jego otoczenie. Więcej uwagi Zagórski, jak się zdaje, poświę­ cił krajobrazom (a w tym „romantycznym” zachodom słońca). Trochę zdjęć fauny (sfotografowanej w czasem dość nienaturalny sposób w zwierzyńcach), nieco osobli­ wości i „wynaturzeń” - przypadki tropikalnej choroby, elephantiasis, tak u ludzi, jak i zwierząt pojawiają się spo­ radycznie. Ale przez to można podejrzewać Zagórskiego o szczególną inklinację do pokazywania „naturalnego” człowieka, przy jednoczesnej dużej uwadze skierowanej na takie cechy kulturowe, jak fryzury czy skaryfikacje.6 Jego fotografie wpisują się też w szczególną sytuację, gdyż konserwują i zachowują pewien (domniemany) stan idealny, do którego zmiany „kultura białych” aktywnie się przyczyniła. Mam tu na myśli wysiłek wykluczenia ze zdjęć elementów „kultury białych”. W zbiorze fotografii, które Zagórski nazwał L ’Afrique qui disparaît, Afryka, która znika (tytuł ten w jeszcze mocniejszej postaci przez zastosowanie czasu przeszłego dokonanego - ma al­ 125 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA bum wydany staraniem Pierre’a Loosa - Lost Africa, Afryka utracona, 2001) nie znajdziemy prawie w ogóle elementów kultury białych. Z rzadka, na zdjęciach gru­ powych, pojawiają się postaci noszące elementy „stroju europejskiego”: koszula, marynarka, kapelusz czy parasol. Czasem w portrecie znajdujemy jakąś ozdobę o prowe­ niencji europejskiej: jedna z dziewcząt, wśród zawieszo­ nych na szyi licznych koralików i ozdób, ma medalik z M atką Boską; masajski wojownik - puszkę po mleku Nestlé w uchu. Niewiele ponadto. (Wyjątkiem są tu fo­ tografie z Rwandy, gdzie w strojach nieco częściej można odnaleźć elementy „synkretyczne”.) Kultura, która tak silnie oddziaływała i zmieniła losy Afryki, kolonializm (do roku 1908 Kongo było prywatnym, bezwzględnie eksplo­ atowanym, dominium króla belgijskiego) nie pozostawi­ ły niemal śladu na tych fotografiach. Czy można mnie­ mać, że Zagórski w ten szczególny sposób pragnął odpowiedzieć na słowa Conrada z Jądra ciemności: „Po­ dróżowaliśmy nocą pierwszych stuleci, tych stuleci, które odeszły niemal bez śladu: nie pozostawiając za sobą wspo­ mnień”?7 Postanowił zostawić „wspomnienie”, wspo­ mnienie wyidealizowane. Paradoks fotografii sprawia, że w swojej aczasowości staje się ona wiecznym teraz. Takie posunięcie Zagórskiego można chyba uznać za szczegól­ ny zabieg zmiany czasowości - kamera rejestruje nie to, co jest, lecz „to, co było”, i co jednocześnie być powinno.8 Szczególna aczasowość tych fotografii została osiąg­ nięta również za sprawą dekontekstualizacji. T en po­ wszechnie stosowany zabieg w przypadku portretów wią­ zał się z wyodrębnieniem z tła, przede wszystkim za sprawą rozmyślnego operowania głębią ostrości. Tło w portretach jest najczęściej neutralne. Jednak owa neutralność nigdy nie jest uzyskiwana za sprawą tła sztucznego. Zagórski dość rzadko fotografuje ludzi na jednorodnym, „naturalnym” tle, np. trzcinowych ścian domostw. Najczęściej owa neutralność uzyskiwana jest dzięki maksymalizacji głębi ostrości. Rozpływające się postaci na drugim planie często jeszcze bardziej koncen­ trują uwagę na pierwszym. Zabieg ten Zagórski stosuje z upodobaniem, można też sądzić, że jest on nośnikiem ważnego znaczenia. Fotograf widzi człowieka, jednostkę, a nie grupę, lud, „kulturę”, nawet wówczas, gdy fotogra­ fie opatruje informacją np. „Typ M ’Bouka”, co było standardowym podpisem w nieco wcześniejszym para­ dygmacie (wiedza jednostki, jej phisis miały wszak repre­ zentować daną kulturę lub etnos). To dzięki owej głębi ostrości fotograf szuka elementu znaczącego np. w skaryfikacji, szczególnym sposobie ozdoby, ale także nada­ wania kulturowego znaczenia jednostce.9 Głębia ostro­ ści jest zresztą tak daleko posunięta, że często tylko stosunkowo niewielki fragment bryły twarzy pozostaje w pełni ostry. Ten zabieg - jak sądzę - silnie wpisuje zdjęcia Zagórskiego w obszar „sztuki”. Fotografia etno­ graficzna zazwyczaj starała się dążyć do maksymalnie in­ formacyjnego charakteru zdjęcia i kontekstualizacji przedstawienia, opowiadała się tym samym najczęściej (trudno jeszcze mówić o jasnej kodyfikacji takich prze­ pisów w owym czasie) za jak największą głębią ostrości. Trop silnej opozycyjności między sztuką a nauką zaryso­ wał się dość wcześnie. (Wedle nieco już późniejszych opinii, oddanie się tej pierwszej wykluczało tę drugą.) Dekontekstualizacja fotografowanych postaci jesz­ cze bardziej wzmacnia problematyczność czasowości przedstawienia, wykluczając je z konkretnej czasoprze­ strzeni, umieszcza je w idealnym limbie aczasowości. W arto podkreślić, że takie zabiegi „antydatowania” wiązały się m.in. z mniemaniem, że znajdujemy się w paradoksalnej sytuacji, gdy „przedmiot” badań - lu­ dy, kultury - znikają na naszych oczach. Bronisław M a­ linowski - jeden ze zdecydowanych propagatorów tzw. „antropologii ratunkowej” - zaczyna swoje klasyczne dzieło słowami: „Etnologia znajduje się w smutnej i ab­ surdalnej, żeby nie powiedzieć tragicznej sytuacji, pole­ gającej na tym, że ilekroć zaczyna porządkować swój warsztat naukowy, wypracowywać własne narzędzia ba­ dawcze i chce już przystąpić do opracowania wyznaczo­ nych sobie zadań, przedmiot jej badań znika z pola ba­ dawczego, i to znika z niezwykłą szybkością. (...) kiedy ludzie przygotowani do podjęcia badań terenowych roz­ poczęli podróże do egzotycznych krajów i podjęli studia nad zwyczajami ich mieszkańców, ci wymierają niemal na naszych oczach”. (1922)10 Ów szczególny alochronizm - jak Johannes Fabian11 nazwał fenomen odmiennej czasowości badacza (cywili­ zacji zachodniej) i „przedmiotu” badań - dominował (także) w „spojrzeniu” etnograficznym. Zapewne najle­ piej znanym, romantyzującym projektem nostalgicznym w fotografii jest wizerunek Indian amerykańskich spo­ rządzony przez Edwarda Curtisa w zbiorze Vanishing Ra­ ce (Znikająca rasa - zdjęcia publikowane w dwudziestu tomach w latach 1907-30). Zagórski mógł, oczywiście, znać to niewolne od ideologicznych zabiegów zamierze­ nie. Sądzę jednak, że przedsięwzięcie Zagórskiego jest ciekawsze i mimo wszystko mniej uwikłane w ideologię. W Jądrze ciemności pośród różnych przewartościo­ wań odnajdujemy i takie, które, jak mniemam, można odnieść do narodzin szczególnej formy nostalgii. Podró­ żujący w górę rzeki do placówki Kurtza zostają zaatako­ wani przez krajowców. W trakcie potyczki ginie prze­ szyty włócznią Murzyn-sternik - ta śmierć doprowadza do ciekawej przemiany w myśleniu Marlowa, głównego bohatera. N a przestrzeni kilkunastu stron ów sternik, będący „najbardziej niezrównoważonym głupcem ” i „idiotą”, staje się osobą bliską i znaczącą. „Byliśmy swego rodzaju partnerami. Sterował dla mnie - musia­ łem się nim zajmować, martwiły mnie jego słabości, i w ten sposób narodził się subtelny związek, z którego zdałem sobie sprawę dopiero wtedy, gdy został tak na­ gle przerwany. A owa głębia spojrzenia, którą mnie ob­ darzył, gdy otrzymał swoją ranę, do dziś pozostaje w mej pamięci: niczym wymóg odległego pokrewieństwa po­ twierdzony w chwili ostateczności.”12 T en krótki cytat 126 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA streszcza pewien aspekt skomplikowanych relacji, które odnajdujemy w „humanitarnej” postawie kolonialnej: owe odległe pokrewieństwo i subtelny związek zakłada opiekę (czyli protekcję, ale i protekcjonalność), jest to również odmiana szczególnego partnerstwa. „Głębia spojrzenia” - o której mówi Conrad - poza wszystkim innym, co może jeszcze oznaczać, jak sadzę, znamionu­ je dostrzeżenie w owym nieszczęsnym sterniku drugiego człowieka, bliźniego. Jednak to dostrzeżenie człowie­ czeństwa odległego „czarnego brata” dokonuje się do­ piero na progu jego śmierci. T o śmierć pozwala na zmianę perspektywy widzenia, dopiero budzi pozytywne uczucie. Czy można odczytać ten opis metaforycznie i stwierdzić, że znaczy on mniej więcej tyle: dopiero zniszczenie rdzennych kultur pozwoliło cywilizacji za­ chodniej dostrzec ich wartość. Tym samym u Conrada śledzimy narodziny jednej z odmian szczególnego uczu­ cia zwanego nostalgią kolonialną. Etymologicznie no­ stalgia oznacza chorobę, cierpienie związane z tęsknotą za krajem, domem rodzinnym. W tym jednak przypad­ ku obiekt nostalgii wydaje się zawsze przybierać postać fantazmatyczną, idealnego obiektu utraconego. W taki projekt nostalgii wpisuje się również - jak mniemam przedsięwzięcie Zagórskiego.13 Malinowski w trakcie swych badań terenowych na W yspach Trobrianda (1914-18) zaczytywał się w C on­ radzie.14 Czy znał go dobrze również Kazimierz Zagór­ ski? Człowiek starannie wykształcony, choć w profilu inżynieryjno-wojskowym... Post Scriptum 2007 „Pocztówki (...) stają się fantazmatem biedaków: za kilka groszy ukazują całe zestawy marzeń i snów. Pocztówka jest wszędzie, obejm ując całą przestrzeń kolonialną, udostępniając się natychmiast turystom, żołnierzom, kolonizatorom. Będąc dla nich jednocze­ śnie poezją, jak i uchwyconą na wieki chwałą; jest ona także ich pseudowiedzą na tem at kolonii. Tworzy ste­ reotypy na podobieństwo owych wielkich morskich ptaków, które wytwarzają guano”. M alek Alloula W Państwowym Muzeum Etnograficznym w W ar­ szawie (już po wystawie fotografii Kazimierza Zagór­ skiego w Zachęcie, wrzesień-listopad 2005) odnalazł się ciekawy album. N ieco spłowiałe, postrzępione, grafitowoczarne karty z dwustronnie naklejonymi foto­ grafiami nie stanowią już, jak niegdyś, połączonej grzbietem całości (ostatnia karta ewidentnie dołączo­ na m a kolor spłowiałokremowy). Porządkująca ręka „archiwisty” nadała im arabskimi cyframi kolejność, która, jak sądzę, niekoniecznie oddaje tę pierwotną. zdarza się bowiem, że „tem aty” wracają przedzielone kartam i o nieco odmiennej tematyce. Zbiór liczy 28 kart, czyli 55 stronic z 390 zdjęciami (fotografie z kil­ ku kart zostały wycięte). Album trafił do zbiorów mu- zeum z informacją, że zarówno zdjęcia, jak i on sam, zostały wykonane przez Edwarda Piterka, polskiego lotnika, który w latach 1941-44 latał w Afryce. Miał też powstać w tych latach. Każda ze stronic zawiera kilka zdjęć, których krawędzie wycięte falistą, nieregu­ larną linią, tworzą „kształtne chmurki”. T o dodatko­ wo zawęża kontekst, w którym został uchwycony cen­ tralny „przedm iot” . K ształt zdjęć został tak wyprofilowany, by kompozycyjnie pasował do innych znajdujących się na tej samej stronie. Całość - jeśli za­ wierzyć porządkującej numeracji cyfrowej - rozwija się w dość logiczną kompozycję, ukazującą „zobrazowaną wiedzę o Czarnym Lądzie”: afrykańskie krajobrazy, rzeka Kongo, zwierzęta, portrety kobiet, portrety męż­ czyzn, fryzury, ozdoby, stroje, portrety grupowe, sposo­ by noszenia dzieci, skaryfikacje, palący różnorakie faj­ k i_ostatnia zaś ukazuje zniekształcone chorobą postaci ludzi i zwierząt lub ich kończyn. Część kart no­ si enigmatyczne klasyfikujące tytuły: A FRYKA , RZE­ KA K O N G O , K O N G O B E L G IQ U E , FRYZURY, O R K IE ST R Y M U R Z Y Ń SK IE, T A R G I, ŻYCIE C Z A R N Y C H ... Sporadycznie zdarza się, że informa­ cje dotyczą poszczególnych fotografii: N A L O T SZA ­ RAŃ CZY, DRZEW O G U M O W E _ jedna ze stron poza sentencją KRÓ LO W E P IĘ K N O ŚC I nosi napis O SZPEC A N IE K O B IE T , zamieszczony przy fotografii grupy niewiast z kłódkami wargowymi. Te zabiegi porządkowania zdjęć wedle tem atu no­ szą silne znamię klasyfikacji. Każą myśleć o albumie jako wyniku doświadczenia i wiedzy. Proces konstruk­ cji albumu jest przedsięwzięciem autorskim (jakkol­ wiek byłoby ono banalne), jest porządkowaniem i or­ ganizowaniem świata, tworzeniem pewnego kosmosu. Podobnie jest i w tym przypadku. Owa falista linia krawędzi indywidualizuje to, co powszechne - pocz­ tówkę. Karty tworzą zestawy poświęcone jednemu za­ gadnieniu, porządkując świat i własne jego postrzega­ nie. A lbum można uznać za szczególne imago mundi. Jest też konstrukcją retoryczną, której można przypisy­ wać kolejne znaczenia. Co znaczy fakt umieszczenia na centralnym miejscu pośród zwierząt fotografii sym­ patycznego szympansa w okularach ... Czy znaczące jest to, że wśród zdjęć ukazujących skaryfikację cen­ trum karty zajmuje kobiecy biust w dodatkowym „zbli­ żeniu” powstałym na skutek „zawężenia pola wiedze­ nia” dzięki przycięciu krawędzi. Być może album ten jest niepełny, niemniej cieka­ we jest, że wszystkie wykorzystane zdjęcia, jak się wy­ daje, były pierwotnie pocztówkami autorstwa Kazimie­ rza Zagórskiego. T a informacja najprawdopodobniej w albumie była nieobecna (a być może nawet bywała skrywana - tego nie można być pewnym - bowiem da­ ne, że to Piterek był autorem zdjęć, pochodzą od ostat­ niego właściciela albumu), co w zestawieniu z indywi­ dualizującymi kształtam i i narzuconą klasyfikacją dodatkowo podkreśla autorski charakter tego przedsię­ 127 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA wzięcia, nadając mu charakter „sprzedaży” własnego doświadczenia. Ale owa relatywność autorstwa zdjęcia-pocztówki dodatkowo poświadcza to, że widoków­ ki były traktowane jako pierwsze obrazy „wyzwolone”, obrazy na wolności (by skorzystać z tytułu książki Ry­ szarda Kluszczyńskiego, odnoszącej się do zgoła innych i późniejszych fenomenów), przeznaczone do swobod­ nego krążenia, ale i zawłaszczania właśnie. Susan Sontag przywołuje obraz żołnierzy z Karabinierów Godarda, którzy wracając do domu, przywożą w walizkach stosy „łupów” w postaci pocztów ek... Pod tym względem al­ bum jest już obrazem wiedzy (i doświadczenia) nie tyl­ ko zdobytej, lecz także mocniej skategoryzowanej i u trw a lo n e j. I jeśli, jak pisze M alek Alloula, w kon­ tynuacji wątku nadmienionego w motcie, pocztówka, nieodłącznie wiąże się z podróżą i metafizyką wykorze­ nienia, to album daje raczej namiastkę wiedzy ugrun­ towanej i zakorzenionej we własnym doświadczeniu. Choć bywa to oczywiście przeświadczenie z łu d n e . Przypisy 1 2 3 4 * Pierwsza część niniejszego tekstu była drukowana w kata­ logu wystawy Nostalgia urzeczywistniona. Afryka w fotogra­ fiach Kazimierza Zagórskiego. Zachęta, Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa 2005. 5 Allan Sekula stwierdza, że pod koniec XIX wieku poja­ wiły się oznaki kryzysu „optycznego empiryzmu”, a wnio­ ski owe wyciąga na podstawie tego, w jaki sposób policja podchodziła do materiału wizualnego. Warto pamiętać, że fizjonomii kryminalisty („zwizualizualizowanych” cech kryminogennych) poszukiwano m.in. nakładając na siebie portrety wielu złoczyńców (czasem jednej kate­ gorii). Sekula wyczerpująco opisuje ów fenomen w The Body and the Archive, „October” nr 39, 1986. Zob. też: różne teksty w zbiorze Anthropology and Photography 1860-1920 wydanym pod redakcją E. Edwards, Yale University Press with association with The Royal Anth­ ropological Institute 1992 J. Conrad, Jądro ciemności, przeł. J. Polak, SAW W 1994, s. 73-77 N. Mirzoeff, Transculture. From Kongo to the Congo, w: tegoż, Introduction to Visual Culture, Routledge 1999; zob. też In and Out of Focus. Images from Central Africa, 1885-1960, (red.) Christraud M. Geary, National M u­ seum of African Arts, Smithsonian Institution 2002 K. Pluskota Atelier PH OTO Cinématographique —C. Zagourski, w: In and Out of Focus, op. cit. oraz tenże: Kazi­ mierz Zagórski —życie i praca w: Nostalgia urzeczywistnio­ na, op. cit. E. Said, Representing the Colonial: Anthropology’s Interlo­ cutors, „Critical Inquiry” 15, Winter 1989, s. 206 Strona z albumu Edwarda Piterka. Własność Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 128 �Sławomir Sikora • NOSTALGIA URZECZYWISTNIONA 6 7 8 9 10 11 12 13 W wersji zebranej zdjęcia Zagórskiego funkcjonują (po­ za kolekcją Pierre'a Loosa upublicznioną w albumie Lost Africa. From the Collection of Pierre Loos, Skira 2001) najprawdopodobniej w przynajmniej dwudziestu albu­ mach (według K. Pluskoty; informację tę posiadam od Karoliny Lewandowskiej) rozsianych po świecie. Były one przygotowane (wręczane i sprzedawane) przez same­ go Zagórskiego - jak się wydaje różnie akcentują one po­ szczególne typy fotografii. Fotografię portretową uwypu­ kla album wydany staraniem Loosa. J. Conrad, op. cit., s. 78 Świadom jestem oczywiście znanej koncepcji Rolanda Barthesa wyłożonej w Świetle obrazu i związanej ze spe­ cyfiką czasowości fotografii. Użyte tu sformułowanie „to, co było” nie ma nic wspólnego z ową koncepcją. Skaryfikacja, podobnie jak tatuaż, była często nośnikiem symbolicznego znaczenia, mówi też o randze osoby. Uzy­ skuje się ją dzięki specjalnemu nacinaniu skóry i dalszym zabiegom formowania powstałej w ten sposób blizny. B. Malinowski, Argonauci Zachodniego Pacyfiku, przeł. B. Olszewska-Dyoniziak iS . Szynkiewicz, PWN 1981, s. 25 Zob. J. Fabian, Time and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press 1983 J. Conrad, op. cit., s. 111; wyróżnienie S. S. Problem nostalgii kolonialnej zyskał dotychczas całkiem obszerną literaturę. Por. klasyczny już tekst Renato Ro­ saldo Imperialist Nostalgia („Representations” nr 26, Spring 1989). Rosaldo przybiera ton oskarżycielski i na­ zywa tę odmianę nostalgii mocniej, nostalgią imperialną, podkreślając ambiwalencję uczucia miłości po tym, jak pierwotnie ów „obiekt miłości” został zniszczony przez „kochający” podmiot. Tym samym Rosaldo bardziej zde­ cydowanie niż Conrad definiuje powstałą sytuację. War­ to jednak podkreślić, że sam termin nostalgia kolonialna nabiera dziś zdecydowanie szerszego znaczenia i zaczyna dotyczyć nie tylko kolonizatorów - zdaje się obejmować także rdzennych mieszkańców skolonizowanych obsza­ rów. Być może można tu widzieć pewną analogię do za­ kresu i ambiwalencji „nostalgii za komunizmem” w kra­ jach postkomunistycznych (nostalgię za PRL-em odczuwa przecież nie tylko niegdysiejsza „władza”). Za­ pewne ta szczególna forma emocjonalnego związku z przeszłością pozostaje w zgodzie z rosnącym zaintereso­ waniem pamięcią dziś (w opozycji do historii), o której mówi Pierre Nora. Por. W. C. Bissell, Engaging Colonial Nostalgia, „Cultural Anthropology” Vol. 20, nr 2, 2005; Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, F. Modrze­ jewski i M. Sznajderman, wydawnictwo Czarne 2002, a także J. Żakowski, Epoka upamiętniania. Rozmowa z Pierrem Nora, (w:) J. Żakowski, Rewanż pamięci, Sic!, Warszawa 2002. 14 Warto tu przywołać znakomite zestawienie Conrada z Malinowskim napisane przez Jamesa Clifforda, O etno­ graficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, w: tegoż, Kło­ poty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, KR 2000 Strona z albumu Edwarda Piterka. Własność Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ce5848860a99519900a5d8e32d042dc.pdf 030817557e79c3c22e3337a59743429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3099 Title A name given to the resource Notaki o Nikiforze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.227-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Januszkiewiczowa, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N O T A T K I О N I К I F O R Z Е Aleksander Jackowski O p o w i a d a , рггегулуа z n i e c h ę c o n y , macha r ę k ą . Podsuwa m i swoje o b r a z k i , na o s t a t n i m nie o b e s c h ł a jeszcze ś l i n a ( m a l u j ą c ślinił p ę d z e l e k ) . Pokazuje w y r y s o w a n ą c e n ę — 500 zł. Co t y ! m ó w i ę . Przed c h w i l ą prosiłeś 50 zł. U ś m i e c h a się na znak zgody. Dobrze, dobrze — n i o c h b ę d z i e 50. W k o ń c u bierze 20 zł. T o i t a k лyiQcej niż d o s t a ł o d i n n y c h . * K o l o siebio stawia sztorcem s k r z y n k ę , ЛУ k t ó r e j niósł farby i kar­ t o n y . Opiora о w i e k o „ l i s t ż e b r a c z y " , (por. s. 224) a obok opra­ w i o n y w r a m k ę list Tadeusza Przypkowskiego opatrzony odcis­ k i e m o k r ą g ł e j , ogromnej pieczęci. W liście P r z y p k o w s k i zawia­ damia, ż e zgodnie z o b i e t n i c ą przesyła zrobione przed paru m i e s i ą c a m i zdjęcia. D l a N i k i f o r a w a ż n a jest jednak nie t r e ś ć ale p i e c z ę ć . Sam r ó w n i e ż m a o k r ą g ł ą p i e c z ę ć , k t ó r ą p r z y s t a w i a na o d w r o t n e j stronie gotowego obrazka. D l a N i k i f o r a o k r ą g ł a p i e c z ę ć , k r a w a t , a nawet kapelusz (no­ szony t a k ż e latem) m a j ą znaczenie symboliczne. M a j ą ś w i a d c z y ć o jogo pozycji, o t y m , że jest malarzem, że jego o b r a z k i s ą po­ w a ż n e , j a k a k t a w magistracie. * Pierwsza m o j a w i z y t a u N i k i f o r a , 1953 i ' . Malarz pokazuje a l b u m ze z d j ę c i a m i r o d z i n n y m i Wiosną 1953 r. o t r z y m a ł e m list z K r y n i c y o d koleżanki, Jest p ó ź n o . N i k i f o r s k ł a d a swój warsztat, f a r b y , p ę d z e l e k , o b r a z k i , wszystko starannie umieszcza w drewnianej skrzynce-walizeczce. Bierze do r ę k i l a s k ę . Odchodzi. N a tle pustej ulicy widnieje jego samotna s y l w e t k a . P r z y p o m i n a j ą m i się ostatnie sceny z f i l m u Chaplina. On t e ż t a k o d c h o d z i ł w d a l , samotny, i n n y od wszyst­ kich. k t ó r a z n a ł a mojo zainteresowania. Musisz p r z y j e c h a ć i z o b a c z y ć * N i k i f o r a ! p i s a ł a . Jej u w a g i o m a l a r z u b y ł y t a k ciekawe, że nio w a h a ł e m się i w k r ó t c e b y ł e m w K r y n i c y . N i k i f o r w y w a r ł na mnie d u ż e w r a ż e n i e , więc w i d y w a ł e m go bardzo c z ę s t o . Czasom p r z y - T o j u ż trzeci d z i e ń . W r a c a m y razem, w c z e ś n i e j . R o z u m i e m j u ż c h o d z i l i ś m y do niego razem, w ó w c z a s albo j a , albo ona n o t o w a l i ś ­ prawie wszystko z tego co m ó w i . Nagle przed d o m e m r o b i się m y swoje obserwacje i refleksjo. W p a ź d z i e r n i k u N i k i f o r przyje­ nieufny. J a d w i g a wskazuje na m n i e — t o p a n redaktor. Napisze c h a ł do Warszawy' i przez d w a tygodnie m i e s z k a ł u m n i e . Z a p i ­ k i e d y ś o Tobie. N i k i f o r rozpromienia się. T a k , t a k , bardzo chce s y w a ł e m j a k się zachowuje, j a k reaguje n a ulice i k o ś c i o ł y , na żeby o n i m pisać „napiszesz, mówi m i , to będą k u p o w a ć " . Tłu­ reprodukcjo o b r a z ó w i r z e ź b . P ó ź n i e j s p o t k a ł e m się z n i m jeszcze maczy, żo teraz g d y j u ż o n i m pisali, m o ż e więcej ż ą d a ć za o b r a z k i . k i l k a razy. C h c i a ł e m go z r o z u m i e ć (o ile wogólo m o ż n a n a p r a w d ę Coś m r u c z y , liczy, liczy. Wpuszcza nas do swego p o k o j u . N i e d u ż y , z r o z n m i e ć drugiego c z ł o w i e k a ) , z w ł a s z c z a , że o t r z y m a ł e m z W y ­ pod oknem s t ó ł , k r z e s ł o , po prawej stronie ł ó ż k o , po lewej w i e l k a d a w n i c t w a „ S z t u k a " ' p r o p o z y c j ę napisania o n i m k s i ą ż k i . Z a c z ą ­ skrzynia. T a m t r z y m a swe „ s k a r b y " , o b r a z k i , fotografie, stare ł e m j ą nawet, a w y d a w n i c t w o w y d r u k o w a ł o barwne reprodukcje pisma z s e c e s y j n ą a r c h i t e k t u r ą , b i a ł y b r i s t o l . S k r z y n i a jest zdo­ kilkunastu biona na w z ó r l u d o w y , na taborecie leżą w y k o n a n e z drewna o b r a z k ó w — gdy niespodzianie okazało się, żo „ S z t u k ę " l i k w i d u j ą a w to miejsce p o w s t a j ą „ A r k a d y " — oczy­ kasety, walizeczka, t e ż zdobione. W dekoracji d o m i n u j ą b a r w y wiście z i n n y m planem w y d a w n i c z y m . N i k t j u ż nie w i e d z i a ł , co niebieska, b i a ł a , czerwona się, s t a ł o z w y p o ż y c z o n y m i o b r a z k a m i . P r z e p a d ł y . T r u d n o . Zo­ sztuce Ł e m k ó w . W k ą c i e stoi piec, w y p r a w i o n y wapnem. A l e i ciemnozielona — j a k w ludowej do N i k i f o r wie, że d o b r y piec z b u d o w a n y jest z k a f l i , w i ę c i na s w o i m p o r t r e t u N i k i f o r a , w a r t o w i ę c chyba u t r w a l i ć jo ЛУ d r u k u , z w ł a s z ­ pracowicie Ayymałował j a k b y kafle, z d o b i ą c je k ó ł e c z k a m i i i k s a m i . s t a ł y j e d n a k n o t a t k i . W i e ł e z nich wnosi nowe elementy cza, że N i k i f o r wciąż czeka na s o l i d n ą , p r a w d z i w i e p o k a z u j ą c ą T r u d n o m i j e d n a l i s t w i e r d z i ć , czy u c z y n i ł t o z potrzeby estetycz­ go m o n o g r a f i ę , nej, czy — j a k s ą d z i J a d w i g a — dlatego, że wie, iż t a k p o w i n n a w y g l ą d a ć skrzynia czy piec. A l e najsilnioj rzuca się w oczy szlak o b r a z k ó w na ś c i a n a c h . W i s z ą j a k i k o n y . Jedno „ m i a s t o " N i k i f o r a , reprodukcja Claude Krynica, murek przy D o m u Zdrojowym. Nikifor, jak każdego L o r r a i n e ' a i c a ł a seria p o r t r e t ó w m o ż n y c h tego ś w i a t a . Po k i l k a d n i a siedzi p r z y n i m i maluje. To m o j a pierwsza z n i m r o z m o w a . wizerunków Coś b e ł k o c z e , gestykuluje, t r u d n o m i z r o z u m i e ć o co m u chodzi. M o ś c i c k i e g o , L e n i n a , Rokossowskiego. Jest i M o ł o t o w . Rydza-Śmigłego, Piłsudskiego, Bieruta, Stalina, Dziwię 227 i �się. N i k i f o r nio rozumie mojego zdziwienia, b y ć m o ż e dla niego t ó w do słówek, z a p e ł n i o n e po obu stronach r y s u n k a m i d o m ó w . wielcy przywódcy Przypominają to jak święci. Jeden nie l i k w i d u j e przecież drugiego. P o r t r e t y wiszą r ó w n o , r z ę d e m , oprawione w papierowe ramki, m i się m i a s t a na Ziemiach Zachodnich. C z y ż b y t a m b y ł w czasie swojej przymusowej t u ł a c z k i 'i w y c i ę t e z i l u s t r o w a n y c h pism polskich i rosyjskich (s. * 220). * N o t u j e , obserwuje, ale zawsze komponuje t o co w i d z i , zmienia, K i e d y ś g d y N i k i f o r b y l u innie w Warszawie z a p y t a ł e m go raz jeszczo o te p o r t r e t y . P r z e c i e ż P i ł s u d s k i w a l c z y ł ze Stalinem T — a r g u m e n t o w a ł e m . W zruszył r a m i o n a m i , a gdy wieczorom w r ó ­ udoskonala. M a widzenie całościowe, k o m p o n u j e „ s w o j o " miasta, p ł a c o , r e d u t y , ciągi ulic. Z m i e n i a charakter dachów, domów, t w o r z y z e s p o ł y jednorodne w s t y l u . c i ł e m do d o m u , na stole leżał m a ł y obrazek. N a tle p e j z a ż u p r z y * s t o l i k u stali obaj wodzowie, w p a r a d n y c h m u n d u r a c h , z kielisz­ k a m i w ó d k i w dłoniach. Na stoliku stalą karafka. N a t a m t y m świeeio ziemskie k ł ó t n i e się nie liczą - - tłuma.czyl N i k i f o r . U w z n i o ś l a . Monumentalizuje. U w z n i o ś l o n i e jest z w i ą z a n o z liierat y c z n o ś c i ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla bizantyjskiego malarstwa, * dla i k o n . A l o to nie zabieg s t y l i s t y c z n y , N i k i f o r jest ze ś w i a t a i k o n , h i e r a t y c z n y c h g e s t ó w . W t y m k r ę g u idei i sztuki u f o r m o w a ł K i e d y b y ł e m po raz d r u g i u niego w 1955 i', wielu p o r t r e t ó w j u ż nie b y ł o , z m i e n i ł d e k o r a c j ę . P o j a w i ł y się w y c i ę t e z p i s m się, żyje i t w o r z y . A n a c h r o n i c z n y , p o w a ż n y , jakby przerzucony w nic swój czas w dwudziesty wiek. nowe o b r a z y : j a k i ś p e j z a ż , V i l l a d'Este p o d R z y m e m , reprodukcja starego sztychu, no i oczywiścio m o ż n i tego ś w i a t a , „ p a ń s t w o w i ś w i ę c i ' ' (jak m a w i a ł jeden z l u d o w y c h rzeźbiarz.