41 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bb141192a1fa1259e025a1e861e1cc6.pdf b7171b273a4ce8a70d8233b6a6739a36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5769 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.413-472 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, seria Anthro­ pos, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007, ss. 376, ISBN: 83-23322-93-1. Książka wpisuje się w przywracane zainteresowanie studiami nad rzeczami - kul­ turą materialną1. Dlatego też, a również ze względu na swoją wartość, jest recenzo­ wana i cytowana12. W trakcie lektury książki postanowiłem znaleźć odpowiedź głów­ nie na trzy pytania: jakie cele przyświecały autorowi i co to jest za książka; w jaki sposób i w jakim zakresie odnosi się on do sytuacji w polskiej etnologii/antropologii kulturowej; jaki jest zawarty w książce projekt antropologicznych studiów nad rze­ czami i jak się on ma do od dawna prowadzonych badań nad kulturą materialną? Niektóre z celów książki formułowane są wprost. Autor stwierdza, że praca jest „próbą przywrócenia rangi i znaczenia dziedziny kultury, która zasługuje na więcej uwagi” (s. 8). Podkreśla równocześnie, że kultura materialna to ważny przedmiot badawczy etnologii/antropologii kulturowej, i że dyscyplina ta posiada kompeten­ cje w badaniu tej dziedziny kultury. Przypomina o odejściu od tej problematyki za sprawą funkcjonalizmu i strukturalizmu - „Świat rzeczy przestał być głównym za­ sobnikiem służącym ilustracji nowych teorii” (s. 13) - i powrotem do niej na fali zainteresowania kulturą konsumpcyjną. Nie pragnie jednakże przywrócenia daw­ nego sposobu badania rzeczy, skoncentrowanego na taksonomiach i technologiach ich wytwarzania oraz użyteczności techniczno-adaptacyjnej, który powodował, że dawna etnografia przekształciła się w „historię bardzo specjalnych wycinków kultury człowieka” (s. 7). Przyjmując, że etnologia dotąd koncentrowała się na zbiorowym i historycznym aspekcie kultury, rozwija „antropologię subiektywności”, jednocześ­ nie zdając sobie sprawę z konieczności przezwyciężenia w badaniach kultury anty­ nomii tego, co obiektywne (struktura), i tego, co subiektywne (jednostkowe działa­ nia sprawcze). Konkluduje, uzasadniając swoje zajęcie się kulturą materialną i jej wybranymi aspektami: „W końcu do specyfiki antropologii zawsze należało badanie całości kultury w rozumieniu sposobów życia człowieka” (s. 16). Autor nie stawia przed sobązadania stworzenia ogólnej, pragmatycznej teorii kul­ tury. Uznaje, że najej przedstawienie jest jeszcze za wcześnie. Praca przynosi „jedy­ 1Podejmująje m.in. socjologowie, np. artykuł M. Krajewskiego (2008) i praca zbiorowa pod redakcjątego samego badacza (2005). 2 Por. A. Klonder (2008); powołanie się na książkę m.in. w artykułach umieszczonych w nowym (nr 1, 2009), interesującym czasopiśmie „Etnografia Nowa”, wydawanym przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. �414 Rezenzje i noty recenzyjne nie próbę zsyntetyzowania ujęć kultury materialnej w obrębie takiej formuły” (s. 31), przedstawia ujęcie znaczenia rzeczy zainspirowane filozofią pragmatyzmu. Janusz Barański jest w swoich analizach krytyczny wobec odnajdywanych w antropologii ujęć modelowych, mitów (w znaczeniu twierdzeń nie mających oparcia w rzeczy­ wistości) oraz aksjologii ingerującej w postawy badawcze. Jednocześnie podkreśla wartość niektórych tradycyjnych kategorii etnologicznych, takich jak rytuał, magia, mit, plemię, fetyszyzm i wyrażanych przez nie treści kulturowych, występujących współcześnie w postaciach uwarunkowanych obecnymi kontekstami. Podkreślenie kompetencji antropologii do badania świata rzeczy autor uzupełnia uwagą, że „kultura materialna - to dziedzina permanentnie skazana na interdyscypli­ narność” (s. 28). Wśród dyscyplin partycypujących w tych badaniach, obok historii i kilku innych dyscyplin, autor wymienia archeologię. To archeologowie „zmuszają” rzeczy do „mówienia”, aby dowiedzieć się czegoś o danej kulturze, a ich metody stały się przydatne w badaniach kultury z różnych okresów. Posłużyły między in­ nymi do stworzenia tak zwanej archeologii współczesnej przeszłości (archeology of contemporary past), której szczególnym przykładem jest badanie wysypisk śmieci (s. 28-29). Badacz jest uwrażliwiony na znaczenie terminów, często i interesująco je defi­ niuje, śledzi zmiany w ich znaczeniu w zależności od kontekstów czasu i miejsca, proponuje formy lepiej je wyrażające. W odniesieniu do współczesności, zamiast ter­ minu „magia” i „rytuał”, woli stosować określenia „magiczność” i „rytualność” dla wyrażenia przekształconych i „rozmytych” obecnie form tych zjawisk. Stosunkowo ogólne są jego uwagi określające istotę tytułowych „rzeczy”. Uproszczeniem wyda­ je się uznanie używania w języku codziennym takich określeń, jak „istota rzeczy”, „w rzeczy samej”, „w tym rzecz” jako dowodu na znaczenie rzeczy - przedmiotów materialnych w ujmowaniu świata (s. 8). Mówią one przecież o wieloznaczności tego rzeczownika, który zresztą, jako nazwa części mowy, nie obejmuje wyłącz­ nie „rzeczy” materialnych. Autor nie zajmuje się także pochodzeniem, morfologią i systematyką rzeczy, z wyjątkiem systematyki związanej z ich znaczeniem, ich re­ lacjami z nie-rzeczami rodzącymi sytuacje graniczne, na przykład przekształcania ludzi w rzeczy i upodmiotowienia zwierząt, tak istotne współcześnie, choć znane od dawna. Uczynił tak zapewne dlatego, że za ważną uznał nie rzecz wyizolowaną, a umieszczoną w kontekście kulturowym. Dlatego za bardzo istotny uznał termin „kultura materialna”. Przytacza kilka zaczerpniętych z literatury jego definicji, mię­ dzy innymi definicję Jamesa Deetza z roku 1977: „Kultura materialna to ta część fizycznego środowiska człowieka, która w sposób zamierzony została przez niego ukształtowana w zgodzie z pewnym zamysłem kulturowym” (s. 22). Jest świadom długiej historii terminu i pojęcia oraz studiów podejmowanych pod jego nazwą. Przypomina ideologizację i wręcz polityzację terminu „kultura materialna”, które nie były bez znaczenia dla jego stosowania w nauce i odbioru społecznego. Dodajmy do tego instytucjonalizację studiów nad kulturą materialną w ramach historii, związaną z ich ideologizacją, czego wyrazem w Rosji, po rewolucji, było powołanie dekretem Lenina w roku 1918 Rosyjskiej Akademii Historii Kultury Materialnej, przekształ­ conej w roku 1937 w działający do roku 1959 Instytut Historii Kultury Materiał- �Recenzje i noty recenzyjne 415 nej3, a w Polsce uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej (1950-1956) oraz Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (1953-1992). Chciałbym również zwrócić uwagę na interesującą próbę zdefiniowania kultury materialnej podjętą na gruncie polskim przez historyka gospodarczego Jana Rutkowskiego, w jego tekstach napisanych przed II wojną światową i bezpośrednio po niej, nie dostrzeganych przez etnologów, w których podkreśla on materialne podłoże przejawów kultury duchowej i zdecydowanie stwierdza, że kultura materialna i niematerialna tworzą całość w ra­ mach kultury każdej grupy społecznej4. Termin „kultura materialna” zawsze jednak pozostanie, bez względu na jego interpretację, środkiem segmentacji kultury, gdyż jest elementem dwudzielnego: „kultura materialna i duchowa” lub trójdzielnego dodatkowo „kultura społeczna”, systemu jej podziału. Poza zakresem zainteresowań autora pozostały także konsekwencje dla studiów nad rzeczami, wynikające z przyjmowanych współcześnie koncepcji kultury. Te, któ­ re traktują ją jako „rzeczywistość mentalną” czy „przekonaniową”, a rzeczy jako wytwory kultury, a nie elementy ją współtworzące, odrzucają tym samym możliwość posługiwania się terminem „kultura materialna”. Inne, które nazywam „relacyjny­ mi”, umieszczają kulturę między szerzej ujętymi przejawami i uwarunkowaniami życia człowieka, takimi jak jego myślenie, zachowania uzewnętrzniane i wytwo­ rzone przez niego środowisko, współtworzone przez rzeczy. Ta koncepcja nie prze­ ciwstawia porządku wyobrażeń i porządku zjawisk pozamentalnych, nie tworzy ich hierarchii, a tym samym stwarza badaczowi, jak się wydaje, szersze możliwości ana­ lizowania miejsca rzeczy w zespole zjawisk kulturowych. To właśnie rzeczy - materialne elementy kultury i kultura materialna jako ich system, ale w ich aspekcie pozamaterialnym, są przedmiotem pracy. Autor nie pro­ wadził własnych badań empirycznych, natomiast krytycznie i twórczo wykorzystał obszerną i dobrze dobraną polską, a przede wszystkim zachodnią literaturę z etnologii/antropologii kulturowej i innych dziedzin. Interesowały go głównie stosowane w niej założenia teoretyczne i metodologiczne, interpretujące kulturę współczesną i miejsce w niej kultury materialnej, przydatne dla tworzenia własnego jej ujęcia. Obok tego jednakże przedstawia i analizuje zna jdywane w tych pracach opisy faktów kulturowych, między innymi z zakresu subkultury posiadaczy samochodów i prak­ tykujących piercing, w tym intymnych części ciała. Uzupełnia je własnymi, intere­ sującymi obserwacjami rzeczy i „stwierdzeniami zasłyszanymi” (124). Choć trudno określić w sposób jednoznaczny status poznawczy tego rodzaju materiałów, traktuję ich wykorzystanie jako w pełni uzasadnione uczestnictwem autora w kulturze, którą się zajmuje. Na podstawie przypadkowo wybranych przykładów rzeczy i jednost­ kowych reakcji nie można jednak stwierdzić powszechności rodzajów nadawanych im znaczeń i przyczyn ich pojawienia się. Dla jak wielu ludzi buty damskie, muszka męska i samochód są znakiem erotycznym (s. 292), i czy jest on związany z arche­ typowymi właściwościami tych przedmiotów, indywidualnymi skłonnościami inter­ pretacyjnymi, czy też przyswojeniem i powtarzaniem jednostkowego pomysłu, na 3 Patrz m.in. S.A. Arutjunov, red. (1989: 5). 4 J. Rutkowski (1939-1946: 266 i in.); tenże (1959: 18 i n). �416 Rezenzje i noty recenzyjne przykład twórcy reklamy? Badacza nie interesują jednak użytkowe funkcje przed­ miotów i statystyka ich znaczeń. Zastanawiając się nad dostrzeżonym przez Daniela Millera paradoksem „skrajnej widzialności i niewidzialności rzeczy”, dochodzi do wniosku, analizując wybrany przez siebie przykład stołu - pamiątki rodzinnej, że „ilość znaczeń w porządku konotacji wydaje się nieskończona” (s. 194). Podstawą przyjętego w pracy postępowania badawczego był przegląd i analiza odnalezionych w obszernej literaturze rozważań dotyczących kultury materialnej lub przydatnych w jej badaniu. Przegląd ten i analiza zostały podporządkowane przyję­ temu przez autora założeniu o szczególnej wartości, dla badania znaczeń rzeczy, filo­ zofii pragmatyzmu rozwiniętej w Ameryce i opartej na niej literatury antropologicz­ nej. Innymi ważnymi źródłami inspiracji była antropologia interpretacyjna Clifibrda Geertza z jej zainteresowaniem szczegółem etnograficznym, poddanym procedurze tak zwanego gęstego opisu oraz prace Pierre’a Bourdieu z ich podkreśleniem roli praktyki i koncepcją habitusu. Autor krytycznie traktuje odnalezione w literaturze poglądy i zmierza do rozwinięcia własnej koncepcji pragmatyzmu semantycznego, przydatnej w badaniach kultury materialnej. W kolejnych rozdziałach książki zaj­ muje się współczesnymi kontekstami rzeczy; miejscem rzeczy w systemie kultury, wykraczającym poza ich funkcje tcchniczno-użytkowe: „mową” rzeczy; ich znacze­ niami dla jednostek (rzeczy subiektywne) i dla zbiorowości (rzeczy obiektywne); wreszcie ich rolą w kulturze konsumpcyjnej. Za bardzo cenne uważam niepominięcie, w pracy o charakterze teoretycznym i metodologicznym, obejmującej szeroki zakres kultury euroamerykańskiej i korzy­ stającej z literatury światowej, spraw polskich. Autor odwołuje się do historii pol­ skiej etnologii/antropologii kulturowej, wskazuje na miejsce w niej kultury material­ nej zarówno w badaniach, jak i uniwersyteckiej dydaktyce (studium historii kultury materialnej, w skład którego wchodziła również etnografia), odnotowuje administra­ cyjne, wywołane przyczynami ideologicznymi, poparcie dla tej problematyki, zmę­ czenie nią i powrót do niej dopiero w latach 90. XX wieku, cytuje polską literaturę i wskazuje wybrane fakty kulturowe z polskiej rzeczywistości. Jest zaangażowany w dyskusję nad rozwojem etnologii polskiej. Nie jest to jednak próba całościowego ujęcia i podsumowania polskich badań w tym zakresie. Nawiązuje do nich głównie na zasadzie negacji, pomija także rozwinięte studia nad historią kultury materialnej, co wypomina mu w wymienionej recenzji Andrzej Klonder. Nie zajmuje się ponad­ to interesującymi zjawiskami z naszej rzeczywistości okresu transformacji, jak na przykład wędrówką używanych, second hand przedmiotów z Zachodu na głodny rzeczy Wschód. Interesujące są nie tylko szlaki migracji tych przedmiotów i sposoby docierania z nimi do nabywców, ale również rodzaje zaspokajanych przez nie po­ trzeb, nie tylko materialnych. Przedmioty te przecież pomagają także wyróżniać się, a ich poszukiwanie dostarcza emocji i satysfakcji w przypadku znalezienia pożądanej rzeczy. Pragnę zwrócić uwagę na niektóre cechy postępowania badawczego właściwe autorowi książki. Są nimi wybór, podporządkowany przyjętym założeniom, waż­ nych koncepcji i propozycji odnalezionych w literaturze, krytycznie i wieloaspek­ towo sprawdzonych i wykorzystanych. Należą do nich między innymi zestawione �Recenzje i noty recenzyjne 417 systemy semiologiczne Ferdynanda de Saussure’a i Charlesa Sandersa Peirce’a, tego ostatniego wyrażone w triadzie: symbol, znak ikoniczny i indeks, oraz wyróżnione przez Stanieya J. Tambiaha podejścia do świata, jedno związane z przyczynowością, w którym człowiek przeciwstawia się światu i jest mu przeciwstawiany, odpowiada­ jące nastawieniu naukowemu, oraz drugie, określane mianem partycypacji, w którym człowiek uczestniczy w świecie, ma poczucie magicznej współobecności i kosmicz­ nej jedności. Dobrym przykładem krytycznego podejścia autora i twórczego wyko­ rzystania zastanych koncepcji jest tu choćby dyskusja z Grantem Mc Crackenem, który stwierdza, że kultura materialna jest ograniczona jako środek komunikacji przekazujący znaczenia, w odróżnieniu do języka naturalnego (s. 190). Janusz Barań­ ski, przeciwstawiając się temu stwierdzeniu, tworzy sugestywny obraz wnętrza domu wymienionej przez Mc Crackena ciotki z Winnipeg, który poprzez stan znajdujących się w nim przedmiotów formułuje komunikat informujący o kondycji zamieszkałej w nim i przewiezionej do szpitala osoby. Jest to także przeciwstawienie się modelom ujmowania rzeczywistości traktowanym jako zamknięte, takim jak podział okresów i kultur na przednowoczesne, nowoczesne i ponowoczesne oraz relatywizowanie ka­ tegorii traktowanych jako dychotomiczne i opozycyjne, na przykład daru i towaru. Badacz jest zwolennikiem tezy, że kultura jest w znacznej mierze odtwarzaniem, przetwarzaniem i dostosowywaniem się, i opiera się raczej na kontynuacji niż ra­ dykalnej zmianie. Tego rodzaju stanowisko, z którym się zgadzam, nie powoduje odrzucenia wartości uj ęć modelowych. Pisząc o dychotomicznym potraktowaniu zja­ wisk, wskazuje na to, że pomija ono sytuacje i wartości pośrednie. Godne uwagi jest ponadto podkreślenie wartości i dobra prezentacja faktów kulturowych, szczegółów etnograficznych, wyłowionych z literatury i wziętych z własnych doświadczeń bada­ cza, żyjącego w dwóch epokach o wyraziście różnym nasyceniu rzeczami i stosun­ kiem do nich: socjalistycznego, chronicznego niedostatku rzeczy i konsumpcyjnej kultury gospodarki rynkowej. Dobór tych faktów i sposób ich opisu sprawiły, że przestały być one jedynie ilustracją dla twierdzeń ogólnych, przejętych z literatury lub formułowanych na jej podstawie, ale uzyskały autonomiczną wartość w ramach pisanej, w części w przypisach, „etnografii” rzeczy. Tworzony w książce projekt studiów nad współczesną kulturą materialną został oparty na pragmatycznej koncepcji interakcjonizmu symbolicznego i antropologii interpretacyjnej. Skoncentrowany jest on na poszukiwaniu znaczeń subiektywnych, dotąd niedocenianych; książka dotyczy bowiem niematerialnych aspektów kultury materialnej, co jednak nie oznacza pominięcia zobiektywizowanych znaczeń zbio­ rowych. Ważną cechą opracowywanego projektu, wskazującą na jego powiązania z pragmatyzmem, jest przyjęte przez autora założenie, że rzeczy podlegają kulturo­ wej konstrukcji raczej za pośrednictwem praktyki kulturowej, a nie poprzez konceptualizację językową, i że praktyka ta wymusza dostrzeżenie równowagi i dokonywa­ nie syntezy tego, co subiektywne i obiektywne. Książka jest wartościowym studium teoretycznym i metodologicznym, rekon­ struującym, porządkującym i oceniającym przyjmowane w literaturze światowej założenia badań nad współczesną kulturą materialną i przedstawiającym własną pro­ pozycję takich badań. Jest równocześnie interesującym opisem etnograficznym wy­ �Rezenzje i noty recenzyjne 418 branych elementów kultury współczesnej, skoncentrowanym na jednym z ważnych jej przejawów, jakim jest kultura materialna w warunkach rozwijającej się konsump­ cji, korzystającym z własnych obserwacji badacza. Tworzy oryginalny projekt badań, ograniczony jednak do sfery znaczeń, który zapewne zostanie wykorzystany i będzie miał wpływ na rozwój studiów nad kulturą materialną w Polsce. Zbigniew Jasiewicz LITERATURA Arutjunov S.A. (red.) 1989 Material’naja kul’tura. Svod etnografićeskich ponjatij i terminov, vyp. 3, Moskva: Nauka. Klonder A. 2008 Drogi równoległe. Refleksja historyka na marginesie pierwszego polskiego antropologicznego zarysu świata rzeczy, „Etnografia Polska” 52: 1-2, s. 159-165. Krajewski M. 2008 Przedmiot, który uczłowiecza, „Kultura Współczesna” 3, s. 43-54. Krajewski M. (red.) 2005 W stronę socjologii przedmiotów, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Rutkowski J. 1939-1946 Historia gospodarcza a historia kultury materialnej, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” 8:2, s. 259-273. 1959 Historia kultury ipróba systematyzacjijej zagadnień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1, s. 3-61. Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Ha!art. 2008, ss. 230, ISBN: 978-83-89911-47-6. Przekonanie o kryzysie miasta jest coraz powszechniejsze, a dyskusja o nim przy­ biera na sile. Biorą w niej udział praktycznie wszyscy - teoretycy i praktycy, polity­ cy, naukowcy, ludzie kultury i mediów oraz zwykli mieszkańcy. Ich debata dotyczy różnorodnych problemów, różne także można w niej usłyszeć opinie. W dyskusji na temat przyczyn i skutków kryzysu miasta oraz sposobów jego rozwiązywania ciekawie zabrzmiał niedawno głos Krzysztofa Nawratka, architekta-urbanisty, au­ tora książki Miasto jako idea polityczna. Sądzę, że warto poświęcić jej nieco więcej uwagi. Przemawia za tym kilka powodów. Po pierwsze, Nawratek jest znakomitym znawcą tematu, doświadczonym praktykiem-specjalistą. Po drugie, umiejętnie łączy w swej pracy refleksję teoretyczną z bogatym materiałem empirycznym. Po trzecie �Recenzje i noty recenzyjne 419 wreszcie, kontrowersyjne tezy i radykalizm niektórych poglądów sprawiają, że obok książki tej trudno przejść obojętnie. Książkę opublikowało wydawnictwo Korporacja Ha!art w ramach serii „Linia ra­ dykalna”. Programowo prezentuje ona prace autorów idących „pod prąd”, kontestują­ cych zastaną rzeczywistość. W przypadku Nawratka jest nią kondycja współczesne­ go Miasta (konsekwentnie pisanego z dużej litery). Autor wykłada swoje stanowisko jasno: nie podoba mu się świat, w którym żyje. Nie podoba mu się zwłaszcza to, że Miasto toczy dziś śmiertelna choroba. Książka, która jest głosem w obronie miasta, składa się z dwóch powiązanych ze sobą części. Pierwsza to poruszające studium tanatologiczne, opis postępującej agonii Miasta, ostatecznego upadku koncepcji, które legła u jego powstania. Jednak w tym wypadku śmierć nie oznacza końca historii, jest raczej warunkiem zmartwychwstania, odrodzenia się Miasta jako idei politycz­ nej. Przedstawieniu tej wizji poświęcona jest druga część książki. Zgodnie z tytułem swojej pracy, Krzysztof Nawratek rozumie miasto przede wszystkim jako ideę polityczną. Odwołuje się w ten sposób do źródłowej koncepcji greckiej polis - wspólnoty obywateli zamieszkujących określone terytorium, ludzi świadomych i wolnych, współodpowiedzialnych za własny los i wspólnie nim kie­ rujących. Dzieje miast to proces postępującego rozpadu tak rozumianej wspólnoty, erozja idei samozarządzającego sobą organizmu. Choroba, która dotąd postępowała stopniowo, obecnie wkroczyła w fazę terminalną. Nawratek nie ma wątpliwości, co jest tego przyczyną. Winny okazuje się neoliberalizm, dominująca we współczesnym świecie doktryna polityczna i ekonomiczna, potężna siła, która wkracza we wszyst­ kie dziedziny naszego życia, redefiniuje j e i ustanawia nowy porządek. W kontekście miejskim jej ofiarą pada przede wszystkim rudymentarna idea wspólnotowości. Mia­ sto jako idea, spójnia wartości swoich mieszkańców, legło w gruzach. Proces ten ma swój wymiar społeczny, kulturowy i przestrzenny. Jednym z symptomów choroby jest zmiana statusu mieszkańca miasta. Z Obywa­ tela, pełnoprawnego uczestnika wspólnoty politycznej, przeobraził się on w Obywatela-Konsumenta, zredukowane ogniwo systemu neoliberalnego. Transformacja ta skutkuje dezintegracją więzi społecznych. Egoistyczne jednostki, kierując się głów­ nie własnymi potrzebami konsumpcyjnymi, coraz bardziej oddalają się od siebie, a wartości, które niegdyś były przez nie podzielane, coraz wyraźniej się różnicują. Co zatem łączy mieszkańców miasta? Nic, odpowiada Nawratek. Wprawdzie żyje­ my obok siebie, ale nie ze sobą. Miejsce osobistych, intymnych relacji Ja-Ty zajęły bezosobowe transakcje, w których jesteśmy raczej kontrahentami niż partnerami. W skomercjalizowanych stosunkach międzyludzkich zatraca się kapitał społeczny, bez którego funkcjonowanie miasta jako wspólnoty idei jest praktycznie niemożliwe. Rozbieżność interesów poszczególnych grup mieszkańców powoduje utratę wzajem­ nego zaufania, w miejsce którego wkracza nieufność, podejrzliwość i skłonność do separacji. Podziały, od zawsze obecne w życiu miasta, wyostrzają się, a solidaryzm i współuczestnictwo są wypierane stopniowo przez partykularyzm i rywalizac ję. Miasto neoliberalne jest miastem silnie spolaryzowanym, w którym dystans pomiędzy różnymi kategoriami mieszkańców coraz bardziej się zwiększa. Różni­ cowanie statusu społecznego, politycznego i majątkowego prowadzi do narastania �420 Rezenzje i noty recenzyjne podziałów kulturowych, czego przejawem jest wyrastanie obok siebie odmiennych, niekiedy wręcz antagonistycznych stylów życia. Ich uczestnicy respektują całkowi­ cie inne wartości, pomiędzy którymi nie ma punktów stycznych. Całość nie istnieje, zastępująją coraz bardziej odseparowane części. Przypomina to nieco społeczeństwo agrarne z właściwym mu poziomym rozwarstwieniem kulturowym i trwałym podzia­ łem społecznym. Analogia ta odsłania jeszcze jedną właściwość współczesnych miast. Otóż cha­ rakterystyczną ich cechą jest malejące znaczenie terytorialności. W zglobalizowanym świecie więź z miejscem zamieszkania słabnie, a lokalność traci swoją wartość. Mieszkańcy miast zostają włączeni do sieci powiązań szerszego zasięgu, co sprawia, że relacje wewnątrzgrupowe są często słabsze niż związki zewnętrzne. Sytuacja ta dotyczy przede wszystkim członków elit, tworzących ponadlokalną, horyzontalnie powiązaną wspólnotę kulturową. Na przeciwległym biegunie znajdują się natomiast przedstawiciele biedoty miejskiej. Ludzie, którzy co prawda żyją zwykle w zamknię­ tych skupiskach, ale ich zakorzenienie w strukturze miasta jest bardzo słabe. Decy­ duje o tym logika powiązań sieciowych. Ograniczona konsumpcja skazuje ich na marginalizację i wykluczenie, pozbawia wpływu na władzę, odbiera zdolność do zarządzania samymi sobą. W neoliberalnym świecie pozycja społeczna jest pochod­ ną udziału w globalnej gospodarce. Ci, którzy w niej uczestniczą, są zwycięzcami, nieobecni tworzą grupę przegranych. Dystans dzielący współczesną elitę od przed­ stawicieli underclass nigdy jeszcze nie był tak duży. Nie chodzi przy tym o różnice w statusie ekonomicznym, ale o przynależność do odmiennych wspólnot kulturo­ wych. Związana z nią trwała niekoherentność społeczna jest dla Nawratka koronnym dowodem na upadek miast. Ich mieszkańcy, stając się ofiarami działania globalnych sił i struktur, zatracają zdolność do zarządzania własnym losem. Utrata władzy nad miastem oznacza w istocie klęskę projektu wspólnoty politycznej. W ślad za przemianami społeczno-kulturowymi postępuje polaryzacja i dezintegra­ cja przestrzeni. Dla Nawratka jest to kolejny przejaw rozpadu wspólnoty politycznej, symptom choroby trawiącej organizm miejski. O zjawisku tym świadczy wiele przykła­ dów. Jednym z nich jest atrofia przestrzeni publicznej. Niegdyś stanowiła ona esencję miasta politycznego, była obszarem wspólnym, własnością wszystkich mieszkańców. Jej istnienie symbolizowało to, co dla miasta najważniejsze - ideę współuczestnictwa i solidarnej troski o dobro powszechne. Obszary publiczne pełniły funkcję poznawczą, ekspresyjną i integracyjną. Budowały poczucie przynależności do grupy i odpowie­ dzialności za jej los. Współczesne Agory zatraciły te właściwości. Ich znaczenie zosta­ ło zredukowane do wymiaru komercyjno-rozrywkowego. Służą one głównie zaspoka­ janiu potrzeb konsumpcyjnych (centra handlowe), zabawie (kina) bądź rekreacji (parki wodne). Jakkolwiek miejsca te są potencjalnie dostępne dla wszystkich, to w praktyce z możliwości tej korzystać mogą wyłącznie ludzie o określonym statusie majątkowym. W ten sposób dokonuje się prywatyzacja przestrzeni miejskiej, która jest zawłaszczana przez grupy uprzywilejowane. Słabsi ekonomicznie nie mają do niej dostępu lub jest on bardzo ograniczony i reglamentowany. W książce znajdziemy znacznie więcej przykładów świadczących o postępującej erozji przestrzeni miejskiej. Wszystkie one dowodzą, że postępuje proces zatracania �Recenzje i noty recenzyjne 421 się jej całościowego i wspólnotowego charakteru. Miasto przeradza się w zatomizo­ waną strukturę, zlepek luźno powiązanych ze sobą części. Staje się, jak to nazywa Nawratek, miastem coraz bardziej subiektywnym. Polis zamienia się w obszar zur­ banizowany. Diagnoza choroby miasta neoliberalnego oraz opis jej przebiegu i najważniej­ szych symptomów nie wyczerpują treści książki. Jej autor stawia przed sobą ambit­ niejsze zadanie. Jest nim próba przepisania kuracji, która mogłaby agonię pacjenta powstrzymać i przywrócić go do zdrowia. Problem w tym, że sam Nawratek ma wątpliwości, czy proces ten można jeszcze powstrzymać, czy nie jest za późno. Cóż zatem pozostaje? Wiara w zmartwychwstanie! Nadzieja na to, że miasto zdoła się od­ rodzić, że możliwe jest jego życie po śmierci. Zdaniem Nawratka, zmartwychwstanie miasta będzie możliwe tylko wówczas, gdy zdołamy przywrócić je jego mieszkań­ com, kiedy stanie się ono na powrót wspólnotą polityczną, zintegrowaną strukturą zdolną do sprawowania suwerennej władzy nad samą sobą. Jak można to osiągnąć? Przyznam, że odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. O ile bowiem rozważania au­ tora na temat kondycji współczesnego miasta cechuje klarowność i spójność, o tyle znaczną trudność sprawia mi zrozumienie jego wizji miasta przyszłości. Krzysztof Nawratek nazywa postulowany przez siebie projekt miastem a-androgynicznym (a-a). U jego podstaw leży przekonanie autora, że sieciowość świata jest faktem, któremu nie jesteśmy w stanie zaradzić. Globalne powiązania stanowią główną siłę i istotę neoliberalizmu, są zarazem źródłem i przyczyną słabości miasta i jego mieszkańców. Otwarta walka z siecią jest skazana na niepowodzenie. Czło­ wiek, uwikłany w zależności zewnętrzne i pozbawiony władzy nad samym sobą, nie jest w stanie pokonać Systemu. W tej sytuacji, radzi Nawratek, zamiast podejmować bezsensowną walkę, skuteczniej jest wykorzystać siłę sieci dla własnych celów. Pro­ ponowana przez niego strategia ma w sobie coś z wrogiego przejęcia. Skoro sieci nie można pokonać, należy przejąć nad nią kontrolę, prze formatować, a następnie zmu­ sić, by służyła naszym celom. Wniknięcie w sieć, jej „zhakowanie”, umożliwi od­ wrócenie negatywnych skutków jej dotychczasowego istnienia. Pozwoli odbudować to, co zniszczone, zintegrować, co podzielone i załagodzić, co wyostrzone. „Miasto androgyniczne” to takie, w którym cechy przeciwstawne nie pozostają w sprzeczno­ ści. Androgynia łączy, a nie dzieli, z różnic i przeciwieństw tworzy jakość, w której owe przeciwieństwa harmonijnie i równoprawnie współwystępują. Miasto a-a dąży do tego, by przezwyciężać podziały społeczne i przestrzenne oraz przywracać utra­ coną wspólnotowość. Czyniąc tak, nie znosi jednak istniejących różnic, aleje dowar­ tościowuje, stwarza warunki do interakcji, bliskich relacji i wymiany. Wizja miasta a-a zakłada całkowicie nowatorską koncepcję obywatela. Jego mieszkańcy, nazywani przez autora Obywatelami plug-in, potrafią wnikać w system i wykorzystywać go dla własnych celów. Kluczowa jest tu zdolność „wpinania się”, rozumiana jako dostęp do istniejących w mieście struktur społecznych, między inny­ mi władzy, gospodarki i kultury. Mieszkaniec działa jak haker - łamie zabezpiecze­ nia systemu, przenika do niego, dostosowuje do własnych potrzeb i wykorzystuje. Obywatel plug-in zasadniczo różni się zatem od Konsumenta - to on posiada bezpo­ średnią władzę nad miastem, ma dostęp do wszystkich jego zasobów i zdolność do �422 Rezenzje i noty recenzyjne nawiązywania relacji z innymi. Miasto a-a staje się dzięki temu elastyczną strukturą odpowiadającą na potrzeby swoich mieszkańców. Oni zaś zyskują możliwość jego kreatywnego współtworzenia i współzarządzania. Tak odradza się duch miasta poli­ tycznego. Takiej perspektywie chętnie bym przyklasnął, gdyby nie zasadnicze wątpliwości odnośnie do możliwości jej urzeczywistnienia. Kreśląc model miasta a-a, Krzysztof Nawratek niewiele uwagi poświęca drodze, jaka prowadzić ma do jego realizacji. Nie dowiadujemy się zatem, jak obywatel-konsument może stać się obywatelem plug-in, jak w praktyce ma wyglądać „wpięcie się” w strukturę miasta, jak obecni wyklu­ czeni mieliby przejąć nad nim władzę. Podobne pytania pozostają bez odpowiedzi. Trudno bowiem uznać, że są nimi słabo czytelne tropy, na jakie autor kieruje naszą uwagę. Przywołane w pracy przykłady kilku miast europejskich, rozważania doty­ czące istoty demokracji bezpośredniej czy nawiązania do katolickiej koncepcji czło­ wieka nie rozwiewają moich wątpliwości. Być może nie mam dość wyobraźni, nie posiadam natury rewolucjonisty, jestem ofiarąneoliberalizmu, ale wobec propozycji Nawratka pozostaję nieufny. Projekt zmartwychwstałej polis nie jest dla mnie realną alternatywą dla miasta neoliberalnego. Traktuję go raczej jako projekcję poglądów politycznych autora, zarys idei, której daleko jeszcze do kompletności. Zbyt wiele w niej białych plam, niedopowiedzeń i wątpliwości. Sam Nawratek podziela chyba te wątpliwości, gdy stwierdza, że jest to projekt niedokończony, raczej szkic niż goto­ wy program. Pozostaje zatem potraktować jego propozycję jako miejską utopię. Bez wątpienia pociągającą, ale czy możliwą do zrealizowania? Pomimo przedstawionych zastrzeżeń uważam, że Miasto jako idea polityczna jest książką ważną i inspirującą. Dotyczy spraw, wobec których nie powinniśmy pozo­ stawać obojętni - przyszłość miasta jest przecież w znacznej mierze przyszłością nas wszystkich. I nawet jeśli nie podzielamy wszystkich przekonań autora, to jednak należy docenić to, co stanowi o sile Nawratka - jego pasję i zaangażowanie. Ci, którzy je podzielają, mogą przyłączyć się do hakowania Systemu. Reszcie pozostaje plug-out lub szukanie innego rozwiązania. Wojciech Dohnal Gabriela K i l i a n o v á , Eva K o v a l s k á , Eva K r e k o v i c o v á (red.), My a tí druhí v modernej spoloćnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009, ss. 722, ISBN: 978-80-224-1025-0. Praca zbiorowa napisana przez pracowników Słowackiej Akademii Nauk intere­ sująca, a zarazem ważna, nie tylko dla Słowaków i słowackiej nauki, ale także dla innych Srodkowoeuropejczyków i nauki środkowoeuropejskiej. Książka jest efek­ tem kilkuletniej pracy badaczy reprezentujących różne dziedziny wiedzy, skupio­ nych w interdyscyplinarnym zespole badawczym, który pod nazwą CE PROCESY �Recenzje i noty recenzyjne 423 powstał przy Instytucie Etnologii SAN. Głównym przedmiotem realizowanych od 2003 roku badań są zbiorowe tożsamości różnych grup tworzących nowoczesne spo­ łeczeństwo, poznawane na poziomie mikro- i makrospołecznym. Słowaccy badacze włączyli się tym samym do toczącej się w ostatnich latach dyskusji na temat istoty, niespotykanego dotąd tempa przemian, rekonstrukcji i powstawania nowych form tożsamości współczesnych społeczeństw i tworzących je jednostek. W pracy znajdujemy sześć przyczynków, które wspólny wątek, jakim jest tożsa­ mość, pokazują w kontekście zjawisk społeczno-kulturowych, takich jak płeć, język, religijność, naród, mniejszość i konflikt. Niektóre z nich mogą wzbudzić szczególne zainteresowanie etnografa czy antropologa, i na nich skupiam uwagę. We wprowadzeniu Gabriela Kilianová rozpatruje wieloznaczny termin „zbiorowa tożsamość”. Pisze o jego bliskoznaczności z terminem „tożsamość społeczna”. Ten drugi oznacza tożsamość jednostki wynikającąz przynależności do różnych grup spo­ łecznych. Do najważniejszych kategorii społecznych, które opisujątę tożsamość, na­ leży wiek, etniczność, klasa czy warstwa społeczna, zawód, wyznanie, przynależność narodowa, przynależność regionalna, rodzina, rodzeństwo itp. Zbiorowa tożsamość w takiej perspektywie, przyjętej na potrzeby omawianej publikacji, jest koncepcją tożsamości wynikającej ze społecznych interakcji aktorów złączonych poczuciem „my”, które nas oddziela od „innych”. To poczucie silniej zaznacza się w grupie niż w świadomości jednostek (s. 19-20). Kilianová dokonuje krótkiego przeglądu definicji i koncepcji tożsamości w pracach krajowych, ale przede wszystkim zagra­ nicznych autorów, uznanych za wybitnych znawców tego zagadnienia. Pisze także o drugiej, ważnej - obok zbiorowej tożsamości - kategorii, która stała się przedmio­ tem badań zespołu PROCESY. Jest to trudno przetłumaczalna „grupowość”, czyli przejawy przynależności do różnych grup, charakter więzi w grupie i między grupa­ mi. W tym kontekście wyróżniono bardziej szczegółowe problemy badawcze, wśród których na uwagę zasługuje pamięć zbiorowa (zdefiniowana przez M. Halbwaschsa), łączona przez badaczy z innymi kategoriami: pamięć społeczna i pamięć kulturo­ wa. Poszukują oni związków pomiędzy procesami powstawania zbiorowej tradycji, zbiorowych wyobrażeń o przeszłości oraz sposobami ich wykorzystania w procesie konstrukcji zbiorowych tożsamości. Terenem badań, po którym poruszają się autorzy pracy jest Słowacja, ale zawsze umiejscowiona w kontekście środkowoeuropejskim czy szerzej europejskim, a czasami-pozaeuropejskim. Siedząc procesy powstawania zbiorowych tożsamości, sięgają dosyć głęboko w przeszłość, do XVII, XVIII wieku, a niekiedy głębiej, odnosząc wiedzę historyczną do nowoczesnych społeczeństw. W pierwszym rozdziale, Identita a rod, autorki (Vera Bacová, Gabriela Dudeková, Tinde Lengyelová) piszą o tożsamości w kontekście płci kulturowej (gender), która nie stanowi w nauce słowackiej ważnego i częstego przedmiotu badań. Także w świadomości Słowaków kwestia tożsamości płciowej ustępuje miejsca tożsamości narodowej, identyfikacji z grupami rówieśniczymi, środowiskiem i religią. Autorki ujmują płeć jako konstrukt psychologiczny, który zasadza się na fenomenologicznym doświadczeniu bycia osobą męską czy kobiecą. Podstawą świadomości i manife­ stowania przynależności płciowej jest wewnętrzna recepcja norm, uznawanie ste­ reotypów i ich wartościowanie (s. 42). Wyróżnione przez autorki trzy płaszczyzny �424 Rezenzje i noty recenzyjne badawcze obejmują kwestię pozycji społecznej kobiet i mężczyzn (w prawie, w ro­ dzinie, dostępie do wykształcenia itp.); normy i stereotypy dotyczące ról płciowych oraz autoidentyfikacje kobiet i mężczyzn. Głównym celem badań była analiza relacji płciowych w perspektywie historycznej (monarchia austro-węgierska, pierwsza de­ kada XX wieku) oraz psychologicznej. Szczególnie interesującym fragmentem przy­ czynku jest analiza norm w prawie habsburskim, określających różną pozycję wobec tego prawa kobiet i mężczyzn oraz analiza przemian w tym zakresie. Na uwagę et­ nologów zasługuje także szkic historyczny o odmiennym posłannictwie społecznym kobiet i mężczyzn i stereotypowych wyobrażeniach idealnego mężczyzny i idealnej kobiety. Punktem wyjścia w rozważaniach autorów drugiego rozdziału Identita a jazyk (Slavomir Ondrejovic, Viktor Krupa) jest uznanie tożsamości etnicznej jako tożsa­ mości zbiorowej i języka jako jednego z jej głównych wskaźników. Piszą o języku jako oznace przynależności etnicznej oraz o ważności języka dla tożsamości etnicz­ nej, a refleksje te odnoszą do analizy językowych podstaw kształtowania się narodu słowackiego. Na uwagę zasługuje fragment poświęcony triadzie: język - tożsamość - konflikt, kończący się konkluzjami wzbogacającymi dziedzinę wartą głębszej uwa­ gi: lingwistykę konfliktu (s. 122). W rozważaniach autorów współczesność jawi się jako szczególna mozaika wieloetniczności zbudowanej między innymi na bazie wie­ lojęzyczności, do czego przyczynia się niezwykła mobilność ludzi. Ondrejovic i Kru­ pa pokazują też, jak wśród Słowaków na pograniczu słowacko-austriackim oraz słowacko-węgierskim przebiega proces „przepinania”, przemiany kodów językowych, czyli swoistego transferu z jednego języka do drugiego w zależności od kontekstu społecznego i kulturowego. W wyniku tego procesu rozmywa się etnoidentyfikacyjna funkcja języka, co wydaje się znakiem szczególnym współczesnych procesów etnicznych. Jest to fragment podrozdziału godny szczególnego zainteresowania. Jak każdy rozdział w omawianej pracy, także rozdział trzeci Identita a religiozita, którego autorkami są Tatiana Podolinská i Eva Kovalská, rozpoczyna się od historycznych refleksji na temat kształtowania się różnych tożsamości religijnych rozumianych jako pewne identyfikacje konfesyjne, kościelne, ale także duchowe, niezwiązane z jakąkolwiek religijną strukturą. Interesującym wątkiem jest rozwi­ nięcie tezy, iż poczucie zagrożenia w przeszłości, jak i współcześnie prowadzi do radykalizacji postaw religijnych. Autorki odwołują się do przykładu trzech grup 0 specyficznej tożsamości religijnej, żyjących w poczuciu zagrożenia: sąto słowaccy protestanci, Żydzi i Romowie. Dyskusyjną tezą jest, że grupy te tworzą swój własny świat - świat „na opak”, który ma swoje zasady, a głównymi wartościami są zróż­ nicowanie, wyjątkowość i niepowtarzalność. Tu grupa mniejszościowa, zmarginalizowana jawi się jako grupa większościowa, centralna. Badaczki, opisując trzy takie „mikroświaty”, stawiają pytanie, jaką strategię stosują te grupy („ziarenka piasku w morzu”), żeby przetrwać, i jaką rolę odgrywa w tej strategii religia - w historii 1 współcześnie. Rozdział zawiera interesujące studium nowoczesnej duchowości ży­ dowskiej (słowacka wersja judaizmu kulturowego), której słowaccy Żydzi poszukują we wspólnotach żydowskich, odcinając się od judaizmu jako religii. Autorki zajmują się także „nową” romską, duchową - nie religijną - tożsamością. Przypadek Romów �Recenzje i noty recenzyjne 425 omawiają w kontekście działalności romsko-słowackich ruchów charyzmatycznych. Analiza skomplikowanej pobożności romskiej jest ważnym przyczynkiem do nauko­ wej dyskusji i badań nad współczesnymi romskimi dylematami, z którymi boryka się także państwo słowackie. Badaczki twierdzą, że istnieje „tradycyjna” romska tożsa­ mość duchowa, która przejawia się w swoistej interpretacji i rozumieniu chrześcijań­ skich norm i przykazań - niektóre z nich Romowie respektują, niektórych nie. Zesta­ wienie wskaźników tej romskiej duchowości (s. 187) jest przekonujące i klarownie podsumowujące analizowany wątek. Równie interesujący jest fragment dotyczący współczesnej wielowarstwowej konfesyjności słowackich Romów. Z jednej strony mamy tu do czynienia z duchową drogą jednostki, która poszczególne konfesje po­ strzega jako stopnie własnego rozwoju duchowego, a drugiej strony objawiają się konwersje łańcuchowe, czyli wielowarstwowe, wielokrotne. Romowie wybierają z różnych konfesji te pierwiastki, które uznają za ważne dla siebie. Ten problem autorki ukazują w kontekście tożsamości etnicznej słowackich Romów i wzorów ich życia społecznego. Identita a naród to obszerna, czwarta część recenzowanej książki, w której kluczowym pojęciem jest nacjonalizm, ujmowany przez autorów (Andrej Findor, Gabriela Kilianova, Duśan Kovac, Peter Macho, Tibor Pilcher) jako fenomen euro­ pejski. Rozważania autorów układają się w schemat: powstawanie narodowych toż­ samości w przestrzeni środkowoeuropejskiej, geneza nacjonalizmu i jego warianty, transformacja nacjonalizmu na początku XX wieku i współcześnie. Są to znane w li­ teraturze socjologicznej i politologicznej kwestie, ale przyczynek o rozpadzie państw dwu- lub wielonarodowych na przykładzie Jugosławii i Czechosłowacji zasługuje na wnikliwą lekturę. Przypadek Czechosłowacji jest tu zanalizowany z dystansu i rze­ telnie, na podstawie szerokiego wachlarza źródeł zastanych i wywołanych przez ba­ dania empiryczne. Autorzy pokazują pewne „konieczności dziejowe” - powstanie Czechosłowacji jako szansy dla Słowaków, którzy po rozpadzie monarchii austro-węgierskiej nie mieli warunków i potencjału do wytworzenia własnej państwowości, infrastruktury gospodarczej, politycznej i kulturalno-oświatowej. Nie mieli ponadto tradycji własnej państwowości. Czesi łatwiej niż Słowacy przyjęli tę nietypową cze­ chosłowacką tożsamość, pojmując ją jako rozszerzenie własnej, czeskiej tożsamości narodowej. Słowacka elita polityczna i kulturalna opowiedziała się co prawda za roz­ wiązaniem czechosłowackim, ale w nowych ramach państwowych szybko zaczęła wytwarzać się i umacniać słowacka tożsamość etniczno-kulturowa, głównie na grun­ cie języka i kultury. Natomiast na płaszczyźnie politycznej powstał szczególny twór - „dwunaród” o specyficznym poczuciu narodowym, którego echa słychać do dziś, choć autorzy przyczynku stawiają tezę, iż idea „czechosłowakizmu” nie miała szans na przetrwanie. Ten fragment omawianego rozdziału poleciłabym badaczom współ­ czesnych procesów w Europie Środkowej jako lekturę o szczególnej ważności. Piątą część, Identita a menśina, rozpoczyna porządkujący, interesująco skompo­ nowany wstęp autorstwa Jozefa Tancera, dotyczący etniczności i tożsamości etnicz­ nej rozpatrywanych w kontekście mniejszości narodowych i etnicznych. Fragment ten jest dobrym punktem wyjścia do dalszych analiz, które w przyczynkach pięciu autorów (Ivan Kamenec, Ewa Krekovicova, Ame B. Mann, Elena Mannova, Stefan �426 Rezenzje i noty recenzyjne Śutaj) prowadzą od problemów zmiany świadomości Niemców żyjących na Słowa­ cji od XVIII wieku, przez zagadnienia sytuacji społecznej i tożsamości mniejszości węgierskiej po 1918 roku, do kwestii usilnego poszukiwania tożsamości narodo­ wej, obywatelskiej i religijnej przez ludność żydowską żyjącą na ziemi słowackiej w przeszłości i obecnie. Celem tego obszernego opracowania było zweryfikowanie tezy, iż proces kształtowania się świadomości zbiorowej nie wynika z „psychicznej specyfiki” członków jakiejś grupy narodowościowej czy etnicznej, ale ze społeczno­ -politycznych uwarunkowań. Etniczność była i jest w tym procesie jednym z kodów komunikacyjnych. Autorzy poszczególnych podrozdziałów skupili szczególną uwa­ gę na relacjach - w przeszłości i obecnie - pomiędzy mniejszościami a większościo­ wymi społeczeństwami w przestrzeni środkowoeuropejskiej. Piszą o formowaniu się tożsamości zbiorowych w kontekście rozróżnienia „swoich” i „tych innych”, „tych obcych”. Są to ważne przyczynki do toczącej się wśród badaczy procesów etnicz­ nych debaty nad rclatywnością takich rozróżnień w sytuacji etnicznych i kulturo­ wych pograniczy. Ostatni, szósty rozdział pracy, Identita a konflikt, Juraj Podoba rozpoczyna od stwierdzenia, że w nowoczesnej Europie szeroko pojmowany rozwój jest jej siłą na­ pędową, ale i przekleństwem (s. 499). Przekleństwem dlatego, że rozwój niesie ze sobą i nasila społeczne konflikty. Ich podłożem jest między innymi zderzenie nowo­ czesności z tradycją oraz konieczność adaptowania się jednostek i grup społecznych do coraz to nowych warunków społecznych, kulturowych, a przede wszystkim eko­ nomicznych. Autor opisuje, jak postęp zmieniał struktury europejskich społeczeństw od XIX wieku - ku integracji, ale też dyferencjacji, zróżnicowaniu. Tworzyły się nowe formy zbiorowych tożsamości, a proces ten przynosił różnorodne konflikty. Juraj Podoba uzasadnia w swoim przyczynku tezę, że w Europie Środkowo-Wschod­ niej każda zmiana struktury i stosunków społecznych powodowała i powoduje na­ pięcia prowadzące do konfliktów pomiędzy wielkimi grupami społecznymi, a siłą napędową tych konfliktów są konkurujące ze sobą tożsamości zbiorowe. Podobne zadanie postawili sobie autorzy trzech podrozdziałów (Roman Holec, Juraj Podoba, Marina Zavacka), analizując problematykę relacji pomiędzy powsta­ waniem tożsamości zbiorowych a konfliktami społecznymi w trzech różnych sytua­ cjach historycznych: w dobie tworzenia się nowoczesnej przedsiębiorczości w Braty­ sławie (od XIX wieku, poprzez początki państwa czechosłowackiego, do 1948 roku), na przykładzie przedsiębiorstwa Dynamit Nobel z niemiecko-żydowskim zarządem (konflikt narodowo-ekonomiczny); w czasach umacniania się systemu totalitarnego (konflikt polityczny) oraz w okresie formowania się nowych relacji etnicznych po 1989 roku (konflikt etniczny). Ostatni fragment zasługuje na szczególne zaintereso­ wanie ze względu na jego duże znaczenie dla interpretacji współczesnych procesów etnicznych w nowych realiach środkowoeuropejskich, a przede wszystkim w kontek­ ście dynamizowania się życia społecznego w tym regionie. Te ogólne analizy autor (J. Podoba) odnosi do Słowacji, prezentując strukturę etniczną tego kraju po 1989 roku, wraz z konfliktogennymi procesami etnicznymi. Podsumowując recenzję pracy My a ti druhi v modernej spolocnosti, warto pod­ kreślić, że jest to rozprawa od początku do końca konsekwentnie skomponowana: �Recenzje i noty recenzyjne 427 każdy rozdział, stanowiąc zadatek odrębnej monografii, zawiera analizę problemu - od kwestii definicyjnych (nie powielających tych przedstawionych we wprowa­ dzeniu), poprzez szkice historyczne, najczęściej odwołujące się do realiów Europy Środkowo-Wschodniej, a szczególnie Słowacji, do prezentacji najnowszych stu­ diów i wyników badań jako empirycznej egzemplifikacji omawianych zagadnień i narzędzia weryfikacji hipotez. Dla badaczy współczesnych procesów społecznych, kulturowych, etnicznych i innych w odmienionej po 1989 roku Europie Środkowo­ -Wschodniej jest to studium cenne, a dla zainteresowanych przemianami i tworze­ niem się nowych form tożsamości mieszkańców tego regionu powinno być ono lek­ turą obowiązkową. Halina Rusek Jiri L a n g e r , Lidove stavby v Europę, Praha: Grada Publishing 2010, ss. 320, rys., fot., tab., ISBN: 978-80-247-2072-2. Jurę Langera poznaliśmy jako autora kilku nader poważnych prac poświęconych budownictwu. Wśród nich wymieńmy Evropska muzea v pfirode (2005) oraz na­ pisaną wespół z Heleną Bockovą książkę Dum v Karpatech a pfilehlych oblastech balkanskych (1999) i wespół z Karełem Kucą Dfevene kostely a zvonice v Evrope (2009). Oprócz tego Langer opublikował około 180 innych prac poświęconych głównie budownictwu. Założył i budował muzea wsi orawskiej w Zubercu-Brestove (1967) i wsi liptowskiej w Pribylinie (1971). Ćwierć wieku pracował w największym w Republice Czeskiej skansenie (Valaśske muzeum v prirode) w Rożnowie pod Radhosztem. Należy tu wspomnieć, że w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach opracował wraz z Heleną Bockovą syntezę budownictwa tego obszaru. Jest głównym redaktorem dwurocznika „Ethnologia Europae Centralis”. Etnologia europejska cierpi na brak opracowań obejmujących cały kontynent. Oczekiwalibyśmy ich z pracowni akademickich, a tu niespodziewanie otrzymaliśmy jedną z nielicznych syntez od pojedynczego badacza. Recenzowana praca jest naj­ nowszą monografiątradycyjnego budownictwa w Europie. Langer gromadził do niej materiały przez dziesiątki lat. W tym celu podróżował po Europie, dokumentując obiekty zarówno in situ, jak i przeniesione już do skansenów. Przedstawia je najpierw od strony form, technik i funkcji, przyglądając się zwłaszcza rozplanowaniu wnętrz. Szczególnie archaiczne budynki kamienne z dachem słomianym lub tak zwanym fałszywym sklepieniem spotyka się jeszcze na Bałkanach, na Półwyspie Apenińskim i Iberyjskim, w Prowansji, a także Szkocji i na niektórych wyspach (Hebrydy, Wy­ spy Owcze). Od tysiącleci (autor odwołuje się też do archeologii) kamień stanowi główny budulec w południowej i zachodniej Europie, a możliwości i ograniczenia tego materiału odbijają się w architekturze, nie tylko wiejskiej. Budowanie domostw �428 Rezenzje i noty recenzyjne częściowo lub w całości schowanych w ziemi, występujące dawniej w wielu okoli­ cach Środkowej i Wschodniej Europy, na Półwyspie Iberyjskim i we Francji, również należy prawie całkowicie do przeszłości. Technika szkieletowa (ramowa) z wypeł­ nieniem szachulcowym oraz budowanie z gliny surowej, a także z wypalanej (cegły) pozwalają na zwiększanie gabarytów budynków. W Środkowej, Północnej i Północ­ no-Wschodniej Europie dominuje budownictwo drewniane i technika zrębowa. Au­ tor poświęca baczną uwagę także szczegółom konstrukcyjnym związanym z dachem i jego kryciem. Wiele uwagi Langer poświęca procesom, które powodowały zmiany. Dowodzi, że we wczesnym średniowieczu innowacje powstające w kręgu śródziemnomorskim docierały dwiema drogami (zachodnią i wschodnią) w głąb Europy. Wśród przyczyn powstawania innowacji wyodrębnia procesy osadnicze, oddziaływanie centrów i rolę administracji lokalnej i państwowej. Zastanawiając się nad genezą form osadniczych i zagród, ukazuje szlaki kulturowe, jak i odrębności osad wiejskich od miast oraz oddziaływanie tych ostatnich na budownictwo wsi. W zakończeniu Langer zwraca uwagę na studia z zakresu antropologii społecznej i kulturowej, historii społecznej i ekologii kulturowej, które umożliwiają zrozumienie genezy europejskiego budownictwa wiejskiego. Zauważa swoiste mikroobszary i ich specyfikę gospodarczą, nierównomiemość rozwoju, która prowadzi do tworzenia się regionów nasyconych innowacjami i trwania tych zapóźnionych kulturowo. Otrzymaliśmy cenną i erudycyjną pracę poświęconą wprawdzie tylko jednemu zagadnieniu, jakim jest budownictwo, ale z oglądem z wielu stron, począwszy od etnologii i archeologii, przez historię, demografię (siei) i parę innych dyscyplin. Zdu­ miewa to u badacza, który całe dorosłe życie poświęcił studiowaniu architektury, pra­ cując w skansenach słowackich i czeskich. Pozostawał niewątpliwie pod wpływem wielkich badaczy, takich jak Vaclav Frolec z Uniwersytetu w Brnie i Josef Vareka z Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk w Pradze, którzy jednak nie zostawi­ li po sobie tak wspaniałego fresku. Wykładowcą uniwersyteckim został dopiero po przejściu na emeryturę, a recenzowana praca jest, jak się zdaje, skierowana w pierw­ szym rzędzie do studentów etnologii. Jestem przekonany, że będą do niej sięgali także wykładowcy uniwersyteccy. Otrzymaliśmy oto pracę, w której można znaleźć zarówno opis, jak i wieloaspektową analizę budownictwa europejskiego. Warto pod­ kreślić, że zamieszczono w niej setki rysunków i fotografii, wielostronicową tabelę zawierającą 227 rysunków całych budynków i ich przekroje ze standaryzowanymi opisami oraz indeks nazw geograficznych. Pewne braki książki wynikają zapewne stąd, iż autorowi dano do dyspozycji ograniczoną liczbę stron. Langer zrezygnował więc ze szczegółowego przedstawie­ nia literatury (bibliografia liczy 114 pozycji), jak i dokładniejszego przeglądu stanu badań. Do pewnych konstatacji innych autorów Langer odnosi się w stosownych miejscach swojej książki. Tradycyjne budownictwo w Europie przyciągało uwagę wielu badaczy i biblio­ grafia tego zagadnienia liczy już wiele tysięcy pozycji. Przypomnę, że jednąz pierw­ szych prób przedstawienia budownictwa europejskiego (z pominięciem obszaru byłego Związku Radzieckiego) podjęli badacze radzieccy, publikując w 1968 roku �Recenzje i noty recenzyjne 429 pracę zbiorową Tipy sei skogo zilisca v stranah zarubeźnoj Evropy. Prawda, że w po­ równaniu z recenzowaną tu pracą rzecz to słaba. W wykazie literatury zabrakło mię­ dzy innymi przestarzałej już pracy Bruno Schiera, Hauslandschaften und Kultur­ bewegungen im östlichen Mitteleuropa (1932), a także kilku świetnych artykułów poświęconych różnym okolicom w krajach romańskich zamieszczonych w „Ham­ burger Studien zu Volkstum und Kultur der Romanen” (np. Haus und Hof in den französischen Zentralpyrenäen z 1937 r., autorstwa H.-J. v. d. Brelie, obejmujący cały tom 25). Jest wreszcie cała seria książek poświęcona tradycyjnej architekturze Francji. Wspominam o tym, gdyż właśnie kraje romańskie są w wykazie literatury słabiej uwzględnione. Z polskiej literatury autor uwzględnił publikacje Jerzego Czaj­ kowskiego i Jana Swięcha, ale pominął Kazimierza Moszyńskiego {Kultura ludowa Słowian) i prace Mariana Pokropka. Autor uwzględnił atlas węgierski i rumuński, w których zamieszczono mapy po­ święcone budownictwu. Brakuje jednak etnograficznych atlasów Polski, Białorusi, Rosji, krajów nadbałtyckich (Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Szwecji), a także Sło­ wacji, Austrii, Szwajcarii i Włoch {Sprach und Sachatlas Italiens Jaberga i Juda), w których znajdujemy wiele dziesiątek map poświęconych różnym aspektom trady­ cyjnego budownictwa. Mimo braku map (najpewniej musiałyby one być „dziurawe”, straszyć czytelnika białymi plamami), metoda etnogeograficzna nie jest autorowi obca. Pewne stwierdzenia zawarte w książce Langera mają charakter ogólny i zainte­ resują badaczy innych problemów. Z perspektywy całego kontynentu jaśniej widać i łatwiej zrozumieć kultury poszczególnych jego obszarów. Zygmunt Kłodnicki U l f B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Mi­ grations in the (Post-)Yugoslav Region, 19th-21st Century, Südosteuropäische Arbei­ ten 141, München: R. Oldenbourg Verlag 2009, ss. 328, ISBN: 978-3-486-59163-7. Pojęcie transnarodowości (transnationalism), od ukazania się pracy amerykań­ skich antropolożek Lindy Basch, Niny Glick Schiller i Cristiny Szanton Blanc (1994), trwale zakorzeniło się w naukach społecznych i refleksji nad zjawiskiem migracji. O ile wcześniej badaczy interesowała przede wszystkim perspektywa kraju przyjmu­ jącego (analizowano takie zjawiska i pojęcia, jak asymilacja, integracja czy wyko­ rzenienie), o tyle obecnie zauważa się, iż migranci na wielu płaszczyznach funkcjo­ nują więcej niż w jednym kraju jednocześnie i w zasadzie nie można ich przypisać do jednego tylko państwa. Dzięki tanim połączeniom lotniczym oraz powszechnej komunikacji telefonicznej i internetowej, migranci mają możliwość utrzymywania stałych więzi z krewnymi i bliskimi pozostałymi w kraju, a także uczestniczenia jako aktywni obywatele w życiu politycznym swojego państwa pochodzenia. �430 Rezenzje i noty recenzyjne Książka napisana pod redakcją niemieckiego historyka Ulfa Brunnbauera jest owocem interdyscyplinarnej konferencji naukowej, która odbyła się w Berlinie w 2006 roku. Autorzy wystąpień oraz prezentowanych w książce artykułów skupili się na historycznych, antropologicznych i socjologicznych analizach zjawiska transnarodowości w krajach byłej Jugosławii. Jak zauważa Ulf Brunnbauer we wstępie do tomu, termin ten może być stosowany w odniesieniu do różnych typów migracji (zarobkowa versus polityczna czy dobrowolna versus przymusowa), a kraje Półwy­ spu Bałkańskiego można traktować jako swoiste laboratorium, ponieważ od wieków doświadczają one znaczących przemieszczeń ludności. Mimo że wiele już na ten temat napisano1, nadal jest sporo luk do wypełnienia. Autorzy książki skupili się zarówno na perspektywie historycznej, jak i opi­ sie współczesnych zjawisk związanych z migracją. Omówię jedynie kilka tekstów z tomu. Przeglądowy artykuł Ulfa Brunnbauera pokazuje zjawisko migracji w byłej Ju­ gosławii od XIX do XXI wieku. Autor zwraca uwagę na zmieniające się kierunki wędrówki migrantów, wzory migracji zarobkowej (od sezonowej, przez czasową, do stałej), wskazuje również na zmiany w polityce emigracyjnej i rolę państwa w pro­ cesie emigracji, a z drugiej strony - na rolę diaspor w procesie kształtowania się poszczególnych narodów (czy w działaniach nacjonalistycznych po rozpadzie Jugo­ sławii). Zauważa, że XIX-wieczne migracje, nawet te za ocean, charakteryzowały się tymczasowością - migranci wyjeżdżali zwykle na kilka lat, po czym wracali do swoich rodzin, które pozostały w ojczyźnie. Migracje zarobkowe z lat 60. i 70. XX wieku do Niemiec i innych krajów Europy Zachodniej również traktowane były jako czasowe, choć pobyt za granicą niejednokrotnie wydłużał się o kilkanaście bądź na­ wet kilkadziesiąt lat. Dopiero najnowsi migranci wyjeżdżają na stałe, o czym świad­ czy na przykład inwestowanie w kraju osiedlenia12. Trzy artykuły poruszają kwestię polityki emigracyjnej; dwa z nich są historycz­ ne i odnoszą się do migracji z międzywojennej Jugosławii. Z kolei tekst Karoliny Novinséak dotyczy relacji pomiędzy sytuacją polityczną i ideologiczną w socjali­ stycznej Jugosławii a zapotrzebowaniem na pracę w Niemczech. Autorka zajęła się procesami decyzyjnymi w obu krajach, zanim podpisana została (12 października 1968 roku w Belgradzie) umowa o sprowadzeniu pracowników „gościnnych” (gast­ arbeiterów). Jugosławia była jedynym socjalistycznym krajem, którego obywatele przyjechali pracować legalnie do zachodnich Niemiec, mimo że państwa te zerwały stosunki dyplomatyczne po uznaniu przez Jugosławię NRD. Na podstawie przepro­ wadzonych badań archiwalnych, Novinséak dowodzi, że wspólny interes Jugosławii 1 W 2009 roku odbyła się w Ankarze konferencja stowarzyszenia InASEA (International Associa­ tion of Southeast European Anthropologists) na temat migracji w Europie Południowo-Wschodniej; referaty z tej konferencji są przygotowywane do druku w czasopiśmie „Ethnologia Balkánica”. 2 Z moich własnych doświadczeń terenowych wynika jednak, że nawet współczesne - wydawało­ by się, stałe - migracje są postrzegane jako czasowe lub wręcz sezonowe. Macedońscy muzułmanie wyjeżdżający z całymi rodzinami do Włoch „wracają” na miesiąc do swoich krewnych i sąsiadów w Macedonii. W rodzinnej wsi odbywają się najważniejsze uroczystości (zwłaszcza wesela), inwesto­ wane są pieniądze oraz w obrębie jednej lub kilku miejscowości kojarzone są małżeństwa (Bielenin-Lenczowska, w druku). �Recenzje i noty recenzyjne 431 i Niemiec, to jest potrzeba ułatwienia i uregulowania procesu rekrutacji pracowników, pomógł ominąć względy ideologiczne. A skala zjawiska była ogromna: w 1973 roku zarejestrowanych było w Niemczech 535 tys. obywateli Jugosławii, przekazy pienięż­ ne wysyłane przez robotników do rodzin stanowiły znaczące źródło ich dochodu. Interesującą perspektywę badawczą przyjęła Aleksandra Pavićević, która zana­ lizowała zmieniające się tożsamości osób migrujących z Serbii do USA. Obiektem jej zainteresowania stały się zagadnienia związane ze śmiercią, a mianowicie cmen­ tarze, nekrologi i nagrobki, a także zwyczaje pogrzebowe, żałoba czy umieszcza­ ne w gazetach wspomnienia o zmarłych. Autorka zauważa, że śmierć jest nie tylko istotnym wydarzeniem w życiu jednostek i wspólnot, ale staje się także manifestacją tożsamości grupy. W kontekście migracji, zagadnienie śmierci wiąże się z pojęciem „domu”, ponieważ migranci często życzą sobie pochowania w ojczyźnie (ze wzglę­ dów logistycznych i ekonomicznych nieraz nie jest to możliwe). Z drugiej jednak strony, śmierć niejednokrotnie przerywa transnarodowe powiązania. Pavićević zajęła się miejscami pochówków migrantów za granicą - w USA i w Europie Zachodniej, szczególnie we Francji. Jednym z ważniejszych jej spostrzeżeń jest nie tyle to, że istnieją osobne cmentarze czy miejsca na cmentarzach przeznaczone dla Serbów, ile że pewne nekropolie wskazują na wewnętrzny podział grupy (np. w serbskiej części cmentarza Montrose w Chicago chowani sątylko członkowie Zjednoczonego Stowarzyszenia Serbów „Jedinstvo”). Ważnym zjawiskiem jest również budowanie symbolicznych, pustych grobów dla zmarłych za granicą migrantów. Krajem, który najsilniej doświadczył migracji zarobkowej z lat 60. i 70. XX wie­ ku, kiedy państwa Europy Zachodniej, a zwłaszcza Niemcy przyjęły ogromną liczbę (kilka milionów!) pracowników „gościnnych”, była Chorwacja. Tu również powsta­ ło najwięcej analiz tego zjawiska - przeglądu badań na ten temat dokonała w oma­ wianym tomie Dubravka Mlinarić. Z kolei antropolożka Jasna Capo Zmegac zajęła się opisem i analizą transnaro­ dowych rodzin migrantów z Chorwacji i Bośni do Monachium. Wprawdzie autorka nie powołuje się na prace Rhacel Salazar Parreńas (2005 i in.), wydaje się jednak, że obie badaczki mają podobne spostrzeżenia. Capo Zmegac opisała bowiem przykłady rodzin, które zostały rozdzielone przez migrację. Migranci w zamierzeniu wyjeżdżali na krótko, dlatego na przykład zostawiali swoje dzieci pod opieką krewnych w kraju. Dzieci te dorastały, chodziły do szkoły w Chorwacji czy Bośni i osiągały dorosłość w oddaleniu od rodziców bądź jednego z nich, ponieważ ci odkładali powrót do oj­ czyzny na później - często na następne kilka, kilkanaście, kilkadziesiąt lat lub, gdy już zaplanowali wyjazd, przerwała go wojna. Okazuje się jednak, że zarówno dzieci, jak i rodzice podkreślali dobre wzajemne relacje, a także - co jest istotnym spostrze­ żeniem Capo Zmegac - brak stałej obecności ojca jest społecznie akceptowany, o ile wypełnia on swoją rolę żywiciela rodziny. Dyskusję na temat wpływu migracji na rodzinę podjął również Pascal Goeke w tekście dotyczącym migrantów z Bośni do Niemiec. Przedstawia metodę analizy sieci społecznych oraz definicje „sieci społecznej” w naukach społecznych i stwier­ dza, że jest to wtórna forma, wynikająca przede wszystkim z funkcjonalnego zróżni­ cowania społeczeństwa. W kontekście badań nad rodziną, autor zauważa, że można �Rezenzje i noty recenzyjne 432 mówić o transformacji zadrugi - tradycyjnej rodziny rozszerzonej (wielkiej), podzie­ lonej dziś na poszczególne rodziny nuklearne. Pewne elementy dawnej zadrugi po­ zostały, jak na przykład wzajemna pomoc w obrębie większej rodziny (autor podaje przykład zostawiania przez rodziców-migrantów swoich dzieci krewnym pozostałym w kraju pochodzenia). Niemniej, rodzina nie jest już jednostką ekonomiczną, a raczej „miejscem, gdzie powinny rozwijać się miłość i zażyłość” (s. 297), natomiast sieci społeczne opierają się nie tylko, czy nie tyle, na więzach rodzinnych, co na indywi­ dualnych znajomościach i przyjaźniach. Janinę Dahinden, na podstawie badań migrantów Serbów i Albańczyków z Koso­ wa do Szwajcarii, analizuje pojęcia sieci migranckich, transnarodowości i nacjonali­ zmu metodologicznego (methodological nationalism', założenie, że państwo narodo­ we jest naturalną formą społeczno-polityczną we współczesnym świecie), dyskutując ich użyteczność do badań nad migracją (post)jugosłowiańską. Podkreśla, że zjawi­ sko transnarodowości należy wiązać z asymilacją. Paradoksalnie, powiada badacz­ ka, jedynie ci, którzy w kraju przyjmującym osiągają stabilną pozycję ekonomiczną i społeczną, mogą utrzymywać wielopłaszczyznowe więzi z krajem pochodzenia. Zauważa, że ci, którzy nie zarabiają wiele, nie mają możliwości regularnego wysyła­ nia pieniędzy bliskim lub wizyt w kraju pochodzenia. Szczególną uwagę zwraca Da­ hinden na cząstkę „naród” w terminie „transnarodowość”. Twierdzi bowiem, że idee nacjonalistyczne i myślenie w kategoriach państwa narodowego nie tylko wpłynęły na obraz migracji - zarówno emigracji z Jugosławii, jak i imigracji do Szwajcarii, a także na proces asymilacji - ale również na politykę obu państw, opinię publicz­ ną i samoidentyfikację migrantów. Idee te, jak dowodzi autorka, miały dalekosiężne konsekwencje, ponieważ ściśle wiązały się z procesem wykluczenia społecznego. Książka Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-) Yugoslav Region, 19th-21st Century, choć jest zbiorem tekstów dotyczących kon­ kretnego regionu, przedstawia interesujące spostrzeżenia ważne dla ogólnego zrozu­ mienia zjawisk związanych z przemieszczaniem się ludzi. Pojęcie transnarodowości, mimo że bywa krytykowane za swoją niejednoznaczność i brak definicyjnej precyzji, jest obecnie jednym z kluczowych w kontekście badań migracji. Zaprezentowane w tej pracy opisy i analizy materiału empirycznego można porównywać z danymi z innych terenów, a wnioski mogą stać się inspiracją do dalszych poszukiwań i prze­ myśleń. Polecam tę książkę wszystkim zainteresowanym badaniem migracji oraz za­ stosowaniem pojęcia transnarodowości w naukach humanistycznych i społecznych. Karolina Bielenin-Lenczowska LITERATURA Basch L., Glick Schiller N., Szanton Blanc C. 1994 Nations Unbound: Transnational Projects, Postcolonial Predicaments and Deterritorialized Nation-States, New York: Routledge. �Recenzje i noty recenzyjne 433 Bielenin-Lenczowska K. (w druku) Different Models of Labour Migration in Contemporary Macedonia or What Does Pecalba Mean Now?, „Etimología Balkánica”. Salazar Parreñas R. 2005 Children of Global Migration. Transnational Families and Gendered Woes, Stanford, California: Stanford University Press. Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurhan in the Balkans, Bel­ grade: Serbian Academy o f Sciences and Arts, Institute for Bałkan Studies 2007, ss. 302, ISBN 978-86-7179-054-3. Praca zbiorowa Kurhan in the Balkans prezentuje problematykę związaną z krwawą ofiarą - zjawiskiem typowym dla wszystkich grup etnicznych na Półwyspie Bałkańskim. Redaktorzy - Biljana Sikimić (Serbska Akademia Nauk i Sztuk) i Petko Hristov (Buł­ garska Akademia Nauk) podkreślają że zbiór stanowi swoistą „konstrukcję akademicką próbę wyraźniejszego zdefiniowania praktyki ofiary zwierzęcej”, gdzie jedynym kryte­ rium wspólnym jest miejsce występowania tego zjawiska - Bałkany (s. 9). Kurban, stanowiący żywotną tradycję we wszystkich społecznościach bałkańskich, to ofiara składana w związku ze świętem religijnym (np. Kurban Bajram), dorocznym (np. dzień św. Jerzego - Georgiovden/Hidrellez/Kakava) oraz w sytuacjach dotyczą­ cych danej jednostki i jej rodziny (kurban dziękczynny za zdrowie, za dziecko, za kupno domu itp.) czy poszczególnych społeczności (np. prośba o deszcz w okresie wiosenno-letnim). Istotą krwawej ofiary jest intencja, w jakiej dokonuje się rytualnego uboju oraz wspólne spożywanie potraw przygotowanych ze zwierzęcia - dzielenie się jedzeniem. Niemniej „na Bałkanach nie ma dziś jednolitego wzoru przeprowadzania kurhanu”, dlatego celem publikacji jest odnalezienie „minimalnego modelu wspólnego kurhanu bałkańskiego” (s. 9-10). Większość autorów koncentruje się na elementach innowacyjnych w rytuale, traktowanych tu jako przejaw konstruowania nowej tożsa­ mości - lokalnej, etnicznej, narodowej (redaktorzy nawiązujądo koncepcji Erica Hobsbawma). Podkreślana jest też społeczna funkcja kurhanu - konsolidacja grupy poprzez rekonstrukcję tradycji bądź konstrukcję nowej tradycji, w postaci odtwarzania starego rytuału w nowej funkcji, i równoczesne oderwanie kurhanu od pierwotnych funkcji religijnych. Redaktorzy pracy mówią tu o swoistej religijności rodzinnej i lokalnej. Tak szeroka koncepcja kurhanu uwzględnia dwa poziomy religijności - oficjalny i ludowy, obecne zarówno w islamie, jak i chrześcijaństwie. Ponadto istnieją trzy często współwystępujące poziomy uczestnictwa w ofierze: indywidualny (we włas­ nej intencji), rodzinny (w intencji rodziny, rodu lub wybranych krewnych) oraz społecznościowy (w intencji mieszkańców wsi, grupy wiekowej) (s. 10). Kurban wy­ konywany jest zawsze w intencji „swoich”, a dedykowany lokalnie uznawanemu świętemu (również przez muzułmanów - przykład islamu ludowego), co przeradza �434 Rezenzje i noty recenzyjne się w swoistą zażyłość, nie tylko ze świętym, ale i między członkami społeczności, znajdującą odbicie w określeniach „nasz święty” (patron cerkwi lub tekke - sanktua­ rium muzułmańskiego), „święty naszej rodziny”, „nasz kościół” (w związku z patro­ nem lokalnej cerkwi) czy „nasza wieś” (s. 10). Kolejny istotny element kurbanu stanowi dzielenie się pokarmem i zasiadanie przy wspólnym stole (bułg. trapeza, tur. sofra - czyli wspólny stół, wspólne spoży­ wanie rytualnego pokarmu; w języku polskim brak odpowiednika tego słowa). Kur­ ban, który zawsze stanowi ważne wydarzenie i w którym krewni, znajomi i sąsiedzi chętnie uczestniczą, powinien być spożyty wspólnie1. Ze względu na to bywa nazy­ wany „modlitwą poprzez posiłek” (s. 10). Problem genezy kurbanu na Bałkanach pozostaje niewyjaśniony. Motyw krwawej ofiary pojawia się nie tylko w Starym Testamencie i w Koranie (ofiara Abrahama/ Ibrahima), ale również w eposie bałkańskim, gdzie dotyczy ludzkiej ofiary - zamu­ rowanej kobiety. Redaktorzy przyjmują zatem, że „nawet jeśli sam termin kurban przybył na Bałkany za pośrednictwem Imperium Osmańskiego, jego praktykowanie jest znacznie starsze niż islam” (s. 11). W recenzji prezentuję trzy spośród piętnastu artykułów zamieszczonych w tomie. W doborze przyjęłam kryterium geograficzne i etniczne, koncentrując się na tekstach dotyczących Bułgarii bądź mówiących o grupach etnicznych, które sama w Bułgarii badam12. Dzięki temu, nie posiadając „wrodzonej” bałkańskiej kompetencji kulturo­ wej, mogę odwołać się do własnych doświadczeń terenowych. Rytualna ofiara z jagnięcia stanowi oś ogólnobałkańskiego święta przypadającego na 6 maja, noszącego nazwę Georgiovden/Hidrellez/Kakava (odpowiednio w języku bułgarskim, tureckim i romani), jednak u Cyganów w Turcji tradycyjny kurban na ich święto Kakava całkowicie zanikł. W artykule pod znamiennym tytułem The Vani­ shed Kurban. Modern Dimension of the Celebration of Kakava/Hidrellez among the Gypsies in Eastern Thrace (Turkey), autorzy - Elena Marushiakova i Veselin Popov - próbują dociec przyczyn tego zjawiska. W latach 2004-2006 prowadzili oni bada­ nia w miastach Kirklareli, Edrine oraz Istambuł, gdzie obserwowali przeobrażenie etnicznego święta cygańskiego w święto o charakterze lokalnym. Niegdyś Kakava (odpowiednio 23 kwietnia i 6 maja według kalendarzy gregoriańskiego i juliańskie­ go) rozpoczynała sezon wędrówek cygańskich. Współcześnie jednak, w czasach gdy większość Cyganów prowadzi osiadły tryb życia, w trzech wspomnianych miastach tureckich święto to funkcjonuje jako trzydniowy festiwal z cygańską nazwą, uznany za lokalną, a więc również turecką tradycję. W ramach festiwalu Romowie świętują zgodnie ze swą własną tradycją, ustawiając przybrane odświętnie stoły wzdłuż lo­ kalnych rzek, pozwalając się fotografować turystom i dziennikarzom. W ten sposób sami stali się atrakcją. W związku z przemianą oblicza tego święta i rolą, jaką pełnią 1 Ważnym elementem rytuału ofiamiczego jest obecność duchownego, który u chrześcijan święci rytu­ alne potrawy, a u muzułmanów wypowiada specjalną modlitwę tuż przed rytualnym ubojem oraz/lub czyta tzw. m e v lid -modlitwę w intencji osoby, dla której składany jest kurban (materiały z badań własnych A.K.). 2 Badania w północno-wschodniej Bułgarii prowadzę od 2007 roku, a od maja 2010 kontynuuję je w ramach projektu badawczego „Bułgarscy chrześcijanie i muzułmanie w sytuacjach międzykulturo­ wych. Kurban - krwawa ofiara we współczesnej Bułgarii”. �Recenzje i noty recenzyjne 435 w nim Romowie i ich tradycja, autorzy mówią o dwóch płaszczyznach świętowa­ nia: „w społeczeństwie”, gdzie Hidrellez/Kakava stanowi święto społeczności lokal­ nej oraz „w społeczności”, czyli w obrębie romskiej grupy etnicznej. Świętowanie „w społeczności” zostało zawarte w ramach świętowania „w społeczeństwie”, zaś odejście od tradycji składania ofiary z jagnięcia wymusiły realia współczesnej Turcji, w których istnieją silne rozbieżności między oficjalnym i ludowym rozumieniem istoty święta Hidrellez. Mimo że na stronie internetowej Ministerstwa Kultury Re­ publiki Turcji „Hidrellez Bayrami przedstawione jest jako niezwykle ważne tureckie święto, którego kluczowy element stanowi ofiara z jagnięcia”, zaś w Stambule i Tracji Wschodniej dominuje potoczne przekonanie, że „Hidrellez jest starym świętem tureckim”, większość mieszkańców tego regionu kategorycznie twierdzi, że nie skła­ da się z tej okazji ofiary; tę składa się jedynie na Kurhan Bajram, „za zdrowie” czy przy okazji budowy domu (s. 48). Skoro w potocznej świadomości społeczeństwa tureckiego utrzymuje się przekonanie, że nie można robić kurhanu na Hidrellez, Ro­ mowie zrezygnowali z tego elementu własnej tradycji, próbując dopasować się do obyczajów otaczającej ich większości tureckiej. „Składając w ofierze swą tradycję ofiamiczną”, zyskali nobilitację własnej grupy poprzez przekształcenie jej święta et­ nicznego w święto całej społeczności lokalnej (s. 48). W artykule Margarity Karamihovej, Kurhan Sacrificial Offeringfor GoodHealth at a „Strange” Place, znajdujemy opis dwóch kurhanów muzułmańskich, zaobser­ wowanych w muzułmańskim sanktuarium Osman Boba Tekke oraz prawosławnym - Krastova Góra w Rodopach (południowa Bułgaria). Autorka kwalifikuje je jako ofiary „za zdrowie” (adak kurhan), które składa się w podziękowaniu za ozdrowienie lub wybawienie z opresji. Pierwszy z nich, sprawowany przez Cyganów-muzułmanów deklarujących się jako Turcy, był faktycznie kurhanem dziękczynnym za... nowy mikrobus3, który w ramach rytuału został starannie wymazany krwią ofiarnego zwierzęcia4 (s. 236). Drugi kurhan złożony został przez rodzinę Bułgarów-muzułmanów w sanktuarium chrześcijańskim, w połączeniu z wykonaniem rytuałów chrześ­ cijańskich przez muzułmańskie kobiety (modlitwa przed prawosławną ikoną i uczy­ nienie znaku krzyża w cerkwi) (s. 238-239). Konstatacje autorki dotyczą możliwych kierunków dalszego przenikania się tradycji etnicznych nurtów islamu oraz islamu i chrześcijaństwa, a także komercjalizacji ruchu pątniczego w Bułgarii (s. 241-242). Artykuł The New „ Old” Kurhan. A Case Study, Petko Hristova i Tsvetany Manovej, podejmuje zagadnienie tworzenia tożsamości lokalnej na bazie rekonstrukcji (i konstrukcji) rytuału ofiamiczego po upadku komunizmu. Jedną z ilustracji tego procesu stanowi kurhan „nad brzegiem jeziora” (wieś Popovo, rejon miasta Pemik w Zachodniej Bułgarii). Został on zainicjowany w latach 60. ubiegłego wieku przez samozwańczy komitet, składający się z potomków rolniczej ludności wysiedlonej przymusowo w latach 50. do miasta ze wsi, która częściowo znalazła się pod wodą. 3 W moim przekonaniu kurban ten stanowi kontaminację a d a k k u rh a n u z tzw. kurhanem za dom - oba występują u Turków, Bułgarów-muzułmanów (zwanych Pomakami) i Cyganów-muzułmanów zwanych Cyganami tureckimi. Zachowały się też w niektórych rejonach u prawosławnych Bułgarów. 4 Przy okazji autorka prezentuje różnice w rytuale i wynikające z tego wzajemne animozje pomię­ dzy opiekunem tekke - szyitą a Cyganami tureckimi. �Rezenzje i noty recenzyjne 436 Ich domy uległy zniszczeniu, miejscową cerkiew wysadzono w powietrze, zaś ocalałe od zatopienia tereny włączono do zamkniętego obszaru, należącego do nadleśnictwa. Po roku 1990 i upadku instytucji zarządzających terenem, na którym znajdowały się szczątki wsi, zorganizowano pierwszy kurhan. Obrano dzień święta Matki Boskiej (15 sierpnia, bułg. Golyama Bogorodica) - patronki zniszczonej cerkwi. Tym samym kurhan przeobraził się w „tradycyjny” sbor - kurhan społecznościowy z udziałem dawnych mieszkańców wsi i ich potomków, którzy zjeżdżają na to święto często z odległych miejsc. Ofiarę składa się na dawnym głównym placu, święci w ruinach cerkwi i dzieli między obecne rodziny, z których każda spożywa ją w ruinach swego dawnego domu (s. 214-219). Autorzy konstatują, że poprzez zainicjowanie kurhanu oraz kontynuowanie go przez następne lata podczas święta Matki Boskiej, ludność lokalna demonstruje, a zarazem potwierdza swą„ideologię pochodzeniową” (s. 229). Obserwowane i opisane w artykule zjawiska dow odzą- zdaniem autorów - żywotno­ ści rytuału krwawej ofiary na Bałkanach i gwarantująjej kontynuację w przyszłości. Praca Kurhan in the Balkans nie daje ostatecznych odpowiedzi, rysując raczej sze­ rokie spektrum zagadnień związanych z kurhanem, które wymagają dalszego badania. Na tym też polega ogromna wartość tej publikacji - pierwszej, która podejmuje proble­ matykę kurhanu w kontekście zmiany kulturowej i społecznej. Jedynym mankamentem publikacji jest bardzo skromny materiał ilustracyjny. Jednak przynajmniej dwa aspekty pracy Kurhan in the Balkans czynią ją w moim przekonaniu szczególnie interesującą dla polskiego odbiorcy. Po pierwsze, wyjątkowy jest sam temat, czyli kurhan - krwa­ wa ofiara, która pozostaje wciąż słabo opisana w polskiej literaturze specjalistycznej. Po drugie, autorzy prezentowanych prac, sami przynależąc do tradycji bałkańskiej, wyczuleni są na napotykane w terenie innowacje w zakresie kurhanu, co owocuje dogłębnym rozpoznaniem opisywanych przez nich zjawisk. O wyjątkowości wszyst­ kich tekstów przesądza teren, z jakiego pochodzą omawiane materiały, a właściwie wielość „terenów” i związane z nimi bałkańskie lokalności. Od siebie dodam wreszcie, że wspólnota tradycji kurhanu u muzułmanów i chrześcijan, w swoich wielu lokalnych wariantach, pozwala uczynić z krwawej ofiary pretekst do badań nad zjawiskami mię­ dzykulturowymi i międzyetnicznymi. Uważam, że pora porzucić wyeksploatowane już w badaniach na Bałkanach kategorie konfliktu i tożsamości etnicznej. Kurhan i religij­ ność lokalna stanowią w tym zakresie ciekawą alternatywę. Anna Maria Kijewska LITERATURA Kijewska A., Kuźma I. (w druku) Święto Kurban-Bajram w Bułgarii - o etnicznych odmianach świętowania. Refleksje etnologiczne z badań terenowych, „Etnografia Polska”. Strączek T. 2005 Zabić aby żyć, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warszawa: Wydawnictwo DiG S.J., Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 193-204. �Recenzje i noty recenzyjne 437 Zowczak M. 2005 Apokryficzne interpretacje kurhanujako ofiary chrześcijańskiej, w: L. Mróz, M. Zowczak, K. Waszczyńska (red.), Regiony, granice, rubieże, Warsza­ wa: Wydawnictwo DiG, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 205-224. Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, War­ szawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008, ss. 216, fot., ISBN: 978-83-7181-560-7. Książka Łukasza Smyrskiego powstała na podstawie badań prowadzonych na te­ renie Syberii. Dotyczy zatem obszaru od dawna ważnego dla Polaków. Choć odległy geograficznie i przerażający jako miejsce zesłań i łagrów, jest jednocześnie bliski i w jakimś stopniu zrozumiały, bo pozostawał w czasie zaborów w ramach tego sa­ mego państwa, co część ziem polskich i dostarczał tysiącom Polaków możliwości pracy, w tym naukowej, i informacji, między innymi o ludach pozaeuropejskich, przekazywanych od XVII wieku. Był także poddany podobnym mechanizmom prze­ kształceń społeczno-kulturowych, jakie dotknęły Polskę w okresie jej włączenia do tak zwanego obozu państw socjalistycznych po II wojnie światowej. Wbrew podtytułowi, książka nie jest monografią narodów południowej Syberii, nie pretenduje do objęcia całości problematyki, nie dotyczy zresztą wszystkich lu­ dów tego terenu. Zajmuje się „tytularnymi” narodami trzech republik Federacji Ro­ syjskiej: Ałtaju, Tuwy i Chakasji oraz zamieszkałymi na ich terenie innymi, mniej licznymi ludami językowo tureckimi, pozostawiając na uboczu ludy mongolskie i ich ziemie. Jest książką przeznaczoną dla szerokiego grona czytelników: „opowiada” (por. s. 10) głównie, a nie referuje, ma kolorową, interesująco skomponowaną okładkę i w konwencji literatury pięknej sformułowany tytuł całości i niektórych rozdziałów, ilustrowana jest znakomitymi fotografiami autora w tekście i na wkładkach. Nie tra­ ci jednakże walorów naukowych: dostarcza dobrze udokumentowanych materiałów z badań terenowych, przedstawia przyjęte założenia, zapoznaje ze stanem wiedzy w ramach poszczególnych zagadnień, definiuje terminy, zaopatrzona jest w obszerną bibliografię i słownik wyrazów z języków miejscowych i rosyjskiego. Autor koncentruje się, do czego nawiązuje pierwsza część tytułu - Ajdyn zna­ czy księżyc, na obszarach kultury, w których ważną rolę odgrywają symbole. Są to: etniczność, święta narodowe, obrzędy noworoczne, więzi rodowe, a także historia i mity historyczne oraz mity ekologiczne i kosmologiczne, istotne dla współczesnej tożsamości rdzennych mieszkańców badanych terenów. To właśnie poznanie sposo­ bów poszukiwania i budowania tożsamości narodowej przez tych mieszkańców jest głównym celem pracy, bowiem autor słusznie uznał, że na zetnizowanych obsza­ rach postradzieckich ogniskują się one głównie wokół spraw etniczno-narodowych �438 Rezenzje i noty recenzyjne i związanych z nimi, podnoszonych do rangi symboli, wybranych elementów miej­ scowych tradycji. We „Wprowadzeniu” istotne są przedstawione tam założenia przyjęte przez ba­ dacza. Nie zamierzał on traktować Syberii jako rezerwuaru archaicznych światopo­ glądów i praktyk wierzeniowych. Pragnął dotrzeć do nowych form kulturowych tam powstających w wyniku przeobrażeń, zintensyfikowanych po roku 1991, takich jak przekształcenia własnościowe, reformy rynkowe, upowszechnienie nowoczesnych technik komunikowania, przewartościowania własnej historii i - dodajmy - wsku­ tek umożliwiających je zmian ustrojowych w Federacji Rosyjskiej. Przykładem jest choćby szamanizm, nazwany przez autora „miejskim” (s. 10). Badacz deklaruje ostrożność wobec modeli usiłujących przedstawiać procesy kulturowe w południo­ wej Syberii, w tym kształtowania się tożsamości narodowej tutejszych narodów tu­ bylczych, jako podlegające jednolitym zasadom, powielającym wzory europejskie. Pragnie poszerzyć zakres dotychczasowych badań, nie ograniczać się do zreduko­ wanego modelu badań nad etnicznością, objąć nimi „intencje i konkretne zachowa­ nia osób bezpośrednio zaangażowanych w lokalne wydarzenia i strategie działania” (s. 11). Chce poznać sposób rozumienia i posługiwania się przez członków miejsco­ wych społeczności takimi pojęciami, ważnymi w procesach etniczno-narodowych, jak „tożsamość”, „tradycja” i „naród”. Pierwszy rozdział pracy omawia teorie etniczności i narodu w antropologii zachod­ niej i etnografii/etnologii radzieckiej i rosyjskiej. Autor sygnalizuje w nim między in­ nymi trudności związane z wieloznacznością rosyjskiego słowa naród, wyjaśnianego „według słownika Dalju” (s. 26), którym okazał się W.I. Dal’ (Dahl), autor „Słowni­ ka z objaśnieniami żywego języka wielkoruskiego” z lat 1863-1866. Kolejny rozdział przedstawia sytuacj ę prawną narodów nierosyj skich po roku 1991, po którym nastąpiło poszerzenie autonomii republik federacyjnych i intensyfikacja zjawiska tak zwanego „odrodzenia narodowego”. Wskazuje na zmiany w polityce narodowościowej w skali Federacji Rosyjskiej i ścieranie się dwóch koncepcji, jednej głoszącej potrzebę utrzy­ mania i wzmocnienia terytorialnych autonomii etnonarodowych oraz drugiej, zmierza­ jącej do likwidacji terytoriów etnonarodowych o charakterze jednostek polityczno-ad­ ministracyjnych i zastąpienia ich autonomiami kulturalnymi. „Odrodzenie narodowe” autor ukazuj e zarówno z punktu widzenia interpretatorów zewnętrznych, traktuj ących je jako reakcję społeczeństw nierosyjskich na politykę państwa radzieckiego, jak i uczest­ ników tych przemian, uznających je za dążenie do przywrócenia tym społecznościom podmiotowości, a tym samym godności (s. 39,40). Trzeci rozdział, także o charakterze wstępnym, zawiera ogólne informacje o omawianych republikach i wskazuje narożni­ ce między nimi, ważne dla przebiegu procesów etnicznych, takie jak położenie geogra­ ficzne, historia, struktura etniczna i stan gospodarki. Istotne w nim jest ukazanie me­ chanizmów integracyjnych i dezintegracyjnych wewnątrz społeczności miejscowych, wywołanych podziałami etnicznymi i regionalnymi, różnicami językowymi i innymi kulturowymi, stopniem modernizacji i odmiennością sytuac ji prawnej. Znamienne jest również to, że procesy etniczne z reguły dokonują się w ramach pozostawionych przez Związek Radziecki granic jednostek etn iczno-terytoria 1nych i nie prowadzą do żądań rewizji ich przebiegu. �Recenzje i noty recenzyjne 439 Następne trzy rozdziały stanowią rdzeń pracy. Przedstawiają i analizują bowiem trzy wybrane dziedziny kultury i życia społecznego: święta narodowe, obrzędy no­ woroczne i więzi rodowe, w oparciu o materiały z długotrwałych badań, prowadzo­ nych w latach 1993-2000 w ścisłym kontakcie z wybranymi osobami, rodzinami i społecznościami lokalnymi. To one umożliwiły realizację i przedstawienie ważnego celu pracy, j akim było poznanie systemów wartości uj awnianych w działaniach reali­ zowanych zarówno przez instytucje publiczne, j ak i rodziny, zawsze jednak związane z wyborami grup i jednostek, i na ich podstawie wypowiadanie sądów o procesie ksztahowania się zbiorowej tożsamości narodowej. Święta narodowe: El-Oin w Ałtaju, Naadym w Tuwie i Tun Pajram w Chakasji, choć o współczesnych scenariuszach, zostały zaakceptowane przez rdzennych mieszkańców republik. Łączą treści polityczne i religijne z rekreacyjnymi. Stanowią istotne narzędzia umacniania wspólnot narodowych w tych republikach. Autor, na podstawie bezpośredniej obserwacji tych świąt, stwierdził, że mimo różnic w sposo­ bie ich organizowania i atmosferze, które tworzą, przyczyniają się one do populary­ zacji i utrwalenia znaczenia tradycyjnej kultury w takich jej dziedzinach, jak stroje narodowe, muzyka i poezja, mieszkanie - jurty z ich wyposażeniem, pożywienie i gry sportowe, przekształcając je w ważne narodowe symbole. Przenikanie się sfery wierzeniowej z etniczną Łukasz Smyrski omówił na pod­ stawie obrzędu nowego roku, liczonego według kalendarza księżycowego. Skoncen­ trował się na święcie, w którym uczestniczył, a mianowicie Czagaa bajram w Ałtaju, związanym z oddawaniem czci Gospodarzowi Ałtaju i innym duchom - gospoda­ rzom miejsc. Autor sądzi, że również dawniej nie było ono obchodzone we wszyst­ kich regionach obecnej republiki Ałtaj, lecz tylko w tych spośród nich, w których silne były wpływy buddyzmu. Obrzędy nie miały ściśle ujednoliconego scenariusza, w jednych miejscach przetrwały okres komunizmu, sprawowane w ukryciu, w in­ nych zostały zaniechane i obecnie się do nich powraca. Obserwował je w rodzinach we wsi Kókórii, do których był zapraszany. Dostrzegł ich różnorodność; niezwykle interesujące są opisy obrzędu, uzupełnione przedstawieniem odczuć badacza. Z jego oczekiwaniami czegoś niezwykłego kontrastowały zachowania z pozoru zwyczajne, mające jednakże głęboki sens symboliczny (s. 106). Uczestniczył także w tejże wsi w obrzędzie noworocznym obchodzonym w szkole i społeczności kołchozowej. Jako uroczystość państwowa, święto to stało się ważnym czynnikiem identyfikacji narodo­ wej. Sprawowane w szkole należy do tak zwanej pedagogiki etnicznej, obchodzone w kołchozie i w rodzinach integruje społeczności lokalne oraz rodzinno-sąsiedzkie, nie tracąc jednakże wymiaru religijnego. Ród i stosunki rodowe, od dawna pasjonuj ące antropologów, to ostatnia dziedzina kultury, którą autor uczynił przedmiotem swoich poszukiwań przejawów przekształ­ ceń i umacniania się etniczności. Przedstawił historię kształtowania się i funkcjono­ wania rodów w południowej Syberii i stwierdził nieco odmienne rozumienie tego terminu w trzech badanych republikach. Omówił różnorodne czynniki oddziałujące na charakter rodu. Były to między innymi czynniki społeczno-gospodarcze, politycz­ ne i administracyjne, które powodowały zmiany w jego funkcjach, a nawet powstanie tak specyficznych form rodu, jak rody „terytorialne” w Tuwie i rody „administracyj­ �440 Rezenzje i noty recenzyjne ne”, utworzone w wyniku działań administracji carskiej. Wskazał na miejsce przyna­ leżności rodowej wśród innych sposobów identyfikowania się, którymi sąu Ałtajczyków także przynależność do grupy terytorialno-etnicznej i narodu. Jest przekonany, że znajomość rodu i zasad pokrewieństwa nie była w Akaju przeżytkiem i miała wspar­ cie w codziennych praktykach i doświadczeniu. Obok tego jednak wiedza o rodach była upowszechniana, szczególnie po roku 1991, w szkołach i w mediach. Zarówno w Ałtaju, jak i Tuwie, a także Chakasji toczyły się dyskusj e, w jaki sposób wykorzy­ stać tradycje rodowe w działaniach politycznych, społecznych oraz gospodarczych. Miały być remedium na wiele trudności, które pojawiły się w okresie transforma­ cji. Również w tym rozdziale autor ujawnił się jako utalentowany badacz terenowy, potrafiący uczestniczyć w ważnych wydarzeniach i interesująco je opisać. Były to „zebrania rodowe”, mające wybrać przedstawicieli rodów do tworzonej struktury samorządowej w Ałtaju, i święta rodów w postaci zjazdów rodowych w Chakasji. Mimo dystansu geograficznego i kulturowego przypominały zjazdy rodzin w Polsce, znane mi z autopsji i internetowych stron rodzin, wskazując na inną jeszcze niż uwa­ runkowania lokalne przyczynę umacniania stosunków rodzinnych, jaką jest potrze­ ba bliskości, wspólna wszystkim społeczeństwom zagrożonym alienacją. Związek odtwarzanej i adaptowanej do współczesnych warunków rodowości z etnicznością autor dostrzega w nadaniu rodom charakteru instytucji narodowej. Stwierdza: „rody stały się bardziej wyrazistymi symbolami narodowymi niż sposobami klasyfikowa­ nia ludzi” (s. 169). Nie odnotował, bo jest to oczywiste, że stanowią również element życia społecznego odróżniającego narody miejscowe od Rosjan i innych mieszkań­ ców tego terenu bez tradycji rodowych, dostarczający członkom struktur rodowych kapitału społecznego pomocnego także w życiu codziennym. Dwa ostatnie rozdziały zostały poświęcone działaniom mającym na celu bu­ dowanie i umacnianie narodów. Autor skoncentrował się na dwóch spośród nich, a mianowicie tak zwanej historii wynalezionej oraz nadawaniu etniczności wymiaru kosmicznego. Celem historii „wynalezionej” jest takie przedstawienie przeszłości, które unieważnia paternalistyczną wersję historii kolonizatorów i uzasadnia podmio­ towość narodów rdzennych. Ten rodzaj historii uprawiany jest, rzecz jasna, nie tyl­ ko przez uczonych narodów syberyjskich, ale szerzej, także w postradzieckiej Azji Środkowej i na Kaukazie. W republikach południowej Syberii są to między inny­ mi rozważania etnogenetyczne, związane z poszukiwaniem przodków, za których uważani są Scytowie, Hunowie, Mongołowie, a także Kirgizi Jenisejscy. Trafne jest stwierdzenie autora, że badacze przeszłości rdzennych narodów tych republik jako niesprzeczną traktują relację między mitem a historią (s. 178). Historia wynaleziona służy także wyposażeniu miejscowych narodów i modeli ich światopoglądów etnicz­ nych w szczególne cechy, łączące sprawy tego świata z wszechświatem. Należy do nich przekonanie o związkach gór Ałtaju i ludzi tam żyjących z kosmicznymi polami energetycznymi. Wsparciem dla tego rodzaju poglądów było zainteresowanie nauki, badającej anomalie magnetyczne na Ałtaju, twórczość artystyczna, choćby Mikołaja Rericha, przyjazdy bioenergoterapeutów, członków sekt i innych poszukiwaczy ezoteryki. Mity kosmologiczne i ekologiczne, kompilowane z elementów wiedzy tra­ dycyjnej i współczesnej wiedzy przyrodniczej i psychologicznej, pomagają w two- �Recenzje i noty recenzyjne 441 rżeniu obrazu miejscowych narodów jako wyposażonych w szczególne cechy, jak to określił autor, „etniczności kosmicznej”. W przedstawianiu charakteru budowanej wśród narodów Syberii południowej etniczności autor nie eksponuje sytuacji konfliktowych z przedstawicielami grup et­ nicznych pochodzenia europejskiego. Nie zapomina, oczywiście, o antyrosyjskich wystąpieniach w Tuwie w roku 1990 i indywidualnych manifestacjach niechęci, których doświadczył również on sam, brany za Rosjanina. Nie poddał się jednakże tak silnemu, w naszym polskim myśleniu o sprawach etnicznych, przekonaniu o ko­ niecznie konfrontacyjnym i konfliktowym charakterze stosunków etnicznych. Próba umacniania etniczności i budowania narodów nie na podstawie konfliktu z ludnością pochodzenia europejskiego ma zapewne w republikach południowej Syberii uzasad­ nienie pragmatyczne i należy do strategii miejscowych elit etnicznych. Wydaje się jednakże mieć także oparcie i znajdować odbiór wśród szerokich grup ludzi w ich codziennych działaniach. Może mieć ponadto związek z poszukiwaniami przez ludy tureckie genealogii nie tylko azjatyckiej, ale również euroazjatyckiej. Znana jest przecież, przyjmowana przez Ałtajczyków, o czym informuje autor (s. 71), a także Kazachów, którymi się zajmowałem, koncepcja pochodzenia od indoeuropejskich Scytów. Interesująca analiza dyskursu postkolonialnego, dostrzeżonego w pracach miejscowych uczonych, tak istotna dla stosunków interetnicznych, osłabiona została, moim zdaniem, arbitralnym stwierdzeniem: „Trudno nazwać Syberię «dawną ko­ lonią» - je s t nią cały czas” (s. 173). Z tej perspektywy nie jest łatwo obserwować proces zmian i właściwie ocenić wysiłki mające na celu usunięcie lub choćby zmini­ malizowanie skutków kolonializmu. Otrzymaliśmy wartościową książkę dobrze informującą, w sposób daleki od sche­ matyzmu, o zjawiskach zarówno mentalnych, jak i w zakresie praktyk społecznych dotyczących etniczności i narodu, a szerzej przekształceń kulturowych na pozaeuro­ pejskich obszarach Federacji Rosyjskiej. Jej zalety są związane z umiejętnościami jej autora nawiązania kontaktów z rozmówcami, dotarcia do ważnych materiałów terenowych i krytycznej konfrontacji uogólnień zaczerpniętych z literatury z danymi z badań, posługiwania się różnymi rodzajami źródeł oraz przyjęcia perspektywy hi­ storycznej. Książka stanowi wynik wieloletnich prac terenowych i dobrze prezentuje autora, ale jednocześnie nosi cechy ukształtowane w trakcie od dawna prowadzonych badań na obszarach dawnego Związku Radzieckiego przez etnologów ze środowiska warszawskiego. Została napisana dobrym językiem i starannie wydana. Jest ważna dla etnologii i innych dyscyplin społecznych, a zarazem dostępna dla szerszego gro­ na czytelników. Zbigniew Jasiewicz �442 Rezenzje i noty recenzyjne Dagnosław D e m s k i, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pasterzy, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 57(58), Warszawa: Instytut Archeolo­ gii i Etnologii PAN 2007, ss. 340, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-46-2. Dagnosław Demski jest badaczem o szerokich zainteresowaniach, tak w ujęciu geograficznym, jak i tematycznym. Prowadził prace na terenie Indii, głównie za­ chodnich, poczynając od lat 80., ale także na pograniczach etniczno-kulturowych dawnej Rzeczpospolitej na Białorusi, Litwie, Łotwie i Ukrainie oraz ostatnio na Wę­ grzech. Obejmował nimi zagadnienia symboliki w mitach i obrzędach, wybrane kwe­ stie struktury społecznej i religijności oraz sprawy tożsamości etnicznej i etnicznych stereotypów. Łącznikiem było zainteresowanie pograniczami etniczno-wyznaniowymi oraz relacjami między ludźmi, zróżnicowanymi społecznie, religijnie i etnicznie, obserwowanymi zarówno w ich manifestacjach zbiorowych, jak i indywidualnych. Rozwinięciem niektórych z tych kierunków badań jest recenzowana książka, napisa­ na na podstawie materiałów z badań na pograniczu hinduizmu i islamu na terenach granicznych Indii i Pakistanu, skoncentrowana na relacjach między dwoma różnią­ cymi się pozycją społeczną, a co za tym idzie innymi elementami kultury, grupami radżputów i rabari. Wartość książki, wśród innych polskich prac dotyczących Indii, wynika z tego, że napisana została na podstawie materiałów z wieloletnich własnych badań terenowych oraz ukazuje kulturę jednego z regionów na tle całości tego wiel­ kiego państwa i obszaru hinduizmu. Zakres i główne cele tej książki, będącej rozprawą habilitacyjną, dobrze charak­ teryzuje jej tytuł: Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i paste­ rzy. Kultura i społeczeństwo Indii są zróżnicowane, dowodzi autor i koncentruje się na jednym z obszarów tego państwa-subkontynentu, jakim jest krąg kultury radżpuckiej. Krąg ten ukształtowała w północnych i zachodnich Indiach warstwa radż­ putów, pochodzenia koczowniczego, wyłoniona w VII-VIII wieku jako zbiorowość wojowników walczących z islamem, przekształcona później w warstwę władców państw i właścicieli ziemi. To właśnie oddziaływanie kultury radżputów na kulturę grup ludności od nich zależnych i utrzymywane przez warstwę dominującą stosunki społeczne doprowadziły do powstania specyficznej kultury. Drugim biegunem w krę­ gu kultury radżpuckiej czyni autor - dla celów analizy - rabari, do niedawna niepiś­ miennych i koczowniczych pasterzy, poprzez osiedlenie i gospodarkę powiązanych z właścicielami ziemi, patronami radżputami, którzy włączyli ich do systemu kasto­ wego. Autor wyodrębnia ten krąg, wskazując na jego odmienność, tak w porównaniu z innymi terenami Indii, jak i ze względu na wewnętrzną specyfikę, polegającą na charakterystycznych relacjach społecznych, wyrażanych również w symbolice. Do specyfiki tej należy nie tylko pozostawanie radżputów i rabari w ramach tradycyj­ nych systemów zależności i współdziałania - jadżmana i jego regionalnej odmiany ter tansli, zawężonej, bo obejmującej jedynie patrona i jego zaufaną służbę, ale rów­ nież bliskość kulturowa, wynikająca między innymi z obecności rabari w mitach radżpuckich oraz przejmowaniu przez pasterzy wzorów radżpuckich. Stosunki między obydwiema grupami i ich następstwa kulturowe, podstawowy przedmiot zainteresowań autora, badane były na dwóch poziomach. Pierwszym �Recenzje i noty recenzyjne 443 z nich była konieczna kwerenda źródeł zastanych, obejmująca wszystkie dostępne publikacje, głównie historyczne i antropologiczne, dotyczące radżputów i rabari w miejscach ich występowania. Drugim natomiast, szczególnie cennym, były własne badania terenowe, prowadzone w Gudżaracie i Radżastanie oraz w Sindzie w Paki­ stanie, skoncentrowane jednak w dystrykcie Kaczh, obecnie najbardziej na zachód wysuniętym regionie stanu Gudżarat, w czasie wielomiesięcznych pobytów w latach 1989, 1992, 1994 i 1998. Wybór Kaczhu jako miejsca badań i skupienie uwagi na tutejszej grupie rabami-kaczhi, wynikały z poszukiwania „najbardziej tradycyjnych społeczności” (s. 12) i dążenia do zarejestrowania zanikających wzorów kulturo­ wych. Badacz programowo nie zwraca uwagi na teraźniejszość, pomija na przy­ kład uroczystości obchodzone przez rabari, zaliczane do „współczesnych” (s. 243). Współczesność jednak pojawia się w pracy, z korzyściądla niej, w postaci informacji 0 datach końcowych niektórych form władzy i własności, na przykład władzy książę­ cej w roku 1947 i majątków feudalnych w roku 1958. Dostrzegana jest również, choć często tylko w przypisach, jako prowadząca do niej zmiana: powodujące ją czynniki oraz jej efekty, między innymi przekształcenia obrzędów oraz odchodzenie w obrzę­ dowości rabari od wzorów dawnych patronów-radżputów spowodowane postępują­ cą hinduizacją, zajmowanie miejsca przez radżputów w grupie współczesnych woj­ skowych oraz opanowanie przez rabari zawodu kierowców ciężarówek. Nie zawsze jasny jest rozdział przeszłości od teraźniejszości. Wyraziste i zrozumiałe są w tym kontekście opisy obserwowanych przez badacza obrzędów, między innymi nocnego święta Bhad Mata (s. 190), mniej zrozumiałe natomiast rekonstruowane opisy obrzę­ dów, posługujące się źródłami różnego rodzaju i proweniencji, na przykład obrzędu dassara (s. 176 i n.). Potwierdzenia tezy o kręgu kultury radżpuckiej jako całości, co prawda względnej, badacz poszukuje omawiając w kolejnych rozdziałach (usytuowanych po „Wstępie” 1 po, również o wstępnym charakterze, rozdziale I: „Przedmiot i metoda”) pocho­ dzenie i wizerunek własny radżputów i pasterzy rabari, symbolikę w kręgu tradycji radżpuckiej, obrzędy obu grup, sposoby postrzegania przez nie przestrzeni i katego­ ryzację czasu. Rozdział II, „Radżpuci i pasterze. Relacje między częścią a całością”, przynosi próbę opisu „hinduizmu” - kultury indyjskiej zarówno w perspektywie „bramińskiej”, wewnętrznej, jak i „kolonialnej”, zewnętrznej. Własną propozycją autora jest ponadto ukazanie tej kultury z punktu widzenia jednostki należącej do różnych warstw lub części społeczeństwa indyjskiego (s. 38). Szczegółowo przed­ stawia kategorie i przestrzenie stratyfikacji społeczno-kulturowej, oddzielne miejsce przeznaczając na charakterystykę terenu badań, określonego przezeń jako należący do „zachodniej Siaktipury” o zróżnicowanym pochodzeniu ludów tam zamieszka­ łych, ważnej roli radżputów, dominacji tradycyjnej formy hinduizmu, zwanej siaktyzmem i występowaniu synkretycznych kultów hinduistyczno-islamskich. Kulty te, obejmujące cześć oddawaną grobowcom pirów - świętych sufickich i działalność tychże pirów, oraz będący między innymi ich wynikiem brak możliwości konse­ kwentnego stosowania tu niektórych reguł hinduizmu, pozwalają mówić o tym tere­ nie jako pograniczu wyznaniowym. Rozdział III, „Radżput i pasterz - pochodzenie i wizerunek własny”, koncentruje się na genezie i obrazach własnych badanych grup �444 Rezenzje i noty recenzyjne oraz ich wzajemnych relacjach odczytywanych w mitach pochodzeniowych. W ko­ lejnych rozdziałach, IV: „Symbolika w kręgu tradycji radżpuckiej” oraz V: „Obrzędy i rytuały”, zostały omówione źródła i istota symboli występujących na tym terenie oraz główne święta i typy działań rytualnych. Specyfikę obu badanych grup z nieco innej perspektywy analizuje autor w rozdziale VI: „Przestrzeń i czas”, przedstawiając sposoby postrzegania przestrzeni, w tym ksztahowania miejsc świętych oraz katego­ ryzacji czasu. W rozdziale VII, ostatnim, powraca do wypowiedzianej już poprzednio konkluzji, że dla kręgu tradycji radżpuckiej, podobnie jak dla innych tradycyjnych społeczności, podstawowym czynnikiem tworzącym wspólnotę było współistnienie na tym samym terytorium (s. 255). W rozbudowanych tabelach, ulubionym narzę­ dziu syntezy i komunikowania się z czytelnikiem, autor przedstawia poziomy iden­ tyfikacji społecznej oraz podstawowe wartości i odpowiadające im symbole i mity obu grup. Buduje modele dharmy, rozumianej jako kwintesencja kultury i sposób widzenia świata przez radżputów i rabari (s. 262). Uzupełnia je zaprezentowaniem sposobów postrzegania świata przez inne grupy społeczne, określając je mianem „pozaradżpuckich kontekstów hinduizmu” (s. 287 i n.). Praca jest wyposażona w ob­ szerną bibliografię, ryciny, a wśród nich mapy, tabele, słownik, indeks osób, rzeczo­ wy oraz nazw geograficznych, a ponadto w interesujące zdjęcia wykonane w trakcie badań terenowych. Autor zgromadził obszerny i bardzo interesujący materiał, który interpretuje, po­ sługując się przyjętymi przez siebie założeniami. Najsilniejszym wśród nich wydaje się teza o decydującym wpływie struktury społecznej oraz doświadczeń wynikają­ cych ze sposobu życia i współżycia społecznego na postrzeganie świata. Inna doty­ czy przyjęcia możliwości rozpoznawania relacji miedzy grupami ludzi na podstawie analizy symboliki występującej w mitach, obrzędach, systemach pokrewieństwa oraz w sposobach recepcji przestrzeni i czasu. Podzielam przekonanie autora o ważnej roli symboli w tworzeniu i utrzymywaniu więzi społecznych. Natomiast nie wydaje mi się konieczne przyjmowanie koncepcji kultury jako konsensusu, stanowiącego podstawy konstruowania elementów symbolicznych wyłącznie wspierających system. Tworzo­ ne są również symbole system osłabiające. Z moich dawnych badań w północnym Afganistanie nad endogamiczną, kastopodobną grupą Haydariha, żyjącą w ramach systemu zbliżonego do jadżmana, w którym dominującą rolę pełnili Kipczacy, takim symbolem wyrażającym protest przeciwko podporządkowaniu była księga z genea­ logią Haydariha, jakoby zabrana i ukryta przez Kipczaków. Nie zgadzam się także z arbitralnie wypowiedzianym, w duchu adaptacyjnej teorii kultury, twierdzeniem: „Cechą wszystkich społeczności jest dążenie do przetrwania i korzystania z takich metod, które najbardziej ułatwiają realizację tego zadania w określonym środowisku społecznym i geograficznym” (s. 86). Badacz korzysta z wielu inspiracji teoretycz­ nych, odna jdywanych w myśli antropologicznej, szczególnie bliskie są mu te, które wskazująna społeczne źródła kultury (tu Emil Durkheim) oraz postrzegają, podobnie jak autor omawianej książki, zjawiska kulturowe jako konstrukcje symboliczne, a za­ razem jako złożony zbiór relacji społecznych (m.in. Victor Turner i Sherry B. Ortner). Kieruje się jednak przede wszystkim założeniami znajdującymi potwierdzenie w ze­ branych przez niego materiałach z badań terenowych, informujących o związku mię­ �Recenzje i noty recenzyjne 445 dzy pozycją społeczną a kulturą reprezentowaną przez symbole. Pragnie postrzegać i interpretować symbole i tworzone przez nie konfiguracje kulturowe, na co wskazuje tytuł książki - „oczami radżputów i pasterzy”, wykorzystując wytwory i dokumenty ich kultury, między innymi mity, wierzenia religijne, scenariusze obrzędów, systemy pokrewieństwa oraz opinie żyjących nimi i w nich ludzi. Postulat patrzenia na kulturę badanych społeczności oczami ich członków, ważny jako założenie mogące mieć wpływ na charakter badań, jest metaforą i nie daje się w pełni zrealizować. Szczególną cechą pracy jest wielość przyjętych w niej poziomów analizy. Punktem wyjścia było porównanie kultury radżputów i rabari w dziedzinach nasyconych sym­ boliką, takich jak wizerunek własny, obrzędy, recepcja przestrzeni i czasu, potrzebne dla wskazania kręgu kultury radżpuckiej tworzącego swego rodzaju wspólnotę kul­ turową, mimo wyraźnych odrębności w postrzeganiu kultury przez dwie tworzące ten krąg grupy. Krąg kultury radżpuckiej autor porównuje z kolei z pozaradżpuckim obszarem i kontekstem hinduizmu. W analizie materiałów wykracza poza dwie bada­ ne przez siebie grupy, omawiając znaczenie dla całości kultury hinduistycznej norm i światopoglądów (dharm) innych kast i grup spoza systemu kastowego, takich jak bramini, kupcy, grupy plemienne i muzułmanie. Rejestruje i charakteryzuje formy synkretyzmu hinduistyczno-muzułmańskiego, badane na pogranicznych obszarach Indii i Pakistanu, między innymi kult pirów muzułmańskich i cześć oddawaną ich grobom przez hinduistów. Interesująco omawia instytucje feudalnych i kastowych stosunków zależności, takich jak wspomniane już jadżmana i ter tansli. Próbą zsyntetyzowania tych zróżnicowanych sposobów analizy i podstawą dla wniosków są liczne i instruktywne tablice. Obejmują one zarówno zagadnienia szczegółowe (np. tablica 9. „Tematy i motywy mitów pochodzeniowych radżputów i rabari” lub tablica 14. „Męscy bogowie radżputów i rabari”), jak i te najbardziej ogólne (np. tablica 27. „Główne nurty kulturowe hinduizmu”). Brakuje jednak spisu tabel i rycin, a przy niektórych z nich podania źródeł. Badacz odznacza się nie tylko szerokością zainteresowań, lecz dysponuje ponad­ to dobrze przygotowanym warsztatem badawczym. Tradycyjnym metodom badań terenowych towarzyszyły wywiady z przedstawicielami miejscowej administracji i nauczycielami, a materiały z badań terenowych uzupełnione zostały przez źródła archiwalne. Do umiejętności badawczych należała znajomość języka hindi, nie uwal­ niająca jednak autora od konieczności korzystania z pomocy tłumaczy z języków lo­ kalnych. Badacz był zainteresowany pogłębioną interpretacją zdobytych materiałów, i w tym celu posługiwał się założeniami teoretycznymi odnalezionymi w literaturze i sprawdzanymi w trakcie własnych badań. Jego praca, miejscami niełatwa w lektu­ rze w związku z bogactwem materiałów i wielością wątków analizy, jest ważnym i nowatorskim studium z zakresu tradycyjnych stosunków społecznych i ich związ­ ków z wybranymi dziedzinami kultury w północno-zachodnich stanach Indii, wyjąt­ kowym w piśmiennictwie polskim. Zbigniew Jasiewicz �446 Rezenzje i noty recenzyjne Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007, ss. 482, ISBN: 83-7181-461-5. Mamy przed sobą książkę, która dotyka problemu nader ważnego i współczes­ nego, jakim są relacje polsko-afrykańskie oraz kształtowanie postaw wobec Afryki i Afrykanów. Praca wyszła spod pióra antropologa kulturowego, toteż można się po niej spodziewać nie tylko zdemaskowania powszechnie funkcjonujących na ten te­ mat uproszczeń, ale także refleksji nad tym, jak dochodzi do powstania określonych stereotypów i wyobrażeń na temat Innego. Maciej Ząbek jest afrykanistąi zajmuje się zagadnieniami z zakresu antropologii polityki, a od 1995 roku kwestiami uchodźców i imigrantów afrykańskich w Polsce. Czytelnicy wielokrotnie mieli okazję zapoznać się z publikacjami tego badacza. Do najbardziej znanych jego prac należą: Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytu­ acji zagrożenia ekologicznego (1998) oraz najnowsza: Uchodźcy w Polsce - próba spojrzenia antropologicznego (Ząbek, Łodziński 2008). Recenzowana książka to rozprawa habilitacyjna, której celem jest „odpowiedzenie na pytanie, jakie są i z cze­ go wynikają postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów” (s. 13). Próbę odpowiedzi autor zawarł w czterech obszernych częściach pracy. W pierwszej z nich, zatytułowanej „Relacje polsko-afrykańskie w kontekście hi­ storycznym i europejskim”, przedstawiono zmiany, jakie zaszły w postrzeganiu Afryki przez Polaków na przestrzeni wieków. Maciej Ząbek sytuuje te rodzime postawy w ra­ mach ogólnoeuropejskiej wizji „Czarnego Lądu”. Uważa bowiem, że „współczesne obrazy Afryki i Afrykanów wydają się w dużym stopniu przejętą kalką wizji zachod­ nioeuropejskich” (s. 23). Proponuje zatem „wędrówkę po historii”, w której ukazuje kolejne etapy kontaktów polsko-afrykańskich, rozpoczynając od wspomnień pierw­ szych polskich podróżników mających ambicje badawcze oraz Afrykanów w Polsce, a kończąc na turystyce i emigracji zarobkowej. Opierając się na różnego rodzaju ma­ teriałach, omawia relacje między Białymi a Czarnymi, dociekając źródeł określonych postaw. Pokazuje też, jak od XIX wieku do chwili obecnej obrazy „Obcych”, widoczne w polsko-afrykańskich stosunkach, ulegały zmianom, z drugiej jednak strony - okazały się trwałym elementem polskiej mentalności, obecnym do dzisiaj. W części następnej - „Postawy poznawcze wobec Afrykanów” - autor wprowadza czytelnika w zawiłości definicyjne związane z pojęciem „stereotypów”, czyli przede wszystkim znaków, „którymi - znacząc - «Innych» - przekazujemy na ich temat podsta­ wowe informacje” (s. 92). Mamy tu więc do czynienia z refleksją która w miarę analizy, już nie wyłącznie tekstów, ale również wywiadów, udowadnia, że stereotypy składają się na procesy kulturowe. Te ostatnie autor interpretuje, powołując się na Clifforda Geertza, według którego „nie tyle odbywająsię [one - M.Ch.] w głowie, ile (...) służą do nadania naszemu doświadczeniu znaczenia” (s. 216). Chcąc dotrzeć do motywów nietolerancji wobec Afrykanów, Maciej Ząbek przywołuj e wyobrażenia na temat kanibalizmu, brudu, chorób czy lenistwa Czarnych oraz poddaje analizie egzoetnonimy. Kolejna część pracy - „Postawy Polaków a ich zachowania wobec Afrykanów na przełomie XX i XXI wieku” - mówi o predyspozycjach do określonych zachowań �Recenzje i noty recenzyjne 447 wobec Afrykanów. Autor sugeruje, że „nie zawsze wynikają one z deklarowanych poglądów i wyznawanych stereotypów” (s. 17), zaznaczając wyraźnie, że postawy te są często ambiwalentne. Badacz omawia tu problem tak zwanego poczucia misji wobec Afryki, stawia pod znakiem zapytania sens działalności organizacji humani­ tarnych, pisze o stosunku Polaków do czarnych sportowców, a także porusza kwestie dowcipów na temat Obcych. Część ostatnia - „Konteksty czasu, przestrzeni i sytuacji” - w największej mie­ rze czerpie z zebranych materiałów empirycznych. Autor koncentruje się w niej na obecnej sytuacji Afrykanów. Omawia kwestie akulturacji imigrantów, asymilacji, marginalizacji, zwracając uwagę głównie na „konteksty sytuacyjne, w jakich uczest­ niczą jednostki i grupy” (s. 334), na przykład w domach studenckich i ośrodkach dla uchodźców. Oceniając Białych i Czarnych... warto zaznaczyć, że książki tej nie można skon­ frontować z innymi publikacjami tego rodzaju, gdyż jest to pierwsze w Polsce opra­ cowanie, które stanowi tak kompletne omówienie podstaw relacji polsko-afrykańskich. Praca ta, pod wieloma względami nowatorska, sytuuje się w kontekście ogólnie pojętego dyskursu naukowego na temat Afryki uprawianego w Polsce. Na tym tle wyraźnie uwidacznia się oryginalność refleksji zaproponowanej przez Ząbka. Otóż polskie publikacje zajmujące się tematyką afrykańską i pretendujące do miana prac antropologicznych, często nie spełniają podstawowych założeń metodologicznych tej nauki. Prezentowane w nich treści nie były bowiem konfrontowane z autorskimi badaniami empirycznymi. Prace polskich badaczy często skupiają się wyłącznie na analizie nieaktualnych już tekstów (i tematów). Nie bierze się pod uwagę propozycji metodologicznych uznanych na świecie antropologów-afrykanistów, choćby takich, jak John i Jean Comaroff (Comaroff, Comaroff 2003; 2005). Ich styl pracy, polega­ jący przede wszystkim na długim współuczestniczeniu w życiu badanych, pozwala nie tylko na zgromadzenie bogatej faktografii, ale także na dostarczeniu argumentów służących budowaniu teorii. Chociaż tematyka książki Ząbka znacznie odbiega od zakresu prac wspomnianych badaczy, to stanowi pierwszy krok do tego, by wpro­ wadzić w polskiej afrykanistyce poziom analizy wykraczający znacznie poza odarte z kontekstu kulturowego informacje. Maciej Ząbek dołożył zatem starań, by zgroma­ dzona przez niego wiedza miała rzetelne podstawy źródłowe. Swój ą analizę oparł na dwóch kategoriach materiałów. Pierwszą tworzą źródła wy­ wołane, czyli wywiady i rozmowy przeprowadzone w Polsce, wśród Polaków i Afry­ kanów. Dobór polskich rozmówców miał charakter przypadkowy, natomiast w przy­ padku Afrykanów, grupę badanych tworzyli najczęściej znajomi autora, „a następnie przyjaciele znajomych” (s. 18). Byli to również uchodźcy przebywający w ośrodkach i pracujący na Stadionie Dziesięciolecia. Drugą kategorię stanowią źródła i opraco­ wania zastane. Różnorodność materiałów, które uwzględnił autor, zasługuje więc na uznanie. Mimo staranności metodologicznej nie ustrzegł się on jednak nieścisłości. Przypomnijmy, że celem, jaki postawił przed sobą Maciej Ząbek, była „próba całościowego spojrzenia na relacje między Polakami a przybywającymi do Polski Afrykanami, nie tyle z perspektywy historycznej czy politologicznej, ile z punktu wi­ dzenia szeroko pojmowanych, uwarunkowanych kulturowo, postaw Polaków wobec �Rezenzje i noty recenzyjne 448 Afrykanów” (s. 5). Tak zakreślony cel praca ta zasadniczo wypełnia. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że badacz powołuje się jedynie na narracje na temat zacho­ wań Białych i Czarnych względem siebie, zawarte w tekstach, uzupełniając je o ana­ lizę deklaracji wyrażanych przez rozmówców podczas przeprowadzanych przez nie­ go i studentów wywiadów. W tym kontekście niejasne wydaje się, co badacz uważa za „predyspozycje” do zachowań pojmowane jako „aspekt behawioralny” i jeden z elementów postaw. Czy przez ów aspekt behawioralny rozumie on tylko i wyłącz­ nie deklaracje, czy też inne zachowania? Jeśli przyjąć, że jedno i drugie, to w pracy zdecydowanie brakuje analizy kontekstów zachowań werbalnych, do których dotrzeć można jedynie na drodze obserwacji uczestniczącej. Wywiady stanowią tylko jeden ze sposobów gromadzenia wiedzy o tym, jak Inni postrzegają świat. Recenzowaną pracę uważam zatem za dobry punkt wyjścia, aby sprawdzić w empirii, jak wyglą­ dają deklarowane postawy w praktyce życia codziennego. Pytanie, na ile możliwa jest obserwacja uczestnicząca, w tym przypadku pozostawiam otwarte, a moje uwagi mają charakter polemiczny. Służyły one jedynie wskazaniu na nieco inny sposób pojmowania tego, co może warunkować ludzkie zachowania. Zagadnienie warunkowania postaw to trudny wątek, poza którym mamy do czy­ nienia w tej pracy przede wszystkim z bogactwem faktów przedstawionych w określo­ nym i przemyślanym porządku. Patrząc na Białych i Czarnych... w kontekście analizy postaw Polaków wobec Afrykanów można powiedzieć, że książka ta daje możliwość bardzo szerokiego i zarazem pogłębionego spojrzenia na ten problem. Praca Macieja Ząbka przedstawia pewne utarte wyobrażenia o życiu w „innej” kulturze i, co najważ­ niejsze, każe uznać odmienność owego Innego. Warto podkreślić, że sprawia to nie przez skoncentrowanie się na zwalczaniu uprzedzeń, a jedynie przez pokazanie uwa­ runkowanych kulturowo, społecznie i uwikłanych historycznie źródeł stereotypów. Podsumowując - uważam, że jest to pozycja godna uwagi zarówno ze względu na tematykę, jak i sposób opracowania materiałów. Jest ważna nie tylko dla antropo­ logów, ale dla wszystkich, którzy zainteresowani są problematyką relacji międzykul­ turowych, migracji i stereotypów. Magdalena Chułek LITERATURA Comaroff J., Comaroff J. L. 2003 Reflections on Liberalism, Policulturalism, and ID-ology: Citizenship and Difference in South Africa, „Social Identities” 9: 4, s. 445-473. 