}). Banach p i s a ł , j a k N i k i f o r m a l o w a ł jogo ulicę i d o i n w K r a k o w i e , * podwyższając gabaryt domów, d o d a j ą c drzewka na c h o d n i k u . To samo robi u m n i e . U w a ż a widocznie, że dwa p i ę t r a to za skroniO g l ą d a m y z N i k i f o r e m fotografie ze s k r z y n i . Pokazuje z czu­ łością — to m a t k a ! Fotografie starannie przechowuje, miejsca zniszczone retuszuje o ł ó w k i e m , staro o d b i t k i nakleja na czyste nio, stoi — patrz}- na d o m , marszczy b r w i — rysuje, z n ó w p a t r z y , rysuje — no i z tego patrzenia dodaje drzew n a u l i c y , dom pod­ wyższa o p i ę t r o , monumentalizuje. tekturki. * * Gdy go c h c ę s f o t o g r a f o w a ć staje, prostuje się. N i e rozumie dla­ Poprzednio sfotografowałem kilkanaścio rysunków konkret­ n y c h o s ó b . N i k i f o r o p o w i a d a ł w ó w c z a s k t ó r y rysunek kogo przed­ czego wszyscy, k t ó r z y r o b i ą zdjęcia c z e k a j ą , a ż zacznie m ó w i ć czy p r a c o w a ć . stawia,. Teraz m a m to jego opisy na odwrocie zdjęć. W y j m u j ę ze N a z d j ę c i a c h z ł a t m ł o d z i e ń c z y c h (ss. 219, 230) siedzi l u b s k r z y n i o r y g i n a ł y . N i k i f o r ! p r o s z ę , powiedz k t o to jest. N i o m u s i stoi upozowany. Tale t e ż przedstawia c z ę s t o siebie na obrazkach. się z a s t a n a w i a ć , w i e : M i k o ł a j ! on drzewa Zgadza się. P o k a z u j ę sprzedaje w losie. inne p o r t r e t y , rozpoznaje natychmiast. * K a ż d y portretowany ma swój charakterystyczny atrybut. K o ­ ; m e n d a n t m i l i c j i zawsze ma... p i ó r o za uchem, w ójt jest w ka­ peluszu, listonosz m a t o r b ę i c h a r a k t e r y s t y c z n ą c z a p k ę . P o k a z u j ę o b r a z k i z W a r s z a w y — p o r t r e t y J a d w i g i i m ó j . P a t r z y na m n i e z w y r z u t e m , j a k b y m ó w i ą c — co t y , u w a ż a s z m n i e za g ł u p i e g o ? P o d o b i e ń s t w o jest dla niego oczywiste, cłioć o c z y w i ś c i e zasadza się na elementach szczególnych, t a k i c h j a k uczesanie, ubiór, o k u l a r y , k s z t a ł t t w a r z y , zarost, nos długi czy k r ó t k i . Ekspresja gestu. Na obrazkach: ręka o t w a r t a d ł o ń — pozdrowienie. R ę k a wyciągnięta wyciągnięta do góry, ukośnie ku d o ł o w i , wyprostowana., palec wskazuje k o g o ś , kogo p o t ę p i a w y r o k , wskazanie w i n o w a j c y . Obie r ę c e uniesione w goście Wcrn y h o r y — ogzorcyzm. Jedna r ę k a , u g i ę t a w ł o k c i u , z palcem w s k a z u j ą c y m uniesionym k u g ó r z e — znak m y ś l e n i a o sprawach w a ż n y c h , z tamtego świata. * Pamięć szczegół. ma doskonalą, konkretną, chwytającą znaczący Jestem chory, łożę w ł ó ż k u . Rozwalono bot}-, b a ł a g a n . postanawia * namalować mój portret. Siada, Nikifor przypatruje się u w a ż n i e , rysuje (nigdy nic u ż y w a g u m k i ) , potom j u ż nic p a t r z ą c na m n i e — maluje. Okleja swo dzieło r a m k ą z kolorowego papieru. Podajo m i gotowy p o r t r e t . S t o j ę na n i m z r ę k o m a p r z y c i ś n i ę t y m i Patrz, ja.k on bez p r z e r w y obserwuje d o m y , ulice! m ó w i J a d ­ do spodni, w c z a r n y m u b r a n i u , z c z e r w o n y m k r a w a t e m , na tło w i g a . I d z i e m y z N i k i f o r e m po Warszawie. Marszczy b r w i , ciągle pieea (rzeczywiście b y l w p o k o j u ) , b i u r k a i p ó ł o k z k s i ą ż k a m i . czujny, n a p i ę t y . G d y siadamy w k a w i a r n i rysuje. N o t u j e to co Podobnie zmienia rzeczywistość o b s e r w o w a n ą w taką. j a k a winna zwróciło jego u w a g ę . N i e obchodzi go życio miasta, r u c h , prze­ b y ć — m a l u j ą c p o r t r e t y mojej ż o n y czy J a d w i g i . w a l a j ą c y się po ulicach t ł u m l u d z i , sklepy — w a ż n a jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . N a t y c h m i a s t dostrzega na M o k o t o w s k i e j kariatyd}-, staje, notuje, p a t r z y na dachy, k o m i n y , wieże k o ś c i o ł ó w . umie r y s o w a ć , ale w m i e ś c i e go nie o b c h o d z ą . W a ż n a K r a w a t jost o z n a k ą g o d n o ś c i . M o ż e b y ć w y m i ę t y , najgorszy, ale jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . Jego miasta s ą pusto, w y l u d n i o n e , po­ Ludzi musi b y ć , gdy N i k i f o r maluje siebie, gdy pozuje do f o t o g r a f i i . g r ą ż o n e w bezruchu. Zawsze malarze na. jego obrazach m a j ą krawaty (luli fontazie). * * W s k r z y n i z n a j d u j ę brudne, w y t ł u s z c z o n e od t r z y m a n i a w kie­ P r o s z ę go, narysuj P a ł a c K u l t u r y . Droczy się, nie chce. Jedziemy, szeni i p r z e g l ą d a n i a n o t a t n i k i N i k i f o r a . P r z y c i ę t e k a r t k i z zeszy­ p a t r z y , zadziera g ł o w ę . K r z y w i s i ę . Wracam}-. Maluje K r a k o w s k i o 228 �г �Nikifor-malarz, z p ę d z l e m w d ł o n i . N a d n i m obraz z 1913 r. ( d a t o w a n y ) , obecnie w zbiorach n o w o s ą d e c k i e g o Muzeum Okręgowego Przedmieście z kościołem św. K r z y ż a . Po d w ó c h tygodniach, „ z d o ł u " , z t z w . ż a b i e j p e r s p e k t y w y , c z y n i to sprawnie, bez w y ­ k i e d y w y j e ż d ż a , zostawia m i p o d s e r w e t ą rysunek — P a ł a c K u l ­ siłku. M a r o z w i n i ę t ą w y o b r a ź n i ę p r z e s t r z e n n ą i w p r a w ę n a b y t ą t u r y ! A l e j a k zawsze u N i k i f o r a , nie t a k i j a k i jest, locz t a k i j a k i przez l a t a nieustannego malow ania. r p o w i n i e n b y ć , zdaniom malarza. P o k a z u j ę z n a j o m y m architek­ t o m , no t a k ! cieszą się, on m a fantastyczne poczucio skali. P a ł a c Nikiforowy wyłania się s p o ś r ó d inny'ch budowli, wspaniały, strzelisty. Podnosi boczne s k r z y d ł a P a ł a c u , przez co budowla, Szczególnie l u b i k o ś c i o ł y . M y ś l ę , że m ó g ł b y je n a r y s o w a ć w do­ staje się bardziej zwarta, m o n u m e n t a l n a j a k cerkiew. wolnej perspektywie W s z y s t k o zmienia. T w o r z y w ł a s n e w a r i a n t y tego, co w i d z i . ich namalować z zamkniętymi tysiące. oczyma. P r z e c i e ż Cerkwie! najbardziej kocha musiał cerkwie. U m i e z r o b i ć d o k ł a d n y rysunek, w r ę c z z a d z i w i a j ą c y ja,k na czło­ AVyjmuje ze s k r z y n i i l u s t r a c j ę z c e r k w i a m i na Placu Czerwonym wieka, k t ó r y w Moskwie. Prosi, aby m u p r z y s y ł a ć obrazki z r ó ż n y m i cerk­ cerkwi sam musiał dochodzić do s p r a w n o ś c i . łemkowskich, publikowane kiedyś Ludowej" Rysunki w „Polskiej Sztuce wiami. m a j ą p r a w i d ł o w e proporcje. N i k i f o r b o z b ł ę d n i e roz­ w i ą z u j e t r u d n e zadania w y m a g a j ą c e opanowania r y s u n k u per­ prośbę P o k a z u j ę m u czeski a l b u m „ P r a h a " . Wielo r a z y go o g l ą d a , za­ rysuje „ z n a t u r y " , szybko, doskonale. U m i e . A l e g d y maluje spektywicznego, wyczucia p r o p o r c j i (s. 231). N a m o j ą c h w y c a j ą go barokowe k o ś c i o ł y , r z e ź b y na m o ś c i e ś w . Stefana, przetwarza w i d z i a n ą s y t u a c j ę . W y s t a r c z y s p o j r z e ć na to j a k u j ą ł k o m e n t u j e zdjęcia z c z a s ó w w o j n y i ulice p e ł n e l u d z i . T o r o b o t n i ­ K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e widziane od s t r o n y K o l u m n y Z y g m u n ­ c y ! pokazuje, nie c h c ą w o j n y . N i k t nie chce w o j n y . Zniszczenie... ta (s. 232). Często p o s ł u g u j e się r e p r o d u k c j ą , g a z e t o w ą i l u s t r a c j ą . zaczyna W i d z i a ł e m u niego m . i n . f o t o g r a f i ę P a ł a c u K u l t u r y , t u n e l u na bardzo trasie W - Z . J a k zawsze t r a k t u j e ilustracjo j a k o ź r ó d ł o p o d n i e t y c h ę t n i e opowiada o c z y m ś , co m u się z n i ą k o j a r z y . T r o c h ę j a k a nie w z ó r do skopiowania czy n a ś l a d o w a n i a . T o co w y b i e r a i j a k Szwejk. A l e k t o s ł u c h a N i k i f o r a ? D o kogo m ó g ł b y m ó w i ć , k o m u zmienia w i ą ż e się z jego upodobaniami. Ź r ó d ł a inspiracji o p o w i a d a ć , c z u j ą c , żo ten k t o ś go s ł u c h a i rozumie? b y ć r ó ż n e , ale rezultat jest jeden — p o w s t a j ą mogą zawile o p o w i a d a ć o j a k i c h ś ludziach, o wodzie. N i o go r o z u m i e m . P r z e s t a j ę notować. Oglądając ilustrację Nikifory. L i c z y , k i e d y t y l k o m o ż e . N i e d u ż o z togo w y n i k a , A l e liczy j a k dziecko, k t ó r o t w o r z y sobie „ d o r o s ł e sytuacjo". Czy zna w a r t o ś ć N i e sprawia m u ż a d n y c h t r u d n o ś c i w y o b r a ż e n i e sobie tego sa­ pieniądza? mego t e m a t u widzianego od d o ł u , face en face, z g ó r y . P o d z i w i a m m y ś l o ó , j a k m y , p r z e l i c z n i k a m i p i e n i ę d z y na rzeczy ? L i c z y swój N a pewno w i e , żo s ą m u potrzebne. A l o czy umio domy, u t a r g ż e b r a k a i malarza. P o t o m niesie te p i e n i ą d z e do znajomego ulice. K i e d y go p r o s z ę , a b y t o samo n a r y s o w a ł „ z g ó r y " czy sklepikarza i w k ł a d a do szuflady w stolo. T o jego szuflada. Za- łatwość i pewność, z j a k ą 230 szkicuje widziane k o ś c i o ł y , �m y k a j ą na z w y k ł y k l u c z y k , ale jest p e w n y , że t a m jego p i e n i ą ­ Planuje d o k ł a d n i e , ile m a n a m a l o w a ć k a ż d e g o d n i a , wyznacza dze są bezpieczne. N a w e t się nie d z i w i , ż e w c i ą ż w szufladzie sobie h a r m o n o g r a m , co m a k i e d y r o b i ć . P o t e m wieczorem s k r u ­ jest wiele miejsca,, m i m o iż t y l e do niej w k ł a d a . A l e w i e o w y ­ p u l a t n i e liczy to, co z r o b i ł . mianie p i e n i ę d z y , m a r t w i się t y m . Obserwuję go jak pracuje. Mieszkamy dwa tygodnie razem, Oszukiwano go w ż y c i u c z ę s t o . Zabierano p i e n i ą d z e , w y ł u d z a n o w j e d n y m p o k o j u . W s t a w a ł o świcie. K i e d y r o b i ł o się jasno na­ o b r a z k i , w r ę c z kradziono. K t ó r y ś z m a l a r z y k r y n i c k i c h , ukradł k ł a d a ł spodnie, m a r y n a r k ę , k r a w a t i z a b i e r a ł się do m a l o w a n i a . m u m o d l i t e w n i k , jeden z d w ó c h jakie sobio w y r y s o w a ł . D o w i e ­ N i e r o b i ł ż a d n y c h przerw. G d y ś c i e m n i a ł o się, j u ż p r z y lampie d z i a ł e m się o t y m z a b i e r a ł się do rysowania p o d k ł a d ó w p o d nowe o b r a z k i , k t ó r e od innego p l a s t y k a , krakowskiego, który z kolei p r z y w ł a s z c z y ł sobie d r u g i m o d l i t e w n i k . (Szczęśliwie u d a ł o chciał m a l o w a ć . Mógł nie o d r y w a j ą c się od r o b o t y się go k u p i ć — n i e m a l c a ł y — do z b i o r ó w muzealny cli). i 10 o b r a z k ó w . Ł z a w i ł y m u oczy, ale nie k ł a d ł się, p ó k i j a praco­ narysować w a ł e m . W y k a ń c z a ł w t e d y o b r a z k i , o k l e j a ł je paskami r a m e k , znakomicie zamykającymi kolorystyczną kompozycję i przy­ k l e j a ł uchwyty' (z n i t k i ) do wieszania. Planuje s w o j ą p r a c ę na k i l k a d n i n a p r z ó d , a nawet na dłuższe okresy. M ó w i , że chce w y j e c h a ć , j e ź d z i e . O c z y w i ś c i e bez biletu, ż e b r z ą c p r z y okazji po p r z e d z i a ł a c h . Ale n a j p i e r w m u s i s k o ń c z y ć z a c z ę t o serie o b r a z k ó w . Pokazuje r y s u n k i , liezę — 168 „miast" Kolejność czynności przy malowaniu: z w i e ń c z o n y c h k o ś c i o ł e m , k a ż d y rysunek i n n y , na k a ż d y m b i s k u p — t n i e k a r t o n na p o ż ą d a n e z p a s t o r a ł e m , raz za, d o m a m i , k i e d y indziej na k r ę t e j -— rysuje, drodze, formaty, u g ó r y , w ś r o d k u , u d o ł u tej drogi — wreszcie b i s k u p stoi sam, — p o k r y w a rysunek kolorem, na tle nieba. T a k i f i l m . M ó w i , żo musi te r y s u n k i — maluje, w y k a ń c z a obraz. Dodaje kreski, cieniuje kolor, zamalować. P o t e m pojedzie. W y b i e r a się na w ę d r ó w k ę po okolicach K r y n i c y . B ę d z i e je m a l o w a ć . M ó w i o t y m z z a c ł i w y t e m i r a d o ś c i ą . p r o w a d z a go do do­ „blasku", — — przygotowuje i dokleja stosowne r a m k i , — r o b i napisy u d o ł u obrazka (czasem k o r e s p o n d u j ą c e z te­ m a t e m , czasem dowolne, odrysowane z p l a k a t ó w czy z n a k ó w drogowych), Zaproszony do K r a k o w a odsuwa, w y j a z d , p o n i e w a ż na n a j b l i ż s z y czas m a w y z n a c z o n ą p e w n ą ilość obra,zków do wykończenia. Obrazek n a m a l o w a n y po powrocie ze spaceru po — dokleja p ę t e l k ę do zawieszania. S t a w i a na odwrocie o k r ą g ł ą pieczęć „Nikifor-Matejko", S t a r ó w c e i Mariensztacie w Warszawie. Reminiscencjo trasy W - Z , mm m m tunelu U 231 �Swobodna transpozycja widzianego p e j z a ż u . N i k i f o r m a l o w a ł , s i e d z ą c n a s t o p n i a c ł i K o l u m n y Z y g m u n t a . Ł ą c z y ł t o co w i d z i a ł z t y m co w i e d z i a ł , S t ą d P a ł a c K u l t u r y , gmachy i p o m n i k , k t ó r e „ p o w i n n y " b y ć na obrazku p r z e d s t a w i a j ą c y m Warszawę B y ł y to projekcjo jego m a r z e ń , swoista komponsacja. W k i l k u obrazkach p o k a z y w a ł s ą d (s. 234) i k a r ę j a k a s p o t k a ł a sprzedaw­ Gosposia m i a ł a m u w c i ą g u dnia d a ć obiad. G d y w r a c a ł e m pod c z y n i ę , k t ó r a o s z u k i w a ł a go na wadze. Co c i z r o b i ł a ? z a p y t a ł e m . w i e c z ó r zawsze się s k a r ż y ł na n i ą , żo zupa i m i ę s o b y ł y zimne. D o - O s z u k i w a ł a na k i e ł b a s i e ! W i ę c , aby wszystko b y ł o jasne, we w n ę ­ s t a w a ł a w y p i o k ó w , Izy p o j a w i a ł y się w j e j oczach. t r z u s ą d u a t a k ż e ś w i ą t y n i (w k t ó r e j w i s i a ł a powieszona sprze­ J a k t o ! Sta­ w i a ł a g o r ą c e , o d s u w a ł , nie j a d ł , dalej m a l o w a ł . N i k i f o r k r z y c z a ł dawczyni) w s z ę d z i e w i d n i a ł y — ona k ł a m i e ! N i e wierz j e j ! L u b i ł s k a r ż y ć na l u d z i , k t ó r z y mniej dobnie zemścił się na piekarzu — Ż y d z i e , k t ó r y w y p i e k a ł nie­ od niego znaczyli, d o n o s i ć (słyszałem, j u ż o t y m w K r y n i c y ) . d o b r y chleb (s. 235). U m n i e o b i e k t e m jego o s k a r ż e ń b y ł a oddana n a m bez kiełbaski i rzeźnickie nożo. Po­ reszty Ale rzecz znamienna, n i g d y nie m ś c i ł się w ten s p o s ó b za ustawionego k r z y w d y doznane o d l u d z i , k t ó r z y s t a l i w-yżej w h i e r a r c h i i spo­ w hierarchii s p o ł o c z n e j , a w k a ż d y m razie domowej. Ona tobie łocznej. S z a n o w a ł wojsko i m i l i c j ę , m i m o iż w ł a ś n i e do n i c h m ó g ł g r z e b a ł a w b i u r k u ! p o k a z y w a ł na porozrzucane papiery i w y ­ m i e ć n i e j e d n ą p r o t o n s j ę , szano»-ał u r z ę d n i k ó w , Stasia, k t ó r ą t r a k t o w a ł j a k k o g o ś znacznie niżej „panów". c i ą g n i ę t e fotografie, k t ó r y c h — zaskoczony m o i m p r z y j ś c i e m — nio z d o ł a ł o d ł o ż y ć na miejsce. K i l k a r a z y t a k „ n a d a w a ł " na S t a s i ę . * M o ż e w ten s p o s ó b k o m p e n s o w a ł swojo liczne w ż y c i u upoko­ rzenia... K i e d y po raz pierwszy p r z y j e c h a ł do Warszawy i z n a j o m i malarze, * do k t ó r y c h dotarł, przywieźli go do m n i e , z a c z ę l i ś m y w s p ó ł ż y c i e od wielkiego szorowania. Ż o n a K i e d y ś , g d y w r ó c i ł e m , z o b a c z y ł e m , żo w y c i ą g n ą ł ze s t e r t y k s i ą ­ żek a l b u m o m a r t y r o l o g i i go z. d u ż y m podnieceniem. Ż y d ó w w latach o k u p a c j i . O g l ą d a ł Patrz! pokazywał palcom zdjęcia nasze k a z a ł a m u zrzucie ł a c h y , aż l e p i ą c e się od b r u d u , w s a d z i ł a go do w a n n y i starannie w y s z o r o w a ł a s z c z o t k ą . Z n o s i ł to p o t u l n i e , to samo r o b i ł a przecież Ela Banachowa w K r a k o w i e . D a ł e m m u c z y s t ą b i e l i z n ę , ubranie z ] irzośladowari Ż y d ó w . S p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę , że oni b y l i po ojcu, nieźle na niego p a s u j ą c e . Z o b a c z y ł , żo jego lachy w r z u ­ bardziej poniewierani niż on. że w s p o ł e c z n e j h i e r a r c h i i s t a ł o d c i ł e m do s k r z y n i na węgiol. N i o ! p o w i e d z i a ł . T y nio w y r z u c a j , n i c h w y ż e j , czogo d o w ó d m i a ł n i e z b i t y . T o p a n y — p o k a z y w a ł t y daj biednemu... daj w ę g l a r z o w i ! J a d w i g a z a w i n ę ł a w papier na N i e m c ó w , jeszcze w t e d y w nieskazitelnie czystych, odpraso­ jego k o s z u l ę , p r z e r a ź l i w i e wanych prania, w y p i o r ę ci — p o w i e d z i a ł a . A l e p a m i ę t a j , , r o z e ź l i ł nmiuluraeli. brudną. Zaniepokoił się. B i o r ę do się, Siła b u d z i ł a w m m respekl, S t a n ó w da w i d o m y znak w y ż s z e j musi b y ć z u p e ł n i e b i a ł a , j a k ś n i e g . A l b o m ó g ł m i e ć brudne ł a c h ­ p o z y c j i w h i e r a r c h i i . Mścił się za doznane czy urojone k r z y w d y , m a n y , albo — skoro j u ż dbano o niego, chciał m i e ć wszystko j a k m a l u j ą c sceny, w k i ó r y c h winowajców Pan. spotyka z a s ł u ż o n a kara- �J a d w i g ę znal z K r y n i c y i l u b i ł . G d y j u ż w y m y t y , na nowo odziany Czy b y l n a i w n y ? -ileż t a k ! Przede w s z y s t k i m n a i w n y . T o b y ł o wszedł do p o k o j u z a p y t a ł o nią,. T w i e r d z i ł , żo m a jej coi w a ż n e g o jego silą. N a i w n a b y ł a jego w y o b r a ź n i a , w i a r a i spojrzenie na do powiedzenia,. P o d n i o s ł e m numer. ś w i a t . W i e r z y ł z ł a t w o ś c i ą we wszystko. M ó g ł b y o sobie powie­ się o d e z w a ł a d a ł e m s ł u c h a w k ę N i k i f o r o w i . R o z m o w a nie dzieć j a k wielcy w s p ó ł c z e ś n i f i z y c y , że wszystko, co sobie człowiek Gdy słuchawkę i nakręciłom kleiła się, on nio bardzo r o z u m i a ł , co m ó w i J a d w i g a , sam z r e s z t ą może bez p r z e r w y c o ś do niej m ó w i ł . R o z m o w a sprawiła, m u j e d n a l i c h o ć zawsze k o n k r e t n ą w - s z c z e g ó ł a c h , o d w o ł u j ą c ą się do clomen- wyobra.zić, m o ż e istnieć. A wyobraźnię miał ogromną, d u ż ą s a t y s f a k c j ę i o d t ą d k i l k a razy podnosi! s ł u c h a w k ę i k r z y c z a ł t ów rzeczywistości. do niej -,.1 a,d\viga'. Jadwiga'.'' d z i w i ą c się, ż e słyszy t y l k o b u ­ czenie. Sądził, żo wystarczy u m u i o p o d n i e ś ć z w i d e ł e k s ł u c h a w k ę . a.by o d e z w a ł a się J a d w i g a . U ś m i e c h a m y się p a t r z ą c na, o b r a z k i , w k t ó r y c h N i k i f o r obok popa czy biskupa w y r o k u j e o łosio l u d z i . J e d n y c h stojąc skazuje na powieszenie, i n n y cli na piekielne m ę k i . B a r d z o to zabawne, Nie dziwił się o s i ą g n i ę c i o m t e c h n i k i . Samolot, r a d i o , s a m o c h ó d , bardzo naiwno. B i e d n y N i k i f o r ! T y l e w ż y c i u w y c i e r p i a ł , a teraz telewizja, telefon — wszystko to b y ł o r ó w n i e oczywiste i niepo­ to sobie kompensuje j ę t e ,ja.k tajemnico E w a n g o h i , niebo i p i e k ł o , S ą d Ostatoczny s z y ć , jeszcze p o g ł a s k a ć — t a k i biedny i t a l i i n a i w n y ! A on jest po w obrazach. G o t o w i j e s t e ś m y go rozgrze­ i ś w i ę t y c h obcowanie. K i e d y ś n a m a l o w a ł u m n i e w d o m u zadzi­ p r o s t u okrutny-. Rozrzewnia nas, w i a j ą c ą Ucieczkę do E g i p t u . W łodzi, k t ó r e j d z i ó b miał k s z t a ł t nie jest i nie m o ż e b y ć g r o ź n y . Ałe czy przoz to o k r u c i e ń s t w o p o n i e w a ż niczego nio m o ż e , g ł o w y osiołka, p ł y n ę ł a ś w i ę t a Rodzina., a n a d n i ą . n a d wielką, jego staje się mniejsze? w o d ą leciał d w u s k r z y d ł o w y aeroplan, t a k i j a k i z a p a m i ę t a ł z l a t swej n d o d o ś c i . "Wszystko b y ł o oczywiste. ] * niepojęte. Dobrze jest w i e r z y ć ! Dobrze nuci' wia-rę u f n ą i w o l n ą od w ą t p l i ­ * wości. 'Paką mial N i k i f o r . Jego świat s k ł a d a ł się z d w ó c h w y m i a ­ rów Po co malujesz'.' zapytałem go k i e d y ś . Ż e b y j a k i e jest niebo, j a k i e jest p i e k ł o . Ż e b y ludzie wiedzieli wiedzieli.., ziemskiego i pozaziemskiego. P a n o w a ł a w n i c l i o d w r ó c o n a hierarchia. M o ż n i na t y m świecie — po ś m i e r c i szli do p i e k ł a , skrzywdzeni i p o n i ż e n i — m i e l i z a z n a ć chw-aly niebieskiej. N i k i f o r bardzo lubił m a l o w a ć a r c h i t e k t u r ę , tunele, p e r s p e k t y w ę . Ten obraz p o w s t a ł j a k o swobodna niscencja przechadzek remi­ po trasie W - Z w Warszawie 233 �Niebo N i k i f o r a jest w istocie w y o b r a ż e n i e m ż y c i a na ziemi b o g a t y c h i m o ż n y c h . Niebianie p o r u s z a j ą się d o r o ż k a m i na „ b a ­ l o n a c h " — j a k lepsi goście k r y n i c c y , w zimie m a j ą nauszniki i r ę k a w i c e , szaty też m a j ą podobne do ziemskich, t y l k o l u ź n i e j s z e i bardziej p o w ł ó c z y s t e . I c h g ł ó w n y m z a j ę c i e m jest m o d l i t w a , chwalenie Pana i uprawianie r ó ż n y c h niepiśmienny, poniewierany — będzie sztuk i n a u k . N i k i f o r , mędrcem, czytającym ś w i ę t e księgi. B ę d z i e gral na skrzypcach, m a l o w a ł , s t o j ą c p r z y prawdziwych sztalugach. Niebo jest r e k o m p e n s a t ą biednych, p i e k ł o k a r ą dla t y c h , k t ó r z y m a j ą w ł a d z ę i p i e n i ą d z e , k r z y w d z ą i n n y c h na ziemi. Za to m u s z ą s m a ż y ć się w o g n i u i smole. N a m a l o w a ł setki o b r a z ó w , w k t ó r y c h d a w a ł wyraz swej wie­ r rze w p r z y s z ł ą s p r a w i e d l i w o ś ć , w z a s a d n i c z ą o d m i a n ę sw ego losu. Jego wiara w k r a c z a ł a j u ż w sferę m a g i i . M a l u j ą c s t w a r z a ł rzeczy­ w i s t o ś ć , k t ó r a na mocy jego w i a r y i w y o b r a ź n i i s t n i a ł a na jego obrazach. Z r e s z t ą zawsze m a l o w a ł nie to, co b y ł o , lecz to co jego zdaniem b y ć p o w i n n o . Pomniki to only, o d r ę b n y rozdział w twórczości Nikifora. Cenił n a u k ę , w i e d z ę . W s t y d z i ł się swego analfabetyzmu, dlatego Podobnie j a k c z ę s t o p o w r a c a j ą c y temat N i k i f o r a - S ę d z i e g o , wy­ często u d a w a ł , żc czyta, że pisze. Ż e b y nie o d r ó ż n i a ć się mierzającego nie­ i n n y c h sam sobie s p o r z ą d z i ł k s i ą ż k ę do n a b o ż e ń s t w a . W ś r o d k u sprawiedliwość. Obraz p o n i ż e j przedstawia od b y ł y r y s u n k i — w g ó r n e j strefie d o t y c z ą c e spraw n i e b i a ń s k i c h , uczciwą sprzedawczynie; w ę d l i n Ewangelii, w dolnej — analogii ziemskich (242, 243). książki hyla (por. str. czarna, podobna do drukowanego Okładka modlitewnika 241). K i e d y ś , gdy b y ł e m u niego przyszli trzej c h ł o p c y , prosząc go o datek na b u r s ę . D a l i m całe 50 z ł o t y c h . Z d z i w i ł o m n i o t o , w i e d z i a ł e m , że jest raczej s k ą p y , na t a c ę w kościele r z u c a ł 2 z ł o t e . Z a c z ą ł m i t ł u m a c z y ć j a k w a ż n e jest, ż e b y się u c z y l i , u m i e l i czytać. Miał poczucie h u m o r u . R e a l i z o w a ł je p r z e k s z t a ł c a j ą c malowaną r z e c z y w i s t o ś ć . B a w i ł o go fantazyjne k s z t a ł t o w a l i e d a c h ó w (s. 238), n i e k t ó r e w y d ł u ż a ł , inne s p i ę t r z a ł , czasem dach b u d y n k u (który być może w Warszawie) był trawestacją przecinał — Kościoła wchodząc do Ewangelickiego wewnątrz (s. 237), czasem f o r m o w a ł na k s z t a ł t wojskowego h e ł m u , p i k e l h a u b y z l a t I w o j n y ś w i a t o w e j ( t a m ż e ) . N a w i e l u w i d o k a c ł i miast o z d a b i a ł k o m i n j a k i e g o ś b u d y n k u s t o j ą c ą f i g u r ą l u d z k ą lub popiersiem, t a k i m z w i t r y n y fryzjera. K s z t a ł t o w a ł fantastyczne b u d o w l e — banki, filharmonie, synagogi, u m i e s z c z a j ą c symboliczną dekorację. Tak na nich niekiedy więc w serii synagog s p o t y k a m y budynki, które wieńczy świecznik 7-ramienny. Zdarza się, że zapalone ś w i e c z n i k i z n a j d u j ą się po bokach k o p u ł y , na szczycie zaś widnieje w i e l k a gwiazda. Syjonu. Znakomicie się b a w i ł w y m y ś l a j ą c pomniki. M o ż n a na ich p r z y k ł a d z i e a n a l i z o w a ć k o n w e n c j ę p o m n i k a reprezentacyjnego, p o s ł u g i w a n i a się a l e g o r i ą i elementami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla w y r a ż e n i a idei p o m n i k a — n p . u ł a n a , kolejarza, malarza, m u z y k a . M ó w i o n o o n i m : debil, n i e n o r m a l n y , d z i w a k . K i e d y b y l u m n i e w Warszawie p o s t a n o w i ł e m p o k a z a ć go lekarzom. B a d a n i a prze­ prowadzano w I n s t y t u c i e H i g i e n y Psychicznej p r z y u l . C h e ł m ­ skiej. N i k i f o r p o c z ą t k o w o c h ę t n i e p o d d a w a ł się r ó ż n y m testom, s p r a w i a ł o m u p r z y j e m n o ś ć , że t y l u p o w a ż n y c h l u d z i się n i m zaj­ m u j e . B a d a n i a m i k i e r o w a ł prof. Z a j ą c z k o w s k i . ,Ta w y s t ę p o w a ł e m w charakterze t ł u m a c z a . W y j a ś n i a ł e m N i k i f o r o w i , czego od niego c h c ą , gdy nic r o z u m i a ł p o l e c e ń p s y c h o l o g ó w , i m z a ś przekazy­ w a ł e m jego o d p o w i e d ź . Sytuacja b y ł a n i e z r ę c z n a . Psychologowie stosowali standaryzowane testy, on z a ś m i a ł j u ż 60 l a t i b y l osobow-ością u k s z t a ł t o w a n ą , w y b i ó r c z o w y b i t n i e utalentowaną. N i b y to r o z u m i e l i , ale nie p o t r a f i l i d o s t o s o w a ć t o s t ó w i p y t a ń do o s o b o w o ś c i N i k i f o r a . Stosowano m . i n . serię t e s t ó w Wechslera- �-Bollevue. N i e k t ó r o testy interesowały Nikifora, rozwiązywał je c h ę t n i e i dobrze, c h o ć p o w o l i , inne d r a ż n i ł y go s w ą o c z y w i s t o ś ­ cią. N p . p o k a z y w a n o m u r y s u n k i t w a r z y , w k a ż d e j jakiegoś istotnego pokazując elementu. Co t u brakuje? rysunek t w a r z y w k t ó r e j brakowało pytał profesor, b r a k b y ł o nosa. s p o j r z a ł na niego z d u m i o n y . B r z y d k i rysunek Nikifor za,uwa,żyl, z r e s z t ą s ł u s z n i e . A l e profesor na-da,l d o m a g a ł się odpowiedzi, s p o g l ą d a ł na- stoper. Czas m i j a ł . N i k i f o r p a t r z y ł z p o l i t o w a n i e m , ale widzia­ ł e m , że go to j u ż d r a ż n i . P r o s z ę Cię, b ł a g a ł e m , powiedz Panu, o n r z e c z y w i ś c i e nio w i e ! T o go p r z e k o n a ł o . N o s ! b u r k n ą ł i z n ó w d o d a ł o g l ą d a j ą c dalszo k a r t k i -— bardzo b r z y d k i e ! R e z u l t a t b y ł t a k i — ż a d n e j choroby psychicznej, o s o b o w o ś ć o wybitnie r o z w i n i ę t y m talencie w y b i ó r c z y m , s p r a w n o ś ć inte­ l e k t u mierzona, w skali Stanforda-Binet a ok. 45, ale j a k stwier­ dzono, wcale nie znaczy to, żo b y ł a taka. sama w latach jego m ł o ­ d o ś c i . N i k i f o r b y ł j u ż stary, zniszczony c i ę ż k i m ż y c i e m , zahamo­ w a n y wo wszechstronnym rozwoju przez d ł u g o t r w a ł ą izolację od otoczenia ( b e ł k o t ) , nastawienie t y l k o na malarstwo i zaspakajanie podstawowych potrzeb ż y c i o w y c h . (Jego w r a ż l i w o ś ć artystyczna, u m i e j ę t n o ś ć rozpoznawania s t y l ó w , k l i m a t ó w m a l a r s t w a a nawet dziel k o n k r e t n y c h m i s t r z ó w b y ł a , j a k m o g ł e m z a u w a ż y ć , znacznie wyższa, niż badających go s p e c j a l i s t ó w . Ważne były jednak dwie konstatacje, pierwsza — b r a k cech c h o r o b o w y c h , druga — przyczyna bolkotu. (czy Laryngolog stwierdził przyrośnięcie języka r t e ż jego p o d s t a w y ) . D r o b n y zabieg operacyjny ciństwie zlikwidowałby t ę dolegliwość, w dzie­ alo w t a m t y m cza.sie b i e d a k ó w nio s t a ć b y ł o na p o r a d ę l e k a r s k ą , a co dopiero ope­ rację. * Nikifora wcale nie k r ę p u j e żebranie. To m y jesteśmy zakło­ p o t a n i . I d ą c do pracy (na swoje miejsce p r z y m u r k u ) obchodzi z kapeluszem w r ę k u kuracjuszy s i e d z ą c y c h na Uuvkach p r z y P i j a l n i . D a d z ą dobrze, nio d a d z ą — t r u d n o . A l e dlaczego m i a ł b y nie w y k o r z y s t a ć s p o s o b n o ś c i zarobienia ? Jest niedziela. Siedzimy z, J a d w i g ą na ł a w c e . Zbliża- się N i ­ k i f o r . N i e z a u w a ż a nas, podchodzi, b e ł k o c ą c s w o j ą p r o ś b ę , N i k i ­ f o r ! w o ł a m . P o z n a ł , z a k ł o p o t a n y u ś m i e c h , c h o w a kapelusz. Od­ chodzi, w y r a ź n i e speszony. A l e j u ż po c h w i ł i w i d z ę , że z n ó w k r ą ż y w ś r ó d l u d z i z kapeluszem w d ł o n i . * O g l ą d a m s k r z y n i ę N i k i f o r a . Przede m n ą b y ł Banach, i n n i . N i ­ k i f o r pilnuje, a b y m nie p o m i e s z a ł serii. O b r a z k i u k ł a d a seriami, t a k je o g l ą d a i pokazuje. N i e d a w n o b y ł w p o d r ó ż y , podziwdam p e j z a ż e j a k b y z okna wagonu. Czuję w n i c h r u c h , powodujo to rytmiczność powtarzanych elementów, r mowo — s l u p ó w , p a g ó r k ó w , drzew. rozwijających się pas­ K t o p o k a z a ł lepiej ł e m k o ­ w s k i krajobraz, p o ł o n i n y , w z g ó r z a , cerkiewki ? * L i c z ę w s k r z y n i serie. K s i ą d z proboszcz — p o n a d 300 o b r a z k ó w , święci — p o n a d 1100, N i k i f o r c z y t a j ą c y ś w i ę t e księgi — prawie 200. N i k i f o r na drodze — k i l k a d z i o s i ą t . T y ł o samo N i k i f o r na tle k o ś c i o ł a czy c o r k w i . Masa m a ł y c h k a r t o n i k ó w z o y k l u „Nikifor przychodzi — witają go". * Nie n a z y w a serii, na p y t a n i o w y j a ś n i a t y l k o , co przedsta­ w i a j ą . D u ż a seria „ U c z t m a l a r z y " z r ó ż n y c h o k r e s ó w t w ó r ­ czości. D o tego t e m a t u c z ę s t o wraca. * Nosi „ p a n a m ę " , płaską, z szeroką czarną wstążką, przewiązaną na b o k u k o k a r d ą . Czasem maluje siebie w tej „ p a n a m i e " . Oglą­ d a m „ U c z t y m a l a r z y " . T ł u m a c z y , że malarze s ą b l i ż s i B o g u n i ż 235 �i n n i l u d z i e , bo t e ż t w o r z ą , Malarze m a j ą swoje a t r y b u t y , t y p o w o dla l a t m ł o d o ś c i N i k i f o r a : czarne p e l e r y n y , p ł a s k i e czarno kape­ lusza, o b o w i ą z k o w o — k r a w a t y . Z r e s z t ą k r a w a t y p o j a w i a j ą się G d y b y ł w d o b r y m humorze — śpiewał. w s z ę d z i e t a m , gdzie maluje siebie l u b l u d z i z n a c z ą c y c h — kierow­ n i k a poczty, w ó j t a , Banacha. Mnie też m a l o w a ł w krawacie, m i m o iż go p r z y n i m nie n o s i ł e m . Bardzo lubił m a l o w a ć wielkie grzyby i parasole. P o d n i m i on na cokole lub k o l u m n i e , p o m n i k . Malował c h ę t n i e c y r k i , orkiestry, * często w d w ó c h poziomach. N a g ó r n y m , sceny z nieba, na dole ziemskie. Gdy na g ó r z e g r a j ą na K i e d y ś p o k a z a ł e m m u r ó ż n e a l b u m y i reprodukcje. C h c i a ł e m się. z o r i e n t o w a ć , co wie, co m u się. podoba, j a k reaguje na sztukę. Kartkował jo, ale bez szczególnego c z y n i ą c r ó ż n e komentarze. Z a d z i w i a j ą c o harfach, na dolo r z ę p o l ą skrzypcach, j a k w muszli na k r y n i c k i m na deptaku. cudzą 7 zaintoresow ama, rozpoznawał klimat malarstwa. To niemieckie! — m ó w i ł o g l ą d a j ą c Cranaclia, to fran­ W s k r z y n i z n a j d u j ę wczesne obrazki, j a k ż e inne od znanych nam cuskie N i k i f o r ó w . Z m i e n i ł się, r o z w i n ą ł , uporczywie, m a l u j ą c przez p ó l (pokazywał Bouchera, potem Watteau), rozpoznawał Kubensa, ś m i a ł się d r w i ą c o , tykając; paluchem namalowano gole w i o k u . Pierwszy cielska. przedstawia To zlc! Obrzydliwo! bełkotał. Wyciągnął Bouchera, n a d d a r t y obrazek, jeszcze t r o c h ę widzianą z żabiej perspektywy nawę dziocinny kościoła, to t e ż z ł e ! on b y t a k i e rzeczy pod kluczem t r z y m a ł . S ą d y m i a l W l e w y m g ó r n y m rogu wielkie, c z e r w o n o - ż ó ł t o s ł o ń c e . Wczesno ostre. P o m y ś l a ł e m , co b y to b y ł o , g d y b y pozwolono m u prace, wyro­ k o w a ć o łosio s z t u k i . ' W y r z u c i ł b y wiele o b r a z ó w , z o s t a w i ł i k o n y . T a k , i k o n y go z a c h w y c a ł y nieodmiennie, z t r u d e m się od o d r y w a ł . J e d n ą , k t ó r ą z o b a c z y ł w albumie chciał od razu przeważnie o charakterze i l u s t r a c y j n y m przedstawiają r ó ż n e t y p y , kuracjuszy, p i ę k n e d a m y , f i r c y k ó w , w n ę t r z a restau­ nich racji, p i j a k a , scenki satyryczne. Dopiero p ó ź n i e j zaczyna d o m i ­ ma­ n o w a ć t e m a t y k a religijna. Zmienia się rodzaj działania,, wczesno prace są bardziej graficzne, kolor k ł a d z i o n y jest lekko, dominuje lować. rysunek, w y r a ź n i e zaznaczony k o n t u r . W późniejszych kolor staje się g ł ó w n y m n o ś n i k i e m ekspresji. N i k i f o r dochodzi do swo­ ich „ s p o s o b ó w ' przedstawiania drzew, lasów, p ó l . l u d z i . Zadzi­ R e a g o w a ł na t e m a t y k ę . N a j w y ż e j , to oczywiste, cenił r e l i ­ g i j n ą , a k c e p t o w a ł p o r t r e t y k r ó l i , k r a j o b r a z y , nawot sceny ro­ dzajowe (Beuglda), ale boz zgorszenia, n a g o ś c i , p i j a c k i c h scen. P o k a z a ł e m m u Venus z M i l o . Przede w s z y s t k i m z w r ó c i ł u w a g ę na brak r ą k , dopiero p o t e m k r y t y k o w a ł n a g o ś ć . K p i ł , tykając palcem r e p r o d u k c j i . Bez r ą k ! Co on, nie wie, g ł u p i ! P o d s u n ą ł e m o b r a z k i dzieci. O d razu p o z n a ł — ,,to dzioci m a l u j ą " . Kryty­ k o w a ł w j e d n y m z m a l u n k ó w b r a k oka. S p o s t r z e g ł to momen­ talnie (biodni psychologowie ze s w y m i tostami). W y r a ź n i e się w i a j ą c e , że p r z y t y m nie t r a c i świeżości, nie wpada w r u t y n ę . A k c e p t u j ą c pewno „ s p o s o b y " w c i ą ż szuka, wciąż p r ó b u j e . Czy ś w i a d o m i e ? Togo nic w i e m . A l e chyba jest wiolo r o d z a j ó w świa­ d o m o ś c i , wiole jej form. Aż do s t a r o ś c i fu N i k i f o r a , zniszczonego T b i e d ą i g r u ź l i c ą b ę d z i e to okres po 65 latach) maluje wciąż z w own ę t r z n e j potrzeb}', z p r z e ś w i a d c z e n i a , że jest to jego zadanie i o b o w i ą z e k malarza. W c i ą ż jest t w ó r c z y , nawet gd.y m a już za s o b ą najlepsze lata. Dopiero k o ń c o w a dekada jogo ż y c i a ś w i a d ­ czy o z n u ż e n i u , o wyczerpaniu się sil t w ó r c z y c h . o ż y w i ł , k i e d y m u p o k a z a ł e m reprodukcje o b r a z ó w H e n r i Rous­ seau. K i w a ł Szczególnio z uznaniem g ł o w ą . mu się podobał To kolega! —- „zimowy" komentował. autoportret Celnika z praskiego M u z e u m Narodowego, ten znany, z p a l e t ą na tle W 1955 r. c h c i a ł e m m u p o m ó c w k ł o p o t a c h , jakie m i a ł z miejs­ cową administracją. Przyjechałem z listem f i r m o w a n y m przoz s t a t k ó w . Po p e w n y m czasie, gdy k a r t k o w a ł jakiś a l b u m nagle P o l s k ą A k a d e m i ę N a u k , j a k o r e d a k t o r naczelny, p e ł n o m o c n i k w y k r z y k n ą ł : O! Kolega! P a t r z ę , znalazł Vivine'a. Ministra Podsunąłem Kultury i Sztuki. Tłumaczyłem przewodniczącemu m u F e j e ś a , G e n e r a l i ć a . K i w a ł g ł o w ą , to b y ł jego ś w i a t , jego ko­ R a d y Narodowej k i m jest N i k i f o r , dlaczego p o w i n n o m u ledzy. Z w ł a s z c z a p o d o b a ł p o m ó c i t d . S ł u c h a ł , potom лесе t c h n ą ł i z a p y t a ł „ C o w y w n i m mu się F a j e ś . Matejko! powiedział się o n i m , c h c ą c w y r a z i ć s w o j ą a p r o b a t ę . M a t e j k o to b y ł dla, niego widzicie? P r z e c i e ż s y m b o l wielkiego malarza. Czy znal w ó w c z a s jego obrazy, czy Dziecko b y lepiej u m i a ł o n a m a l o w a ć ! A t u , z d a w a ł o b y się po­ u m i a ł r o z p o z n a ć autora? N i e wiem, nio s p r a w d z i ł e m , teraz ż a ł u j ę . w a ż n i ludzie, p r z y j e ż d ż a j ą , Dlaczego o t y m nie pomyślałem? to żebrak! włóczęga! A te jego obrazki? interweniują." P o c z ę s t o w a ł m n i e k a w ą . A l e nic z a ł a t w i ł niczego. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa D z i a ł o się to w K r y n i c y w i o s n ą 1953 r. „ D o b r a p a n i ' " z a f u n d o w a ł a m u ł ó ż k o . „ N i e m o g ę p a t r z e ć j a k on śpi na ziemi. Jak z w i e r z ę " -- m ó w i ł a w s z y s t k i m . W o g ó l e d u ż o się o t y m ł ó ż k u mówiło w K r a k o w i e , w Warszawie. Ł ó ż k o dla N i k i f o r a s t a ł o się s p r a w ą kluczową. Nie z d a w a ł sobie sprawy, że r o b i k a r i e r ę , bo (o i n n i r o b i l i ją na n i m . D o niego nie d o c i e r a ł o , że jogo obrazki sprzedaje się za d u ż ą cenę w k r a j u No więc zafmidow'ali m u to ł ó ż k o . Z a w i e ź l i , u s t a w i l i . Trzeba p r z y z n a ć , że d u ż o t r u d u sobie zadali. Nie b y ł a m p r z y t y m jak to łóżko m u p r z y w i e ź l i , ale wiem, że n i g d y się na n i m nie p o ł o ż y ł . Spal j a k dawniej na ziemi. i kupowali i zagranicą. Po prostu przychodzili ludzie za grosze lub w y ś w i a d c z o n ą p r z y s ł u g ę . Zresztą, za­ pewne, nawet nio wiedział co to jest kariera. W i e d z i a ł t y l k o , bo d o ś w i a d c z y ł , co to jest pozycja, hierarchia s p o ł e c z n a , B y l w niej tak nisko, żc j u ż czul się od niej w y z w o l o n y . .Malował, Ten N i k i f o r , raz poniewierany i p o n i ż a n y , raz otaczany t r o s k ą i g ł a s k a n y , t a k czy owak u p o ś l e d z o n y — b y l c z ł o w i e k i e m bardzo niezależnym. Sprowadzony do mia,sta, goszczony -— uciekał z miejsca, w k t ó r y m m u się nio p o d o b a ł o . P r z y c h o d z i ł i o d c h o d z i ł k i e d y chciał z sobie t y l k o znanych p o w o d ó w . Ż y j ą c poza społe­ M o ż n a sobie b y ł o k u p i ć jego obrazki, ale nic jogo samego. N a w e t c z e ń s t w e m , poza p o r z ą d k i e m s p o ł e c z n y m w y r o b i ł sobie w ł a s n y nie wiem czy m i a l j a k i e ś uczucie wdzięczności za pomoc j a k ą model ż y c i a . Mial w ł a s n e zdanie o świecie, k t ó r \ m u ś w i a d c z o n o . N i e z a u w a ż y ł a m tego w k a ż d y m razie. Wszelkie silnych i .słabych, p o n i ż a j ą c y c h i p o n i ż a n y c h . 236 dzielił się na przysługi przyjmował jako coś naturalnego, równie natural. �O b r a z k i z serii f a n t a s t y c z n y c h a r c h i t e k t u r świadczą, nierzadko o d u ż y m poczuciu h u m o r u k r y n i c k i e g o m i s t r z a * nogo j a k k r z y w d y k t ó r e go s p o t y k a ł y . Czasem, jeśli k t o ś syste­ matycznie o k a z y w a ł m u pomoc, p o t r a f i ł się nawet domagać czegoś i t o t a k ż e u w a ż a ł za naturalne. Skoro c h c ą d a ć — niech P o k a z y w a l i ś m y m u r ó ż n e reprodukcje. O g l ą d a ł je z c i e k a w o ś c i ą , dają. to, co i n n potrzebno. ale bez uznania, nawet dla w i e l k i c h m i s t r z ó w . B y ł a t o sztuka w y r a ź n i e m u obca. M y ś l ę , c h o ć to b r z m i paradoksalnie, że nie i n t e r e s o w a ł się s z t u k ą j a k o t a k ą . W a ż n o b y ł o dla niego t o , co sam m a l o w a ł . Może dlatego znacznie bardziej i n t e r e s o w a ł a go archi­ N i o p o t r z e b o w a ł uznania. T o j e m u samemu m i a ł y się p o d o b a ć tektura. Jogo o b r a z k i . N i e wiem, czy w ogóle p o t r z e b o w a ł l u d z i , ich życzli­ k t ó r ą m a l o w a ł — a nie j a k o dzieło s z t u k i . A r c h i t e k t u r a b y ł a Obserwował j ą niezwykle u w a ż n i e , wości. W k a ż d y m razie nie o k a z y w a ł tego. Z w y r a ź n y m jednak jednym z najważniejszych zadowoleniem p o d e j m o w a ł k o n t a k t kiedy k t o ś go r o z u m i a ł , jego w y p o w i a d a ł się n a j p e ł n i e j . Ale malarstwo j a k o t a k i e , malarstwo motywów tak jak naturę, jego m a l a r s t w a . W niej i n n y c h uialo go o b c h o d z i ł o . A l b o i wcale. T a sfera p r z e ż y ć este­ mowę. t y c z n y c h b y ł a m u obca. * K i e d y N i k i f o r p o r t r e t o w a ł Jacka m i a l on g r y p ę . L e ż a ! w p i ż a m i e , w r o z n i e m ł a i i o j pościeli, w ś r ó d niezmiernego b a ł a g a n u panują­ cego u- p o k o j u . N i k i f o r m a l o w a ł s p o g l ą d a j ą c od czasu do czasu na 0 r z e ź b i a r z u , k t ó r y nut robił p o r t i e t m ó w i ł l e k c e w a ż ą c o , paro- swego modela, c h c ą c Gdy d i u j ą e gestami jego p r a c ę . Nie r e a g o w a ł na f a k t , ż e k t o ś toż się s p o j r z e l i ś m y na g o t o w y j u ż p o r t r e t z a s k o c z y ł nas. T w a r z J a c k a zajmujo s z t u k ą . Ż a d n e j w s p ó l n o t y . I s t n i a ł o d l a niego t y l k o jego istotnie p r z y p o m i n a ł a modela, ale na obrazku b y l on w garniturze malarstwo. Ono go cieszyło, t r a k t o w a ł je j a k p o w o ł a n i e . oddać wiernie jego p o d o b i e ń s t w o . i f i g u r o w a ł na tle p ó l e k z k s i ą ż k a m i . Ja z kolei, bo zaraz potem * N i k i f o r mnie p o r t r e t o w a ł , s i e d z i a ł a m na fotelu s t o j ą c y m na dy­ wanie, c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i s i e d z i a ł a m na brzegu owego rozmeinlanego tapczanu i w ś r ó d całego b a ł a g a n u . B y ł a m w t e d y ubrana J e ś l i mial poczucie hiorarchii w z i e l o n ą s p ó d n i c ę i liliową b l u z k ę . N i k i f o r u z n a ł widocznie, że jej d o ś w i a d c z y ł na sobie. Dlatego t e ż poczucie h i e r a r c h i i ograni­ n a l e ż y t o p o p r a w i ć i na portrecie w y m a l o w a ł o d w r o t n i e . Fiole­ czało się do najbardziej elementarnego t o w ą s p ó d n i c ę i zieloną b l u z k ę . 1 poniżonych. T o , ż e „ p o p r a w i a ł " r z e c z y w i s t o ś ć w e d ł u g swego uznania b y ł o nam w i a d o m o . A l e p o r t r e t reprezentacyjny'! Skąd Prawdopodobnie ,,z drugiej r ę k i " . Może z e k r a n ó w t o znal V fotografów ulicznych czy k o n w e n c j i p o r t r e t ó w fotograficznycli. Może z obra­ zów- w i d z i a n y c h gdzieś w w i t r y n a c h sklepowych. społecznej to o t y l e t y l k o , o ile p o d z i a ł u na możnych To p r a w d a , że t y c h m o ż n y c h i silnych s z a n o w a ł a p o n i ż o n y c h nic. A l o czy n i m i g a r d z i ł ? N i o s ą d z ę . J e ś l i r e c h o t a ł z r a d o ś c i o g l ą d a j ą c zdjęcia z p r z e ś l a d o w a n i a Ż y d ó w , czy donosił na gospo się to m y ś l ę , że b y ł a to sprawa raczej kompensacji n i ż pogardy. Т а jego reakcja bardzo niemile mnie z a s k o c z y ł a , ule chyba nie trzeba z niej w y c i ą g a ć z b y t jednoznacznych w n i o s k ó w . Za- 237 �W d z i ę c z y się do niego j a k pederasta i p r z y t y m p a t r z y na s w ą i patrzy t o w a r z y s z k ę . Ta z n ó w w d z i ę c z y się do N i k i f o r a na J u r k a . Jurek zaś p a t r z y w p o d ł o g ę . P o k l e p a l i , p o g ł a s k a l i , wzięli obrazki i p r ę d z i u t k o pobiegli u m y ć ręce. „A" —- z n a n y p l a s t y k m ó w i : N i k i f o r k u . . . Cmoka p r z y obrazkach i udziela, N i k i f o r o w i fachowych r a d , k t ó r y c h t e n oczy­ wiście nawet nie s ł u c h a . P r z y n i ó s ł l i n i j k ę , k t ó r e j N i k i f o r nie c h c i a ł , cyrkiełek, k t ó r y o b e j r z a ł i zwrócił, wreszcie metalowe, b ł y s z ­ czące p u d e ł k o po papierosach, k t ó r e m u bardzo z a c h w a l a ł , j a k Murzynowi. Wybrał za t o bez p u d ł a najlepsze obrazki i dał po 5 zł. O p r a w i a jo w passe-partout i z n o w u cmoka. Żona pana „ A " : Och j a k i ten N i k i f o r e k ! Och j a k a k o ł d r a ! Ocli j a k a s k r z y n k a ! Patrzcie — on się o s t r z y g ł ! Patrzcie on m a łyżkę! itd. Goście k r y n i c c y : z a t r z y m u j ą się. N a obrazki nie p a t r z ą , oglądają. N i k i f o r a , w y m i e n i a j ą p r z y n i m opinie na t e m a t jego w y g l ą d u i r ó ż n e hipotezy na temat jego stanu u m y s ł o w e g o oraz sytuacji soojalnej. L u d a u t o o h t o ń s к i : Okrada go i l e k c e w a ż y . G a r d z i jego p r a c ą . A l e nie b r a k i d u m y dla swojej k r y n i c k i e j osobliwości. D o w c i p N i k i f o r a p r z e j a w i a ł się m . i n . w s y t u o w a n i u popiersi na szczycie wieży budynku, tańczących par na, dachach itd. stanawia, w niej t a k ż e b r a k w s p ó ł c z u c i a dla p o k r z y w d z o n y c h . A l e czy N i k i f o r w ogóle m i a ł zrozumienie dla k r z y w d y ? On, k t ó r y t y l e tej k r z y w d y d o z n a ł , że a ż s t a ł a się c z y m ś n o r m a l n y m . I c o ś w a ż n i e j s z e g o jeszcze — czy b y ł zdolny do w s p ó ł c z u c i a ? (Tryba nie, t a k samo j a k nio b y ł zdolny do uczucia w d z i ę c z n o ś c i , do jakiegokolwiek p r z y w i ą z a n i a , do życzliwości. Podejrzewam, że m i a ł j a k i ś n i e d o r o z w ó j emocjonalny, co w y n i k a ł o z jego izo­ lacji od n a j m ł o d s z y c h l a t . A p r z y b r a k u k o n t a k t u z l u d ź m i co m i a ł o r o z w i j a ć jego e i n o c j o n a l n o ś ć ? Niczego od ludzi nie oczeki­ wał i niczego i m nie d a w a ł . L u d z i e , to b y l j a k i ś i n n y , obcy ś w i a t , poza z a s i ę g i e m jego ż y c i a . * Ludzie w k o n t a k t a c h z N i k i f o r e m d e m a s k u j ą s i ę : „X": znajduje w urokach surrealistycznej niezwykłości rację dla swej pogardy wobec dzisiejszego ś w i a t a , k t ó r y nie d o c e n i ł jego w ł a s n e j wielkości. Szczery podziw i s y m p a t i a dla a r t y s t y , k t ó r y z n a t u r y nie „ w y p ł y n i e " . ,,Y" — „Dobra p a n i " : przynosi papierosy, eukierki, interesuje się z d r o w i e m , c z y s t o ś c i ą a raczej b r u d o m . P y t a o stan c z y s t o ś c i jego k a l e s o n ó w , o g l ą d a paznokcie, sprawdza zawartość portfela, szuflad. Demonstracyjnie p o u f a l ą . D o b r a i j a k a ś bez­ w s t y d n a . M a g r z y w k ę , ciemne, s k o ś n e o k u l a r y , w ą s k i e spodnie w k r a t k ę , l u ź n ą b l u z k ę i N i k i f o r a j a k o p o i n t ę swojej ekseentryczności i o r y g i n a l n o ś c i . A , , K " j a k o widza, ś w i a d o m e g o smaku dopełnień i kontrastów. ,,K" — L i t e r a t : Całuje N i k i f o r a w p o l i c z k i , c h o ć się zaraz p o t e m m y j e . M a swoje tezy. N i k i f o r jest n o r m a l n y , to ś w i a t jest nienormalny. 