2005 The Colonization of Consciousness in South Africa, „Economy and Society” 18: 3, s. 267-296. Ząbek M. 1998 Arabowie z Dar Hamid: społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Wydawnictwo Dialog. Ząbek M., Łodziński S. 2008 Uchodźcy w Polsce: próba spojrzenia antropologicznego, Warszawa: Ofi­ cyna Wydawnicza ASPRA-JR. �Recenzje i noty recenzyjne 449 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009, tab., rys., ISBN: 978-83-928480-0-4. W dotychczasowej działalności badawczej Jacka Schmidta wątkiem wiodącym były problemy tożsamości. W ich obrębie mieszczą się takie tematy, jak stereotypy, zbiorowe autoreprezentacje, wyobrażenia Innego oraz identyfikacja etniczna i naro­ dowa. Sposób ujmowania tych zagadnień w jego wydaniu zmienia się i mam wraże­ nie, że systematycznie ewoluuje od podejść „zobiektywizowanych”, rekonstruowa­ nych na podstawie ankiet i odpowiedzi na pytania kwestionariusza respondentów, zwanych też informatorami, po coraz bardziej „subiektywne”, to znaczy oparte na własnych wypowiedziach rozmówców czy interlokutorów. To ważny proces, od­ zwierciedlający także zmiany zachodzące we współczesnej antropologii światowej, którego świadectwem w biografii naukowej tego autora jest książka Nowe tożsamo­ ści w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, traktująca o zjawiskach migracji we współczesnej Europie. W samej strukturze dzieła w oczy rzuca się jego klarowność. Jacek Schmidt roz­ poczyna książkę od przedstawienia metod i przedmiotu pracy. W kwestii metod, po­ dobnie jak i w wielu innych, wyraża się konkretnie i jasno. Rozproszony charakter grupy badanej i możliwość odbywali ia j cdyn ic wielokrotnie powtarzanych, acz nie długoterminowych (w terminologii angielskiej intermittent) sesji terenowych, wy­ kluczyły jednorazowe, a przy tym wielomiesięczne badania uprawiane przez kla­ sycznych antropologów społecznych, zalecane ongiś przez Bronisława K. Malinow­ skiego, zaś dziś przez Chrisa Hanna. Autor posługuje się całą gamą narzędzi znanych etnografom, a które socjologowie nazywają „miękkimi”. Są to między innymi takie metody podstawowe, jak wspólne przebywanie z interlokutorami w ich naturalnych, rodzinnych środowiskach, umożliwiające prowadzenie obserwacji uczestniczącej, czy wywiady: swobodny, autobiograficzny narracyjny i grupowy. Ponadto wykorzy­ stane zostały źródła biograficzne (zdjęcia, listy, zapisane wspominki). Swoisty eklek­ tyzm metod badawczych i sposobów pozyskiwania danych daje w sumie podsta­ wę materiałową do formułowania hipotez, ich interpretacji i wyciągania wniosków, zwłaszcza że Schmidt ucieka się, w niezwykle profesjonalny sposób, do triangulacji danych (wzajemnego odnoszenia do siebie „faktów” pochodzących z różnorakich źródeł i sprawdzania ich wiarygodności za pomocą wielu metod „naraz”). Istnieją szczególne powody, dla których założenia metodyczne wyłożone są z taką skrupulatnością. Z jednej strony, zgodnie z zaleceniami najbardziej współ­ czesnej antropologii, Jacek Schmidt chce uczynić swą pracę transparentną, pokazać, jak zdobywał materiały. Ze strony drugiej, przekonująco wykazać, że zastosowanie metod „miękkich” pozwala: 1. zebrać materiał niemożliwy do uzyskania metoda­ mi bardziej „twardymi”, 2. wydobyć kategorie stosowane przez samych badanych, 3. odsłonić niuansowe i wręcz intymne obszary autoidentyfikacji, 4. zachować przy tym rygory naukowe uzyskiwania i interpretacji danych. Brak tak zwanej reprezen­ tatywności, będący obsesją ortodoksyjnych wyznawców metod kwantytatywnych, �450 Rezenzje i noty recenzyjne jest tu świadomie zakładany. Zastosowanie metod jakościowych daje obraz, który - moim zdaniem - wnosi więcej do naszej wiedzy o zagadnieniach tożsamości emi­ grantów z Polski do Niemiec niż tony „twardych faktów” wykreowanych metodami ilościowymi. Wspomniana triangulacja danych daje przy tym możliwość wpisania subiektywnych narracji w makronarracje, czyli sytuowania tych pierwszych w kon­ tekście szerszych tendencji dających się zaobserwować w kulturze i społeczeństwie. Metoda narracyjna rzeczywiście wydaje się najbardziej stosowna do przepro­ wadzenia badań mających zrealizować tak zarysowane cele i spełniać jednocześnie wymogi naukowości. Narracja okazuje się zarazem samorefleksją na temat życia, przebytej „trajektorii tożsamościowej”, autorskim opisem sytuacji, w jakiej ktoś się znajduje, zwłaszcza jeśli chodzi zarazem o percepcję samego siebie, poniekąd „od środka”, jak i o „jaźń odzwierciedloną”, czyli o to, jak ktoś myśli, iż inni go po­ strzegają. Oznacza ona także znaczne zminimalizowanie prekoncepcji badacza, na­ rzucanych z góry własnych kategorii myślowych, wtłaczania poglądów rozmówców w ustalone ramki pojęciowe. W miejsce tego oddaje się głos „podmiotom”. Bada­ nie podmiotowe zakłada uzgadnianie sensów wypowiedzi w trakcie rozmowy, co w jakiejś mierze czyni „badanych” współautorami całego przedsięwzięcia. Przygoda etnograficzna w terenie staje się przy tym zaczynem do przeprowadzenia autoetnografii, refleksji badacza na temat ewolucji jego postrzegania zjawiska w miarę pro­ wadzenia studiów oraz tego, jak jego obecność wpływała na zachowania oraz sposób artykułowania i werbalizowania problemu przez rozmówców. Osobną kompleksowo przedstawioną kwestię stanowi tożsamość i wiążąca się z niąrefleksyjność człowieka jako przedmiot badań w naukach społecznych. W tym momencie Jacek Schmidt jawi się jako kompetentny znawca teorii socjologicznych, filozoficznych i antropologicznych. Roland Barthes, Paul Ricouer, Erwing Goffman, Anthony Giddens, Manuel Castells, Robert J. Lifton, Johnatan Friedman, Herman Basinger i James Clifford to tylko niektóre nazwiska badaczy, których wybrane idee odnośnie do narracji, autorefleksji i tożsamości pojawiają się w rozprawie. Dobór teorii nie jest w żadnej mierze przypadkowy - albo służą one wyłożeniu własne­ go rozumienia zagadnień przez autora, albo też dodatkowo znajdują zastosowanie w późniejszych empirycznych bądź interpretacyjnych warstwach książki. Łącznie konceptualizacja ta stanowi także legitymizację perspektywy narracyjnej przyjętej w pracy. Pokazuje, że choć tożsamość rozumieć można jako coś danego i statycznego (i tak ją najłatwiej badać metodami kwantytatywnymi), to jednak Schmidtowi zde­ cydowanie bliższa jest perspektywa traktująca ją jako zmienną w czasie i zależną od kontekstu. Tożsamość jest niezwykle ulotną delikatną m aterią czymś wyrażanym za pomocą ledwie uchwytnych znaków i gestów. Zawarte w znanej książce Jamesa Clifforda (2000) obszerne studium na temat „kłopotów z tożsamością” Indian Mashpee z Massachusetts, pozornie dalekich od spraw trapiących „późnych wysiedleńców” w Niemczech, stanowi ilustrację i inspirację dla takiego podejścia badawczego. Opowiedzenie się za „rozumiejącym”, uwzględniającym „współczynnik humani­ styczny” pojmowaniem tożsamości Spataussiedlerów uzasadnia także ich status j ako imigrantów. Migracja, zależne od konkretnego przypadku, zmieniające się w czasie postrzeganie kraju pochodzenia i nowego otoczenia, to sytuacja sprzyjająca „płyn­ �Recenzje i noty recenzyjne 451 ności” tożsamości. Stosowanie w tym momencie kategorii klasycznych dla studiów nad migracjami, w rodzaju „adaptacja”, „akulturacja”, „asymilacja” lub „konflikt kulturowy” przeczyłoby w zasadzie dostrzeganej „enigmatyczności” i wielostronno­ ści tożsamości przesiedlających się. Przede wszystkim jednak pociągałoby za sobą reifikację przedmiotu badań, to znaczy usankcjonowanie schematu mówiącego o ist­ nieniu dwóch konkretnych kultur (kraju pochodzenia i kraju przyjmującego) i na­ stępnie wątpliwego ważenia arbitralnie wyznaczonych kulturowych wskaźników po­ zwalających na określenie stopnia wtopienia się w nowe środowisko bądź charakteru identyfikacji etnicznej. Kondycja ponowoczesna wymaga nowych pojęć, takich jak transkulturowość i tożsamość transkulturowa, transnarodowość, nomadyzm kulturo­ wy, czy wreszcie jakże istotnego odróżnienia „tożsamości” od „poczucia tożsamo­ ści”. Wszystkie te pojęcia Schmidt przedstawia nie po to, by wykazać się erudycją, lecz by zarysować współczesną „sytuację migracyjną” późnych wysiedleńców (i nie tylko ich) oraz by użyć tych kategorii w prowadzonej analizie. Temat migracji z Polski do Niemiec pojawia się w wielu pracach socjologicz­ nych, demograficznych, historycznych i, last but not least, antropologicznych. Jacek Schmidt zna i omawia te najbardziej znaczące, w szczególności jeśli chodzi o piś­ miennictwo polskie. Wykorzystuje swą wiedzę do zarysowania kontekstu i osob­ liwości owego, trwającego przez wszystkie lata powojenne, procesu przesiedlania się. Splata przy tym dane statystyczne i wyniki badań innych autorów z własnymi ustaleniami dla określenia motywów skłaniających do migracji i strategii adaptacyj­ nych imigrantów. Kombinacja tych przekazów daje nam niezwykły, przedstawiony w sposób i wypunktowany, i systematyczny (lecz nie schematyczny), a jednocześ­ nie możliwie pełny ich obraz, odnoszący się zwłaszcza do lat 1989-1999. Podobna uwaga odnosi się do wiążącej się z migracją sytuacji prawnej i politycznej, która współokreśla natężenie procesów przesiedleńczych i powody ich zaistnienia. Mno­ gość podawanych przyczyn wyjazdu oraz opisów sposobu przystosowania się do no­ wego społeczeństwa sprawia, iż niełatwa jest ich typologizacja. Autor książki radzi sobie z tym problemem bardzo dobrze i, na przykład, przedstawiona kategoryzacja postaw migrantów („neofici”, „frustraci” i „realiści”) budzi zaufanie, tym bardziej, że potwierdzają ją przytaczane narracje. Wzbudzę pewnie zdziwienie samego zain­ teresowanego, lecz sposób jego analizy przypomina mi postawę strukturalisty ana­ lizującego mity, które - jakby nie było - są też narracjami, a tym samym tekstami kultury. Z potoku wypowiedzi, różnych wersji mitu/opowieści migracyjnej, wyławia on główne wątki (epizody), które następnie zestawia i sumuje, by w ten sposób uzy­ skać kompletną, a zarazem barwną „opowieść o migracji”. Analogiczna metoda zastosowana jest w rozdziałach całkowicie „empirycznych”, opartych na narracjach ludzi wyselekcjonowanych spośród wielu rozmówców. Każda z tych narracji jest ilustracją „typowego przypadku” odnoszącego się albo do wymia­ rów „europejskości”, albo „tożsamości etnicznej”. W każdym wypadku mamy do czy­ nienia z analizą postaw i strategii zachowania interlokutorów. Jacek Schmidt przyta­ cza obszerne fragmenty wypowiedzi, komentuje je, klasyfikuje i zestawia. Porównuje także z konkluzjami innych autorów, na przykład Antoniny Kłoskowskiej. Posługując się zebranymi materiałami i używając ich jako argumentów potwierdza, podważa lub �452 Rezenzje i noty recenzyjne obala owe dotychczasowe stwierdzenia. Odwołuje się w swych interpretacjach do po­ jęć wprowadzonych w pierwszych rozdziałach pracy Z tych „miękkich” materiałów wyłania się solidny i wyraźny obraz tożsamości europejskich jako wyzwania europej­ skiego, formy kosmopolityzmu czy ucieczki od etniczności; równie wiarygodny obraz uzyskujemy, kiedy czytamy o przypadkach tożsamości „etnicznej”: inkluzywnej bądź ekskluzywnej regionalnej, monokulturowej i kontekstualnej (dwukulturowej). W książce mamy do czynienia z niezwykle umiejętnym połączeniem wielu na pozór wykluczających się elementów: „miękkich” metod antropologii i subiektywnych danych z obiektywnością konstatacji uogólniających i konkretnością konkluzji; epizodyczności i niepowtarzalności wypowiedzi rozmówców z szerszym kontekstem społecznym i kul­ turowym; oddania głosu „informatorom” z wpisaniem ich wypowiedzi w makronarrację historyczną podejścia subiektywnego z obiektywnym; wreszcie, szczegółu etnograficz­ nego z syntetycznymi stwierdzeniami, które z tejże etnografii wprost wypływają To zai­ ste antropologia w najlepszym i nowoczesnym tego słowa znaczeniu. Oczywiście, nie ma dzieł idealnych. Po pierwsze, gdyby pozwalały na to warun­ ki, na przykład byłaby możliwość wspomnianych na wstępie badań bardziej długo­ terminowych, to poza wynurzeniami tożsamościowymi chętnie widziałbym więcej materiału dotyczącego „praktykowania tożsamości”. Wprawdzie Jacek Schmidt, jak pisze, obserwował swych rozmówców w ich kontekście rodzinnym, lecz jest to ma­ teriał tylko incydentalnie ilustrujący autoidentyfikacje. To, co ludzie robią a to, co m ówią przedstawia sobą często różne światy i dopiero „w praniu” okazuje się, jak się rzeczy mają w życiu codziennym. Wszelako pretensja to bardzo postulatywna, albowiem stwarzane przez polski system akademicki warunki prowadzenia badań w dużej mierze określały dobór metod i rodzaj zebranego materiału. Po drugie, przy całym uwrażliwieniu na kwestie reifikacji kultury, autor ciągle posługuje się kategorią „dwukulturowości”, tak jakby owe kultury kiedykolwiek sta­ nowiły odrębne całości. Dziś dominuje inny pogląd. Wiemy, że każde zastosowanie terminu bądź etykietowanie jest automatycznie i nieuchronnie urzeczowieniem płyn­ nej rzeczywistości, w szczególności w materii tak delikatnej, jak świadomość, lecz nie sposób jej uniknąć, jeśli w ogóle chcemy o czymś rozprawiać, zwłaszcza w dą­ żących do „obiektywizmu” generalizujących terminach nauki. Niemniej, w sytuacji, kiedy autor wykazał się tak dużą świadomością metodologiczną i epistemologiczną mógł poczynić stosowne zastrzeżenia lub nawet pójść krok dalej w konceptualizacji problemu, chociażby przez odwołanie się do teorii hybrydowości Homi Bhabhy. Po trzecie, przy podkreślanej przez mnie rzetelności empirycznej dzieła, są miejsca, w których dość enigmatycznie i bez specyfikacji oraz kontekstualizacji posługuje się ter­ minami w rodzaju „osoby badane” (Czy rzeczywiście wszystkie? Które? Jakie grupy?). Niemniej, książka ma przytłacza jąco więcej walorów niż niedociągnięć bądź dys­ kusyjnych fragmentów. Jej autor wykazał się: umiejętnością prowadzenia badań em­ pirycznych; barwnym, lecz bynajmniej nie epatującym czytelnika przedstawieniem materiału; koherentnym sposobem interpretacji danych; wrażliwością na detal połą­ czoną z opanowaniem sztuki generalizowania; dobrą znajomością tematu, konteks­ tu historycznego i społeczno-politycznego oraz wysoką kompetencją teoretyczną; zwięzłością formy i precyzją słowa, które chronią go przed jałowym recyklingiem �Recenzje i noty recenzyjne 453 idei, a skłaniają do sięgania tylko po niezbędne i użyteczne pojęcia; zwartością wy­ wodu i logicznością toku myślenia; rzetelnością badawczą, powściągliwością w wy­ ciąganiu wniosków i racjonalną argumentacją, która pozwala na rzeczowe konkluzje płynące z pozornie „ezoterycznych” danych. Michał Buchowski LITERATURA Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Durak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Halina M i e l i c k a (red.), Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeń­ stwie polskim, Kielce: Panzet2009, ss. 186, ISBN: 978-83-61240-88-4. Folklor jest istotnym składnikiem kultury. Jest on wielorako powiązany z religią co daje podstawę do traktowania elementów tych dwóch obszarów w kategoriach zależ­ ności ewolucyjnej, typologicznej, historycznej oraz kulturowej. Związek folkloru i reli­ gii dotyczy, najkrócej mówiąc, sakralnej koncepcji rzeczywistości. W tę problematykę wpisuje się książka Folklor ifolkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim. Zgodnie z zamysłem redaktora, praca stanowi próbę odpowiedzi na pytanie o to, „j ak przeszłość i teraźniejszość splatająsię ze sobą, tworząc niepowtarzalną aurę współczes­ ności” (s. 4). Pracę podzielono na trzy części, z których każda nawiązuje do folkloru w perspektywie różnych schematów skojarzeniowych. Taka struktura książki wydaje się dobrze przemyślana. Wstępny artykuł Haliny Mielickiej - redaktorki książki, dotyczy współczesnego po­ jęcia folkloru, obejmującego trzy podstawowe płaszczyzny zjawisk społecznych: ideo­ logiczną, aksjonormatywną i behawioralną. Autorka wnikliwie analizuje zmieniające się rozumienie folkloru i jego związek z tradycją którego wynikiem jest ponadpokoleniowy przekaz treści kulturowych. W tym sensie, zauważa dalej, folklor stanowi pe­ wien sposób środowiskowego porządkowania świata. Poprzez analizę poszczególnych płaszczyzn folkloru dowodzi, że to pojęcie jest obecnie rozumiane bardzo szeroko. Tekst Haliny Mielickiej wyznacza trzyczęściową strukturę recenzowanej książki i stanowi znakomite teoretyczne wprowadzenie do jej lektury. W pierwszej części książki, poszczególni autorzy nawiązują do folkloru rozumianego jako system ideologiczny, który przejawia się w wyobrażeniach dobra i zła oraz ich ukon­ kretnieniu w postaci odpowiednio: anioła i diabła. Treść artykułów dotyczy sfery we­ wnętrznych doświadczeń człowieka, które mają wpływ na jego myślenie, wyobrażenia i motywy postępowania. Tradycyjna religijność polska jest określana jako religijność lu­ dowa. Istotną rolę w tego typu religijności odgrywaj ą siły nadprzyrodzone, które ingeruj ą w świat człowieka, przyczyniając się tym samym do powodzenia lub porażek ludzkich �454 Rezenzje i noty recenzyjne poczynań. Na szczególną uwagę w tej części pracy zasługuje artykuł Grażyny Czerwiń­ skiej, Dziegieć, czylijak złemu zaradzić. Jest to tekst ciekawy, dobrze udokumentowany. Autorka, po wyjaśnieniu tytułowego pojęcia, ukazuje je w przysłowiach, wierzeniach, obrzędach i obyczajach, interpretując w perspektywie ludowego rozumienia dobra i zła. Wioletta Szumilas-Praszek pisze o aniołach jako posłańcach Boga i sprzymierzeńcach ludzi, zaś Halina Mielicka o angelologii i angelizmie. W tekście Mielickiej daje się za­ uważyć dobre przygotowanie merytoryczne do opracowanego tematu, na co wskazuje lo­ giczna struktura tekstu oraz wartkość myśli. Interesująca jest teza autorki na temat angelizmu jako swego rodzaju duchowości, a raczej religii ponowoczesnej. Badaczka analizuje w perspektywie antropologiczno-socjologicznej mentalność współczesnego człowieka oraz jego duchowość, którą określa jako religijność sprywatyzowaną. Stwierdza także trudność zdiagnozowania przyczyn współczesnej mody na angelizm. Część druga pracy ujmuje folklor jako system aksjonormatywny. Rozpatruje folklor środowisk lokalnych, często izolowanych, które wyróżniają się odmiennością kulturo­ wą, a także światopoglądową. Artykuły tej części pracy cechuje różnorodność tema­ tyczna. Ich wspólną myślą jest specyfika środowiska, do którego człowiek przynależy i akcentowanie jego wyjątkowego charakteru. Mirosław Jamrożek ukazuje charaktery­ styczne cechy środowiska policyjnego, natomiast Zdzisław Skuza zajął się uczestnika­ mi forów internetowych. Wśród tych ostatnich toczy się otwarta debata społeczna nad różnorakimi problemami współczesności. Autor trafnie zwraca jednak uwagę, że bra­ kuje w niej respektowania zasad etyczno-moralnych, co powoduje niekorzystne kon­ sekwencje także w realnym świecie. W innym tekście specyfikę folkloru wokalnego mniejszości polskiej na Zaolziu przedstawiła interesująco Magdalena Szyndler. Część trzecia ukazuje folklor jako przekaz ponadpokoleniowy. Autorzy koncen­ trują się na pamięci historycznej doświadczeń II wojny światowej. Ów przekaz, do­ konywany zwykle ustnie, dotyczy istotnych zasad moralno-religijnych i patriotycz­ nych. Ma on szczególne znaczenie dla transmisji kulturowej, zachowania wartości oraz wpływa na kształt kultury przyszłości. W tej części książki autorzy ukazują trudne mechanizmy ciągłości kulturowej oraz wybiórcze traktowanie mądrości ży­ ciowych starszych pokoleń, przy uwzględnieniu współczesnych warunków życia i zmian, jakie zachodząw strukturach społecznych. Przedstawiają różne płaszczyzny, na których dokonują się owe procesy. Zaakcentowano ciągłość kultury odczuwania, opartej na ponadczasowości symboli. W związku z tym, Piotr Rosiński w artykule Pieta Michniowskajako dzieło pamięci historycznej II wojny światowej trafnie zwra­ ca uwagę, że Piety, obok krzyży, są stałym elementem miejsc pamięci na ziemiach polskich. Pomnik Piety Michniowskiej jest znakiem obszaru uświęconego bohater­ ską śmiercią męczenników. To znak graniczny między profanum a sacrum, przed którym należy się zatrzymać, zamyślić i wyciągnąć wnioski. Z obowiązku recenzenta trzeba jednak wskazać również na pewne niedociągnię­ cia omawianej pracy. Pierwsze spostrzeżenie dotyczy aparatu naukowego. Chodzi o brak jednolitości w przypisach oraz w bibliografii na końcu książki. Dalsze uwagi dotyczą strony merytorycznej niektórych tekstów. W czasie lektury nasuwa się uwaga dotycząca nieprecyzyjności języka niektórych autorów, przez co pewne treści są mało zrozumiałe. Tak jest na przykład w tekście �Recenzje i noty recenzyjne 455 Moralne i religijne implikacje istnieniapiekła Anity Nowak. Autorka, ukazując pojęcie piekła, przyjmuje założenie, że „tylko wiara i postępowanie zgodne z przyjętymi dog­ matami religii zapewni zbawienie” (s. 31). W konsekwencji zaś uznaje, że „wszyscy spoza Kościoła skazani sąna potępienie” (s. 31). Należało tu przywołać odpowiednie dokumenty Magisterium Kościoła, celem wyjaśnienia tych słów, a także zwrócenia uwagi czytelnika, na jaki okres w dziejach autorka się powołuje. Teza, iż poza Koś­ ciołem nie ma zbawienia, jest twierdzeniem teologicznym, nie oznacza jednak bezpo­ średniego potępienia tych wszystkich, którzy formalnie nie przynależą do Kościoła. W związku z powyższym, należy być bardzo ostrożnym w sądach na ten temat. Zbyt lakoniczny język daje się zauważyć w artykule Mityczne wymiary pamięci historycz­ nej. W podjętej analizie semantycznej wyrażenia „pamięć historyczna” autor, Adam Nawierski, wskazuje na jego funkcjonowanie w różnych kontekstach. Następnie przechodzi do mitycznego mechanizmu stosowania tego wyrażenia. W tym interesu­ jącym tekście o charakterze szkicowym użycie zbyt lakonicznego języka, zwłaszcza w pierwszej części artykułu, sprawia, że czytelnik gubi główny jego wątek. Kolejne spostrzeżenie dotyczy niekonsekwencji w powoływaniu się na określo­ ne miejsca Pisma Świętego. Można to zauważyć w tekście Anioły - posłańcy Boga i sprzymierzeńcy ludzi. Autorka, Wioletta Szumilas-Praszek, odwołuje się do Pis­ ma Świętego, często jednak nie podaje sigli biblijnych, stąd czytelnik nie wie, które miejsca w Biblii ma na myśli. Wydaje się również, że śródtytuły tego tekstu, zamiast porządkować merytorycznie, wprowadzają pewien chaos. Autorka pisze najpierw o Archaniołach (s. 71 i n.), następnie omawia wygląd aniołów (s. 73), a dalej ich hierarchię (s. 74 i n.), do której przecież zalicza się także Archaniołów, o czym już autorka nie wspomina. W punkcie zaś o hierarchii aniołów zamieszcza też treści o aniołach stróżach, nie stanowiących odrębnej grupy w hierarchii. Nie najlepszym rozwiązaniem wydaje się przytaczanie długich tekstów ad litteram, co ma miejsce w artykule (Nie)moc dobra i zła w sztuce muzycznej - opis i transfor­ macjefolklorystyczne Bartłomieja Kotowskiego, a także w tekście Leonarda Zyzmana, Miejsce zamieszkania i obyczaje w świetle obserwacji z Nowej Słupi. Zbyt duża liczba cytowań zakłóca, moim zdaniem, tok wypowiedzi. Lepiej parafrazować teksty, doko­ nywać ich analizy oraz komentować według głównego celu artykułu. Drugi z artyku­ łów jest opowieścią folklorysty, entuzjasty folkloru Gór Świętokrzyskich. Zamieszczo­ na w nim długa wypowiedź gwarą, stanowiąca treść wywiadu (s. 132-134), nie została skomentowana. Brakuje także wprowadzenia do tego tekstu. Autor nie podaje celu za­ stosowania długiej cytacji, w związku z czym pozostaje ona luźno związana z treścią. Przedstawione wyżej uwagi nie przekreślająwartości recenzowanej książki. Czyta się ją z dużym zainteresowaniem. Jej adresatami mogą być kulturoznawcy, folkloryści, stu­ denci kierunków humanistycznych oraz ci wszyscy, którzy są zainteresowani zmieniaj ącą się rzeczywistością. Recenzowana praca jest przyczynkiem do wiedzy o współczesności, którą warto rozpatrywać w świetle wartości związanych z szeroko rozumianym folklo­ rem. Treści zawarte w tej pracy niewątpliwie zmuszają do refleksji nad zagadnieniem dobra i zła, a w tej perspektywie nad współczesnością oraz nad przyszłością, za kształt której współcześni ponoszą odpowiedzialność. Dariusz Adamczyk �456 Rezenzje i noty recenzyjne Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współczesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008, ss. 397, ISBN: 978-83-227-2902-1. Autor Lecznictwa niemedycznego... jest socjologiem, uczniem pionierki socjolo­ gii medycyny w Polsce - prof. Magdaleny Sokołowskiej. Główny nurt jego zaintere­ sowań zaczął krystalizować się już pod koniec lat 80. Można powiedzieć, że Włodzi­ mierz Piątkowski zainwestował swój potencjał intelektualny w studia nad medycyną niekonwencjonalną które stały się jego szczególnym wkładem w rozwój socjologii medycyny w Polsce. Mają one także znaczenie dla innych dyscyplin społecznych i humanistycznych, w tym zwłaszcza dla antropologii medycznej. Najważniejszą książką tego badacza poprzedzającą omawianą pracę są Spotkania z inną medycy­ ną (Piątkowski 1990). Trzeba podkreślić również jego zrozumienie dla znaczenia współpracy przedstawicieli różnych dyscyplin - socjologii medycyny, antropologii medycznej, historii medycyny i in. - w badaniach nad zdrowiem i chorobą. Świadczy 0 tym współredagowanie przez Piątkowskiego takich ważnych publikacji, jak Szkice z socjologii medycyny (Libiszowska-Żółtkowska, Ogryzko-Wiewiórkowska, Piąt­ kowski, red., 1998) i Socjologia i antropologia medycyny w działaniu (Piątkowski, Płonka-Syroka, red., 2008). Prezentowaną książkę należy traktować jako twórcze rozwinięcie i zarazem zwieńczenie wcześniejszej działalności badawczej Włodzimierza Piątkowskiego. Praca ma czytelną strukturę, składa się z trzech głównych części podzielonych na rozdziały i podrozdziały. Na cel książki wskazują już podtytuły - autor interesuje się „lecznictwem niemedycznym” nie tylko jako zj awiskiem współczesnym, ale i mocno zakorzenionym w tradycji, a jego analizę prowadzi z perspektywy socjologii zdrowia 1 choroby. Pierwsza część przedstawia „lecznictwo niemedyczne” jako przedmiot studiów socjologicznych; zawarte są tu rozważania terminologiczne i taksonomicz­ ne oraz opis stanu badań socjomedycznych nad tą problematyką a porównawczo - także antropologii medycznej, historii medycyny i medycyny klinicznej. Część druga poświęcona jest polskiemu lecznictwu ludowemu i samolecznictwu, przy czym autor stara się pokazać, w jaki sposób w tych obszarach „lecznictwa nieme­ dycznego” przejawia się ciągłość tradycji i jaki jest mechanizm zmian. W trzeciej części natomiast Piątkowski zajmuje się „terapiami współczesnych uzdrowicieli”, omawiając uwarunkowania popularności tych metod leczenia w społeczeństwie pluralistycznym, wskazując na adekwatność poszczególnych teorii i metod socjolo­ gicznych do badania „lecznictwa niemedycznego”, na koniec wreszcie - prezentu­ jąc „fenomen Kaszpirowskiego” na tle przemian społecznych okresu transformacji systemowej. Autor odwołuje się do bogatej literatury socjologicznej, polskiej i zagranicznej, w szczególności do dzieł socjologów medycyny. Sięga również w dużym zakresie do opracowań źródłowych przedstawicieli innych dyscyplin społecznych i humani­ stycznych, zwłaszcza etnologii i historii medycyny, jednak w niewielkim tylko stop­ niu uwzględnia antropologię medyczną. W bibliografii znajdujemy też prace publi­ kowane w czasopismach medycznych. �Recenzje i noty recenzyjne 457 We wstępie autor przekonuj ąco uzasadnia podjęcie tematu „lecznictwa niemedycznego” jako zjawiska, które j est ważnym fragmentem rzeczywistości okresu przemian społecznych, politycznych i gospodarczych w Polsce po 1989 roku. Jak pisze, jego praca „stara się wypełnić lukę w opisie mechanizmów zachodzących w transformują­ cym się społeczeństwie na obszarze wyznaczonym przez pojęcia: zdrowie - choroba - medycyna” (s. 10). Te cele realizuje badacz w części III, zajmując się społeczny­ mi przyczynami popularności nieprofesjonalnych terapeutów i analizując dokładniej przypadek twórcy tak zwanej metody teleterapii, Anatolija Kaszpirowskiego, który w pierwszym, gwałtownym okresie transformacji zdobył szczególną pozycję wśród wielu aktywnych wówczas uzdrowicieli. Warto zwrócić uwagę na dbałość Piątkow­ skiego o uwzględnienie szerokiego kontekstu historycznego, społecznego i kulturo­ wego badanych zjawisk, co widoczne jest przede wszystkim w bardzo interesujących rozdziałach dotyczących działalności współczesnych uzdrowicieli, ale także w in­ nych częściach pracy, na przykład we fragmentach relacjonujących wyniki badań so­ cjologów zachodnich nad popularnością medycyny komplementarnej i alternatywnej albo w ustępach omawiających lecznictwo ludowe. Zamiarem badacza, ambitnym i niełatwym, było stworzenie podstaw „socjologii lecznictwa medycznego” w Polsce. Włodzimierz Piątkowski zasadnie uznał, że dla realizacji tego celu niezbędne jest nie tylko przedstawienie rozwoju i stanu badań nad „lecznictwem niemedycznym”, ale także wskazanie orientacji teoretycznych i meto­ dologicznych w socjologii, które mogą być najbardziej przydatne w tych studiach. Zamierzenia swoje zrealizował bardzo dobrze i z pewnością książka będzie nieodzownąpomocąw ręku każdego badacza zajmującego się medycyną komplementarną i alternatywną, nie tylko socjologa. Moje uwagi polemiczne dotyczą kwestii związanych z zastosowaniem pewnych koncepcji teoretycznych oraz metod jakościowych, które autor uważa - jak najbar­ dziej słusznie - za bardzo ważne w badaniach nad „lecznictwem niemedycznym”. Otóż mimo deklaracji we fragmencie dotyczącym perspektywy badawczej antro­ pologii medycznej, iż jej nurt „konstruktywistyczno-interpretacyjny” jest autorowi szczególnie bliski (s. 149), w dalszej części pracy sięga on wyłącznie do koncepcji socjologicznych - interakcjonizmu symbolicznego i etnometodologii (oraz do orien­ tacji filozoficznej - fenomenologii) jako tych, które mogą być z powodzeniem stoso­ wane w badaniach problemów zdrowia i choroby. Tymczasem dobre owoce mogło­ by przynieść przekroczenie granic dyscyplin i wykorzystanie podejścia badawczego antropologii interpretatywnej (np. koncepcji Arthura Kleinmana czy Byrona Gooda) bądź tak zwanej krytycznej antropologii medycznej, zgodnie zresztą z wyrażanym przez Piątkowskiego przekonaniem o znaczeniu ujęć interdyscyplinarnych w stu­ diach nad zdrowiem i chorobą. Jako że stosowanie metod jakościowych w badaniach nad kulturą i życiem społecznym stanowi differentia specifica antropologii kultu­ rowej (i jej gałęzi, antropologii medycznej), szersze korzystanie z jej metodologii i metodyki badawczej mogłoby wzbogacić perspektywę socjologiczną. Nawiasem mówiąc, autor pisze o „antropologii medycyny”, podczas gdy przyjęty jest termin „antropologia medyczna”, który wskazuje, iż chodzi nie tylko o antropologiczne stu­ dia nad medycyną, ale także nad zdrowiem, chorobą i cierpieniem. �458 Rezenzje i noty recenzyjne Podkreślić trzeba wagę przykładaną przez autora do wyjaśnienia zawiłości termi­ nologicznych i trudności klasyfikacyjnych, z jakimi spotyka się każdy badacz zajmu­ jący się niekonwencjonalnymi metodami leczenia, niezwykle różnorodnymi, o roz­ maitej proweniencji i pozycji w stosunku do biomedycyny1, poczynając od terapii opartych na „uzdrawianiu duchowym”, poprzez ziołolecznictwo i bioenergoterapię, do akupunktury, osteopatii czy homeopatii - by wymienić tylko kilka. Uporządko­ wanie tego szerokiego wachlarza zjawisk jest niezmiernie trudnym zadaniem, a pa­ miętać należy ponadto o ogromnym znaczeniu samolecznictwa, którego Piątkowski również nie traci z pola widzenia. Znaczna część książki jest poświęcona realizacji tego właśnie zadania, przy czym autor słusznie podkreśla, jak ważne jest ujednoli­ cenie terminologii i systematyzacja badanych zjawisk. Z tego powodu, rozpatrując omawiane kwestie głównie w rozdziale 1 (cz. I), wraca do nich także w innych częś­ ciach pracy. Włodzimierz Piątkowski pozostaje wiemy terminowi, który obrał już ponad 20 lat wcześniej, nazywając obszar swych badań „lecznictwem niemedycznym”. Ter­ min ten chciałabym poddać (zresztąnie po raz pierwszy) dyskusji, oczywiście z per­ spektywy antropologii medycznej. Z punktu widzenia antropologa nie jest uprawnio­ nym zabiegiem arbitralne, z odniesieniem do paradygmatu biomedycyny, oddzielanie „medycyny” i „nie-medycyny”, która może być nazwana jedynie „lecznictwem”, bo - zdaniem autora - na miano medycyny nie zasługuje (jako że nie jest evidence-ba­ sed medicine). Antropologiczną krytyk:? wzmacniają ustalenia historyków medycyny dotyczące zmienności w czasie zakresu wiedzy i praktyk biomedycyny, braku ściśle wyznaczonych granic między nią i innymi formami leczenia. Na to zwraca uwagę sam autor, pisząc o zmiennych kryteriach „bycia lub niebycia medycyną” (s. 35). Ponadto termin „lecznictwo niemedyczne” wydaje się niezręczny wskutek zasto­ sowania „podwójnego zaprzeczenia”. Po pierwsze, neguje się zasadność nazwania niekonwencjonalnych terapii „medycyną”, a po drugie, jakby dla dodatkowego za­ akcentowania tego stanowiska, nazywa się je „niemedycznymi”. Czyli, jak można wnioskować, biomedycyna mogłaby być nazwana „lecznictwem medycznym”? Moim zdaniem, mimo wszystkich kłopotów z terminami „medycyna komplemen­ tarna” i „medycyna alternatywna”, których nie mogę tu omawiać, lepszym rozwiąza­ niem jest zaakceptowanie tych określeń i stosowanie ich odpowiednio do kontekstu. Ogólnie biorąc, można mówić o „medycynie komplementarnej i alternatywnej”, bo­ wiem w różnych kontekstach społeczno-kulturowych różne terapie z tego szerokiego zakresu sytuują się odmiennie wobec dominującej biomedycyny. Właśnie ten zło­ żony termin (ang. complementary and alternative medicine, w skrócie CAM) jest szeroko stosowany w światowej literaturze, zarówno antropologicznej, jak i socjo­ logicznej. Włodzimierz Piątkowski jest badaczem doskonale zorientowanym w naj­ nowszej literaturze przedmiotu, o czym świadczy także używanie określenia CAM we fragmentach pracy omawiających publikacje badaczy z kręgu anglosaskiego, jest też zapewne w pełni świadomy problemów, które wiążą się z nieprzekładalnością terminu „lecznictwo niemedyczne” na język angielski. Dodam jeszcze, że restrykTak w antropologii medycznej przyjęto określać medycynę „akademicką” „naukową”. �Recenzje i noty recenzyjne 459 tywne traktowanie terminu „medycyna” przez autora ma także inne konsekwencje. Można sądzić, że między innymi z tego powodu nie wprowadza on do swoich rozwa­ żań ważnego pojęcia „pluralizmu medycznego”, mimo że wielokrotnie pisze o „spo­ łeczeństwie pluralistycznym”. Tymczasem sytuacja pluralizmu medycznego, czyli współwystępowania - w różnych układach - biomedycyny oraz medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej we współczesnych społeczeństwach Zachodu jest szeroko omawiana w literaturze antropologicznej i socjologicznej, na przykład przez znaną badaczkę CAM Ursulę Sharmę (zob. Cant, Sharma 1999), której nazwisko zresztą Piątkowski przywołuje (s. 113). Autor stosuje w książce typologię „lecznictwa medycznego”, którą zaproponował już we wcześniejszych opracowaniach (np. Piątkowski 1990), obierając jako punkt wyjścia rodzaj praktyków oraz cechy stosowanych przez nich metod leczenia. Stąd wyróżnione „rodzaje lecznictwa niemedycznego” to samolecznictwo, lecznictwo lu­ dowe oraz „praktyki lecznicze uzdrowicieli” (tab. na s. 40-41). Niemniej owe typy leczenia scharakteryzowano według odmiennej wiedzy dotyczącej etiologii, zapobie­ gania chorobom, diagnozowania oraz terapii. Jest to interesująca i godna uwagi pro­ pozycja, choć na przykład przyjęty w antropologii w odniesieniu do przyczynowości chorób podział na etiologie naturalistyczne i personalistyczne wydaje się bardziej adekwatny niż wyróżnienie przyczyn „materialnych” oraz „mistyczno-magicznych i psychologicznych”. Pewnych trudności nastręcza też wydzielenie sposobów diag­ nozy i środków terapeutycznych, charakterystycznych odpowiednio dla lecznictwa ludowego i „praktyk leczniczych uzdrowicieli”, bo - dla przykładu - zaliczone przez Piątkowskiego do pierwszej z tych grup jasnowidzenie może być też narzędziem diagnostycznym współczesnych miejskich uzdrowicieli, podobnie jak nafta i boro­ wina albo bursztyn - środkiem leczniczym stosowanym zarówno przez jednych, jak i drugich. Wiąże się to z problemem odróżnienia uzdrowicieli „nowych”, „miejskich” od tych, których można by uważać za kontynuatorów ludowej, wiejskiej tradycji. Przyjęte nazwy wyróżnionych form lecznictwa zadania tego nie ułatwiają, bo prze­ cież „uzdrowiciele” funkcjonują także w ramach lecznictwa ludowego. Innym kło­ potliwym zabiegiem taksonomicznym jest wyróżnienie samolecznictwa jako formy odrębnej od lecznictwa ludowego. Tymczasem lecznictwo ludowe nie ograniczało się jedynie do praktyk znachorów i innych wiejskich uzdrowicieli; jego ważną część stanowiło właśnie samolecznictwo czy lecznictwo domowe, praktykowane głównie przez kobiety w ramach rodziny i sąsiedztwa. Z drugiej strony, samolecznictwo od­ grywa także ogromną rolę w środowisku miejskim. W konsekwencji tych systematyzacyjnych kłopotów, gdy w części II książki omówiono „Polskie lecznictwo ludowe i samolecznictwo” (i chodzi tu o samolecznictwo wiejskie), a w części III „Terapie współczesnych uzdrowicieli”, czytelnik może zastanawiać się, gdzie „zniknęło” sa­ molecznictwo miejskie. Informacje na ten temat rozsiane są w różnych miejscach, między innymi tam, gdzie przedstawiono poglądy i praktyki lecznicze „laików”. Do­ dać muszę, że nie znalazłam w pracy uzasadnienia przyjętej przez autora „wewnętrz­ nej struktury lecznictwa niemedycznego”. Inne moje uwagi wiążą się z prezentacją lecznictwa ludowego, któremu poświę­ cona jest znaczna część książki, i w tej właśnie części autor stara się pokazać zmiany �460 Rezenzje i noty recenzyjne zachodzące w omawianym obszarze zjawisk na przestrzeni ubiegłego stulecia. Jak wiadomo, z punktu widzenia etnologa o kulturze ludowej i lecznictwie ludowym (jako jej części) można mówić jedynie w odniesieniu do odległej przeszłości, nato­ miast odnosząc się do czasów nam bliższych używa się co najwyżej określenia „kul­ tura typu ludowego”, wskazując między innymi na brak wyraźnych jej granic i cech systemowych czy coraz silniejsze przenikanie elementów pozawiejskiego pochodze­ nia. Trudno współcześnie traktować elementy lecznictwa ludowego, przemieszane z praktykami innego pochodzenia, jako odrębny dział „lecznictwa niemedycznego”, który miałby charakteryzować się obecnością zestawu elementów wyróżnionych w tabeli stworzonej przez autora. Piątkowski wprawdzie często wspomina o zmia­ nach i przekształceniach lecznictwa ludowego, ale mimo to uznaje, że i współcześnie można mówić o nim jako o odrębnym „systemie”, co uzasadnia między innymi fak­ tem istnienia nadal wysokiego odsetka ludności wiejskiej w Polsce. Trzeba jednak pamiętać, że „lecznictwo wiejskie” to niekoniecznie „lecznictwo ludowe”. Z zainteresowaniem przeczytałam aneks (blisko 60-stronicowy) prezentujący „zdrowie, medycynę i chorobę w opiniach uczestników teleterapii”, jako uzupełnie­ nie analizy zawartej we wcześniejszej książce, której współautorem był Włodzimierz Piątkowski (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993), o inne, poprzednio pominięte wątki tematyczne, a jednocześnie przykład badania opartego na specyficznej metodzie ja­ kościowej. Jednakże, po wprowadzeniu przedstawiającym obrany sposób analizy materiału badawczego i podział na grupy tematyczne, autor zamieszcza jedynie cyta­ ty z listów usystematyzowane według tematów głównych i bardziej szczegółowych. Jest to niezmiernie interesujący materiał źródłowy, brakuje jednak analizy tego ma­ teriału, pozostawionego bez komentarza. Podobne uwagi stosują się do fragmentu rozdziału 2 części III, który ma prezentować „pilotażową analizę jakościową” wy­ powiedzi pacjentów, a stanowi raczej wybór cytowanych fragmentów wypowiedzi o charakterze anegdotycznym. W książce można napotkać powtórzenia, czego najbardziej widocznym przykła­ dem jest szczegółowe omówienie metody analizy dokumentów osobistych - listów do Kaszpirowskiego w dwóch miejscach: we wstępie (na blisko 6 stronach) oraz w rozdziale 3 części III. Słabą stroną pracy jest, moim zdaniem, stosowany często tok autorskiej narracji, polegający na relacjonowaniu, kolejno, zawartości pojedynczych tekstów (np. książki S. Nettleton - na s. 112-114). Obraz zagadnień poruszanych przez różnych autorów zyskałby bardzo na wartości, gdyby Piątkowski omawiał je problemowo, zestawiając różne ujęcia i stanowiska badaczy wobec poszczególnych, istotnych kwestii. Praca jest przygotowana starannie pod względem edytorskim, napisana została jasnym, poprawnym językiem. Błędy i usterki językowe sąnieliczne. Należy jednak wspomnieć o powtarzającym się błędzie - zamiast evidence based medicine autor pisze: evidence base medicine. Powyższe uwagi nie podważają mojego przekonania o wartości książki. Jest ona niewątpliwie nowatorska, ponieważ dotąd nie było pracy autorstwa polskiego badacza, która tak szeroko i systematycznie prezentowałaby ważną problematykę medycyny komplementarnej i alternatywnej z perspektywy nauk społecznych. To �Recenzje i noty recenzyjne 461 znacząca pozycja dla socjologów medycyny oraz dla przedstawicieli innych nauk, zwłaszcza antropologii medycznej i historii medycyny, ale także pedagogiki zdrowia, medycyny i wielu innych dyscyplin. Należy oczekiwać, że i antropolodzy medyczni pokuszą się, z punktu widzenia własnej dyscypliny, o analizę medycyny komple­ mentarnej i alternatywnej - tym bardziej, że również w naszym kraju zyskuje ona znaczenie jako przeciwwaga dla supremacji biomedycyny czy przejaw oporu wobec medykalizacji. Danuta Penkala-Gawęcka LITERATURA Cant S., Sharma U. 1999 A New Medical Pluralism? Alternative Medicine, Doctors, Patients, and the State, London: UCL Press. Libiszowska-Żółtkowska M., Ogryzko-Wiewiórkowska M., Piątkowski W. (red.) 1998 Szkice z socjologii medycyny, Lublin: Wydawnictwo UMCS. Piątkowski W. 1990 Spotkania z inną medycyną, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawni­ ctwo Marek Łoś. Piątkowski W , Płonka-Syroka B. (red.) 2008 Socjologia i antropologia medycyny w działaniu, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum. Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydaw­ nictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009, ss. 195, ISBN: 978-83-235-0451-1. Debata na temat nowych ruchów religijnych trwa w środowiskach akademickich od lat 70. XX wieku, kiedy to zwrócono uwagę na kontrkulturowe zainteresowanie niekonwencjonalnymi formami duchowości, które nawiązywały - przede wszyst­ kim, acz nie tylko - do tradycji Wschodu. Zainteresowanie to zaowocowało two­ rzeniem licznych, mniej lub bardziej zhierarchizowanych ugrupowań. Socjologowie przyglądali się aspektom organizacyjnym nowego zjawiska i klasyfikowali poszcze­ gólne organizacje, nawiązując do ustaleń klasyków, takich jak Max Weber i Ernst Troeltsch, którzy dokonali rozróżnienia między kościołami i sektami, oraz Helmut Richard Niebuhr i Howard Becker, którzy wprowadzili kategorie denominacji i kul­ tów. Budowano też nowe typologie. Uczeni zorientowani kulturoznawczo rozpatry­ wali proliferację nowych ruchów religijnych na tle przemian kulturowych, jakie mia­ �462 Rezenzje i noty recenzyjne ły miejsce w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej w latach 60. i 70. XX wieku. Niektórzy traktowali owe ruchy jako bezpośredni rezultat rewolty hipisowskiej, inni uważali je za reakcję na słabnącą stabilność społeczną i rozluźnienie standardów mo­ ralnych oraz poczucie wykorzenienia towarzyszące uczestnikom współczesnej kultu­ ry. Żywotność zjawiska dostarczała argumentów przeciwnikom tezy o sekularyzacji zachodnich społeczeństw, z drugiej jednak strony jego marginalny charakter zdawał się świadczyć właśnie na rzecz tez sekularyzacyjnych. Z biegiem lat akademicka debata przesunęła się w kierunku identyfikacji relacji władzy panujących tak wewnątrz nowych ruchów religijnych, jak i w szerszym polu społecznym. Naukowcy wytoczyli więc działa przeciwko popularnym w dyskursie publicznym teoriom „prania mózgu”, w których jednostkę przedstawiano jako pa­ sywną ofiarę złych guru i szarlatanów, i zwrócili uwagę na aktywny wymiar kon­ wersji. Z drugiej strony, zainteresowali się mechanizmem tworzenia antykultowych artykulacji i zauważyli, że promocja koncepcji „prania mózgu” leży w interesie licznych podmiotów: media mogą przyciągnąć uwagę szerokiej publiczności, pre­ zentując sensacyjne historie, w których granica pomiędzy dobrem a złem jest jasno zdefiniowana, członkowie rodzin konwertytów mogą obwiniać zewnętrzne siły za rozluźnienie rodzinnych więzi, a terapeuci mogą robić karierę na nowych, propono­ wanych przez siebie modelach terapii psychicznej. W pracach z pogranicza socjolo­ gii i nauk prawnych analizowano też wpływ paniki moralnej związanej z „sektami” na ustawodawstwo. W nurt refleksji naukowej odnoszącej się do relacji władzy wpisuje się książ­ ka Agnieszki Kościańskiej. Autorka nie jest specjalnie zainteresowana strategiami dyskursywnymi stosowanymi przez zwolenników i przeciwników nowych ruchów religijnych - te zagadnienia podejmowała we wcześniejszych pracach, w których nawiązywała do koncepcji przemocy symbolicznej stworzonej przez Pierre’a Bour­ dieu (Kościańska 2001). W swojej najnowszej publikacji daje wgląd w praktyki oraz organizację codziennego życia uczestników jednego z nowych ruchów religijnych działających w Polsce. Przedstawia je w konfrontacji z dominującymi w naszym kra­ ju modelami tożsamości, dotyczącymi przede wszystkim ról płciowych. Autorka sta­ wia w centrum rozważań problematykę sprawczości (agency), a więc relacji pomię­ dzy jednostką a strukturą, i podaje w wątpliwość liberalne rozumienie tej koncepcji, które ściśle wiąże ją z jednostkową autonomią. Posługuje się przy tym perspektywą genderową, która niejako ze swej natury jest polityczna. Kościańska pozostaje za­ tem wierna własnym postulatom uczynienia z antropologii krytyki społecznej, które w 2004 roku zgłosiła na łamach pisma „(op.cit.,)”, zapoczątkowując debatę na temat kondycji polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej (Kościańska 2004). Jednocześnie bierze udział w najbardziej fundamentalnych dyskusjach prowadzo­ nych w obrębie teorii społecznej. Jest to tym bardziej ważne, że - jak z żalem zauwa­ ża James Beckford (2006) - wciąż bardzo niewielu badaczy współczesnych zjawisk religijnych nawiązuje do aktualnych koncepcji tworzonych na gruncie tej teorii. Książka Agnieszki Kościańskiej oparta jest na badaniach etnograficznych autorki wśród uczestników Światowego Uniwersytetu Duchowego Brahma Kumaris, organi­ zacji utworzonej w Indiach w 1936 roku, która od drugiej połowy XX wieku posiada �Recenzje i noty recenzyjne 463 swe filie na wszystkich kontynentach, a od lat 80. działa w Polsce. Z warszawskim ośrodkiem związanych jest obecnie około stu osób, głównie kobiet (liczba sympa­ tyków ruchu jest kilkakrotnie wyższa). Brahma Kumaris nawiązuje do hinduskiej filozofii i proponuje praktyki jogiczne, uwypukla też rolę kobiety, obdarzając ją za­ równo duchowym posłannictwem, jak i silną pozycją w swych strukturach organi­ zacyjnych. Z koncepcji sprawczości Kościańska czyni narzędzie analiz. Najpierw jednak owo narzędzie uważnie wypracowuje, umiejscawiając je, po pierwsze, w kontek­ ście debaty między tradycją intelektualną zapoczątkowaną przez Maxa Webera, która kładzie nacisk na moc sprawczą jednostki, a Durkheimowskim prymatem struktury, oraz, po drugie, na tle antropologii skoncentrowanej na znaczeniu, wywodzącej się od Clifforda Geertza, i studiów nad władzą inspirowanych myślą Michela Foucaulta. Ostatecznie definiuje sprawczość jako „konstruowane kulturowo i refleksyjne dzia­ łanie (praktykę) jednostki lub grupy, prowadzące do pewnych modyfikacji społecz­ nych (zmian w ramach struktur społecznych oraz relacji władzy)” (s. 36). W kolejnych rozdziałach książki autorka pokazuje, że sprawczość prowadzi do transformacji społecznej, lecz składać się na nią może działanie niezauważone i pozawerbalne, które niekoniecznie musi wiązać się z autonomią jednostki. Omawia zatem proces konwersji Brahma Kumaris, w czasie którego zmieniają się relacje rodzinne i przyjacielskie konwertytek, a porządek płci kulturowej podlega redefi­ nicji (proces ten, angażujący esencjalistyczne i stereotypowe wyobrażenia, autorka określa, za Michaelem Herzfeldem, mianem poetyki społecznej). Przy tym, proces ten odbywa się przede wszystkim w sferze pozawerbalnej: poprzez zmianę nawy­ ków żywieniowych (wegetarianizm) i celibat uczestniczki ruchu podejmują grę z wyobrażeniami macierzyństwa, zwłaszcza z figurą Matki Polki, nawiązują do mi­ tologii hinduskiej bogini śakti, a następnie esencjalizują tak powstałą konstrukcję symboliczną pod postacią nowej kobiecej tożsamości. Kościańska uwypukla też rolę aktów ciszy, przede wszystkim rytualnej, związanej z medytacją i podporządkowanej wymogom dyscypliny, w kontestowaniu zastanego porządku społecznego i budowa­ niu autorytetu przywódczyń ruchu. Pozwala jej to zarówno pokazać performatywny wymiar działań dokonywanych poza słowami i ich artykulacyjnąmoc, jak też podjąć dyskusję z polską myślą feministyczną. Autorka zauważa bowiem, że rodzime nur­ ty feminizmu odwołują się przede wszystkim do zachodnich wzorców i świeckiej tradycji oświeceniowej, podszyte są więc rozumieniem sprawczości w kategoriach głosu i autonomii. W konsekwencji wykluczają doświadczenie tych adeptek religii, które podporządkowują się grupie i działają na rzecz wspólnoty, dbając jednocześnie o łączność z bogiem, a zarazem kładą nacisk na podniesienie statusu kobiet. Ogromną siłą książki Agnieszki Kościańskiej, poza włączeniem refleksji na temat nowych ruchów religijnych w krąg teoretycznej debaty, jest jej orientacja na lokal ność. Chodzi tu nie tylko o ścisłe zakreślenie terenu etnograficznych rozpoznań, ale także o odczytywanie znaczeń i wątków symbolicznych, które tkwią w koncepcjach tworzonych przez uczestniczki badanej grupy i praktykach przez nie wykonywanych, w perspektywie wyobrażeń zakorzenionych w polskiej kulturze (Matka Polka) i pu­ blicznych dyskusji prowadzonych na rodzimym forum (feminizm). Owa orientacja �464 Rezenzje i noty recenzyjne na lokalność pozwala autorce niezwykle przytomnie podchodzić do dotychczaso­ wych ustaleń na temat poszczególnych poruszanych przez nią zagadnień (takich, jak np. kulturowa zależność pomiędzy płcią a jedzeniem). Choć wnioski płynące z badań prowadzonych w rozmaitych kulturowych kontekstach stanowią dla autorki cenną inspirację, to nie są przez nią generalizowane, lecz starannie uzgadniane z pol­ skim tłem kulturowym. Wszystko to sprawia, że praca Kościańskiej jest niezwykle oryginalną propozycją na polskim rynku wydawniczym. Liczne publikacje Tadeusza Doktóra i Marii Libiszowskiej-Żółtkowskiej na temat nowych ruchów religijnych, choć pionierskie w naszym kraju i bardzo ważne ze względu na zawartą w nich mi­ sję odczarowania „sekt”, przedstawiały tę problematykę w ujęciu socjologicznym, pozostawiając na boku symboliczny wymiar idei i praktyk adeptów owych ruchów. Z kolei - skądinąd znakomite - książki Anny E. Kubiak (1997) i Marty Zimniak-Hałajko (2003), które wątki te podejmowały, w warstwie interpretacyjnej w zasadzie nie nawiązywały do specyficznego, polskiego kontekstu. W publikacji Kościańskiej, niezwykle gęstej pod względem nawiązań teoretycz­ nych i cytowanej literatury, jest także miejsce na głos z terenu (wliczając w to „głos bezgłośny”). Autorka przedstawia wypowiedzi Brahma Kumaris i zapisy własnej obserwacji. Zwłaszcza obserwacja wydaje się tu kluczowa. Pozwala ona badaczce oderwać się od form tekstowych i wziąć pod lupę działanie, a zatem uruchomić wy­ obraźnię etnograficzną, bez której nie sformułowałaby zasadniczych wniosków na temat ciszy i jej roli w konstruowaniu sprawczości. To właśnie uważne, etnograficzne wniknięcie w badaną społeczność pozwala Kościańskiej zgłosić wątpliwość co do zależności pomiędzy sprawczością a autonomią jednostki. Tego rodzaju wątpliwości nie miał na przykład przywoływany przez autorkę Anthony Giddens, który badań terenowych nie prowadził i miał tendencję do rozumienia podmiotowości w sposób zdekontekstualizowany. Książka Agnieszki Kościańskiej to rzadki przypadek publikacji, której trudno po­ stawić jakiekolwiek zarzuty. Można co najwyżej zadać autorce kilka pytań, które nie umniejszą jednakże wagi jej rozpoznań. Jedno z nich dotyczyć mogłoby zależ­ ności pomiędzy pozawerbalnie tworzoną sprawczością a zmianą. O ile Kościańska przekonująco naświetla przejawy sprawczości w najbliższym otoczeniu konwertytek (rekonfiguracja relacji rodzinnych), o tyle niewiele mówi na temat tego, czy owa sprawczość doprowadzić może do dogłębnej przemiany społecznej. Przypadek Gan­ dhiego i strategia biernego oporu sugerowałyby, że tak. Jednak autorka wątku tego nie podejmuje - czy nie do końca mieści się on w wypracowanej przez nią konce­ pcji? A może po prostu zbyt daleko wykracza poza rozważania na temat ról genderowych, do których badaczka wolała się ograniczyć? Co oczywiste, w książce nie sposób znaleźć odpowiedzi na wszystkie pytania, do postawienia których może ona zainspirować. Można ją natomiast traktować jako niezbędny punkt wyjścia do dal­ szych studiów - w szczególności na temat relacji między płcią a religią, zwłaszcza z uwzględnieniem polskiego kontekstu. Dorota Hall �Recenzje i noty recenzyjne 465 LITERATURA Beckford J. 2006 Teoria społeczna a religia, przeł. M. Kunz, T. Kunz, Kraków: Nomos. Kościańska A. 2001 Koło przemocy symbolicznej - o konfliktach wokół nowych ruchów religij­ nych, „Przegląd Religioznawczy” 199: 1, s. 119-130. 2004 Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, „(op.cit.,)” 19-20: 6-7, s. 12-13. Kubiak A. E. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny: kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN. Zimniak-Hałajko M. 2003 Raj oswojony: antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk: słowo/ /obraz terytoria. Urszula L e h r , U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskie­ go i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007, ss. 351, il., mapy, tab., ISBN: 83-89499-31-2. Na starość, jako jeden z etapów egzystencji człowieka, a jednocześnie katego­ rię kulturową, skierowały uwagę badaczki jej studia nad tradycyjnymi wierzeniami i obrzędowością wiejską Karpat Polskich, prowadzone w społecznościach wiejskich i w ścisłym kontakcie z ich członkami. Po kilku artykułach na temat ludzi starych opublikowała książkę będącą przedmiotem recenzji. Jest to monografia problemowa, napisana na podstawie intensywnych badań terenowych w dwóch wioskach: Małym Cichym i Istebnej, z dwóch regionów górskich - Podhala i Beskidu Śląskiego. Po­ dejmując problematykę wieku, zajęła się tym samym rzadko omawianym w polskiej literaturze etnologicznej, a jednym z podstawowych czynników biologicznych, sta­ nowiących o różnicach między ludźmi; czynników o wielkiej sile kulturotwórczej i wzrastającym obecnie znaczeniu, z powodu starzenia się wielu społeczeństw, w tym polskiego. Zmiana struktury demograficznej rodzi bowiem nowe potrzeby i stanowi wyzwanie dla nauki i praktyki społecznej w takich dziedzinach, jak przedłużenie aktywności zawodowej, lecznictwo i opieka społeczna oraz w wielu innych. Dwie pierwsze części pracy mają charakter wstępny. We „Wprowadzeniu” otrzy­ mujemy informację o stanie badań nad starością, ich historycznym rozwoju, zróż­ nicowanych kierunkach, w które zaangażowane są różne dyscypliny oraz o braku zainteresowania się nimi polskiej etnologii (s. 17, 18). Dowiadujemy się również o celu i charakterze badań podjętych przez autorkę. Celem tym jest ukazanie kul­ turowego wymiaru starości w jej wielorakich uwamnkoWaniach i przejawach, w wybranych wsiach góralskich, przedstawionej z uwzględnieniem ogólnej wiedzy �466 Rezenzje i noty recenzyjne 0 tym zjawisku. Dla określenia cech starości autorka sięga do jej przyczyn i skutków biologicznych, psychicznych, ekonomicznych i społecznych, korzystając z badań 1 ustaleń wielu dyscyplin naukowych: medycyny, psychologii, ekonomii, demografii oraz socjologii i zestawia je z materiałami z własnych poszukiwań. To właśnie dane z wieloletnich badań terenowych: wywiady, informacje autobiograficzne, obserwa­ cja, oparta także na uczestnictwie w życiu wiejskim, ankiety zebrane wśród uczniów miejscowych szkół, stanowią główną i cenną podstawę źródłową pracy. To do nich, chcąc zachować ich dokumentacyjną wartość, odwołuje się autorka, cytując w tek­ ście i umieszczając w załączonym aneksie wypowiedzi rozmówców, nie tylko ludzi starych, ale także przedstawicieli innych grup wiekowych mieszkańców badanych wsi. Uzupełnione zostały one przez materiały z archiwów rodzinnych, informacje otrzymane w instytucjach państwowych, samorządowych i kościelnych oraz artykuły z prasy lokalnej. Wyznaczniki kulturowego wymiaru starości - „wieku kulturowe­ go”, stanowiącego główny przedmiot zainteresowań, autorka odnajduje w statusie ludzi starych, ich pozycji w systemie społeczno-kulturowym, decydującej o sposobie odnoszenia się do nich rodzin i społeczności wiejskich, wpływającej na ich samo­ ocenę. W tymże „Wprowadzeniu” badaczka zamieściła także charakterystykę obu wsi. Stwierdziła w nich zanik pasterstwa i ograniczenie działalności rolniczej oraz poważną rolę turystyki. Różnica między nimi, poza położeniem i związanym z nim otoczeniem kulturowym oraz wielkością, polega także na występowaniu w Istebnej niewielkiej grupy ludności protestanckiej. Obie wsie osiągnęły w ostatnich latach po­ dobny poziom ekonomiczny, inaczej jednakże wykorzystują dla celów komercyjnych tradycyjną kulturę. Przy tej okazji autorka formułuje kolejny cel badawczy, jakim jest stwierdzenie, czy i w jakim zakresie podtrzymywanie dziedzictwa kulturowego i sytu­ acja społeczno-ekonomiczna wpływają na stosunek do ludzi starych (s. 22). Omawia ponadto zastosowane techniki i metody badawcze. W drugim, obszernym rozdziale wstępnym „Aspekty starości” autorka informuje o modelach starości odnajdywanych w różnych kulturach odległych w czasie i prze­ strzeni. Koncentruje się jednak na sposobach traktowania ludzi w podeszłym wieku w badanych wioskach. Stwierdziła wielość kryteriów stosowanych dla wyznaczenia granicy, od której zaczyna się starość: metrykalne, związane z aktywnością, sposo­ bem postrzegania rzeczywistości, stosunkiem do innych. Omawia warunki wyzna­ czające w badanych wsiach długość i jakość życia: pracę, pożywienie, mieszkanie, ubiór. Opisuje uroczystości urodzin długo żyjących mieszkańców, bardziej utrwalo­ ne w Istebnej, a mniej znane w Małym Cichym, upowszechniające się jednak pod wpływem mediów, w tym prasy lokalnej i działalności organów samorządowych. Obszernie przedstawia „konwenans” - wzory zachowań, zarówno ludzi starych, kontaktujących się z innymi, jak i w stosunku do nich, mających źródło w tradycji, między innymi w folklorze, lecz podlegających zmianom w wyniku przekształceń warunków życia i pod wpływem otoczenia zewnętrznego. Najistotniejsze w pracy są dwa rozdziały przedstawiające status i role ludzi sta­ rych w badanych wsiach. Pierwszy z nich, „Codzienność i święto”, koncentruje się na pozycji ludzi w podeszłym wieku w rodzinie i w domu, relacjach międzypokole­ niowych, rodzajach ich aktywności i użyteczności, miejscu w sąsiedztwie i w spo­ �Recenzje i noty recenzyjne 467 łeczności wiejskiej, roli wiary w życiu ludzi starych oraz ich uczestnictwie w czasie świątecznym i obrzędowym. Drugi, „Społeczność wiejska wobec starości”, ukazuje aktywność społeczną i kulturalną ludzi starych, w tym między innymi jako przeka­ zujących wiedzę o tradycyjnej kulturze regionu i biorących udział w działalności ze­ społów folklorystycznych oraz uprawiających twórczość artystyczną, akceptowaną i otrzymującą wsparcie nie tylko od instytucji państwowych i samorządowych oraz turystów, ale, poprzez nie, także w społeczności wiejskiej i w rodzinach. Omawia formy honorowania ludzi starych poprzez uroczystości organizowane przez organa samorządowe i popularyzowane przez media, opiekę w czasie choroby i niedołęstwa, współczesną formę dożywocia, a także stosunek społeczności wiejskiej do ludzi sta­ rych i jej reakcje na zachowania wobec nich w rodzinie. Pracę uzupełniają interesu­ jące fotografie, wykonane w większości przez autorkę, oraz tabele, diagramy i mapy, których wykaz nieoczekiwanie znalazł się na początku pracy, zaraz po spisie treści, a także fragmenty zapisanych relacji zamieszczone w aneksie. Praca ukazuje specyfikę występującego w badanych wioskach górskich obrazu starości jako „wieku kulturowego”, różnego w porównaniu z innymi terenami Pol­ ski. Specyfika tego obszaru została wyznaczona przez zespół takich cech, jak łącze­ nie gospodarstwa rolnego z innymi źródłami zarobkowania, wysoki procent rodzin wielopokoleniowych i członków kręgu familijnego żyjących w bliskim sąsiedztwie, silną dotąd więź lokalną w społecznościach wiejskich, przywiązanie do miejsca za­ mieszkania i lokalnych tradycji oraz starania o ich utrzymanie i wykorzystanie w ży­ ciu współczesnym, wreszcie swoisty konserwatyzm połączony jednak z otwarciem na świat, wywołanym napływem wypoczywających tu ludzi z zewnątrz i migracjami za pracą. Nie wyeksponowanym, lecz ważnym aspektem pracy są możliwości porównania dwóch badanych wiosek, gdzieniegdzie polegające nie tylko na zestawieniu danych, ale także wskazaniu różnic pozycji w nich ludzi starych. Odrębność wsi polega nie tylko na innym położeniu geograficznym, wielkości i funkcjach administracyjnych oraz obecności w Istebnej nielicznych protestantów, ale również sposobie organiza­ cji przestrzeni wiejskiej. W Istebnej są to „place” - jednostki terytorialno-sąsiedzkie, wpływające na silniejsze tam związki sąsiedzkie, bardziej ugruntowane tradycje instytucji, między innymi miejscowych Kościołów, a także działalności kulturalno­ -społecznej, prowadzonej od dawna w ramach choćby Macierzy Szkolnej oraz od­ działywanie silnych, okolicznych ośrodków kulturalnych w Cieszynie i Bielsku-Bia­ łej. Niezdecydowanie co do rozwinięcia porównawczego charakteru pracy znalazło wyraz w jej konstrukcji, w której nie ma wydzielonego miejsca przeznaczonego na analizę i konkluzje z dokonanego zestawienia materiałów z dwóch różnych wiosek. Dla przedstawienia zmian w statusie ludzi starych, jednego z celów pracy, ba­ daczka sięga po retrospekcję. Stosuje ją, wykorzystując informacje o przeszłości zawarte w materiałach z wywiadów oraz dokumentach i opracowaniach historycz­ nych. Interesująco omawia dawną instytucję chodzących po prośbie „numerowych”, objętych opieką gromady, zanikłąjuż w zasadzie instytucję „Chowańca” i bardzo już ograniczoną dożywocia - „wymowy”. Odnotowała opowieści o wywożeniu w prze­ szłości starych ludzi do lasu przez członków ich rodzin i pozostawianiu ich tam �468 Rezenzje i noty recenzyjne w celu spowodowania śmierci (s. 121), przypominające zachowania społeczności pozaeuropejskich, cierpiących na niedostatek żywności, takich jak na przykład Eski­ mosi, Czukcze czy Koriacy. Stwierdza, że trudno jest dziś ustalić, czy oparte były na faktach, czy też powstały i funkcjonowały na zasadzie moralitetu. Dostrzega zmiany w sytuacji ludzi starych po przyznaniu im rent i emerytur rolniczych, a także wydłu­ żenie się krótszego dawniej okresu niedołęstwa. Nie idealizuje przeszłości, nie widzi w badanych społecznościach cech kryzysu w położeniu ludzi starych, potwierdza wielokierunkowość zmian i brak możliwości jednostronnej ich oceny. Zmniejszył się i, dodajmy, zindywidualizował autorytet ludzi starych, polepszyły się jednakże materialne warunki ich życia (s. 128). Warto odnotować krytycyzm badaczki wobec zebranych wypowiedzi. Niejedno­ krotnie zaznacza, że nie uzyskała potwierdzenia otrzymanych relacji lub trudno udo­ wodnić ich autentyczność. Zabrakło jednak wyraźnego podkreślenia różnicy między przekazywaną w rozmowach wiedzą o „modelu” kultury jako zespole wyobrażeń o zachowaniach uznanych za właściwe i jej „wzorze”, informującym o względnie trwałej strukturze praktykowanych zachowań. Rozróżnienie to pomogłoby lepiej zrozumieć dystans między deklarowanymi wartościami a realizowanymi zachowa­ niami, dostrzegany przez badaczkę, wyjaśniany przez nią w zakresie obyczajowości, zresztą za innymi autorami, charakterem moralności wiejskiej jakoby „przewrotnej w swojej naturze” (s. 286). Książka Urszuli Lehr jest jedynym w polskiej literaturze etnologicznej opraco­ waniem przedstawiającym w tak wszechstronny sposób starość jako zjawisko kul­ turowe. Wykracza poza prace ograniczające się do praesens ethnographicum, nie poszukuje wyłącznie archaizmów, stanowi próbę całościowego ujęcia sytuacji lu­ dzi starych w kontekście współczesnego życia wsi, traktowanego w jego związkach z szerszym otoczeniem. Jest solidnie udokumentowana materiałami z badań tereno­ wych, uzupełnionymi innymi kategoriami źródeł, między innymi urzędowymi, pra­ sowymi i archiwalnymi, a tezy formułowane na podstawie tych badań konfrontowane są z obszerną, wielodyscyplinarną literaturą przedmiotu. Książkę można tym samym uznać za wskazującą miejsce badań etnologicznych w studiach wymagających inter­ dyscyplinarności. Zbigniew Jasiewicz �Recenzje i noty recenzyjne 469 Seweryn A. W i s ł o c k i, Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a praw­ dą. Between the Authorities and the Truth, wstęp Wojciech J. Burszta, uzupełnia­ jący rozdział „Wśród książek pana Teofila” Jerzy Prokopiuk, Katowice: Wydaw­ nictwo Naukowe „Śląsk” 2010, ss. 264 (tekst polski i angielski), 36 ss. barwnych reprodukcji dzieł Ociepki, ISBN: 978-83-7164-609-6. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat fenomen Teofila Ociepki nie dawał spokoju wielu autorom. Ociepka nie pozwalał się zaszufladkować, nie pasował do żadnej z przyjętych kategorii artystów-amatorów. Próbowano zaliczyć go do twórców ludo­ wych, uznać za jednego z naiwnych, udowadniać, że jego malarstwo rozwinęło się pod wpływem Henriego Rousseau, zwanego Celnikiem, reprodukcje dzieł którego były w Polsce w okresie międzywojennym rozpowszechnione. W okresie PRL próbowano go dopasować do założeń socrealizmu. Klasowo od­ powiadał wszelkim socjalistycznym założeniom, pochodził z nizin społecznych, nie miał wykształcenia, pracował w górnictwie (co prawda nie na dole, w kopalni, ale tego się już nie mówiło), więc jego wizje malarskie można było przedstawić jako reakcję górnika na pracę w podziemiu. Próbowano wypromować Ociepkę na świa­ towej rangi artystę „naiwnego” - i to zaliczenie Ociepki do kręgu ludowych malarzy naiwnych pokutuje do dziś. Nie poruszano tylko rzeczy najważniejszej: że wizje Ociepki były oparte na jego duchowości, że mimo braku formalnego wykształcenia był mistykiem i teozofem, członkiem-korespondentem oddziału niemieckiego Rosicrucian Fellowship (z siedzibąw Oceanside w Kalifornii) - Wspólnoty Różokrzyżowej założonej przez Maxa Heindla, a także członkiem loży masońskiej działającej w kręgach związanych z krakowskąASP. Jego twórczość była środkiem wyrażenia przeżyć wewnętrznych zwią­ zanych z problematyką etyczno-moralną, przede wszystkim - rodzajem moralitetów wynikających z aksjologii chrześcijańskiej i ontologii okultystycznej, ukazujących walkę dobra ze złem. Podobna wiara w misję uświadamiania ludziom potrzeby na­ prawy życia osobistego i społecznego występuje u wielu innych artystów nieelitarnych (określanych często jako „artyści z Bożej łaski”); na ogół jednak ich sztuka wypływa wyłącznie z założeń chrześcijańskich. Ociepka natomiast włączał w nią także, prócz elementów chrześcijańskich, i te, które wynikały z jego astrologicznego i mitycznego poznania świata niematerialnego. Uważał za swój obowiązek głoszenie okultystycznych „prawd Bożych”, wykorzystywał w tym celu zarówno swe publicz­ ne wystąpienia, jak i swą sztukę. Seweryn Wisłocki - chyba jedyny dziś polski etnolog poważnie zajmujący się te­ matyką nietypowych twórców, na siłę zaliczanych do „ludowych” bądź „naiwnych” - w swej pracy próbuje odkryć prawdziwego Ociepkę. Twórcę teozoficznego kręgu w swym rodzinnym Janowie, człowieka, który łączył rodzimy śląski folklor z astral­ n ą transcendentną wizją okultyzmu. To zetknięcie tematów z Pisma Świętego, pol­ skich i niemieckich traktatów okultystycznych oraz śląskich podań, miało, według koncepcji Ociepki, służyć zwróceniu uwagi ludzi na immanentnąjedność świata ma­ terii, astralnego i duchowego. Z tych źródeł wyrosła twórczość Teofila Ociepki, jego realizm magiczny, będący fenomenem artystycznym w skali światowej. �470 Rezenzje i noty recenzyjne Ociepka w pracy Wisłockiego nie jest jednak tylko artystą i mistykiem, jest też żywym człowiekiem z wszystkimi problemami życia. Nieraz naiwnym - miał na­ dzieję, że pierwsze podróże kosmiczne udowodnią jego racje, że kosmonauci odkryją na innych planetach (zwłaszcza na Saturnie) istoty, które on znalazł w literaturze okultystycznej. Nie były one wyłącznie tworami wyobraźni mistrza Teofila, jak pró­ bowano to przedstawiać. Nie wytrzymu je Ociepka twardych zasad pełnej abstynencji seksualnej obowiązu­ jącej wtajemniczonych, którzy chcą osiągnąć „kamień filozoficzny”, czyli mistyczną jedność z Bogiem, toteż żeni się z Julianną Ufhal (szalenie ciekawe są przytoczone w książce fragmenty jej pamiętnika). Żyjąc w kraju socjalistycznym, w którym tacy artyści jak on byli narażeni na naciski tworzenia sztuki propagandowej i w duchu socrealizmu, mógł działać swobodnie dzięki protekcji Izabeli Czajki-Stachowicz, kapitana Urzędu Bezpieczeństwa, związanej w latach międzywojnia z polską elitą artystyczno-intelektualną, osoby, która pierwsza poznała się na wartości artystycznej dzieł Ociepki. To głównie jej zasługą było wypromowanie w kraju i za granicą ślą­ skiego malarza-mistyka. Janusz Kamocki „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Kar­ lova, Filozoficka fakulta, Praha, ss. 170, ISSN 1803-9812. „Studia Ethnologica Pragensia” (SEP) to zupełnie nowe wydawnictwo naukowe Instytutu Etnologii Uniwersytetu Karola w Pradze (ukazujące się niezależnie od cza­ sopisma „Studia Ethnologica”). Jest związane z projektem badawczym „The Czech Lands in the Middle of Europe in the Past and Today”, realizowanym na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze. Ukazuje się dwa razy do roku. Redak­ torem naczelnym jest Milos Tomandl, pracownik Instytutu Etnologii UK. W radzie wydawniczej zasiada szerokie grono specjalistów, w większości z zagranicy (ze Sło­ wacji, Polski, Niemiec, Słowenii, a nawet USA). Czasopismo ma następującą strukturę: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania” i „Recenzje”. Publikowane jest w języku czeskim, ale zamieszcza się również teksty w języku słowackim i polskim. Każda z prac w dziale „Studia” jest opatrzona stresz­ czeniem w języku angielskim. Więcej informacji (a także kontakt z redakcją) znaleźć można na stronie Instytutu Etnologii FF UK: http://www.etnologie.ff.cuni.cz. SEP nawiązuje do innego praskiego wydawnictwa: „Studia Ethnologica”. Łączy je podobna struktura oraz dobór tematów. Różni natomiast system recenzowania. „Studia Ethnologica Pragensia” podlegają podwójnemu procesowi recenzyjnemu. Zarówno cały tom, jak i każde studium z osobna są poddawane każdorazowo ocenie dwóch niezależnych recenzentów. „Studia Ethnologica Pragensia” służą prezentowaniu dorobku naukowo-badaw­ czego praskiego ośrodka etnologicznego, a także jego zamiejscowych współpra­ �Recenzje i noty recenzyjne 471 cowników. Tom inaugurujący wydawnictwo pokazuje, że jego profil nie jest ściśle związany z problematyką etnologii i etnografii Czech. Możemy w nim znaleźć opra­ cowania dotyczące krajów pozaeuropejskich, jak Kazachstan, Indonezja czy Meksyk. Jan Pargać, w tekście Prvnipokus o nezävislost Kazachstanu: Kazasska inteligence a nacionalni hnuti „Alaś” na podatku 20. stoleti, opisuje kształtowanie się ruchu nacjonalistycznego w Kazachstanie na początku XX wieku. Spolocenska apoliticka organizäcia u mexickych Nahuov Radoslava Hluśeka, to z kolei studium z zakresu antropologii społeczno-politycznej Indian meksykańskich. W tomie zamieszczono także artykuł dotyczący tradycyjnej kultury wysp indonezyjskich - rzadko eksplo­ rowanej przez środowiska naukowe naszej części Europy. Tekst Michaeli Rybkovej i Radmily Lorencovej, Torajskepohfebni rituäly a vliv socialni stratifikace na jejich podobu, opisuje zwyczaje pogrzebowe górali Toraja (wyspa Celebes-Sulawesi), w powiązaniu z miejscowymi układami społecznymi. Artykuł: Zmeny lokalnej Identity v dosledku ndsilnej geografickej relokacie, pió­ ra Silvii Letavajovej, poświęcony jest zmianom w percepcji tożsamości grupowej w warunkach przymusowej migracji. W latach 1987-1990 większość mieszkańców wioski Koś (zachodnia Słowacja) opuściła swoje siedziby wskutek katastrofy eko­ logicznej, wywołanej szkodami kopalnianymi. Wartość opracowania podnosi fakt, iż opiera się ono na badaniach terenowych autorki. Natomiast wszystkich zainte­ resowanych problematyką genederową zainteresuje tekst zatytułowany Harmonie v zivote źeny: Casopis pro hospodyne 1883-1893 a zrani jedne autorky (autorstwa Ireny Stepanovej). Znaleźć w nim można szczegóły współpracy pisarki i etnografki czeskiej Terezy Noväkovej z kobiecym pismem „Domaci hospodyne”, ukazującym się w Ołomuńcu w latach 1883-1893. W recenzowanym tomie znajdują się także opracowania metodologiczne i teore­ tyczne. Taki właśnie charakter ma praca K teoretickym aspektüm formoväni socialni identity, przygotowana przez Milośa Tomandla. Autor rozważa w niej między in­ nymi mechanizmy kształtowania się etniczności, poruszając ważne kwestie bada­ ne przez nauki społeczne i humanistyczne. Niezwykle interesujący jest także tekst Frantiśka Vrhela, otwierający tom: Vlastni jmena: Etnologickä reflexe, poświęcony refleksji etnologicznej na temat zasad nadawania nazw ludziom oraz przedmiotom. Autor przedstawia szerokie spektrum interpretacyjne tego zagadnienia, od klasycz­ nej po współczesną myśl etnologiczną. Dobrze, iż oprócz prac opierających się na ustaleniach własnych autorów w wydawnictwie znalazło się miejsce na opracowanie prezentujące refleksje innych uczonych. Dają one bowiem wgląd w najnowsze teorie i nurty w nauce światowej. W omawianym czasopiśmie odnajdziemy też oryginalne prace z zakresu badań historycznych. Na szczególną uwagę zasługuje tekst Oldricha Kaspara, Bohemika 15.-18. stoleti ve spanelskych, portugalskich a mexickych fondech, traktujący o cze­ skich źródłach pisanych (po łacinie, francusku, hiszpańsku, portugalsku, włosku) w Hiszpanii, Portugalii oraz ich amerykańskich koloniach. Informacje przedstawione w artykule pochodzą z kwerendy archiwów czeskich i zagranicznych, w tym także tych, które znajdują się w Ameryce Łacińskiej. Z lektury tekstu wynika, iż czeskie księgozbiory były gromadzone nie tylko w oficjalnych królewskich archiwach i pry­ �472 Rezenzje i noty recenzyjne watnych kolekcjach poszczególnych monarchów, ale także w bibliotekach rodów arystokratycznych czy archiwach klasztornych. Rekapitulując: „Studia Ethnologica Pragensia” to kolejne, niezwykle interesujące wydawnictwo etnologiczne zza naszej południowej granicy. Przedstawia ono zakres zainteresowań czeskich etnologów, a jednocześnie daje także polskim naukowcom szansę na zaprezentowanie własnych badań i refleksji szerszemu gronu odbiorców. Język (możliwość publikowania po polsku) oraz szeroka tematyka periodyku to, moim zdaniem, wystarczające argumenty do podjęcia takiej właśnie współpracy. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3de3b6528cd874db5dc170dc9d1db528.pdf b5ab90c3a1d55aeab84f70dff8a0568a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6158 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5743 Title A name given to the resource Contens/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.9-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 CONTENTS I. ANTHROPOLOGICAL LOOK AT GLOBALISATION (edited by Aleksander Posem-Zieliński) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Introduction................................................................13 Zbigniew J a s i e w i c z , Cultural anthropology/ethnology in face of the duality of globalisation. Globalisation as an element of objective world and globalisation as ideology.......................................................................................................................15 Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalisation in the „fourth world” and new indigenous m ovem ents................................................................................................. 25 Wojciech D o h n a l , Global cities and their inhabitants. An anthropological per­ spective ........................................................................................................................... 47 Waldemar K u l i g o w s k i , Ethnicity in the Internet ecumen. Is digital solidarity possible?................................................................................................................................59 Agnieszka C h w i e d u k , Globalisation versus group identity. Between the text and research practice............................................................................................................. 73 Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „I am afraid of Danaes, even when they bring gifts”. Globalisation in the anthropological perspective - the case of J a p a n ..........................................................................................................................87 Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , On globalisation and glocalisation of biomedicine - the example of Kazakhstan...................................................................................... 107 Natalia B l o c h , Can a yak eater become a vegetarian? A global animal rights discourse as the „invented tradition” in the Tibetan diaspora.................................................... 121 Ryszard Vo r b r i c h, An iron pot and a clay pot or the tribal society clashed with the national and global society. The case of C am eroon................................................. 143 Halina R u s e k , Globalisation and borderland - the special case of Cieszyn Silesia . . 159 Anna K w a ś n i e w s k a , An ethnic group at the time of globalisation - the example ofK ashubians...............................................................................................................173 II. ARTICLES Zbigniew J a s i e w i c z , Studies of folk literature, ethnography, ethnology, and anthropology. Interests of the emerging Polish ethnology/cultural anthropology in mid 19th century........................................................................................................ 191 Dorota A n g u t e k , Canadian anthropology of the senses - an alternative to postmodernism.............................................................................................................. 221 Ivan P e s h k o v, The Russians from Inner Mongolia in the shadow of their proj ected and practised past. The pitfalls of „retrospective Russianness” along the Russian-Chinese b o rd e r........................................................................................................... 243 �10 Joanna M r o c z k o w s k a , Marriage by capture in Kyrgyzstan - the experience of time, collectivity and violence.............................................................................263 Anna Maria K i j e w s k a, Kurban in Kyz Ana Tekke - modem transformations of the sacrifice traditions in the Muslim sanctuary in North-Eastern Bulgaria............... 285 Anna W i t e s k a - M l y n a r c z y k , Autobiographic memory of Polish „victims” and „oppressors” from the communist times in the context of historical politics of the Law and Justice p a r t y ...................................................................................307 Mateusz S z u b e r t , Sanctified illness - the case of Sister F au stin a............................333 Rafał K o r c z a k , Przywofywki from Szymborze - a unique phenomenon of the regional culture in K u jaw y ......................................................................................347 III. VIEWS AND OPINIONS Andrzej Z a p o r o w s k i , Culture - a moving ta r g e t.................................................... 367 Michał B u c h o w s k i , Should anthropology be anti-occultist, apolitical and pansemiotic? A few comments on Marcin Brocki’s book Anthropology. Literature - dialogue - translation .........................................................................................377 IV. REPORTS Piotr F ab i ś, Durkheim’s personal history and the laws of h is to r y ............................387 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Reflections on migration in the Balkan Peninsula. A review of Polish language literature . . . . 397 Piotr M a ł c z y ń s k i , Football versus ethnicity in the context of matches played by the national teams and the world cup f e v e r .......................................................... 405 V. REVIEWS AND REVIEW NOTES Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny [The world of things. An anthropological outline], Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 {Zbigniew Jasiew icz).........................................................................................413 Krzysztof N a w r a t e k , Miasto jako idea polityczna [The town as a political idea], Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal) .............................................. 418 Gabriela K i l i an o vä , Eva Kov al sk ä, Eva K r e k o v i c o v ä (eds.), My a tidruhivmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (.Halina Rusek). . . . 422 Jifi L a n g e r , Lidove stavby v Europe, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt K lodnicki).................................................................................................................... 427 Ulf B r u n n b a u e r (ed.), Transnational Societies, Transterritorial Politics. Migrations in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag 2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429 Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Belgrade: Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria K ije w sk a ).................................................................................................................... 433 Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii [Ajdyn means moon. The peoples of southern Siberia], Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (Zbigniew Jasiewicz) . 437 �11 Dagnosław D e m s k i , Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa­ sterzy [The images of Hinduism. Culture and religion through the eyes of Rajputs and shepherds], Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiewicz).................................................................................................................... 422 Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów [The Whites and the Blacks. The attitudes of Poles to Africa and Africans], Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chulek)..........................................................446 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech [New identities at the time of European transformations. Immigrants from Poland in Germany], Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009 {Michał Buchowski) ................................................................................449 Halina M i e l i c k a (ed.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim [Folklore and folklorism in the globalised Polish society], Kielce: Panzet 2009 {Dariusz Adamczyk)............................................................................................453 Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ­ czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby [Non­ medical treatment in Poland. Tradition and contemporaneity. The analysis of the phenomenon from the perspective of the sociology of health and illness], Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008 {Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456 Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris [The power of silence. Conversion and reconstruction of the gender order - the example of the Brahma Kumaris new religious movement], Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 {Dorota Hall).............................................................................461 Urszula Lehr, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Pod­ hala [At the end of life. Old age of the rural inhabitants of Silesian Beskids and Podhale], Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007 {Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 465 Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą. Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” 2010 {Janusz Kamocki)...................................................................................469 „Studia Ethnologica Pragensia” vol. 1: 2010, ed. M. Tomandl, Univerzita Karlova, Filozoficka fakulta, Praha {Maciej K u r c z )................................................................ 470 VI. CHRONICLE 86th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Toruń, 24 September 2010 {Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)..................... 473 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2009 to August 2010 {Jerzy Adamczewski)............... 476 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznań, 18 May 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................485 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Scien­ ces, Warszawa, 20 November 2009 {Ryszard Vorbrich)........................................487 International Conference “What is Anthropology of Europe and How Should it be Practiced?”, Poznań, 15-16 October 2009 {Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska)............................................................................................489 �12 Conference Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 February 2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądo­ łowska) ...........................................................................................................................493 International Conference „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” [Poles outside the boundaries of Poland at the beginning of the 21st century - different faces of Polish identity], Wroclaw, 17-18 September 2009 {Małgorzata Michalska).................................................... 496 Conference „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania” [Beyond the border, the sea, to the spirit world... Cultural dimensions of travel], Toruń, 23-24 September 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska). . 499 Conference „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej” [The faces of rebellion. The practice and theory of opposition in contemporary culture], Poznań, 4-5 March 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).....................................501 Conference „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych” [The City of Poznań Project. A review of research projects], Poznań, 18-19 March 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk).................................................... 505 Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” [Sztutowo or Stutthof? Assimilation of the cultural landscape project], Poznań - Sztutowo, May-June 2010 (Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska) .................. 507 Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses project], September-June 2010, and conference „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość” [The Pyzdry Forest. The Hauländer and their iron houses. The heritage and future prospects], Blizanów, 13 November 2009 (Bartosz Stańda) . 509 Exhibition „Sztuka spod krosna i igły” [Loom and needle art exhibition.], Ethnographic Museum, Branch of the National Museum, Wroclaw, 27 November 2009­ -21 February 2010 (Hanna G o iła ).............................................................................511 VII. IN MEMORIAM Irena Bajerowa (1921-2010) (Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 515 Claude Lévi-Strauss (1908-2009). The last hero of the humanities (Wojciech Józef B u rszta )........................................................................................................................516 Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) (Zbigniew Jasiewicz).........................520 Halina Sampławska (1926-2009) (Sylwia Tatara)............................................................. 523 Notes about the authors of articles......................................................................................525 Information for authors........................................................................................................ 531 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad631cf3b426450bea2542313936a6ee.pdf 4726c388ec182cb209a5d4f739667bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6157 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5742 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s. 4-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 SPIS TREŚCI I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ (red. Aleksander Posem-Zieliński) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Wprowadzenie.............................................................13 Zbigniew J a s i e w i c z , Antropologia kulturowa/etnologia wobec dwoistości globalizacji. Globalizacja jako element świata zobiektywizowanego i globalizm jako ideologia.................................................................................................................15 Aleksander Po s e r n - Z i e l i ń s k i , Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tu b y lcze......................................................................................................................... 25 Wojciech D o h n a l , Globalne miasta i ich mieszkańcy. Perspektywa antropolo­ giczna .............................................................................................................................47 Waldemar K u l i g o w s k i , Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrow a?.................................................................................................... 59 Agnieszka C h w i e d u k , Globalizacja a tożsamość zbiorowa. Pomiędzy tekstem a praktyką badaw czą..................................................................................................... 73 Elżbieta K o s t o w s k a - W a t a n a b e , „Lękam się Danajów, nawet gdy przynoszą dary”. Globalizacja w perspektywie antropologicznej - casus J a p o n ii.................... 87 Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a , O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie K azachstanu............................................................................................ 107 Natalia B l o c h , Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? Globalny dyskurs praw zwierząt jako „tradycja wynaleziona” w diasporze tybetańskiej...............................121 Ryszard Vo r b r i c h, Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym. Przypadek Kamerunu . . 143 Halina R u s e k , Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyń­ skiego ...........................................................................................................................159 Anna K w a ś n i e w s k a , Grupa etniczna w dobie globalizacji - na przykładzie Kaszubów .....................................................................................................................173 II. ARTYKUŁY Zbigniew J a s i e w i c z , Studia nad literaturą ludową etnografia, etnologia, antropologia. Kierunki zainteresowań kształtującej się w połowie XIX wieku polskiej etnologii/antropologii kulturow ej.................................................................191 Dorota A n g u t e k , Kanadyjska antropologia zmysłów - alternatywa wobec postmodernizmu........................................................................................................... 221 Ivan P e s h k o v , Rosjanie z Mongolii Wewnętrznej w cieniu projektowanej i praktykowanej przeszłości. Pułapki„rosyjskości retrospektywnej” na pograniczu rosyj sko-chińskim........................................................................................................ 243 �6 Joanna M r o c z k o w s k a , Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy.............................................................................263 Anna Maria K i j e w s k a , Kurban w Kyz Ana Tekke - współczesne przemiany tradycji ofiamiczych w sanktuarium muzułmańskim w północno-wschodniej B u łg a rii.................................................................................................................... 285 Anna W i t e s k a - M ł y n a r c z y k , Pamięć autobiograficzna polskich „ofiar” i „opraw­ ców” z okresu komunizmu w kontekście polityki historycznej partii Prawo i Sprawiedliwość........................................................................................................... 307 Mateusz S z u b e r t , Choroba uświęcona - przypadek siostry F austyny..................... 333 Rafał K o r c z a k , Szymborskie przywoływki - unikatowe zjawisko kujawskiej kultury regionalnej........................................................................................................ 347 III. POGLĄDY I OPINIE Andrzej Z a p o r o w s k i , Kultura - ruchomy c e l ............................................................. 367 Michał B u c h o w s k i , Czy antropologia powinna być antyokultystyczna, apolityczna i pansemiotyczna? Kilka uwag na marginesie książki Marcina Brackiego Antropologia. Literatura - dialog - przekład............................................................. 377 IV. KOMUNIKATY Piotr F ab i ś , Durkheima historia osobista i prawa historii...........................................387 Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Tadeusz C z e k a l s k i , Refleksj a nad zj awiskiem migracji na Półwyspie Bałkańskim. Przegląd literatury polskojęzycznej............... 397 Piotr M a ł c z y ń s k i , Piłka nożna a etniczność. Na poboczu rozgrywek reprezentacji narodowych i mundialowej gorączki..........................................................................405 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Janusz B a r a ń s k i , Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2007 {Zbigniew Jasiewicz)........................................413 Krzysztof N a w r a t e k, Miasto jako idea polityczna, Kraków: Korporacja Halart 2008 (Wojciech Dohnal)............................................................................................... 418 Gabriela K i li a n o v á , EvaKoval ská, Eva K r e k o v i c o v á (red.),Myatídruhívmodernej spolocnosti, Bratislava: Veda, vydavatel’stvo SAV 2009 (Halina Rusek). . . 422 Jifí L a n g e r , Lidové stavby v Europé, Praha: Grada Publishing 2010 (Zygmunt K łodnicki).................................................................................................................... 427 Ulf B r u n n b a u e r (ed.), TransnationalSocieties, TransterritorialPolitics. Migrations in the (Post-)YugoslavRegion, 19th-21st Century, München: R. Oldenbourg Verlag 2009 (Karolina Bielenin-Lenczowska)...................................................................... 429 Biljana S i k i m i ć, Petko H r i s t o v (eds.), Kurban in the Balkans, Beigrade: Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies 2007 (Anna Maria K ije w sk a ).................................................................................................................... 433 Łukasz S m y r s k i , Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Wydawnictwo DiG 2008 (.Zbigniew Ja siew icz).................................................................................................. 437 �7 Dagnosław D em ski, Obrazy hinduizmu. Kultura i religia oczami radżputów i pa­ sterzy, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiew icz).................................................................................................................... 442 Maciej Z ą b e k , Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa: Wydawnictwo DiG 2007 (Magdalena Chułek).......................................446 Jacek S c h m i d t , Nowe tożsamości w czasach transformacji europejskich. Imigranci z Polski w Niemczech, Poznań: Wydawnictwo NEWS-Witold Nowak 2009 (Michał Buchowski)..................................................................................................... 449 Halina M i e l i c k a (red.), Folklor i folkloryzm w zglobalizowanym społeczeństwie polskim, Kielce: Panzet 2009 (Dariusz Adamczyk).................................................... 453 Włodzimierz P i ą t k o w s k i , Lecznictwo niemedyczne w Polsce. Tradycja i współ­ czesność. Analiza zjawiska z perspektywy socjologii zdrowia i choroby, Lublin: Wydawnictwo UMCS 2008 (Danuta Penkala-Gawęcka)........................................456 Agnieszka K o ś c i a ń s k a , Potęga ciszy. Konwersja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie nowego ruchu religijnego Brahma Kumar is, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2009 (Dorota H a ll).................................................... 461 Urszula L e h r, U schyłku życia. Starość mieszkańców wsi Beskidu Śląskiego i Podhala, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 2007 (Zbigniew Jasiew icz).................................................................................................................... 465 Seweryn A. W i s ł o c k i , Mistrz/Master Teofil Ociepka. Między władzą a prawdą. Between the Authorities and the Truth, Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk” 2010 (Janusz Kamocki)...................................................................................469 „Studia Ethnologica Pragensia” t. 1: 2010, red. M. Tomandl, Univerzita Karlova, Filozoficka fakulta, Praha (Maciej K u r c z )................................................................ 470 VI. KRONIKA 86. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Toruń, 24 września 2010 (Jerzy Adamczewski, Grażyna Ewa Karpińska)........................ 473 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego za okres od września 2009 do sierpnia 2010 (Jerzy Adamczewski) . . 476 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Poznań, 18 maja 2009 (Ryszard Vorbrich)............................................................. 485 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, 20 listopada 2009 (Ryszard Vorbrich).................................................... 487 Międzynarodowa konferencja „What is Anthropology of Europe and How Should it be Practiced?”, Poznań, 15-16 października 2009 (Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska)...................................................................... 489 Konferencja Medical Anthropology Student Network EASA, Berlin, 11-12 lutego 2010 (Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Helena Wądołowska) . . . . 493 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, Wrocław, 17-18 września 2009 (Małgorzata Michalska)...............................................................................................496 Konferencj a „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”, Toruń, 23-24 września 2010 (Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska) . . 499 Konferencja „Oblicza buntu. Praktyki i teorie sprzeciwu w kulturze współczesnej”, Poznań, 4-5 marca 2010 (Rafał Kleśta-Nawrocki).................................................... 501 �8 Konferencja „Projekt: Miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, Poznań, 18-19 marca 2010 {Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka C hw ieduk)............... 505 Projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, Poznań-Sztutowo, maj-czerwiec 2010 {Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska)............... 507 Projekt „Puszcza Pyzdrska. Olędrzy i ich żelazne domy”, wrzesień-czerwiec 2010 oraz konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, Blizanów, 13 listopada 2009 {Bartosz Stańda) . . 509 Wystawa „Sztuka spod krosna i igły”, Muzeum Etnograficzne, oddział Muzeum Narodowego, Wrocław, 27 listopada 2009-21 lutego 2010 {Hanna Goiła) . . . . 511 VIL IN MEMORIAM Irena Bajerowa (1921-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..............................................515 Claude Lévi-Strauss (1908-2009). Ostatni heros humanistyki {Wojciech JózefBurszta) . . 516 Aleksander Michajłowicz Rieszetow (1932-2009) {Zbigniew Jasiewicz).........................520 Halina Sampławska (1926-2009) {Sylwia Tatara)............................................................. 523 Noty o autorach artykułów.................................................................................................. 525 Informacje dla autorów........................................................................................................ 531 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbce9d93718b816128297037c2c9f46e.pdf a5c8c06229597b95470ae28e82d0da98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6156 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5741 Title A name given to the resource Pierwsze strony/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM XCIV ZA ROK 2010 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography o f the Social Sciences • IVB - Internationale Volkskundliche Bibliographie • Anthropological Index Online • „Central European Journal of Social Sciences and Humanities” • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCIV ZA ROK 2010 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2010 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Agnieszka Chwieduk, Wojciech Dohnal, Marek Gawęcki, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Lech Mróz, Grzegorz Pełczyński, Jacek Schmidt, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2010 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2008 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b90e50e47427c475c0f0501c4861dd12.pdf d3d96d21f213ef03311195286aed2496 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6207 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5791 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V. RECEN ZJE I N O TY R ECEN ZY JNE Thomas Hylland E r i k s e n, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, przeł. Joanna Wołyńska, Warszawa: Oficy­ na Wydawnicza Volumen 2009, ss. 350, ISBN: 978-83-7233-116-9. Klasyczni antropolodzy starali się uchwycić istotę kultury, obserwując i analizu­ jąc sposoby życia kultur lokalnych. Odpowiedzi na wielkie pytania szukali wśród wyodrębnionych, niewielkich społeczności. Można więc powiedzieć, że chodziło 0 „małe miejsca, wielkie sprawy”, i tak właśnie Thomas Hylland Eriksen zatytułował swoje wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej. Autor, świadom, że współczesny świat wymyka się opisom etnograficznym, takim jak za czasów Malinowskiego czy jeszcze Lévi-Straussa, broni antropologii jako wciąż mającej zastosowanie. Przekonuje, że wiedza o dalekich i dawnych spo­ łecznościach przyczynia się w dużym stopniu do zrozumienia wielu współczesnych zjawisk, jak migracje, urbanizacja czy czystki etniczne. Wychodząc od historii dys­ cypliny i przez cały czas się do niej odwołując, równolegle wprowadza czytelnika w gąszcz tematów współczesności, od kapitalizmu i praw człowieka po drużyny pił­ karskie i Internet. Poszczególne rozdziały odpowiadają najważniejszym zagadnieniom antropolo­ gii. Norweski antropolog rozpoczyna od krótkiej historii, w której w sposób zwięzły 1 klarowny omawia najważniejsze podejścia antropologiczne. Potem pisze o bada­ niach terenowych i ich interpretacji. Warto wspomnieć, że sam prowadził badania empiryczne na Trynidadzie i Mauritiusie. Kolejne rozdziały są już poświęcone klu­ czowym dla antropologii zagadnieniom, takim jak wymiana, pokrewieństwo, religia, płeć, wiek czy rytuały. Jednocześnie autor rozważa różne problemy, jakie stoją przed antropologią. Eriksen kilkakrotnie podkreśla wagę badań terenowych i fakt, że antropologia to nauka porównawcza. Tylko jak porównywać, jeśli nasze sposoby myślenia są różne? Czy przekład innej kultury na nasz język jest w ogóle możliwy? Autor pisze o fundamentalnym dla antropologii dylemacie: uniwersalizm versus relatywizm - w jakim stopniu wszystkie istoty ludzkie, kultury i społeczeństwa są do siebie podobne, a w jakim są zupełnie wyjątkowe? Chcąc porównywać, musimy stosować pojęcia teoretyczne neutralne kulturowo, „ludzkie uniwersalia”, takie jak system pokrewieństwa, podział pracy, walka płci, ozdabianie ciała itd. Zakładamy wówczas a priori, że wszystkie lub niemal wszystkie społeczeństwa mają pewne ce­ chy wspólne. Ale przecież są to terminy przez nas stworzone, jak więc możemy być pewni, że nie nadinterpretowujemy, nie zniekształcamy obrazu kultury, którą chcemy za pomocą tych terminów opisać? Przecież zjawiska takie jak rodzina mają w róż­ �356 Rezenzje i noty recenzyjne nych społeczeństwach czy kulturach zupełnie różne znaczenie i nie można twierdzić, że wszędzie są takie same. Małżeństwo aranżowane znaczy co innego na wsi w Pendżabie, a co innego wśród francuskiej arystokracji. Zatem czy to ta sama instytucja? Rozdział „Sposoby myślenia” Eriksen rozpoczyna od przypomnienia hipotezy Sapira-Whorfa, zakładającej, że sposób widzenia świata jest zdeterminowany przez język, i przywołuje przykład Indian Hopi, którzy nie mają wielu rzeczowników o podstawowym dla nas znaczeniu, na przykład tych odnoszących się do czasu, bra­ kuje im też standardowych koniugacji czasowników, występujących w językach indoeuropejskich. Omawia dalej różnice między rozmaitymi kulturowymi sposobami myślenia, trudnymi do porównawczego wyjaśnienia. Pisze, że tak, jak wiara w cza­ ro wnictwo może się etnocentrycznemu obserwatorowi wydać „nieracjonalna”, tak obce systemy klasyfikacji mogą jawić się jako niesystematyczne komuś, kto nawykł do zachodnich. Karamowie z Nowej Gwinei, na przykład, nie uważają kazuara za ptaka, wbrew ustaleniom ojca systematyki organizmów, Linneusza. Kazuar jest po­ dobny do strusia, ma pióra i składa jaja, ale nie lata. Dlatego Karamowie nie uważają go za ptaka. Z drugiej strony, klasyfikują oni nietoperze jako ptaki (stworzenia lata­ jące), chociaż my „wiemy”, że „naprawdę” są to ssaki. Trzeci, czwarty i piąty rozdział książki są poświęcone osobie społecznej, spo­ łecznościom i społeczeństwu. Eriksen, odwołując się do przykładu „dzikich dzie­ ci”, zajmuje się relacjami między naturą a społeczeństwem, ekologią a kulturą, pisze 0 fundamentalnej roli języka oraz o różnicy między statusem a rolą społeczną. Przy­ pomina też, że fakt, iż antropologia kładzie nacisk na to, co publiczne i społeczne, nie oznacza, że nie istnieje czy nie liczy się to, co prywatne. Autor przedstawia różne poziomy organizacji społecznej, pisze o normach i kontroli społecznej, socjaliza­ cji, etapach życia i rytuałach przejścia. Analizując przykłady z Afryki Zachodniej 1 z Karaibów, pokazuje różnice pomiędzy strukturami gospodarstw domowych, któ­ re mogą, według niego, rzucić światło na różnice między całymi społeczeństwami. W rozdziale „Osoba i społeczeństwo” skupia się na takich zagadnieniach, jak struk­ tura, organizacja, systemy społeczne i sieci, w tym sieci bez lokalizacji, jak Internet. Jednym z walorów książki jest to, że autor pisząc o klasycznych zagadnieniach antropologicznych, nie ogranicza się tylko do przykładów odległych w czasie i prze­ strzeni. Omawia trobriandzki rytuał kula, potlacz czy magurski kult przodków, ale przywołuje też rytuały nasze, zachodnie, współczesne. Podejmując kwestie płci, wieku i władzy w społecznościach odległych, nie zapomina o społeczeństwach nam bliskich. Pisząc o seksualności na egzotycznych wyspach, wspomina też o homo­ seksualistach w Norwegii, a rozważając kwestie klas i kast w przeszłości, pisze też o współczesnym zróżnicowaniu społecznym w Indiach. Tym samym buduje pomost pomiędzy antropologią klasyczną i współczesną. Bardzo ciekawe są ostatnie rozdziały poświęcone etniczności, nacjonalizmom oraz temu, co globalne, lokalne i glokalne. Autor prowokuje do zastanowienia, czy świat w dobie globalizacji staje się bardziej homogeniczny, zuniformizowany, czy jednak bardziej zróżnicowany, bo kultury zaczynają wreszcie „zdawać sobie sprawę”, że są kulturami. Pojawiają się też dylematy moralne, na przykład czy komercjalizacja afry­ kańskiej muzyki plemiennej nie niszczy jej. Albo innego rodzaju: czy każdy oby­ �Recenzje i noty recenzyjne 357 watel wielokulturowego państwa powinien mieć prawo do utrzymania tożsamości kulturowej, nawet jeśli pewne aspekty tej tożsamości (np. kary cielesne) są sprzeczne z obowiązującym prawem tego państwa? Oto wyzwania. Świat staje się dziś coraz bardziej skomplikowany i życie ludzkie nie jest już, jak pisze Eriksen, ani całkowicie lokalne, ani całkowicie globalne - staje się glokalne. Antropolodzy posługiwali się często takimi kontrastowymi parami, jak: magia i nauka, pismo i mowa, abstrakcyjny czas linearny i czas konkretny, społeczeństwa nowoczesne i społeczności tradycyjne. Tego typu dychotomii używano chociażby dlatego, że ułatwiały klasyfikację zjawisk społecznych i kulturowych, choć w isto­ cie nigdy nie dostarczały satysfakcjonującego empirycznie obrazu świata. Rozdział „Sposoby myślenia” dotyczy między innymi tych właśnie kontrastów. Już w kolej­ nym, „Wyzwanie wielu tradycji”, modelowanie dychotomiczne zostaje jednak pod­ dane krytyczne j ocenie, wskazującej na jego siłę, ale i ograniczenia. Eriksen wciąż podkreśla, że świat jest różnorodny. Nie jest czarno-biały, jest bar­ dzo kolorowy, może miejscami szary, ale nie czarno-biały. Społeczeństwa tradycyjne nie są takie same - na przykład dawne królestwa Indii i ludy pasterskie Afryki mają ze sobą niewiele wspólnego. W społeczeństwach (po)nowoczesnych istnieją ogrom­ ne różnice między takimi państwami, jak Japonia, Francja i USA. „Tradycyjne” i „nowoczesne” - to tylko typy idealne, we wszystkich społeczeństwach są obecne zarówno elementy tradycyjne, jak i nowoczesne. Nowoczesna polityka, pieniądze i państwo mogą współistnieć z kultami przodków, a ludzie żyjący w „nowoczesnych” społeczeństwach mogą zachowywać cechy „tradycyjne”, jak nepotyzm, spójność na poziomie wspólnoty czy wiara we wróżki. Zatem pojęcia „tradycja” i „nowocze­ sność” mogą być jedynie modelami do analitycznego organizowania faktów, ale w sensie empirycznym nie znajdują uzasadnienia. Zwłaszcza w dobie globalizacji, kiedy świat z całą pewnością nie jest już archipelagiem izolowanych kultur, a syste­ mem wielokrotnych, dynamicznych i swobodnych relacji. Tradycyjna antropologia była skoncentrowana na analizie społeczności lokal­ nych, odizolowanych wiosek. Można je było badać za pomocą obserwacji uczestni­ czącej, ponadto społeczności lokalne ujmowano jako grupy samowystarczalne. Dziś nikt już nie wyznaczy do analizy wyraźnie zamkniętego systemu. Kultury nie są ani zamknięte, ani wewnętrznie jednorodne. Faktu, że taki przedmiot badań jest „nie­ trwały”, byli zresztą świadomi już Franz Boas i Bronisław Malinowski. Powstało nawet pojęcie salvage anthopology, antropologii ratunkowej, antropologii „ocalenia od zapomnienia”. Wiadomo bowiem było, że te kultury rychło znikną. Ludy czy ple­ miona, które antropologowie badali w okresie kolonializmu, zostały włączone, choć w różnym stopniu, w większe systemy ekonomiczne, kulturowe i polityczne. Nie zawsze odbyło się to tak dramatycznie, jak obawiali się badacze. U Trobriandczyków, na przykład, modernizacja doprowadziła do zmian w organizacji politycznej, w gospodarce i polityce tożsamości, ale tradycyjny system pokrewieństwa i wymiany rytualnej nadal funkcjonuje, choć nie mają już one takiego samego znaczenia, jak wcześniej. Nie ulega wątpliwości, że modernizacja pociąga za sobą nieodwracalne zmiany kulturowe i społeczne. O ile dawniej było jasne, że antropolog bada „innych”, kultu­ �358 Rezenzje i noty recenzyjne ry obce, egzotyczne, to dziś ta granica się zatarła. Niemożliwe stało się jednoznacz­ ne rozróżnienie między „nami” (nowoczesnymi) a „nimi” (pierwotnymi). Również rozróżnienie „swój - obcy” zaczęło stwarzać problemy. Niemiecki etnograf może pod pewnymi względami mieć więcej wspólnego z kenijskimi przedstawicielami klasy średniej niż z neonazistowskimi skinheadami z własnego miasteczka. Skoro świat plemienny zanika, „inni” - główny przedmiot zainteresowań antropologów - się „wyczerpują”. Nadchodzi czas skupienia się antropologii na własnych społe­ czeństwach. Ogólnym argumentem za badaniami „u siebie” jest fakt, że podstawowe pytania odnoszące się do społeczeństwa i kultury dotyczą całego świata, a więc nas wszystkich. Poza tym, badanie „bardziej świadomych” „innych” nastręcza coraz więcej trud­ ności. Rezultaty antropologicznych dociekań są „im” już szerzej dostępne. Zmusza to badaczy do poważnego i ostrożniejszego podejścia, niż to miało miejsce w prze­ szłości. Antropolodzy tworzą niejako historię: ich ujęcia przyczyniają się do defi­ niowania świata w określony sposób. Nie zawsze są więc już mile widziani w wielu państwach Trzeciego Świata, które swojąhistorię współczesną chcą napisać same. Przed antropologią stoją nowe, złożone wyzwania, zarówno na poziomie teoretycz­ nym, jak i metodologicznym. Ponieważ nie sposób dziś jasno wyznaczyć autonomicz­ nych systemów do badania, coraz więcej antropologów interesuje się studiowaniem systemów, które nie mają określonych granic i przynależność do nich jest płynna, na przykład szpitali, igrzysk sportowych czy społeczności internetowych. Jak pisze Eriksen: „Głównym zadaniem antropologii nie jest już odkrywanie i opisywanie obcych sposobów życia po raz pierwszy, ale raczej zdawanie relacji z procesów zachodzących w różnych miejscach i na różnych poziomach w systemie globalnym” (s. 307). Eriksen przyznaje, że antropologia może nie odpowiadać na pytanie o sens życia, ale stara się pokazać, że istnieje bardzo wiele różnych sposobów uczynienia tego ży­ cia ważnym. Badania „innych” mogą nam służyć za zwierciadło, w którym ujrzymy nasze życie z innej perspektywy. Zobaczymy, że nasz sposób życia ma alternatywy. Dziś „inni” są wśród nas. Książka norweskiego antropologa to kolejna pozycja, po Antropologii Alana Bar­ narda, Antropologii kultury Wojciecha J. Burszty czy Swiecie człowieka - kwiecie kultury Ewy Nowickiej, która zasili zapewne spis lektur obowiązkowych na kursie antropologii. Jako lektura uzupełniająca z powodzeniem sprawdzi się na socjologii, archeologii czy filozofii. Dla osób, które nie wiedzą jeszcze nic o antropologii, może być po prostu interesującą książką, bo autor pisze prostym językiem, a naukową nar­ rację okrasza ciekawymi przykładami i anegdotami. Dzięki indeksowi i klarownemu układowi treści książkę można czytać selektyw­ nie, wyszukując tylko interesujące nas zagadnienia. By jednak pełniej zrozumieć antropologię jako dyscyplinę, warto ją przeczytać w całości. Książkę wzbogaca kil­ kanaście ramek, w których umieszczono biogramy wybitnych antropologów lub do­ pełnienia poruszanych zagadnień, jak: kanibalizm, zmysły, „anomalie etniczne” czy kluczowe debaty w antropologii. Niestety, są też niedopatrzenia, na przykład autor kilkakrotnie powołuje się na jakąś pozycję, umieszcza przypis, ale nie podaje jej w bibliografii (np. Giddens 2001 - na s. 145 i 314 czy Ingold 1996 - na s. 103). �Recenzje i noty recenzyjne 359 Dla bardziej zaawansowanych czytelników Małe miejsca, wielkie sprawy mogą okazać się zbyt „powierzchowne”. Jest to jednak pozycja przekrojowa, z założenia poruszająca bardzo wiele zagadnień, taki jest jej cel - wprowadzenie. Jeśli ktoś chce swoją wiedzę pogłębiać, może sięgnąć do sugerowanych na końcu każdego rozdziału dalszych lektur. Anna Jawor Krzysztof P i ą t k o w s k i , Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011, ss. 300, ISBN: 978-83-7729-083-5. Nie chcę przymykać oczu nafakty, lecz nie mogą one przesłonić mijasności myślenia Krzysztof Piątkowski Książka Krzysztofa Piątkowskiego należy do gatunku tych dzieł, które należy czytać w całości, od początku do końca. Jest w niej pewien zamysł i projekt, nieśmia­ ło prześwitujący przez główną narrację. Zwróćmy uwagę na wprowadzenie. Mamy w nim do czynienia z kolejnym streszczeniem historii antropologii XX wieku. Jest tam oczywiście zestawienie sprzeczności klasycznych antropologów, ocierający się 0 fetyszyzm podział na nich - starych badaczy, reprezentujących dominującą kulturę europejską monografistów, oraz na nas, z tym, że owo „nas” znika w postmoder­ nistycznym dyskursie o nieokreśloności znaku, zaniku jednej dominującej prawdy 1 nieskończenie multiplikowanej estetyzacji. Początkowo czytelnik może mieć wra­ żenie, że antropologia boi się tego, co zobaczyła za wyważonymi przez postmoder­ nizm drzwiami, zza których wyziera horyzont polityczności i zaangażowania. Czy nie potwierdza się to w uporczywym cytowaniu balijskich doświadczeń Geertza, gdzie amerykański badacz po raz pierwszy w dziejach antropologii wyraźnie zajmu­ je stanowisko? Jak autor podkreśla za Malinowskim, antropologię należy robić, a nie o niej mówić (s. 14). Na czym jednak to robienie antropologii miałoby polegać? Przede wszystkim na oddaleniu wulgarnie materialistycznego paradygmatu rzeczy jako rzeczywistości sa­ mych w sobie i oddzieleniu, jakiego dokonuje z jednej strony estetyka, a z drugiej semiologia, pomiędzy znakiem i przedmiotem odniesienia. Główny kontekst antro­ pologii, czyli odpowiedniość pomiędzy znakiem i rzeczą, zdaniem Piątkowskiego, rozdziela się i rozpuszcza w trakcie historycznego stawania się, od bezpośredniego uprawomocnienia rzeczywistości w Bogu, jak w średniowieczu, aż po swoiste roz­ puszczenie się podmiotowości w obrazach (Foucaultowska „śmierć człowieka”). Antropologia, według Krzysztofa Piątkowskiego, miałaby rejestrować takie obra­ zy w ich kulturowych kontekstach, które są jednocześnie horyzontem ich możliwości istnienia. Dzięki oderwaniu obrazu od jego standardowego odniesienia w rzeczywi­ �360 Rezenzje i noty recenzyjne stości i potwierdzenia w podmiocie stają się one rzeczywistością samą dla siebie, któ­ rej jedynym gwarantem jest inny obraz w ciągu symulakrycznej reprodukcji. Obrazy zbliżają się do tego, co zwykliśmy rozumieć pod pojęciem symbolu. W takim ujęciu symbol byłby funkcją obrazu (albo odwrotnie) i jego realność uzależniona byłaby od logiki odniesienia do interpretanta, niekoniecznie związanego z podmiotem. Zarów­ no obraz, jak i symbol odna jdywałyby swój punkt odniesienia w innym obrazie/symbolu i zarazem w nieskończonym ruchu interpretacji, w którym tylko cięcie w postaci podmiotu ostatecznie może zamknąć ciąg tej hermeneutyki. Podmiot, o jaki chodzi, to oczywiście antropolog, i tutaj, myślę, Piątkowski odnajduje jego rolę. Autor pisze: „choć kamera nie wytwarza indywidualnego, swoistego punktu widzenia, to potrafi w pewien sposób «wejść w grę» z dystansem wobec rzeczywistości. W tym sensie praktyka audiowizualna przypomina doświadczenie antropologiczne” (s. 16). Pozostając w kręgu metafor audiowizualnych, powiedzieć można, że autor sy­ tuuje się niejako na poziomie „montażu” obrazu antropologicznego, interesuje go, co sprawia, że dany symbol nasycił się akurat takim znaczeniem. Co stoi u podłoża rozumienia się ludzi bez słów? Kiedy, przy wtórze porozumiewawczego kiwnięcia głową, przywołując dany obraz, nie trzeba opatrywać go komentarzem? Piątkow­ ski zdaje się delikatnie suponować podwaliny pod nowy rodzaj antropologii, już nie zajmującej się własnym stylem, krytyką klasycznych tekstów czy udawaniem, że w przeciągu ostatnich 50. lat nic się nie zmieniło. Antropologia kontekstowa, bo tak ma się nazywać projekt sygnujący książkę, zdaje się w ogólnej formie jeszcze raz powracać do znanej analizy mrugnięć Geertza. Już nie sam opis gęsty jest tutaj przed­ miotem, ale to, co zjawia się jako jego tło, i chodzi o obszar, który zdradza się w za­ obserwowanym mrugnięciu, nieznacznym geście, „krótkim spięciu” rzeczywistości. By cokolwiek móc powiedzieć o rzeczywistości stojącej za „mrugnięciem”, trze­ ba móc cokolwiek powiedzieć o rzeczywistości. Spośród programowo wyznaczo­ nych ujęć rzeczywistości Krzysztof Piątkowski lokuje się po stronie konstruktywi­ zmu, rozumianego tutaj jako sposób kulturowego „ustawienia” się wobec rzeczy. Spór o status rzeczywistości oglądanej przez antropologów zostaje sprowadzony do opozycji pomiędzy realistami a konstruktywistami. Pierwsi twierdzą, że rzeczy­ wistość jest gdzieś „tam”, ale jeszcze nie znaleźliśmy sposobu, żeby ją adekwatnie przedstawić, natomiast drudzy, w swojej skrajnej wersji, idą pod ramię z radykal­ nymi postmodemistami postulującymi istnienie rzeczywistości tylko w jej szcze­ gólnych, kulturowych przejawach. Autor, choć deklaruje się jako konstruktywista, w jakiś sposób przyjmuje pewne założenia realizmu. Doskonale wiemy, że rzeczywi­ stość jest społecznym kontraktem, istnieje jednak gdzieś jej gwarant, niekoniecznie lokujący się w rzeczach. Innymi słowy, konstruktywizm Piątkowskiego akceptuje tekstualny charakter świata, jednak wierzy w istnienie czegoś, co byłoby twardym, choć niekoniecznie materialnym rdzeniem rzeczywistości. Postmodernizm w antro­ pologii „pobrudził” tekst, sprawił, że zaczęły pojawiać się w nim plamy zaburzające jego przejrzyste odnoszenie się do rzeczywistości kulturowej, stąd możliwa, a nawet wskazana, zbieżność literaturoznawstwa i antropologii. Skoro więc literaturoznawcy od dawna już ćwiczą się w geografii i geologii tekstu, antropologia kontekstowa siłą rzeczy musi przekroczyć w ich kierunku granice dyscyplin. �Recenzje i noty recenzyjne 361 Kontekst to, według Piątkowskiego, wyobrażeniowe tworzenie płaszczyzny od­ niesienia w sytuacji dialogu i spotkania. Jestbezpośredniąkonsekwencjąskierowania uwagi na kontakt z innym podmiotem. Wyłuszczony zostaje aspekt intersubiektywny komunikacji, kierując się w stronę świadomości kulturowej jako efektu dialektyki podmiot - podmiot. Podstawowy punkt wyjścia kontekstowej antropologii opiera się na zakorzenieniu w symbolicznym dziedzictwie, które tworzy płaszczyznę kulturo­ wego zjawiania się. „Teraźniejszość ciągle dyskutuje z przeszłością (poprzez realne, bądź symboliczne, np. mityczne, odniesienia), tworzy także projekcje przyszłości” (s. 71). Przeszłość tworzy kulturowe platformy, na których osadzone zostają osoby w momencie kontaktu, zetknięcia się z innym. Im wyższy stopień obcości, tym inten­ sywniejsze rozpoznanie się w symbolach i obrazach przeszłości. Dlatego propozy­ cja Piątkowskiego w pełni ukazuje się przez zestawienie ze sobą literatury i estetyki w antropologii. Literacki nacisk na dialogiczność, otwartość i polifoniczność dzieła, zestawiony z estetyką, uzupełnia refleksyjność - skoncentrowaną na stylu i języku - o hermeneutykę obrazu jako symbolu. Byłaby to etnografia estetyczna, gdyby nie nacisk na historyczność jako symboliczny fundament. Krzysztof Piątkowski powołuje się na trzy perspektywy, diachroniczne punkty mit, historię i pamięć. Pierwszy z nich - mit - rozumiany jest tutaj jako uzasadnienie, przez co zbliża się do ideologii, jako fałszywej świadomości. Mit tworzy samouzasadniające się, uniwersalne odniesienie dla kulturowego kontekstu działania. Dlatego też mit, jako kontekst, funkcjonuje, tworząc podwaliny pod tożsamość, a co za tym idzie także polityczność. Przykład mitu kosowskiego, przywołany przez Piątkow­ skiego, ilustruje, jak wielkie niebezpieczeństwo polityczne stwarza traktowanie mitu jako neutralnego światopoglądu. Musimy pamiętać, że w micie, jak w soczewce, sku­ pia się podstawowy antagonizm tworzący tożsamość grupową opartą na logice: „my - oni”. Mit jest ideologiczny nie dlatego, że zastępuje rzeczywistość, ale dlatego, że ją w ogóle stwarza. Antropolog winien być szczególnie wyczulony na momenty, w których opowieść mityczna staje się podstawą tworzenia narracji o przeszłości, innymi słowy: kiedy mit staje się historią. Jest pewien niezbywalny punkt, w którym mitologia zbiega się z historią, rozu­ mianą jako uprawniona narracja o przeszłości. Tym punktem jest Prawda - punkt odniesienia i punkt organizujący dla historycznej narracji. Jeżeli Eliade’owski mit wiecznego powrotu oferuje ruch kolisty, ciągle powracający do ekscesywnego wy­ darzenia powołującego tożsamość, to należy sobie postawić pytanie: dlaczego wydarzenie przybiera taką, a nie inną postać? Tutaj wkracza historia jako uzasadnie­ nie mitologii. Dyskurs prawdy tożsamości, z gruntu subiektywnej, zostaje podniesiony do rangi obiektywnej prawdy historycznej. Autor celnie wskazuje na ten niebezpieczny punkt zborny, przekonująco przedstawiając tkwiące w nim niebezpieczeństwa. „Wszelako między podziwem dla wielkiej poezji [romantycznej - M.R.] a «prawdą objawioną» mieści się cała nasza wyobraźnia, całe niebo i piekło Polaków” (s. 133). Dochodzimy tutaj znowu do momentu cięcia, w którym Piątkowski konfrontuje nas z tym, co za­ czyna przeświecać zza wyważonych drzwi, wstrzymuje się jednak przed ich przekro­ czeniem. Sam precyzyjnie wskazuje ten otwarty horyzont: „«Nie ma faktów, sątylko �362 Rezenzje i noty recenzyjne interpretacje», ale co ma być odniesieniem interpretacji, jeśli nie fakt? Rzecz (przed­ miot) podsuwa nam kryteria do interpretacji” (s. 115). Można odnieść wrażenie, że celowo zatrzymuje się w pół drogi, by pozostać w obszarze kontekstualnym, jednak sfera praktyki społecznej, kultury w działaniu, dopomina się o swoje prawa. Wszak jej konteksty są tylko nadbudową, i do tego twierdzenia prowadzi wprost tok wywo­ du. Kiedy więc Piątkowski przyznaje rację Nietzschemu, w stwierdzeniach będących podstawą konstruktywizmu, aż prosi się, by pójść dalej tą drogą i przyjąć je w pełni. Taka perspektywa w konfrontacji z tożsamościąjuż nie „dzikiego”, a Europejczyka, Polaka, podważa ustalone, esencjalistyczne jej fundamenty. Zadziwiające, jak łatwo antropolodzy zgadzają się co do konstruktywistycznego charakteru kultury obcych i jak jednocześnie, nieświadomie, pozostawiają w starych, dobrych ramach klasyczne założenia naturalności i niezmienności kultury własnej. Antropologia za wyważonymi przez postmodernizm drzwiami zobaczyła wycelo­ wany w siebie konstruktywistyczny palec. Po przełomie musieliśmy przyznać, że nie tylko kultura obcych jest ideologiczna jako forma zafałszowania rzeczywistości, ale jest taką także nasza kultura. Dlaczego, z kompulsywną wręcz werwą, antropolo­ gia zajęła się swoimi klasykami? Dlatego, że ich kryteria uzasadniające traktowanie innego jako ciekawego i egzotycznego przedmiotu równie dobrze stosują się wzglę­ dem naszej kultury. Zobaczyliśmy, jak łatwo jest przenieść twierdzenia klasyków na naszą kulturę, i to, być może, nas przeraziło. Książka Krzysztofa Piątkowskiego posiada prześwity, które wytrącają jej od­ czytanie z przewidywalnych torów. Projekt antropologii kontekstowej, która - jak chce autor - miałaby pełnić misję przygotowywania ludzi do współistnienia, jest wielce interesujący. Na tle wcieleń zbanalizowanego postmodernizmu w antropolo­ gii i miernej autoetnografii, propozycja Piątkowskiego jawi się jako odświeżający intelektualny powiew, i tak należy ją odczytywać. Choć w kilku miejscach recenzja ocierała się o krytykę, to nie powinno to przekreślać wartości książki. Tylko uważna lektura pozwoli dostrzec w niej subtelne sugestie dotyczące teorii i sposobu, w jaki można dzisiaj pisać antropologię. „Przyszłość nie kroi się w postaci homogenizacji kulturowego świata - jak wieszczono jeszcze niedawno. Czeka nas raczej współist­ nienie niejednorodnych wspólnot wielokulturowych, gdzie różnice się nie zniwelują, lecz będą się ostro konfrontować” (s. 273), a jak mówi niemieckie przysłowie: „zo­ stań moim przyjacielem albo urwę ci głowę”. Michał Rauszer �Recenzje i noty recenzyjne 363 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznaw­ cy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze 2007, ss. XV, 392, ISBN 978-83-87266-96-7; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010, ss. XXI, 282, ISBN 978-83-87266-28-8. Kiedy w 2002 roku ukazał się tom 1. Etnografów i ludoznawców polskich, znakomitąjego recenzję zamieścił w „Ludzie” (87: 2003, s. 314-317) Roman Bąk. Przy­ pomniano w niej między innymi złożoną historię, jaką to opracowanie przeszło od chwili pojawienia się pomysłu (w 1977 r.) do szczęśliwego wydania pierwszej czę­ ści, zaś wśród wielu komplementów oraz drobnych uwag krytycznych znalazł się też postulat, aby doczekało się ono w przyszłości piękniejszej, bardziej „dostojnej” szaty graficznej. Owo „marzenie”, jak określił je recenzent, wydaje się jednak mniej istotne w zestawieniu z faktem, iż prace nad tym, pod wieloma względami wyjątko­ wym słownikiem biograficznym kontynuowano, czego dowodem są dwa kolejne jego tomy. Przypomnijmy zatem, że interesujące nas dzieło realizowano poza strukturami instytucji naukowych, dzięki bezinteresownej - misjonarskiej wręcz pracy członków krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wspomnieć w tym miejscu należy o dr Ewie Fryś-Pietraszkowej, współredaktorce 1. i 2. tomu (zmarła w 2008 r.), dr Annie Kowalskiej-Lewickiej, współredaktorce 1. tomu (zmar­ ła w 2009 r.) oraz dr Annie Spiss, współredaktorce wszystkich trzech tomów, a także doc. dr hab. Zofii Szrombie-Rysowej, współredaktorce tomu 3. Wspomniane Panie nie tylko podjęły się żmudnych procedur redakcyjnych, ale potrafiły też „zarazić” twór­ czym entuzjazmem autorów opracowywanych biogramów, wiele instytucji nauko­ wych, które bezpłatnie udostępniły materiały ikonograficzne, recenzentów poszczegól­ nych tomów słownika oraz wybitnego biografa prof. dr. hab. Wiesława Bieńkowskiego, który ową inicjatywę podjął się „namaścić” wymogami profesjonalnej biografistyki. Wszystkie z wymienionych prac wykonywano społecznie. Wydany w 2007 roku tom 2. Etnografów i ludoznawców polskich zawiera sto dziesięć biogramów, opracowanych przez osiemdziesięciu dziewięciu autorów. W tomie 3. zaś, wydanym w 2010 roku, odnajdujemy odpowiednio pięćdziesiąt dwa biogramy oraz jeden suplement (do biogramu Suli/Sary Benet z tomu 1.), przygoto­ wane przez czterdziestu dwóch autorów. Podobnie jak w tomie 1. słownika, tak w dwóch kolejnych częściach przyjęto tak zwany holenderski system układu haseł - w każdym z nich biogramy ułożone są alfa­ betycznie, poczynając od „A” i kończąc na „Z”. Taki wzorzec pozwala na publikowanie kolejnego tomu, kiedy odpowiednia liczba biogramów jest już gotowa do druku. Stąd też właśnie w tomie 2. i 3. znajdujemy biogramy osób, których działalność przypadała na XIX lub przełom XIX i XX wieku, między innymi H. Biegeleisena, M. Czaplickiej, A. Derewińskiej, M. Federowskiego, M. Gralewskiego, B. Hoffa, O. Kolberga, J. Konop­ ki, I. Kopemickiego, W. Nehringa, W. Szkolnika, W. Weryho (w tomie 2.), L. Barszczew­ skiego, J. Brandta, F. Ceynowy, J. Lompy, W. Sutora (w tomie 3.), a więc rzec można �364 Rezenzje i noty recenzyjne pionierów ludoznawstwa, jak i późniejszych kontynuatorów tej pięknej idei, związanych już z naukowym uprawianiem etnografii/etnologii w pierwszej połowie wieku XX (m.in. S. Ciszewski, A. Fiszer, B. Malinowski, S. Poniatowski), ale też uczonych, których dzia­ łalność przypada na drugą połowę ubiegłego stulecia (m.in. J. Olędzki, A.K. Paluch, E. Pietraszek, D. Tyłkowa). Najcenniejszym bodaj walorem omawianego wydawnictwa jest to, iż wśród bio­ gramów znakomitych naukowców, których dorobek jest powszechnie znany i wcale nierzadko szerzej już omówiony, zamieszczono życiorysy osób, których działalność znana jest tylko lokalnie bądź zupełnie nieznana, w wielu zaś przypadkach zapo­ mniana. Dzięki takiej koncepcji słownik staje się lekturą tworzącą nie tylko obraz rozwoju myśli naukowej związanej z etnografią/etnologią, ale również przekładania się owych