238 Przypisuje Nikiforowi najgłębszą świadomość. Scena z E w a n g e l i i . W t a l a c h obrazach d u ż ą rolę o d g r y w a ł n a s t r ó j , w y d o b y t y kolorem, ujęciem tematu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/209149825be256be0e9831903ec99543.pdf 1869f8982b04872014d33a70d5fd7bd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2494 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2317 Title A name given to the resource Notatki z podróży po Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.122-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różycki, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Notatki z podróży po Polsce Andrzej Różycki Spicymierz. Zwyczaj układania dywanów kwietnych przed procesją Bożego Ciała Obserwuję bacznie wszelkie zjawiska z obszaru obrzędów i zwyczajów ludowych^ czynię to można by powiedzieć z nawyku zawodowego. Siedzę te tradycje i zwyczaje również z głębokiego przekonania, iż jest to bardzo istotna część możliwości rozumienia swojego narodu. Jest to właściwy smak i barwa kraju. Bez pewnych zwyczajów i zachowań ludowych życie narodu się kurczy, spłaszcza, szarzeje i wysy­ cha. Zawód reżysera filmowego, o specjalistycznej orientacji: rejestratora obrzędów ludowych, w kraju kapitalizmu pełną gębą europejskiego, okazuje się zupełnie zbędny czy też wstydliwy. Co mam jednak robić, pasja obserwatora pozo­ stała, stąd i fotografia dokumentacyjna. S p i c y m i e r z , mała wioska i zarazem parafia leżąca tuż koło Uniejowa, nad Wartą (woj. konińskie). Obrzęd znany nielicznemu gronu etnografów i to nie wszystkim nawet ze swojego regionu. Zwyczaj zdobienia, dekorowania trasy, w tym ścielenia i układania kwiatów, przed procesją w dzień Bożego Ciała w Spicymierzu ma długą tradycję, z pewnoścą sięga grubo ponad 100 lat. Jest to jedna z niewielu tradycji obrzędów ludowych w Polsce, która pozytywnie ewoluuje i rozrasta się. Zwyczaj ten w latach międzywojennych pamiętany był jako obrzęd sypania piaskiem wzorów na trasie całej procesji. Po wojnie, trudno powiedzieć dokładnie kiedy to nastąpiło, informatorzy różnią się w relacjach kiedy zaczęto układać wzory kwietne. Prawdopodobnie nastąpiło przenikanie dwóch technik: sypania piaskiem i układania kwiatów, by z czasem w latach pięćdziesiątych przejść całkowicie na układy kwietne. Tradycja ta z całą pewnością rozrasta się a forma układów kwietnych, jak i udział kwiatów szlachet­ nych, ogrodniczych wzrasta wzbogacając sypane wzory z kwiatów natury: z pól, łąk i drzew. Mówią o tym relacje mieszkańców i obserwatorów tego obrzędu. Są jeszcze dwa elementy potwierdzające wzbogacania się tradycji. Z roku na rok wydłuża się trasa procesji, gdyż więcej ludzi chce mieć swój wkład w zdobienie szlaku procesji. Drugi powód rozrastania się zwyczaju, to fakt iż zaczyna przyjeżdżać coraz więcej „obcych" obserwatorów tego kwietnego święta. Z te- 122 go samego chyba względu, czas procesji przeniesiono na godziny popołudniowe, godzinę szesnastą. Dziś trasa liczy ponad 1 km drogi usłanej kwiatami. Układ kwiatów na drodze jest najrozmaitszy i zależy od inwencji gospodarzy danego odcinka. Mamy więc kwiaty polne i kupne, szklarniowe. Układane są one we wzory geometryczne, rytmiczne, w pewne obrazy symboliczne: serca, Hostie, Baranki Boże itd. Bywają napisy o treści religijnej. Jakże to wszystko kolorowe i na dodatek pach­ nące. Jest to jedno z barwniejszych świąt jakie znam. Jedna z najwspanialszych form obrzędów ludowych, w którym hołd Bogu spełniany jest poprzez ofiarę darów natury, darów Boga właśnie. Ta tradycja ze Spicymierza jest całkowicie nieznana gdzie indziej w Polsce. Sądzę iż taki obrzęd nieznany jest w więk­ szości krajów europejskich. Pewne nikłe naśladownictwo tego zwyczaju napotkałem w dwóch blisko leżących Spicy­ mierza miejscowościach i jest to ewidentne naśladownictwo tegoż. W Piekarach, parafii leżącej poniżej, jest dywan kwietny długości 200 m. W Poddębicach mieście leżącym najbliżej Uniejowa układane są kwietne dywany o wymia­ rach ca 5 x 7 m przy każdym z ołtarzy. Święto i ten właśnie obrzęd może zafascynować i wzruszyć głównie przez tak bardzo czytelną ideę hołdu ofiary religijnej Bogu, spełnianej darami bożymi. Krynki i okolice Trudno nie wspomnieć o samej miejscowości pełnej poezji i niedomówień jak przystało na osadę kresową. Nie będę opisywał atmosfery i klimatu tego miasteczka-wsi, zadanie to raczej dla wyrafinowanego pisarza, ograniczę się jedynie do podania kilku faktów historycznych. Te dane przypo­ mną, iż Krynki to jedna z istotniejszych miejscowości na mapie białostocczyzny, która onegdaj była „sercem europej­ skiego (czytaj: światowego) żydowstwa". Cytuję za Toma­ szem Wiśniewskim historykiem i publicystą, znawcą tematu. Mimo iż jestem wytrawnym poszukiwaczem i wędrowcem, nie znam drugiej takiej miejscowości (tej z grupy kilku­ tysięcznych), która miałaby 12 dróg wyjazdowych a także specjalnie skomponowany sześcioboczny olbrzymi rynek. Te 12 dróg-ulic to chyba jednak bardziej symbol i swoista �manifestacja niż prawdziwa funkcja. Powędrowałem kilko­ ma z tych ulic, po rogatkach szybko zamieniają się w polne drogi. Tak naprawdę liczyła się tylko trasa Białystok - Grod­ no. Dziś ten trakt nie istnieje, Krynki to ostatnia miejs­ cowość granicząca z Białorusią. Jeżeli zważy się, że w latach osiemdziesiątych ub. wieku 85% mieszkańców stanowili Żydzi to w dużej mierze tłumaczy strukturę miasta. Było to swoiste centrum handlowe, z ogromną ilością kramów na środu rynku, dziś już nie istniejących. W Krynkach znaj­ dował się jeden kościół rzymsko-katolicki, jedna cerkiew i kilka bóżnic i synagog. Do 1939 r. funkcjonowały: Duża Synagoga (Beth Ha Knesth), Duży Beth Midrasz, Beit Tefila ,,Chajej Adam" (Życie Człowieka), Jenles Beth Midrasz, bóżnica Słonimskich chasydów, Kaukaski Beth Midrasz oraz Chasodim Sztib Beth Midrasz (cyt. za: T. Wiśniewski: Bóżnice Bialostoczcyzny). Żydzi osiedlili się w Krynkach już w początkach X V I I w. i w połowie tego stulecia mieli zorganizowaną gminę. W połowie X I X w. zaczęto produkować tekstylia i założono garbarnie zatrudniające żydowskich robotników i tutaj powstał jeden z pierwszych żydowskich związków zawodo­ wych. Żywa była działalność partii politycznych, m.in. Agudat Syjon. W Krynkach rozwijał się ruch rewolucyjny, w 1905 r. doszło nawet do utworzenia Republiki Kryńskiej, przy czym władza czasowo przeszła w ręce robotników. W okresie międzywojennym działało na tym terenie kilka silnych organizacji komunistycznych i syjonistycznych przy­ gotowujących Żydów do emigracji i pracy w systemie palestyńskich ki buców. Wszystko to niechybnie nie bez związku z powstaniem kilku szkół żydowskich, m.in. Tarbut i kilku klubów sportowych jak: Makabi i Bar Kochba. Krynki dotknęły bolesne doświadczenia wojenne, z około 5000 mieszkańców w 1939 r. zostało 300 w 1944 r. Z trudem dochodzi do siebie, jednak niewielkie ma szanse rozwoju, onegdaj znaczące miasto na ruchliwym szlaku Rzeczpo­ spolitej Wschód-Zachód, dziś ostatnia osada przed zamknię­ tą granicą z Białorusią. Liczy około 2000 ludzi i pozostaje nadal stolicą gminy. Nie tylko same Krynki są ciekawe, ale cała gmina, tworząca mozaikę wielu kultur, tradycji i religii. Jest kilka cerkwi wraz z jej białoruskimi wyznawcami. Są Kruszyniany. z X V I I wiecznym meczetem oraz mizarem, cmentarzem mahometańskim. Tatarów osadził w 1679 r. król Jan I I I Sobieski, nadanie dotyczyło również sąsiednich wsi Nietupa i Łużany. Z tej gminy, z grzybowszczyzny, pochodzi Eliasz Klimontowicz, samozwańczy prorok - święty Ilia, który uwiódł biednych, choć mocno rozmodlonych chłopów, fantastyczną ideą budowania Nowego Jeruzalem w osadzie Wierszalin. To dziw, że na tak nieurodzajnej ziemi, gdzie same piaski, lasy. i kamienie polne, gdzie na przednówku pieczono chleb pół na pół z mąki i kory brzozowej a zupę gotowano na myszach, powstawała tak intrygująca kultura, porywające idee, i wyraziste osobowości. Tu z pewnością funkcjonuje pewna zasada, ku której się skłaniam - teoria kontrastowego 123 i �dopełniania się (nie wszędzie sprawdzalna, tutaj zdecydowa­ nie tak) - przy ubóstwie pojawiają się wielkości duchowe. To tu znajdują się najuboższe cmentarze żydowskie z najuboż­ szą formą pomników nagrobnych z pojedynczych kamieni polnych z amatorskim rytem krótkich hebrajskich inskryp­ cji. Najuboższa forma nagrobków, biorąc pod uwagę reguły religii judajskiej. Ale to właśnie tutaj, w samych chociażby Krynkach, powstają wyjątkowe monumenty kultury żydow­ skiej jakim są potężne w bryle synagogi. Podobnie jest w Tykocinie i Orli. Tym bardziej trudne to do zrozumienia, gdy się zważy, iż prawa budowlane władz chrześcijańskich zabraniały stanowczo wywyższenia się tych budowli ponad świątynie katolickie czy też cerkiewne. Można się tylko domyślać jakich to sztuczek prawnych, sofistycznych używa­ no by mogły powstać te synagogi. Tak na marginesie, Wielka Synagoga w Krynkach powstała cała nie z czego innego, jak właśnie z głazów polodowcowych. Na białostocczyźnie mamy do czynienia z większą ilością najdziwniejszych spotkań, styków i przenikań kultury pol­ skiej, białoruskiej i żydowskiej. To również tutaj niedaleko, bo kilkadziesiąt kilometrów od Krynek w Knyszynie znaj­ duje się najniezwyklejszy cmentarz, jaki w życiu odwiedziłem o jakim słyszałem czy też czytałem. Otóż ten cmentarz żydowski znajduje się nie gdzie indziej jak na g r o b 1 а с h... Tak, tak, na wąskich pasach ziemi, sztucznie usypanych wałach odgradzających poszczególne partie stawów. Cmen­ tarz jest rozlokowany na wąskich pasmach ziemi, szerokości 25—30 m a długość uzależniona jest od długości stawów hodowlanych. Brzegi grobli-cmentarza stromo urywają się nad wodą. Szczerze mówiąc nie znam faktów historycznych 124 i nie wiem, czy to był „żart" ziemskich „łaskawców" darujących gminie tę „ziemię", czy też dzierżawca (bądź też właściciel) podarował najniezwyklejszy teren pod miejsce pochówku współwyznawców Jehowy. Faktem jest i dowo­ dem zarazem, że status ekonomiczny i prawny tutejszych Żydów był bardzo mizerny. Jako nagrobek stosowano również kamienie polne - polodowcowe. Kamienne macewy z Krynek Zdjęcia przedstawiają macewy znajdujące się na żydows­ kim cmentarzu w Krynkach. Macewy zostały zrobione z najprostszego materiału, z dużych kamieni polnych zalega­ jących w olbrzymiej ilości pola, a raczej miedze i nieużytki. Dziś są już przez wiele pokoleń zniesione z pól. Te kamienie-macewy mają swoje znamię, inskrypcje mówiące w języ­ ku hebrajskim o pochowanym człowieku. Mam niejaką nadzieję, że te zdjęcia mówią wszystko. W tym i to, że te kamienie przeszły przedziwną drogę i ewolucję. Te kamienie - tablice pamięci zatoczyły olbrzymi krąg przeistoczenia. Doskonałość kształtu uzyskały przez funkcje służebne, będąc kulami tocznymi przez masy niszczyciels­ kiego lodowca taranującego wszystko na swej drodze. Pozo­ stały po ociepleniu klimatu w miejscach zupełnie przypad­ kowych. W momencie gdy nadszedł do tych miejsc człowiek i zaczął wprowadzać kulturę agrarną, kamień spełniał jedy­ nie rolę przeszkody, stając się zawalidrogą dla motyki i lemiesza. W obszarze sacrum jakim z całą pewnością było pole, bowiem dawało chleb, nie było miejsca na profanum jakim była bryła skalna, kamień narzutowy. Kamień polo- �dowcowy musiał więc zostać zepchnięty na miedzę, na nieużytek — obszar profanum. Przy kulturze rolnej trwał tam przez wiele pokoleń, przez wieki. Stąd, ku uciesze chłopa, wyciągał go domorosły kamieniarz i po minimalnej obróbce (ścięciu lica) najczęściej używając go całego, takiego jakim go uformowała przygoda lodowcowa, wykuwał heb­ rajskie inskrypcje. Kamień uzyskiwał indywidualny charak­ ter. Dostawał imię. Postawiony na cmentarzu, wieńczy grób zmarłego Żyda, wchodzi w rejon wyjątkowej wartości, pełnego sacrum. Kamień spełnia podwójną rolę - kulturową i religijną, zaczyna przynależeć do sfery czysto duchowej. Holokaust zmieni tę sytuację zasadniczo, wprowadzając na obszar cmentarza prawa pierwotne. Miejsce pochówka zamienia się w nieużytek, szczerze mówiąc - w pastwisko, w teren neutralny, obojętny dla nowych sąsiadów. Kamień nagle traci swój awans, zostaje pozbawiony funkcji zarówno kulturowych jak i sakralnych. Macewa-kamień porasta mchem, zapada się, ginie w trawie. Cały rejon cmentarza zaczyna przypominać obszar polodowcowy, do złudzenia wygląda jak rezerwat geologiczny (jest kilka takich w Polsce północno-wschodniej, w końcu niedaleko Krynek) nazywa sieje „głazowiska", ślady pozostałości polodowcowych. Koło całkowicie się zamknęło. Kamienne macewy w Krynkach i wielu innych cmen­ tarzach żydowskich w tym rejonie geograficznym, to jedna z wielu „przygód" jakie spotkały kamienie porzucone przez lodowiec. Wydaje się jednak, iż ta nowa rola kamienia oznaczająca przypisanie jednego kamienia jednemu człowie­ kowi, chociażby po śmierci, i tworznie znaku pamięci jest w tym przypadku jedną z najwznioślejszych i najdramatyczniejszych. Tych refleksji ogólnych - gdy myślę o kamieniach polnych dla których tak wiele ról zaprogramował Dobry Bóg - jest znacznie więcej. Zawsze ponosi mnie wyobraźnia, gdy „widzę" etapy przymusowych podróży kamieni ze skalistej Skandynawii. Na początku dramatyczne złamanie dum­ nych, potężnych gór, skruszenie i uprowadzenie przez lodo­ wiec, niesienie skał na sobie i pchanie przed sobą, by następnie całkowicie zniewolić je pod sobą, tak że po drodze całkowicie zmieniły charakter skał na nową formę i kształt dzisiejszych kamieni. Po tajemniczej misji lodowca, ten się topi, ginie i znika, zostawiając zbawienne dla człowieka niecki wodne i kamienie tak liczne, że trudno przez wieki myśleć o rolnictwie. Chyba długo człowiek o kamieniach polodowcowych myślał w kategoriach przeszkód i nieszczęścia. Pierwotny „pogański" człowiek głównie jako „myśliwy" nie mógł inaczej patrzeć na głazy stojące niespodziewanie w najrozmaitrzych miejscach, jak na objaw boskich sił i mocy. Z czasem gdy człowiek stał się bardziej rolnikiem i poszerzył swą wiedzę o istnienie również diabła, a kamień zdecydowa­ nie przeszkadzał w uprawach rolnych, niekiedy pojawienie się kamieni-olbrzymów przypisywano diabłom. Przez długi czas człowiek był bardzo zdezorientowany istnieniem takich kamieni małych i dużych, przeważnie krągłych, nijak w końcu kolorystycznie i strukturalnie nie pasujących do tego, co dookoła. Nie dziwi mnie wierzenie (o rodowodzie pogańskim), rozpowszechnione u chłopów w Polsce północnej i centralnej, że kamienie rosną. No bo i jak nie wierzyć w to, gdy co roku pod pługiem i bosymi nogami co rusz pojawiają się nowe polne kamienie? Dopiero człowiek uspołeczniający się i myślący konstruk- 125 I �cyjnie zaczyna doceniać kamienie, by mogły mu służyć i z czasem stać się bezcennym materiałem budowlanym i to w obiektach zwanych dziś dziełami sztuki: zamkach, w mu­ rach, warowniach, świątyniach. Trochę później nieocenione usługi oddał kamień w budownictwie ludowym. Piszę o tym tylko sygnalizując zjawisko, i z niejakim żalem. Kamień polodowcowy (podkreślam ten typ kamienia — w końcu o ograniczonym regionie występowania) wydaje mi się, iż miał ogromne zasługi w budowaniu cywilizacji i stylów budownictwa romańskiego, gotyckiego i w pod­ stawach budownictwa również każdego następnego stylu. Nie doczekał się nigdy zasłużonej uwagi naukowców: his­ toryków sztuki, architektów, etnografów czy innych piew­ ców - pisarzy, eseistów, poetów. Dziś kamień polny cał­ kowicie został usunięty z ambitnych planów architektonicz­ nych, a w budownictwie indywidualnym zepchnięty został jedynie do wypełniania fundamentów, tak by żaden nie wystawał ponad poziom ziemi. Wydawać by się mogło, że „kariera" kamienia polodowcowego się skończyła... Bardzo duże zainteresowanie kamieniami okazują ludzie spod znaku Nowej Ery: geomanci, radiesteci, parapsycholo­ dzy, ezoterycy... To oni wiedzą, że kamienie mają różną moc, mają swój plus i minus. Właściwe zakomponowanie kamieni węgielnych występowało w budowie domu, świątyni. Złe odpromieniowywanie zostało wyprowadzane na zewnątrz. Imponuje mi ta wiedza, tak samo jak przejmuje i fascynuje umiejętność dawnych mistrzów budowlanych. To wszak pierwszymi wtajemniczonymi, tworzącymi zamknięte zwią­ zki i klany, pierwszymi wolnomularzami byli właśnie budow­ niczowie świątyń. A największą wiedzą było znanie wszyst­ 126 kich tajemnic kamienia. Nie czas i miejsce na takie roz­ ważania, może kiedyś „Polska Sztuka Ludowa - Konteksty" pokusi się o specjalną edycję poświęconą radiestezji, ezoteryce i część tych zjawisk opisze? Mnie kamień polny jak sięgnę pamięcią intrygował i fas­ cynował. Ktoś, kto zna moją twórczość fotograficzną może się zdziwić, iż przedstawiam zdjęcia tak proste, surowe portrety kamieni, kamieni-macew. Bez przetworzeń, bez zmian czy opracowań kreacyjnych, bez działań, dzięki którym łatwiej można by fotografię określić mianem sztuki. I chyba te zdjęcia do tego nie aspirują. Wydaje się, iż wystarczająco dużo jest w nich dynamicznej treści, by dodatkowo wzboga­ cać czy deformować je nową formą czy ekspresją. Załączam zdjęcie z roku 1969, które jako jedno z nielicz­ nych nazwałem po prostu Kamień polodowcowy. Ta informa­ cja jest o tyle ważna, że wszystkie zdjęcia do tego czasu i w tym czasie nazywałem poetycko. Zamiar zdjęcia był praktycznie taki, z wielu bezimiennych głazów narzutowych, ten jeden w otoczce naturalnych traw, dostał odemnie dawkę ekspresji natury czysto fotograficznej, w tym czasie specjal­ nie nie praktykowanej tzw. pseudosolaryzację. Zabieg ten miał dać odczucie siły promieniowania i mocy tego kamienia jak i każdego innego zapomnianego kamienia polnego. Po reperkusjach, zainteresowaniu i recenzjach osiągnąłem właś­ ciwe zamierzenie. Dziś mimo to wszystko wybieram i lansuję kamienie z Krynek. I promocję, i pierwszeństwo w eks­ ponowaniu przyznaję pismu antropologicznemu a nie galerii artystycznej czy fotograficznej. To też dla mnie dużo znaczy. Cenię to pismo bardzo. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/966e134e239d9293c454dcfac4aa8a51.pdf 447f96a3cb4f0db6d8665c96f231e9b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6148 Title A name given to the resource Notes on Authors / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.429-431 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Doctor of the Humanities, lecturer at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw, works at the Institute of Art, Polish Academy in Warsaw, head of the Department of Anthropology of Culture, Film and Audiovisual Arts (1993-2011). Editor-in-chief of the quarterly “Konteksty” (“Contexts”), a member of the edi­ torial board of “Kwartalnik Filmowy” (“Film Quarterly”). Author of works on symbolic imagination and contem­ porary anthropology. Author of numerous articles on the subject, co-author and editor of books: Film and context (1988); Art at Eye Level. Film and Anthropology (1991 ); Zbigniew Rybczynski - The Traveler to the Realm of Impossi­ bility (1993). Author of several books in the field of cultur­ al anthropology: A House in the Folk Tradition (1992); Im­ ages of The “Strangers". From Stereotype to a Symbol (2000); The Home - The Way of Being. Home in Folk Tradition [with Danuta Benedyktowicz] (2009). Notes on Authors filmu (Film Anthropology, 1975), Gwiazdozbiór (Constella­ tion, 1983), Moja filmoteka (My Film Archive, 1983), Kino polskie (Polish Cinema, 1983), Kino na świecie (Film of the World, 1983). Justyna Chmielewska - anthropologist, Turkish studies expert, editor at the Konteksty quarterly magazine (Insti­ tute of Art at the Polish Academy of Sciences), author of numerous texts and book reviews published in “Kontek­ sty”, “Nowe Książki”, “Dziennik Opinii”, “ (op.cit.,)”, “Le­ ktury Reportera” and “Notes na 6 tygodni”. In 2009 her book Holy Blood, Holy Times, Holy People was published. W iesław Juszczak - art historian, philosopher. Professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences and Institute of Art History of University of Warsaw (where he was a longtime teacher). Author of dozens important books and articles on 19thand 20th century art, Young Po­ land Movement, art theory, ancient Greece, archaic art, japonese aesthetic and film history. Lately he received PEN Club Award (2010) and Gloria Artis Award of Min­ istry of Polish Culture (2012). Ryszard Kapuściński (1932-2007) - Polish journalist and writer, one of the top Polish writers most frequently translated into foreign languages. He was often named the “Third World Chronicler” or the “Voice of the Poor” for his famous reportages and books describing developing countries on all continents. Among other books, he pub­ lished: The Emperor on Ethiopia, Shah of Shahs about Iran, The Shadow of the Sun about Africa, Another Day of Life about Angola, and Imperium about the Soviet Union. Ryszard Ciarka - anthropologist, editorial secretary of “Kwartalnik Filmowy”, works at the Institute of Art Polish Academy of Sciences. Dariusz Czaja - anthropologist, essayist, music reviewer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropol­ ogy of Culture at the Jagiellonian University, editor of the quarterly “Konteksty” (Institute of Art Polish Academy of Sciences). Recently he has published: Signature and frag­ ment. Anthropological narrations (2004), Anatomy of the soul. Figures of the imagination and language games (2006), Lessons of darkness (2009), Somewhere farther, somewhere else (2011), Micrologies. Anthropology as spiritual exercise (2013). His field of interest contains: anthropology of the contemporary, methodology in humanities, film analysis, anthropology of literature, culture contexts of music, pres­ ence of myth and symbol in cultural “texts”. He regularly publishes in: “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Kro­ nos”, “Prace Kulturoznawcze”, “Dwutygodnik”. Aleksander Jackiewicz (1915-1988) - film theorist and critic, essayist, writer, professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences, a longtime teacher at Film School in Łódz. Author of many books on film: Gorki i film (Gorki and Film, 1955), Latarnia czarnoksięska (Laterna Magica, 1956), Film jako powieść XX wieku (Film as a Novel of 20th-century, 1968), Historia literatury w moim kinie (Literature History in my Cinema, 1974), Antropologia 429 Karolina K osińska - Assistant Professor at the Depart­ ment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw); member of the Editorial Staff of “Kwartalnik Filmowy”. Her research focuses on problems of social re­ alism and on British social cinema. Her papers were pub­ lished i.a. in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty”, “Kultura Popularna”, “Czas Kultury”, “Kino” and “Studies in East­ ern European Cinema”. B eata Kosińska-Krippner - specialist in media studies and film studies (Ph.D). Assistant Professor at the De­ partment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw), member of the Editorial Staff of „Kwartalnik Filmowy”. Her research interests include the theory and history of film and television, with a focus on documen­ tary cinema in the context of hybrid border genres, the history and theory of film and TV genres, as well as Aus­ trian cinema. M arta Leśniakowska - Professor, art and architectural historian at the Institute of Art Polish Academy of Sci­ ences in Warsaw. She is the author of Polski dwór, wzorce architektoniczne, mit, symbol [The Polish manor house, ar­ chitectural models, myths, and symbols], 1992; Co to jest architektura? [What is architecture?], 1996; Architekt Jan �NOTES ON AUTHORS Koszczyc Witkiewicz (1881-1958) i budowanie w jego cza­ sach [Jan Koszczyc Witkiewicz (1881-1958): architect and building in his times], 1998; series of books Architektura w Warszawie [The Architecture in Warsaw], 1998-2005. She published many texts among other in “Teksty Dru­ gie”, “Konteksty”, “Modus”, “Biuletyn Historii Sztuki”, “Rocznik Historii Sztuki”. Czesław Robotycki (1944-2014) - anthrpologist, eth­ nographer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropology of Culture at the Jagiellonian University in Cracow, former chief of this Institute. Member of the Edi­ torial Staff of “Konteksty”, chief of based in Cracow “Pi­ wnica pod Baranami” Association. Author of many texts and books on problems of contemporary anthropology, methodology of history, ethnography, popular culture. W ojciech M ichera - professor in the Film and Visual Culture Section at the Institute of Polish Culture, Uni­ versity of Warsaw; member of the editorial board of the academic journal “Konteksty”; lecturer at the Academy of Dramatic Art in Warsaw. He is primarily interested in narratology applied to film and visual images; and theo­ ries of image and representation. Author of two books: Anti-Daniken, 1994, and recently: Piękna jako bestia. Przy­ czynek do teorii obrazu [Beauty as the Beast. Contribution to the Theory of Image], 2010; and more than 40 aca­ demic publications (including papers in magazines such as “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Teksty Drugie”, “Kinowiedczieskije zapiski”, “Literatura ludowa”, “Bien dire et Bien Aprandre. Revue de Médiévistique”). Trans­ lator of many important texts into Polish (by authors such as Roland Barthes, Jacques Lacan, Jaś Elsner) and author of numerous TV shows and educational movies (for TVP and TV Arte). Grzegorz Nadgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade a la Godard Nadgrodkiewicz reflects on the phenomenon of the dura­ bility of a cultural model, i.e. commedia dell’arte with its central characters - Pierrot and Columbine. He detects this cultural pattern in Jean-Luc Godard’s Pierrot le fou (1965). In Godard’s film this model takes on the form of a peculiar tragic-comedy dell’arte. Ferdinand, the main hero, and his lover Marianne hide their true faces under masks isolating them from the world. They permanently get involved in absurd and grotesque situations, and a series of circumstances leads them inevitably towards the tragic end. Their flight from Paris, car thefts, gunrunning, assaults and unhappy love lead towards death, their final fate. The film is strongly placed in Mediterranean tradi­ tion and the pop culture of the 1960s, and its heroes are young people of their time. They have no illusions, are witty and smart, ruthless and self-ironic but desperately helpless in the face of society-imposed commands. Their clownish revolt is doomed to disaster. M aria Poprzęcka - art historian, essayist. Professor at the Institute of Art History, University of Warsaw, former director of this Institute, she leads Art Historian’s Asso­ ciation. She is an author of many books and articles on modern art, 19th century art, methodology of art history, academism, feminine art. In 2009 she received Gdynia Literary Award for her book Other images. From Alberti to Duchamp. 