teoretycznych rozważań na konkretne realizacje, służące szerokim krę­ gom społecznym. Mam tu na myśli w szczególności muzealnictwo etnograficzne, i to zarówno pawilonowe, jak i na wolnym powietrzu, oraz działalność regionalnych towarzystw i domów kultury. Oto bowiem bez trudu odnajdujemy, nie zapisane gdzie indziej, relacje mistrzów z ich uczniami, które czynią zrozumiałymi poczynania tych ostatnich, na przykład na polu muzealnictwa w zakresie kierunku tworzenia kolekcji muzealnych, naukowego ich opracowywania, w końcu kreacji ekspozycyjnych. Znaczną część biogramów opracowali autorzy, którym osoby opisywane były znane, niekiedy wręcz bliskie. Stąd wiele z opracowań wymyka się szablonowemu ujęciu bio­ grafii i tworzy barwny, nasycony emocjonalnie przekaz, pełen ciekawych szczegółów. Odwołam się tu raz jeszcze do recenzji Romana Bąka, który ową „niesubordynację” ko­ mentował następująco: „Smakowicie czyta się te portrety. Smakowicie mimo ich zwię­ złości... Tym niemniej bodaj po raz pierwszy twórcy współczesnej etnografii/etnologii, zwykle «ukryci» za swoim dziełem, pokazani zostali w pełni swoich dokonań i losów. Abywały one rzeczywiście niezwykłe”. Już taka rekomendacja jest wystarczającą zachę­ tą do lektury recenzowanych 2. i 3. tomu Etnografów i ludoznawców polskich. Ponadto w dobie wszechobecnej, ulotnej, tchnącej niekiedy bylejakością informacji elektronicz­ nej, powstało dzieło trwałe, stanowiące manifestację solidarności środowiska, które pa­ mięć o sobie potrafiło ubrać w najbardziej szlachetną formę. Jan Swięch Barbara B a z i e l i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe lud­ ności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009, ss. 299, 167 il., ISBN 978­ -83-87266-08-0. Praca Ludowe tradycje... jest popularnonaukową monografią, przygotowaną (z dwoma wyjątkami) przez pracowników Muzeum Śląskiego w Katowicach. Zapo­ wiadany w tytule zasięg - województwo śląskie obejmuje kilka regionów. W kręgu zainteresowań autorów poszczególnych artykułów znalazł się Górny Śląsk, obszar �Recenzje i noty recenzyjne 365 przemysłowy oraz regiony jeszcze w dużej mierze tradycyjne, jak wsie Beskidu Ślą­ skiego i Żywieckiego. Należy zwrócić uwagę na podkreślone zawężenie zaintereso­ wania do „ludności rodzimej”, co oznacza, że nie uwzględniono osadników po 1945 roku. O kłopotach autorów przy przedstawianiu niezbyt porównywalnych obszarów napiszę dalej. Może trochę pomogłyby tu choćby konturowe mapy. Teksty opracowań zostały oparte na dwóch typach źródeł: „zastanych” - tu się­ gnięto do bardzo bogatej literatury, odnoszącej się do poszczególnych, analizowanych działów kultury, oraz „wywołanych” materiałach, zgromadzonych w czasie badań te­ renowych. Źródłem dodatkowym były opisy eksponatów znajdujących się w muzeum. Czas opisywanych procesów i zjawisk obejmuje wiek XIX i XX, w niektórych wypadkach także początek wieku XXI. Wszystkie teksty są wzbogacone licznymi, ciekawymi ilustracjami. Podkreślając walory opracowania, warto zwrócić uwagę na bardzo dobre, czasem wręcz drobiazgowe opisy dokumentujące dane działy kultury (np. za wzorowe uwa­ żam opracowanie rolnictwa, autorstwa Tomasza Liboski). Na uwagę zasługuje też rozdział o zespołach folklorystycznych - Krystyna Kaczko, pokazując współczesną aktywność kulturalną opartą na tradycjach folklorystycznych Śląska, tworzy jakby klamrę spinającą opisy tradycji (od XIX w.) ze współczesnością. Do omawianej monografii można jednak mieć szereg zastrzeżeń. Chyba naj­ ważniejszym, natury ogólnej, jest połączenie w jednym tomie i w poszczególnych artykułach tak różnych obszarów, jak przemysłowy Górny Śląsk i tak zwany „Zie­ lony Śląsk” - regiony górskie Żywiecczyzny czy Cieszyńskiego. Wydaje mi się to bardziej „winą” redaktorki niż samych autorów. W niektórych rozdziałach brak też prawie zupełnie materiałów z badań terenowych. Kończąc uwagi ogólne, chcę podkreślić bardzo staranne i ładne edytorsko przy­ gotowanie książki. Tom, jako praca zbiorowa i w założeniu popularnonaukowa, ma układ przejrzysty, a poszczególne artykuły prowadzą czytelnika poprzez kulturę opi­ sywanych regionów. Pracę poprzedza krótki wstęp Barbary Bazielich, sygnalizujący zawartość opracowania. Autorka zwraca w nim uwagę na trudności związane z obec­ nym zasięgiem administracyjnym województwa śląskiego i konieczność łącznego opisywania różnych obszarów przemysłowych Górnego Śląska i terenów górskich Beskidów. Ważny jest kolejny tekst - Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Dziedzictwo społeczno-kulturowe. Mówi on o uwarunkowaniach historycznych i geograficznych ksztahowania się i przemian kultury ludowej i plebejskiej oraz o zmienności granic pojęcia „śląskości”. Podkreśla też odmienność warunków życia na tym niejednoli­ tym obszarze, uwzględniając specyfikę Górnego Śląska. Według autorki, wpłynęło to na zróżnicowanie zachowań ludycznych i działalność stowarzyszeń lokalnych. W kolejnych artykułach zostały podjęte różne aspekty analizowanej rzeczywistości. Charakterystyką ziemiaństwa górnośląskiego, z uwzględnieniem przynależności narodowej: polskiej i niemieckiej, oraz jego wpływu na kulturę ludową wsi zajęła się Wiesława Korzeniowska. Zwraca ona uwagę między innymi na organizowanie przez nie­ których przedstawicieli ziemiaństwa infrastruktury kulturalnej i społecznej wsi (szkoły, biblioteki, orkiestry itp.). Większość tych działań wiąże z początkiem XX wieku. Nie w pełni uzasadniony wydaje się optymizm autorki - kontakty nie zawsze wyglądały tak �366 Rezenzje i noty recenzyjne „różowo”. Po procesie uwłaszczeniowym, jak wiadomo, miały miejsce liczne konflikty, a rozliczenia pouwłaszczeniowe prowadziły do wielu problemów społecznych. Tekst Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, Rola rodziny w społeczności, wprowadza w problematykę społeczną. Autorka podkreśla różne warunki życia, a więc i kultu­ ry rodzin wiejskich oraz robotniczych, żyjących w osadach fabrycznych i kopalnia­ nych. Uwzględniając to zróżnicowanie (ale nie w pełnym zakresie), opisuje życie rodziny: zwyczaje narodzinowe, zawieranie małżeństw, wychowanie dzieci, ciekawe formy zagospodarowania czasu, a także formy świętowania. Tomasz Liboska, artykułem Tradycyjne rolnictwo, otwiera część tekstów opartych na zbiorach muzealnych i związanych z tematem badaniach terenowych. Autor rozpoczyna ważnym stwierdzeniem, że obszar Śląska nie różnił się od innych ziem aż do przełomu XVflI i XIX wieku, a zróżnicowanie było efektem rewolucji przemysłowej, wydziela­ jącej Górny Śląsk jako okręg przemysłowy. W opracowaniu zostały podkreślone ważne cezury czasowe (do drugiej połowy XVIII w., od końca XIX w. do I wojny światowej, międzywojnie, po 1945 r.), zwraca ono też uwagę na etapy modernizowania się narzędzi i technik rolniczych w poszczególnych okresach. Szczegółowe opisy zostały oparte na zbiorach muzealnych, badaniach w terenie i literaturze przedmiotu. Barbara Heidenreich, w tekście Budownictwo wiejskie, przypomina, że zaintere­ sowanie budownictwem ludowym sięga końca XVIII wieku, a w XIX i na początku XX wieku prace polskich i niemieckich badaczy ukazywały się w wielu publikacjach zbiorowych i czasopismach. Analizując zróżnicowanie omawianego obszaru, stwier­ dza, że drewniane, tradycyjne budownictwo ludowe na Górnym Śląsku zanikło, nato­ miast na terenach górskich województwa śląskiego (szczególnie w Beskidach) wystę­ puje jeszcze często. Podobnie przedstawia się sytuacja z kapliczkami i budownictwem sakralnym. Autorka opisuje dom mieszkalny, budynki gospodarcze, techniki. Odsyła do literatury przedmiotu, brak tu jednak „żywej” dokumentacji z badań terenowych. Innym mankamentem jest bardzo duże ujednolicenie podawanych nazw gwarowych (a jest literatura na ten temat, np. opracowania J. Basary, J. Siatkowskiego). W artykule Wnętrza mieszkalne. Meble. Sprzęty, Irena Białas zwraca uwagę na przełom w zagospodarowaniu przestrzeni chałupy chłopskiej (później „familoki” w osadach fabrycznych), jakim było uprzemysłowienie Górnego Śląska z końcem XVIII i początkiem XIX wieku. Były to zmiany w samym budownictwie wiejskim (a w konsekwencji rozbudowa i inne rozplanowanie wnętrza). W XIX wieku nasilił się też wpływ wzorów miejskich. Meble, w XIX wieku wytwarzane jeszcze głównie przez stolarzy wiejskich i małomiasteczkowych, w wieku XX często sąjuż fabrycz­ ne. Interesująca jest wzmianka, że najszybciej zanikały sprzęty malowane. Damian Adamczak w opracowaniu Rzemiosło i rękodzieło ludowe pisze, że wy­ roby drobnej wytwórczości rzemieślniczej i przemysłu domowego w XIX wieku sprzedawano głównie na targach i jarmarkach. Wiek XX to czas zanikania drobnej wytwórczości. Autor, opierając się na literaturze i zbiorach muzealnych, omawia ta­ kie zawody, jak ciesielstwo, bednarstwo, stolarstwo, kołodziejstwo, garbarstwo, szew­ stwo, rymarstwo, tkactwo, plecionkarstwo, koronkarstwo, kowalstwo, garncarstwo, młynarstwo. W poszczególnych częściach pracy odnajdujemy datowanie i lokalizację warsztatów. �Recenzje i noty recenzyjne 367 Tekst Bożeny Kubit, Sztuka ludowa, zawiera wiele powtórzeń (podobne zagad­ nienia są podejmowane w artykułach poświęconych sprzętom drewnianym i ich zdobnictwu, a także budownictwu). Ciekawa jest część dotycząca plastyki obrzędo­ wej, ale o tym też jest mowa w opracowaniu Doroczne zwyczaje i obrzędy. Autorka określa czas największego rozkwitu sztuki ludowej na XIX i początek XX wieku. Zwraca uwagę na niektóre formy nabywania wytworów, jak na przykład kupowanie obrazów (zwykle o tematyce sakralnej) na odpustach i u wędrownych obraźników (obrazy malowane na podstawie zdjęć ślubnych). Z wiekiem XIX wiąże też rozkwit malarstwa na szkle oraz wycinanie z blachy sylwetek świętych, malowanych i wie­ szanych w kapliczkach i na drzewach. Zauważa, że malowanie na płótnie, szkle i pa­ pierze na początku XX wieku wyparła moda na oleodruki. Omawiając rzeźbę, zwraca uwagę na rzeźby w kapliczkach oraz kamienne krzyże - „Bożej Męki”, występujące głównie na Górnym Śląsku. Zajmuje się również zdobnictwem związanym z cerami­ ką, plecionkarstwem, zabawkami, instrumentami muzycznymi i kowalstwem. Krystyna Kaczko, w artykule Plastyczna twórczość nieprofesjonalna, precyzuje tytułowe określenie, zwracając uwagę, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat twórców działających w jej obrębie nazywano najczęściej ludowymi, naiwnymi, niedzielnymi czy prymitywnymi. Uważa, że żadne z tych określeń nie identyfikuje jednoznacznie ich twórczości - prezentuje ona różny poziom artystyczny i różne formy wyrazu. Wraz z uprzemysłowieniem na Górnym Śląsku pojawiła się w XIX wieku robotnicza twórczość plastyczna, związana z odkryciem nowego materiału - węgla. Autorka omawia także główne skupiska współczesnych twórców i podkreśla, że dużą rolę w rozwoju sztuki nieprofesjonalnej mają muzea oraz liczne przeglądy i konkursy. Barbara Bazielich, w tekście Ubiór ijego formy zdobnicze. Zróżnicowanie i prze­ miany, zwraca uwagę na zróżnicowanie świątecznego stroju ludowego, sięgające XV-XVI wieku i rozbicia Śląska na księstwa oraz dominia. Wskazuje na znaczenie idei odrodzenia oraz wpływ wzorów mieszczańskich i szlacheckich. Można mieć jednak wątpliwości w odniesieniu do tej tezy, bowiem był to okres poddaństwa, a bo­ gatych, wolnych chłopów nie było zbyt wielu. Autorka stwierdza, że do początków XX wieku odzież chłopska była prosta i z prostych tkanin. Należało chyba zazna­ czyć, że różne były ubiory codzienne i odświętne, różne także zależnie od przyna­ leżności do określonej warstwy chłopskiej. W rozdziale znalazło się omówienie tka­ nin używanych do szycia ubiorów oraz przedstawienie zróżnicowania, skupiające się głównie na ubiorach odświętnych, z podkreśleniem bogatych strojów z regionów Beskidów, ubiorach robotniczych z obszarów uprzemysłowionych, wreszcie elemen­ tach zdobniczych. Interesujące uwagi dotyczą ubioru osadników niemieckich z koń­ ca XIX wieku. Artykuł zawiera również ciekawe refleksje na temat żywotności ele­ mentów stroju ludowego i jego obecnej kondycji, zależnie od regionu. Krystyna Kaczko, w kolejnym artykule, Doroczne zwyczaje i obrzędy, zwraca uwagę na powiązanie zwyczajów i obrzędów tak z porami roku, jak i kalendarzem świąt kościelnych. Omawia cykle: Adwent - Boże Narodzenie - Nowy Rok - kar­ nawał - zwyczaje wiosenne (w tym Wielkanoc) jako formy synkretyczne, łączące obrzędy „kościelne” i elementy magiczne z wierzeń przedchrześcijańskich. Z obrzę­ dowości „świeckiej” (chociaż również zawierającej elementy chrześcijańskie), od­ �368 Rezenzje i noty recenzyjne najdujemy nasycony wróżbami dzień św. Andrzeja, sobótki (św. Jan), zwyczaj sta­ wiania „maja”, godzenie służby na Nowy Rok, dożynki. Omówione zostały też grupy kolędników, przy czym uwzględniono czas i miejsce ich pojawiania się. Agnieszka Przybyła-Dumin, w tekście Lecznictwo i wierzenia magiczne, analizu­ je wierzenia magiczne, zwracając uwagę na dobrze jeszcze zachowane przekonanie o „zauroczeniu”, czyli rzucaniu uroków. Brak jednak przykładów z terenu. Magiczne działania zabezpieczające, dotyczące narodzin, małżeństwa i śmierci, pokazane są też tylko w oparciu o literaturę. Autorka uwzględnia jednak zachowania stosowane jeszcze na co dzień (np. związane z kominiarzem, stukanie w niemalowane itp.). W opracowaniu Tradycje kulinarne, Irena Białas podkreśla dawną samowystar­ czalność gospodarstw chłopskich w zakresie produktów używanych do przygoto­ wania posiłków. Tak było na całym obszarze aż do końca XVIII wieku. Charaktery­ styczne w tym okresie było również jedzenie potraw gotowanych. Dopiero koniec XIX wieku wprowadził praktykę przygotowywania kanapek z chleba (do pracy, dzieciom do szkoły). Dobór potraw był związany tak z porami roku, jak i wymaga­ niami roku kościelnego (post). Zróżnicowanie terytorialne dotyczyło natomiast, już od początku XIX wieku, podziału na Śląsk przemysłowy i tereny górskie. Specjalne „menu” odnosiło się również do pór roku, świąt czy wesela. Szkoda tylko, że autorka nie zilustrowała tych stwierdzeń przykładami z terenu, zwłaszcza aktualnymi. Krystyna Turek (.Pieśni ludowe) zajmuje się z kolei ludowymi pieśniami obrzędo­ wymi - rodzinnymi, dotyczącymi poszczególnych świąt kościelnych i związanymi z pracą w polu (pieśni żniwne). Wyróżnia też tak zwane pieśni powszechne (koły­ sanki, liryczne) i wojskowe. Omawia specyfikę pieśni górnośląskich, uwzględniając zróżnicowanie obszaru i podkreślając cechy charakterystyczne pieśni terenów gór­ skich. Szkoda tylko, że nie pokazano ich żywotności i dokładniejszej lokalizacji. Artykuł Krystyny Kaczko, Zespoły folklorystyczne i ich rola w utrzymaniu trady­ cji własnego regionu, stanowi ważny akcent współczesny. Po ogólnych stwierdze­ niach o cechach folkloru i jego przechodzeniu w folkioryzm, autorka podkreśla, że województwo śląskie jest regionem bogatym w żywy folklor (może raczej folkloryzm), a tradycje śpiewania i muzykowania sąbardzo stare (wskazuje np. na działal­ ność Towarzystw Śpiewaczych czy Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”). Ważne jest podkreślenie podobieństw z innymi regionami Polski po migracjach ludności na ten teren po 1945 roku. Żywa działalność różnych zespołów folklorystycznych jest dokumentowana na przykład w tabelach prowadzonych od roku 1970 dla zespołów biorących udział w dwóch przeglądach: w Chorzowie i Zebrzydowicach. Kończący monografię tekst Marii Lipy-Kuczyńskiej, Muzea, stowarzyszenia działające w zakresie etnografii, stanowi przegląd działalności muzeów i stowarzy­ szeń na rzecz dokumentacji i popularyzacji kultury województwa śląskiego. Anna Szyfer �Recenzje i noty recenzyjne 369 Katarzyna M a r c o 1, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Ślą­ ski w Katowicach 2008, ss. 267, ISBN: 978-83-87266-47-9. Badania nad folklorem charakterystycznej grupy społecznej, jaką są dzieci, się­ gają korzeniami XIX wieku. Wymienić należy tu pionierskie prace: E.B. Tylor, The History o f Games (1879), A. Gomme, Traditional Games o f British Children (1894­ -1897), H. Carrington Bolton, The Counting-out Rhymes o f Children, their Antiquity and Wide Distribution: A Study in Folk-lore (1888). W Polsce początek zainteresowań spontaniczną twórczością dzieci wiąże się z ro­ kiem 1888, kiedy to na łamach „Wisły” opublikowano apel zachęcający czytelników do rozpoczęcia akcji zbierania rymowanek dziecięcych. Jednak renesans badań nad subkulturą dziecięcą miał miejsce dopiero w latach 70. XX stulecia, za sprawą Jerze­ go Cieślikowskiego (Wielka zabawa. Folklor dziecięcy. Wyobraźnia dziecka. Wier­ sze dla dzieci, 1967; Literatura i podkultura dziecięca, 1975) i Doroty Simonides (Współczesna ustna twórczość dzieci, w: Poezja i dziecko, 1973; Telewizja a folklor słowny dzieci, „Literatura Ludowa” 1974: 3; Współczesny folklor słowny dzieci i na­ stolatków, 1976; Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystycz­ ne, 1985; O współczesnych pamiętnikach dzieci. Monografia folklorystyczna, 1993). Cieślikowski i Simonides zainicjowali w Polsce badania nad ustną twórczością dzieci i nastolatków, eksponując kulturotwórcze walory tego repertuaru. Wcześniej badacze kierowali się opinią że tylko osoby dorosłe mogą być twórcami i nosicielami folklo­ ru. Nie zwracali uwagi na potrzeby psychiczne dzieci, sądzili, że jedynie przejmują one treści przekazywane przez dorosłych. Cieślikowski i Simonides udowodnili, że dzieci miały i mają własny repertuar, w którym funkcjonują nie tylko formy archa­ iczne, ale i nowe teksty, wszystkie zaś poddawane są ciągłym innowacjom. Dzieci nie tylko więc przejmują wzory przekazywane im przez dorosłych, ale same tworzą teksty, które następnie przekazują sobie nawzajem. Według Doroty Simonides: „stoją tu obok siebie archaiczne relikty z nowoczesnymi realiami” (Simonides 1985: 6). Książkę Katarzyny Marcol o ustnej twórczości dzieci na pograniczu polsko-cze­ skim można uznać za świadomą kontynuację liczących ponad 130 lat badań nad spon­ taniczną twórczością dzieci. Autorka dowodzi ciągłości zainteresowań naukowych repertuarem młodych twórców. Monografię tę postrzegam jako rzetelną odpowiedź na wcześniejsze sugestie specjalistów, nie tylko postulujących kontynuację prac, ale i upominających się o uzupełnienie rozpoczętych badań o ujęcie diachroniczne, gdyż ogląd z perspektywy synchronicznej może okazać się niewystarczający. W ciągu tych lat przekształceniom podlegała struktura rodziny i środowisko wychowawcze, upowszechniły się środki masowego przekazu, między innymi Internet, zmieniły się więc i same dzieci, a także ich zainteresowania. Wniosek jest jednoznaczny: trzy dekady wystarczyły, by w twórczości ustnej dzieci mogło dojść do poważnych mo­ dyfikacji. Novum książki Marcol można upatrywać w uzupełnieniu badań Jerzego Cieśli­ kowskiego, Doroty Simonides, a także Krystyny Pisarkowej o kontekst interetniczny. �370 Rezenzje i noty recenzyjne Obszarem badań jest tu pogranicze polsko-czeskie. Folklor dzieci mieszkających po obu stronach Olzy nie był do tej pory przedmiotem systematycznych i szczegóło­ wych badań. „Ze względu na położenie geograficzne - ocenia autorka - region ten [Śląsk Cieszyński - B.K.] zaliczyć można do terenów kontaktowych, stykowych, leżących na granicy między etnikami, co z kolei ma zasadniczy wpływ na procesy kulturowe tu zachodzące” (s. 7). Cieszyńskie jest bowiem zróżnicowane pod wzglę­ dem językowym, narodowościowym i religijnym. Skomplikowane dzieje polityczne tego regionu spowodowały, że język urzędowy zależał od władz administracyjnych państwa, które sprawowało tu władzę, natomiast językiem „domowym” pozostawała gwara (Labocha 1997). Poważnym wyróżnikiem pogranicza polsko-czeskiego jest sytuacja wyznaniowa (duże skupisko wyznawców Kościoła ewangelicko-augsbur­ skiego). Luteranizm jest uważany przez mieszkańców Zaolzia za nośnik wartości narodowych i tożsamościowych. Protestanci stanowią tu zdecydowaną większość, jednak obok nich mieszkają wyznawcy innych religii: katolicy, do II wojny świato­ wej - Żydzi (Chmiel, Drabina, red., 2000). Tak duża różnorodność, na wielu płasz­ czyznach, nie może pozostawać bez wpływu na kwestie tożsamościowe ludności rodzimej Śląska Cieszyńskiego. Zarysowana tu w skrócie sytuacja ma na badanym przez Marcol obszarze poważny wpływ na ustną twórczość dzieci. Uwarunkowania historyczne spowodowały, że współcześnie dzieci z Zaolzia w swym repertuarze za­ chowują wiele tradycyjnych tekstów przekazywanych gwarą, natomiast po polskiej stronie Olzy dominują utwory w języku literackim, o mniejszym nacechowaniu re­ gionalnym. „Kontekst, w jakim przekazywane są treści folklorystyczne, jest istotnym czynni­ kiem warunkującym jego funkcje, poetykę i zasób treściowy. Sytuacja folklorystycz­ na - podkreśla Marcol - wpływa znacząco także na kształt ustnej twórczości dzieci, która rozwija się tu w odmiennych warunkach: po prawej stronie Olzy w otoczeniu jednolitym językowo i kulturowo, na Zaolziu zaś w środowisku wielokulturowym” (s. 7). Wyjątkowość folkloru słownego dzieci zaolziańskich polega na tym, że two­ rzony jest on i przekazywany na obszarze zróżnicowanym kulturowo. Co więcej, twórczość małych Polaków wchodzi w interakcje z twórczością dzieci czeskich, wza­ jemnie się uzupełniając i wzbogacając, gdyż - jak wiadomo - konfrontacja różnych zjawisk folklorystycznych sprzyja wzajemnym zapożyczeniom. Biorąc pod uwagę sytuację zróżnicowania interetnicznego, autorka dokonuje analizy komparatystycznej materiału zebranego po obydwu stronach Olzy. Katarzyna Marcol, opierając się na wieloletnich badaniach terenowych, nie tylko ujawnia rodowód transmitowanych tekstów, ale również interesuje się związkami kulturowymi oraz tendencjami rozwo­ jowymi repertuaru przekazywanego w trakcie bezpośrednich kontaktów, w sytuacji nieoficjalnej (w domu, w szkole po lekcjach, na podwórku). Tylko w takich warun­ kach możliwe jest wyzbycie się przez dzieci autocenzury. Autorka podzieliła książkę na pięć rozdziałów. W pierwszym z nich, „Badania własne”, jak wskazuje tytuł, przedstawia swój warsztat badawczy, pisząc o stosowa­ nych metodach oraz o trudnościach, jakie napotkała w trakcie prowadzonych badań terenowych. Rozdział drugi poświęca specyfice społecznej, politycznej i kulturowej Śląska Cieszyńskiego jako pogranicza etnicznego. Omawia zawiłości polityczne na �Recenzje i noty recenzyjne 371 tym obszarze, sytuację językową, wyznaniową i związane z tym problemy tożsamo­ ściowe mieszkańców. W trzeciej części książki, „Z badań nad folklorem rówieśni­ czym”, autorka koncentruje uwagę na propozycjach klasyfikacji repertuaru dzieci oraz próbie opracowania własnej typologii. Trzon książki stanowi kolejny rozdział, o poetyce twórczości słownej dzieci na pograniczu polsko-czeskim, w którym Marcol analizuje przykłady słownego folkloru dzieci po obu stronach Olzy, zgromadzone podczas badań terenowych. W ostatnim rozdziale podkreśla, na czym polega od­ mienność i wyjątkowość repertuaru zaolziańskiego. Ze względu na wielofunkcyjność twórczości dzieci jej badanie wymaga uwzględ­ nienia różnorakich założeń metodologicznych. Za nadrzędną metodę badaczka uzna­ je wywiad jawny, nieformalny, prowadzony w bezpośrednim kontakcie z informa­ torami. Nie ma on sztywnych reguł, zatem jeśli relacje są niejasne lub wymagają uzupełnienia, można zadawać dodatkowe pytania, prosić o wyjaśnienie. Wywiad nie­ formalny daje wrażenie swobodnej rozmowy, dzięki czemu informatorzy nie stresują się, są bardziej otwarci. Autorka stosuje też wywiady grupowe, które pozwalają uzy­ skać relacje większej liczby osób. W ich trakcie młodzi informatorzy chętniej udzie­ lają odpowiedzi, wzajemnie zachęcając się do mówienia, a wypowiedź jednej osoby motywuje pozostałe. W zgłębieniu folkloru dziecięcego pomocny okazał się kwe­ stionariusz zawierający pytania otwarte, które dotyczą zabaw słownych i słowno-ruchowych znanych dzieciom, źródeł ich pochodzenia, kontekstu sytuacji wykonaw­ czej, partnerów zabawy, intencji i odczuć towarzyszących zabawowym czynnościom dzieci. Dla zobiektywizowania badań Marcol zastosowała ten sam kwestionariusz po obydwu stronach granicy. Katarzyna Marcol, poddając analizie repertuar dzieci na pograniczu polsko­ -czeskim, stara się odpowiedzieć na kilka istotnych pytań: co w repertuarze dzieci polskich i zaolziańskich jest tożsame? Na czym polega specyfika repertuaru zaol­ ziańskiego? Jaki wpływ na ustną twórczość dzieci ma środowisko wielokulturowe, w którym funkcjonują teksty i ich nosiciele? Badaczka dowodzi, że folklor słowny dzieci na pograniczu polsko-czeskim cechuje się spontaniczną żywotnością. Tezy swe każdorazowo ilustruje wieloma przykładami. Ponadto bogactwo folkloru słow­ nego dzieci dokumentuje opracowana przez nią antologia (363 przykłady dziecię­ cych zabaw słownych, zob. Aneks, s. 229-267). O zastosowanej w odniesieniu do zebranego materiału typologii decyduje tu kry­ terium funkcjonalne. Natomiast Simonides uporządkowała samorodną twórczość dzieci według gatunków. Wybór innego kryterium przez Marcol wzbudza pewne za­ strzeżenia - teksty dzieci są bowiem polifunkcyjne i zazwyczaj posiadają wiele wa­ riantów. Badaczka organizuje zebrany materiał następująco: Rymowanki dla zabawy. Wierszyki, wołanki; Rymowanki o funkcji pragmatycznej. Wyliczanki; Rymowanki o funkcji impresywnej. Rymowanki z imionami, przezywanki, rozkazywanki, prowokanki; Zagadki; Skrętacze językowe; Adynata; Przysłowia; Opowieści komiczne; Opowieści sensacyjne. Autorka przypomina, że słowo pełni w repertuarze dzieci nie tylko funkcję ko­ munikacyjną, ale realizuje równocześnie potrzebę zabawy. Nie podlega wątpliwo­ ści, że konieczność zabawy odczuwają wszyscy, zabawa (także słowna) istnieje „od �372 Rezenzje i noty recenzyjne zawsze”, jest ona jedną z naturalnych potrzeb ludzi i zarazem form ludzkiej egzy­ stencji, obok pracy i nauki. Autorka konkluduje: „owe igraszki słowne, do których należąniewątpliwie twory folkloru słownego, sąuwolnieniem od ciężarów realności, dają swobodę kreowania rzeczywistości według własnego poczucia piękna” (s. 103). Prócz funkcji zabawowej (która dominuje), teksty dzieci pełnią także funkcję prag­ matyczną, jak na przykład wyliczanki, które służą wskazaniu osoby rozpoczynającej zabawę. Są one podporządkowane konkretnym regułom gry. Teksty, przekazywane spontanicznie w środowisku rówieśniczym, zaspokajają potrzeby estetyczne ich no­ sicieli (wyczulają na piękno języka, cieszą brzmieniem, wywołują skojarzenia, za­ skakują) oraz ekspresyjne, gdyż służą „uwolnieniu” uczuć zarówno pozytywnych, jak i negatywnych (np. opowieści sensacyjne). Utwory o funkcji impresywnej skie­ rowane do rówieśników wywołują w nich reakcje złości lub gniewu (np. rymowan­ ki „wokół” imion). Rozwiązywanie zagadek jest dobrym ćwiczeniem umysłowym. Teksty folkloru dziecięcego eksponują także normy i zasady panujące w grupie ró­ wieśniczej. Nawet, jeśli kreują świat „na opak” (jak adynata), to dzieci mają tego świadomość. Potrzeba tworzenia tego typu tekstów wynika z chęci negowania spo­ łecznie obowiązujących zasad. Mali twórcy posiadają bogatą wyobraźnię i zdolności językowe. Nie można zapominać także o odróżniająco-integrującej funkcji zabaw słownych, charakterystycznej dla tak specyficznego terenu, jakim jest pogranicze et­ niczne. Na uwagę zasługuje fakt, że analizę folkloru słownego dzieci wzbogaca autorka 0 wątek wpływu mediów na ich repertuar. Badania te zainicjowała Simonides w la­ tach 70. ubiegłego stulecia. W tej dziedzinie zaszły jednak poważne zmiany. Jak ocenia Marcol: „w zabawach uwidaczniają się inspiracje kulturą popularną, która dociera do świadomości najmłodszych za pośrednictwem środków masowego prze­ kazu, Internetu i gier komputerowych” (s. 196). W tej sytuacji mass media doprowa­ dziły do tego, że folklor słowny współczesnych dzieci jest tylko częściowo tożsamy z repertuarem pokolenia ich rodziców. Stanowią one niewątpliwe źródło inspiracji, wpływają też na wyobraźnię młodych odbiorców, podsuwają im gotowe wzorce wizualne. Marcol udowadnia, że zakres inspiracji przekazami medialnymi nie jest identyczny po obydwu stronach Olzy. Dzieci mieszkające po stronie czeskiej przed­ kładają tradycyjne formy folkloru, które przez swą żywotność są bardziej odporne na innowacje. Co ważne, autorka potwierdza ocenę Simonides sprzed trzydziestu laty, że „dzieci są obecnie jedynym autentycznym środowiskiem, w obrębie którego jest tworzony 1 przekazywany folklor” (Simonides 1976: 37). Analizując współczesny repertuar dzieci, konsekwentnie odtwarza dynamiczny obraz postrzeganego przez dzieci świa­ ta, gdyż praktycznie każde ich doświadczenie życiowe znajduje odbicie w tworzo­ nych i transmitowanych tekstach. Bożena Kaczmarczyk �Recenzje i noty recenzyjne 373 LITERATURA Chmiel R, Drabina J. (red.) 2000 Stosunki wyznaniowe na Śląsku Cieszyńskim od średniowiecza do współczesności, Ratingen: Stiftung Haus Oberschlesien. Labocha J. 1997 Polsko-czeskie pogranicze na Śląsku Cieszyńskim: zagadnienia językowe, Kraków: Księgarnia Akademicka. Simonides D. 1976 Współczesny folklor słowny dzieci i nastolatków, Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 Ele mele dudki. Rymowanki dzieci śląskich. Studium folklorystyczne, Kato­ wice: Śląski Instytut Naukowy. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20d4a0db70afac8de343a1a6384865ea.pdf 26d6f552bb8c93b6dcb4b02dc17fedee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5092 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource obrzedy przejścia katolicyzm prymicje - aspekt etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4724 Title A name given to the resource Prymicje jako obrzęd przejścia / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pyla, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 GRAżvNAPYLA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli Kraków PRYMICJE JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA We wszystkich przełomowych momentach życia człowiek poddawany jest obrzędom, zmieniającym w sposób rytualny jego status społeczny. Aby jednak można było mówić o obrzędzie "przejścia", zmianie statusu społecznego muszą towarzyszyć również takie treści wynikające ze światopoglądu danej społeczności, które sankcjonują niezbędność tego obrzędu dla dokonania tej zmian/o Jedną z takich chwil w życiu młodego duchownego Kościoła katolickiego jest przyjęcie przez niego święceń kapłańskich i odprawienie w rodzilmej parafii pierwszej mszy świętej, zwanej prymicyjną. Szczególnie w środowisku wiejskim uroczystość ta obudowana jest bogatą akcją obrzędową, mającą charakter obrzędu "przejścia", Świadomość konieczności poddawania człowieka tym obrzędom wynika z przekonania, że gdyby w odpowiednim czasie obrzędowo nie została przeprowadzona zmiana, pozycja społeczna jednostki w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w społeczności lokalnej, byłaby nieokreślona lub marginalna. W strukturze społecznej tradycyjnej społeczności wiejskiej nie przewidywano bowiem miejsca dla osób, które osiągnęły wiek uprawniający je do zmiany statusu, a nie uczyniły tego. Osoby takie, między innymi, nie mogły później pełnić niektórych ról społecznych czy też funkcji obrzędowych2• Stąd też, szczególnie w społeczności wiejskiej, prymicje sąnie tylko wydarzeniem religijnym, ale również mają głęboki sens obrzędowy wynikający ze światopoglądu tej grupy. Chociaż zewnętrzna ich oprawa może w różnych wsiach przybierać nieco inną formę, to jednak ich obrzędowy sens zawsze pozostaje taki sam. Jest nim zmiana statusu społecznego młodego księdza, która pozwala mu na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. W rytualny sposób zostaje on wyłączony z dotychczas pełnionej w strukturze społecznej roli kawalera, po to, by "odrodzić się" już w nowej roli, jako ksiądz. Opracowanie to będzie więc próbą wskazania i zinterpretowania przeM. Buchowski, Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, "Lud", t. 69, 1985, s. 70; tenże, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 142-143. 2 M, Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, J s.6. �80 Grażyna Pyla łomowych wydarzeń w obrzędzie prymicyjnym, zmieniającym status społeczny młodego księdza. Podstawę niniejszego opracowania stanowią głównie materiały zebrane w trakcie obserwacji uczestniczącej siedmiu obrzędów prymicyjnych w parafiach na terenie Krakowa, we wsiach podkrakowskich oraz w jednej z wsi gorczańskich, w latach 1994-19973• Ponadto przeprowadzono trzy wywiady z osobami uczestniczącymi w takim obrzędzie4• Posłużono się także dokumentacją fotograficzną z uroczystości pryrnicyjnych5. Jako materiał porównawczy wykorzystano tutaj również opisy obrzędu sekundycji, obchodzonego w SQ-Ieciekapłaństwa, zwanego niekiedy ,,złotymi prymicjami", których przebieg najczęściej był taki sam jak prymicji6• Prymicje (primitiae, prima missa), to pierwsza uroczysta msza święta odprawiana przez nowo wyświęconego księdza, z reguły w jego rodzinnej parafii7• Najczęściej odbywa się to w czerwcu, zaraz po otrzymaniu święceń kapłańskich. Sam liturgiczny przebieg tej uroczystości ściśle określa rytuał kościelny8. Prymicjant zgodnie z nim nie powinien odprawiać innej mszy przed swoją uroczystą mszą prymicyjną i w tym dniu, do chwili odprawieniajej, przestrzegasilentium religiosum. Oznacza to, że powstrzymuje się od wygłaszania przemówień, a w jego imieniu czyni to proboszcz lub inny kapłan. Orszak z prymicjantem idzie do kościoła z domu rodzinnego bądź też z domu parafialnego. Przed wyruszeniem błogosławieństwa udzielają rodzice poprzez nałożenie rąk na głowę klęczącego przed nimi syna i wypowiedzenie słów błogosławieństwa według formuły określonej rytuałem kościelnym9• Po błogosławieństwie orszak wyruszający do kościoła formuje się w następującym porządku: trzej ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami; następnie dzieci, młodzież, mężczyźni ze sztandarami kościelnymi; za nimi klerycy i księża w komżach, a następnie asystujący później prymicjantowi w czasie mszy diakon i subdiakon; za nimi idzie prymicjant z krucyfiksem w ręku w asyście tzw. manuduktora, którym jest zazwyczaj ksiądz proboszcz towarzyszący później prymicjantowi w czasie całej mszy i czuwający nad prawidłowym jej przebiegiem; cały orszak zamyka najbliższa rodzina prymicjanta i inni wierni. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant idzie w procesji ubrany w komżę i stułę, 3 Parafie: Jurków k. Limanowej (1994), Siepraw k. Myślenic (1996), Brzezie k. Bochni (1994) oraz parafie na terenie Krakowa: Zmartwychwstania Pańskiego (1997), św. Szczepana (1996) i (1997), w Mistrzejowicach (1994). 4 Siepraw, lata 40. i 60. XX wieku oraz 1993 rok. s Dobczyce (1994); Rajsko k. Krakowa (1995). 6 "Przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 7 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Ko,'cielna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznemijej dopełnieniami, Warszawa 1898. t. XXII. s. 2. R Ks. A. Nowowiejski, Ceremoniał parafialny, Warszawa 1894, t. II, cz. XII, s. 406-408; Nabożeństwa, poświęcenia i błogosławieństwa, w: Agenda Liturgiczna Diecezji Opolskiej, Opole 1981, s.323-328. 9 Nabożelistwa, poświęcenia ibłogosławieństwa ...• op. cit.. s. 324; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29, 1961, s. 82. �Prymicje jako obrzqd przejścia 81 a dopiero później w zakrystii przebiera się do mszy w ornat, który w czasie święceń kapłańskich założył mu biskup jako oznakę kapłaństwa1o. Po wejściu do kościoła, wszyscy intonująpieśń Veni Creator ("Przybądź Duchu Stworzycielu"). Po czym po okadzeniu oharza przez księdza prymicjanta i liturgicznym powitaniu zgromadzonych ksiądz proboszcz w krótkich słowach wita prymicjanta i gości. Następnie odprawiona zostaje msza, po której prymicjant udziela błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego, kładąc przy tym ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo. Odbywa się to według ustalonego porządku. Kolejno podchodzą księża, klerycy, rodzice, rodzeństwo i pozostali wierni. Uczestnicząc w takiej mszy, można uzyskać odpust jednakże pod warunkiem przystąpienia do spowiedzi świętej, przyjęcia Komunii świętej oraz modląc się w intencji Ojca świętego I I. Takijest przebieg rytuału kościelnego, jednak obrzędowa forma tej uroczystości jest w praktyce dużo bogatsza, bowiem oprócz aspektu religijnego, równie ważny jest tutaj aspekt społeczny. Dla księdza prymicjanta, jego najbliższej rodziny, a także dla całej społeczności lokalnej obrzęd ten ma nie tylko charakter religijny, ale także jest on rytualną fonną zmiany statusu społecznego, pozwalającą mu wefekcie na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. Stąd też w obrzędzie prymicyjnym odnaleźć można szereg analogii do tego obrzędu, zarówno w samym przebiegu akcji obrzędowej, jak i w symbolice rytualnych zachowań i rekwizytów związanych z obrzędowością weselną. Należy więc uzupełnić wcześniejszy opis ograniczający się wyłącznie do rytuału kościelnego o kulturowe, pozakościelne aspekty obrzędu prymicyjnego. Przed wyruszeniem z domu rodzinnego, po wygłoszonej formule błogosławieństwa, rodzice kropią prymicjanta wodą święconą. Czasem używają do tego kropidła zrobionego z gałązek bukszpanu lub mirtu 12. Do formującego się orszaku prowadzącego prymicjanta z domu rodzinnego, zwłaszcza w parafiach poza Krakowem, często wprowadzane są dodatkowe osoby, nie ustalone rytuałem kościelnym. Nie narusza to jednak w zasadniczy sposób szyku orszaku. W parafiach tych najczęściej przodem idzie miejscowa orkiestra. Zdarza się również, że cały orszak prowadzony jest przez jeźdźców na koniach, tzw. banderię. Jeźdźcy ubrani są w białe koszule i przepasani czerwoną wstęgą. Uprząż koni przybrana jest różnokolorowymi wstążkami. Niekiedy na szyi konia założony jest wieniec z liści dębowychl3• Zdarza się także, że z przodu orszaku prymicyjnego idą dziewczynki w strojach komunijnych lub regionalnych, niosąc na białej "poduszce" z szarfami, wianek mirtowy. Wreszcie najważniejsza osoba tej uroczystości, prymicjant, prowadzony jest w wieńcu, niesionym przez panny ubrane w białe suknie lub stroje biało-granatowe, w asyście kawalerów. Niekiedy wieniec ten niosą dziewczynki E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, Sandomierz 1954, s. 94-95. "Nabożeństwa,poświęcenia i blogoslawieńsMa ..., op. cit., s. 323-328; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29,1961, s. 81-83. 12lnformatorzy: Krzysztof Litwa i Joanna Bujas, Siepraw k. Myślenic (1994). 13 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). IQ �Grażyna Pyla 82 Fot. 1. Orszak z księdzem prymicjantem, Siepraw, pow. Myślenice, 1996; fot. Grażyna Pyla. Fot. 2. Prymicjant z rodzicami i księżmi mającymi asystować w czasie mszy, prowadzony w wieńcu z gałęzi dębowych, Wilczyce, pow. Limanowa, 1994; fot. Grażyna Pyla. �Prymicje jako obrzęd przejścia 83 w strojach komunijnych, w asyście chłopców także w takich strojach. Najczęściej w wieńcu wraz z prymicjantem prowadzeni sąjego rodzice lub też najbliższa rodzina. Prymicjant ubrany jest w komżę przybraną gałązkami mirtu. Wieniec, w którymjest on prowadzony, ufonnowany w zamknięty okrąg lub też półokrąg, najczęściej wykonany jest z gałązek dębu lub jedliny i przyozdobiony niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i najczęściej białymi kwiatami ogrodowymi. Do zwyczaju prowadzenia prymicjanta w wieńcu wydaje się nawiązywać zwyczaj zaobserwowany w jednej z krakowskich parafii. Dziewczynki w wieku szkolnym, ubrane w biało-granatowe stroj e, ustawione zostały w szpaler wzdłuż drogi prowadzącej z domu parafialnego do kościoła, którą przechodził orszak z prymicjantem. Nie trzymały już jednak w rękach wieńca. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant wieziony jest wraz z rodzicami w bryczce zaprzężonej w konie i ozdobionej wieńcem z bukszpanu oraz białymi kwiatami. Uprząż koni przybrana jest białymi wstążkami. Reszta zaproszonych gości jedzie na wozach drabiniastych ozdobionych gałęziami brzozowymi, wiankiem modrzewiowym oraz kolorowymi wstążkami. Uprząż koni ozdobiona jest pękiem leśnego jałowca i również różnokolorowymi wstążkamil4. Wszystkie miejsca granicme pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta, z którego jest on wyprowadzany, a kościołem, do którego jest on wprowadzany, są ozdobione dekoracją z roślin. Miejscami tymi są: drzwi wejściowe do domu rodzinnego, brama w ogrodzeniu okalającym dom, drzwi wejściowe do domu parafialnego, brama wejściowa na dziedziniec okalający kościół, drzwi wejściowe do kościoła, miejsce granicme pomiędzy dwiema sąsiadującymi wsiami, pobocze drogi prowadzącej z domu rodzinnego prymicjanta do kościoła, którą przechodzić będzie orszak z prymicjantem oraz drzwi wejściowe w miejscu, w którym przyjmowani są poczęstunkiem goście prymicjanta. W miejscach tych wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałęzi drzew i krzewów, kwiatami bibułkowymi i ogrodowymi oraz wstążkami z różnokolorowej bibuły. Zazwyczaj "brama" zwieńczona jest u góry okolicznościowym napisem witającym księdza prymicjanta. Jeżeli orszak z prymicjantem nie wychodzi z domu parafialnego, lecz idzie z jego domu rodzinnego, proboszcz parafii oraz inni zaproszeni duchowni czekają na niego w bramie prowadzącej na dziedziniec okalający kościół. Ksiądz proboszcz, pełniący funkcję manuduf..1ora, błogosławi prymicjanta i kropi go wodą święconą, po czym najczęściej także onjest otaczany wieńcem, w którym prowadzony jest prymicjant. Następnie cały orszak, w szyku przewidzianym rytuałem kościelnym, wchodzi do kościoła. Przed ołtarzem wieniec jest otwierany i kładziony u stóp ołtarza. Przed rozpoczęciem uroczystej mszy przedstawiciele różnych grup społecznych, a więc delegacje dzieci i młodzieży ze szkół, do których uczęszczał prymicjant, przedstawiciele stowarzyszeń działających na terenie parafii oraz także przedstawiciele różnych organizacji charytatywnych, na rzecz których prymicjant praco14 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). �84 Grażyna Pyla wał społecznie, podchodzą do niego z kwiatami i składają mu podziękowania za dotychczasową działalność oraz życzenia, niekiedy wierszowane, na nową drogę duszpasterską. Analizując i interpretując przełomowe momenty w obrzędzie prymicyjnym, można odwołać się do koncepcji obrzędów "przejścia" Arnolda van Gennepa, według której życie jednostki jest ciągłym przekraczaniem granic pomiędzy światem sakralnym i świeckiml5• W każdym obrzędzie "przejścia" wyróżnia on trzy etapy: wyłączenia, przejściowy i włączenia. W pierwszej fazie jednostka zostaje w sposób symboliczny wyłączona ze świata profanum, czyli wyłączona z roli, jaką dotychczas pełniła w społeczności. Wkraczając w świat sacrum, jednostka przechodzi przez fazę rytualnej śmierci - czasowej dezorganizacji, by poprzez rytuały włączenia znów wrócić do świata profanum, ale już odrodzona w nowej roli społecznej. Prowadzi to w efekcie do zmiany statusu społecznego jednostki16. "Przejście" w znaczeniu społecznym, polegające na zmianie tego statusu, realizuje się więc w sposób symboliczny w przestrzeni obrzędowej poprzez "wyjście" zjednego uporządkowanego, zamkniętego obszaru, pokonanie kolejnych granic i wreszcie poprzez "wejście" do innego uporządkowanego obszaru. W organizacji przestrzeni społecznej i obrzędowej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granice. Granice w znaczeniu przestrzennym wydzielają obszar identyfikacyjny dla rodziny, społeczności wiejskiej oraz wydzielają przestrzeń dla działań społeczno-religijnych. Są one miejscami szczególnie dogodnymi dla mediacji, która jest przecież niezbędna przy każdej zmianie statusu społecznego jednostki. Centrum zaś jest najważniejszym miejscem, w którym się ona odbywa!? W obrzędzie prymicyjnym obrzędowa akcja "przejścia" odbywa się w przestrzeni pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta a kościołem i polega ona na fizycznym przemieszczeniu się orszaku z jednego "centrum", jakim dla prymicjanta jest dom rodzinny, do drugiego, jakim dla społeczności lokalnej jest kościół. Po drodze pokonywane są granice oddzielające przestrzeń domu rodzinnego, wsi Ueżeli orszak prymicyjny udaje się do kościoła poza jej obszarem) oraz przestrzeń wokół kościoła. Akcja ta w sposób symboliczny odwzorowuje przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, w przypadku księdza prymicjanta, pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Rytuał wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera odbywa się poprzez symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodzinę, a później przez społeczność lokalną. Zasadnicza część akcji obrzędowej odbywa się w domu rodzinnym prymicjanta poprzez akt błogosławieństwa. W.I. Burszta, Antropologia kultury, Poznań 1998, s. 104-105. Tamże, s. 105-106. 17 R. Tomicki, Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981, s. 37-39; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, Warszawa 1998, s. 307. IS I~ �Prymicje jako obrzęd przejścia 85 Rodzice czynią to poprzez wygłoszenie odpowiedniej fonnuły, nałożenie rąk na głowę klęczącego syna oraz pokropienie go wodą święconą. Niekiedy używa się do tego kropidła wykonanego z gałązek bukszpanu lub mirtu, czyli roślin wiecznie zielonych, symbolizujących odradzające się siły witalne. Stąd pojawiają się one często, szczególnie mirt, jako dekoracja stroju lub w fonnie wianka zakładanego na głowę w sytuacjach obrzędowych związanych z przełomowymi momentami życia, prowadzącymi do "odrodzenia się" człowieka w nowej roli społecznej. Z kolei akt pożegnania prymicjanta przez społeczność lokalną, reprezentowaną tu przez przedstawicieli różnych grup społecznych, odbywa się już w kościele przed rozpoczęCIemmszy. Moment wyruszenia orszaku z domu rodzinnego jest początkiem procesu transformacji jednostki. Każde wyjście poza "swój" obszar w zewnętrzną "obcą" przestrzeń, zgodnie ze światopoglądem ludowym, uważane jest za niebezpieczne. Zarówno prymicjant, najważniejsza postać w tym obrzędzie, jak i towarzyszące mu osoby, od momentu wyjścia poza obszar domu rodzinnego aż do momentu wejścia w granice kościoła, narażone są na niebezpieczne działanie demonów. W kulturze ludowej właśnie miejsca graniczne uważano za obszar ich szczególnej aktywności. Stąd też osoba poddawana pfŻemianie oraz osoby znajdujące się w jej bliskości, wkraczające w obszar zewnętrzny, niebezpieczny, nieuporządkowany, powinny być w szczególny sposób chronione. Mają temu służyć przedmioty i rośliny, którym przypisywano właściwości apotropeiczne, a także gesty mające taki charakter. Do czynności mających właśnie takie znaczenie należy w przypadku obrzędu prymicyjnego kropienie wodą święconą, otaczanie zamkniętym kręgiem najważniejszych postaci obrzędowych, czynienie hałasu przez towarzyszącą orszakowi orkiestrę lub kapelę, niesienie zapalonych świec przed orszakiem prymicyjnym prowadzonym z domu kościelnego. Kropienie prymicjanta wodą święconą ma miejsce w dwóch ważnych obrzędowych momentach, przed wyjściem z domu rodzinnego i ponownie przy wejściu w obszar kościoła. Również pomiędzy tymi dwoma miejscami w akcji obrzędowej - domem rodzinnym i kościołem przeprowadza się najważniejsze postacie obrzędowe, zamknięte w sposób symboliczny wewnątrz wieńca. Przed drzwiami domu rodzinnego do wieńca wchodzi ksiądz prymicjant,jego najbliższa rodzina, a przynajmniej rodzice. Z kolei zaś przed bramą kościoła wchodzi do wieńca witający go ksiądz proboszcz, który zazwyczaj pełni później funkcję tzw. manuduktora, czuwającego nad prawidłowym przebiegiem mszy. Wszyscy wypuszczani są z wieńca dopiero u stóp ołtarza. Wiadomo także, że przejście przez sferę niebezpieczną w trakcie wesela ułatwić miał czyniony hałas i głośna muzyka, z którą podążano do kościoła. Miało to znaczenie nie tylko apotropeiczne, ale także pobudzające siły witalnel8• Również orszakowi prymicyjnemu przez całą drogę do kościoła towarzyszy orkiestra dęta 18 M. Maj, Rola daru ..., op. cit., s. 36; Piotr Kowalski, Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 72. �86 Grażyna Pyla lub kapela. Jeżeli orszak prowadzony jest do kościoła z domu parafialnego, to poprzedzajągo ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami. We wszystkich miejscach granicznych, które na swej drodze pokonuje orszak prymicyjny, a o których już wcześniej wspomniano w tekście, wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałązekjodły, świerka, modrzewia,jałowca, dębu oraz bukszpanu. Po obu ich stronach stawiane są drzewka brzozowe. Pobocze drogi ozdobione jest najczęściej gałązkami brzozy, a także jodły, jałowca ogrodowego, dzikiego bzu i lipy. Do gałązek tych przyczepione są różnokolorowe kwiaty bibułkowe i naturalne kwiaty ogrodowe oraz wstążki z różnokolorowej bibuły. Wszystkim tym wymienionym wcześniej drzewom i krzewom w kulturze ludowej przypisuje się właściwości apotropeiczne, życiodajne i mediacyjnel9. I właśnie ze względu na te właściwości pojawiają się one zarówno we wszystkich granicznych momentach cyklu rocznego, jak również w przełomowych momentach życia ludzkiego, prowadzących do zmiany statusu społecznego. Wieniec, w którym prowadzony jest prymicjant, najczęściej wykonany z gałęzi dębowych lub jodłowych, przyozdobiony jest niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i białymi kwiatami ogrodowymi. Samo zamknięcie wieńca w kształt koła zjednej strony spełnia funkcję apotropeiczną, bowiem wydziela fragment przestrzeni bezpiecznej dla wszystkich, którzy się w niej znajdują, izolując ich od niebezpiecznego świata zewnętrznego. Z drugiej zaś strony zamknięte koło, podobnie jak centrum, tworzy przestrzeń dogodną dla mediacji, dlatego też w sposób symboliczny prowadzi do zmiany statusu tego, który znajduje się wewnątrz20. Nie tylko kształt wieńca miał symboliczne znaczenie, ale również rośliny, z których był on wykonany. Najczęściej używano do tego celu gałęzi dębu, rzadziej jedliny. Dębom przypisywano w kulturze ludowej właściwości apotropeiczne, płodnościowe i mediacyjne, ponadto związany był on z męską zasadą Wszechświata21. Jak każde drzewo, uważany był za symboliczną oś świata, łączącąjego trzy strefy: niebiańską, ziemską oraz podziemną z siłami chtonicznymi. W przypadku dębu jednak właściwości mediacyjne spotęgowane są dodatkowo poprzez jego związek z bóstwem piorunowładnym. W te drzewa miały ponoć szczególnie często uderzać pioruny. Były więc one w pewnym sensie naznaczone przez bóstwa. Właśnie poprzez swój kontakt z boskością przypisywano dębom szczególne właściwości mediacyjne, mogące zapewnić powodzenie ludziom w przełomowych momentach ich 1" A. Fischer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, s. 3-6; K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, t. II, cz. 1, Warszawa 1967, s. 531; T. Karwicka, Zalwzy związane z drzewami i motywLljąceje wierzenia, "Etnografia Polska", t. XVII, 1073, z. I, s. 131-140; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 26, 33, 49, J 79. 20 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, op. cit., s. 319-320; P. Kowalski. Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 231. 21 P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s.76; 1. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Białystok 1975, s. 85-86; W. Kopaliński, Słownik ~Ylllbo/i, Warszawa 1990, s. 63; K. Moszyilski. Kultura Ludowa Słowian, op. cit., s. 527-528; A. Fischer, Drzewa w wierzeniach ..., op. cit., s. 10. �Prymicje jako obrzęd przejścia 87 życia. Wieniec dla prymicjanta wykonywano także z gałązek drzew iglastych, ze względu na przypisywane tym drzewom właściwości apotropeiczne i życiodajne. Również kolor biały pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec nie jest przypadkowy. Świadczy on o tym, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor biały pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. Jest on kolorem obrzędów "przejścia"22. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły skrzyżowanej na piersiach oraz ornatu. Były one w kościele rzymskim uważane za charakterystyczną oznakę kapłana23. Natomiast w obecności wiernych swojej parafii rytuał włączenia prymicjanta do stanu kapłańskiego odbywa się w czasie mszy prymicyjnej. Tuż przed jej rozpoczęciem zakłada on szaty liturgiczne i w czasie mszy ukazuje się wiernym już w nowej roli. Drogę prowadzącą z domu rodzinnego do kościoła pokonuje on jeszcze ubrany w komżę i stułę. Obrzędowe znaczenie ma złożenie na ołtarzu wianka mirtowego, niesionego najczęściej na "poduszce" z przodu orszaku prymicyjnego. Z literatury pochodzącej z końca XIX wieku wiemy, że w trakcie uroczystości sekundycji, której przebieg był prawie zawsze taki sam jak prymicji, również niesiono przed księdzem Jubilatem na "poduszce" lub tacy zielony wieniec zwany ,,koroną". Wedle przekazu, wykonany był on najczęściej z rozmarynu lub mirtu. Po wejściu do kościoła, przed ołtarzem, dostojnemu Jubilatowi wkładano na głowę tę zieloną "koronę", a do ręki dawano laskę z krzyżem24• Prawdopodobnie pierwotnie istniał także zwyczaj wkładania takiego wianka mirtowego na głowę prymicjanta. Świadczyć może o tym opis uroczystości prymicyjnych z końca XIX wieku, w katolickich parafiach na terenie Niemiec: "po nadejściu kleru, spełniający urząd archidjakona, zbliża się do neopresbytera, pokrapia go święconą wodą, czyni krótką przemowę (...) następnie wkłada na głowę neopresbytera mirtowy wieniec i podawszy do rąk krzyż, śpiewa [00.]"25. Obecnie zwyczaj ten ogranicza się jedynie do niesienia wianka mirtowego przed prymicjantem w drodze z domu do kościoła i położenia go w kościele na ołtarzu. Wieniec zwany ,,koroną" na głowie Jubilata w interpretacji chrześcijańskiej miał oznaczać "godło zaślubin i godów złotych z oblubienicą ChrystusowąKościołem Świętym"26. W rytuale wkładania wianka na głowę Jubilata lub Prymicjanta podczas uroczystej mszy świętej, można odnaleźć analogię do świeckiego rytuału 22 w.J. Burszta, Antropologia kultury, op. cit., s. 105-106. E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, op. cit., s. 85. "przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 25 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Kościelna, op. cit., s. 3. 26 Korespondencja" Przeglądu Katolickiego" z diecezji kujawsko-kaliskiej, "Przegląd Katolicki", 1902, s. 74. 23 24 �Grażyna Pyla 88 zamiany wianków pomiędzy młodymi podczas tzw. zmówin, będących fonną umowy małżeńskiej. Akt ten stanowił potwierdzenie zobowiązań zaślubin, a w opinii społecznej sankcjonował prawo młodych do wspólnego życia małżeńskiego27. Z czasem rytuał ten został włączony także do ceremoniału ślubu kościelnego2R• Jak wiadomo, Kościół aż do soboru ttydenckiego, czyli do połowy XVI wieku, nie znał obowiązkowej fonny zawarcia związku małżeńskiego i uważał za ważne także te małżeństwa, które zostały zawarte bez jego pośrednictwa29. Wianki ślubne wito najczęściej z ruty, rozmarynu lub mirtu30. Roślinom tym w tradycyjnej kulturze ludowej przypisywano właściwości mediacyjne i apotropeiczne. Wiązano także ich symbolikę z miłością i płodnością31. O obrzędowym charakterze wianka mirtowego świadczyć może nie tylko jego obecność w obrzędzie weselnym, zmieniającym status społeczny panny i kawalera, czy w obrzędzie prymicyjnym uważanym za "księże wesele", ale także w obrzędzie pogrzebowym panien i kawalerów, którzy nie zdołali jeszcze zawrzeć związku małżeńskiego32. Przywilejem stanu kapłańskiego jest udzielanie błogosławieństwa. Staje się on wtedy niejako pośrednikiem pomiędzy Bogiem a wiemymP3. Toteż po odprawieniu swojej pierwszej mszy świętej prymicjant występujący już w nowej roli kapłana udziela zgromadzonym błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego. Wedle rytuału kładzie ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo oraz daje pamiątkowy obrazek prymicyjny. Uroczystość tę kończy przyjęcie prymicyjne, które podobnie jak weselne gromadzi przy suto zastawionych stołach rodzinę, bliskich krewnych i sąsiadów. Zarówno w wystroju sali, jak i dekoracji stołu pojawiają się symbole eucharystyczne, związane już z nową rolą społeczną głównej postaci uroczystości. Podsumowując, należy przypomnieć naj istotniejsze momenty dla obrzędu prymicyjnego, wydzielające poszczególne jego etapy, charakterystyczne dla obrzędu "przej ścia". Kulminacyjnym momentem rytualnego wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera jest symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodziców w domu rodzinnym, a później przez społeczność lokalną w kościele. Jednak w przypadku obrzędu prymicyjnego faza wyłąK. Zawistowicz, Obrzędy weselne, "Wiedza i Życie", R. 9,1934, s. 755. W. Abraham, Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, Lwów 1925, s. 325, 377-378. 29 Tamże, s. 147. JO K. Kwaśniewicz, z.,vyczaje i obrzędy rodzinne, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1981, s. 95. II P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 322,498, 500. l2 W Tucholskiem odnotowano przed I wojną światową zwyczaj kładzenia na mogiłach panien i kawalerów pudełeczek z białą poduszeczką z mirtowym wianuszkiem i sztucznym Icwiatem, Anna Spiss, Cmentarzjako element pejzażu kulturowego, Rocznik MEK, t. XI, 1994, s. 93. II E. Klich, Polska terminologia chrześcijańska, Poznań, 1927, s. 83. 27 2H �Prymicje jako obrzęd przejścia 89 czenia młodego mężczyzny z roli, jaką dotychczas pełnił, jest rozciągnięta nieco w czasie, bowiem trwa od momentu podjęcia decyzji o studiach w seminarium duchownym, przygotowujących go do kapłaństwa i będących także dla niego okresem próby, aż do samego momentu rytualnego wyłączenia w czasie obrzędu prynucYJnego. Faza przejściowa, w czasie której prymicjant poddawany jest procesowi społecznej transfonnacji, odbywa się w przestrzeni obrzędowej pomiędzy domem rodzinnym a kościołem. Droga, którą przebywa, w sposób symboliczny odwzorowuje jego przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, czyli pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Prymicjant, jego najbliższa rodzina oraz osoby znajdujące się w jego bliskości w czasie pokonywania tej drogi są w szczególny sposób chronione, poprzez zastosowanie przedmiotów i roślin, którym w kulturze ludowej przypisywano właściwości apotropeiczne i mediacyjne oraz gestów mających podobne znaczenie. Również kolor biały, pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec świadczy, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor ten pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły oraz ornatu. Natomiast dla wiernych swojej parafii widomym znakiem włączenia młodego mężczyzny do stanu kapłańskiego jest jego ukazanie się im w czasie mszy prymicyjnej w szatach liturgicznych, które dla społeczności lokalnej są symbolem jego "odrodzenia się" już w nowej roli społecznej. Mirtowy wianek zaś, niesiony przed prymicjantem i złożony na ołtarzu, jest symboliczną oznakąjego zaślubin z Kościołem. Natomiast potwierdzeniem "wejścia" w nową rolę społecznąjest udzielenie przez księdza prymicjanta wszystkim zgromadzonym w kościele błogosławieństwa przez położenie rąk na głowie każdej z osób. Grażyna Pyla THE FIRST MASS AS THE RITE OF TRANSITION (Summary) Ordination and celebration of the first mass is an important moment in the life of a young Catholic priest. Particularly in the rural community this religious ceremony is very special, treated as the "rite oftransition". �Grażyna Pyla 90 The article attempts to reveal and interpret the most important moments ofthe first mass, and refers to the concept of Arnold van Gennep's "transition" rites. Despite a different external form, the ceremonial sense of the first mass has always remained the same. It is the change of the social status of the young priest, which gives him the right to assume the same position in the local community as is assumed by his peers in a wedding ceremony. In a ritual manner he is separated from his role ofbachelor to be "reborn" in the new role, that of priest. The ceremonial rite of "transition" takes place in the space between the priest's family home and the church. It is the physical movement ofthe procession from one "centre", i.e. family home, to another, i.e. the church. On the way a border separating the space of the family home and the space around the church is crossed. In this symbolic way a transition between two social statuses is represented - that of bachelor and that of priest. K.w. Kielisiński, Od Żywca z sokiemjalowcowym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9946e0ba931a8c9c7aa06845db56b50.pdf eddaf243163438defdd7256ab3136915 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1368 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1264 Title A name given to the resource Muzea na wolnym powietrzu w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.195-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pytlińska-Spiss, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS (Muzeum Etnograficzne, K r a k ó w ) MUZEA N A W O L N Y M POWIETRZU W POLSCE Jeszcze nie tak dawno Polska była krajem drewnianej architektury ludowej, krajem autentycznych w swoim wyrazie wsi i miasteczek usytuowanych w naturalnym, j a k ż e często malowniczym pejzażu. Obecnie jest krajem topornej, pustakowej zabudowy, obcej polskiej tradycji budowlanej, k t ó r a wypiera z a r ó w n o najstarsze budownictwo tworzone r ę k a m i ludowych cieśli, jak i to nowsze, nawiązujące do miejscowej tradycji. Wprawdzie tu i ówdzie p o ś r ó d b a n a ł u błyśnie ciekawszy architektonicznie budynek nawiązujący do regionalnego stylu, a nawet gdzieniegdzie ujrzymy starą c h a ł u p ę , czasem starą zagrodę, ale to j u ż resztki jedynej w swoim rodzaju ludowej architek­ tury. Praktycznie zniknęło z terenu Polski drewniane budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenia techniki wiejskiej, drewniane d w o r k i szlacheckie tak typowe dla polskiego pejzażu, zmalała liczba o b i e k t ó w sakralnych, przede wszystkim cerkwi. Nie w c h o d z ą c w wielorakie przyczyny takiego stanu rzeczy m o ż n a stwierdzić, że j e d n ą z p r ó b ocalenia c h o ć części zabytkowego budownictwa drewnianego w Polsce są etnograficzne muzea na wolnym powietrzu. W zdewastowanym pejzażu Polski wyrosły bowiem w ciągu minionego trzydziestolecia muzea skansenowskie, zwane tak od Skansenu w Sztokholmie, których celem jest nie tylko ochrona tradycyjnej architektury wsi, ale i p r ó b a przedstawienia w możliwie pełnym świetle dawnej i współczesnej polskiej kultury ludowej. Jest ich obecnie ponad 40, wliczając w to tzw. punkty skansenowskie in situ nazwane przez niektórych a u t o r ó w rezerwatami architektury ludowej. Polskie muzea na wolnym powietrzu powstały stosunkowo p ó ź n o , c h o ć korzeniami sięgają X I X w., a na ich powstanie i koncepcję miało wpływ europejskie muzealnictwo skansenowskie, szczególnie skandynaw­ skie i niemieckie . Idea m u z e ó w skansenowskich pojawiła się w środowisku 1 1 obfita Na temat historii, koncepcji i realizacji polskich muzeów literatura naukowa i popularna. Zainteresowanych odsyłam skansenowskich do: Pytlińska s. 191-202; P y l l i ń s k a - S p i s s 1970. s. 11-16. 