430 A leksandra Rodzińska-Chojnowska , M.A. degree at the Historical Faculty (Warsaw University), 1972 (thesis on John of Salisbury). In 1978 granted Ph.D. degree for dis­ sertation: Anglo-Norman Intelectuals of the Twelfth Century, and began translating into the English texts on history, his­ tory of art, philosophy and law. Cooperated, and collabo­ rates up to this day with: History Meeting House, Arkady Publishing House, National Museum, Fryderyk Chopin Institute, Sejm Publishing House and DiG Publisher, as well as with periodicals: “Acta Poloniae Historica”, “Dzieje Najnowsze”, “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, “Kwar­ talnik Historyczny”, “Muzealnictwo”, “Teatr Lalek” and “Quaestiones Medii Aevi Novae”. Since 2000 translated into the English, i.a. Iwona Taida Drózd, The Buddist King­ dom of Lo, Warszawa 2001; Anna Masłowska, Chronicle of Exhibitions at National Museum in Warsaw 1862-2002vol. 1. 1862-1962, Warszawa 2002; vol. 2. 1963-1982, War­ szawa 2006; The History of Polish Diplomacy X-XX c. (eds. Gerard Labuda, Waldemar Michowicz), Warszawa 2005; Federalism in the History of Poland: “The Free with the Free, the Equal with the Equal", Warszawa 2008; The Lebenstein Code: Poland during the Twentieth Century along the Traces of Drawings by Jan Lebenstein, Warszawa 2010; Andrzej Rottermund, Warsaw, Warszawa 2000; Wojciech Fijałkowski, Wilanów Vademecum, Warszawa 2011; Mariusz Karpow­ icz, What the Façades of Wilanów Tell Us, Warszawa, 2011. Teresa Rutkowska - editor-in-chief of „Kwartalnik Fil­ mowy” („Film Quarterly”). Her research interests centre on the narrative strategies in fiction and non-fiction film. Published in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty” and “Nowe Książki”. Sławomir Sikora - Assistant Professor at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of War­ saw. His main research interests cover: visual anthropolo­ gy, anthropology of death, urban anthropology and meth­ odological issues connected with anthropology. Author of Fotografia. Między dokumentem a symbolem [Photography. Between Document and Symbol, 2004], Film i paradoksy wizualności. Praktykowanie antropologii [Film and Paradox­ es of Visuality. Practicing Anthropology, 2012], co-editor of Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów [Disappearing Borders. Anthropologisation of Science and Its Discourses, 2009, with Adam Pomieciński]. He has also published numerous articles in, among others, “Kwartalnik Filmowy”, “Kultura Współczesna”, “Kontek- �NOTES ON AUTHORS sty”, “Lud”. Co-author of the film Zeby to byb ciekawe... O mediatyzacji obrzędów weselnych [Making it interesting... A film on mediatization of wedding rituals, 2009, with Karo­ lina Dudek]. A nna Sobolewska - professor, historian of literature, a lit­ erary critic and an essayist. Since 1970’ s she has been work­ ing in the Institute of Literary Studies of the Polish Acad­ emy of Sciences in the department of contemporary litera­ ture and literary communication. She has also classes with students of film studies at the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. Her main research sphere is the rela­ tion of literature and mysticism and the poetics of inner experiencies. She is specially interested in the lay mysticism of everyday life in the works of poets and writers of the 20th c. Her other spheres of interest embrace transformations of narrative forms, comparative literature, film studies and the new media of today. She is the author of books: Polish Psychological Prose 1945-1950 (1979); The Mysticismn of Everyday. The Poetics of Inner Experiences (1992); Maximally Successful Existence. Essays on the Life and Creative Work of Miron Białoszewski (1997); Masks of God. Essays on Writers and Mystics (2004); Spiritual Maps of Today. What Has Been Left for Us after New Age? (2009). Her book Cela. A Reply to Down Syndrome” (2002) is a autobiographical narrative about her daughter Cecylia with Down Syndrome. She is a member of many associations promoting mentally handi­ capped people, of educational and literary associations as well as social platforms of religious dialogue and reconcilia­ tion of Christians and Jews. K uba Szpilka - ethnologist (graduate of the Jagellio- nian University, then studied in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences). Mountaineer, alpinist. Author of numerous articles, published in “Konteksty” and in “Tatry” (a magazine of the Tatra National Park). His texts have been published in numerous compilation, such as Mitologie popularne (edited by D. Czaja, 1994). Author of the books: Bóg się rodzi (along with M. Krupa and J. Mikołajewski, with illustrations by J. Wilkoń), Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości (along with M. Krupa and P Mazik, 2011) and Ślady, szlaki, ścieżki (along with M. Krupa and P Mazik, 2013). Curator of numerous museal exhibitions: Zakopiańczycy. W poszuki­ waniu toższamości (2011), Wyprawa. Pośród tatrzańskich i zakopiańskich idei (2013), PRL pod Giewontem (2013). Co­ organizer of the conference titled Ekstremalnie (2013). Co­ founder of „Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości” foundation. Lives in Kościelisko. Ludwik Stom m a - anthropologist, writer, essayist. Pro­ fesor at EPHE and Sorbonne in Paris, former researcher at the Jagiellonian University and Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Author of dozens books and articles on anthropology and history. He is also author of popular commentaries published in “Polityka” weekly. 431 Tomasz Szerszeń - anthropologist, art historian, pho­ tographer. A graduate of the Inter-faculty Individual Studies in the Humanities at the University of Warsaw and the Photography Department of National Film, Tel­ evision and Theatre School in Łódź, recently granted a Ph.D. degree in Humanities. Researcher in Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Granted a stipend of Ministry of Culture (2007, 2013), French Govern­ ment (2006, 2008, 2012), Foundation of Polish Science (2010), City of Warsaw Artistic Scholarship (2010). He is a member of editorial board of quarterly “Konteksty” and “View. Theories and Practices of Visual Culture”. He is an author of dozens of texts published in books and in such a reviews like “Konteksty”, “Literatura na Świecie”, “Tygodnik Powszechny”, “Res Publica Nowa”, “Dwutygodnik.com”. His artistic projects were presented in Archeology of Photography Foundation in Warsaw, in Exchange Gallery in Łódź, Asymetria Gallery, Nowy Teatr in Warsaw and in Paris Photo 2012 and 2013. His book Voyagers without map and passport. Michel Leins and Documents will appear soon in Słowo / obraz terytoria editions. M onika Sznajderman - anthropologist, publisher. She graduated from the Warsaw University, Faculty of His­ tory, Department of Ethnography and the postgraduate studies at the Institute of Art of Polish Academy of Sci­ ences in the Department of Film History and Theory. She obtained her doctorate in 2000. Her doctor’s thesis con­ cerned the figure of the jester in culture; she was also en­ gaged in the anthropology of the present (especially in the problems of the visual popular culture) and in the forms of today’s popular devoutness and religiosity. She wrote the following books: The Pest. Mythology of Plague, Cholera and AIDS (Warsaw 1994), Biblia pauperum. Essays on the video and popular culture (Cracow 1998) and The Jester. Masks and Metaphors (Gdańsk 2001, Warsaw 2014); also many articles published in the scientific press and cultural maga­ zines. Since 1996 she runs the Czarne Publishers (www. czarne.com.pl), which she founded with her husband, the writer Andrzej Stasiuk. Jacek Waltoś - painter, sculptor. Professor at Academy of Fine Arts in Cracow. He also writes on art. In the sixties he was a co-founder of artistic group Wprost, in the eight­ ies he was linked with artistic independent movement. In 2002 he received Jan Cybis Award. Jerzy Sławomir Wasilewski - Professor at the University of Warsaw, Institute of Ethnology and Cultural Anthro­ pology. Main areas of interest: peoples of Central Asia and their symbolic culture; long-term ethnographic fieldwork in Mongolia, Siberia, penetrations in Inner and Eastern Asia. Books on shamanism and taboo, articles on symbol­ ic language in ritual and belief, ethnography of travel and globalization. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fff10a84bd5b8c89fbb602b68e1e343e.pdf 83224bf70855389535d5330d191a9b2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2655 Title A name given to the resource Notes on the Authors=Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.446-453 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTES O N T H E A U T H O R S Notes on the Authors (1988) and Routes, Travel and Translation in the Late Twentieth Century (1997). H e is also co-author and coeditor of Writing Culture (1986), a collection of essays Stuart Baker - began his theatrical career i n N e w York City, dealing with the breakthrough in anthropology. where he founded and ran two off-off-Broadway theatres. Before becoming involved in educational theatre, he acted Dariusz Czaja - is an ethnographer and a graduate of in or directed over forty productions. H e received his P h . D . from the City Cracow's Jagiellonian University. H e holds a P h . D i n film University of N e w York. H e has symbolism. Czaja is employed at the Jagiellonian been the chair of the A T A / U C T A Program i n Theory a n d University's Ethnology Institute a n d is also o n the Criticism. H e has published numerous articles o n Konteksty editorial team. H e has edited two books - Witkiewicz, Shaw, Shakespeare, and Ayckbourn, and is the author of the book, of Farce Mitologie popularne (Popular Mythologies, 1994) and George Feydeau and the Aesthetics Metamorfozy ciala (1981), and is putting his finishing touches o n his latest book, O n becoming God: Bernard Shaw's Terrifying Religion of Realism and Responsibility. H e is teaching at (Body Metamorphoses, 1999). Janusz Degler - is a professor at Wroclaw University and the State Higher D r a m a School i n Wroclaw. H e is a drama Florida State University School of Theatre. historian and editor and chairs a n editing team working on a collection of works by Stanisław Ignacy Witkiewicz. Maciej Bańkowski - graduated from Warsaw University's He is the author of books o n drama history and theory and English Language Department. B o r n i n Warsaw, he numerous essays o n Witkacy's work, many of whose emigrated to Great Britain with his parents as a child, writings he has also published. remaining there until the age of 15. After 15 further years spent i n Poland (1966-81) he emigrated again, this time to Austria, where he resided until 1995. H e is currently living Jerzy Domaradzki - director. Graduated from Department of Sociology o n Warsaw University and Łódź Film School. in Poland, where he translates and edits English- and Wedding Night (1975), Test Shots The Laureate (1980), The (1981), The Planet Tailor (1982), Three The Legend of White Horse (1985), He is director of A Long German-language articles published in Polish a n d foreign (1976), periodicals. A m o n g others, he has done work for White Harvest Great Race/Big Run "Konteksty" a n d the "Reader's Digest" Warsaw office. Watermills (1984), (1977), Cupids Bow (1987), Struck by Lightning (1990), Lilian's Story (1996). Katarzyna Barańska - works at Ethnographical Museum of documentary films: More Management and Social Communication, Jagiellonian Australia, University. A u t h o r of exhibitions i n Ethnographical Museum accompanying to Biennale of Design (Light in a house, Valuation of time in the folk culture), to Festival "Kraków 2000" Misterium and to the Festival " G a u d e Mater" i n Częstochowa - Images Director and producer of the following Fortunate Li/e, John Paul II in Dreams About Freedom and Equality, New York. Babel's Tower, Andrzej Wajda - Portrait of the Artist, The Papal Academy of Social Science, Play-up Side Down, The Noble Savage. Awards &. Festivals: 1983 - The Planet Tailor Kraków, she studies for a P h . D . o n Department of (award - E c u m e n i c a l Jury, International Film Festival, of Mary in the Polish Folk Locarno, Switzerland), 1984 - Three Watermills Art. I n the Ethnographical Museum she prepared the Prix for Best Mini-serial, European T V Festival, exhibition Via Dolorosa. Telecofronto, Italy), 1985 - The (Grand Great Race/Big Run (Silver L i o n [Srebrny Lew] for directory; Gdańsk Film Festival [Krajowy Festiwal Filmowy - G d a ń s k ] ) , 1987 Best Film, Janusz Barański - works in Institute of Ethnology, Critics A w a r d ( F I P R E S C I ) International Film Festival, Jagiellonian University i n Kraków. H e wrote o n Slavonic Montreal; 1990 - Struck by Lightiing (Australia A F I cosmogony, a language of politics, commercials, and now Awards Nominations: Best Film, Best Director, Best he is interested mainly in so called cultural studies. Script, Best M u s i c ; Australian H u m a n Rights Medal & Awards; Hawaii Film Festival: Best A c t o r for G a r y Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Editor-in-chief of M c D o n a l d ) ; 1997- Lilian's the quartetly Konteksty (Contexts). H e a d of the Department of Anthropology of Culture, Film and A u d i o ­ (Asia - Pacific Film Australia A F I A w a r d : Best Supporting A c t o r for Tony visual Arts, Polish Academy of Science. A u t h o r of works on symbolic imagination and contemporary Story Festival, A u c k l a n d : Best Music, Best Photography; Collet; A F I Nominations: Best Script, Best M u s i c ) . anthropology. Co-author of the book Dom w tradycji ludowej ( A House in the Folk Tradition). A u t h o r of the book Portrety obcych (Images of the Strangers). Member of the editorial board Kwartalnik Filmowy (Film Quarterly). of Ewa Dżurak graduated from Department of Ethnology and Cultural Anthropology at Warsaw University, M . L . S . from Simmons College, Boston. Librarian at G u t m a n Library at Harvard University Graduate School of Education. C o - Jonathan Benthall - he was founding Editor of R A I N and of translator into Polish of author A N T H R O P O L O G Y T O D A Y . H e was Director of the Works and lives. Anthropologist as Predicament of Culture by J. by C . Geertz and Royal Anthropological Institute for twenty-seven years. Clifford. Interested in anthropology of pilgrimage and H e is currently immersed in his Arabic studies. N a t i v e - A m e r i c a n literature. James Clifford - is a professor of history of awareness, a Clifford Geertz - is an anthropology professor at the Institute metha-anthropologist and leading representative of the for A d c a n c e d Study i n Princeton, N e w Jersey and one of post-modern school of culture anthropology. A m o n g the most outstanding U . S . anthropologists of his others he has lectured awareness history at the University generation. H e is the author of, among others, such of California i n Santa Cruz. H e is a recognised author of important books as The Interpretation of Culture (1973), works o n the discourse within anthropology, travel reports Local and museum essays, including Predicament of Culture Knowledge (1983), Works and Lives. The Anthropologist as Author (1988; Polish translation 2000) 446 �AUTORZY NUMERU Autorzy numeru Stuart Baker - rozpoczął karierę teatralną w N o w y m Jorku, gdzie założył i prowadził dwa teatry off-off Broadway. Zanim poświęcił się teatrowi studenckiemu i edukacji, brał udział, przedstawie­ Dariusz Czaja - etnolog, studia U J . Napisał pracę doktorską niach. Doktoryzował się n a Uniwersytecie w N o w y m Jorku o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii U J i w re­ (City University of N e w York). dakcji „Kontekstów". Redaktor książek: Mitologie popularne jako aktor lub reżyser, w ponad czterdziestu i Krytyki Prowadził program Teorii w A T A - U C T A (Artists Theatre Association - (1994) i Metamorfozy ciała (1999). University and College Theatre Associaction). Opubliko­ wał wiele artykułów na temat Witkiewicza, Shawa, Szekspi­ Janusz Degler - profesor zwyczajny w Uniwersytecie Wrocław­ ra i Ayckbourna. Jest autorem książki George Feydeau and skim i Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej we Wrocławiu. the Aesthetics of Farce (1981). Obecnie kończy pracę n a d książką O n Becoming God: Bernard Shaw's Terrifying Religion nego of Realism and Responsibility. Wykłada teorie i krytykę teatru żek z zakresu historii i teorii teatru oraz licznych rozpraw po­ Historyk teatru, edytor, przewodniczący komitetu redakcyj­ Dzieł zebranych w Szkole Teatralnej Stanowego Uniwersytetu Florydy w Tal­ święconych lahassee. prac. Maciej Bańkowski - jest absolwentem Instytutu Anglistyki Stanisława I. Witkiewicza. Autor ksią­ twórczości Witkacego; wydawca wielu jego Jerzy Domaradzki - reżyser filmowy. Ukończył socjologię na w Warszawie Uniwersytecie Warszawskim i Wydział Reżyserii Filmowej w wieku 5 lat wyjechał wraz z rodzicami do Anglii, gdzie wy­ w Łodzi. Autor filmów: Długa noc poślubna (1975), Zdjęcia chowywał się do 15 roku życia. Po 15-letnim pobycie w Pol­ próbne (1976), Bestia (1977), Laureat sce (1981), Planeta Krawiec (1982), Trzy młyny (1984), Biały Uniwersytetu (1966-81) Warszawskiego. Urodzony wyemigrował ponownie do Austrii, gdzie Smok (1985), Lilian's Story przebywał do 1995 r. Obecnie mieszka w Polsce i zajmuje się tłumaczeniami (angielski, niemiecki) oraz redakcją tekstów Łuk Erosa (1987), (1980), Wielki bieg Struck by Lighting (1990), (1996). A także reżyser i producent filmów do­ anglojęzycznych, ukazujących się w Polskich i zagranicznych kumentalnych: Zyć lepiej, John Paul II in Australia, Marzenia czasopismach. Współpracuje m. i n . z redakcją "Kontekstów" 0 wolności i równości, Nowojorska Wieża Babel, Andrzej Waj­ da - Portrait of the Artist, Papieska Akademia Nauk Społecz­ nych, Grać do góry nogami, Szlachetny dzikus. Laureat nagród oraz warszawskim biurem ..Reader's Digest" (Przegląd). Jury Ekumenicznego Katarzyna Barańska - adiunkt w Muzeum Etnograficznym n a Międzynarodowym Festiwalu Fil­ mowym w L o c a m o - Szwajcaria (1983), G r a n d Prix za naj­ w Krakowie, doktorantka n a Wydziale Zarządzania i K o m u ­ nikacji Społecznej U J . Autorka wystaw w Muzeum Etnogra­ lepszy mini-serial n a Europejskim Festiwalu Telewizyjnym ficznym towarzyszących Telecoffonto we W ł o s z e c h (1984), Srebrnego L w a za reży­ (ASP) - Biennale „Światło w chałupie", w kulturze ludowej", Festiwalowi Sztuki Projektowania czasu serię na Krajowym Festiwalu Filmowym w Gdańsku (1987), - „Miste­ za najlepszy film - nagroda krytyków ( F I P R E S C I ) n a Mię­ „Wartościowanie Kraków 2000 rium" oraz Festiwalowi Gaudę Mater (Częstochowa) dzynarodowym Festiwalu Filmowym w Montrealu - K a n a d a - „Przedstawienia Maryjne w Polskiej Sztuce Ludowej", a tak­ (1987). Nominacja dla filmu Struck by Lighting do nagrody że w Muzeum Etnograficznym „Via Dolorosa - wątki kalwa- Australijskiego Instytutu Filmowego w kategorii najlepsze­ ryjskie w Polskiej Sztuce Ludowej". go, filmu, najlepszej reżyserii i scenariusza; laureat Australij­ skiej Nagrody i Medalu Praw Człowieka (1990). Nominacja dla filmu Lilian's Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor Story do nagrody Australijskiego Instytutu Filmowego w kategorii - najlepszy scenariusz i najlepsza mu­ prac min. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, rekla­ zyka (1997). mie; obecne jego zainteresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Ewa Dżurak - ukończyła etnografię (Uniwersytet Warszawski) Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury. Redaktor na­ 1 bibliotekoznawstwo w Simmons College, Boston. Pracuje czelny kwartalnika „Konteksty". Kierownik Pracowni A n ­ w bibliotece im. Monroe С . G u t m a n a n a Uniwersytecie Harwarda. Współtlumaczka C . Geertza Dzieło i życie. Antro­ tropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii N a u k . Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicz­ polog jako autor nej i antropologii współczesnej. Współautor książki Dom Interesuje się antropologią pielgrzymek i literaturą Indian w tradycji ludowej (1992). Autor pracy Portrety obcego Północnej A m e r y k i . (2000) i J. Clifforda Kłopoty z kulturą (2000). (2000). Członek redakcji "Kwartalnika Filmowego". Clifford Geertz - profesor antropologii w Institute for A d v a n ­ Jonathan Benthall - współzałożyciel i redaktor pisma " R A I N " , ced Study, Princeton (New Jersey). Jeden z najwybitniej­ a następnie "Anthropology Today". Przez 27 lat był dyrekto­ szych antropologów swojej generacji w U S A . Autor m.in. rem Royal tak znaczących książek, j a k T h e Interpretation of Culture Anthropological Institute. Obecnie całkowicie (1973), Local Knowledge (1983), Works and Lives. The Anth­ ropologist as Author (1988; tłum. pol. 2000) i After the Fact: Two Countries, Four Decades, One Anthropologist (1995). poświęcił się studiom arabistycznym. James Clifford - profesor historii świadomości, meta-antropolog, czołowy przedstawiciel postmodernistycznej antropolo­ gii kulturowej. Wykładał między innymi historię świadomo­ Daniel C . Gerould - profesor City University of N e w York, hi­ ści n a University of California, Santa Cruz. Autor znaczą­ storyk literatury i teatru, tłumacz. Wykładowca uniwersyte­ cych prac n a temat dyskursu w antropologii, doświadczenia podróży, muzealnictwa, m.in. Predicament of Culture (1988; przekład pol. Kłopoty z kulturą, 2000), Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century (1997); współautor i współredaktor zbioru tekstów ukazujących przełom w a n ­ tropologii Writing Culture (1986). 447 tów europejskich i amerykańskich. Autor wielu publikacji dotyczących literatury, dramatu i teatru amerykańskiego i europejskiego, tłumacz, wydawca i komentator Witkacego. Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz (1981). Galant and Libertine. Eighteenth-Cen­ tury French Divertissement and Parades (1983), Doubles, DeAutor książki Ogłosił również m.in. �NOTES O N T H E A U T H O R S and After the Fact: Two Countries, Four Decades, One visiting scholar at the University of California in S a n Anthropobgist (1995). Diego and Berkeley College. Between 1994 and 1996 he was head of the Polish Institute in Stockholm. D a n i e l C . G e r o u l d - Professor of C i t y University of N e w York, literature and theatre historian, translator. A n n a M i c i ń s k a - literature and art historian and literary Lecturer of European and A m e r i c a n universities. Author of many critic, is on the editorial team preparing Stanisław Ignacy works o n literature, A m e r i c a n and European theatre and Witkiewicz Collected Works. She has written numerous drama, translator, editor and commentator of Witkacy. H e essays about Witkiewicz and was editor of many Stanisbw Ignacy Witkiewkz as an Imaginative Wńter (1981). H e published, among others: Galant and Libertine. Eighteenth-Century French Divenissement and Parades publications of his works (among others she published the (1983), Doubles, Demons and Dreamers. An International preparing an edition of Witkiewicz's correspondence. wrote: Collection of Symbolist Drama manuscript of The 622 Downfalls of Bungo, or the Demonic Woman and Unwashed Souls). A n n a Micińska is currently (1985), Guillotine. Its I_egend and Djre (1992). Translator of Przybyszewski and Miciński, Sbvk and East European Performance. Drama, Theatre, Film. Stefan O k o ł o w i c z - studied photography and then painting at the Academy of Fine Arts in Warsaw. H e received the editor of diploma in painting in 1975 and now works as an artist photographer. H e is interested in history of photography and Stanisław I. Witkiewicz's art. I n the 1970's he began Zofia G o ł u b i e w - art historian, she studied at Jagiellonian researching his photographs, w h i c h were virtually University of Kraków. From 1974 works in the National Museum in Kraków, starting as a head of Publishing unknown at that time. H e and E w a Franczak found many Department, than as a head of Modern Polish Painting of Witkiewicz's photographs w h i c h were then shown in and Sculpture Department. From 1996 she is deputy several exhibitions in museums and galleries world-wide. director of the museum. Author and co-author of many T h e y published a book with Witkacy's photographs well-known exhibitions and publications in Poland and Przeciw Nicości (Against Nonentity), in Kraków, 1986. I n Portraits, abroad, among others on A r t u r Grottger, Tadeusz Kantor, 1997 he published another book Metaphysische Jan Matejko, Andrzej Wróblewski and A n d y Warhol. which served as a catalogue to the exhibition on the same Author of catalogues and publications on exhibitions, also title shown in Fotomuseum in M u n i c h , Galerie Moritzburg a scientific'editor of museum's publications. in Halle and Robert Miller Gallery in N e w York City in 1998. M i c h a ł K ł o b u k o w s k i - born in Warsaw. His translations include: Djlita, Pale Fire (in collaboration with Stanisław C z e s ł a w R o b o t y c k i - head of Institute of Ethnology, The Real Life of Sebastian Knight and Laughter in the Dark by Vladimir Nabokov, Time's Arrow by Martin A m i s , The Memoirs of Lord Byron by Robert Nye, Ever After by G r a h a m Swift, The Bluebeard by Kurt Vonnegut, The Color Purple by A l i c e Walker, Hotel New Hampshire by Barańczak), Jagiellonian University of Kraków. Author of works on contemporary anthropology. H e published, among others, Etnografia wobec kultury współczesnej (Ethnography in the Face of Contemporary Culture) 1992, Nie wszystko jest oczywiste (Not Everything is Obvious) 1998. John Irving, The B F G by Roald D a h l , Haroun and the Sea of Stories by Salman Rushdie, Underworld by D o n DeLillo, poems by W i l l i a m Butler Yeats, essays by Josif Brodski, The Saved by Edward Bond and Lord Jim by Joseph C o n r a d . S ł a w o m i r S i k o r a - ethnologist, managing editor of Konteksty (Contexts). H e works in the Institute of A r t , Polish Academy of Science, where he works on a P h . D . thesis on visual anthropology. H e wrote a lot on anthropology of film and photography. Published his works in, among G r a ż y n a K u b i c a - works in Department of Social others: "Konteksty", "Kwartalnik Filmowy", " K i n o " , "Res Anthropology, Institute of Sociology, Jagiellonian University in Kraków. She has published several works on Publica N o w a " , "Easy Rider". H e is a translator from Bronisław Malinowski. Co-editor of Malinowski: Between English, he translated among others: John Berger, looking, (O patrzeniu, Two Worlds, published in 1988 by Cambridge University Wydawnictwo Literackie About Works and Lives. The Anthropologist as Author (Drielo i życie. Press. Secretary of the Editorial Committee of Antropobg jako autor, Malinowski's Works. Editor of Malinowski's Diary, published from 1997 in excerpts by quarterly 1999) and Clifford Geertz, 2000; with E w a Dżurak). Konteksty. in Kraków will publish Diary. She Peter S k a l n i k - born in Prague in 1945, studied African is also interested in religious minorities and symbolic Studies and History at Charles University, later African dimension of cultute. She lives in Kraków and Ustroń. Studies at Leningrad State University. H e specialised in social anthropology, particularly in political anthropology. He started to teach anthropology and African Studies i n Swiatosław L e n a r t o w i c z - art historian, studied at Jagiellonian University. From 1996 works at National 1967. I n 1968 he took his P h D from Charles University Museum in Kraków, he specialises in modern painting. and in 1973 he finished his C S c . scientific thesis which Author of the exhibition Witkacy - Głogowski in the however had to wait for 17 years for its public defence National Museum in 1998. due to Skalnik's exclusion from Czechoslovak academia by the ruling communist party. H e escaped from Czechoslovakia in 1976 and taught anthropology in the B o h d a n M i c h a l s k i - Dr., specialises in contemporary ' Netherlands, Switzerland (guest lecturer) and South philosophy, mainly Polish. H e is the author of several works in this field and editor of Stanisław Ignacy Africa. W h i l e teaching social anthropology there he Witkiewicz's philosophical essays published in Poland, obtained a B . A . Hons, degree in political studies from the Germany and Switzerland (among others he brought out University of C a p e T o w n . After the collapse of the the manuscript of The Psycho-physical Problem). Bohdan communist rule he returned to Czechoslovakia i n 1990 Michalski has lectured at Warsaw University and is a and joined Charles University's teaching staff. H e is trying 448 �AUTORZY NUMERU mons and Dreamers. An International Collection of Symbolist Stefan O k o l o w i c z - studiował fotografię, później malarstwo na Drama (1985), Historia gilotyny (1996). T ł u m a c z Przyby­ warszawskiej A S R Dyplom z malarstwa uzyskał w 1975 r. szewskiego i Micińskiego, wydawca Slavic and East Europe­ Pracuje jako artysta fotografik. Zajmuje się też historią foto­ an Performance. Drama, Theatre, Film. grafii. Interesuje się sztuką Stanisława I . Witkiewicza. N a początku lat siedemdziesiątych zaczął poszukiwać jego foto­ Zofia G o ł u b i e w - historyk sztuki, absolwentka U J , dyrektor grafii - dziedziny twórczości Witkacego w tamtych latach Muzeum Narodowego w Krakowie, w którym pracowała od prawie nieznanej i pomijanej. Wspólnie z Ewą Franczak uda­ 1974 roku, początkowo jako kierownik Działu Wydawnictw, ło mu się odnaleźć wiele fotografii Witkiewicza, opracować następnie jako kierownik Działu Nowoczesnego Polskiego i zaprezentować na wystawach w wielu ważnych muzeach Malarstwa i Rzeźby, a w latach 1996 - 2000 na stanowisku i galeriach n a całym świecie. Wspólnie z Franczak opubliko­ wicedyrektora Autorka wał album z fotografiami Witkacego Przeciw Nicości, K r a ­ i współautorka bardzo wielu głośnych wystaw i publikacji ków 1986. W 1997 opracował drugi album Metaphysische w kraju i zagranicą, w tym między innymi A r t u r a Grottgera, Portraits wydany w Niemczech - katalog do wystawy o tym Tadeusza Kantora, Jana Matejki, Andrzeja Wróblewskiego samym tytule zaprezentowanej w Fotomuseum w Mona­ i A n d y Warhola. Autorka katalogów i publikacji związanych chium, w Galerie Moritzburg w Halle oraz w Robert Miller z wystawiennictwem, a także redaktor naukowy wydaw­ Gallery w N o w y m Jorku w 1998 roku. ds. naukowych i oświatowych. nictw Muzeum. C z e s ł a w R o b o t y c k i - dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersyte­ M i c h a ł K ł o b u k o w s k i - tłumacz. Przetłumaczył między innymi tu Jagiellońskiego. Zajmuje się antropologią kultury współ­ Blady ogień (we współpracy ze Stanisławem Barańcza­ kiem) , Prawdziwe życie Sebastiana Knighta i Śmiech w ciemno­ Lolite, czesnej. Autor licznych tekstów i książek, opublikował m. ści Vladimira Nabokova, Strzale czasu Martina A m i s a , Pa­ in. Etnografia wobec kultury współczesnej ko jest oczywiste (1998). miętniki Lorda Byrona Roberta Nye, Raz na zawsze G r a h a m a Swifta, Sinobrodego Kurta Vonneguta, Kolor purpury A l i c e Walker, Hotel New Hampshire Johna Irvinga, Wielkomiluda (1992), Nie wszyst­ S ł a w o m i r S i k o r a - etnolog, sekretarz redakcji „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej". Pracuje w Instytucie Sztuki P A N , Roalda D a h l a , Haruna i Morze Opowieści Salmana Rushdie - gdzie przygotowuje rozprawę doktorską z dziedziny antropo­ go, Podziemia D o n a D e L i l l o , wiersze Williama Butlera Yeat- logii wizualnej. Autor artykułów przede wszystkim z zakresu sa, eseje Josipa Brodskiego, Ocalonych Edwarda Bonda i Lor­ antropologii filmu i fotografii. Publikował m.in. w „Konte­ da Jima Josepha C o n r a d a . kstach", „Kwartalniku Filmowym", „Kinie", „Res Publice Nowej", „Easy Riderze". Tłumaczy z języka angielskiego; przełożył m.in. Johna Bergera, O patrzeniu (1999) oraz Clif- G r a ż y n a K u b i c a - pracownik naukowy Zakładu Antropologii Dzieło i życie. Antropolog jako autor Społecznej Instytutu Socjologii U J . Opublikowała szereg forda Geertza, prac dotyczących postaci i twórczości Bronisława Malinow­ z Ewą Dżurak, 2000). skiego. Współredagowała tom Malinowski: Between Two Worlds wydany w 1988 przez Cambridge University Press. Peter S k a l n i k - studiował afrykanistykę i historię n a U n i w e r ­ Jest Sekretarzem Komitetu Redakcyjnego Dziel Bronisława Malinowskiego wydawanych (wraz przez PWN. sytecie Karola (Praga), a potem n a uniwersytecie w L e n i n ­ Opracowuje gradzie. Specjalizował się w antropologii społecznej, szcze­ i przygotowuje do druku jego dzienniki, które od 1997 roku gólnie antropologii politycznej. W 1967 roku zaczął wykła­ ukazują się we fragmentach w „Konteksach" (ich wydania dać antropologię i afrykanistykę. W 1968 otrzymał stopień książkowego podjęło się Wydawnictwo Literackie). Z a j m u ­ doktora na Uniwersytecie Karola, a w 1973 roku ukończył je się także problematyką mniejszości religijnych oraz sym­ pracę naukową (Kandydat N a u k i ) , która musiała jednak 17 bolicznego wymiaru kultury. Mieszka w Krakowie i Ustro­ lat poczekać na obronę publiczną, ponieważ Skalnik został niu. wydalony z czeskich kręgów akademickich ze względów po­ litycznych. Opuścił Czechosłowację w 1976 roku. Wykła­ Swiatosław L e n a r t o w i c z - historyk sztuki, ukończył studia n a Uniwersytecie Jagiellońskim. O d 1996 roku pracuje w M u ­ zeum Narodowym w Krakowie, zajmuje się malarstwem no­ woczesnym. Autor wystawy Witkacy - Głogowski w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1998 roku. nie filozofią polską. Jest autorem szeregu prac z tej dziedziny oraz edytorem pism filozoficznych St. I. Witkiewicza w Pol­ sce, Niemczech i Szwajcarii (min. wydał z rękopisu Zaga­ Członek komitetu redakcyjnego Dzieł zebranych St. I. Witkiewicza. Wykładał n a Uniwersyte­ cie Warszawskim; visiting scholar - University of California at S a n Diego and Berkeley; w latach 1994 - 96 był dyrekto­ rem Instytutu Polskiego w Sztokholmie. A n n a M i c i ń s k a - historyk literatury i sztuki, krytyk literacki, edytor. Członek komitetu redakcyjnego Dziel zebranych St. I. Witkiewicza. A u t o r k a wielu rozpraw min. o St. I. Witkie­ wiczu i opracowań edytorskich wielu jego dzieł (min. wyda­ ła z rękopisu 622 upadki Bunga i Niemyte w Holandii, Szwajcarii i w Południowej Afryce. N a Uniwersytecie w C a p e T o w n otrzymał honoro­ wy stopień naukowy ( B . A . ) w dziedzinie nauk politycz­ nych. Po upadku rządów komunistycznych w 1990 roku, wrócił do Czechosłowacji n a Uniwersytet Karola. Próbuje uczynić z antropologii społecznej B o h d a n M i c h a l s k i - zajmuje się filozofią współczesną - głów­ dnienie psychofizyczne). dał antropologię dusze). Obecnie zajmuje się edycją jego korespondencji. 449 niezależną dyscyplinę uniwersytecką. Prowadził badania terenowe n a Słowacji, w Tuva, n a Kaukazie, w G h a n i e , Południowej Afryce, Pa- pui na Nowej G w i n e i . Jego badania porównawcze n a temat państwa zyskały międzynarodowe uznanie. Jest specjalistą od problemów „etnicznych", a obecnie pracuje nad obszer­ nym studium porównawczym kultury politycznej w okresie przejściowym do demokracji. Opublikował m . i n . : The E a r ­ The Study of the State Outwitting the State (red., Trans­ action 1989), The Early Writings of Bronisław Małinowski (wsp.-red., Cambridge 1993), Transition to Democracy : Czech Republic and South Africa Compared (red. 1999). ly State (wsp.-red., M o u t o n 1978), (wsp.-red., M o u t o n 1981), Opublikował dziesiątki artykułów w n a c h naukowych i encyklopediach. książkach, magazy­ Jest członkiem więk­ szych międzynarodowych i państwowych towarzystw n a u ­ kowych. �NOTES ON T H E AUTHORS Helena Wayne - to institutionalise social anthropology as an independent was born in the S o u t h Tirol, Northern Italy, university subject. H e carried out anthropological the youngest of the three daughters of Bronisław fieldwork in Slovakia, Tuva, Caucasus, G h a n a , southern Malinowski and Elsie Masson. She has researched at Africa, Papua N e w G u i n e a . H i s comparative studies o n length in her father's papers and has interviewed the state received international acclaim. H e is a specialist relations, friends and former students, building up a on 'ethnic' problems and currently works o n a major unique body of knowledge about her parents. She has comparative study of political culture during the transition been a reporter for Li/e magazine, book editor, and Early State (coThe Study of the State (co-editor, Outwitting the State (editor, Transaction television producer for the B B C . to democracy. H i s books include The editor, M o u t o n 1978), Mouton 1981), Terence Wright - 1989), The Early Writings of Bronisław Malinowski (coeditor, Cambridge 1993), Transition to Republic and South Africa Compared visiting Research Fellow at Q u e e n Elizabeth House, University of Oxford; Associate Fellow of Democracy: Czech the Reuter Foundation Programme, University of Oxford; (editor, Set O u t and Visiting Tutor in Visual Anthropology at the 1999). H e published dozens of chaptets i n books and University of Cambridge. H e was Reader in Media A r t s at journal and encyclopaedia articles. H e is member of major the University of L u t o n and has taught for eight years at international and national professional societies. the National Film ćk Television School. I n addition to ten years experience as a photojoumalist Tadeusz S m o l i c k i - architect and stage designer, graduate of Television, I T N etc.), he has written (working for B B C The Photography the C r a c o w Polytechnic and C r a c o w Academy of Fine Handbook (part of Routledge's Media Practices series) and Arts. Smolicki has done stage design work for Poland's is currently writing Cultural leading theatres, including Cracow's Stary Teatr (in Cultural Mrozek's Miłość na Krymie /Love in the Crimea/), the Publications, Oxford. H e has published two papers on Teatr Narodowy in Warsaw ( i n L . Pirandello's Six Malinowski's photography, has written extensively on Characters in Search for an Author) and the Teatr Polski in Wroclaw (in Wojtyszko's Kurs Polskiego /Polish Course/), as Representations: Media, CrossCommunication and New Technologies for Berg photography and the media, given conference papers world-wide, as well as exhibiting his photographs in well as for the C r a c o w O p e r a and T V plays. I n a l l , he h a s Poland and Russia. designed the settings for over 100 plays staged i n Polish and foreign theatres. Michael W. Young - is Senior Fellow in the Research School Smolicki also creates his o w n art. H i s works are on display of Pacific and A s i a n Studies on Australian National in Poland and abroad, among others i n Cracow, Bielsko, University. H e is an author of several books on social Rzeszów, Paris, Prague and Soest. Fighting with Food, Magicians of Manumanua and The Ethnography of Malinowski, The anthropology, among other: L e c h Sokół - head o f Institute of A r t , Polish Academy o f Science, lecturer at Theatre Academy o f Warsaw, and Trobriand Island 1915-1918, he edited the first fieldwork drama monograph of Malinowski The Natives of Mailu, and also theatre historian. H e published works on Witkacy, edited the unpublished photographs of that scholar w h i c h Strinberg and Ibsen, among others: Groteska w teatrze S.I. were published in a book: Witkiewicza (Grotesque in the Theatre of S.I. Witkiewicz) 1972, August Strinberg 1981, Witkacy i Strinberg: dalecy i bliscy (Witkacy and Strinberg: Distant and Close) 1995. T h e Photography 1998. H e is working on the biography of Polish anthropologist. Polish Centre of the International Theatre Institute awarded that last b o o k as a "Book o f the Year o n Theatre". Anna Żakiewicz - Krzysztof T y s z k i e w i c z - a r t director, designer, l i v e s i n Kraków. (The Flood) contemporary graphic and drawing art section in 1984. I n - assistant o f art director; 1971/72, 1996 she became its curator. dir. ] . H o f f m a n N A SREBRNYM G L O B I E (On a Silver Globe) - Together with Irena Jakimowicz A n n a Żakiewicz costume organised a large monographic exhibition of Witkacy's designer; 1976/77, d i r . A . Żuławski H o f o P R U S K I (The Prussian Homage) - works in the National Museum at the turn of 1989 and script, art 1990 and participated in cataloguing his entire painting director and director, Europejski M i e s i ą c Kultury, 1992 S E N SREBRNY S A L O M E I (Salomeą s Silver Dream) - work. She organised several displays of Witkacy's art, art among others in Barcelona (1994) and St. Petersburg director, T V Theatre, 1994, dir. K . Nazar (1998). I n 1997 she staged a Tadeusz Brzozowski H A M L E T - Wybrzeże Theatre, G d a ń s k , 1996, d i r . К. monographic exhibition in the National Museum's rooms Nazar [award f o r scenography o n P o l i s h Competition o f and co-authored as well as edited a book accompanying Staging Shakespeare's Works] OBYWATEL P E K O Ś 1997 (Citizen Pekoś) - J. Słowacki T h e a t r e , [prize for scenography and costumes o n P o l i s h POCHÓD (Procession of the Kings to K R Ó L Ó W NA W A W E L script, costumes, director, Festival o f A . POLAND Pomeranian M u s e u m in Słupsk. A n n a Żakiewicz has written over 30 articles on art, Ph.D. - decoration of the altar in Kraków, 06.1997 R O Z M O W Y N A KONIEC WIEKU related to Witkacy's paintings and is co-author of an mostly about Witkacy. A t the moment she is working on a Wajda, Kraków 2000, 21.06.1997 V P I L G R I M A G E O F P O P E J O H N P A U L II то the display. A n n a Żakiewicz also compiles documentation album cataloguing the Witkacy collections in the Central Festival o f Contemporary D r a m a ] Wawel Castle) - graduated from Warsaw University's art history faculty in 1983. She started working at the National M u s e u m in Warsaw in 1982, joining its A m o n g other things, h e worked o n : POTOP Malinowski's Kiriwina. Fieldwork 1915-1918, T h e University of Chicago Press, (Conversations a t the E n d of a Century) - T V P 1 ( T V series) A I D A - decorations to the opera i n H o l l a n d , 01.1998 450 dissertation about the artist's youthful works. �AUTORZY NUMERU Tadeusz Smolicki - architekt, scenograf, absolwent Politechni­ 0 swych rodzicach. Pracowała jako reporterka dla pisma " L i ­ ki Krakowskiej i A k a d e m i i Sztuk Pięknych w Krakowie, jest fe", wydawca oraz producent telewizyjny w BBC. autorem scenografii do ponad 100 spektakli zrealizowanych w teatrach polskich i zagranicznych. Współpracował z naj­ Wright - Terence Visiting Research Fellow w Queen Elizabeth lepszymi scenami naszego kraju, m.in. ze Starym Teatrem House n a Uniwersytecie w Oxfordzie, Associate Fellow pro­ w Krakowie (Mibść na Krymie S. Mrożka), Teatrem Naro­ gramu Fundacji Reutera oraz wykładowca antropologii wi­ {Sześć postaci szuka autora L. Pirandel­ Polskim we Wrocławiu (Kurs polskiego Wojty- dowym w Warszawie zualnej na Uniwersytecie w Cambridge. Wykładał n a temat lo), Teatrem mediów n a Uniwersytecie w L u t o n , przez osiem lat wykładał szki) oraz O p e r ą Krakowską i Teatrem Telewizji. Pracuje także w National Film ók Television School. Przez dziesięć również i w inych dziedzinach twórczości plastycznej, wysta­ lat pracował jako fotograf między innymi dla stacji telewizyj­ wiając swoje prace w kraju i za granicą m.in. w Krakowie, nych B B C i I T N , jest autorem podręcznika fotografii The Bielsku, Rzeszowie, Paryżu, Pradze i Soest. Photography Handbook. Wiele publikował na temat fotogra­ fii i środków masowego przekazu, wykładał w wielu krajach, w Polsce i Rosji wystawiał swoje prace fotograficzne. L e c h Sokół - dyrektor Instytutu Sztuki P A N , wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie, historyk dramatu i tea­ M i c h a e l W. Y o u n g - Senior Fellow w Research School of Paci­ tru. Autor publikacji o Witkacym, Strinbergu i Ibsenie, m. in. Groteska w teatrze berg (1981), Witkacy St. I. Witkiewicza (1972), August Strini Stńndberg: dalecy i bliscy (1995). T a fic and A s i a n Studies w Australian National University. Jest autorem szeregu książek z zakresu antropologii społecznej, ku przez polski Ośrodek Międzynarodowego Instytutu Tea­ Fighting with Food, Magicians of Manumanua oraz The Ethnography of Malinowski, The Trobriand Island 1915-1918, tralnego I T I (Polish C e n t e r of the International Theatre I n ­ opracowania pierwszej monografii terenowej tego uczonego stitute. The ostatnia książka została nagrodzona jako teatralna książka ro­ m.in. Natives of Mailu a także wyboru oraz omówienia nigdzie dotąd nie publikowanych fotografii w albumie Malinow- ski's Kińwina. Fieldwork Photography 1915-1918, Krzysztof T y s z k i e w i c z - scenograf, mieszka w Krakowie. Zrea­ lizował między innymi: Potop - T h e Uni­ versity of Chicago Press, 1998. Ponadto pracuje nad biogra­ as. scenografa ds. militariów; fią polskiego antropologa. 1971/72, reż. J. Hoffman, Na srebrnym globie - kostiumograf; 1976/77, reż. A . Żuławski, Hold pruski - scenariusz, sceno­ graf, reż., Europejski Miesiąc Kultury, 1992, Sen srebrny Sa­ lomei - A n n a Zakiewicz - Ukończyła historię sztuki na Uniwersytecie Teatr T V , 1994, reż. K . Nazar, Hamlet - Teatr W y ­ Warszawskim w 1983 r. O d 1982 r. pracuje w Muzeum N a ­ brzeże, Gdańsk, 1996, reż. K . Nazar [wyróżnienie za sceno­ rodowym w Warszawie, od 1984 r. - w Gabinecie Grafiki grafię na Ogólnopolskim Konkursie N a Inscenizację Dzieł 1 Rysunków Współczesnych, od 1996 r. pełni obowiązki jego Szekspira], Obywatel Pekoś - Teatr im. J. Słowackiego, kuratora. Współpracowała z Ireną Jakimowicz w przygoto­ 12.04.1997 [nagroda za scenografię i kostiumy w Ogólno­ waniu wielkiej monograficznej wystawy Witkacego, polskim Festiwalu Sztuk Współczesnych], Pochód Królów na odbyła się w M N W na przełomie 1989 i 1990 oraz w opra­ Wawel - scenariusz, kostiumy i reż. Festiwal A . Wajdy K r a ­ cowaniu katalogu wszystkich dzieł malarskich tego artysty. która ków 2000, 21.06.1997, V Pielgrzymka Jana Pawła II - deko­ Zorganizowała kilka wystaw Witkacego - m.in. w Barcelo­ racja ołtarza n a krakowskich Błoniach, 06.1997, Rozmowy nie (1994) i Petersburgu (1998). W 1997 r. przygotowała na koniec wieku - T V P 1, Aida - wykonanie dekoracji do opery w Holandii, 01.1998. wystawę monograficzna Tadeusza Brzozowskiego w M N W , była tez współautorką i redaktorem naukowym monografii książkowej towarzyszącej tej wystawie. Gromadzi dokumen­ H e l e n a W a y n e ( M a l i n o w s k a ) - urodziła się w Południowym Tyrolu, jako najmłodsza z trzech córek Bronisława Malinow­ skiego i Elsie Masson. Opracowując dokumenty pozostawio­ ne przez ojca, prowadząc wywiady z krewnymi, przyjaciółmi i byłymi studentami, stworzyła wyjątkowy korpus wiedzy 451 tację twórczości malarskiej Witkacego, jest współautorką al­ bumowego katalogu witkacowskiej kolekcji w Muzeum Po­ morza Środkowego w Stupsku. Opublikowała ponad trzy­ dzieści artykułów, głównie o Witkacym. Przygotowuje prace doktorską o młodzieńczej twórczości tego artysty. �COPYRIGHT INFORMATION Autorom i Wydawnictwom redakcja „Kontekstów" składa podziękowania za zgodę na przedruk następujących artykułów: "Metaphisical Portraits" by Stefan Okołowicz, trans, by E w a The editors would like to take opportunity to thank the Authors and Publishing Houses for agreeing to republish the following articles: "Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkie­ Krasińska, from: Witkacy. Metaphysische/Metaphyskal Ponraits. E d . by Т.О. Immisch, Klaus E . Goltz, U l r i c h Pohlmann, Connewitzer Verlagsbuchhandelung, Leipzig M C M X C V I I © Stefan Okołowicz wicz. Sciences versus art in the conceptualization of culture" by Peter Skalnik, from: Fkldwork and Footnotes. Studks in the history of European anthropology, ed. by H a n F. Vermeulen and Arturo Alvarez Roldan (p. 129-142) by permission of the Author and the Publisher. © Routledge, L o n d o n and N e w York 1995. Stuart Baker, i religii , w a " 1974, Witkiewkz - Malinowski. Czysta forma magii, nauki "Shoemakers przel. Małgorzata Dzieduszycka, "Literatura Ludo­ by Witkiewicz: Erotism and Power" by L e c h Sokół och rolig lek. En festskrift tillagnad An­ drzej Nils Uggla. Edited by Elżbieta Szwejkowska-Olson ek from: AHvarlig debatt nr3 M i c h a ! Bron Jr. with collaboration of L e c h Sokół, Uppsala "Witkiewicz and Malinowski: T h e Pure Form of Magic, Scien­ 2000. © ce and Religion" by Stuart Baker, from: The Polish Review 18, by the Author. 