24-28; 1979. s. 262-270: Spis.s 1984, s. 148-151; s. 333-369 Czajkowski 1984. Zob. leż artykuły istnieje 1966. 13.5-138, |\v:j „Biuletyn Informacyjny �196 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS uczonych, kolekcjonerów i k r a j o z n a w c ó w k r a j ó w skandynawskich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w., a u podstaw budowy tych m u z e ó w wyrosłych z patriotycznych pobudek leżała chęć poznania tradycyjnej kultury ludowej, ochrony jej w y t w o r ó w , przede wszystkim drewnianego budownictwa. C h o ć sama idea eksponowania cennych budowli w plenerze sięga starożyt­ ności, jednak nowy cel i kierunek istniejącym tu i ówdzie w Skandynawii kolekcjom budownictwa ludowego n a d a ł A r t u r Hazelius (1833-1901) założyciel otwartego w 1891 r. Skansenu przy Nordiska Museet w Sztokholmie. Szeroka działalność Hazeliusa, dar zjednywania sobie serc, otwierania kies o s ó b prywatnych i instytucji przyczyniły się do wielkiej popularności Skansenu, k t ó r y stał się wzorem dla plenerowych m u z e ó w . Idea z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich objęła prawie wszystkie kraje europejskie i niektóre kraje pozaeuropejskie. Muzea pod gołym niebem znajdują się w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Japonii, Indonezji, Afryce. W Europie istnieje ponad 2000 m u z e ó w na wolnym powietrzu, najwięcej w krajach skandynawskich, gdzie zaistniały najlepsze warunki polityczne, gospodarcze, kulturowe i naukowe do ich powstania . 2 Muzeum Budownictwa „Materiały Ludowego w Sanoku", nr Muzeum Budownictwa Ludowego 1: 1964, i dalsze, w Sanoku", czerwiec zmiana tytułu 1966, i dalsze; na „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, i dalsze; „Z zagadnień kultury ludowej", t. 1-3: 1978, zmiana tytułu na „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4: 1981. 2 183 A . Zippelius wybitny organizator i teoretyk skanseny z 21 krajów europejskich, które muzealnictwa skansenowskiego ściśle wolnym powietrzu z 1972 r. ustalonej przez Związek odpowiadają definicji opisuje muzeum Europejskich M u z e ó w na na Wolnym Powietrzu. Definicja ta brzmi: „Przez termin muzeum na wolnym powietrzu rozumie się zespoły budowli organizowane i kierowane przy pomocy naukowych metod lub znajdujące się pod naukowym nadzorem, przedstawiające pełny obraz form zasiedlenia, form budowlanych, mieszkalnych i gospodarczych" (Satzung 1973, s. ręczniku zaznacza wyraźnie, że w rzeczywistości skandynawskich, o wiele więcej różnego 107). Zippelius w swym katalogu-pod- istnieje w Europie, zwłaszcza typu lokalnych m u z e ó w na w wolnym krajach powietrzu, p u n k t ó w skansenowskich in silu, nie zgłoszonych oficjalnie do krajowych Z w i ą z k ó w Muzeal­ nych, dotowanych przez lokalne władze s a m o r z ą d o w e , gminy wiejskie, miejskie, a nawet osoby prywatne ( Z i p p e l i u s 1974, s. 27-28). Spiss kierując się kryteriami Zippeliusa podaje w publikacji będącej rozszerzoną wersją rozprawy doktorskiej napisanej pod kierunkiem prof. M. Gładysza w skansenowskiego liczbę ponad 500 Czajkowski istnieje Katedrze Etnografii Słowian w Europie", skansenów 1979b, „około s. Kraków w 1976, Europie (Spiss 18). W kilkanaście 2046" m u z e ó w UJ „Dzieje etnograficznego 1984, łat później s. 18. Tę Czajkowski na wolnym powietrzu łącznie 1984, s. 49). T a ogromna różnica w liczebności wszystkim uwzględnił iż Czajkowski skansenów w dużej samą liczbę pisze, iż w Europie z azjatycką zaznaczając, że na samym Półwyspie Skandynawskim jest ich „ o k o ł o z faktu, muzealnictwa Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J , 1706" częścią podaje ZSRR, (Czajkowski w Europie bierze się przede mierze te muzea skansenowskie, o których tylko wspomniał Zippelius. Tak wielka liczba m u z e ó w jest efektem silnego ruchu społecznego, działalności stowarzyszeń regionalnych i finansowych możliwości o r g a n ó w samo­ rządowych, przede wszystkim skansenowskiej, a równocześnie w krajach świadczy skandynawskich. o rzetelnej trosce Ilustruje to • dobrze Skandynawów o siłę idei zachowanie drewnianego budownictwa oraz o szacunku i zrozumieniu dla wartości, jakie niesie tradycja. �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 197 D l a idei skansenowskiej na ziemiach polskich istotne znaczenie miały wystawy gospodarcze, k t ó r e „ d o k u m e n t o w a ł y z d o l n o ś ć Polski do samodzielnej pracy t w ó r c z e j " i ukazywały obraz kraju pod względem etnograficznym. D l a nas interesujące są tu dwie wystawy, w Krakowie w 1887 r. i we Lwowie w 1894 г., obie e k s p o n o w a ł y przykłady oryginalnego budownictwa ludowego z p o ł u d n i o w e j i wschodniej Polski. Pierwszą p r ó b ą przeszczepienia idei skansenowskiej na teren Polski był p o m y s ł założycieli Muzeum T a t r z a ń s k i e g o Ignacego Baranowskiego i Adolfa Scholtze w 1888 r. przeniesienia góralskiej chaty w pełni wyposażonej w pobliże budynku Muzeum. W kilkanaście lat później, w 1906 r. p o w s t a ł o pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach Kiszewskich założone przez nauczyciela Izydora Gulgowskiego, wybitnego badacza kaszubskiej kultury ludowej, k t ó r y w za­ kupionej przez siebie pięknej chacie podcieniowej wystawił własną kolekcję w y t w o r ó w kultury materialnej, a przede wszystkim sztuki ludowej K a s z u b ó w (cenne hafty i obrazy na szkle). D r u g i m muzeum skansenowskim w Polsce było Kurpiowskie Muzeum w Nowogrodzie organizowane od 1919 г., oficjalnie otwarte w 1927 r. Jego twórca, znawca i miłośnik swych rodzinnych stron A d a m C h ę t n i k — ożywiony ideą Nordiska Museet i Skansenu w Sztokholmie — pragnął stworzyć przy planowanym muzeum o ś r o d e k b a d a ń naukowych podejmujący p r o b l e m a t y k ę kurpiowszczyzny. M i m o iż bombardowanie Nowogrodu na p o c z ą t k u I I wojny światowej zniszczyło prawie kompletnie tę bujnie rozwijają­ c ą się placówkę, C h ę t n i k wraz z ż o n ą z niesłabnącym z a p a ł e m zbierali się do odbudowania muzeum. Obecnie Park Etnograficzny P ó ł n o c n o - W s c h o d ­ niego Mazowsza w Nowogrodzie reaktywowany w 1950 r. w zasadniczym swym zrębie prezentuje c h ę t n i k o w s k ą myśl eksponowania architektury kurpiow­ skiej. W okresie międzywojennym, kiedy p o w s t a w a ł y w Polsce muzea regionalne związane ściśle z regionalizmem, ruchem intelektualnym i społecznym ogarniającym całą niemal E u r o p ę , nie b r a k ł o w Polsce inicjatyw skansenow­ skich. Projektowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu w Krakowie, Kato­ wicach, Z ł a k o w i e Borowym, Wilnie nie u d a ł o się jednak zrealizować. Prze­ niesiono jedynie do Parku Kościuszki w Katowicach w latach 1936-1938 drewniany XVI-wieczny kościół z Syryni i spichlerz z G o ł k o w i c z 1688 r. Z projektem centralnego skansenu g r o m a d z ą c e g o budownictwo ludowe z całej Polski wystąpił prof. Oskar Sosnowski, założyciel i kierownik Z a k ł a d u Architektury Polskiej na Politechnice Warszawskiej. Idea muzeum centralnego o d ż y w a ł a jeszcze po wojnie, aby ostatecznie ustąpić miejsca koncepcji m u z e ó w regionalnych. Największy rozkwit m u z e ó w skansenowskich w Polsce przypada na lata sześćdziesiąte-siedemdziesiąte i nie jest to jeszcze etap z a k o ń c z o n y . W Europie po pierwszym żywiołowym okresie z a k ł a d a n i a s k a n s e n ó w z k o ń c e m X I X w. i na p o c z ą t k u X X w., kiedy to muzea pod gołym niebem były głównie azylem dla o b i e k t ó w o walorach artystycznych, a ucieleśniona w wystawach skansenowskich romantyczna i wyidealizowana wizja kultury ludowej miała �198 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS służyć wzmocnieniu poczucia narodowego, nadeszła druga fala budowy m u z e ó w skansenowskich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, związana ze stabilizacją g o s p o d a r c z ą p a ń s t w europejskich i lepszym zrozumieniem wartości architektury ludowej. W założeniach programowych m u z e ó w na wolnym powietrzu o p r ó c z celów czysto ochroniarskich zaczęła d o m i n o w a ć troska o wierność przekazu u k ł a d ó w przestrzennych i odtworzenia całej infrastruktury, w której toczyło się niegdyś życie wiejskiej rodziny. G w a ł t o w n y rozwój muzealnictwa skansenowskiego zrodził p o t r z e b ę skon­ frontowania i ustalenia zasad organizacji i metod budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu. Problematyka ta stała się tematem obrad Walnego Zgromadzenia M i ę d z y n a r o d o w e j Rady M u z e ó w ( I C O M ) przy U N E S C O w 1956 r. w Genewie. W rok później na pierwszej sesji I C O M - u po­ święconej muzeum skansenowskim w Kopenhadze, Sorgenfri, Á r h u s , Sztok­ holmie uchwalono deklarację precyzującą istotę muzeum na wolnym po­ wietrzu. Był to pierwszy dokument o znaczeniu historycznym dla rozwoju muzealnictwa skansenowskiego . P ó ź n e i d o ś ć żywiołowe przystąpienie do budowy m u z e ó w na wolnym powietrzu w Polsce pozwoliło wprawdzie u n i k n ą ć poważniejszych b ł ę d ó w charakterystycznych dla wczesnych faz rozwojowych europejskich skansenów, ale niestety przyczyniło się do nieodwracalnych zmian w krajobrazie wsi polskiej. W Polsce nie u d a ł o się w pełni zrealizować programu ochrony zabytkowego budownictwa ludowego in situ. D o zatracenia ludowej architek­ tury przyczyniła się na pewno g w a ł t o w n a urbanizacja wsi, ale i też wiele bezmyślnych o d g ó r n y c h i lokalnych decyzji, nieliczenie się z miejscową tra­ dycją b u d o w l a n ą i nieuświadamianie sobie przez szerokie rzesze mieszkańców historycznych wartości dziedzictwa budowlanego. W starym budownictwie widziano przede wszystkim symbol zacofania i prymitywnych w a r u n k ó w życia, z k t ó r y m i należy jak najszybciej zerwać. Komfortowa „ k a m i e n i c a " u r z ą d z o n a wg w z o r ó w miejskich stała się wyznacznikiem statusu społecz­ nego i materialnego mieszkańca wsi. N i e b r a k ł o oczywiście społecznych i konserwatorskich inicjatyw ratowania budownictwa ludowego o cechach zabytkowych, ale — j a k wykazała prak­ tyka — uratowanie większych zespołów budownictwa ludowego związane z kompleksowym planowaniem przestrzennym jest niezwykle u nas trudne do zrealizowania. W tej sytuacji muzea na wolnym powietrzu stały się najbardziej realną szansą ochrony budownictwa ludowego. Przenoszenie o b i e k t ó w do m u z e ó w pod gołym niebem traktowane jest w świetle obecnych ustaleń na r ó w n i z o c h r o n ą in situ. W 1982 r. Związek Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu u z n a ł bowiem translokację architektury za r ó w n o p r a w n e , alternatywne p o s t ę p o w a n i e konserwatorskie. 3 ? de Pełny tekst plein air, 1966, s. 13-19. deklaracji „ICOM News", zob.: vol. Reunion 11: 1958, de nr l'ICOM 1. sur les Tłumaczenie problémes polskie zob. des museés Memorial �199 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Organizacja nowego typu placówek muzealnych w y m a g a ł a zorganizowanej działalności i sięgnięcia po wzory obce z braku własnych doświadczeń. Pierwsza konferencja skansenowska o d b y ł a się w grudniu 1963 r. w Warszawie z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w . Ogłoszenie r o k u 1966 Rokiem Zabytkowego Budownictwa Ludowego pozwoliło wreszcie zwrócić u w a g ę społeczeństwa i władz na stan i możliwości ratowania zabytkowego budownictwa ludowego oraz na podtrzymanie i rozpoczęcie nowych realizacji skansenowskich. W t y m samym roku zawiązała się Komisja do spraw P a r k ó w Etnograficznych przy Radzie Programowej do Spraw Ochrony D ó b r K u l t u r y przemianowana później na Zespół Doradczy do spraw M u z e ó w Skansenowskich. W 1966 r. z inicjatywy Z a r z ą d u M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w u k a z a ł się M e m o r i a ł w sprawie ochrony budownictwa drewnianego zawierający program organizacji p a r k ó w etnograficznych w Polsce (Memorial 1966). C h o c i a ż muzea na wolnym powietrzu zajęły d o ś ć p ó ź n o p o w a ż n e miejsce wśród m u z e ó w etnograficznych w Polsce, należą do bardzo prężnych placówek muzealnych. Częste narady robocze, szkolenie m ł o d y c h p r a c o w n i k ó w oraz coroczne konferencje skansenowskie poświęcone określonej tematyce, niektóre o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , służą wymianie doświadczeń, ustaleniu programu naukowego i praktycznych rozwiązań realizacyjnych tych dużych muzealnych p l a c ó w budowy. W s p o m n i e ć tu należy przynajmniej o d w ó c h konferencjach: o g ó l n o p o l ­ skiej zorganizowanej w 1969 r. w Sanoku, której tematem obrad były konkretne metody zabezpieczania i konserwacji budownictwa drewnianego oraz zagadnienia organizacyjne polskich s k a n s e n ó w . Druga wspomniana konferencja, j u ż o randze m i ę d z y n a r o d o w e j , o d b y ł a się w 1978 r. również w Sanoku; ustalono wówczas nowe kryteria działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu oraz s f o r m u ł o w a n o a k t u a l n ą definicję muzeum skansenowskiego . W świetle tej definicji „ m u z e u m na wolnym powietrzu jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - d y d a k t y c z n o - w y c h o w a w c z ą o r g a n i z o w a n ą celowo z typowych i zabyt­ kowych o b i e k t ó w tradycyjnego budownictwa oraz innych z a b y t k ó w związanych z k u l t u r ą l u d o w ą wiejską i m a ł o m i a s t e c z k o w ą przenoszonych na określone miejsce lub pozostawionych i zabezpieczonych na miejscu" . Zagadnienia muzealne, w tym także skansenowskie, weszły do p r o g r a m ó w naukowo4 5 6 4 Materiały z konferencji zob.: O g ó l n o p o l s k a konferencja muzealna, Sanok 25-27 I X 1969, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 10: 1969. Referaty i komunikaty z konferencji zob.: M i ę d z y n a r o d o w a konferencja skansenowska Sanok 27-30 maj 1978, Sanok 1978, masz. powiel. 6 Wnioski po M i ę d z y n a r o d o w e j Konferencji Skansenowskiej w Sanoku, „Acta Scansenologica", t. 1: 1980, s. 251. W odróżnieniu od pierwszej definicji z 1957 r. określającej muzeum na wolnym powietrzu jako wystawę zabytkowych budowli zakomponowanej w plenerze wg określonego scenariusza, p o z o s t a ł e definicje — z a r ó w n o z 1972 г., jak i sanocka z 1978 r. podkreślają w y m ó g kompleksowej, opartej na naukowych zasadach ekspozycji zakomponowanej w odpowiednim mikropejzażu. �200 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS -badawczych niektórych i n s t y t u t ó w naukowych i katedr na uczelniach m . in. Katedry Etnografii Słowian U J kierowanej przez prof. Mieczysława G ł a d y s z a w latach 1960-1973. W dziele z a k ł a d a n i a m u z e ó w skansenowskich instytucjonalne działania byłyby niewystarczające, gdyby nie zapał, energia i ogromne z a a n g a ż o ­ wanie wybitnych jednostek. W ś r ó d nich, poza wymienionymi j u ż Izydorem Gulgowskim i Adamem Chętnikiem oraz wielu innymi zasłużonymi muzeal­ nikami i naukowcami, należy wymienić Aleksandra Rybickiego, k t ó r y wsparty inicjatywą ówczesnego Konserwatora Wojewódzkiego Jerzego Tura założył w 1958 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. To pierwsze założone po I I wojnie światowej muzeum skansenowskie objęło swym za­ sięgiem badawczym grupę etnograficzną Bojków, P o g ó r z a n , Dolinian, Ł e m ­ k ó w , a następnie rejon przemysko-lubaczowski. Dzięki d u ż e m u rozmachowi budowlanemu, badawczemu, wydawniczemu, ożywionym kontaktom zagranicz­ nym Muzeum Budownictwa Ludowego uzyskało w latach siedemdziesiątych status placówki wiodącej. R o k wcześniej p o w o ł a n o do życia Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy G ó r n e j , k t ó r y zaczął się r o z b u d o w y w a ć wokół zabytkowej zagrody sołtysów M o n i a k ó w . Prof. dr M . G ł a d y s z był członkiem Rady Muzealnej Parku Etnograficznego w Zubrzycy w latach 1983-1984 i żywo interesował się działalnością tej prężnej i ambitnej placówki. W rok po założeniu skansenu sanockiego p o w o ł a n o do życia Park Etnograficzny przy Muzeum Etnograficznym w Toruniu. W 1961 r. p o w s t a ł G ó r n o ś l ą s k i Park Etnograficzny w Chorzowie, w 1962 r. Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach. W tym miejscu należy p r z y p o m n i e ć , że w latach 1953-1962 przeprowadzono pod kierunkkiem prof. G ł a d y s z a szeroko zakrojone badania nad budownictwem ludowym G ó r n e g o Śląska; brali w nich udział m. in. pracownicy Muzeum G ó r n o ś l ą s k i e g o w Bytomiu, absolwenci H K M UJ, pracownicy Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N . Pozwoliły one na sporządzenie wyczerpującego rejestru z a b y t k ó w budownictwa ludowego. Rejestr ten posłużył do opracowania p l a n ó w i założeń dla G ó r n o ś l ą s k i e g o Parku Etnograficznego w Chorzowie i Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu. Szczególne więzy łączyły prof. Gładysza z Muzeum Wsi Opolskiej. Profesor przez cały czas k o n s u l t o w a ł działalność merytoryczną skansenu opolskiego, zaopiniował pozytywnie projekt zagospo­ darowania terenu skansenu autorstwa mgr. inż. arch. J. Gurawskiego . W latach 1967-1974 prof. G ł a d y s z pełnił funkcję Przewodniczącego Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej, a do 1984 r. był jej członkiem. Z czasem nawiązała się ścisła w s p ó ł p r a c a między k i e r o w a n ą przez Profesora K a t e d r ą Etnografii Słowian a Muzeum Wsi Opolskiej. 7 W roku powstania muzeum skansenowskiego w Opolu (tj. w 1962) u d o s t ę p n i o n o publiczności Park Etnograficzny w Olsztynku j a k o oddział 7 M . G i a d y s z , M . G ł a d y s z o w a , Opinia o projektach w Opolu, maszynopis. zagospodarowania terenu skansenu �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 201 Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. O d 1969 r. jest to samodzielne Muzeum Budownictwa Ludowego. Od 1963 r. istnieje Park Etnograficzny przy Muzeum w Łowiczu prezentujący dwie typowe zagrody łowickie. W 1969 r. powstał Sądecki Park Etnograficzny; w 1970 r. — Park Etnograficzny w Kolbuszowej, Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach i r o z p o c z ę t o b u d o w ę tzw. Zagrody Wiejskiej w Kakoninie p o ł o ż o n y m w południowej części pasma Łysogór. W 1971 r. powstał Skansen Mazowiecko-Podlaski przy Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu; w 1972 r. — Zielonogórski Park Etnograficzny w Ochli; w 1973 r. — Wielkopolski Park Etnograficzny na Lednicy i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie; w 1974 r. — Skansen Budownictwa Ludowego w Wolsztynie i O ś r o d e k Budownictwa Ludowego w Szymbarku, woj. n o w o s ą d e c k i e ; w 1975 r. — Park Etnograficzny w Sierpcu; w 1976 r. — Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokarni k. Chęcin, Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Łowicki Park Etnograficzny w Maurzycach. W 1977 r. Muzeum Wsi Radomskiej; w 1978 r. — muzeum skansenowskie w Osieku, woj. pilskie, i w Kaszczorku k. Torunia. W latach osiemdziesiątych powstają dalsze muzea na wolnym powietrzu znajdujące się obecnie w mniej lub bardziej zaawansowanej fazie realizacji. Są to muzea w Nowej Hucie — Krzesławicach, w Jastrzębiej, w Dołędze, woj. tarnowskie, w Lubiążu k. Wrocławia, w Kudowej, Sieradzu, Gorzowie Wielkopolskim, K ł ó b c e , woj. włocławskie, Wasilkowie k. Białegostoku, Styrzyńcu k. Białej Podlaskiej. Niestety nie u d a ł o się zrealizować w Polsce wszystkich zamierzonych skansenów, m . in. w Ł o d z i , na wyspie Bielawie k. Drawska Pomorskiego, w Zakopanem. Zamiast planowanego jeszcze w latach pięćdziesiątych pod­ halańskiego skansenu w Zakopanem Muzeum T a t r z a ń s k i e rozpoczęło w p ó ź n y c h latach sześćdziesiątych tworzenie O g ó l n o p o d h a l a ń s k i e g o Parku Etnograficznego realizującego p o t r z e b ę ochrony zabytkowej struktury przestrzennej. W o b r ę b Parku wchodzi m. in. Letnia Wieś Pasterska w Jurgowie na Polanie Podo k ó l n e . Zachowane tam zabytkowe szałasy po wyremontowaniu przez brygady Muzeum T a t r z a ń s k i e g o służą nadal m i e s z k a ń c o m wsi. Muzeum sprawuje również opiekę nad szałasami na Polanie C h o c h o ł o w s k i e j , nad Z a g r o d ą K o r k o s z ó w w Czarnej G ó r z e na Spiszu, nad z a b u d o w ą wsi C h o c h o ł ó w , z a g r o d ą Sabały, z a b y t k o w ą z a b u d o w ą u l . Kościeliskiej i willą „ P o d jed l a m i " w Zakopanem, nad z a b y t k o w ą częścią wsi Kacwin, opuszczonym cmentarzem z kamiennymi rzeźbami w Czarnym Dunajcu. Nawiązując do planowanych, a nie zrealizowanych s k a n s e n ó w w L u d ź m i e r z u , Ł o p u s z n e j , Niedzicy koniecznością chwili staje się skansen ratowniczy dla t e r e n ó w zalewowych zapory w Czorsztynie, k t ó r y uzyskał lokalizację w pobliżu wsi-Nowe Maniowy. Jeśli powstanie tam kiedyś muzeum tradycyjnej góral­ skiej architektury stanowić będzie nie tylko zdumiewający kontrast dla żałośnie sztucznej, porażającej pospolitością standardowego budownictwa wsi Nowe Maniowy, ale i unaoczni kulturowe szkody, jakie niesie ze s o b ą ta p o t ę ż n a inwestycja. Poza muzeami skansenowskimi różniącymi się stopniem samodzielności, �202 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS wielkością ekspozycyjnego terenu, zasięgiem terytorialnym, typem kompozycji przestrzennej — muzeum parkowe i m u z e u m — w i e ś , istnieją, żeby wymienić tylko niektóre z nich, punkty skansenowskie in situ. Są to m . in. Kaszubska Zagroda w Sominach k. Bytowa, Skansen Słowiński w Klukach (mający realne szanse rozbudowy o dalsze zachowane w sąsiedztwie słowińskie zagrody), zagroda w Nadolu k. Pucka, c h a ł u p a podcieniowa w Starej Świętej k. Z ł o t o w a (będąca rzadkim j u ż p r z y k ł a d e m szachulcowego budow­ nictwa K r a j n i a k ó w Złotowskich), zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, zagroda K o n o p k ó w w Kadzidle, zagroda sitarska w Biłgoraju, zagroda Curyłowej w Z a l i p u . Jak podaje Franciszek M i d u r a skanseny zgromadziły ponad 600 o b i e k t ó w dużej architektury, ponad 800 małej, a program rozwoju muzealnictwa skansenowskiego przewiduje do 1995 r. o k o ł o 50 m u z e ó w na wolnym powietrzu z ponad 1800 obiektami kubaturowymi (Midura 1987, s. 52). Polskie muzea na wolnym powietrzu poświęcone są generalnie wiejskiej kulturze ludowej w całym jej zróżnicowaniu regionalnym, społecznym, historycznym. D o s k a n s e n ó w przenosi się przede wszystkim budownictwo wiejskie. K u l t u r ę m a ł o m i a s t e c z k o w ą reprezentuje — j a k d o t ą d — zagroda Czernikiewiczów w Bodzentynie, woj. kieleckie, i zagroda sitarska w Biłgoraju. Sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e przewiduje się w skansenach m . in. w Sanoku, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu, Kłóbce, a w N a d w i ś l a ń s k i m Parku Etnograficznym w Wygiełzowie pod Lipowcem (założonym w 1968 r.) jest j u ż on na u k o ń c z e n i u . W muzeach w Radomiu, Lublinie, Kielcach. N o w y m Sączu realizuje się sektor dworski. W skansenie w Ciechanowcu znajduje się d w ó r myśliwski i d w o r k i drobnoszlacheckie. O p r ó c z budownictwa mieszkalnego i inwentarskiego przenosi się na teren s k a n s e n ó w u r z ą d z e n i a techniki ludowej, jak wiatraki, młyny, olejarnie, tartaki, folusze, budowle użyteczności publicznej, m. in. szkoły wiejskie, remizy oraz obiekty sakralne, kościoły, cerkwie, kapliczki. W obrazie polskiej wsi nie b r a k ł o — zwłaszcza na pograniczach — e l e m e n t ó w obcych etnicznie: ruskich, ukraińskich, biało­ ruskich. Uwzględnia to w swym programie skansen w Sanoku, Lublinie, Ciechanowcu, N o w y m Sączu (tu jedyny w polskich skansenach sektor cygański). Z kolei muzeum skansenowskie w Ochli prezentuje obok kultury ludności autochtonicznej k u l t u r ę o s a d n i k ó w , m. in. r e p a t r i a n t ó w „zza Buga". Pewnym odpowiednikiem europejskich s k a n s e n ó w etnograficzno-archeologicznych (Bunge, Hjerl Hede. Singleton) jest Rezerwat Archeologiczno-Etnograficzny w Osieku, woj. pilskie (cmentarzysko prasłowiańskie i ekspozycja ludowego budownictwa Krajny). Jak w s p o m n i a ł a m , nie wszystkie z planowanych m u z e ó w na wolnym powietrzu u d a ł o się zrealizować. Z kolei n i e k t ó r e realizowane zmieniły lokalizację, inne zmieniły formę i zakres działania, a jeszcze inne musiały 8 8 Wykaz i opis polskich m u z e ó w skansenowskich zob. s. 210-220; S p i s s 1984. s. 33-40; M i d u r a 1987. s. 48-54. m. in.: Czajkowski 1984, �M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 203 nagiąć program do otrzymanego terenu. W ś r ó d polskich m u z e ó w skansenow­ skich z a u w a ż a się brak placówek specjalistycznych. Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Ludowego w Krzesławicach-Nowej Hucie, egzystująca przez lata j a k o k o m ó r k a społeczna, wciąż jest na etapie wstępnych prac. Czy starczy jednak tworzywa do tego mocno spóźnionego w czasie muzeum? W trakcie budowy znajduje się Muzeum Budownictwa i Techniki Wiejskiej w Gorzowie Wielkopolskim poświęcone przede wszystkim m ł y n a r s t w u . W s p o m n i e ć też należy o p o w o ł a n i u przez Stowarzyszenie Naukowo-Techniczne Inżynierów i T e c h n i k ó w Przemysłu Naftowego skansenu technicznego w naj­ starszej kopalni nafty w B ó b r c e pod Krosnem, który jednak w k r ó t c e przestał spełniać wymogi nowoczesnego muzealnictwa skansenowskiego. W 1969 r. otwarto Skansen Bartniczo-Pszczelarski przy ówczesnym Muzeum Regionalnym w Radomiu. Obecnie stanowi on integralną część Muzeum Wsi Radomskiej. Plenerowe wystawy u l i znajdują się przy Z a k ł a d z i e Badania C h o r ó b O w a d ó w U ż y t k o w y c h w Swarzędzu pod Poznaniem, przy Technikum. Pszczelarskim w Pszczelej W o l i k. Lublina, przy Muzeum Rolnictwa w Szre­ niawie. Coraz bardziej odczuwa się brak skansenu poświęconego kulturze robot­ niczej, k t ó r y m ó g ł b y być zlokalizowany w Ł o d z i . Niestety, nie u d a ł o się nawet u r a t o w a ć od rozbiórki kunitzerowskich d o m ó w tkaczy, mimo wiel­ kiego z a a n g a ż o w a n i a w tę sprawę prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, kierownika Katedry Etnografii na Uniwersytecie w Ł o d z i . W związku z regulacją Wisły pojawiła się g w a ł t o w n a potrzeba zabezpieczenia o b i e k t ó w związanych z żeglugą i budownictwem nadwodnym, o co energicznie starała się prof. M a r i a Znamierowska-Prüfferowa, wieloletni Dyrektor Muzeum Etno­ graficznego w Toruniu. W połowie lat sześćdziesiątych prof. Znamierowska-Prufferowa o p r a c o w a ł a projekt i koncepcję skansenu rybacko-flisackiego w Toruniu, a następnie rozpoczęła starania uwieńczone powodzeniem o utwo­ rzenie skansenu rybackiego na Helu. Zasadniczym problemem w programowaniu skansenu jest w y b ó r terytorium kulturowego reprezentowanego w ekspozycji na wolnym powietrzu. Badania nad etnograficzną regionalizacją Polski nie pozwoliły na wyznaczenie nie budzących wątpliwości granic r e g i o n ó w etnograficznych, ale dla celów prak­ tycznych konieczne stało się ustalenie zasięgu poszczególnych m u z e ó w i ich stosowna lokalizacja. Muzea zmuszone liczyć się ze względów administracyjno-finansowych ze współczesnymi granicami administracyjnymi j a k o teren działa­ nia wybierają obszary, na k t ó r y c h łączyła l u d n o ś ć więź historyczna, kulturowa, gospodarcza, administracyjna. W praktyce muzea skansenowskie deklarują najczęściej badania i reprezentację kultury ludowej grup etnograficznych lub r e g i o n ó w etnograficznych, czasem w publikacjach traktowanych zamiennie, niekiedy tylko ekspozycję regionalnych t y p ó w architektury. Znajduje to odbicie w kompozycji przestrzennej muzeum typu „wieś", gdzie regionowi lub grupie etnograficznej odpowiada sektor. W dużych muzeach o p r ó c z s e k t o r ó w „etnograficznych" komponuje się inne sektory, np. dworski, prze- �204 Rye. ANNA PYTLIŃSKA-SPISS 1. Sądecki Park Etnograficzny w Nowym Sączu. Dwór z Rdzawy, XVII/XVI1I w. Fot. M. Długosz. 1979 myślowy, gospodarczy (zaplecze). P r z y k ł a d o w o muzeum skansenowskie w Sa­ noku, Kolbuszowej, N o w y m Sączu obejmują swym zasięgiem pełne grupy etnograficzne, a muzea w Chorzowie, Tokarni k. Chęcin, Radomiu, Sierpcu — tylko w części prezentują lokalne grupy etnograficzne. Skanseny w Opolu, Lublinie, Olsztynku obejmują swym zasięgiem krainy geograficzno-historyczne. G ł ó w n ą dziedziną zainteresowań s k a n s e n ó w jest oczywiście budownictwo w całym jego z r ó ż n i c o w a n i u regionalnym, historycznym, społecznym. Jak wiadomo region etnograficzny nie zawsze pokrywa się z regionem architekto­ nicznym. Najsensowniejszym r o z w i ą z a n i e m wydaje się zatem wydzielenie w obrębie regionu etnograficznego określonego typu budownictwa, jednak bez u t o ż s a m i a n i a go z tym regionem. Sprowadza się to do wyznaczenia form modelowych zabudowy wsi w o k r e ś l o n y m czasie na o k r e ś l o n y m obszarze oraz wyznaczeniu zasięgów występujących odmian poszczególnych e l e m e n t ó w budowlanych (rzut, konstrukcja, materiał, kształt i pokrycie dachu). Planowanie sieci placówek skansenowskich w Polsce, gdyby istotnie taki generalny plan powstał, powinno było się łączyć z podjęciem b a d a ń nad tworzeniem się regionalnych odmian kultury ludowej. W naszej rzeczy­ wistości, kiedy sytuacja w dziedzinie ochrony z a b y t k ó w w y m a g a ł a natychmiasto­ wych działań i brak było jednolitej polityki muzealnej, praktyka budowy �205 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U s k a n s e n ó w wyprzedziła teoretycznie udokumentowane badania, a ruch ten stał się w dużej mierze ż y w i o ł o w y . Okoliczności powstawania m u z e ó w pod gołym niebem w Polsce sprawiły, że sieć ich jest przypadkowa i nie­ adekwatna do potrzeb reprezentacji budownictwa ludowego. Całe rejony Polski nie są objęte s k a n s e n o w s k ą o c h r o n ą budownictwa ludowego, a jeśli były tam planowane skanseny, ich realizacja nie doszła do skutku lub znajduje się we wstępnej fazie budowy. Są to m. in. Żywieckie. Gorce, Spisz, częściowo Podhale, wschodnia część krakowskiego, wrocławskie, legnickie, jeleniogórskie, wałbrzyskie, szczecińskie, koszalińskie, Żuławy G d a ń ­ skie. N a program muzeum skansenowskiego i jego realizację zasadniczy wpływ mają założenia naukowo-teoretyczne, stan budownictwa ludowego, stan przy­ gotowania technicznego i dokumentacyjnego, warunki gospodarczo-społeczne, a także polityczne. R o z w ó j programu europejskich m u z e ó w skansenowskich zmierzał od pojedynczych o b i e k t ó w architektonicznych przenoszonych na teren parkowy poprzez zagrody r ó ż n y c h warstw społecznych i zawodowych usystematyzowanych w ciągi typologiczne do zamkniętych całości urbanistycz­ nych usytuowanych w odpowiednio przygotowanym tle przyrodniczym, przedstawiających r ó ż n e formy mieszkalne i gospodarcze. Z a u w a ż o n o bowiem, że tylko w zespole budowli p o c h o d z ą c y c h z określonego miejsca i czasu, warstwy społecznej i zawodowej odtwarzających dawne układy przestrzenne w możliwie wiernie zrekonstruowanym mikropejzażu m o ż n a uzyskać adekwatny obraz budownictwa wybranego terenu w całym jego kontekście kulturowym. W muzeach przedstawiających kompleksowo kulturę wsi zwanych w literaturze „ G a n z h e i ť s Museum", u nas operujemy terminem „ m u z e u m - w i e ś " , architek­ tura stanowi j a k b y o p r a w ę różnych dziedzin kultury ludowej funkcjonującej j a k o całość w czasie i przestrzeni (Reinfuss 1976a s. 10-13; Czajkowski 1976, s. 13-19; 1979a, s. 60-78). T ę właśnie teoretyczną zasadę realizują m. i n . muzea w Lublinie, Sanoku, Kielcach, Sierpcu, odtwarzając również charakterystyczne u k ł a d y przestrzenne, kształty wsi najbardziej typowe dla regionu. 9 9 Nie należy jednak z a p o m i n a ć o inicjatywie dr Hanny Pieńkowskiej. Konserwatora Zabytków, która opracowała w latach sześćdziesiątych program sieci m u z e ó w na wolnym powietrzu dla ó w c z e s n e g o niający także ochronę zabytkowych zespołów Wojewódzkiego pierwszy woj. krakowskiego wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h . w kraju uwzględ­ Krakowski W o j e w ó d z k i Park Etnograficzny miał się składać z trzech podstawowych o d d z i a ł ó w : w Nowym Sączu, Tarnowie i na Podhalu, oraz siedmiu mniejszych, w Zubrzycy Górnej, w Wygiełzowie pod Lipowcem, w Pieskowej Skale, Niedzicy, Ziemi Żywieckiej i G o r c z a ń s k i e g o przy Muzeum w Rabce. W późniejszych latach P i e ń k o w s k a kulturowego opierając o p r a c o w a ł a projekt rewaloryzacji się na koncepcji projektowej ochrony wraz z systemem p a r k ó w krajobrazowych wypracowanej i ukształtowania w Zakładzie brazu pod kierunkiem prof. J . Bogdanowskiego (Pieńkowska krajobrazu krajobrazu Architektury 1969, s. 35-44). Polski również w latach sześćdziesiątych prof. Maria Znamierowska-Pruflferowa Krajo­ Na północy opracowała projekt zabezpieczenia in situ wybranych o b i e k t ó w w poszczególnych regionach woj. bydgos­ kiego, w Godzimierzu, Kaszczorku, Silnie, a także utworzenia s k a n s e n ó w w Mietlicy i Mo­ gilnie. Tylko część tych projektów u d a ł o się zrealizować. �206 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Rye. 2. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Sektor Wyżyny Lubelskiej Fot. F. Popik, 1979 Przewidziane w k i l k u muzeach skansenowskich sektory m a ł o m i a s t e c z k o w e b ę d ą prezentowały syntetyczny model osady miejskiej, dla których wzorem b ę d ą miasteczka w rejonie objętym działalnością muzeum. Polskie muzea wypracowują dopiero metodyczne wzorce tworzenia s e k t o r ó w m a ł o m i a s t e c z k o ­ wych korzystając częściowo z w z o r ó w zagranicznych. Nie rozwiązuje to oczywiście problemu ratowania architektury m a ł o m i a s t e c z k o w e j , chodzi tu przede wszystkim o korzyści oświatowe, p o g l ą d o w e . Zwiedzający będzie mógł obejrzeć jeśli nie cały rynek, to przynajmniej dwie pierzeje z charaktery­ styczną z a b u d o w ą dawnych rolniczych miasteczek (Dzięgiel 1971, s. 13-20; Miliszkiewicz 1981, s. 41-54). Niestety praktycznie jest j u ż niemożliwe odtworze­ nie sklepików, w a r s z t a t ó w żydowskich z całą ich n i e p o w t a r z a l n ą atmo­ sferą. Przy doborze o b i e k t ó w do skansenu, przy ustalaniu typologii budow­ nictwa organizatorzy m u z e ó w skansenowskich korzystają z m a t e r i a ł ó w archiwal­ nych (m. i n . mapy katastralne, akta Powszechnego Z a k ł a d u Ubezpieczeń), z m a t e r i a ł ó w opisowych i fotograficznych zgromadzonych z a r ó w n o przez istytucje naukowe, jak i instytucje zajmujące się ewidencją budownictwa ludowego, Biura Dokumenacji Z a b y t k ó w przy U r z ę d a c h K o n s e r w a t o r ó w Wojewódzkich i przy Pracowniach Konserwacji Z a b y t k ó w , O ś r o d e k Dokumen­ tacji Z a b y t k ó w przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki. �207 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Jest s p r a w ą oczywistą, że kurczące się zasoby budownictwa ludowego w terenie mają i b ę d ą m i e ć istotny wpływ na realizację p r o g r a m ó w nauko­ wych polskich s k a n s e n ó w i w niejednym wypadku d o p r o w a d z ą do daleko idących rekonstrukcji. Poza tym ekspozycja skansenowska rządzi się określo­ n y m i prawami. M i m o najlepiej opracowanej typologii nie s p o s ó b u k a z a ć na przykładzie przeniesionych zagród pełnego obrazu ludowego budownictwa danego terenu. Prawie zawsze mamy do czynienia z lepszym lub gorszym wyborem, uproszczeniem wynikającym z konieczności p o d p o r z ą d k o w a n i a się o k r e ś l o n e m u projektowi i planowi przestrzennemu. Obiekt wyrwany z historycz­ nie u k s z t a ł t o w a n e g o ś r o d o w i s k a przeniesiony w odmienne warunki tworzy n o w ą j a k o ś ć w myśl założeń programowych. W wyniku d e m o n t a ż u i ponow­ nego m o n t a ż u powstaje pewna iluzja naturalnych form i u k ł a d ó w prze­ strzennych nieraz d o ś ć odległa od rzeczywistości, c h o ć zasadniczo przestrzega się zasady wierności oryginałowi i przestrzennych p o w i ą z a ń . Ze względów technicznych niemożliwe jest np. przedstawienie zagęszczenia polskich wsi, owych p r z y b u d ó w e k , d o b u d ó w e k , tego wszystkiego, w co obrasta ludzka siedziba. W tym rozumieniu muzeum na wolnym powietrzu jest m a k i e t ą , gigantyczną gablotą, w której zgromadzony materiał poddany wymogom ekspozycyjnym pozwala tylko do pewnego stopnia wiernie o d t w o r z y ć kon­ k r e t n ą rzeczywistość ( K u r z ą t k o w s k i 1987, s. 21-29). Ryc. 3. Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich. Chalupa z Lipuskiej Huty i wiatrak z Jeżewnicy Fol. A. Spiss. 1975 �208 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Z jeszcze większą wyrazistością ujawnia się ten problem w muzeach typu parkowego, gdzie zabudowa jest o b o j ę t n a w stosunku do rzeczywistych u k ł a d ó w przestrzennych, przestrzega się jednak wiernego odtworzenia siedliska, np. w muzeach w Ochli, Zubrzycy G ó r n e j , Toruniu. G w a ł t o w n y rozwój s k a n s e n ó w w Polsce i ogrom prac budowlanych prowadzonych rozmaitymi metodami s p o w o d o w a ł y , że należało opierając się na istniejących wzorach w y p r a c o w a ć własne zasady inwentaryzacji i rekonstrukcji o b i e k t ó w architektonicznych. Sięgnięto przede wszystkim do w z o r c ó w skandynawskich, głównie duńskich, z uwagi na ich wysoką precyzyj­ ność. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku na podstawie najnowszych osiągnięć teorii i praktyki skansenowskiej oraz własnych bogatych doświad­ czeń w y p r a c o w a ł o po pewnym czasie wzór skansenowskiej, kompleksowej dokumentacji konserwatorsko-budowlanej, w miarę upływu czasu modyfiko­ wanej, k t ó r ą posługują się pozostałe muzea na wolnym powietrzu. Generalnie wszystkie przenoszone do m u z e ó w skansenowskich obiekty m u s z ą p o s i a d a ć k o m p l e t n ą d o k u m e n t a c j ę n a u k o w o - t e c h n i c z n ą obejmującą inwentaryzację architektoniczną, opracowanie historyczno-etnograficzne, ekspertyzę dotyczącą stanu zachowania, scenariusze wyposażenia wnętrz, serwis fotograficzny. Dokumentuje się też wszystkie prace budowlano-konserwatorskie przy m o n t a ż u obiektu Prace budowlane w skansenach charakteryzują się na ogół wysoką dbałością o zachowanie maximum oryginalnej substancji i znaczną precyzją w pracach rekonstrukcyjnych. Najlepszy poziom wykonawstwa zapewniają własne brygady robocze złożone z wyspecjalizowanych cieśli wiejskich znających tajniki ludowej ciesiołki i dobrze rozumiejących sens muzealnej rekonstrukcji (Czajnik 1979b, s. 222-229; Olszański 1979, s. 230-242; Popik 1987, s. 30-36). Z uwagi na coraz większą t r u d n o ś ć z pozyskaniem do prac skansenowskich cieśli i r o b o t n i k ó w (konkurencją są lepiej płatne prywatne i zagraniczne budowy), konieczne jest uregulowanie ich statusu zawodowego, a także rejestracja fotograficzna i filmowa prac budowlanych dla celów szkoleniowych i dokumentacyjnych. Od p o c z ą t k u budowy s k a n s e n ó w w Polsce doskonalszych metod konserwacji drewna, bo głównie do czynienia budowniczowie m u z e ó w na 1976, s. 30-38; Czajnik 1979a, s s. 244-261). 1 0 trwają z tym wolnym Wielką poszukiwania naj­ tworzywem mają powietrzu (Kurpik pomoc w zakresie N a całość materiałów dokumentacyjnych związanych z wykupem obiektu, rozbiórką, konserwacją, montażem wstępna, rozbiórkowa, wyposażenia wnętrz. i wyposażeniem składają montażowa, pomontażowa się następujące elementy: dokumentacja dokumentacja konserwatorska, scenariusz Przy rekonstrukcji budynku na terenie skansenu istnieją w zasadzie trzy m o ż l i w o ś c i : 1) zachowuje się stan zastany z wszelkimi zmianami spowodowanymi upływ czasu i u ż y t k o w n i k ó w ; 2) rekonstruuje się stan budynku z okresu jego przez budowy, odrzucając późniejsze naleciałości; 3) odtwarza się ogniwo pośrednie uwzględniając późniejsze zmiany z r ó w n o c z e s n y m zachowaniem tych zmian, które zostały wprowadzone przed okresem, jaki obiekt reprezentuje w skansenie (Olszański 1980, s. 45, 52-53; 1976, s. 23-29). �209 MUZBA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U szkolenia, wykonywania ekspertyzy, dostarczania bezpłatnie ś r o d k ó w biologicz­ nej ochrony i konserwacji drewna świadczyły dla prawie wszystkich s k a n s e n ó w Zjednoczone Z a k ł a d y Gospodarcze I N C O , Zespół Chemii Budowlanej, Dział Instruktażu Terenowego . M i m o jednak wieloletnich wysiłków i wzbogacania wiedzy praktycznej znawcy przedmiotu uważają konserwację drewna s t o s o w a n ą w polskich skansenach za niedostateczną, gdyż jest na ogół powierzchowna, a w zakresie ś r o d k ó w chemicznych sytuację określa się j a k o niekorzystną (por. Lutomski, Gaida 1987. s. 58-71). Innym wielkim problemem jest konserwacja o b i e k t ó w ruchomych znaj­ dujących się w pomieszczeniach przeniesionych obiektów. R ó ż n i c e temperatur, zwłaszcza wilgoć w nieopalanych w zimie pomieszczeniach, kurz i różne niekorzystne zmiany związane z nasilonym ruchem zwiedzających stwarzają dodatkowe zagrożenie. Z podobnymi problemami — m o ż e nawet w większym stopniu — borykają się zagraniczne muzea, ale w naszej sytuacji finansowej i brakach kadrowych w pracowniach konserwatorskich nie widać wielkich szans poprawy sytuacji. 11 W p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego obiekty architektoniczne przenoszone do m u z e ó w na wolnym powietrzu prezentowane były na tle parkowej zieleni, przy czym gęste zadrzewienie najczęściej d o m i n o w a ł o w pejzażu skansenu. Z czasem jednak parkowe tło o k a z a ł o się nieodpowiednie do ekspozycji przedstawiającej obraz kultury określonej społeczności. Inscenizo­ wano więc odpowiednie dla wiejskich budowli otoczenie, jak o g r ó d k i przydomowe, warzywniki, sady, pasieki, poletka uprawne, jednym słowem odpowiedni dla tych z a b y t k ó w mikropejzaż. R ó ż n e drobne elementy, jak płoty, bramy, mostki, stogi siana, brogi, studnie, a wreszcie zwierzęta domowe, uzupełniały obraz „muzealnej wsi", stwarzały jej nastrój i klimat. Tę m e t o d ę ożywiania ekspozycji stosuje się najczęściej po dzień dzi­ siejszy. Na p o c z ą t k u lat siedemdziesiątych niektóre ambitniejsze muzea, j a k Julita Gard w Szwecji, Rheinisches Freilichtmuseum w K o m m e r n w R F N , Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, podjęły starania o odtworzenie w możliwie pełnym stanie typowego dla danego regionu ś r o d o w i s k a przyrodniczego u ż y t k o w a n e g o i przetwarzanego przez człowieka do celów gospodarczych . l 2 11 należał Do szczególnie zmarły 8 zasłużonych III 1981 r. osób wybitny w dziedzinie specjalista dr konserwacji inż. Michał drewna Czajnik, zabytkowego który współ­ pracował z Zjednoczonymi Zakładami Gospodarczymi I N C O . Opracował on m. in. założenia konserwatorskie dla 19 polskich skansenów, sprawował stałą opiekę nad przenoszonymi obiektami. Działalność, publikacje, wykaz ekspertyz Czajnika zob. w publikacji poświęconej jego pamięci: Zabytkowe 1 2 W 1981 drewno 1987. s. 7-20. r. odbylo się w Kommern ( R F N ) M i ę d z y n a r o d o w e Sympozjum na temat zachowania zagrożonych wiejskich roślin dziko rosnących oraz historycznych roślin użytkowych. Zob.: Ber ich t über das Sympozium historischer Nutzflanzenkuliureii Schriftenreihe. 14 - H. 3. red. Etnografia Polska t. XXXIII/2 Erhaltung gefiihrdeler dórfiicher un Ercilichtmuseen, A. Zippelius. Bonn Pfianzengesellscliaften Stiftimg zum Schulze gefahrdetcr brw. Na lemat aranżacji und Pfianzen, mikropejzażu �210 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Chodzi tu o ukazanie wielorakich i wszechstronnych p o w i ą z a ń między człowiekiem a środowiskiem przyrodniczym. Muzeum na wolnym powietrzu stwarza szansę ratowania starych roślin kulturowych, a także możliwość uprawy tradycyjnych roślin zbożowych, przemysłowych, roślin ozdobnych, odtwarzania starych g a t u n k ó w drzew owocowych, flory łąk, pastwisk, roślin ruderalnych, a wreszcie hodowli zwierząt gospodarskich. Daje zatem szansę zrekonstruowania gospodarki rolnej, hodowlanej, ogrodniczej, pasterskiej pomyślanej nie tylko j a k o właściwe tło przyrodnicze, ale j a k o muzealny eksperyment naukowy (por. Reinfuss 1976b, s. 7-10). Zagadnienie w y p o s a ż a n i a wnętrz o b i e k t ó w skansenowskich jest ściśle związane z założeniami teoretycznymi muzeum na wolnym powietrzu. Wy­ posażenie pomieszczeń zasadniczo powinno współgrać z czasem budowy i socjalnym pochodzeniem budynku, c h o ć w uzasadnionych wypadkach odchodzi się od tej zasady. D r u g i m istotnym momentem jest uchwycenie r ó w n o w a g i między typowym a indywidualnym wnętrzem. Europejskie muzea skansenowskie starszego typu prezentują na ogół wnętrza archaiczne. Ulegają też często pokusie pokazania efektownych wnętrz mieszkalnych zamożniejszych warstw wsi świadczących o schludności i poczuciu estetyki ich dawnych mieszkańców, aby w ten s p o s ó b podkreślić wysoki poziom tradycyjnej kultury swego narodu. Muzea skansenowskie w Polsce ukazują przede wszystkim wnętrza prze­ ciętne typowe dla określonych w a r u n k ó w społeczno-gospodarczych i obszaru kulturowego i \ O wiele rzadziej spotyka się wnętrza konkretne albo przenie­ sione bez istotnych zmian z wybranej zagrody, albo drobiazgowo odtworzone na podstawie relacji mieszkańców, zachowanych opisów i i n w e n t a r z y . Bardzo dobre rezultaty d a ł o okazjonalne zatrudnienie m i e s z k a ń c ó w danej wsi, a jeszcze lepsze byłych właścicieli przeniesionego domu do u r z ą d z e n i a go w skansenie. W gorszej sytuacji są te muzea, w k t ó r y c h z urządzeniem 14 w Muzeum Wsi Lubelskiej pisze komunikaty pod ogólnym tytułem Terlecka Mala (1985, s. architektura 83-92; 1986, i zieleń s. 223-233). ożywieniem Zob. też skansenu, „Acta Scansenologica". t. 4: 1986. s. 239-275. 4 i- Scenariusz ekspozycji wnętrz dla biedniackiej chalupy przeniesionej do Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku stał się tematem pierwszej tego typu pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. Gładysza w Katedrze Etnografii Słowian U J : A . P y t l i ń s k a , Rozwiązanie ekspozycji mieszkalnych Katedry Etnografii Słowian s. 73-79) i Czajkowski 1 4 wnętrza domu w skansenie sanockim na przykładzie we wsi Niehocko, pow. Brzozów, U J . Na temat rozwoju w latach 1880-1963. K r a k ó w pomieszczeń 1963, Archiwum ekspozycji wnętrz pisali m. in. Brylak (1969, (1980, s. 32-37). D o m u z e ó w , w których bardzo starannie przygotowuje się ekspozycje wnętrz należy m. in. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Zastosowana tu metoda, zwana rodzinną, pozwala drogą skrupulatnego wywiadu odtwarzać historię rodziny do trzeciego, pokolenia. Z historii rodziny wybiera się najciekawsze z punktu a nawet widzenia czwartego społecznego i budowy ekspozycji okresy, na podstawie których montuje się i urządza konkretną ekspozycję zgodną z ówczesną rzeczywistością oraz odtwarza uprawy polowe, h o d o w l ę zwierząt, otoczenie przyrodnicze. �211 M U Z E A NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 4. Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Pasieka Fot. A. Spiss. 1974 wnętrza są pewne trudności spowodowane brakiem tradycyjnych e k s p o n a t ó w w terenie b ą d ź opuszczone budynki stały puste lub zostały zasiedlone przez l u d n o ś ć n a p ł y w o w ą (muzeum w O c h l i ) . Najczęściej w polskich skansenach spotykamy ekspozycje wiejskich wnętrz mieszkalnych z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w. Wynika to z z a s o b ó w magazynowych, nie ma praktycznie możli­ wości przedstawienia wnętrz starszych oraz chęci wyeksponowania tych mebli i sprzętów, k t ó r y c h w terenie j u ż się nie spotyka. W rezultacie wnętrza u p o d a b n i a j ą się do siebie. A b y u n i k n ą ć wrażenia monotonii w ekspozycji wnętrz c h a ł u p , różnicuje się je pod względem socjalnym, chronologicznym, profesjonalnym (zajęcia uboczne, warsztaty rzemieślnicze), a także aranżuje się wystrój świąteczny zmieniany w zależności od p ó r roku. W n ę t r z a chłopskich mieszkań w skansenach przynoszą stosunkowo m a ł o informacji o życiu w nich wielopokoleniowej rodziny. Nieco lepiej jest z ukazaniem zajęć ubocznych i prac rzemieślniczych wykonywanych nieraz w izbie mieszkalnej, a t a k ż e z codziennym i świątecznym wystrojem izb. Nie m o ż n a jednak zgodzić się ze zdobnictwem papierowym i b i b u ł k o w y m (kwiaty, bukiety, pająki, wycinanki) wykonanym schematycznie do wszystkich eksponowanych o b i e k t ó w przez j e d n ą twórczynię nawykłą do seryjnej produkcji dla C P L i A . Ozdoby papierowe również ulegały rozmaitym p r z e o b r a ż e n i o m i powinny k o r e s p o n d o w a ć z modelem wnętrza z określonego czasu i prze- �212 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS щи Rye. 5. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Wnętrze chalupy z Niemiec kolo lot. Lublina K . Popik. 1980 strženi, tym bardziej że jest możliwe wykonanie kopii starych wycinanek przechowywanych w muzeach etnograficznych. W muzeach prezentujących wnętrza z terenów niegdyś zaniedbanych kulturowo pomieszczenia są ciemne, surowe, ubogie w sprzęty i — c h o ć zgodne z ówczesną rzeczywistością — u nie przygotowanego widza m o g ą budzić odruch niechęci czy nawet politowania. W przeciwieństwie do ciasnych ubogich mieszkań chłopskich prezentujących dość jednorodny model wyposażenia, pokoje w skansenowskich dworkach (Kielce, Radom, Lublin) wypełnione stylowymi meblami, tkaninami, obrazami b u d z ą tęsknotę u m i e s z k a ń c ó w standardowych mieszkań do pięknie u r z ą d z o n e g o , nieszablo­ nowego mieszkania. Osobne zagadnienie to wyposażenie pomieszczeń gospodarczych. N i e k t ó r e , zwłaszcza o dużej powierzchni, przeznacza się na tymczasowe sale wystawowe lub magazyny. Zasadniczo jednak zabudowania inwentarskie wyposaża się w sprzęt gospodarczy zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Z koniecz­ ności jest to wystawa statyczna. Zmiany położenia sprzętu gospodarskiego wymagają już objaśnienia słownego. Obszernych i komunikatywnych objaśnień, najlepiej połączonych z demonstracją, wymagają również warsztaty rzemieśl­ nicze i zestawy narzędzi do wytwórczości domowej. Z natury rzeczy warsztaty i urządzenia techniki ludowej,, powinny być często w ruchu, niestety jednak z różnych p o w o d ó w (m. in. błędu w wykonawstwie, niewłaściwej konfiguracji �213 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U Ryc. 6. Park Etnograficzny z Kolbuszowej. W n ę t r z e chalupy z W o l i Zarczyckiej lot W. Jankowski. 1979 terenowej) stoją martwe, a te, k t ó r e są sprawne, uruchamia się czasem podczas imprez folklorystycznych. Zmiany społeczno-gospodarcze, a szczególnie niekorzystna atmosfera, k t ó r a p a n o w a ł a w pewnych okresach wokół rzemiosła, sprawiły, że pracownicy m u z e ó w skansenowskich mają teraz wiele trudności ze skompletowaniem, a niekiedy z inwentaryzowaniem w a r s z t a t ó w rzemieślniczych, zwłaszcza sprzed 1939 r. i? Nasuwa się w tym miejscu pytanie, czy uda się kiedyś polskim skansenom p o k o n a ć r ó ż n e bariery i wykorzystać choćby tylko dla podniesienia atrakcyjności ekspozycji istniejące urządzenia. D u ż ą atrakcją byłaby, jak to bywa w zachodnich i a m e r y k a ń s k i c h muzeach na wolnym powietrzu. 1 5 Zagadnieniu temu p o ś w i ę c o n a byla specjalna konferencja w R a d o m i u w 1987 r. pt. ..Przemysły i rzemiosła w Polsce". s. 105-114). Na temat roii warsztatów w Muzeum Wsi Radomskiej ludowe w muzealnictwie rzemieślniczych w skansenie zob. skansenowskim Reinfuss (1978, �214 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS możliwość zakupu wiejskiego chleba, kołacza, m ą k i lub rozmaitych w y r o b ó w rzemieślniczych, a m o ż e nawet udział zwiedzających w pokazach dawnych technik i zajęć. J u ż w p o c z ą t k a c h ruchu skansenowskiego zarysowały się podstawowe formy działalności m u z e ó w na wolnym powietrzu, a z czasem skrystalizowały się ich zadania i cele. Obok podstawowego celu, j a k i m jest p r ó b a ratowania w muzealnym kształcie tradycyjnej kultury wsi i miasteczek, muzeum skanse­ nowskie realizuje przede wszystkim cele oświatowe i propagandowe, a te z kolei są odbiciem stanu wiedzy, nauki, poziomu kultury i wreszcie sytuacji politycznej. Praktyka skansenowska wskazuje, że muzea te dysponują najbardziej wymownymi ś r o d k a m i ukazywania w y t w o r ó w kultury ludowej, a plastyczna ekspozycja w odpowiedniej przyrodniczej oprawie pozwala łączyć walory rekreacyjne z poznawczymi. Muzea na wolnym powietrzu stają się w zurbanizowanym społeczeństwie miejscem nie tylko nauki, ale i ucieczki od zgiełku i pośpiechu codziennego życia, od zunifikowanych form przemysłowych, od stresów niesionych przez cywilizację. Ekspozycja skansenowska posiada niepowtarzalny atut, działa silnie na wyobraźnię, wydobywa z z a k a m a r k ó w pamięci z a p a m i ę t a n e lub zasłyszane obrazy z przeszłości. N a k ł a d a to t y m większą odpowiedzialność na t w ó r c ó w s k a n s e n ó w , którzy powinni tak b u d o w a ć ekspozycję, aby w umysłach zwiedzających nie utrwaliły się pewne fałszywe stereotypy, np. wieś malownicza i sielska lub przeciwnie — n ę d z n a i prymitywna. Służyć temu powinno m . i n . centrum informacyjne, w k t ó r y m o p r ó c z sali wykładowej, kinowej, sali przeznaczonej na demonstrację k u n s z t ó w i technik znajduje się tzw. wystawa wstępna zwięźle i jasno informująca o zadaniach i celach muzeum pod gołym niebem i prezentująca w ogólnych zarysach przemiany kultury ludowej na terenie objętym działalnością muzeum (por. Tubaja s. 83-93). Bardziej szczegółowe informacje dotyczące w a r u n k ó w społecznych, sytuacji gospodarczej, wreszcie wybranych zagadnień z dziedziny kultury materialnej, sztuki ludowej, folkloru m o ż n a umieścić w k a ż d y m sektorze-regionie w dowolnie wybranym obiekcie. Zwiedzający po zapoznaniu się z tak o p r a c o w a n ą ekspozycją s k a n s e n o w s k ą powinien zrozumieć złożony charakter kultury, z d a ć sobie sprawę z jej kształtowania się, funkcji i wartości. W mniejszych miastach, a zwłaszcza na wsiach, muzeum na wolnym powietrzu jest często j e d y n ą możliwością zetknięcia się z a u t e n t y c z n ą wystawą m u z e a l n ą , a t y m samym poznania dziejów regionu i kultury ich m i e s z k a ń c ó w . Polskie muzea skansenowskie b o r y k a j ą się z wieloma t r u d n o ś c i a m i , w większości budują dopiero ekspozycje w plenerze. W warunkach braku specjalnych p a w i l o n ó w wystawowych, sal odczytowych, skromnym sprzęcie 16 1 6 Dobrym przykładem m o ż e być Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, którego działalność, imprezy związane z o b r z ę d o w o ś c i ą doroczną, występy zespołu regionalnego, teatrzyk dziecięcy propagujący miejscowy folklor, plenery artystyczne, konkursy i czasowe wystawy przyczyniły się do ożywienia kulturalnego i emocjonalnego związania m i e s z k a ń c ó w orawskich wsi z jedynym na polskiej Orawie muzeum. �MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U 215 audiowizualnym, niewielkiej kadrze odpowiednio przeszkolonego personelu, trudno m ó w i ć o szerokim programie o ś w i a t o w y m . Natomiast w muzeach, w których ekspozycja skansenowska jest jakby dalszym ciągiem galeryjnej wystawy etnograficznej (w Toruniu, Łowiczu, Ciechanowcu), zwiedzający jest lepiej przygotowany do odbioru ekspozycji budownictwa ludowego. Taka byla zresztą myśl Hazeliusa, który po to u l o k o w a ł Skansen w pobliżu Nordiska Museet, aby plenerowa ekspozycja była przedłużeniem galeryjnej wystawy. K a ż d e muzeum m a możliwość organizowania okresowych wystaw z różnych dziedzin kultury ludowej szczególnie korespondujących z zakresem działania danego muzeum, a także wystaw okolicznościowych związanych z historią miejscowości i regionu. W tym zakresie wykonuje podobne zadania, jak galeryjne muzeum etnograficzne aktywizując kulturalnie miejscowe społeczeń­ stwo. Program współpracy ze szkołą tak szeroko rozbudowany nie tylko w zachodnich muzeach ogranicza się u nas na ogól do standardowego zapoznania uczniów z ekspozycją, sporadycznego organizowania k o n k u r s ó w dla dzieci, czasem wykorzystania uczniów i harcerzy do prac terenowych i porządkowych. Muzea na wolnym powietrzu starają się p o d n i e ś ć atrakcyjność wystawy poprzez u r z ą d z a n i e na swym terenie imprez folklorystycznych, różnych kiermaszy i j a r m a r k ó w sztuki ludowej, demonstracji zajęć i prac gospodarskich oraz technik rzemieślniczych. D o m u z e ó w , k t ó r e organizują najwięcej imprez folklorystycznych, należy Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu starając się w ten s p o s ó b u n a o c z n i ć polski r o d o w ó d śląskiego folkloru i sztuki ludowej. Wszystkie czynne muzea skansenowskie w Polsce wydały ilustrowane przewodniki i informatory. N i e k t ó r e z nich oparte są na dobrych wzorach europejskich. Pojawiają się monograficzne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej, katalogi wystaw, w i d o k ó w k i , przeźrocza. Wciąż jest "to jednak stosunkowo skromna ilościowo, treściowo, graficznie produkcja wydaw­ nicza. Sytuacja na rynku wydawniczym nie zapowiada w najbliższej przyszłości wyraźnej poprawy. Tradycyjną d o m e n ą b a d a ń terenowych prowadzonych przez skanseny w formie d o r a ź n y c h penetracji terenowych, jak i długofalowych b a d a ń jest przede wszystkim budownictwo oraz te dziedziny kultury ludowej, k t ó r e znajdują odbicie w ekspozycji muzealnej, a więc wnętrze mieszkalne i gospodarcze, rzemiosło, wytwórczość domowa, sztuka ludowa, o b r z ę d o w o ś ć doroczna i rodzinna. Zebrany materiał stanowi naturalnie p o d s t a w ę do dalszych naukowych o p r a c o w a ń , lecz dokumentacja opisowa, fotograficzna, rysunkowa jest być m o ż e najtrwalszym efektem działalności m u z e ó w na wolnym po­ wietrzu. R a n g ę instytucji badawczej uzyskało w 1963 r. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Muzeum to wydaje od 1964 r. „ M a t e r i a ł y Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" zamieszczające artykuły związane z pro­ filem sanockich zbiorów, artykuły o polskich i zagranicznych skansenach, �216 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS sprawozdania z b a d a ń terenowych i prac budowlanych w sanockim skansenie. Od 1980 r. artykuły teoretyczne, jak i m a t e r i a ł o w e dotyczące m u z e ó w skansenowskich w Polsce i w Europie, ukazują się na ł a m a c h „Acta Scansenologica" (zamierzony j a k o rocznik), również wydawane przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. D r u g i m muzeum skansenowskim, k t ó r e wydaje własny rocznik od 1978 r. (pt. „ Z zagadnień kultury ludowej", obecnie zmiana tytułu na „ R o c z n i k Muzeum Wsi Lubelskiej"), jest Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Muzeum Wsi Radomskiej wydaje „Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej". W ciągu 30 lat powstania i działalności polskich s k a n s e n ó w narosła duża liczba literatury dotyczącej problematyki skansenowskiej w Polsce i Europie. Polska ma istotny wkład w teoretyczny rozwój idei skansenow­ skiej. W y s o k ą ocenę zagranicznych specjalistów uzyskały polskie metody konserwatorsko-budowlane stosowane w skansenach. Zacieśnienie k o n t a k t ó w zagranicznych owocuje m . in. zapraszaniem p r a c o w n i k ó w polskich s k a n s e n ó w do udziału w konferencjach i pracach Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu w Europie z a ł o ż o n e g o w 1972 r . oraz napływem zagranicznej literatury skansenowskiej inaczej praktycznie u nas niedostępnej. Problematyka skansenowska jest również tematem w y k ł a d ó w na Podyplo­ mowym Studium Muzeologicznym przy Uniwersytecie Jagiellońskim, założo­ nym z inicjatywy prof. M . Gładysza w 1973 r. Jak dowodzi dotychczasowa praktyka, muzea na wolnym powietrzu wydają się w naszych warunkach najbardziej realną szansą ochrony budow­ nictwa ludowego. W krajach o starych tradycjach skansenowskich muzea pod gołym niebem są formą okrzepłą i obecnie koncentrują się na szukaniu najlepszych metod pracy dydaktycznej i oświatowej. W Polsce muzea skansenow­ skie są stosunkowo m ł o d ą formą, w trakcie realizacji wypracowują dopiero teoretyczne podstawy ich budowy. Etnograficzne muzea skansenowskie spełniają z jednej strony p o w a ż n ą rolę k u l t u r a l n ą pielęgnując dawne formy życia, ukazując w sposób dynamiczny budownictwo ludowe w pełnym kontekście kulturowym, z drugiej — muzea na wolnym powietrzu są zawsze czymś sztucznym, są w pewnym sensie teatrem obliczonym na masowego widza, wdzięcznym sztafażem dla filmów i widowisk folklorystycznych. Tymczasem w świecie coraz bardziej dochodzi do głosu idea zachowania na miejscu z a b y t k ó w w ich naturalnym otoczeniu, zwłaszcza przy szlakach komunikacyjnych i turystycznych. Idea ta łączy się z p o t r z e b ą zachowania zabytkowej struktury przestrzennej. Wydaje się, że do ochrony krajo­ brazu mają szanse przyczynić się właśnie małe, lokalne muzea, zabytki chronione in situ usytuowane we właściwym im pej/ażu i mające szerokie 1 7 1 7 Materiały z sesji Związku Europejskich M u z e ó w na Wolnym Powietrzu są diukiem począwszy od europüiseher 1973 г.. mniej więcej co dwa lata, Tagungsherkhl Freiliehtmuseen. Landcsrnuseums für Volkskunde Fiihrer und in Kommern. Schriften Koln des Rheinisehen 1973 i dalsze. publikowane Í/Í'.V Verhandes Freilichlmuseums und �217 MUZEA NA W O L N Y M P O W I E T R Z U możliwości oddziaływania społecznego, kulturalnego na miejscowe społeczeń­ stwo. Muzea pod gołym niebem mają bowiem realną szansę propagowania ochrony naturalnego środowiska kulturowego i przyrodniczego, a t y m samym ochrony psychiki współczesnego człowieka. LITERATURA Brylak M. 1969 Problemy zagospodarowania „Materiały wnętrz obiektów na terenie Parku Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", Etnograficznego, nr 10, s. 73-79. etnograficznych, „Ma­ Czajkowski J. 1976 Problemy związane z projektowaniem i organizacją parków teriały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21. s. 13-19. 1979a Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 60-78. 1979b Zarys muzealnictwa skansenowskiego w Europie, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 12-27. 1980 ' Wybrane zagadnienia metodologiczne dotyczące urządzania ekspozycji skansenowskich, „ A c t a Scansenologica", t. 1, s. 29-39. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, R z e s z ó w — S a n o k , bibliogr. C z a j n i k M. 1979 a Konserwacja drewna środkami chemicznymi, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 244-261. 1979 b Problemy Muzea organizacyjno-konserwatorskie skansenowskie w Polsce, w muzeach praca zbiór, pod typu skansenowskiego, red. F . Midury, [w:] Poznań, s. 222-229. Dzięgiel L. 1971 Problem skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku", nr 13. s. 13-20. K u r p i k W. 1976 Problemy konserwacji drewna zabytkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 30-38. K u r z ą t k o w s k i M. 1987 Gdzie przebiega granica kompromisów? [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 21-29. L u t o m s k i В., G a i d a B, 1987 Stan aktualny i niektóre [w:] Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykow­ problemy konserwacji drewna w skansenach polskich, skiego i A . Grzywacza, Warszawa, s. 58-71. Memorial 1966 Memorial w sprawie organizacji parków ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program etnograficznych, praca zbiór, pod red. M . Ptaśnika, W. Jankow­ skiego, M . Konopki. Warszawa, masz. powiel. Midura F. 1987 Ochrona budownictwa ludowego w PRL, [w.] Zabytkowe drewno, i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A. Grzywacza, s. 48-54. konserwacja Warszawa, �218 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Miliszkiewicz G. 1981 Z prac nad projektem „miasteczka" w Muzeum Wsi Lubelskiej, „Rocznik Muzeum Wsi Lubelskiej", t. 4, s. 41-54. Olszański H. 1976 Problemy rekonstrukcji w budowie parków etnograficznych, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 23-27. 1979 1980 Techniczne problemy konserwacji nowskie praca w Polsce, Dokumentacja w muzeach skansenowskich, zbiór, pod red. F . Midury, konserwalorsko-budowlana dla potrzeb [w:] Muzea Poznań, muzeów skanse­ s. 230-242. skansenowskich, „Acta Scansenologica". t. 1, s. 41-56. P i e ń k o w s k a H. 1969 Aktualne problemy organizacji parków etnograficznych województwa krakowskiego, „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie W o j e w ó d z t w a Krakowskiego", K r a ­ k ó w , s. 1-19. Popik K. 1987 Możliwości i warunki kontynuacji muzeum skansenowskiego, zbiór, pod red. R . ludowej [w:] Zabytkowe techniki budowlanej przy drewno, konserwacja Brykowskiego i A . Grzywacza, tworzeniu i badania, praca Warszawa, s. 30-36. P y t l i ń s k a A. 1966 Z zagadnień muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. 1, s. 191-202. P y t l i ń s k a - S p i s s A. 1970 1979 Przegląd wybranej literatury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego. Sanok. Bibliografia muzealnictwa skansenowskiego w Polsce, [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, praca zbiór, pod red. F . Midury, P o z n a ń , s. 262-270. R e i n f u s s R. 1976a Problemy kompozycji muzeum na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budow­ nictwa Ludowego w Sanoku", nr 22, s. 10-13. 1976b Społeczna i dydaktyczna rola muzeów na wolnym powietrzu, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku", nr 21, s. 7-10. 1978 Problemy ekspozycji pracowni rzemieślniczych w muzeach na wolnym powietrzu, i wiejskich urządzeń [w:] Międzynarodowa przemysłowych konferencja skansenowska, Sanok 27-30 maj 1978, Synok 1978, s. 105-114. Satzung 1973 Satzung (Statut Tagungsberichte Związku Europejskich 1966-1972 des Muzeów Verbandes na Wolnym europaischer Powietrzu) Freiliehtmuseen, und Schriften des Rheinischen Freillchtmuseums und Landesmuseums für [w:] Fiihrer Volkskunde in Kommern, nr 6, K o l n . . S p i s s A. 1984 Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu i Ochrony Z a b y t k ó w , w Europie, seria C , Studia i Materiały, Biblioteka Muzealnictwa t. 2, Warszawa, bibliogr. T e r l e c k a W. 1985 1986 Ethnobotanische Probléme Lublin erlautert, „Acta Scansenologica", t. 3, s. 83-92. Organizacja zieleni in Freiliehtmuseen w Muzeum am Beispiel Wsi Lubelskiej, „Acta des Dorfmuseums in Scansenologica", t. 4, s. 223-233. T u b a j a R. 1978 Zabytkowe 1987 Ekspozycja wstępna konferencja skansenowska, w muzeach Sanok typu .skansenowskiego, 27-30 maja [w:] 1978, Sanok Międzynarodowa 1978, s. 83-93. drewno Zabytkowe drewno, konserwacja i badania, praca zbiór, pod red. R . Brykowskiego i A . Grzywacza, Warszawa. �M U Z E A NA W O L N Y M 219 POWIETRZU Z i p p e l i u s A. 1974 Handbuch der europáischen FreUichimuseums Freilichtmuseen, und Landesmuseums Fiihrer und Schriften fur Volkskunde des in Kommern, Rheinisehen nr 7. K o l n . A n n a Pytlińska-Spiss FREILICHTMUSEEN IN POLEN Zusammenfassung Der und vorliegende Artikel stellt kurz die Geschichte, das wissenschaftliche Programm Fragen der Realisation der Freilichtmuseen in Polen dar. Obwohl polnische ziemlich spát entstanden waren. gehóren sie heute — was ihre Anzahl und Museen Niveau der A u s f ü h r u n g anbelangt — zu den führenden Státten Europas. Die gróflte Blüte von Freilichtmuseen in Polen mit fállt auf die 60er der anwachsenden und Welle, 70er Jahre des 2 0 J h . und steht in enger Freilichtmuseen in Europa zu bilden. Spate Verbindung und ziemlich spontane Initiative, Freilichtmuseen in Polen anzulegen. erlaubte zwar die für frühe Entwicklungsphasen entropaischer Freilichtmuseen charakteristischen Fehler zu vermeiden, hat jedoch leider zu unwiderruflichen Veránderungen in der polnischen Dortlandschaft beigetragen. In Polen ist es nicht gelungen, das Schutzprogramm für Volksbaukunstmonumente in situ zu realisieren, obwohl an Initiativen seitens der Denkmalpfleger schützen, die mit nicht fehlte und weiterhin der komplexen nicht fehlt. und der Gesellschaft, diese Objekte zu Wie es jedoch Raumplannung verbundene Rettung die Praxis beweist, gróBerer ist Volksbaukomplexe bei uns áufierst schwierig. In dieser Situation wurden Freilichtmuseen zur reellsten Chance, Volksbauten zu schützen. In Polen Polnische sog. gibt es jetzt über Freilichtmuseen haben kleinen 40 Freilichtmuseen und über 600 Objekte grofler Architektur zusammengebracht. Das 6 in der frühen Bauphase. Architektur und über Entwicklingsprogramm sieht 800 der bis 1995 Existenz von 50 solchen Státten mit über 1800 Raumobjekte voraus. Polnische Freilichtmuseen entstanden auf der Basis Archivrecherchen. U n d so von Feldforschungen, wissenschaftlichen Untersuchungen erlaubten die 1953-1962 unter Leitung von Professor und Mieczysław G ł a d y s z geführten, weit angelegten Forschungen, ein ausführliches Denkmalregister aufzustellen, das zur Erarbeitung von Plañen für das Oberschlesische Dorf und Voraussetzungen (Muzeum gegründete Museum für das Dorf der Opole-Region gedient hat. In diesem letzgenannten und für das Wsi Górnośląskiej) 1961 gegründete in C h o r z ó w (Muzeum Museum sowie das Wsi Opolskiej) in 1962 Opole war Professor G ł a d y s z seit 1967 bis 1974 Vorsitzender bis 1984 Mitglied des Museumsrates. Polnische Freilichtmuseen unterscheiden sich voneinander durch ihre GróBe, den der Selbstándigkeit, welchen die den Raumordungstyp Raumordnung alter Dórfer Dorfwohn- und Wirtschaftsbauten (Parkmuseen widergeben und wird). Museen Sie des sammeln Grad Dorf-Typs, vor in ihrer vollen regionalen, chronologischen alitem und in die sozialen Vielfalt. die Volkstechnikanlagen. óffentliche Bauten und sakralobjekte. Einige Freilichtmuseen sollen den Kleinstadtfragen gewidmet werden. In Polen lüBt sich Mangel an spezialisierte Freilichtmuseen, vor allem für Volksindustrie und Technik, feststellen. Wáhrend der 30 Jahre des in Polen eine groBe Menge Fachliteratur, und polnische Skansen-Idee beigetragen. Freilichtmuseumswesens der Museen diese Frage in haben wesentlich E s erscheinen nach dem Polen Continuanda: und 2. in Weltkrieg Europa zur theoretischen Materiały entstand betreffenden Entwicklung der Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materialien des Museums für Volksbaukunst in Sanok), Acta Scansenologica, Z Zagadnień Kultury Ludowej (Aus den Fragen der Volkskultur. neuer Titel: �220 ANNA PYTLIŃSKA-SPISS Roczniki Muzeum Wsi Lubelskiej, Jahrbiicher des Museums des Dorfs der Lublin-Region Zeszyty Naukowe Muzeum Wsi Radomskiej (Wissenschaftliche Hefte des Museums des Dorfs der Radom-Region). Der Themenkreis der Freiliehtmuseen wurde u.a. in die wissenschaftlichen Forschungspláne des von Professor M . Gładysz geleiteten Lehrstuhls der Ethnographie der Slawen der Jagielloner Universitát miteinbezogen, was seinen Ausdruck in den Magisterarbeiten und einer skansenowskiego Doktorschrift w Europie, (Anna Pytlińska-Spiss, Geschichte des Dzieje ethnographischen etnograficznego muzealnictwa Freilicht museumswesens in Europa, K r a k ó w 1976) gefunden hat. Die Probléme der Freiliehtmuseen sind auch Gegenstand der Vortráge an dem Ergánzungsstudium für Museumskunde an der Jagielloner Universitát das auf Initiative von Prof. G ł a d y s z 1973 gebildet wurde. Übersetzt von Barbara Kocowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba0a943aa659daf0b11997348c2dc86.pdf a7a3de8b934ff13aa263fa5c7a6ed622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5004 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource niemowlęta - żywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4641 Title A name given to the resource Nie słuchaj teściowej!czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.235-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska-Walkowicz, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Radkowska-Walkowicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu W s z y s c y j e ś ć muszą. A l e to, jak i g d z i e j e d l i , albo co, zależy o d o b y c z a j ó w i o d h i s t o r i i . Te p r o b l e m y t o obszar n i e p r z e l i c z a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń , i n w e n c j i , przepisów, s p r z ę ­ tów, z w y c z a j ó w , r y t u a ł ó w i s y m b o l i ( Z a d r o ż y ń s k a 2 0 0 4 , s. 2 3 7 ) . Już od dłuższego czasu antropologia przyzwyczaja nas d o myśli, że nic nie jest na­ turalne, oczywiste. A jeżeli nawet pewne fizyczne aspekty naszej egzystencji mogli­ byśmy za takie uznać, zaraz musimy je opisywać, interpretować, o nich zapominać, czyli poddawać działaniom kultury Szukamy jednak tych nieskażonych cywilizacją obszarów i często wydaje nam się, że znaleźliśmy gdy patrzymy na noworodka. Sfera kontaktu matki i dziecka często odnoszona jest d o natury Instynkt macie­ rzyński, mimo zapewnień Simone de Beauvoir (2003), a potem Elisabeth Badinter (1998), że jest czystym konstruktem kulturowym i nikt się z nim nie rodzi, cały czas jest pożądaną kategorią wyjaśniającą. Kobieta jest zapewniana - przede wszystkim przez kolorową prasę i liczne portale internetowe poświęcone rodzicielstwu - że natura podpowie jej, jak i z k i m zajść w ciążę, jak ją donosić, jak urodzić zdrowe dziecko, a na koniec, jak je wykarmić i wychować. Okazuje się jednak, że to nie na­ tura może nam pomóc, lecz sztab ekspertów: koleżanki, położne ze szkoły rodze­ nia, lekarze; wśród nich niekoniecznie ważne miejsce zajmują tradycyjne autorytety w tej dziedzinie: matki i babki. Kiedy więc zaszłam w ciążę, o przygotowaniu się d o niektórych aspektów ma¬ cierzyństwa w ogóle nie myślałam, miały przyjść same. Dobre rady powinny zrodzić się gdzieś między sercem a mózgiem i w odpowiednim momencie podpowiedzieć mi, jak się zachować. Jak się przekonałam, karmienie piersią nie jest jednak niczym naturalnym. Kiedy niemal zaraz po porodzie (tzw. nienaturalnym) przystawiłam dziecko d o piersi (a raczej kiedy ono zostało mi d o piersi przystawione), nie spo¬ dziewałam się, co mnie czeka. A czekało mnie kilka wyjątkowo trudnych tygodni, podczas których uczyliśmy się wspólnie tego, co umie natura, ale czego jakoś nie chciała nas nauczyć. Okazuje się, że bardzo wielu rodziców i ich dzieci ma podob¬ ny problem. Niektóre matki nie umieją dobrze przystawiać noworodków, czasem 235 �Magdalena Radkowska-Walkowicz to one nie umieją dobrze ssać. Najczęściej kobiety mówią o niewystarczającej iloś­ ci mleka, o nienajadaniu się dzieci i ich niedostatecznym przybieraniu na wadze, 0 bólu i krwawiących brodawkach. Kiedy zaczynają się problemy rzadko matki od razu podejmują decyzję, żeby zacząć karmić wyłącznie sztucznym mlekiem. Najczęściej kilka tygodni próbują, by albo rozpocząć swoją przygodę z karmieniem piersią, albo ostatecznie przejść na butelkę (czasem jest to świadoma decyzja, cza­ sem wynika z konieczności - podanie butelki zaburza laktację i zniechęca dziecko do ssania piersi) - wtedy wtłaczane są już w nową dla siebie kategorię: matek butelkowych; czytają inne artykuły w gazetach o żywieniu niemowląt, wchodzą na inne fora internetowe, z innymi problemami się borykają. Źródła Podstawą tego artykułu są przede wszystkim moje roczne obserwacje forów inter­ netowych, na których wypowiadają się rodzice, głównie matki , zwłaszcza portalu Gazeta.pl skupionych w kategorii Dziecko: Karmienie piersią (dalej: KP), Karmienie bu­ telką (dalej: K B ) - oba fora z udziałem eksperta, Karmienie piersią powyżej roku (wcześ­ niej: Długie karmienie piersią), Niemowlę, Jedzenie, oraz portalu Laktacja.pl. Poza forami znajdowałam w Internecie wiele innych źródeł, wśród których wymienić trzeba przede wszystkim blogi: cycusialka.bloog.pl oraz butelkowyyblox.pl. Ponadto szu¬ kałam informacji w tzw. prasie parentingowej oraz w książkach poradnikowych 1 1 ulotkach skierowanych do młodych rodziców. Dodatkowo zebrałam 40 ankiet, z otwartymi pytaniami odnoszącymi się przede wszystkim do kwestii pozyskiwania informacji na temat karmienia niemowląt, roli matek i teściowych w żywieniu dzieci, motywacji w wyborze sposobu podawania pokarmów oraz przeszkód z t y m związanych. Równorzędnym źródłem są dla mnie nieformalne rozmowy które przeprowadziłam ze znajomymi młodymi matkami, oraz moje własne doświad¬ czenia. Włączam je bez skrupułów do materiału badawczego, idąc za przykładem chociażby Judith O k l e y (1996 i 1992 [red.]), która przekonująco dowiodła, że wątki autobiograficzne mogą być pełnoprawnym źródłem poznania etnograficznego, poznania z zasady subiektywnego. Większość kobiet, które odpowiadały na moje pytania (te zawarte w ankiecie i te postawione mniej lub bardziej wprost podczas różnych rozmów), ma wyższe wy¬ kształcenie i mieszka w dużych miastach. Ich macierzyństwo można nazwać macie- 1 Zabrakło t u głosów mężczyzn, ale jeśli c h o d z i o kwestie karmienia niemowląt, zwłaszcza kar­ mienia piersią, cały czas jest t o sfera bardzo silnie sfeminizowana. O j c i e c dziecka jawi się jako wspie¬ rający dany sposób karmienia lub nie, bardzo rzadko pełnoprawny d e c y d e n t . N a forach poświęco¬ nych k a r m i e n i u piersią można przeczytać, że ojciec - c z ę s t o t e n d e f i n i o w a n y niekoniecznie w p r o s t jako z b y t przywiązany do swojej m a t k i , która w oczach w i e l u uczestniczek f o r u m jawi się jako naj¬ większy p r z e c i w n i k karmienia piersią - namawia do podania butelki, ale kobieta, wspierana przez inne f o r u m o w i c z k i , się nie poddaje. 236 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu rzyństwem świadomym, popartym dużą wiedzą zdobywaną, jak w moim przypad­ ku, za pośrednictwem Internetu i prasy Wiele z nich czuje się po pewnym czasie swoistymi ekspertkami w tej dziedzinie, nie ufają radom starszych i lekarzy Internet dla bohaterek mojej pracy jest podstawowym środkiem zdobywania informacji na temat opieki nad dzieckiem. Bardzo ważną kwestią jest metodologiczny i etyczny wymiar korzystania z fo­ rów internetowych, bez zgody wszystkich uczestników danego forum. Wydaje się ona w praktyce trudna do osiągnięcia. Można się również zastanawiać, czy informa­ cja, że dane forum jest niejako monitorowane przez antropolożkę, nie wpłynie na przebieg rozmowy, a t y m samym nie spowoduje, że to, co dla badań istotne i zwią¬ zane ze specyfiką tej formy wypowiedzi, nie zostanie jakoś zniwelowane. M a m tu na myśli pewną, charakterystyczną i niebezwarunkową, spontaniczność wypowiedzi internetowej oraz jej quasi-szczerość. Ta ostatnia jest wynikiem napięcia między dwoma przeciwstawnymi czynnikami związanymi przede wszystkim z anonimo¬ wością wypowiedzi internetowej: szczerością a możliwością, świadomego lub nie, kreowania własnej osoby wyraźniejszego (innego) odgrywania roli, niż t o się dzieje w rzeczywistości (nie wchodzę t u w dyskusję, czy w ogóle można wyjść poza swoją rolę, czy p o d maską kryje się jakaś prawdziwa twarz). Ponieważ jednak fora, z których korzystałam, są otwarte, publiczne, bez zastrze¬ żenia prywatności, przyjęłam zgodę domyślną na wykorzystanie zawartych w nich treści. Osoby wypowiadające się na nich są w pełni świadome, że każdy może prze­ czytać ich słowa, jest t o nawet pożądane. Uznałam też, że skoro bez problemu czytelnik może dotrzeć do źródła cytatu, a co za t y m idzie, poznać nick danej oso¬ by nie ma potrzeby go ukrywać. N a wypowiedzi internetowe można też spojrzeć z innej strony i potraktować je jako teksty autorskie - wówczas podanie źródła wydaje się oczywiste. Kwestia wykorzystywania i cytowania źródeł internetowych pozostaje jednak otwarta - czy znajdziemy inne sposoby podejścia d o tego rodza¬ ju tekstów, czy pozostanie nam traktowanie ich jak podsłuchanych na podwórku prywatnych dyskusji lub publicznych, przemyślanych wystąpień? W t y m miejscu chciałam jedynie zasygnalizować pytania natury metodologicznej i etycznej. Należy również zdawać sobie sprawę z tego, że Internet jest doskonałym polem działań marketingowych i PR-owskich. D o wypowiedzi na forum trzeba więc p o d cho-dzić z dużą ostrożnością, gdyż wiele z nich może być zamawiana przez firmy, w ten sposób chcące zwiększyć sprzedaż swojego produktu. Sfera karmienia nie¬ mowląt niewątpliwie jest podatna na tego t y p u działania. Wielość źródeł, z których korzystałam, a także intensywna obserwacja opisywanych forów pozwalają mi do¬ strzec pewną spójność przekazu, uznaję więc, że nie ma potrzeby weryfikować (co zresztą byłoby niemożliwe) każdej wypowiedzi internetowej. Wspomniałam o anonimowości forum, ale chciałabym zastrzec, że nie należy przyjmować bezkrytycznie opinii, że jest t o czynnik o największym znaczeniu w kształtowaniu wypowiedzi internetowej. Wprawdzie z reguły nie znamy imion 237 �Magdalena Radkowska-Walkowicz i nazwisk uczestników forów (i nie interesują nas one), nie wiemy jaka twarz, a także jaka pozycja społeczna czy też kapitał kulturowy kryją się za danym nickiem, cza­ sem możemy także (choć bardzo rzadko w przypadku takich tematów jak opieka nad dzieckiem) nie znać płci użytkownika, to wydaje mi się, że nie możemy mówić 0 pełnej anonimowości. I nie chodzi o to, że IP komputera pozwala dotrzeć do jego właściciela, że ktoś zdradzi przy okazji, gdzie mieszka lub czym się zajmuje, nie chodzi o zabawę w detektywa. Na wielu forach, także na tych, które obserwowałam, postacie kryjące się za pseudonimami zyskują nowy sposób istnienia, pewien inter­ netowy byt. Stają się rozpoznawalne i zaczynają z pozostałymi uczestnikami wal­ czyć o pozycję, prowadzić społeczne gry itp., oczywiście reguły i sposoby zacho­ wania są nadal odmiennie niż w tzw. realu. Forumowicze bardziej aktywni i wyrazi¬ ści w swoich poglądach są przywoływani w różnych wątkach, często są obecni 1 wspominani na różnych podforach w ramach jednego działu (np. Dziecko) . Tak że w przypadku tematu karmienia niemowląt mamy do czynienia z osobami znanymi, których wypowiedzi często są komentowane, a ich nicki przywoływane. Najczęściej tak jest z osobami mocno propagującymi karmienie piersią lub takimi, według których panuje laktacyjny terror, a oba sposoby karmienia są równie dobre. Ekspertki i mamy Można też mówić o osobowościach, które stają się dla innych ekspertami w danej dziedzinie (np. kaeira na eksperckim forum Karmienie piersią, fizula na Karmieniu pier­ sią powyżej roku czy babcia47 na Jedzeniu). Granica między petentką a ekspertką jest cienka, zwłaszcza jeśli chodzi o poradnictwo laktacyjne. Wiele dziewczyn, które przeszły często trudną drogę początkującej karmicielki, przyswoiło sobie podsta¬ wową wiedzę z zakresu karmienia piersią i chce podzielić się swoimi doświadczenia¬ mi i wiedzą. Niektóre niewątpliwie mają poczucie misji, udzielają porad na różnych forach, czują się w obowiązku propagować taki sposób karmienia, co nieraz wiąże się z rozpoczęciem długiej dyskusji z tzw. mamami butelkowymi. Taka rola okazuje się szczególnie atrakcyjna na forum Karmienie piersią, które ma już swojego oficjal¬ nego eksperta. Monika Staszewska, położna, doradca laktacyjny, współpracująca z magazynem „Dziecko", uważana jest przez uczestniczki forum za osobę wyjąt¬ kową, ze względu zarówno na wiedzę specjalistyczną, jak i na podejście d o potrze¬ bujących (Tu pogotowie laktacyjne... 2008). Z chęcią w jej kompetencję wchodzą matki, niemal prześcigając się, która pierwsza poradzi potrzebującej, „nowej" we wspólnocie karmicielek, choć cały czas podkreślają wyższość zawodowej położnej. Na forum KP osoby wchodzące w rolę ekspertek to często osoby o wykształceniu medycznym, lub takich zainteresowaniach, odwołujące się do zagranicznych, spe¬ cjalistycznych artykułów dotyczących karmienia piersią. Podczas gdy Monika Sta¬ szewska powołuje się przede wszystkim na swoje doświadczenie, nowe ekspertki legitymizacji swojej wiedzy poszukują także w naukowych obszarach, w t y m d o k u ­ mentach takich organizacji jak W H O . Dzięki innym matkom Monika Staszewska 238 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu coraz częściej w odpowiedzi na pytanie może napisać jedynie: „Po t y m co napisała niezawodna M a d _ d i e nie mam już niczego d o dodania. Mogę tylko pozdrowić obie Panie serdecznie i to właśnie niniejszym czynię :))" ; „To ja już tylko pozdrawiam :) bo Niezawodna Inkwizycja Laktacyjna już Pani napisała, kiedy odciąganie jest po¬ trzebne i kiedy mleka może być mniej niż dziecko potrzebuje, i że w związku z t y m , osoby które Pani doradzały, były w błędzie" (forum K P ) . 2 Łatwość, z jaką matki wchodzą w rolę ekspertek, wiąże się też ze specyfiką wie¬ dzy laktacyjnej. Po pierwsze, zasadniczą rolę odgrywa tu doświadczenie - powo¬ dzenie w karmieniu piersią dziecka dla wielu jest wystarczającym powodem, by udzielać rad innym. Po drugie, forumową wiedzę można sprowadzić do kilku zasad (co nie znaczy, że wiedza laktacyjna do nich się ogranicza i jest wiedzą niewymagającą przeszkolenia): karmić jak najwięcej, na żądanie dziecka lub matki, na początku i w czasie skoków rozwojowych nawet cały czas; jeśli się jest zmęczoną — położyć się z dzieckiem i pozwolić mu ssać, ile ono chce; nie używać butelek ze smoczkiem i smoczków uspokajaczy ; kiedy bolą piersi, udać się d o poradni laktacyjnej, gdzie konsultantka skoryguje sposób przystawiania; do szóstego miesiąca życia nie dopajać ani nie dokarmiać dziecka, chyba że za mało przybiera na wadze - przy czym podanie tzw. mieszanki, czyli mleka modyfikowanego, uznawane jest za ostate¬ czność. I przede wszystkim: nie słuchać rad mam ani teściowych, które swoje dzieci wychowywały w zupełnie innym reżimie karmieniowym. 3 Ta ostatnia kwestia podejmowana jest przez użytkowniczki forum bardzo często. Nasze matki i teściowe najczęściej karmiły piersią bardzo krótko lub wcale. Po woj¬ nie zapanowała swego rodzaju moda na karmienie sztucznymi mieszankami, zaleca¬ no jak najszybsze odstawienie dziecka od piersi i ścisłe trzymanie się harmonogra¬ mu karmień (co trzy godziny bez brania pod uwagę potrzeby dziecka — dziś promuje się tzw. karmienie na żądanie). To zjawisko zanotowano także w Europie Zachod­ niej i Stanach Zjednoczonych. Jak zauważa Linda M . Blum, od lat 40. d o 70. syste¬ matycznie spadała liczba kobiet karmiących piersią, mimo że wiele matek pozosta¬ wało w domu (1993, s. 296). Wydaje się, że zmiany na rynku pracy i wejście na niego kobiet niekoniecznie są najważniejszym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie liczby osób karmionych piersią. N i e do końca mogę zgodzić się z Małgorzatą Szpakowską, która pisze: „Jednym ze sposobów związania matki z d o m e m jest obowią¬ zująca dziś doktryna, że dziecko powinno być karmione piersią, na żądanie i jak naj­ dłużej. To zaś praktycznie eliminuje matkę z rynku pracy" (Szpakowska 2000, s. 25). 2 Pozostawiam oryginalną pisownię i interpunkcję w s z y s t k i c h c y t a t ó w z forów. 3 Pytanie: „czy smoczek jest w u ż y c i u ? " (charakterystyczny dla f o r u m K P język wyznaczany przez Monikę Staszewską) pojawia się niemal zawsze na początku o d p o w i e d z i na prośbę o radę m a t k i ma­ jącej p r o b l e m y z k a r m i e n i e m dziecka. W p o r a d n i laktacyjnej, z której korzystaliśmy także niemal na początku w i z y t y konsultantka opowiedziała nam k u przestrodze historię o mamie, która raz podała smoczek i już zaczęły się p r o b l e m y ze ssaniem. Promocja laktacyjna jasno definiuje swoich wrogów. O p r ó c z mleka modyfikowanego są t o właśnie s m o c z k i (i ich p r o d u c e n c i ) . 239 �Magdalena Radkowska-Walkowicz Oczywiście, często argumentem na rzecz szybkiego zakończenia karmienia piersią jest właśnie chęć powrotu do pracy jest ono bowiem postrzegane jako ograniczenie w pracy zawodowej. Jak jednak przekonują aktywistki laktacyjne, karmienie piersią nie jest przeszkodą. Po czterech miesiącach urlopu macierzyńskiego dziecko nie potrzebuje już tak częstego ssania, a matka z powodzeniem może zostawiać odciągnięty pokarm, który podaje się nie przez butelkę ze smoczkiem zaburzającą odruch ssania, lecz np. specjalny kubek. Pójście do pracy może być zaś d o b r y m pretekstem, by uwolnić się od obowiązków laktacyjnych, jeśli matka nie jest z nich zadowolona. Praca zawodowa więc może być i w t y m kontekście postrzegana jako emancypująca. W a r t o jednak zwrócić uwagę, że to kobiety właśnie aktywne zawo¬ dowo, z wyższym wykształceniem decydują się częściej na dłuższy niż przeciętny okres karmienia piersią, a matki pozostające na urlopach wychowawczych lub niepracujące, zwłaszcza te z niższym wykształceniem i uboższe, karmią butelką . 4 Kontrola Dlaczego w drugiej połowie X X w . kobiety przestały podawać dzieciom swój po¬ karm i ten model żywienia niemowląt nadal jest powszechny, mimo bardzo aktyw¬ nych kampanii na rzecz karmienia piersią, podejmowanych w wielu krajach na całym świecie ? Jest wiele czynników, które na to wpłynęły (por. np. Smyth 2008, Blum 1993). N i e można zapomnieć o ekonomiczno-marketingowym, czyli działalności firm produkujących mleko zastępcze, działalności przynoszącej ogromne zyski. Ważnym czynnikiem - choć nie przeceniałabym go - mogą też być przemiany oby¬ czajowe, emancypacja kobiet (postulowana i rzeczywista), poszukiwanie przez nie spełnienia poza relacją matka - dziecko i przejęcie przez mężczyzn części obo¬ wiązków d o m o w y c h - karmić butelką nie musi matka, co uznawane jest za zaletę tego sposobu karmienia. Jednym z najważniejszych czynników jest jednak, moim zdaniem, zmiana w podejściu do ciała, widoczna w kilku aspektach. W X X w. mamy do czynienia z silną medykalizacją, wpływającą na stosunek do ciąży, porodu i opie¬ ki nad dzieckiem. Sfery kiedyś należące przede wszystkim d o kobiet i ich wiedzy, od X V I I w. systematycznie są przejmowane przez lekarzy i skomplikowane narzę­ dzia (także intelektualne) (por. Sarnecka-Drużycka 2003, Davis-Floyd, D u m i t 1998). Rozwój biomedycyny spowodował spadek zaufania d o intuicji i odczuć d o 5 6 4 Ten wniosek wysnuwam na podstawie swoich obserwacji, nie jest p o p a r t y żadnymi w i a r y g o d n y ­ m i badaniami. Potwierdzenie na materiale amerykańskim por. Blum 1993, która pisze o dużej przewa¬ dze liczebnej kobiet z wyższym wykształceniem i białych wśród karmiących piersią. N a temat związku między k a r m i e n i e m piersią a polityką zatrudnienia por. G a l t r y 2 0 0 0 . Związek między wykształce¬ niem a p o z i o m e m w i e d z y d o t y c z ą c y m karmienia piersią z a n o t o w a l i C i e r p k a i i n . 2007. 5 O k a r m i e n i u piersią w czasach d a w n y c h por. np. Flandrin 1998, s. 2 4 0 - 2 5 2 , Z o ł ą d ź - S t r z e l c z y k 2002, s. 108-125. 6 N a uwagę zasługuje zwłaszcza działalność międzynarodowej organizacji L a L e c h e League, por. Bobel 2000. 240 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu tyczących własnej cielesności i jednoczesny wzrost zaufania d o technik medycz¬ nych. M a t o bezpośredni wpływ na stosunek d o karmienia piersią. Emily M a r t i n łączy t o z ogólną tendencją do powierzania kwestii związanych z macierzyństwem, zwłaszcza ciąży i porodu, technice; z redukowaniem kobiecych doświadczeń d o języka pracy i produkcji (Martin 1987, s. 146). Kiedy wzrasta potrzeba zewnętrznej kontroli nad ciałem, a własna cielesność jawi się jako obszar chaotyczny, czekający na uwięzienie w ramach statystyk, liczb, wyników badań itp., karmienie piersią koja¬ rzy się z czymś niebezpiecznym, nienowoczesnym. C z ę s t o podkreślają t o same matki, które jako główną zaletę karmienia butelką wymieniają to, że widzą, ile dziec¬ ko zjada, czyli możliwość regulowania ilości podawanego pokarmu i pewność, że niemowlę się najada. Tzw. matki piersiowe mogą rekompensować ten brak obiektyw¬ nych miar takimi zabiegami jak: skrupulatne zapisywanie godziny karmień i czasu karmienia, ilości i jakości kupek dziecka. Innym rodzajem zakotwiczenia w retoryce liczb jest częste, czasem nawet obsesyjne, ważenie noworodka; niekiedy położne zalecają ważenie przed jedzeniem i po nim, by sprawdzić, ile dziecko zjadło (jest to jedna z praktyk krytykowanych przez konsultantki laktacyjne); jako zupełnie niemiarodajne, choć częste, uważa się sprawdzanie ilości pokarmu w piersiach przez odciągnięcie go laktatorem (niemiarodajne m.in. dlatego, że dziecko ssie znacznie wydajniej niż laktator). Mleko modyfikowane jest p o d stałym nadzorem odpowiednich instytucji i każ¬ dy może przeczytać jego skład na opakowaniu. Mleko matki to niewiadoma; nie ma certyfikatu ani pieczątki. Jednym z często pojawiających się przeświadczeń, z któ¬ r y m walczą specjaliści od laktacji, jest to, że może być za chude, czyli nie w pełni wartościowe, a - jak twierdzą - w rzeczywistości dostosowuje się do potrzeb dziecka. N i e traci także swoich właściwości z czasem, tylko zmienia swój skład w zależności od wieku dziecka - jedno z popularniejszych przeświadczeń głosi, że po sześciu, dziewięciu miesiącach lub po roku pokarm jest już bezwartościowy i dziecko, ssąc, jedynie zaspokaja potrzebę kontaktu z matką. Związane jest t o z kolejną opinią, z którą walczy „laktacyjna inkwizycja" (określenie z forum K P ) : że kobiecie może skończyć się pokarm. Tak po prostu, z dnia na dzień, jakby piersi były raz napełnio¬ nym magazynem - może dlatego według potocznej wiedzy kobiety z małymi pier¬ siami rzekomo mogą mieć problem wykarmieniem swojego dziecka . 7 Tam więc, gdzie otwiera się przestrzeń na specyficzne kobiece doświadczenie ciała, tam pojawia się niepokój, który musi zostać złagodzony dzięki zewnętrznym miarom. Niemniej, jak podkreślają niektóre badaczki (por. Blum 1993, Wall 2001), karmienie piersią może mieć moc wyzwalającą dla kobiecej cielesności, zdominowa- 7 Eksperci o d laktacji c z ę s t o powtarzają, że „mleko t w o r z y się w głowie m a t k i " , powstaje, k i e d y dziecko zaczyna ssać. Pokarm będzie dopóty, dopóki dziecko będzie wyrażało na niego c h ę ć , pozo¬ staje cały czas pełnowartościowy, co nie znaczy, że d z i e c k u nie p o w i n n o się p o ukończeniu szóstego miesiącu życia wprowadzać i n n y c h pokarmów. 241 �Magdalena Radkowska-Walkowicz nej przez męską biomedycynę, na którą składa się także działalność firm produkują¬ cych mleko modyfikowane. Jest więc obszarem, na którym może dojść do buntu prze¬ ciwko zewnętrznym czynnikom ograniczającym wewnętrzną siłę kobiet, ich intuicję, a także poczucie kobiecej wspólnotowości opartej na niedostępnym mężczyznom doświadczeniu. Jak zauważa Anna Zdrojewska-Zywiecka, w Polsce praktycznie ta argumentacja nie występuje: „Mało obecny jest także wątek samowystarczalności, która mogłaby stanowić o kobiecej sile. C h o ć aspekt ten ma duży potencjał eman­ cypacyjny jest w polskim dyskursie laktacyjnym niewyeksploatowany" (Zdrojewska-Zywiecka, w druku). Drugą stroną tego wyzwolenia cielesności jest poczucie zniewolenia przez obo¬ wiązek karmienia piersią. Anna Zdrojewska-Zywiecka przeciwstawia samowystar¬ czalności, w której tkwi potencjał emancypacyjny, element poświęcenia, nadobecny, jak twierdzi, w polskim dyskursie laktacyjnym. Polka karmiąca piersią t o najczęściej matka Polka, poświęcająca się dla swojego dziecka . Jest t o jej obowiązek, a nie wybór: 8 k o b i e t y otrzymują przekaz zawierający wezwanie d o poświęcenia. Samowystarczalność, k t ó r a m o ż e m i e ć c h a r a k t e r p r z y d a j ą c y k o b i e c i e i m a c i e r z y ń s t w u siłę, została z a m i e ­ niona na niezbędność i niezastąpioność, c o niewątpliwie wiąże się z p e w n y m p r z y m u s e m , l e c z r ó w n i e ż z o d e b r a n i e m t e j ż e siły w r a z z z a n e g o w a n i e m prawa k o b i e t y d o podję¬ cia a u t o n o m i c z n e j d e c y z j i ( Z d r o j e w s k a - Z y w i e c k a , w d r u k u ) . Poświęcenie dotyczy jednak przede wszystkim początków karmienia, kiedy dla wielu kobiet jest t o naprawdę duży problem. Dziewczyny piszące na forum KP jeśli poradziły sobie z kłopotami z karmieniem w pierwszych tygodniach życia dziecka, często postrzegają to w kategoriach sukcesu i podkreślają przyjemność, którą daje im ten rodzaj kontaktu z dzieckiem, oraz wygodę: jakie t o w s p a n i a l e — j a k i t o c u d . D l a m n i e k a r m i e n i e piersia jest w r e c z m e t a f i z y c z n y m p r z e z y c i e m , n i e raz p o l e c i a l y m i j u z l z y w z r u s z e n i a . I teraz k i e d y synek r o b i sie coraz starszy k i e d y o d r y w a sie o d p i e r s i zeby u s m i e c h n a c sie d o mnie, k i e d y smyra m n i e r a c z k a m i p o p l e c a c h i p o p i e r s i a c h — w i e m ze n i e z a m i e n i l a b y m t e g o na b u t e l k e za zadne s k a r b y i j e s t e m szczesliwa ze m o g e g o k a r m i c " (aga8382, f o r u m K P ) T o jest c u d n a t u r y c u d m a c i e r z y ń s t w a i MEGA u c z u c i e ! t e g o n i e da się o p i s a ć b o t o i s t o t n i e trzeba p o c z u ć . . . Ś w i a d o m o ś ć , ż e jest się tą najważniejszą o s o b ą w ż y c i u dziecka, p o m i j a j ą c j u z w y g o d ę b o t o t a k ż e inna w i e l k a w a r t o ś ć dla z m ę c z o n e j mamy, t o słuchajcie f a k t u tego nie da się u b r a ć w słowa . 8 A z y l , b e z p i e c z e ń s t w o jakie d z i e c k o „Czuję się spełnioną matką ale także i żoną : ) . I jestem osobą zadbaną i szczupłą — co dla nie­ których jest nie d o pogodzenia z k a r m i e n i e m piersią i s t e r e o t y p e m karmiącej M a t k i Polki" — pisze jedna z d z i e w c z y n w o d p o w i e d z i na moją prośbę o podanie i n n y c h ciekawych faktów nt. p r z y g o d y z k a r m i e n i e m . Tak że t e n m o d e l nie musi b y ć postrzegany jako przesadne poświęcanie się. 242 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu czuje w r a m i o n a c h b ę d ą c p r z y p i e r s i i p o c z u c i e bliskości, t o są r z e c z y b e z c e n n e i w i d a ć je p r z e c i e ż na t w a r z y maluszka — dla m n i e w p r o s t c u d o w n e i j u z n i e p o w t a ¬ rzalne! (aquina, f o r u m K P ) . Ciało może być źródłem przyjemności podczas karmienia, ale też bólu, i t o nie tylko fizycznego. Kiedy pisałam o poczuciu zniewolenia, miałam na myśli także znie¬ wolenie cielesne. Za minus karmienia piersią kobiety często uważają fizyczne przy¬ wiązanie d o dziecka, wręcz konieczność oddawania kawałka swojego ciała komuś innemu, czują, że ich ciało zostaje oddane na usługi innej istocie: „uwiązanie, brak kontroli nad ciałem (rosnące piersi), chwile zwątpienia, np. poczucie, że moje ciało nie należy już d o mnie, ból" — pisze jedna z moich rozmówczyń. Mleko t o kolejna substancja, która wydobywa się z naszego ciała bez naszej woli, przekraczając gra¬ nicę między t y m , co powinno być schowane, a t y m , co można ukazać innym. Kiedy niektórym kobietom karmienie piersią pozwala odkryć, że nie tylko mają ciało, ale również ciałem są i dzięki temu mogą poczuć szczególną więź z dzieckiem, co daje im niemal metafizyczną przyjemność, jak same piszą, inne czują się do ciała sprowa¬ dzone, zredukowane d o roli „saturatora", a wyzwoleniem jest odstawienie dziecka od piersi: p r z e z 8 t y g mialam c h o l e r n e d y l e m a t y az w k o n c u z d j e l a m k l a p k i z o c z u w y p i l a m s z k lanke z i m n e j w o d y I z u s m i e c h e m na t w a r z y z r o b i l a m mieszanke w b u t l i . O d t e g o d n i a s k o n c z y l sie h o r r o r m o j i m o j e j c o r k i I w s z y s c y z y l i d l u g o I szczesliwie. [ . . . ] w i e l k i e b o l a c e p i e r s i c o raz z g o r a c z k a 4 0 st — cieknace I tryskajace m l e k o p o w s z y s t k i m w o k o l , u l u b i o n e z a c i e k i na k o s z u l k a c h — w i e c z n i e w y p r y s z c z o n e d z i e c k o b o z j a d l a m cos nie tak — w i e c z n i e b o l a c y b r z u s z e k b o z j a d l a m cos nie tak — d i e t o w e w y r z e c z e n i a — r e z y g n a c j a z p r z y j e m n y c h n a l o g o w — w i e c z n i e n e z a d o w o l o n e d z i e c k o — czeste p o b u d k i — n i e z r e c z n e sytuacje I o g r a n i c z e n i a w k a r m i e n i u g d z i e k o l w i e k — b r a k kon¬ t r o l i n a d t y m ile z j a d l o d z i e c k o — placz z g l o d u c z y p r z e j e d z e n i a ? — b r a k m o z l i w o s c i w p r o w a d z e n i a r e g u l a r n o s c i — m a t k a na s m y c z y b r a k m o z l i w o s c i e w a k u a c j i ( m a m m a jasia, f o r u m Niemowlę). Może dochodzić d o całkowitego zawłaszczenia ciała kobiety, nie tyle przez dziecko, ile przez personel medyczny. Pozwolę sobie przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi jednej z mam butelkowych: w szpitalu j u z pierwszej d o b y p o p o r o d z i e ( p o r o d przez cc) polozne p r z y n i o s l y m i m a u t k a lecz n i e p o z w o l o n o m i p o p r o s t u nacieszyc sie d z i e c k i e m , p o p a t r z e c na nia, przytulic, zobaczyc jak wyglada. stala nade m n a p o l o z n a - g e s t a p o w i e c i w k o l k o slyszalam p o w t a r z a n e j a k m a n t r e : p r z y s t a w i a c p r z y s t a w i a c , j a k t o p a n i n i e c h c e ? ? ! c o z n a c z y n i e chce? n i e m o z e ? ? c o z Pani za matka? jaka b l o k a d a ? c o t o za fanaberie? c z y Pani w i e c o r o b i ? szkoda d z i e c k a ! ! chce ja Pani z m a r n o w a c ? K s i e z n i c z k a sie z n a l a z l a ! ! ! Ja j u z w c i a z y w i e d z i a l a m , ze n i e b e d e k a r m i c małej piersia z k i l k u p o w o d o w . [ . ] Poranne w i z y t y p a n i d o k t o r ( k t o r a de f a c t o na m o j e p y t a n i e i l e z t r o j k i 243 �Magdalena Radkowska-Walkowicz s w o i c h d z i e c i w y k a r m i l a piersia, o d p o w i e d z i a l szczerze, ze j e d n o . . . ) b y l y k o s z m a ­ r e m . . . P i e l e g n i a r k i , p o l o z n e , lekarz, stazysci, p o p r o s t u w s z y s c y p a t r z y l i jak placze i w s z y s c y p r z y s l u c h i w a l i sie b e z szemrania t e m u , co p o d m o i m adresem p a d a l o z u s t pani d o k t o r . D o w i e d z i a l a m sie, ze p o m i m o s w o j e g o w i e k u j e s t e m n i e d o j r z a l a , g l u - pia, ze j e s t e m c h o r a p s y c h i c z n i e i t d . cie. widocznie poczula wyzwanie. p s y c h i c z n i e j u z jej sie u d a l o . W k o n c u p o s t a n o w i l a zajac sie mna o s o b i s t z n f i z y c z n i e z m u s i c d o k a r m i e n i a piersia, b o Przyszla d o m n i e p o o b c h o d z i e , zaczela w y p y t y w a c o m o j a sytuacje osobista, p o w o d y dla k t o r y c h mam d e p r e s j e ! ! ! ! [ . . . ] zdarla ze m n i e gore o d pizamy, w y j e l a p i e r s i z b i u s t o n o s z a . a p o t e m zaczela m i w y g r z e b y w a c . ( i n a c z e j nie jestem w s t a n i e tego nazwac) b r o d a w k i . razajacy b o l . ciagnela za nie p o w o d u j a c p r z e - o c z y w i s c i e jej z a b i e g i nie z d a l y sie na n i c . z p i e r s i nie w y c i e k l a ani jedna k r o p e l k a , a b r o d a w k i b y l y dalej s c h o w a n e . nastepnie doszla d o w n i o s k u , ze najlepiej w y j m i e m i je dziecko, k t o r e jak sie p r z y s s i e t o na p e w n o sobie p o r a d z i . kazala m i w z i a c m a l u t k a na rece i p r z y s t a w i c d o tej j e d n e j , w jej m n i e m a n i u r o k u j a c e j n a d z i e j e p i e r s i . M a l u t k a o d s z u k a l a piers, w i d z i a l a m jak c h e t n i e ja lapie, ale nie miala za c o . . . zaczela strasznie plakac i d e n e r w o w a c się. ja r a z e m z n i a . . . p o g r y z l a m i n i e ­ s a m o w i c i e piers, z k t o r e j zaczela saczyc sie k r e w . . . w k o n c u p o k i l k u n a s t u m i n u t a c h p a n i d o k t o r z r e z y g n o w a l a ze s w o i c h z a b i e g o w ( k e t i 3 , f o r u m K B ) . Ciało kobiety jak w przypadku ciąży okazuje się dobrem publicznym, otwartym na publiczne komentarze (por. Stearns 1999, s. 308). Cielesne ograniczenie podczas karmienia piersią wiąże się też dla niektórych dziewczyn z koniecznością utrzymania restrykcyjnej diety - choć, jak twierdzą konsultantki laktacyjne, w bardzo wielu przypadkach dieta zalecana jest matce na wyrost. Kobieta jest przyzwyczajona, że kultura współczesna często każe jej pod¬ dawać się dietetycznym reżimom, przystaje więc i na ten związany z okresem laktacyjnym. Jeżeli dziecko jest zdrowe, nie ma żadnej potrzeby zmieniania swoich przy­ zwyczajeń żywieniowych - mówią specjaliści. Niemniej powszechność alergii wśród dzieci powoduje, że wiele karmiących ogranicza swój jadłospis, często np. do produk¬ tów bezmlecznych. Jako nieprzyjemne ograniczenie wymieniane jest też zalecenie niepicia alkoholu. Terror laktacyjny Karmienie piersią może więc być postrzegane jako zarówno emancypujące, jak i zniewalające. M o ż e być środkiem ekspresji, ale też opresji, może prowadzić do nowych doświadczeń i być sposobem na utrzymanie kobiety w domu i przypo¬ mnienie jej, jaka jest podstawowa rola kobiety w kulturze patriarchalnej. Opresyjność związana z karmieniem piersią, by pozostać w tej Foucaultowskiej retoryce (do opisu interesującego mnie zagadnienia stosuje ją m.in. Wall 2001), ma jeszcze jedno oblicze. O t ó ż kobiety niekarmiące piersią swoich nowo narodzonych dzieci mówią, że czują ciągły nacisk społeczny i muszą się tłumaczyć, dlaczego podają butelkę, tłumaczyć ze swojego macierzyństwa i przekonywać, że nie są gorszymi matkami. Niewątpliwie kampanie na rzecz karmienia piersią i bardzo aktywna p r o 244 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu mocja w polskich szpitalach, prasie parentingowej i szkołach rodzenia mają wpływ na powstanie tzw. terroru laktacyjnego, jak często atmosferę wokół karmienia nie¬ mowląt nazywają same zainteresowane (por. Zdrojewska-Zywiecka, w druku). C z y k a r m i s z piersią? P y t a n i e t o p a d a ł o b e z w y j ą t k u p r z e z k a ż d e g o z k i m się spot¬ kałam. N i k t n i e pytał j a k c z u j e się maleństwo, j a k się r o z w i j a , i n t e r e s o w a ł i c h t y l k o s p o s ó b k a r m i e n i a . I te s p o j r z e n i a pełne d e z a p r o b a t y i p o l i t o w a n i a . N i e wystarczała i n f o r m a c j e — n i e mogę,- j a k t o n i e m o ż e s z , każda k o b i e t a m o ż e t y l k o jej się n i e chce z własnej w y g o d y (beata.wolska, f o r u m K B ) . H i s t o r i i tego typu w Internecie znajdziemy wiele: C ó r c i a (dziś 10 m c y ) urodziła się z n i e r o z p o z n a n ą wadą z w ę ż e n i a j e l i t a . O d począt¬ k u b r a k łaknienia, b r a k w y p r ó ż n i e ń , m o j a r o z p a c z . P r o s z ę n a k a r m i ć piersią dzie¬ ciątko, k t ó r e n i e chce j e ś ć w o g ó l e ! w s z ę d z i e słyszałam — n i e uznanie, ż e d z i e c k o w o g ó l e je i się r o z w i j a p o m i m o c i e r p i e ń ; k a ż d y lekarz p o k o l e i u p o k a r z a ł m n i e k o m e n t a r z a m i na t e m a t " n i e ma c z e g o ś t a k i e g o j a k za mała ilość p o k a r m u , p o p r o s t u sie Pani n i e c h c i a ł o p o s t a r a ć o p o k a r m " ( k y o r a , f o r u m K B ) . Dziewczyny piszą o poczuciu winy, że nie karmią piersią, lub niezgodzie na to, że ktoś chce za nie decydować, jak będą dbać o swoje dziecko. Dlatego walczą o pra¬ wo w y b o r u . Ale kobiety karmiące piersią także często mówią o dyskryminacji, niezrozumieniu, ciągłych radach mam i teściowych, żeby podać butelkę. Słyszą, że głodzą dziecko. Podaje się w wątpliwość ich kobiecość i możliwości ich ciała. W b r e w silnej promocji karmienia piersią w szpitalach spotykają się z brakiem pomocy w przystawianiu dziecka, dokarmianiem noworodka butelką bez ich zgody. Trzeba jednak zaznaczyć, że brakuje t u równowagi, ponieważ powszechnie, nawet wśród mam karmiących butelką, panuje przekonanie, że pokarm matki jest dla dziecka najlepszy (dyskusje dotyczą tego, czy te korzyści naprawdę są tak wielkie, jak na to wskazują osoby zaj¬ mujące się promocją karmienia piersią) . Jedna z moich rozmówczyń, mimo że nie¬ mal od początku karmi butelką, pisze: „Zgadzam się w 100 proc., że karmienie pier9 10 11 9 Przy c z y m niewiele kobiet w p r o s t pisze o t y m , że nie k a r m i piersią, b o nie chce, b o taki był ich świadomy wybór. W i ę k s z o ś ć d z i e w c z y n , które karmią swoje dzieci m l e k i e m m o d y f i k o w a n y m , r o b i to, bo nie dało rady, z różnych p r z y c z y n , karmić piersią. 10 Potwierdza t o ankietowe badanie A n n y Z d r o j e w s k i e j - Z y w i e c k i e j : „karmienie piersią stanowi obecnie normę w p o l s k i m społeczeństwie [ . . . ] o p i n i e kwestionujące wartość karmienia piersią z jed¬ nej strony reprezentują rzeczywiste poglądy kobiet na t ę kwestię, z drugiej zaś są swojego r o d z a j u strategią obronną, przyjmowaną przez nie w sytuacji wewnętrznego sprzeciwu w o b e c »laktacyjnej« n o r m y bądź niemożności jej spełnienia. [ . . . ] n o r m a ta została silnie uwewnętrzniona, czego d o w o ­ d e m jest powszechna zgoda na nią obecna w sferze deklaracji". 11 Także d o k u m e n t Żywienie niemowląt i małych dzieci. Standardy postępowania dla Unii Europejskiej jed¬ noznacznie określa normę: „Po pierwsze, karmienie piersią jest n a t u r a l n y m , właściwym dla g a t u n k u 245 �Magdalena Radkowska-Walkowicz sią jest najlepsze, ponieważ pokarm matki jest dla dziecka najlepszy i najwłaściwszy (przeciwciała odpornościowe, witaminki itd., itp.) w odróżnieniu od sterylnego mle¬ ka modyfikowanego. Ponadto cudowne chwile bliskości matki z dzieckiem". Takie podejście do karmienia piersią, w razie porażki, prowadzi do wyrzutów sumienia: „Kiedy musiałam dokarmić dziecko butelką, miałam takie poczucie winy, że się roz¬ płakałam, chociaż jednocześnie dawałam jeść głodnemu dziecku". Inna mama pisze: „Mnie tylko serce z bólu pękało - ta mozolna walka o karmienie piersią okazała się stanowczo ponad moje siły. Później walczyłam sama ze sobą - czułam się, jakbym była matką drugiej kategorii, »gorszą« matką, która nie potrafi własnego dziecka nakarmić piersią...". I dodaje: „Dziś, mimo że mój synek ma już prawie trzy lata, jest zdrowym, wesołym i rozgarniętym chłopcem, łzy w oczach mi stają, kiedy widzę inną mamę z maleństwem przy piersi. Tak trudno jest mi się pogodzić z t y m , że mnie się to nie udało". Jednak potoczne doświadczenie wielu z nas (przy czym po¬ toczne doświadczenie ma to do siebie, że łatwo znajduje argumenty popierające sprzeczne tezy) wskazuje, że pokarm matki nie ma znaczącej przewagi nad mle¬ kiem modyfikowanym. Po przeanalizowaniu wielu wypowiedzi na ten temat, trudno mi się nie zgodzić z semi-dolce: M a m y k a r m i ą c e s z t u c z n i e skarżą się, ż e w s z p i t a l a c h zmusza się je, d o k a r m i e n i a p i e r ­ sią. M a m y k a r m i ą c e piersią skarżą się, że w s z p i t a l a c h w b r e w i c h w o l i , c z ę s t o b e z i c h w i e d z y d o k a r m i a się i c h d z i e c i . M a m y b u t e l k o w e mówią, ż e b r a k i m i n f o r m a c j i o m l e k u p o c z ą t k o w y m , ż e nie w i e d z ą jak k a r m i ć , c z y m k a r m i ć , j a k i m m l e k i e m , s m o c z k i e m , b u t e l k ą i t d . M a m y p i e r s i o w e mówią, że b r a k i m i n f o r m a c j i o t y m jak przystawiać, skąd w i e d z i e ć , c z y d z i e c k o jeszcze je, c z y się najada, i t p . M a m y pier¬ s i o w e t e ż w s z p i t a l a c h są narażone na k o m e n t a r z e , s p o t y k a j ą się z b r a k i e m elemen¬ tarnej w i e d z y na t e m a t f i z j o l o g i i l a k t a c j i i k a r m i e n i a piersią u p e r s o n e l u m e d y c z n e g o . Jako mama poniekąd p i e r s i o w a t e ż b a r d z o nie lubię pytań o to, jak k a r m i ę . T o m o j e c y c k i w k o ń c u . K i e d y mama p i e r s i o w a i d z i e z d z i e c k i e m d o lekarza, p o n i e w a ż b o i się, ż e d z i e c k o się n i e najada, zamiast f a c h o w e j p o r a d y p o m o c y z a z w y c z a j słyszy „da b u t l ę " . O t o c z e n i e w y p y t u j e nie t y l k o o t o c z y k a r m i m y ale słysząc ż e tak, k a r m i m y piersią, pojawiają się o d r a z u k o m e n t a r z e „a na p e w n o się najada? M o ż e masz za słaby p o k a r m ? " . Jeśli k a r m i m y piersią dłużej niż 4 - 6 m i e s i ę c y patrzą na nas jak na u f o - b o p o co, b o p r z e c i e z t o m l e k o n i c nie w a r t e . Jak b y ś m y nie karmiły o t o c z e n i e k r y t y k u ­ je, lekarze krytykują i o g ó l n i e jest źle. M y s l ę sobie, ż e t e n szacunek należy się w s z y s t ­ k i m m a m o m . Z e w y b ó r s p o s o b u k a r m i e n i a t o nasza, i t y l k o nasza r z e c z . Z e w s z p i ­ t a l u t o m a t k a p o w i n n a d e c y d o w a ć o t y m jak k a r m i ć . [ . . . ] M y ś l ę r ó w n i e ż , ż e n i e s t e t y ludzkiego sposobem karmienia niemowląt i małych d z i e c i , więc jako takie nie wymaga uzasadniania. Po drugie, »wyłączne karmienie piersią jest p u n k t e m odniesienia lub m o d e l e m n o r m a t y w n y m , w o b e c którego wszystkie alternatywne m e t o d y karmienia p o w i n n y być porównywane ze względu na przy¬ rost masy ciała, zdrowie, rozwój i wszystkie inne krótko- i długoterminowe wyniki«" ( w w w . m l e k o mamy.pl/uploads/materialy/standardy_skan_small.pdf). 246 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu w i n a za t a k i stan r z e c z y l e ż y w nas m a t k a c h . Z e p o w i n n y ś m y b y ć b a r d z i e j p e w n e sie­ bie, w i e r z y ć w siebie, swoją i n t u i c j ę i to, ż e t y l k o m y m a t k i w i e m y c o dla n a s z y c h dzie¬ ci najlepsze, W i e d z i e ć , ż e t y l k o m y d e c y d u j e m y o n a s z y c h d z i e c i a c h , n i e p o ł o ż n e , lekarze i t p . E g z e k w o w a ć t o swoje p r a w o . N i e b a ć się. N i e p o z w a l a ć się w t r ą c a ć ob¬ c y m l u d z i o m w k w e s t i e k a r m i e n i a n a s z y c h d z i e c i . [ . . . ] T o nasz w y b ó r j a k k a r m i m y i n i k o m u nic d o tego. N i e musimy się tłumaczyć. N i g d y n i k o m u (semi-dolce, f o r u m K B ) . Dalej autorka trafnie diagnozuje społeczne podłoże takiego stanu rzeczy: T e n b r a k s z a c u n k u i nastawienie, ż e w s z y s c y w o k ó ł w i e d z ą c o dla nas i n a s z y c h d z i e c i jest najlepsze n i e p o j a w i a się, k i e d y d e c y d u j e m y o t y m , ż e b y k a r m i ć s z t u c z n i e . N i e p o j a w i a się t a k ż e w t e d y , g d y nasze d z i e c k o p r z y c h o d z i na świat. Pojawia się w c z e ś n i e j , k i e d y j e s t e ś m y w ciąży. J u ż w ó w c z a s w i e l e o s ó b t r a k t u j e k o b i e t y , j a k b y w r a z z ciążą o d e b r a ł o i m r o z u m i n i e umiały o siebie z a d b a ć . Pozwalamy na to. N i e s p r z e c i w i a m y się, n i e g ł o ś n o i wyraźnie. I t o jest nasz b ł ą d ( s e m i - d o l c e , f o r u m K B ) . W t y m fragmencie warto zwrócić uwagę także na charakterystyczną dla współ­ czesnego społeczeństwa neoliberalnego apoteozę indywidualizmu, osobistej o d p o ­ wiedzialności za własne czyny wolności w y b o r u (por. Wall .2001, s. 603). Te cechy nakładają się na inną nowoczesną formułę: wiarę w możliwość i konieczność kształ¬ towania dziecka wedle doskonałego planu. Dziecko t o przede wszystkim projekt i jeśli specjaliści mówią, że lepsze dla dziecka jest „karmienie naturalne", w projekt należy je wpisać. Jak radzą sobie w tej sytuacji mamy butelkowe? Przywołują zasa¬ dę: szczęśliwa mama t o szczęśliwe dziecko. I , pozostając w retoryce odpowiedzial¬ ności moralnej, powtarzają: t o nie moja wina. Kiedy dziecko jest dorosłe Karmienie piersią jako społeczna norma jest pewną deklaracyjną pułapką. Okazuje się bowiem, że ta akceptacja nie d o t y c z y kobiet, które decydują się na dłuższe kar¬ mienie piersią. C o znaczy dłuższe? Trudno t u o jedną odpowiedź. Dla jednych bę¬ dzie to pół roku, dla innych — rok. Kobiety które pytałam, do kiedy kobieta powin¬ na karmić swoje dziecko piersią, mówiły o roku, rzadziej dwóch latach. Powtarzała się formuła: dopóki matka i dziecko będą mieli na to ochotę, dopóki dziecko samo nie zrezygnuje. Niewątpliwie o przemianach w obyczajowości i podejściu d o ról płciowych świadczy odpowiedź: „Tyle ile kobieta ma na t o ochotę, siłę i czas" (ma¬ ma karmiąca butelką). Padały także odpowiedzi: nie wyobrażam sobie karmienia piersią dziecka, które chodzi; albo: które mówi („Hardcore podawac piers czemus co juz m o w i " — 18_lipcowa1, forum K P ) . Bardzo często na forach spotkać można się z zupełną nietolerancją wobec kobiet, które karmią starsze dzieci: t o zboczone, obrzydliwe, t o nieestetyczne, niesmaczne — najczęściej argumenty odsyłają właśnie do poczucia estetyki. C h o ć wiele matek jako legitymizację swoich działań przy¬ wołuje opinię W H O na temat karmienia kobiecym pokarmem — która zaleca, żeby karmić wyłącznie piersią d o szóstego miesiąca życia, a potem wprowadzać inne 247 �Magdalena Radkowska-Walkowicz posiłki, nie przestając karmić piersią przynajmniej do skończenia przez dziecko drugiego roku życia - dłuższe niż rok karmienie wybiera niewiele z nich. Oprócz wspomnianych argumentów odwołujących się do poczucia estetyki po¬ jawiają się motywacje psychologiczne: o niezdrowej więzi między matką a dzieckiem, 0 niemożności usamodzielnienia się dziecka itp. - argumentacje odpierane opowieś­ ciami o samodzielności dzieci długo karmionych piersią (por. cycusialka.bloog.pl). Chyba rację ma Ewatorka, która na forum portalu Laktacja.pl, pisząc o pozyty¬ wnych aspektach długiego karmienia piersią, diagnozuje: „Odnosze wrazenie ze panuje jakis paniczny lek w nowoczesnych spoleczenstwach, o to zeby dziecko nie bylo przypadkiem przywiazane do rodzicow, do matki". Dziecko, które przejawia już oznaki samodzielności (mówi, chodzi, przeszło symboliczną granicę roku - je¬ dząc t o r t i słuchając, jak mu się śpiewa Sto lat) czy, mówiąc językiem psychoanalizy, przeszło fazę lustra i zyskało pierwsze złudzenie na swój temat, integralności 1 osobności, nie powinno już, według powszechnej opinii, przejawiać takiej cie¬ lesnej symbiozy z matką . „Taki duży a jeszcze cysiasz?" - usłyszał mój syn w dniu pierwszych urodzin, jakby była najwyższa pora, aby wziął odpowiedzialność za swoje czyny. Dziecko szybko ma być osobnym obywatelem. Dorosłym. Chyba dla¬ tego tak wiele z nas, przywiązanych do zaleceń współczesnych dietetyków, słyszy: jeszcze nie dajesz mu czekolady? Robisz krzywdę dziecku! - takie słowa kierowane są do rodziców już kilkumiesięcznych dzieci. Czasem same matki prześcigają się, która szybciej da swojemu dziecku „dorosłe" jedzenie: a mój już je parówki, a mój kotlecika, a mój dwumiesięczniak uwielbia jabłuszko - co jednak na forach interne¬ towych, które monitorowałam, i wśród moich rozmówczyń nie jest popularne. 12 Boimy się też tego za bliskiego kontaktu - swie-tlik o dwulatku karmionym pier¬ sią: „to jakaś odmiana pedofilii" (forum Jedzenie); patrycja0 dodaje: „Ostatnio znajo¬ ma z pracy z cyklu »wiem wszystko najlepiej« omal z krzesła nie spadła na wieść że JESZCZE karmię piersią swojego 11-miesięcznego synka. Dowiedziałam się miano¬ wicie, że prawdopodobnie wyrośnie na dewianta seksualnego (bo szczególnie chłopcy od cycka mają takie tendencje)" (patrycja0, forum K P ) . Ktoś inny nie ma wątpliwości: „dla mnie karmienie 3 lata to masturbacja" (ull-lak, forum K P ) . I tu pojawia się kolejny powód niekarmienia piersią: seksualizacja ciała kobiece¬ go, zwłaszcza biustu, i co z t y m związane, wstyd przed publicznym jego pokazywa¬ niem (por. Smyth 2008). Doświadczenie wielu kobiet karmiących swoim pokar¬ mem wskazuje na rozdzielne traktowanie zarówno przez nie, jak i ich partnerów, piersi jako obiektu seksualnego i jako elementu zaspokajającego potrzeby dziecka. Dla niektórych kobiet może to być trudne ze względu na silną fetyszyzację biustu we współczesnej kulturze (por. Stearns 1999, s. 309). D o tego dochodzi strach przez wprowadzaniem dziecka w sferę seksualności. N i e bez przyczyny w dyskusjach mię- 12 Być m o ż e c h o d z i t e ż o kwestię pamięci (dyskursywnej, uświadamianej): samodzielny człowiek w naszej kulturze nie p o w i n i e n pamiętać, znać piersi m a t k i . 248 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu dzy „piersiowymi" a „butelkowymi" często pojawia się argument wspólnego spania z dzieckiem. Wiele aktywnych uczestniczek forum KP, zwłaszcza tych, które decydu¬ ją się dłużej karmić piersią, deklaruje, że dziecko śpi z nimi i ich partnerami w łóżku i wszystkim jest z t y m dobrze. Inne matki są oburzone. Można t u mówić o dwóch przeciwstawnych wzorcach wychowania dziecka (jest ich oczywiście więcej i rzad¬ ko występują w formie czystej), które często konfrontowane są w dyskusjach inter¬ netowych. Pierwszy zakłada długie (dwu-, trzyletnie) karmienie piersią, także w no¬ cy, jeśli dziecko wyraża chęć, spanie z nim w jednym łóżku, co przede wszystkim ułatwia nocne karmienie, noszenie dziecka w chuście, niepodawanie smoczka. W drugim modelu stawia się akcent na dyscyplinę, przesypianie przez dziecko nocy i samodzielne usypianie, szybkie wprowadzanie „dorosłego" jedzenia i szybkie przeprowadzenie się do własnego pokoju. N i e można jednak w ogóle tego podziału utożsamiać z podziałem na matki niepracujące zawodowo, pozostające gospody¬ niami d o m o w y m , i matki aktywne zawodowo. Teściowa W pewnym stopniu odzwierciedla on jednak podział na metody wychowawcze: te wybierane przez nas (z zastrzeżeniem, że dotyczy to pewnej grupy kobiet) i te pro­ mowane w czasach naszych rodziców (lata 60.—80. X X w . ) . Agmani podsumowuje to w ten sposób: k a r m i e n i e c o iles, w g skali, o d l i c z a n i e , jeszcze o b o w i a z k o w a p r z e r w a n o c n a i p o t e m ta d u m a z p u l p e t a , n o r m a l n i e j a k z malucha z t a l o n u i czeskiego k r y s z t a l u na m e b l o sciance. Teraz w sumie jakos d o p i e r o w r a c a w y c h o w a n i e z o r i e n t o w a n e na p o t r z e b y d z i e c k a — k a r m i e n i e , spanie z d z i e c k i e m , p o k i p o t r z e b u j e , noszenie, p r z y t u l a n i e , chu¬ sty, masaze, t r a k t o w a n i e malucha o d p o c z a t k u z s z a c u n k i e m (a n i e d z i e c i i r y b y . ) . T e s c i o w a m o z e o t y m n i e m i e c p o j e c i a (agmani, f o r u m K P ) . Teściowa jawi się kobietom jako antyautorytet. Jest nim częściej niż matka, która też inaczej karmiła, ale dziś, jak nieraz słyszałam, ufa swojej córce. Jedna z ankieto¬ wanych dziewczyn na pytanie o stosunek swojej matki d o karmienia piersią odpo¬ wiada: „Pozytywny; uznaje mnie za »autorytet« w tej dziedzinie — zauważyła, że sporo na ten temat wiem i to, co jej mówię, zgadza się z wiedzą, którą teraz dosta¬ je z prasy T V Internetu itp.". Tradycyjna droga transmisji wiedzy i doświadczenia kobiecego, od matki d o córki, wskutek odziaływania nowych źródeł wiedzy zmie¬ niła swój kierunek. Dziś matki mogą uczyć się od córek. Teściowym i synowym taka relacja jest dostępna rzadko. Teściowe w opowieściach moich respondentek często nie wierzą w to, że dziecko może się najeść samym mlekiem z piersi, że wystarczy ciało żony (partnerki) ich syna, aby wnuk rósł zdrowy Niektóre też po prostu wyco¬ fują się i nie udzielają żadnych rad. Niemniej i w tej sferze widoczne jest silne napię¬ cie między kobietą a matką jej męża, napięcie, które doskonale zna potoczna (i pro¬ fesjonalna) psychologia, a także antropologiczne studia nad relacjami rodzinnymi. 