1-2 (1973): 77-93. T h e Polish Institute of A r t s and Sciences Stanisław Ignacy Witkiewicz, Z podróży do Tropików, " E c h o T a ­ in A m e r i c a , New York. trzańskie" wrzesień-październik 1919 James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, li­ (nry 15-18), a także w "Literaturze Ludowej" 1974, nr 3 oraz w St. I. Witkiewicz, pochodzi z Kłopoty Bez kompromisu. Pisma krytyczne i publicystyczne. Zebrał i opr. teratura i sztuka, przeł. E . Dżurak, J. Iracka, E . Klekot, M . J. Degler, PIW, Warszawa 1976 Krupa, S. Sikora, M . Sznajderman, © Wydawnictwo K R , " T h e Anthropologist as Artist: Malinowski's Trobriand Photo­ Warszawa 2000 graphs" by Terence Wright, from: European Imagery and Co­ lonial History in the Pacifk, ed. by Toon van Meijl i Paul van " O n Ethnographical Self-Fashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford from: Reconstructing Individualism, ed. by der Grijp, „Nijmegen Studies in Developement and Cultural T h o m a s C . Heller, Morton Sosna and D a v i d Wellberg, Stan­ Change", vol. 19, Saarbrucken 1994 ford University Press. © 1986 by Board of Trustess of the L e "Malinowski's Kiriwina Introduction (Fragments)" by M i c h a e l land Stanford Junior University Young, excerpts from: Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego Clifforda Geertza, po­ chodzi z Dzieło i życie. Antropolog jako autor, Malinowski's Kińwina. Fkldwork Pho­ tography 1915-1918 by Michael Young. © T h e University of Chicago Press 1998 przel. E . Dżurak, S. Sikora, © Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Listy nr 2-15, 26-34, 43-51 "I-witnessing. Malinowski's C h i l d r e n " , from Works and Lives. były pierwotnie opublikowane w St. I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, wstę­ pem opatrzy! E . C . Martinek, przyg. do druku Tomasz Jodeł- Anthropologist as Author by Clifford Geertz, © Stanford U n i ­ ka-Burzecki, PIW, Warszawa versity Press 1988; copyright for the English version in Euro­ 1981 List nr 40 Stanisława I. Witkiewicza opublikowany byl w lon­ pe by Blackwell Publishers, Oxford. dyńskim „Pulsie", 1984, nr 21 Listy z podróży do Tropików Stanisława I. Witkiewicza były opu­ "Chronology: Witkiewicz and Malinowski" by D a n i e l Gerould, from: The Witkkwkz Reader. Edited, Translated and with an blikowane przez A n n ę Micińska: U Introduction by D a n i e l Gerould, © Northwestern Universi­ gli, „Twórczość" 1965, nr 7 brzegów tropikalnej dżun­ ty Press, Evanston, Illinois 1992 T h e English version of the letters no 16, 20, 26, 36, 38, 42, 44, A n n a Micińska, U źródeł Czystej Formy, "Kultura" 1971, nr 17 45, 46, 50, 51 and a letter to the Father was previously pu­ blished in The Witkkwkz Reader. Edited, Translated and "At the Roots of Pure Form" by A n n a Micińska, trans, by A n n a Bartkowicz from: Dkdectks and Humanism, N o 2/1985 with an Introduction by Daniel Gerould, University Press, Evanston, Illinois 1992 452 Northwestern �Niech zechcą przyjąć nasze serdeczne podziękowania Special thanks for Członkowie Komitetu Honorowego Pani Helena Wayne (córka Bronisława Malinowskiego) Ambasador Wielkiej Brytanii w Polsce Pan John Macgregor Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Pan Kazimierz Michał Ujazdowski Pan prof. Peter Loizos - London School of Economics Pan Robin Rickard - British Council Pan Jonathan Benthall - Royal Anthropological Institute Pani Sue Donnelly - Archiwum London School of Economics Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego British Council Fundacja im. Stefana Batorego Baker ćk McKenzie Commercial Union Inter-Vis Archiwum London School of Economics Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe w Warszawie Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku Muzeum Okręgowe w Toruniu Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Muzeum Etnograficzne w Krakowie Biblioteka Jagiellońska w Krakowie Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego Pani Ewa Franczak Pan Stefan Okołowicz RE Właściciele zbiorów prywatnych, których kolekcje są prezentowane na tej wystawie Współpracownicy z Muzeum Narodowego w Krakowie Vice dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie ds. Organizacji Wystaw i Promocji Pan Marek Mróz Pani Anna Studnicka, Dział Organizacji Wystaw Pan Paweł Wałek Pan Józef Wołoszyn Pan Henryk Woźniak Pan Zbigniew Bednarz Pani Grażyna Kulawik Pani Ewa Zając Pan Michał Myśliński Pan Maciej Beiersdorf, Dyrektor Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Pan Maciej Miszczak, Kurator - Muzeum Historii Fotografii w Krakowie Pani Ewa Ayton - The British Council, Warszawa Pani Grażyna Goslings - Commercial Union, Warszawa Pani Joanna Buler - Commercial Union, Warszawa Pan Piotr Przychodzki - Baker ćk McKenzie, Warszawa Stefan Dickers - Archiwum London School of Economics Gustaaf Houtman - redaktor "Anthropology Today" 453 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d613708c0ea4cf692b55a8bfd02b4097.pdf 575a5722431b605b633978a97173a9ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6385 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5958 Title A name given to the resource Noty o autorac, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.189-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Michaelis Adamis (ur. 1929) - znany grecki kompo­ zytor awangardowy o swoistym idiomie opartym na es­ tetyce muzyki bizantyjskiej. Autor ponad 200 dzieł wokalnych, instrumentalnych i elektronicznych. Stu­ diował również bizantyjską paleografię muzyczną i działał aktywnie na tym polu. Do najważniejszych je­ go osiągnięć należy odkrycie najstarszego znanego we Wschodnim Kościele przykładu muzyki polifonicznej, pochodzącego z okresu późnośredniowiecznego. Do­ konał również transkrypcji i rekonstrukcji Oficjum Trzech Młodzianków. Prezes Greckiego Towarzystwa Muzyki Współczesnej. Krzysztof Maria Byrski (ur. 1937) - ukończył wyższe studia indologiczne na Uniwersytecie Warszawskim w 1960 roku. W 1961 r. wyjechał do Indii. Po powrocie do kraju podjął pracę w Uniwersytecie Warszawskim, gdzie prowadził i nadal prowadzi badania i dydaktykę w dziedzinie kultury indyjskiej oraz języka i literatury sanskryckiej oraz języka hindi. Po odzyskaniu suweren­ ności przez Polskę, wyjechał w 1990 roku do Indii jako radca Ambasady Polskiej w tym kraju. W 1993 roku zo­ stał powołany na stanowisko ambasadora. W 1996 zo­ stał dyrektorem Instytutu Orientalistycznego. Obecnie jest profesorem w Zakładzie Azji Południowej Instytutu Orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim. Jest członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Towarzystwa Krzewienia i Popierania Nauk, Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego, International Asso­ ciation of Sanskrit Studies, Société Asiatique oraz Par­ liament of Cultures z siedzibą w Ankarze. Jest także członkiem Komitetu Etyki PAN oraz Komitetu Nauk 0 Kulturze PAN i członkiem zarządu Fundacji Artes Li­ berales oraz współpracuje z Collegium Civitas. Jest au­ torem ponad stu różnych publikacji (w tym trzech ksią­ żek) w języku polskim, angielskim i hindi. Specjalizuje się w dziedzinie kulturoznawstwa indyjskiego ze specjal­ nym uwzględnieniem klasycznego teatru, estetyki oraz etyki. Svetlana Butskaya - doktor muzykologii, absolwent­ ka konserwatorium moskiewskiego. Obecnie mieszka w Mińsku (Białoruś). W kręgu jej naukowo-praktycz­ nych zainteresowań znajdują się szukanie i odtwarza­ nie materiałów z muzycznych manuskryptów XVII wieku, szczególnie z okresu przełomu w rosyjskiej tra­ dycji cerkiewnej i polskiej XVII wieku. Materiały z od­ nalezionych rękopisów w archiwach Moskwy i Peters­ burga otrzymują nowe życie w koncertowych programach w wykonaniu takich zespołów jak „Drewnierusskij raspiew” Anatolija Grindenko, „Sirin” Andreja Kotowa czy Schola Teatru Węgajty. Współpracuje z Teatrem i Scholą Teatru Węgajty od lat już prawie 20, bierze udział w pracy artystycznej 1 warsztatowej, współtworząc nowe programy i odkry­ wając nowe światy. Toni Casalonga - malarz, rzeźbiarz, scenograf i działacz kultury. Urodzony w 1938 roku w Ajaccio na Korsyce, obecnie mieszka i pracuje w Pigna. Stu­ diował sztuki piękne w Paryżu i Rzymie. Brał udział w wielu wystawach na całym świecie. Jako scenograf pierwsze prace realizował w 1980 roku dla opery P. A. Zianiego L Assalone Punito prowadzonej przez Rene Clemencicia, współpracował z Fondation Gulbenkian w Lizbonie, Teatro de la Zarzuela w Madry­ cie, Brucknerhauss w Linzu, Alte Oper we Frankfur­ cie, Théâtre des Champs Elysées w Paryżu i innymi teatrami realizując projekty scenograficzne. Od 1987 pracuje nad scenografiami do barokowych ora­ toriów, m.in. dla weneckiego teatru la Fenice, Festi­ val de Musiques Sacrées de Lourdes, Oude Musiek Festival d’Utrecht, Festival de la Chaise Dieu. Od 1990 współpracuje z Marcelem Peresem i Ensemble Organum, opracowując scenografię, kostiumy i światło do średniowiecznych dramatów liturgicz­ nych Jeu des Pèlerins d’Emmaus i Laudario di Corto­ na . Jako scenograf współpracuje również z Ensemble Gilles Binchois (Jeu d’Hérode, Jeu des Trois Maries) i Discantus (Quem Quaeritis). Prowadzi działalność pedagogiczną. Wykłada m.in. scenografię na Uni­ versité di Corsica i jest dyrektorem artystycznym Auditorium di Pigna. Katarzyna Jackowska - studiowała w Toruniu histo­ rię sztuki (wybiórczo) oraz w Krakowie w Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kultury UJ, gdzie obroniła pra­ cę magisterską w 2004 roku. Od 2000 roku współpracuje ze Scholą Teatru Węgajty jako śpie­ waczka, aktorka, pracownik biura organizacyjnego etc. Nie publikuje, nie wykłada; bywa, że prowadzi warsztaty. Maciej Kaziński - muzyk. Od momentu powstania (1994) bierze udział artystyczny i organizacyjny w pra­ cach Scholi Teatru Węgajty, pracując nad rekon­ strukcją średniowiecznych łacińskich dramatów litur­ gicznych. Odbył szereg podróży kulturoznawczych i muzykologicznych w Europie, Azji, Afryce Pn. 189 �NOTY O AUTORACH i Ameryce Pd. Tłumacz książek o tematyce muzyczno-historycznej (ostatnio opublikował Historię Muzyki i Hymnografii Bizantyjskiej E. Wellesza, wyd. Homini). Dyrektor artystyczny festiwalu „Pieśń Naszych Korze­ ni” w Jarosławiu. Błażej Matusiak OP - dominikanin, duszpasterz aka­ demicki, filolog klasyczny. Autor książki pt. Hildegarda z Bingen. Teologia muzyki, redaktor działu średniowiecz­ nego pisma „Canor”, poświęconego muzyce dawnej. Magdalena Mijalska (1975-2002) - absolwentka te­ Rafał Lewandowski - historyk sztuki A T K w War­ szawie. Studiował aspekty duchowości i sztuki Kościo­ ła Prawosławnego w Szkole Teologicznej Uniwersyte­ tu im. Arystotelesa w Salonikach. Od wielu lat zajmuje się badaniami nad kulturą Bizancjum. Dokto­ rant w Instytucie Sztuki PAN. Autor licznych prze­ kładów z języka greckiego. Uczestnik spotkań i sesji IMoDaL Scholi Teatru Węgajty. Julian Lewański (1915-2003) - profesor, historyk li­ teratury i teatru. Najwybitniejszy badacz dramatu i te­ atru staropolskiego. Był autorem fundamentalnych prac z zakresu teatru religijnego średniowiecza, rene­ sansu i baroku, wydawcą Antologii dramatu staropol­ skiego, badaczem związków kulturalnych polsko-wło­ skich i polsko-francuskich. Był inicjatorem i głównym redaktorem monumentalnego wydania Polskiego dra­ matu religijnego. Z 16 zaplanowanych tomów Towarzy­ stwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskie­ go wydało trzy. Wraz z Kazimierzem Dejmkiem był inicjatorem zna­ komitych inscenizacji tekstów staropolskich w pol­ skim teatrze m. in. Historyja o chwalebnym Zmartwych­ wstaniu Pańskim. W zakresie prac dokumentacyjnych szczególną zasługą prof. Lewańskiego było przeprowa­ dzenie inwentaryzacji, a następnie zapisanie na mikro­ filmach, rękopiśmiennych zabytków dawnego drama­ tu i teatru, ocalałych ze zniszczeń wojennych. Anna Łopatowska - absolwentka Liceum muzyczne­ go im. H. Wieniawskiego w Łodzi i PW ST im. Zelwe­ rowicza w Warszawie. Od 1973 do 1993 r. pracowała jako aktorka w teatrach w Warszawie. Była stypen­ dystką ICCR w Indiach, studiując najstarszą teatral­ ną tradycję na świecie - kudijattam - w Keralakalamandalam Academy of Arts w Stanie Kerala na Południu Indii. Jest pierwszą cudzoziemką dopuszczo­ ną do nauki tej sztuki. Była uczennicą Mani Madhawy Ćakjara, Siwena Nambudiri i Giridźi Devi. Ponad­ to uczyła się klasycznego tańca świątynnego bharatanatjam prywatnie u Gitadźiaji Kolanad. Od 1996 r. prowadzi zespól tańca bharatanatjam „Nataraja”. Jako aktorka grywa w serialach telewizyjnych i fil­ mach. Współpracuje ze Scholą Teatru Wiejskiego Węgajty od 1998 r. Publikacje na temat sztuki kudijattam: „Dialog” nr 10, 11, 12 1985 r. - Kudijattam, albo inspiracje jungowskie, nr 2 1993 r. Tradycyjny teatr indyjski, kwartalnik „Prze­ gląd Orientalistyczny” 2001, nr 3-4 (198 - 199) Moje spotkanie ze sztuką kudijattam. atrologii UJ. (Swoją pracę magisterską poświęciła dzia­ łalności Scholi Teatru Węgajty). Publikowała w „Di­ daskaliach”, tłumaczyła literaturę teologiczną. Zginęła tragicznie w wypadku samochodowym w roku 2002. Johann Wolfgang Niklaus - wiceprezes Stowarzysze­ nia Teatr Węgajty, dyrektor artystyczny Scholi Teatru Węgajty (od 1994), autor projektu IMoDaL - Mię­ dzynarodowe Spotkania Dramat i Liturgia. Studiował teatrologię, etnologię i romanistykę na Uniwersytecie Wiedeńskim (1978-83). Ukończył cykl kursów aktorskich w Dramatisches Zentrum w Wied­ niu (1978-81). Staże w Teatrze Laboratorium Jerzego Grotowskiego (1979-80). Prowadził studencką grupę teatralną w Dramatisches Zentrum w Wiedniu (1980­ 82). Asystent reżysera w Centrum Poszukiwań T e­ atralnych w Pontederze (1980). Aktor i muzyk w te­ atrze Gardzienice (1981-85). Jeden z założycieli Teatru Wiejskiego Węgajty w 1986 i Stowarzyszenia Teatr Wiejski Węgajty w 1990, aktor i muzyk w spek­ taklach Teatru Węgajty: Historie Vincenza, Gospoda ku wiecznemu pokojowi, Opowieści kanterberyjskie; reży­ ser i solista dramatów liturgicznych Scholi Teatru Węgajty: Ordo Stellae, Ludus Passionis, Planctus M a­ riae, Ludus Paschalis, Ordo Annuntiatione, Ludus Danielis i Miracula Sancti Nicolai. Monika Paśnik-Petryczenko - absolwentka teatrolo­ gii na Uniwersytecie Jagiellońskim. 1992-93 staż w Teatrze Gardzienice. Od 1993 r. w Teatrze Węgaj­ ty, w Scholi - od jej powstania w 1994 r. W latach 1996 -2003 prowadziła dziecięcy zespół Mała Schola. Jacek Jan Pawlik, SVD - doktor etnologii, afrykanista, adiunkt na Wydziale Teologii UWM w Olsztynie. Ostatnio opublikował książkę Zaradzić nieszczęściu. Rytuały kryzysowe ludu Basari z Togo, Studio SQL, Olsztyn 2006. Zainteresowania badawcze: studia nad rytuałem, sztuka afrykańska, hybrydyzacja kulturowa. Marcel Pérès - śpiewak, muzykolog, organista, kom­ pozytor, pedagog. Jeden z pierwszych specjalistów w dziedzinie muzyki średniowiecznej, którzy przepro­ wadzili historyczną refleksję nad formą, kontekstem li­ turgicznym i zagadnieniami wykonawczymi łacińskie­ go chorału liturgicznego. W roku 1982 założył i do dziś prowadzi zespół „Organum”, z którym dokonał szeregu odkrywczych nagrań. Projekty badawcze i na­ graniowe obejmują m.in. chorał starorzymski, mozarabski, benewentyński, akwitański, tradycje zgroma­ 190 �SUMMARIES dzeń zakonnych (cystersów i dominikanów), wczesną polifonię, działalność szkoły Notre Dame, aż po muzy­ kę kościelną XVII w. i repertuar korsykańskich kon­ fraterni. W swojej pracy artystycznej wykorzystuje na­ rzędzia etnomuzykologiczne, czerpiąc z doświadczeń kultur tradycyjnych, jak grecka czy arabska. W latach 1984-2000 Marcel Pérès był dyrektorem Studia Badań nad Interpretacją Muzyki Średniowiecza, przekształ­ conego w 1994 roku w Europejskie Centrum Badań nad Muzyką Średniowieczną z siedzibą w Royaumont, zaś od roku 2001 jest szefem CIRMA (Centre Itinérant de Recherche sur les Musiques Anciennes) w Moissac. Renata Rogozińska - etnolog, historyk sztuki, profe­ sor Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu. Autorka wielu tekstów poświęconych problematyce współcze­ snej sztuki religijnej i sakralnej oraz książki W stronę Golgoty. Inspiracje pasyjne w sztuce polskiej w latach 1970-1999 [2002]. Mieszka w Poznaniu. Michał Siciarek - doktorant muzykologii na Uniwer­ sytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warsza­ wie, zajmuje się tradycjami liturgiczno-muzycznymi późnego średniowiecza w Polsce, prowadzi w Warsza­ wie zespół Schola Sanctae Crucis wykonujący chorał gregoriański i monodię liturgiczną. Robert Skunca OFM - ur. 1937 w Chorwacji, fran­ ciszkanin, studiował w Paryżu i Zagrzebiu, doktor teo­ logii (specjalizuje się w liturgii pastoralnej); autor licz­ nych artykułów i książek (Osobitost stovanja Isusove muke na otoku Hvaru, Sakralni prostor tijekom povijesti i danas (u suradnji), Bogosluzni prostor —crkva, u svjetlu teologije, arhitekture i umjetnosti, Za Kristovim stolom, Bogosluzje u zupnoj zajednici, Duh i obred). Profesor teologii i sztuki sakralnej na Wydziale Teologii Uni­ wersytetu w Splicie, wykładał także na katolickich uczelniach w Zagrzebiu i Zadarze. Piastował różne ważne funkcje formacyjne i urzędnicze w chorwackim Kościele Rzymskokatolickim. Członek stowarzyszenia „Bracia chorwackiego smoka“. Obecnie mieszka w klasztorze na wyspie Krk. Aleksis Solomos - reżyser i teoretyk teatru. Opraco­ wał własną, zasadniczo modernistyczną, entuzjastycz­ nie przyjętą przez widownię, lecz mocno atakowaną przez krytyków wersję ecclessiazousai. Jest autorem na­ stępujących książek o teatrze: Święty Bachus (1964), Wiek teatru (1973), Teatr kreteński (1980), czy poświę­ conej teatrowi greckiemu pozycji The living Aristopha­ nes (1961). Wykorzystuje elementy różnych widowisk: publicznych festynów i świąt religijnych, karnawału, cyrku, rewii, teatru cieni, kina etc. Zbigniew Władysław Solski - adiunkt w Katedrze Teatru, Filmu i Nowych Mediów Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Opolskiego. Zainteresowania: współczesny dramat, performatyka, pogranicza teatru i liturgii. Autor Ikon krawędzi w dramatach Samuela Becketta, Karola Wojtyły i Martina Bubera (Opole 2002). Redaktor Twórczości Karola Wojtyły (Wrocław 1998) i współredaktor (z M. bisem) Ikon Niewidzialne­ go (Opole 2003) oraz (z H. Sobeczką) Liturgii w świecie widowisk (Opole 2005). Reżyser i scenograf - zrealizo­ wał m. in. Historyję o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim w Teatrze balek w Wałbrzychu (1984) i Pro­ mieniowanie ojcostwa Karola Wojtyły w Teatrze Współ­ czesnym we Wrocławiu (1997). Założył we Wrocławiu Teatr Chleba, który służył integracji osób niepełno­ sprawnych (1984-1990). Dramaturg - autor m. in. sztuk: współczesnej Kolejka trwa (1979) i o powstaniu warszawskim - Kuferek (1981). Wyróżnienie za sztukę Site gradum w konkursie Episkopatu Polski (1984) i druga nagroda za sztukę dla dzieci Krajobraz z Tobia­ szem w konkursie na sztukę religijną (1988); stypen­ dium Ministra Kultury i Sztuki na napisanie współcze­ snej sztuki Blok (1988). Iosif Vivilakis - profesor na wydziale studiów o te­ atrze na Uniwersytecie Ateńskim. Wykłada historię średniowiecznego teatru europejskiego oraz teatru bi­ zantyjskiego. Ukończył teologię (1984) i studia te­ atralne (1994) na Uniwersytecie Ateńskim. Doktorat (pod tytułem Theatrical terminology among the church fathers. A contribution to the study of the connection be­ tween the church and the theatre) obronił pod kierun­ kiem profesora Waltera Puchnera. Autor wielu arty­ kułów nt. teatru bizantyjskiego (m. in. Theatrical representation in Byzantium and the West, Ateny 2003) i współczesnego teatru greckiego. 191 �SUMMARIES Błażej Matusiak OP A Commentary to The Testimo­ Summaries Johann Wolfgang Niklaus The Anthropology of the Theatre and the Reconstruction of Mediaeval Liturgical Drama The author describes the manner in which the activi­ ty of the Schola of the Wggajty Theatre, focused on the reconstruction and presentation of mediaeval li­ turgical drama, refers to the anthropology of the the­ atre. The text is an introduction to a series of studies publi­ shed in this issue, dealing with the quest conducted by the artists of the Schola in cooperation with humani­ sts, as well as the purely artistic, historical-scientific, theological, anthropological and cultural-studies rese­ arch carried out for the more than the past ten years. Upon the basis of the example of an expedition to Castelsardo in Sardinia, a description of Holy Week processions, the so-called sacre rappresentazioni - de­ pictions of the saints, and a meeting with the Frater­ nity of the Holy Cross, the author demonstrated the essential rank of the anthropological approach, aga­ inst the backdrop of historical studies, together with the creative tasks of the company, i. e. a reconstruc­ tion of Ludus Passionis, the oldest Passion play in La­ tin Europe. This monumental liturgical drama is con­ tained within a thirteenth-century manuscript known as Carmina Burana , from the Benedictine mo­ nastery in Kaufbeuern and kept in the National Li­ brary in Munich. What could be the outcome of the described expe­ riences, apart from the purely cognitive results, obvio­ us for the activity of the company? Meetings with such persons as members of the fraternity from Castelsardo and other representatives of then world of li­ ving tradition open up a door to the world of the Ho­ ly Game (Sacer Ludus) envisaged by Gerardus van der Leeuw, which in its pure and earnest form is what our contemporary life lacks. It is the author’s sincere hope that the proposed selec­ tion of texts and material will describe the fashion in which a theatrical company may build, enhance and realise its tasks by basing itself on instruments moul­ ded by the anthropology of the theatre. ny of Egeria A brief theological reflection serves as an introduc­ tion to an ancient description of Paschal liturgy in Je­ rusalem. There are two extant traces of the Jerusalem Holy Week liturgy: the catechesis of Bishop Cyril and the testimony of Egeria who went on a pilgrimage from Gaul to the Holy Land. The Holy Week in Jerusalem was devoted to tracing the sites of the Passion. ’’The road” is a key concept in Christianity. The earthly li­ fe of Christ is composed of His exodus and a return from this world to His father. The life of Christians is an emulation of Christ and a path leading to the Ho­ me of the Father, while a pilgrimage and a procession are copies of that road, The very essence of Easter is such a recollection of the path traversed by Jesus, which offers participation in all that which is remem­ bered, The Passover of Christ is not a part of the past but an eternal event, and the role of liturgy, including liturgical drama, is to guide towards eternity. This is probably the reason why the Egeria text continuously mentions infinite matters: luminescence, the glimmer of candles, and the voices of singers. If according to Nikolaus Harnoncourt it is worth performing only that sort of music, which proves alive today, then a re­ turn to the liturgical drama of yore even more so can­ not denote a departure into the past. Liturgical Drama Today. Doubts, Hopes, Visions. A Register of a Discussion Held in a Catholic In­ telligentsia Club The titular discussion was attended by theatre experts, theologians, clergymen, musicologists and anthropolo­ gists. Theoreticians and practicians. The friends and lovers of Schola of the Węgajty Theatre. The multi­ -motif debate concerned assorted aspects of the Schola’s activity. Much was said about the importance of the quest conducted by the Schola, aimed at a reani­ mation of liturgical drama in Poland and its introduc­ tion into a living theatrical-religious circuit. The parti­ cipants of the discussion showed the distinctness of the undertakings pursued by Wolfgang Niklaus and his company against the backdrop of the theatrical avant-garde associated with Kantor and Grotowski. The topic of the debates included the difficult and hi­ ghly ambivalent revalorisation of tradition, indicating the accompanying threats (a tendency towards tur­ ning the theatre into a museum), but also the positive side of such ventures (a living, currently created and constructed tradition). The speakers demonstrated the obstacles which hamper the staging of liturgical drama, connected with an incessant balancing betwe­ en the sacral and the secular. The great merit of the discussion was its extremely personal nature. It must be stressed that in many cases erudite theoretical-hi­ storical statements or those concerning musical per­ 192 �SUMMARIES formances, were accompanied by totally private con­ fessions made by musicians collaborating with the Schola or the participants of the dramas presented by this theatrical company. Their views not only stimula­ ted the discussion, but also proved irrefutably that de­ spite certain differences in the assessment of the Wggajty Theatre, its members perceive the encounter with liturgical drama as an essential experience. Julian Lewanski The Artistic Aspects of Dramatised Li­ turgy The lecture considers the poetic of the mediaeval li­ turgical drama. By resorting to the liturgical recom­ mendations contained in Polish Church texts from the fifteenth and sixteenth century, the author recon­ structed in detail the course of the dramatised rituals of the Holy Week (Palm Sunday, Elevatio Crucis, Descensio ad infernos, Visitatio Sepulchri), and analysed the measures of theatrical expression applied therein (i. a. a concentration of contents, simultaneity, the ef­ fect of strong contrasts and vivid oppositions, the "blurred” personality of some of the dramatis perso­ nae). The rituals in question were an act of piety and, at the same time, a spectacular drama featured on a stage without footlights since the whole town could become a theatre. The author claims that if we wish to understand properly the artistic merits of liturgical drama, we must become familiar with entirely new aesthetic rules. Magdalena Mijalska An Introduction to Ludus Danielis. A Guide to Several Ranges of the Liturgical Theatre The author began her presentation of the structure of the liturgical drama entitled Ludus Danielis - a sui ge­ neris "spectator’s guide” - by examining the text of the manuscript from Beauvais. She went on to consi­ der the dynamic of the reality created in the church interior by the theatrical word and gesture. In doing so, she indicated such features as the vanishing con­ trast between the actors and the spectators, the redu­ ced significance of the plot and the characters, the in­ creased rank of the structure as well as the deceleration of the rate of events. In this sort of the­ atre, the centre of gravity is transferred from the plot to ”contemplative activity”, the celebration of the "happening”, and the dynamic of relations between man and God. The author also studied from a meta­ -theatrical vantage point the question of the part and the actor, taking this opportunity to cite the theatri­ cal reflections of Juliusz Osterwa (his plans of trans­ forming the Reduta Theatre into a Brotherhood of St. Genesius). Marcel Pérès From Moravia to Toledo Marcel Pérès, one of the greatest singers, musicologi­ sts and researcher on the field of traditions of sacred chant presents the tradition of mozarabic chant of the brotherhood Andavias in Spain. To show the comple­ xity of this topic, he draws the wide context of his me­ eting with Andavias tradition: the way that led him and his friend of Festival in Jarosław, during over ten years of tracing and studying different kinds of chant traditions. He shows links between the practical use and contemporary existence of the treatise of Hiero­ nymus de Moravia, Greek Byzantynian chant, Corsi­ can tradition of polyphony and the history of appe­ arance and development of the mozarabic chant in Spain. He is pointing differences and similarities be­ tween the living tradition and showing their actual condition, meaning and importance for the revival of the West Christian sacred chant. The article is based on Mercel Pérès’ speech from the International Festival of Early Music “The Song of Our Roots” in Jarosław in 2006. Michał Siciarek On the Performance of Bernardine Pious Songs at the Turn of the Fifteenth Century Introductory data are to recollect the history of the appearance of the Bernardines in Polish lands - the foundations of the particular monasteries, and the ori­ gin of the Bernardine tertiary nuns and secular frater­ nities. The author went on to examine briefly the Franciscan or Bonaventuran model of Passion devo­ tion, especially the forms, motifs and prayer schemes particularly popular during the Late Middle Ages among the Franciscans. General comments on piety are followed by a Polish-language Franciscan reperto­ ire: catechism songs, chaplets, the hours and para­ -theatrical forms - Nativity and Easter Passion plays. This repertoire possessed its own performance milieu - the subsequent fragment outlines views concerning the performance of songs by the Bernardine monks and nuns or secular brotherhoods. Next the author discussed four monuments preserved in Bernardine sources - two songs by Władysław of Gielniów: Jezusa Judasz przedał and the chaplet Kto chce Pannie Maryi służyć, followed by examples preserved in a manu­ script of Psalterium Beatissimae ac Gloriosissimae Virginis Mariae from Lwów and, finally, Coronula sive Ko­ ronka, written by Brother Seweryn from Goblin. The text ends by briefly mentioning the impact exerted by the Council of Trent and the post-Council Catholic reform upon the development of Franciscan folk pie­ ty, achieved by, i. e. regulating the contents of prayer books and the status of the tertiary nuns and piety fra­ ternities. Iosif Vivilakis An Introduction to Byzantine Drama This lecture starts with a reference to the Byzantine dramatic tradition. The Byzantium, and in particular the church, did not encourage the growth of religious theatre and this is mainly due to theological reasons. 193 �SUMMARIES During the 15th century, a few years before the end of the Byzantine Empire, the religious theatre of the ca­ tholics was characterized as “sect” and “innovation”. They are terms which ostensibly show a theatrophobia, but which are comprehended in the context of the liturgical art of the church and by the study of another view of the world where the catalytic presen­ ce of the holy dominates. It is distinctive that only one Byzantine manuscript that emanates from Cyprus gives elements for a theatrical performance of the Pas­ sion of the Christ. Nevertheless, some of the resear­ chers tried to apply the conclusions for the religious theatre of the catholic west in the Byzantine culture, attributing to phenomena irrelevant to the stage, the terms “theatre” and “drama”. This study examines the role of theatre in the Byzantium (through the compa­ rison of theatrical experience between west and east) and it negotiates texts and practices that can be con­ sidered as belonging to the religious drama, with the literal importance of term: a text with instructions, which is intended to be presented on a stage in front of a crowd. Svetlana Butskaya The Tradition of the Old Believers An account of the most important aspects of on-the­ -spot work conducted in the village of Kunicha. The objective of the research was a complex study of the traditional culture of the Old Rite community living in Moldova. The seventeenth-century schism in the Russian Orthodox Church, which was the outcome of the reforms introduced by Tsar Alexey I and Patriarch Nikon remains one of the most dramatic pages in Russian history. The raskoniki (raskol- schism), perse­ cuted by the state and the official Church, tried to preserve not only their faith but also their very lives. Entire settlements, villages and families took Church books, manuscripts and icons along with them while seeking refuge in dense forests along the borders of Russia and even abroad. Many found safety in the lands of pre-partition Commonwealth. Today, Old Believer settlements may be encountered all over the world - in Baltic countries, Romania, Moldova, Tur­ key, the U SA and Canada. The earliest Old Believer settlements in Moldavia (today: Moldova) were founded in the first half of the eighteenth century. Up to this day, Old Believer Rus­ sian villages coexist with those of an entirely different cultural tradition and tongue. Assimilation, however, never took place: the Old Believers vigilantly protect the spiritual message of their ancestors. The Molda­ vian environment treats the Russians with respect, and accepts the complexity of their nature - enclosu­ re within their tradition and an unwillingness to esta­ blish closer contacts; both attitudes are associated with a specific historical plight. During the early 1970s the prosperous and large village of Kunicha was inhabited by more than 4 000 Old Believers. Altho­ ugh the young people tend to leave for the cities, ge­ nerally speaking the bond with the land of the fathers remains undisturbed, as evidenced by the gatherings of whole families for assorted important holidays, especially Christmas and Easter. The necessity to adapt to a constantly changing social situation is one of the many aspects of the daily life of the village. Openness to transformations is a feature only of eco­ nomic activity. A t the same time, the life of the villa­ gers is still marked by Church festivities and rituals, and the community functions predominantly in a sa­ cral time, closely subjected to the daily and yearly li­ turgical cycle of Church services. Throughout the whole liturgical year Kunicha reso­ unds with a one-voice znamienniy chant, recorded in a special neumatic notation, similar to the medieval tradition of Western Europe. The Old Believers did not accept the record introduced by Patriarch Nikon with square notes and polyphony - and continue sin­ ging according to the old books. Today, the inhabi­ tants of Kunicha are not forced to flee their foes. The Eastern rite, Ukrainian part of the village respects ne­ ighbours who cultivate different customs. Young pe­ ople from the two parts of the village attend the same school, and from early childhood are taught deference and good will towards both creeds. Peaceful Kunicha carefully distinguishes between the two worlds - it do­ es not impose its lifestyle upon the outsiders but it al­ so does not allow itself to succumb to external impact. Rafał Lewandowski The Epiphanies of Bacchus Bacchus-Dionysus, seen by A. Solomos in the mosaic of the church in Dafni, is depicted as an allegorical guide to the “hidden theatre”. The essay by R. Lewan­ dowski presents the scientific and poetic work by the author of Saint Bacchus on unknown epochs in the Greek theatre from 300 BC to 1600 AD. In contrast to the West, which separates antiquity from the mo­ dern era, the East cultivates the continuum and deve­ lopment of the theatre. The Greek-Christian drama acts as a bridge linking the two epochs. Alexis Solomos This Scene Takes Place in Heaven A summary of a chapter from A. Solomos’ book Saint Bacchus, outlining the origin and history of Christian drama as the outcome of the psalm-the Christian di­ thyramb. Next we have the Song of Songs conceived as the prototype of the opera and psalms intended for choral performance; the introduction of songs into the liturgy by the heretics and the adaptation of Chri­ stian psalms to the principles of ancient Greek music; the protest expressed by Christians against psalms, perceived as earthly pleasure as well as their ultimate acceptance by the orthodox Christians and the esta­ blishment of the custom of singing poetic songs at the 194 �SUMMARIES time of the Fathers of the Church. From the fifth cen­ tury on, Syrian communities witnessed the flourishing of the art of the hymnographers, the most distingu­ ished being Roman Melodos. Hymns and kontakions assumed a dramatic character although not openly (since the theatre was much criticised). Such drama­ tic features as the absence of the narration and "the­ atrical” dialogue, a person in place of an animal cha­ racter (the serpent with Adam and Eve), and scenes described by the hymnographers reflect Church cu­ stoms; in the introduction of the forces of darkness (the Devil, Hades, Thanatos) words do not possess the merits of salvation. The hymns display a formal si­ milarity to the secular theatre. The author proposed a hypothesis about the theatrical staging of hymns; in his opinion, The Descent to Hell, enacted up to this day in Greece, is a relic of this practice. Michaelis Adamis The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace M. Adamis portrayed the Officium of the Furnace, i. e. a liturgical depiction of the story of the Three Youths in a Fiery Furnace, once staged in the main churches of Constantinople and Thessaloniki as well as other metropolitan churches in Byzantium. The author cha­ racterised the context of the performance, namely, the sung version of the Divine Service. He also cited infor­ mation contained in manuscripts and described the ar­ rangement of parts of the officium and its dramatic co­ urse. M. Adamis then wrote about the place held by the officium in question in the liturgical calendar, the means of its execution, the type of songs (alternate) and motion (dance) and probable props (furnace, icon). The article mentions the doubts harboured by members of the Church hierarchy about this particu­ lar form of the cult as well as the justifications of its de­ fence. Finally, the author outlined the course of his own work on the reconstruction of this form, which had not survived in live tradition. The reader is offe­ red additional information about the tradition of per­ forming the Officium of the Furnace in Rus’. ted by Prof. Wiesław Juszczak, as well as an account about similar objects in antiquity, The Apocryphal N a­ ture of the Painting is an attempt at a new look at the icon, with the ultimate analysis avoiding solutions ba­ sed on the heretic character of the likeness. Gerardus van der Leeuw The Holy in Art . Remini­ scences The presented fragments come from the second chapter of Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, a book by the acclaimed Dutch phenomenologist. The whole text has been already published in "Konteksty” more than ten years ago but owing to the importance of van der Leuuw’s reflections for the activity of the Schola of the Węgajty Theatre we have decided to reprint it again, this time in an abbreviated version. In the cited frag­ ments the author followed closely the differences, simi­ larities, and tension between art and religion. In doing so, he portrayed the sacral hinterland of drama and the European theatre. His highly erudite remarks indicate a number of essential religious and symbolic contexts for understanding the role and function of liturgical drama. Marcel Pérès Anthropological Meanings of the Space of Liturgy. A Conversation Held by Rev. Claude Barthe with Marcel Pérès The topics of this conversation encompass liturgical music, both present-day and past, whose recreation and performance are the domain of Marcel Pérès; other motifs include the musical culture ”amnesia” of the contemporary Catholic Church, failed attempts at reform (the reforms proposed by Pius X and the Solesmes movement, Vaticanum II), the quest for tradi­ tional sacral space and the liturgical revival. Jacek Pawlik Quests The search conducted by the Schola of the Węgajty Theatre has two objectives; it involves, on the one hand, the reconstruction of mediaeval manuscripts and, on the other hand, the staging of religious dra­ mas. The author drew parallels between the research carried out by the Schola and the work performed by P. Nawrot, relating to the reconstruction of Baroque manuscripts from Bolivia; subsequently, he went on to compare African ritual drama and the Indian ramlila with the spectacles featured by the Schola. Rafał Lewandowski The Apocryphal Nature of the Pa­ inting: Icons of St. Constantine and St. Helen in Anastenaria Greek refugees from Bulgaria, who during the 1920s settled down in Greek Macedonia, brought over the ancient cult of the Anastenaria, a pagan ritual which merged the Christian holiday of St. Constantine and his mother, Helen. The presented text contains a description of the basic elements of the holiday in question, with special atten­ tion paid to the icon of the Anastenarides, traditional­ ly described as the superior component of the cult. In this case, the iconic aspect was discussed in refe­ rence to studies dealing with the apocrypha, conduc­ Bernardin Skunca, OFM Traditional Folk Holy Week Passion Processions on the Island of Hvar The extraordinary Passion heritage on the island of Hvar is regarded as one of the phenomena of Christia­ nity. The author focused on three Passion processions held in the course of the Holy Week, which have su­ rvived uninterruptedly from the Middle Ages and re­ main part of live tradition. Having described the con­ texts and course of the Theophoric Evening 195 �SUMMARIES Procession on Good Friday, the "Following the Cross” procession and the procession to the “Lord’s Sepul­ chre”, he outlined the historical background, empha­ sising the significance of the local brotherhoods and confraternities in the transmission of folk religious tradition. The article then considers the concurrence of the contents and form of this tradition with Church liturgy, and concludes about the unquestionable me­ rits of this spiritual and cultural legacy not as a mere historical fact but as a manner of cultivating spiritual life by the congregation itself. Katarzyna Jackowska In Search for the „Total Harmony” In northern-west coast of Sardegna, in a small town called Castelsardo, there exist a religious brotherhood of medieval origins - Confraternita Oratorio di Santa Croce di Castelsardo. Among many similar groups of profane people dedicating their activity to religious purpose, this one is quite special - because of their tradition of chant and rituals. The culmination of the­ ir activity is a Holy Week, fulfilled with chant and processions, with a great procession of Lunissanti. This procession, absolutely unique among other Euro­ pean rituals, takes place on Monday, after the Palm Sunday, and lasts from early morning till late night. The article focuses on few features of brotherho­ od’s activity and their rituals: dramatic dimension and social context of feasts, and necessarity and possibili­ ties created by real - both physical and spiritual parti­ cipation - that can help one to find something called by members of the brotherhood “the total harmony”. Krzysztof Maria Byrski Indian Temple Theatre and Li­ turgical Drama The invocation, which preceded my presentation in its last line, calls theatre a sacrifice. W hat does that mean? Hindus basically have a monistic vision of re­ ality. The entire universe emerged from the One that was at the beginning of time. The most important and characteristic feature of our universe is perception. This is why it is termed - perceptive reality. In order to create such reality the One had to become a perce­ iving subject and at the same time a perceivable ob­ ject. It just had to die as the One and had to become many, just for the sake of joy of uniting again. This union can be a joyful experience because the one di­ vides itself also into one who desires and into another one who is desired. While watching this loveable sa­ crifice for the eyes that theatrical performance is, we emotionally identify ourselves with the process of such unification, follow it and experience the joy of merger into One. The question now has to be answe­ red why can it happen in theatre and why it is so dif­ ficult to experience in our daily life? The answer is an emotional distance, which we do not have in our nor­ mal life, in which we shun unpleasant experiences and seek only pleasant ones. In theatre we enjoy both of them equally. Why? Because the stage reality is not the proper reality of a hero of a play. It is also not the proper reality of an actor or a spectator. Therefore it is a non-particular reality, which evokes non-particu­ lar emotional responses. The Kudiyattam theatre of Kerala by its highly conventionalised form makes it even more striking and by associating it with temple ritual turns theatre into ritual as well. Anna Łopatowska The Search for Gesture. My Enco­ unters with the Schola of the Węgajty Theatre Company My encounter with the Węgajty Schola. The first pre­ sentation of the kudijattam theatre in Gdańsk, initial conversations about eventual cooperation with Wol­ fgang Niklaus and his company. Some basic informa­ tion about the kudijattam temple theatre from Kera­ la. Several remarks about the possible application of original gestures in liturgical drama upon the basis of my acting and theatrical experiences as well as those connected with studies on kudijattam. Select informa­ tion about the manner in which my imagination cre­ ated gestures for the needs of the performers from the Schola of the Węgajty Theatre. Monika Paśnik-Petryczenko The Schola of the Węgajty Theatre The Schola of the Węgajty Theatre, an international company of artists active since 1994, deals with the reconstruction of medieval liturgical drama, research into the tradition of sacral songs and tracing the tra­ ditional cultures of assorted regions of Poland and Eu­ rope. The author discusses the prime programme pre­ mises, repertoire, history, work and composition of the company. Renata Rogozińska Nothing Stands in the Mandorla Jan Berdyszak referred to the icon in Reserved Places and Facies, two series from the 1970s. The first was based on the motif of a flaming rhomb, characteristic especially for the Saviour in Majesty icon, while the second recalls the imprint of the face of Christ on fabric, produced, ac­ cording to tradition, in a mysterious, divine manner. In both series Berdyszak resigned from a presentation of fi­ gures for the sake of a shape indicating the (non) pre­ sence of Christ or, to put it differently, an evocation of the places from which God has vanished - an oval of a head without a face, and a rhomb, frequently combi­ ned with a circle (mandorla) and a square. The empty space delineated by Berdyszak by means of gaps, fissures and openings becomes “space proper”, a place for contemplating the invisible, an epiphanic space. The material elements of the composition are re­ duced to a "casing”, concealing that which remains in­ visible to the eyes or, to use the name of another series by the same artist, they produce a passe-partout of sorts 196 �SUMMARIES and, simultaneously, a transition to an entity (passe­ -par-tout). This approach contradicts the profound hu­ manism of Eastern-rite painting, based on the dogma of the incarnation. The veraicon in particular depicts hu­ manity in a highly expressive and poignant manner wi­ thin the perspective of suffering and death. This is also the reason why the fact that Jan Berdyszak applied ’’the true icon of Christ”, or actually its damaged form, to demonstrate the experiencing of God in a void and no­ thingness, so close to mysticism, could be interpreted as a symptom of radical (provocative?) iconoclasm. The character and message of both series is excellently ren­ dered in Paul Celan’s well-known Mandorla: In der Mandel —was steht in der Mandel?/ Das Nichts./ Es steht das Nichts in der Mandel./ Da steht es und steht1 twork, produced on the basis of avant-garde individu­ alism. Artists inspired by the icon include representa­ tives of the most varied currents and conventions. From Klimt and Moreau, the Russian avant-garde, Matisse, Kandinsky, Modigliani, Andrzej Pronaszko, Chwistek, and Hiller, to Mondrian, Berdyszak, Bed­ narczyk, Damasiewicz, Sadley, Rothko, Tapies, Klein, Wiktor or Warhol, they executed works of astoni­ shing formal variety, frequently at first glance totally unlike the original. Przypis/Note 1 Paul Celan, Utwory wybrane (Selected Works), prep. by R. Krynicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003. Renata Rogozińska Towards the Icon The icon has become a permanent fixture of Western culture and occupies a prominent place within the “museum of the imagination” of the average viewer. Encountered in churches, both Catholic and Prote­ stant, featured in museums and innumerable art gal­ leries, smuggled across borders, purchased at presti­ gious art auctions and in street flea markets, created with the preservation of ancient rules and models as well as counterfeit, paraphrased and reproduced, it has gained an army of art lovers across the world. The popularity of Russian Orthodox Church painting has its repercussions also in contemporary art. The spectrum of artistic attitudes and manners of depic­ tion derived from the icon is extensive and situated between two extremities: imitation and purely mental inspiration, illegible in the formal shape of the ar­ Zbigniew Władysław Solski An Unknown Staging of The Story of Glorious Resurrection of the Lord The director proposed comments on his own staging of the play by Mikołaj of Wilkowieck, shown at Easter 1983 by the State Puppet Theatre in Wałbrzych. A recollection of the socio-political context of the spectacle, and a presentation of the sources for the conceptions and inspiration of this stage vision. Z. W. Solski also indicated the supplements of the basic text and the reasons for such an operation, and went on to describe in detail one of the open-air performances. The text is followed by three appendices: Message, Staging notes and A description of the spectacle, making it possible to bring the reader close to the impact of this production in the historical conditions prevailing in the People’s Republic of Poland. 197 �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n t e n t s 2 2 00 7 Johann Wolfgang NIKLAUS The Anthropology of the Theatre and the Reconstruction of Mediaeval Liturgical Drama Peregrinatio Aetherii Błażej Matusiak OP Commentary to The Testimony of Egeria J. Borkowicz, R. Huzarski, M. Klinger, Liturgical D ram a Today. Doubts, Hopes, Visions A. Kuligowska-Korzeniewska, R. Lewandowski, A. Lewańska, B. Matusiak, W. Michera, J. Palikot, M. Siciarek Julian LEWAŃSKI Magdalena MIJALSKA Marcel PERES Michał SICIAREK Iosif VIVILAKIS Svetlana BUTSKAYA Rafał LEWANDOWSKI Aleksis SOLOMOS Michaelis ADAMIS Rafał LEWANDOWSKI Gerardus Van der LEEUW Jacek Jan PAWLIK Toni CASALONGA Bernardin SKUNCA, OFM Katarzyna JACKOWSKA Krzysztof Maria BYRSKI Anna ŁOPATOWSKA Maciej KAZIŃSKI Monika PAŚNIK-PETRYCZENKO Renata ROGOZIŃSKA Renata ROGOZIŃSKA Zbigniew Władysław SOLSKI A Register of a Discussion Held in a Catholic Intelligentsia Club The Artistic Aspects of Dramatised Liturgy A n Introduction to Ludus Danielis. A Guide to Several Ranges of the Liturgical Theatre From Moravia to Toledo On the Performance of Bernardine Pious Songs at the Turn of the Fifteenth Century A n Introduction to Byzantine Drama The Tradition of the Old Believers The Epiphanies of Bacchus This Scene Takes Place in Heaven The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace The Apocryphal Nature of the Painting: Icons of St. Constantine and St. Helen in Anastenaria The Holy Game. Reminiscences Anthropological Meanings of the Space of Liturgy. A Conversation Held by Rev. Claude Barthe with Marcel Pérès Quests A Granitula Traditional Folk Holy Week Passion Processions on the Island of Hvar In Search for the „Total Harmony” Indian Temple Theatre and Liturgical Drama The Search for Gesture. My Encounters with the Schola of the Wçgajty Theatre Company Ludus Passionis —notes Ludus Passionis The Schola of the Wçgajty Theatre Nothing Stands in the Mandorla Towards the Icon A n Unknown Staging of The Story of Glorious Resurrection of the Lord 198 