249 �Magdalena Radkowska-Walkowicz 5.kina szuka u dziewczyn z forum KP pocieszenia: Jak w i d z e d z i e c i k a r m i o n e b u t e l k ą g r u b i u t k i e , d u ż e t o m i się chce w y ć . Z a ł u j e , ż e kar¬ miłam piersią, chciałam d a ć m o j e m u d z i e c k u t o co najlepsze a w y s z ł o na o d w r ó t . Teś¬ c i o w a m i nie daje ż y ć „a mówiłam c i żebyś dokarmiała butelką, teraz j a d ł b y w s z y s t k o " (5.kina, forum K P ) . Pomoc przychodzi od razu: „a jesli przejmujesz się teściowa, to nic C i nie poradzę, bo sama mam ciagłe boje, czemu on na piersi głównie, czemu nie dostaje C O D Z I E N ¬ NIE zupki i deserku, i t p . " (emailia, forum KP),- „Tesciowa wyslij na Ksiezyc,--)" (marsupilami25, , forum KP); „Wyluzuj kobieto. Tesciowe to potrafia czlowieka dobic :) Ja karmie buteka i co? Myslisz, ze moja tesciowa zadowolona? Z a p o m n i j . . . (w_isienka, forum KP)"; „I to jest najwazniejsze — zdrowe, dobrze rozwijajace sie dziecko! A nie male sumo, bo sie tesciowej gdzies zakodowalo, ze niemowle ma byc grube [ . . . ] . Tesciowa olej, to jest takie pokolenie, któremu (przynajmniej czesciowo) wyprano mozgi" (agmani, forum KP). Dziewczyna żaląca się na teściową i jej rady w sprawie karmienia czteromiesięcznego dziecka dostaje radę: „Precz z sucharkami z wodą i cukrem i precz z teściową" (renia_84, forum Niemowlę). „Ania, wytrzymaj. Tesciowa wylacz, bo to naprawde fatalne radio ,-)" — radzi agmani ani-a9, której his¬ toria walki z niskimi przyrostami wagi syna, z lekarzami, teściową i mężem, walki ze „starą" wiedzą, walki o karmienie piersią stała się historią wzorcową, pokazową na forum Karmienie Piersią. Historię początkującej matki czyta się jak sensacyjną nar¬ rację: miesięczny synek za wolno przybiera na wadze. Pediatra każe dokarmiać. Matka, wspierana przez dziewczyny z forum, postanawia jeszcze nie wprowadzać mleka modyfikowanego. Zwiększa częstotliwość karmień piersią, wyrzuca smo¬ czek. Waga trochę lepsza, ale nadal za mała. Pediatra straszy szpitalem, choć przy¬ rosty mieszczą się w normie. Dziewczyny z forum jak mantrę powtarzają: karm jak najwięcej piersią. Teściowa nie daje spokoju. Mąż staje po jej i lekarki stronie. Mat¬ ka, płacząc, podaje sztuczne mleko. Laktacyjna inkwizycja ją wspiera. Dziecko wy¬ miotuje, ale zjada. Matka powoli wycofuje się ze sztucznego mleka, a dziecko ładnie rośnie. Dziewczyny gratulują. Dla lekarki to za mało. Kobieta zmienia pediatrę. Nowa doktor jest z przyrostów zadowolona. Całe forum triumfuje. Matka całkowicie odstawia mleko modyfikowane. I wszyscy żyli długo i szczęśliwie. Narracja trwa na forum nadal, ale już nie przypomina thrillera medycznego, lecz sielankę. Wybory Takich historii jest bardzo wiele. Pokazują, w jak trudnej sytuacji znajduje się współ¬ cześnie matka, która musi wybrać między różnymi ekspertami, a stawka jest wysoka: zdrowie jej dziecka. Tradycyjni eksperci — czyli starsze kobiety z tej samej wspólno¬ ty — zostają odrzuceni od razu. Pojawia się wyjątkowo silny głos: współczesna me¬ dycyna. Jak nie zaufać pediatrze? Tylko jeśli będziemy mieli w zanadrzu jeszcze sil250 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu niejszego eksperta. I t u przychodzi z pomocą nowa wspólnota matek, p o d prze¬ wodnictwem M o n i k i Staszewskiej. Postępowałam z g o d n i e z r a d a m i d o ś w i a d c z o n y c h f o r u m e k i zlewałam pediatrę. O z g r o z a ! m a t k a l e c z y d z i e c k o na f o r u m i n t e r n e t o w y m i l e k c e w a ż y lekarza! A l e c o ż , po owocach i c h p o z n a c i e . . . O p ł a c i ł o się! Apeluję d o w s z y s t k i c h mam maleńkich d z i e c i , n i e d o k a r m i a j c i e s z t u c z n i e ! U m n i e b e z w z g l ę d u na t o c z y d z i e c k o b y ł o k a r ­ m i o n e t y l k o piersią, c z y miała r o z s z e r z a n ą d i e t ę w k i e r u n k u d o r o s ł e j , zawsze była m a ­ leńka. [ . . . ] T o w s z y s t k o t o na p e w n o zasługa k a r m i e n i a piersią (ciągle ją karmię) i o g ó l ­ nie s t o s o w a n i a „ a t t a c h m e n t p a r e n t i n g " c z y l i spanie z r o d z i c a m i , n o s z e n i e w p o u c h u czy mei taiu (wcześniej chusta). N o i ostateczny argument p r z e c i w k o przestawianiu na s z t u c z n e : o s t a t n i o m o c n o się p o c h o r o w a ł a m [ . . . ] W t y m czasie m ł o d a ciągle była k a r m i o n a piersią i wprawiła w s z y s t k i c h w osłupienie, g d y ż w zasadzie nie z a c h o r o w a ­ ła, [ . . . ] W i e m , ż e m o ż e b y ć t r u d n o u t r z y m a ć k a r m i e n i e piersią, s z c z e g ó l n i e g d y ma się w s z y s t k i c h p r z e c i w k o sobie, ale stawką jest z d r o w e dziecko. G d y b y m się ugięła p e w n i e miałabym n i e r u c h a w e g o spaślaka, ł a p i ą c e g o w s z e l k i e m o ż l i w e infekcje ( t o z o b s e r w a c j i i n n y c h z n a j o m y c h d z i e c i ) , ale w t e d y o t o c z e n i e w p o s t a c i b a b ć i l e k a r z y b y ł o b y z a d o w o l o n e ( s u g a r x x x , f o r u m Karmienie piersią powyżej roku). I jeszcze jeden wpis świadczący o wielości systemów eksperckich, konieczności w y b o r u jednego z nich i odnalezieniu się we wspólnocie kobiet: jak na razie najlepiej w y c h o d z ę nie słuchając jej [ p e d i a t r y - M . R . - W ] (jak m i radziłyś­ c i e ) , c z y t a j ą c t o f o r u m i l a k t a c j a . p l i p r z y p r o b l e m a c h d z w o n i ą c d o p. M o n i k i : ) A l e w s z y s t k o t o robiłam t r o c h ę w k o n s p i r a c j i , t z n . j a k m n i e mama b ą d ź t e ś c i o w a pytały ( c z y t . o d p y t y w a ł y ; ) ) , dlaczego n i e daję s y n k o w i b u t e l k i w 2 m - c u , s m o c z k a u s p o k a jacza, m a r c h e w k i w 4 m - c u , dlaczego jeszcze t y l e k a r m i ę piersią itp. - o d p o w i a d a l a m , ż e tak, b o t a k mówi nasza p e d i a t r a . . . Inne a r g u m e n t y nie działały N o a mąż z a d o w o ­ l o n y ż e t a k i a u t o r y t e t p r z y w o ł u j ę , żeby mamusi p r z y k r o n i e b y ł o : ) A l e w c z o r a j się wydało, ż e kłamałam! N a w i z y t ę kontrolną p o s z e d ł ze mną p i e r w s z y raz właśnie m ó j mąż, w i e l k i f a n l e k a r z y [ . . . ] . Z t e g o w z g l ę d u , ż e t a k p o w i e m , psychologicznego (słowa l e k a r z y są ś w i ę t e ) ukrywałam t e ż p r z e d n i m „ z a l e c e n i a " naszej p a n i d o k t o r . [ . . . ] N o i o d w c z o r a j t ł u m a c z ę m ę ż o w i , ż e c o ś m i się pomyliło, ze t o Pani ekspert t a k mówiła, ż e c o ś musiał ź l e u s ł y s z e ć : ) n o b o p r z e c i e ż t a k sama z siebie t o c o ja m o g e w i e d z i e ć : ) Jak t o d o b r z e , ż e m o ż n a p o w o ł a ć się na Panią M o n i k ę : ) (emailia, f o r u m KP). A b y ta nowa wspólnota kobiet (de facto pochodzących z różnych części świata, uczestniczkami opisywanych forów często są bowiem osoby mieszkające w Anglii, Francji czy Stanach Zjednoczonych) wymieniających się doświadczeniami mogła wywierać tak mocny nacisk, musi odwoływać się d o silnych autorytetów, a wiemy już, że nie będą nimi starsze kobiety ani pediatrzy (oczywiście bywają też „dobrzy" lekarze, znający się na sztuce karmienia piersią). W przypadku bohaterek tej pracy jest to przede wszystkim W H O , bardzo często przywoływana na forum, ponadto konsultantki laktacyjne i różne organizacje zajmujące się promocją karmienia pier251 �Magdalena Radkowska-Walkowicz sią oraz artykuły z anglojęzycznej prasy specjalistycznej. Jest jeszcze jedno, dotąd niewymienione, źródło legitymizacji karmienia piersią: natura. Dyskurs laktacyjny jest silnie związany z kulturowym konstruktem natury chara¬ kterystycznym dla późnej nowoczesności. Natura przedstawiana jest tu jako byt czys¬ ty, niezmienny, mądry i odwieczny (por. Wall 2001). Jej prawa są niekwestionowalne i nie wymagają dodatkowej legitymizacji — mleko matki „jest idealnie dostosowane do potrzeb dziecka", „jest zawsze bezpieczne", jak przyznają i matki, i autorzy mate¬ riałów promocyjnych . Pokarm kobiety jawi się jako substancja doskonała, nieskażo¬ na chemią i nieczystymi interesami wielkich korporacji, w przeciwieństwie do mo¬ dyfikowanego mleka, w którym, jak możemy przeczytać w wielu internetowych przekazach, mają znajdować się potencjalnie szkodliwe składniki chemiczne, a także, nierzadko, robaki. C o ciekawe, mleko kobiety, zgodnie z laktacyjną doktryną, za¬ wsze jest lepsze od tego sztucznego, w nim przechowuje się ta część natury, której człowiek nie może zanieczyścić. Mleko kobiety nie tyle jest tak dobre jak ona sama (jak głosi materiał edukacyjny cytowany przez Glendę Wall, 2001, s. 597), ile za¬ wsze jest dobre, bez względu na moralne i żywieniowe w y b o r y karmiącej. 13 W a r t o zauważyć, że tam, gdzie mamy odwoływanie się do świata zwierząt i na¬ tury tam często — jak w poniższych fragmentach — mocno są atakowane tzw. matki butelkowe. Kiedy bowiem staje się po stronie tak zdefiniowanego związku człowie¬ ka z naturą, konsekwencją jest negacja tego, co nawet w nazwie ma „sztuczne". „Na samo brzmienie słów»mleko mo-dy-fi-ko-wa-ne« dostaję gęsiej skórki (a napis T R U ­ C I Z N A i trupie czaszki zaczynają mi wirować przed oczami)" — pisze jedna z matek. Inna na pytanie o stosunek do karmienia butelką bez ogródek przyznaje: J e d n o z n a c z n i e negatywny. A k c e p t u j ę k a r m i e n i e b u t e l k ą t y l k o w sytuacjach k r y t y c z ¬ n y c h : m a t k a nie żyje l u b nie jest w stanie k a r m i ć d z i e c k a z w a ż n y c h p o w o d ó w ( c i ę ż k a choroba, leczenie wykluczające karmienie, upośledzenie gruczołu sutkowego). R ó w n i e ż k a r m i e n i e w s p o m a g a j ą c e nie p o w i n n o w g m n i e o d b y w a ć się p r z y p o m o c y b u t e l k i . N i e u z a s a d n i o n e z a s t ę p o w a n i e b u t e l k ą m a t c z y n e j p i e r s i jest n i e h u m a n i t a r n e względem dziecka. K o b i e t y chętnie odwołują się do „mądrości" świata natury, która — trzeba to wy¬ raźnie powiedzieć — jest pewną kulturową, historycznie uwarunkowaną kategorią: 13 M l e k o m a t k i przedstawiane jest jako c u d o w n y środek, a karmienie piersią ma przynosić korzyś¬ ci nie t y l k o samemu d z i e c k u , ale i matce, a także r o d z i n i e , k r a j o w i i środowisku. W ulotce wydanej przez I n s t y t u t M a t k i i D z i e c k a czytam m . i n . : „Wykorzystanie rezerw, jakie tkwią w k a r m i e n i u piersią, pozwala lepiej gospodarować finansami r o d z i n y i kraju. [ . . . ] Pozwala r o d z i n i e lepiej funkcjonować, zapewniając o p t y m a l n e z d r o w i e dziecka". To, że sprawa wykracza poza wybór kobiety, jak karmić ma swoje dziecko, d o b r z e pokazuje fragment oświadczenia senator Janiny Fetlińskiej, skierowanego d o ministra z d r o w i a na 39. posiedzeniu Senatu 14 września 2 0 0 7 r.: „Najwyższy czas, aby ustalić naro¬ dową i gwarantowaną przez rząd politykę żywienia niemowląt i małych d z i e c i , chroniącą karmienie piersią jako ważny c z y n n i k " . 252 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu Ja k a r m i ę piersią, b o j e s t e m ssakiem a w s z y s t k i e ssaki karmią s w o j e p o t o m s t w o własnym m l e k i e m [ . . . ] T o p r a w o naturalne w y z n a c z y ł o t a k i e k a r m i e n i e d z i e c i i dlate¬ g o jest najlepsze d l a mnie, n i e s p o s ó b t e g o n i c z y m p o d w a ż y ć i ż a d e n a u t o r y t e t na¬ u k o w y m n i e nie przekona. Jeśli k r o w a , k o t k a , suka nie c h c ą k a r m i ć s w o j e g o n o w o n a r o ­ d z o n e g o p o t o m s t w a t o nie m ó w i m y ż e „och t a k i j u ż ma charakter, taką o s o b o w o ś ć , ż e w s z y s t k o jest z nią o k " , t y l k o ż e jest t o w y n a t u r z e n i e , o d s t ę p s t w o o d n o r m y i p a t o l o ¬ gia. A m a t k i , k t ó r e n i e c h c ą k a r m i ć s w o i c h d z i e c i są u s p r a w i e d l i w i a n e , mówi się, ż e jest t o k w e s t i a o s o b o w o ś c i , w y b o r u , t e m p e r a m e n t u . [ . . . ] Z w i e r z ę , jeśli nie k a r m i ska­ z u j e p o t o m s t w o na ś m i e r ć (Justyna30, L a k t a c j a . p l ) . k a r m i e n i e własnego d z i e c k a własnym p o k a r m e m jest n i e t y l k o p r z y j e m n o ś c i ą , ale p r z e d e w s z y s t k i m p o w i n n o ś c i ą . T o n a j b a r d z i e j naturalna r z e c z na świecie. Rezygna¬ cja z k a r m i e n i a z p o w o d ó w i n n y c h niż z d r o w o t n e t o c z y s t y e g o i z m , głupota i k a l e c t w o umysłowe. T o t a k j a k b y żyrafa n i e karmiła s w o j e g o m ł o d e g o t y l k o szła d o s k l e p u i za c i ę ż k i e p i e n i ą d z e kupowała jakieś s z t u c z n e ś w i ń s t w o np. m l e k o z e b r y i podawała ja¬ kimś s z t u c z n y m g u m o w y m s m o k i e m ( d z i u b e l l a , f o r u m K B ) . Tego t y p u wypowiedzi, tak mocno i wprost krytykujące w y b o r y innych matek, nie są jednak bardzo częste na opisywanych przeze mnie forach i w innych źród¬ łach. Panuje t u pewna poprawność polityczna, spod której jednak wydobywają się słowa bolące matki butelkowe, wskazujące na dumę: „nigdy nie podałam mleka m o ­ dyfikowanego", czy poczucie wygranej - jeśli początki karmienia były trudne, a jed­ nak zakończyły się karmieniem piersią. Radość wspólnoty z każdej zbłąkanej owiecz¬ ki, która musiała zejść choć na trochę z naturalnej drogi, może być odczytywana jako atak na tę drugą stronę i wywyższanie się, o co tak często mają do karmiących pier¬ sią żal właśnie mamy butelkowe. C o ciekawe jednak, nawet kiedy mamy karmiące piersią odwołują się do porząd­ ku natury silnie podkreślają, niekoniecznie świadomie, kulturowość laktacji - że nie zależy od naszej fizjologii, że każda z nas może karmić, że mleko tworzy się w gło¬ wie itp. Na dowód podają nierzadkie przypadki matek adopcyjnych, którym udało się wykarmić noworodka. W b r e w słowom, ale zapewne nie intencji, Małgorzaty Szpakowskiej, która mówi: „U człowieka nic nie jest z natury N o , przepraszam, lak¬ tacja jest z natury. Reszta jest z kultury, z pewnych schematów, z przyzwyczajenia" (Szpakowska 2005). Mamy butelkowe jawią się tutaj jako wyrazicielki paradygmatu esencjalistycznego, dowodząc, że t o ich ciało dokonało wyboru, że t o ono prze¬ szkodziło im w karmieniu, a nie nastawienie. Można więc chyba zaryzykować tezę, że mamy karmiące piersią - choć konstruktywistki - otworzyły się na swoją cieles¬ ność, zwierzęcość, zaakceptowały ją, podczas gdy te drugie chcą ją maskować, b o czują, że jest w nas jeszcze jakaś silna, może złowroga natura. Wolą więc stawać po stronie tego, co przez ogół postrzegane jest jako kultura, i walczyć o człowieczeń¬ stwo człowieka, a kiedy oburzają się, że można karmić piersią dziecko, które mówi lub które chodzi, bronią granicy między człowiekiem a zwierzęciem, definiowanej 253 �Magdalena Radkowska-Walkowicz jako umiejętność posługiwania się językiem i chodzenia z wyprostowaną sylwetką na dwóch nogach. Jest oczywiście jeszcze bardzo wiele zmiennych, które wpływają na wybór spo­ sobu karmienia, a raczej na akceptację możliwości wyboru, bo jak pisałam, często kobieta nie definiuje swojej sytuacji jako możliwości wyboru, ale jako skazanie na niepożądane rozwiązanie. Niemniej opisany konflikt pokazuje, że i w kwestiach kar­ mienia piersią ścierają się różne tendencje epoki. Tak jest np. w przypadku stosunku do ciała: z jednej strony dążymy do negacji cielesności, z drugiej ciało stawiamy w centrum zainteresowania. Dążymy do nowej postemocjonalności, jednocześnie organizujemy się we wspólnoty, których członków łączą doświadczenia, także emocjonalno-cielesne (por. Breczko 2009, s. 2 6 - 2 7 ) . I trudno powiedzieć, czy wielość systemów eksperckich i łatwy do nich dostęp (przez Internet) ułatwia nam życie codzienne, czy przeciwnie: skazuje na ciągłą, paraliżującą niepewność. Walka trwa: o różne wizje człowieka, jego miejsce i rolę w ekosystemie, o władzę nadawania zna­ czeń i możliwość prawomocnego korzystania z ciała (by przywołać sformułowanie Pierre'a Bourdieu). A ciało kobiece niezmiennie pozostaje jednym z obszarów tej walki. Bibliografia Badinter E. 1998 Historia miłości macierzyńskiej, przeł. K. Choiński, Warszawa Blum L . M . 1993 Mothers, babies and breastfeeding in late capitalist America: the shifting contexts of femi­ nist theory, „Feminist Studies", v o l . 19, nr 2 Bobel C h . G . 2001 Bounded liberation: a focused study of La Leche League International, „Gender & So­ ciety", nr 15 Breczko S. 2009 Ciało w socjologii - między indywidualizacją na", nr 1 a polityzacją, „Kultura Współczes¬ de Beauvoir S. 2003 Druga płeć, przeł. G. Mycielska, M . Leśniewska, Warszawa Cierpka A., Zuralska R., Olszewski J., Gaworska-Krzemińska A . 2007 Wiedza położnic na temat karmienia piersią, „Problemy Pielęgniarstwa" nr 2, 3, s. 172-178 254 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu Davis-Floyd R., D u m i t J. (red.) 1998 Cyborg Babies. From Techno-Sex to Techno-Tots, London i N e w York Flandrin J.-L. 1998 Historia rodziny, przeł. A. Kuryś, Warszawa Galtry J. 2000 Extending the „bright line"-, feminism, breastfeeding, and the workplace in the United States, "Gender & Society", nr 14; 295 M a r t i n E. 1987 The Woman in the Body. A Cultural Analysis of Reproduction, Boston Okley J. 1996 Own or Other Cullture, London Okley J. (red.) 1992 Anthropology and Autobiography, London Sarnecka-Drużycka J. 2003 Radca dworu, błazen i szatan w jednej osobie..., „(op.cit.,)" nr 8 Smyth L . 2008 Qendered spaces and intimate citizenship-, the case of breastfeeding, „European Journal of Women's Studies" nr 15 Stearns C i n d y A. 1999 Breastfeeding and the good maternal body, „Gender & Society", nr 13 Szpakowska M . 2000 Jak wynaleziono miłość macierzyńską? Z Małgorzatą Szpakowską rozmawia Aneta Górnicka-Boratyńska, „Wysokie Obcasy", 15 stycznia 2005 Macierzyństwo - wybór czy instynkt? Z Małgorzatą Szpakowską rozmawia Hanna Bartoszewicz, maj, http://www.matkomnapomoc.pl/artykulyy9.html (dostęp 20.04.2010) Tu pogotowie laktacyjne... 2008 Tu pogotowie laktacyjne. Dzień z położną Moniką Staszewską, „Dziecko", listopad Wall G. 2001 Moral constructions of motherhood in breastfeeding discourse, „Gender & Society", nr 15 Zadrożyńska A. 2004 Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, Warszawa Zdrojewska-Zywiecka A. (w druku) Terror laktacyjny versus nagonka butelkowa. O konfliktach między kobietami 255 �Magdalena Radkowska-Walkowicz w zakresie praktyki macierzyństwa, w: Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, prak­ tyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce, red. R.E. Hryciuk, E. Korolczuk, Warszawa Zołądź-Strzelczyk D. 2002 Dziecko w dawnej Polsce, Poznań Źródła internetowe www.edziecko.pl www.laktacja.pl www.butelkowyblox.pl www.cycusialka.bloog.pl www.matkomnapomoc.pl 256 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a59e59ef4fc3dd136213bb26be024798.pdf 1bdd9891d91da37b12d56de5dbad57b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2709 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2520 Title A name given to the resource Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.144-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przyszła do mnie z wizytą sprzedaż bezpośrednia Magdalena Radkowska Piękny wiosenny poranek. Trzeba wstać. Szybko posprzą­ tam, potem się ładnie ubiorę i może pójdę na jakieś zakupy. A tu tyle zmywania po wczorajszych urodzinach. Trudno, za­ biorę się do tego już teraz. Dzwonek do drzwi. Kto to może być? Listonosz już był, pan z gazowni i ten od prądu też... Goście? Przede mną stoi elegancka młoda dama, jak się później okazało o nienagannych manierach. - Dzień dobry. Nazywam się Anna Strzałkowska-Johnson. Jestem przedstawicielką francuskiej firmy kosmetycznej [nazwa jakaś krótka, bardzo zagraniczna, już teraz nie pamię­ tam]' działającej od 1923 roku. Zaświadczając o swojej prawdziwości, podaje mi wizy­ tówkę. Szczęśliwa, że wiem, z kim mam do czynienia, wpu­ szczam ją do środka. Czuję się jakoś nieswojo, ta pani ma nade mną przewagę. [No tak, przecież w tym momencie ona była osobą z tożsamością, ja - bez. Wygrywała. Przez chwilę byłam nikim. Po prostu jedną z wielu klientek pani Strzałkowskiej-Johnson. Nie dość, że zostałam przyłapana przy tak skrajnie profanicznej czynności, jak sprzątanie, to jeszcze nie miałam tożsamości.] Czuję się, jakbym była naga i brudna. A do tego ona - cały czas tak niemożliwie miła i grzeczna. - Przepraszam, że o tak nieodpowiedniej porze... (Boże! Przecież jest już południe, o co jej do diabła chodzi, chce je­ szcze bardziej mnie pogrążyć? Nie dam się, pokażę jej, że ja też potrafię być sympatyczna. I wcale nie jestem brudasem.) Chciałabym chwilę z Panią porozmawiać. Przedstawić nasze propozycje na sezon wiosenno-letni, może Pani sobie wybie­ rze coś z nowej kolekcji. Nasz komputer spośród wszystkich klientów w tym miesiącu wylosował właśnie panią. (Naszych klientów? Czy ja kiedyś, coś? Ach ta niespodzianka, którą dawno temu zrobił mi Paul...) Dzięki czemu może Pani po promocyjnej cenie zakupić naprawdę wyjątkowy zestaw. Cóż, skoro komputer właśnie mnie wylosował... W końcu i mnie się poszczęściło. [Naiwna ta nasza bohaterka. Myśli, że została przyjęta do grona wybrańców. Przestrzeń do tej po­ ry dla niej niedostępna tym razem jest w zasięgu ręki. Odbyć tylko całkiem niewinny rytuał inicjacji i już karta klubu pięk­ nych, młodych i bogatych będzie w jej rękach.] Czy można odmówić losowi? Czy mogę odmówić komputerowi? I w końcu, czy mogę odmówić tej zamiłej pani? Gość w dom - Bóg w dom, zawsze powtarzała mi babcia. - Proszę, niech pani wejdzie (dlaczego ja nie potrafię tak efektownie mówić pani z dużej litery), przepraszam, że tu ta­ ki bałagan, ale pani rozumie... (za co ja ją przepraszam? Je­ stem na siebie wściekła, przecież to ona przyszła z nie zapo­ wiedzianą wizytą.) Proszę usiąść. Ja za chwileczkę wrócę. Szybko odrzucając fartuch chwyciłam szczotkę do włosów, zarzuciłam na siebie trochę bardziej elegancki strój i wróci­ łam do mojego gościa. - Może pani się czegoś napije? [Po co ja jej to zapropo­ nowałam? Wtedy jeszcze jakoś do mnie nie mogło dotrzeć, że to jej na mnie zależy i w zasadzie bez skrupułów mogłam ją 2 3 144 nawet wyrzucić z domu. Przecież ona jest tylko jakimś tam usługodawcą... Ale wówczas jeszcze sobie z tego nie zdawa­ łam sprawy. Ona w swoim błyskotliwym entree nie zostawi­ ła mi miejsca na żadne racjonalne refleksje.] - Nie, dziękuję, ja tylko na chwilę. Niech Pani w ogóle mną się nie przejmuje. Usiadłam obok niej przy stole. Otworzyła eleganckie pu­ dełko. Wszystko w nim było równo poukładane, oznaczone, ładne i zapewne bardzo drogie. To ona była tą uporządkowa­ ną, nienaganną kulturą. Ja - zmywająca naczynia, nie uczesa­ na^ bałaganem w mieszkaniu - reprezentowałam, „co naj­ wyżej", naturę. Teraz ona mogła wprowadzić w moje życie ład, podarować mi okruch doskonalszego ze światów. - Do codziennej pielęgnacji skóry poleciłabym Pani ten oto krem. Pani ma cerę mieszaną, jak sądzę? - nie czekając na odpowiedź kontynuowała: - Jest naprawdę wyśmienity i niedrogi. Jest produktem najnowszych badań naszego insty­ tutu posiada obok trio-profazyny naturalny składnik utrzymu­ jący naszą skórę w jak najlepszej kondycji. Teraz, wiosną, bę­ dzie chronił Pani cerę przed wiatrem, a latem przed szkodli­ wą działalnością promieni UV. (Wczoraj właśnie czytałam w gazecie i nawet akurat w telewizorze mówili o tym, ile lu­ dzi w zeszłe lato umarło z powodu raka skóry...) My kobiety wiemy, że kremów niestety trzeba używać codziennie. Ina­ czej już za parę lat nasza cera... - nie dokończyła, tylko po­ trząsnęła głową. (No tak, kto dzisiaj chciałby mieć starą ce­ rę? Któż nie marzy o zatrzymaniu destrukcyjnie działającego czasu? ) Ale należy używać odpowiednich, bardzo często bo­ wiem się zdarza, że kobiety stosują całkiem nieadekwatne do ich rodzaju cery specyfiki. Kilka dni temu byłam u klientki, która, proszę sobie wyobrazić, używała kremu z emfazytami do cery tłustej, natomiast maseczkę robiła z bławatka. [Jakże bezkolizyjnie natura z kulturą połączone ostały w jednym ak­ cie codziennej pielęgnacji skóry... ] Na wieczór natomiast po­ leciłabym Pani dwufazowy krem z dodatkiem laicydów, przy­ gotowany specjalnie przez paryskie laboratorium dla osób do trzydziestego piątego roku życia. Oczywiście oba kremy są nieperfumowane, nie podrażniają skóry i nadają się nawet dla osób skłonnych do alergii. Jeżeli Pani w tej chwili się nie zde­ cyduje, i tak w prezencie od naszej firmy dostanie pani prób­ kę obydwu - powiedziała wręczając mi malutkie opakowanie z dwoma eliksirami młodości. Nie wiem, czemu ucieszyło mnie to. Czułam się, jakbym za pośrednictwem tej eleganc­ kiej damy dostała prawdziwy prezent od francuskiej firmy. 4 5 6 Mój gość nie czekał zbyt długo na odpowiedź dotyczącą kremów i zaczął przedstawiać kolejne kosmetyki: - Pani reprezentuje typ urody: jesień. Dlatego najlepszym będzie makijaż wymyślony specjalnie dla Jesieni [czytaj: specjalnie dla ciebie] przez Stephana Corbien. Potrzebny bę­ dzie zatem Pani zestaw cieni w kolorach od kawy z mlekiem po mahoń. Pięć różnych barw, których także można używać jednocześnie. Do tego oczywiście szminka karminowa. O, proszę popatrzeć pod światło: kolor dla pani idealny! I nie �muszę chyba dodawać, że nie zostawia s'ladow na męskich kołnierzykach - dodała ściszonym głosem pani Anna. Tusze do rzęs ja osobiście radziłabym wziąć dwa: czarny, zawsze uniwersalny, i brązowy, aby dopełnić makijaż Corbien. I oczywiście jeszcze puder. Trzynastka, tak - trzynastka bę­ dzie najlepsza. [Znowu ta wszechobecna taksonomia!] Od­ cień identyczny z odcieniem skóry. [Idealny makijaż na co dzień to taki, który nie rzuca się w oczy. ] - Róż? Tak, oczywiście możemy coś Pani polecić, cho­ ciaż muszę szczerze przyznać, że mamy mały wybór. - A ten komplet cieni - czy może mi pani powiedzieć, ile kosztuje? - O, ten jest bardzo dobry - tutaj nastąpiła wymiana za­ let owego drogocennego zestawu - ale i bardzo drogi [czytaj: nie stać cię na niego, dziecinko]. 7 8 9 - Chyba właśnie go wezmę, tak, wydaje mi się, że ten jest odpowiedni [czytaj: na złość tobie, mimo że mnie na to nie stać]. Jeszcze chwilkę ta Bardzo Miła Pani poopowiadała mi o produktach, które dzięki szczęśliwemu przypadkowi mo­ gą być moje. Następnie dopełniłyśmy pieniężnych formal­ ności i pani Anna, zamykając swoją „czarodziejską" waliz­ kę, wstała. Przed wyjściem podarowała mi jeszcze kilka produktów-reklamówek i nakazała dzwonić, kiedy tylko na coś jeszcze się zdecyduję. Nagle zniknął jej porządek, jej ułożenie i usystematyzowanie. Znowu zostałam sam na sam ze swoim bałaganem, brudem i nie pozmywanymi naczy­ niami. Dobrze, że po posprzątaniu będę mogła się ładnie umalować i choć symbolicznie pouczestniczyć w Prawdzi­ wym Świecie. 10 PRZYPISY 1 Pani przybyła do mnie z wielkiego świata. Tak jak dawniej, autory­ tetem są podróżujący, ci, co widzieli i słyszeli więcej. Jednak już nie są to żebracy, włóczędzy, księża czy żołnierze. Współczesny autorytet mu­ si być ładny, elegancki i elokwentny. Najlepiej, żeby pochodził z jedne­ go z zachodnich krajów arkadyjskiej pełni. W reklamach telewizyjnych widzimy, że powinien reprezentować Naukę (stomatolog czy laborant w białym kitlu), Karierę (kierowniczka sieci ekskluzywnych sklepów) czy chociażby Przebojowość (rockowy muzyk). Tu nie ma lepszej lub gorszej profesji, autorytet musi być doskonały w tym, co robi, być Spe­ cjalistą w swojej dziedzinie. Często wystarczą same atrybuty autorytetu - właśnie biały kitel, elegancki garnitur, długie włosy. No i oczywiście musi być zaświadczone na piśmie, że on to on: w praktyce sprowadza się do suchego podpisu: „Anna Nowak - stomatolg". Jednak sama zasada działania takiego autorytetu pozostaje niezmiennie ta sama: „Zwyczajo­ wą i najbardziej przekonywającą podstawą prawdziwości informacyjne­ go faktu w tej epoce [w średniowieczu - przyp. M.R.] było powoływanie się na naocznego świadka, na kogoś, kto zaświadczył o tym, lub na przedmiot, z którym związane było dane wydarzenie". (Guriewicz 1987, 335) Nowym, ale niezaprzeczalnym autorytetem jest współcześnie kom­ puter - o tym wzmianka we właściwym tekście. „Aczasowość to jedna z cech rajskiej kondycji" (Barański 1995, 36). Reklama odwołuje się do nie-czasu nie tylko poprzez nawiązanie do arkadyjskiego mitu, poprzez pokazanie, że produkt pochodzi z raju i do raju prowadzi, ale także pokazanie, że sama jest „odwieczna" i trwała. Data powstania firmy to znak, że jest ona niezmienna w świecie wiecz­ nej zmienności, (tamże, 35-36) Wizytówka działa na zasadzie uprawomocnienia własnej tożsamości. Nie sposób nie wierzyć w coś, co jest napisane. Skoro mamy napisane, że my to my, to znaczy, że to naprawdę my. (patrz przypis 1. o autorytecie) Banałem byłoby już chyba teraz pisać o ciele we współczesnej kul­ turze, które stało się kultem, zostało obdarzone nieskończoną ilością za­ biegów pielęgnacyjnych i upiększających po to, aby ani przez chwilę nie przypominało nam o tym, że jesteśmy uwikłani także w biologiczny czas. Więc na tym poprzestanę. Tutaj oczywiście warto byłoby zrobić błyskotliwy wywód na temat tego, jak współcześnie łączy się tę opozycję, jak, niczym Levi-Strauss, reklama próbuje zniwelować tę sprzeczność. Dla ułatwienia odwołam się jednak znowu do cytatu: „Rajska rzeczywistość to również harmonia w rozumieniu braku podziału na to, co naturalne, i to, co społeczne, to, co wytworzone, i to, co otrzymane (...) Opisuje ona [reklama] bowiem wysiłki przezwyciężania dychotomii natury i kultury zarówno poprzez «naturalizację działań ludzkich», jak i «uczłowieczenic praw natury»". (Barański 1995, 36) 2 1 4 5 fi W bardzo często praktykowanej formie reklamy - dawania próbek, „aby klient spróbował i sam się przekonał, jak wyśmienity jest produkt", zawiera się bardzo ciekawa antropologiczna zasada. Otóż chodzi tu właśnie nie o spróbowanie produktu przez klienta, ale o zasa­ dę daru. Dar bowiem, jak uczył nas Marcel Mauss, wymaga przeciwdaru. I tę właściwość spece od marketingu świetnie zdają się znać. Nie możemy inaczej odwzajemnić się firmie kosmetycznej za kosztowny prezent, jakim nas obdarzyła, tylko kupując jej produkty, tym razem już w większym wydaniu. Wydaje się, że makijaż jest współczesną maską. Dziwna to maska: nie dość, że zakłada sieją codziennie, to jeszcze ma udawać, że jej wca­ le nie ma. Oto maska doskonała: niewidoczna a zmieniająca. To może to wcale nie jest dobre porównanie? Może należałoby szukać sposobu in­ terpretacji gdzie indziej. Makijaż niewątpliwie służy poprawianiu natury, podkreślaniu swojej kulturowości, ale przede wszystkim „zamazywaniu" biologiczności. Dzięki „doskonałemu" pudrowi nasz nos nie będzie się świecił, czyli nie będzie pokazywał, że posiadamy jakiekolwiek wydzie­ liny. Dzięki dobremu korektorowi także znikną wszelkie zabarwienia skóry (nie mówiąc już o pryszczach, fuj). Starannie dobrany cień spowo­ duje, że nasze oczy będą większe i bardziej regularne. Zaś róż uwydatni kości policzkowe. W sprawie autorytetu zbiorowego patrz: Eco, Semiologia życia co­ dziennego, s. 92-94 No właśnie - i tutaj zaczyna się problem. Dotąd nie było wątpliwo­ ści, że modelki reklamujące jakiś produkt były uosobieniem zdrowia, młodości, doskonałości, harmonii itd., przypominały świeże owoce i piękne kwiaty. Sobą, a także scenografią, na tle której były fotografo­ wane, nawiązywały do mitu raju, wiecznej szczęśliwości i młodości. (O tym pisać już chyba nie trzeba. We wszystkich analizach reklam ten wątek się pojawia, por. Barański, 1995 lub Czaja, 1994) Ostatnio zaczy­ na się to zmieniać (na razie widać to przede wszystkim przy reklamach mody). Modelki są coraz chudsze, bledsze, mniej „żywe". (Czasem po prostu nieżywe, por. Hall, 1998). Nazywa sieje heroinowymi dziewczy­ nami. Egzystują gdzieś w przestrzeni między życiem a śmiercią, w fazie liminalnej. Nie ma już ich tu, ale jeszcze nie są tam. Pod koniec dwudzie­ stego wieku, kiedy człowiek na nowo odkrył swoją śmiertelność, stara się ją pokonać w inny sposób, poprzez wprowadzenie jej do codzienno­ ści, zwerbalizowanie, przemieszanie z życiem. Ale to inny, moim zda­ niem bardzo ciekawy, problem. Dorosły udając, że zwraca się do drugiego Dorosłego, w rzeczywi­ stości dobrze wyćwiczony i doświadczony, działa w ten sposób, aby od­ powiedź pochodziła od Dziecka. Oczywiście terminy te zaczerpnęłam od Enca Berne'a(1987). 7 8 9 10 BIBLIOGRAFIA: Barański, Janusz 1995 Czy metafora może być bajką? (w:) „Konteksty" nr 1-2 Berne, Erie 1987 W co grają ludzie ? Psychologia stosunków międzyludzkich, War­ szawa Czaja, Dariusz 1994 Reklamowy smak raju: między archetypem a historią (w:) „Kon­ teksty" nr 1-2 Eco, Umberto 1996 Semiologia życia codziennego, Warszawa Guriewicz, Aron 1987 Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa Hall, Dorota 1998 Śmierć jako przynęta, (w:) „Konteksty" nr 2 Mauss, Marcel 1973 Szkic o darze (w:) Socjologia i Antropologia, Warszawa 145 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a146c5a6b16d2a3009f5ec5b556df74.pdf 944c017a230bc17f0b678e41b55b4044 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2577 Title A name given to the resource Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.168-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności Magdalena Radkowska Chcę Wam dowieść, że na świat przychodzi się najrozmaitszymi sposobami i pod róż­ nymi postaciami: jako drzewo czy kamień, jako woda czy motyl... albo kobieta. I że można urodzić się także jako postać sceniczna! Pirandello Pojęcie tekstu kultury jest ostatnio tak często używane, że autorzy posługują się nim bez żadnych wyjaśnień i zobowią­ zań. Ale jeśli kultura jest tekstem, to czy podglądający, a w zasadzie czytający ją antropolog, może korzystać z narzę­ dzi stosowanych dotąd przez czytelnika, krytyka, teoretyka' czy historyka literatury? Ale także, czy nie jest znacznie bar­ dziej zobowiązany do utopijnego - nawet jako niemożliwy do spełnienia projekt - determinującego antropologiczne spoj­ rzenie, zawieszenia sądów? Można zastanowić się nad warto­ ściowaniem, a co za tym idzie dokonywaniem wyboru, które zawsze ma miejsce w przypadku interpretatora dzieła literac­ kiego. O ile inny jest wybór i kryteria, które nim rządzą, w przypadku antropologa i krytyka literackiego. Jednak nie czas i miejsce na dokładne prześledzenie wątku pojęcia te­ kstu kultury. W przypadku hiperrealności (bez wdawania się w dywagacje, czy pojęcie to - jedno z modniejszych pojęć opisujących współczesność - jest słuszne i trafne) - z defini­ cji wtórnego systemu, pewne założenia i terminy krytyki lite­ rackiej mogą okazać się bardzo przydatne. W tej pracy zajmę się zjawiskiem powstałym na gruncie cyberprzestrzeni - mo­ delowej postaci hiperrealności - i w którymś momencie sko­ rzystam z prac Umberto Eco dotyczących czytania tekstu l i ­ teratury. Mimo tych wszystkich wątpliwości wiem, że każdy tekst kultury czyjej wycinek jest dziełem otwartym, współtworzo­ nym także przez czytelnika, otwierającym się na wiele inter­ pretacji. Bowiem każde dzieło sztuki, ukończone i zamknięte niby doskonale zbudowany organizm, jest równocześnie dzie­ łem otwartym, poddającym się stu różnym interpretacjom, zresztą nie naruszającym w niczym jego niepowtarzalnej isto­ ty. Każda percepcja dzieła jest więc zarazem interpretacją i wykonaniem, gdyż w trakcie każdej z nich dzieło odżywa na nowo w oryginalnej perspektywie. (Eco 1994, 26) Tomb Raider to jedna z najpopularniejszych gier kompu­ terowych roku 1997, doczekała się już trzeciej wersji. Gracze i specjaliści podkreślają przede wszystkim jej doskonałą gra­ fikę i bogaty, interesujący scenariusz. Najbardziej fascynują­ cym i przyciągającym elementem tej gry okazała się jednak jej główna bohaterka. I o niej chciałam opowiedzieć. Lara została stworzona w listopadzie 1996 roku przez Co­ re Design. A mimo wszystko urodziła się. Było to 14 lutego 168 1967 roku - to chyba nie przypadek, że datę urodzenia wirtu­ alnego symbolu seksu (a jest nim, jak się później okaże) wy­ znaczono na dzień uwielbiany przez kulturę masową i jej sponsorów - na walentynki, święto zakochanych. Jest córką lorda Henshingly Crofta (o matce nikt nie wspomina). Skoń­ czyła szkołę wyższą i wbrew swojej naturze była typowana na przyzwoitą żonę bogatego arystokraty. Wybrała jednak in­ ny pomysł na życie, a momentem przełomowym, który do­ prowadził do radykalnej zmiany, była katastrofa samolotu, którym leciała nad Himalajami. Jak tylko otrząsnęła się po katastrofie, musiała nauczyć się życia wśród górskich niebez­ pieczeństw. Po dwóch tygodniach zmagania się z dziką i nie­ bezpieczną rzeczywistością postanowiła ostatecznie porzucić ciepłe łóżeczko brytyjskiej klasy wyższej i zostać poszukiwaczką przygód, agentką do spraw specjalnych. Uzbrojona po zęby, w szortach, bardzo obcisłej silikonowej bluzce, w ciężkich butach i z perfekcyjnym makijażem Lara podej­ muje się niewykonalnych zadań. I w tym ma jej pomóc gracz. Na początek trzeba znaleźć część artefaktu SION ukrytego w inkaskim grobowcu. Na wyprawę wyruszamy w towarzy­ stwie przewodnika, który zaraz ginie zostawiając nam (czy raczej naszej bohaterce?) samotną misję mocno znaczoną krwią wilków, tyranozaurów, szczurów i niedźwiedzi. Lara biega, skacze, pływa, goni na motocyklu i motorówce, strze­ la, zabija i znajduje różne tajemnicze przedmioty. Wraz z nią „zwiedzimy" jeszcze wiele ciekawych miejsc, miedzy inny­ mi egipski zamek, chiński pałac, wenecki labirynt i tybetań­ skie góry. Dla mnie jednak to nie jej przygody i sama gra są najbar­ dziej interesujące. Ważna jest ona: „uzbrojona i niebezpiecz­ na superlaska" , „kultowa postać", „najpiękniejszy trójwy­ miarowy wytwór ludzkiej wyobraźni", „kobieta legenda", „ucieleśnienie marzeń wielu graczy na całym świecie" itp. To, co definiuje ją na pewno, to wygląd zewnętrzny oraz in­ ne cechy czysto fizyczne. Znów głos oddam jej entuzjastom: „Ach te kształty, ten sprężysty krok, ta zręczność... Rozma­ rzony przyglądałem się Larze pokonującej kolejnych wrogów i rozwiązującej zagadki..." (Secret Service 1/98) „Lara Croft jest postacią bardzo interesującą. Moja sympatia do niej wy­ nika z czysto samczych względów, bo przecież nieczęsto można obejrzeć ładną dziewczynę w obcisłym ubranku i z dwoma pistoletami w dłoniach. Często też (przynajmniej 2 �na początku) zamiast wgłębiać się w scenariusz i odkrywać coraz bardziej zapierające dech w piersiach scenerie, łapałem się na zwykłym podziwianiu tej zgrabnej osóbki. Coraz bar­ dziej podobał mi się sposób, w jaki się porusza, biega, skacze i przeżywa słodkim «ouch» kolejne zetknięcia ze ścianami. Jakby tego było mało, w animowanych sekwencjach łączą­ cych kolejne poziomy wyłażą na wierzch wszystkie, z jednej strony paskudne, z drugiej najbardziej pociągające facetów cechy jej kobiecego charakteru: zawziętość, determinacja, upór i mściwość. Tak. Lara ma własną osobowość. Chcąc czy nie chcąc faceci z CORE DESIGN stworzyli kultową po­ stać". (Secret Service 1/97) I jeszcze pozwolę sobie przyto­ czyć opinie miłośników spisane już po wyprodukowaniu Tomb Raider II: „Panna Croft przez ten czas prawie się nie zmieniła, jest ciągle śliczna, zgrabna, wysportowana i ma... WARKOCZYK. Do tego zaokrągliła się w niektórych «strategicznych» miejscach" (Gambler 2/98) „Lara Croft zmieni­ ła się trochę od czasu swojego debiutu. Dzięki przydzieleniu jej przez autorów kilku dodatkowych poligonów jej ciało je­ szcze bardziej zaokrągliło się w kilku przyjemnych dla mę­ skiego oka miejscach, dostała też nowy warkocz, który zgina­ jąc się na wszystkie strony przyciąga ciekawe oko. Lara, jak każda kobieta, lubi często zmieniać stroje - pływając w podmorskich głębinach, do jej ciała przylega piankowy, obcisły kostium czy też skórzana, lotnicza kurtka dająca cie­ pło pośród mroźnych gór niedostępnego Tybetu. W TR2 do­ pracowano też algorytm kolizji obiektów składających się na ciało naszej bohaterki, w wyniku czego na ekranach z gracją porusza się jedna z najładniejszych i najbardziej dopracowa­ nych kobiet, jakie kiedykolwiek zostały wygenerowane na komputerze". (Secret Service 12/97) Łowy, wojna plus płodność (oczywiście tu zahaczamy o czę­ sto podejmowany problem współczesnej seksualności, która w dużej mierze zatraciła swoje konotacje prokreacyjne na rzecz przede wszystkim estetyki - ta bowiem wydaje się być głównym celem różnych zabiegów podejmowanych wokół ciała, które staje się czystą zewnętrznością - nie chce nicze­ go wyrażać, ani też niczego ukrywać. Jest to jednak problem na osobną pracę, tu chciałam go tylko zasygnalizować.) Lara Croft jako współczesna amazonka, która zamiast obcinać so­ bie symbol kobiecości, wyolbrzymia i silikonem zabija jego naturalność (czy raczej jego potencjalną, imitowaną natural­ ność). I jeszcze dalej: uwypuklenie cech kobiecych (kształt) i cech w naszej kulturze typowo męskich (siła, niespotykana sprawność fizyczna, bezwzględność); atrybuty kobiece (pier­ si) i męskie (karabin) - boska androgynia; pełna samowystar­ czalność, która bohaterkę czyni tak atrakcyjną, a graczowi pozwala na symboliczną identyfikację z Doskonałością. Po­ przez udział w grze w pewien sposób utożsamiamy się z bo­ haterką, a jednocześnie jest ona ciągle kimś zewnętrznym w stosunku do nas. Z tego też może wynikać popularność La­ ry: jest perfekcyjna i doskonała, a zawiera przecież w sobie cząstkę nas samych. Jest zwierciadłem, w którym znajdujemy tę część siebie, o której istnieniu tylko podświadomie marzy­ liśmy. Wolałabym jednak w tym miejscu nie drążyć dalej te­ go tematu i zatrzymać się na prostej konstatacji, że oto mamy do czynienia z pewnym typem współczesnej bohaterki maso­ wej wyobraźni: dziewczęca, trochę egzotyczna uroda, bardzo duże plastikowe piersi, zgrabne i mocno umięśnione uda, nadludzka sprawność fizyczna - wynik gabinetów chirurgii plastycznej, siłowni i fitness klubów; pogranicze człowieka i maszyny . Konieczność istnienia w bohaterze pierwiastka pozaziemskiego współcześnie realizuje się poprzez technicz­ ne pochodzenie. Granica: ludzki - nieludzki staje się tożsama z granicą: biologiczny, naturalny (nie w prostej opozycji do kulturowy) - techniczny, zerojedynkowy. 3 Oczywiście wielbiciele Lary podkreślają także jej spryt, przebiegłość i mówią o swoistej inteligencji. Mało natomiast możemy powiedzieć o jej twarzy - ta pojawia się rzadko i jest bardzo schematyczna, niektórzy piszą nawet, że brzydka. Tomb Raider należy do gier tak zwanych 3D - Real Time Third Person Perspective. Tak, że obserwujemy akcję nie po- Jak na razie ujrzeliśmy postać, której pierwowzór na pew­ no znaleźć możemy w innych bohaterkach kultury masowej; na myśl przychodzi mi teraz superagentka Nikita, a przede wszystkim plastikowa Pamela Anderson z filmu „Żyleta" (notabene, jak wyczytałam na stronach internetowych, Lara jest dużo ładniejsza i mądrzejsza od Pam, a także od Spice Girls, które często przyrównuje się do wirtualnych bohate­ rek). „James Bond w spódnicy" - siła i spryt połączone z ogromnym pierwiastkiem seksualnym. Władza i siła oraz ciało i erotyzm - to połączenie w naszej kulturze dosyć zna­ ne. Idąc dalej można poszukać prawzoru w mitologii. Diana? 169 �T O M B R A I D E R 2 P I C T U R E S L a r a Crofl picture with flower backgrounds Another Lara Croft picture with flower backgrounds L a r a Croft holding a gun Lara Croft picture with 2 g u n s at hand L a r a Croft sitting L a r a Croft finng L a r a Croft posing L a r a Croft wearing different d r e s s Another picture of L a r a Croft sitting L a r a Croft sitting holding two g u n s L a r a Croft riding on a motorcycle Lara Croft holding candle (nice pick!) Tomb Raider C o v e r L a r a Croft holding the harpoon L a r a Croft poster (not that good) Sexy p o s e of L a r a C r o f t More sexier p o s e of Lara Croft L a r a Croft hiding b e h i n d a wall przez oczy bohatera gry, lecz zza jego pleców, jednocześnie pozwalając, by on sam znajdował się na pierwszym planie. „Kierujemy więc poczynaniami Lary obserwując jej kształt­ ny zadek. Potrafi ona bardzo wiele. Umie strzelać z dwóch pi­ stoletów, uzi i strzelby" (Secret Service 1/98). Już ta perspek­ tywa trzeciej osoby może nam trochę wyjaśnić, na czym po­ lega popularność panny Croft poza tym, że na przymiotach fi­ zycznych wyżej wymienianych. Lara bowiem jest jak atrak­ cyjna dziewczyna, która mija cię szybko na ulicy, odwracasz się za nią, ale widzisz ją już tylko z tyłu, ewentualnie z profi­ lu. To wzmaga twoje pożądanie i chęć zatrzymania nieznajo­ mej. Nasza bohaterka ten rodzaj spojrzenia i zaciekawienia w pewien sposób wywołuje. I każe w nim pozostać. Wprowa­ dza permanentny stan obejrzenia się za kobietą. Łączy tę niedokońcapoznawalność z niesamowitym ładunkiem seksual­ nym. I właśnie nie przemija, a zostaje, zatrzymuje wzrok na znacznie dłużej - przemijalność złapana na gorącym uczyn­ ku, atrakcyjność ulotności zastopowana w kadrze, paradoks współczesnej kultury. Są podobno gracze, którzy specjalnie różnymi sztuczka­ mi przytwierdzają Larę do ściany, aby móc z przodu przyj­ rzeć się jej wydatnym piersiom. Niektórym zdecydowanie nie wystarcza pozostanie w stanie niepewności i napięcia, więc podejmują poważniejsze kroki i... rozbierają bohaterkę. Pojawiły się już bowiem pirackie kopie gry, w których Lara występuje nago, w Internecie znaleźć można wiele jej aktów, a także kody, dzięki którym ponoć w samej grze można ją ro­ zebrać. Spotkałam się też z obrońcą cnoty tej dziewczyny, który na łamach internetowej grupy dyskusyjnej sprzeciwiał się takiemu traktowaniu jego sympatii. Ale to był wyjątek, może nawet żart. Tutaj trudno oddzielić świadomość absur­ du od jego nieuświadamianej realizacji. Większa część gra­ 170 czy niewątpliwie zdaje sobie sprawę z zabawowego charak­ teru gry i nie bierze serio jej składników, a cieszy ich możli­ wość jej współtworzenia, ale istnieje i część, która gdzieś może zatraca poczucie, że ma do czynienia ze światem zaba­ wy, reprezentacji bez odniesienia, rzeczywistością, gdzie nie istnieją nasze kategorie etyczne i moralne. Tutaj warto zadać sobie pytanie, co z naszego świata przenosimy do cyberprze­ strzeni, na ile dążymy do stworzenia analogonu, a na ile si­ mulacrum, na ile alternatywy, a na ile całkiem autonomicz­ nej sfery, która tylko posiada pewne elementy wzięte z rze­ czywistości. Zastanówmy się jeszcze przez chwilę nad tym rozbiera­ niem. Lara kusi, całe jej nie wypełnione cielesnością ani mięsnością, tylko w gruncie rzeczy narysowane, ciało krzyczy, że jest stworzone specjalnie dla mężczyzny. Ciało wyzbyte swo­ jego przepastnego i niewygodnego wnętrza określone jest tu­ taj jako czysta zewnętrzność, czysta, niczym nieskażona re­ prezentacja. Z jednej strony erotyczna siła obrazu jest w sta­ nie zawładnąć oglądającym, bowiem, jeśli wierzyć różnym współczesnym myślicielom, żyjemy w czasach, w których rzeczywistość częściej rozpoznajemy na podstawie obrazu fo­ tograficznego; rola jednostki sprowadzona została do odbio­ ru informacji już przetworzonych przez coraz inteligentniej­ sze techniki wizualnego kształtowania obrazu (Frydryczak 1996, 171). To obraz nas woła, on tutaj rządzi, on ma siłę nas zniewolić. Z drugiej strony jednak Lara nie tylko rządzi, ale i pozwala być rządzoną. Człowiek gracz może zrobić z tą wirtualną dziewczyną to, na co tylko ma ochotę i jakie posia­ da możliwości - ma nad nią nieograniczoną kontrolę - on po­ wołuje ją do życia poprzez włączenie gry (nie określam tu de­ finitywnie jej statusu ontologicznego, tylko patrzę z dosłowniejszego poziomu gracza, a ten ruch na rzecz jej istnienia po­ przez zadecydowanie o włączeniu danej gry wykonuje, jed­ nak bohaterka, o czym później, egzystuje w przestrzeni nie­ zależnej od jednostkowego użytkownika komputera), dalej zamknięcie, jest odpowiedzialny za jej życie, bez trudu może spowodować śmierć. Oczywiście to bzdura. Tu nie istnieją kategorie takie, jak życie i śmierć, gracz wcale nie bierze od­ powiedzialności za Larę - aczkolwiek może mu się tak wy­ dawać. Zmultiplikowana śmierć, a przez to zwielokrotnienie ciągle tego samego życia, neguje istnienie tu tych kategorii. Ten, co ma szczęście urodzić się postacią sceniczną, może kpić sobie nawet ze śmierci! Nie umrze już! Umiera człowiek, pisarz, narzędzie tworzenia i twór nie umiera (Pirandello 1960, 49). Poprzez nieustanną możliwość zmartwychwstawania La­ ra Croft i inne postaci z komputera otrzymują nieśmiertelność z definicji, tym samym zaprzeczając sensowności używania pojęcia życia i śmierci w stosunku do nich . Posiadają, jak ca­ ła cyberprzestrzeń niezwykły dar pojawiania się i znikania, są jedynie momentem na ekranie monitora: zupełność owego znikania jest nadzwyczajna. Po nas pozostaną przynajmniej zwłoki, po papierosie popiół, a po benzynie smród. Tutaj wszystko jest absolutnie klinicznie czyste. Całą substancją by­ ło zjawisko, nie ma nic za nim i po nim. Jest tylko przeciwień­ stwo bycia i niebycia. Ale i ono jest tylko chwilowe naciśnię­ cie klawisza - i to, co przed chwilą było zniszczone - jest zno­ wu natychmiast i bezczasowo (Welsch, 1998, 175). Jednak, o czym niżej, wykonujemy pewne ruchy, które mają zmienić ten stan i utrwalić wirtualnych bohaterów chociażby w pa­ mięci kultury. Gracz ma do Lary pełne prawo. W cyberprzestrzeni bo­ wiem zobaczyć coś znaczy tyle, co to posiadać. Więcej - po4 �siadać i mieć możliwość dopowiadać, a nawet nanosić zmia­ ny. Ale Lara jest tak samo moja, jak i kogoś innego. Wszy­ scy mamy do niej równe prawo. Tutaj panuje demokracja. Równouprawnienie w sieci jest niespotykane poza nią. Więc czy Lara może być kogoś, skoro jest wszystkich? Tak. Ponie­ waż działają tu zupełnie inne mechanizmy, nieprzekladalne na język psychologii stosunków międzyludzkich. Wirtualna bohaterka implikuje nowy rodzaj relacji: bez odpowiedzial­ ności, bez zazdrości, bez lęku. Oczywiście na poziomie sa­ mej gry może pojawić się zbytnie przejęcie bohaterką, kiedy wraz z nią walczy się o jej życie i misję. Ale po pierwsze jak takie przejęcie się pojawia, jest bardzo krótkie i zaraz wszystko wraca do normy. Po drugie - jest niezgodne z re­ gułami gry, która mówi: ty graczu jesteś tu panem, kiedy chcesz możesz mnie wyłączyć, kiedy chcesz włączyć; po­ zorna śmierć bohaterki nie jest nawet jej chwilowym znik­ nięciem, tylko brakiem dla ciebie punktu, który masz szansę zawsze jeszcze zdobyć. Szczególna więź emocjonalna z po­ stacią z gry to przejaw patologii, niedostosowania się i nie­ zrozumienia cyberprzestrzeni. Tu, jak wcześniej wspomnia­ łam, rządzą inne prawa, nie związane z naszą etyką, naszym rozróżnieniem prawdy i fałszu, naszym podziałem na ciało i duszę. Choć niewątpliwie wpływa na nasz stosunek do tych kategorii. Zatrzymajmy się przez chwilę na kartezjańskim duali­ zmie: Często można się spotkać ze stwierdzeniem, że wirtual­ na rzeczywistość przynosi wyzwolenie od dualizmu duszy i ciała. Zachodzi to podobno dzięki ominięciu procesu kodo­ wania informacji w systemie reprezentacji symbolicznej, co pozwała odbiorcy zrezygnować z procesu rozkodowania. Wil­ liam Bricken i inni nazywają to komunikacją postsymboliczną. Jest to moim zdaniem twierdzenie wątpliwe. Uważam, że kartezjański dualizm zostaje tu nawet wzmocniony, ponieważ ciało zastąpione jest wykreowanym przez umysł obrazem cia­ ła. Jasne jest więc, że wirtualna rzeczywistość to kontynuacja marzenia racjonalistów o bezcielesnym umyśle, co samo w sobie jest częścią długiej europejskiej tradycji negowania ciała (Penny 1996, 150). Nie wdając się w spór tutaj zapre­ zentowany, chciałabym zwrócić uwagę na oba stanowiska, moim zdaniem warte zastanowienia. Ta komunikacja postsymboliczna wydaje się być zgodna z Baudrillardowską tezą o zachodzeniu zmian i przekształceń w obrębie samej repre­ zentacji, czystego simulacrum. (1997) Jednocześnie wcale nie wyklucza to faktu, że mamy tu do czynienia z obrazem ciała, które właśnie jest tylko obrazem, bez signifie i bez fak­ tycznej cielesności. Jeżeli my, zasiadając do dialogu z cyber­ przestrzenią, porzucamy całkowicie swe ciała albo projektu­ jemy je na bohaterów gier, tym samym redukując je do same­ go obrazu, to faktycznie spełniamy marzenia o świecie czy­ stej inteligencji pozbawionej ułomności ciała, o której pisał już Francis Bacon (por. Welsch 1998). Więc, co z nagą Larą? Czy w ogóle, skoro jest de facto po­ zbawiona prawdziwego ciała, nieskażona biologicznością, może być naga? O ile nagość jest stanem pierwotnym, stanem czystej natury jeszcze nie odzianym w szaty kultury, o ile jest wstydem i odsłonięciem się, to oczywiście odpowiedź brzmi: nie. Jeśli jednak nagość jest pewnym wizerunkiem, obraz­ kiem narządów płciowych, czymś tylko wizualnym - to tak. Lara jest naga. Jest naga, bo do jej obrazka my dorzucamy wstyd, my go wypełniamy kontekstem kulturowym. Dorzu­ camy cielesność do obrazka, który powstał wskutek chęci odrzucenia tej cielesności? Czy jednak te dywagacje nie są dywagacjami, które spotkać mogły (i na pewno spotkały) Total Votes Cast So F a r : 7661 No. Votes Percentage: Actress: 2919 38% 935 12% 696 9% 4 Herself luwipulcr generated movicl 1062 13% 5. Vanessa Demouy 833 10% 1 Rhona Mitra • 2. Sandra Bullock Ш * 3 Elizabeth Hurley Д 1WKPi Тмш wszelkie obrazy, począwszy od malarskich przedstawień, kończąc na postaciach z komiksów (tu widać już większe podobieństwo do Lary)? Na różnicę między simulacrum a obrazem zwraca uwagę Baudrillard, którego tekstem posłu­ guję się, gdyż leży u podstaw tej sesji: Przedstawienie wycho­ dzi od zasady znaku i rzeczywistości (nawet jeśli ta ekwiwa­ lencja jest utopijna, jest to założenie podstawowe). Natomiast symulacja wychodzi od utopii zasady ekwiwalencji, wychodzi od radykalnej negacji znaku jako wartości, wychodzi od zna­ ku odzyskującego pełnię praw po śmierci wszelkiej referencji. Podczas gdy przedstawienie dąży do wchłonięcia symulacji uznawanej za przedstawienie fałszywe, symulacja traktuje cały grunt przedstawienia jako jedno wielkie simulacrum. i dalej ten artykuł (1997, 181) Żeby jednak przybliżyć odpowiedź na pytanie o popular­ ność Lary Croft, pozwolę sobie zacytować, już bez komenta­ rza, dłuższy fragment artykułu Hartmuta Bóhme: Jest to swoisty świat, zbudowany wyłącznie ze światła, świat pozba­ wiony cieni. To właśnie czyni cyberprzestrzeń tak atrakcyjną dla coraz większej liczby ludzi. Tym, którzy nie potrafią po­ radzić sobie z miałkością swojej skończonej, ograniczonej cielesnością tożsamości, cyberprzestrzeń oferuje sferę rady­ kalnej izolacji. Jest ona zdominowana przez dwa mity: odwrócony mit Anteusza i mit Proteusza. Anteusz był gigantem, synem Gai, którego Herakles nie mógł zwyciężyć tak długo, jak długo An­ teusz dotykał ziemi, która dostarczała mu zapasu nowych sił. Herakles podniósł więc Anteusza do góry, pozbawiając go tym samym życiodajnego kontaktu z Gają. Cyberprzestrzeń funkcjonuje w odwrotny sposób: jak długo odcięty jest kon­ takt ze światem ziemskim, tak długo można czuć się gigantem świata wirtualnego. Nie tylko Anteuszem, ale i Proteuszem, 171 �owym mitycznym artystą przemian, wolnym od przywiązania do własnego ciała, imienia, tożsamości i pici. Za każdym ra­ zem przyjmować figurą nowej tożsamości i kierować wirtual­ ną samoreprezentację, którym proteuszowym geniuszem sta­ ramy się zostać. Przestrzeń wirtualna może być też sferą czystego Erosa, strefą wolną od AIDS. Staje się coraz bardziej oczywiste, że podbój świata zmysłowego jest głównym celem eksperymen­ tatorów cyberprzestrzeni i artystów wykorzystujących prze­ strzeń wirtualną. Cyberprzestrzeń umożliwia nie tylko widze­ nie i słyszenie, lecz przede wszystkim odczuwanie. Chodzi 0 uwolnienie fundamentalnych energii popędowych człowie­ ka - erotyki - z ograniczeń materialnej, cielesnej obecności bez utraty zmysłowej intensywności. (...) Cyberprzestrzeń umożliwia pokazanie mikrokosmosu w infokosmosie. To wła­ śnie stanowi największą pokusę dla wszelkiej maści hakerów, cyberpunków, anarchistów, artystów, marzycieli i erotoma­ nów, dla których cyberprzestrzeń jest medium nieograniczo­ nego narcyzmu i wspaniałego samopoczucia. Dostęp do da­ nych zaspokaja przemożną żądzę bezcielesnej mobilności, bezgranicznej odwracalności i zmysłowo intensywnej recep­ cji. (1996, s. 220, 221) Nie twierdząc, że jakkolwiek wyjaśniłam popularność Lary, chciałabym się zastanowić nad relacją między świa­ tem fikcyjnym, jakim niewątpliwie jest gra i miejsce jej re­ alizacji, a światem rzeczywistym. Wchodząc do „lasu fik­ cji", czy to będzie dzieło literackie, czy film, czy gra kom­ puterowa, zawieszamy nasze osądy prawdy i fałszu opiera­ jące się na znajomości faktów ze świata rzeczywistego 1 poddajemy się autonomicznej prawdzie tekstu, ze świado­ mością, że autor (rzeczywisty, modelowy czy też wirtualny) opowiada rzeczy stworzone w jego wyobraźni, nie mamy podstaw do twierdzenia, że kłamie. Jednocześnie czytelnik (tekstów kultury) zarówno do filmów, jak i książek, wnosi swoją własną wiedzę o świecie rzeczywistym. Kiedy wcho­ dzimy do lasu fikcji, powinniśmy być gotowi do podpisania z autorem zgody na fikcyjność. Jesteśmy gotowi przyjąć, że, powiedzmy, wilki mówią ludzkim głosem; ale gdy Czerwony Kapturek zostaje pożarty przez wilka, wiemy, że dziewczyn­ ka nie żyje (...) Jest też rzeczą całkiem naturalną, że Czer­ wony Kapturek zachowuje się jak mala dziewczynka, a jej Mama jak osoba dorosła, troskliwa i odpowiedzialna. Dla­ czego? Dlatego, że tak właśnie dzieje się w świecie naszych doświadczeń, w świecie, który dla naszych potrzeb, bez większych ontologicznych zobowiązań, nazwiemy świa­ tem rzeczywistym. To, o czym mówię, może wydawać się oczywiste. Tak jed­ nak nie jest, jeśli będziemy trzymać się naszego dogmatu o za­ wieszeniu niewiary. Okaże się bowiem, że kiedy czytamy dzie­ ło fikcji, zawieszamy nasza niewiarę jedynie w niektórych kwestiach. (Eco 1995, 86-87) W zależności od rodzaju, gatunku i treści dzieła fikcyjne­ go, wnosimy w jego świat mniej lub więcej prawd i doświad­ czeń, których nabraliśmy w świecie rzeczywistym. Zastana­ wiam się, czy w przypadku Lary Croft nie jest całkiem ina­ czej. Czy ten świat nie jest na tyle autonomiczny i rządzi się tak całkiem innymi prawami, że nie powinno być w zasadzie mowy o żadnej presupozycji. To, że się przewróciła, nie zna­ czy, że ją zabolało. To, że biega w krótkich spodenkach po ośnieżonych Himalajach, nie znaczy, że jest jej zimno. W końcu to, że została zabita, nie znaczy, że jej więcej nie uj­ rzymy, itd. Owszem gry są często robione na bazie ludzkich 172 doświadczeń, opowiadają historie, w których człowiek gra główną rolę, ale świat rzeczywisty ze swoimi prawami wcho­ dzi tam o tyle, o ile jest bezpośrednio zapisany. Dalej opera­ cje zachodzą w obrębie autonomicznym gry. Podobnie, jak postacie z książek (np. Wokulski ze swoim domem na Starówce), z filmów (czy James Bond istniał na­ prawdę?) mogą wyjść ze swego świata do nas, tak też z ko­ miksów (ileż młodych ludzi wcielało się już w Batmana?) i tak jest z Larą. Okazało się, że panna Croft ma niezwykłe zdolności transcendowania i wpływania na zwykłych ludzi. Zanim o tym opowiem więcej, chciałabym się jeszcze przez chwilę zatrzymać na relacji między grą komputerową a inny­ mi fikcyjnymi tekstami. Wydaje się to problem bardzo istot­ ny, może się bowiem okazać, że gra wraz ze swoją wirtualną przestrzenią nie jest niczym innym, jak kolejnym światem zmyślonym, światem - zabawą, światem nie na poważnie, iluzją, odautorską kreacją. Gdzie szukać specyfiki cyberprze­ strzeni? Idąc w czerwcu na wycieczkę śladami Leopolda Blooma czy szukając domu, w którym mieszkał Sherlock Hol­ mes, przywołujemy przestrzeń tamtych światów, gdyż jest ona niezwykle ciekawa, bogata i dla nas w rzeczywistości niedostępna. Wchodzimy tam, gdyż tu nam czegoś brakuje. Poprzez powieszenie tablicy z napisem: „tu mieszkał Stani­ sław Wokulski", poprzez założenie kostiumu Supermana podczas karnawału chociaż symbolicznie uczestniczymy w tamtej (atrakcyjniejszej?) sferze. Nawet przebierając się za Batmana wielbimy nie tylko jego osobę, ale także wszystko, co się z nią wiąże (mitologię, tajemniczą przestrzeń itp.). W przypadku Lary chodzi wyłącznie o nią samą i jej przy­ mioty. Cyberprzestrzeń czeka na nasze uzupełnienia. Ale przecież nie trudno wyobrazić sobie fanów Dooma czy in­ nych kultowych (co by to słowo nie znaczyło) gier, którzy w sposób bliski miłośnikom bohaterów książek i seriali prze­ nosiliby tamtą rzeczywistość do swojej przestrzeni. Więc chyba nie tędy droga. Brak jednak Larze naddatku, którym obdarowujemy postacie książkowe, dzięki, któremu stają się ludźmi; brak także ciała, które posiadają aktorki, a mimo wszystko istnieje i spełnia swoją rolę. Wydaje mi się, że Lara funkcjonuje w trzech płaszczy­ znach: autonomicznym, w pewien sposób zamkniętym i już zadanym świecie samej gry; w całej cyberprzestrzeni otwartej i czekającej na nasze uzupełnienia i w świecie real­ nym, który w tym przypadku jest nie do rozróżnienia od świata mediów, przez co bardzo blisko mu do cyberprzestrze­ ni, a może nawet jest jej przedłużeniem. Pierwszy poziom wydaje się być najbardziej zbliżony do książki czy filmu. Je­ śli chodzi o drugi - tu trudno znaleźć analogie (świat słowa drukowanego? Świat stworzony przez język filmu? Chyba nie.) Lara Croft w bardzo ciekawy sposób egzystuje w cyber­ przestrzeni. Wydaje się tam o niej gazetę (Croft Times), dys­ kutuje o niej w internetowych kawiarenkach - chatlistach, za­ stanawia się, jaki prezent należy jej dać na urodziny, rozbie­ ra, tworzy galerie jej poświęcone, sprzedaje plakaty, pisze o niej książki itp. Na przykład weszłam na taką stronę w.w.w., gdzie można było obejrzeć Larę skutą łańcuchami. Autorzy galerii podkreślają, że strach w oczach Lary, który widzimy, jest pozorny. Nie strach bowiem jest jej przeznaczeniem, a ona dzięki tego typu praktykom sadomasochistycznym osiąga stan ekstazy, stan nowych wrażeń ponadzmysłowych, dotyka absolutu. Tutaj także broni się biedną dziewczynę przed niedobrymi paparazzi, którzy robią jej zdjęcia nago (bardzo liczne w Internecie nude galleries) i wyraża nadzie­ ję, że dzielna Lara policzy się z tymi niegodziwcami. Róż- �nych stron, często wykluczających się, o tej bohaterce jest mnóstwo. W tym miejscu zarysowuje nam się różnica między cyber­ przestrzenią, a przestrzenią np. książek. My tworzymy świat Lary, powodujemy, że zaczyna ona istnieć, wszyscy w równy sposób jesteśmy autorami. Tworzymy ten świat nie tyle przez czytanie (jak w przypadku dzieła otwartego książki, które przewyższa nasze możliwości i nami jakoś tam rządzi) lecz przez pisanie, dopowiadanie. Naszą rzeczywistość przenosi­ my do komputera, aby tchnąć w niego życie. Mamy lalkę Barbie i dokupujemy jej Kena, dziecko, konia, willę z base­ nem, szyjemy ubranka - od początku tworzymy jej świat na potencjalne podobieństwo naszego. W przypadku kreowania świata w cyberprzestrzeni zachowujemy się jeszcze bardziej wybiórczo i niekonsekwentnie niż w przypadku lalek, a do te­ go zbiorowo dokładamy nawet całkiem absurdalne klocuszki. A jak Lara wstępuje na naszą całkiem realną (mam nadzieję) ziemię? Dzięki specom od reklamy i marketingu, dzięki popularności i swoim przymiotom, a może jeszcze dzięki różnym innym rzeczom, komputerowa dziewczyna przekroczyła granicę swojego świata i z powodzeniem zaist­ niała wśród zwykłych ludzi. Na początku wystąpiła jako gwiazda tournee zespołu U2. Na wielkim telebimie pokazy­ wano, jak biega z uzi i spaceruje pod rękę z Bono (wokalista). Pojawiła się także na okładce miesięcznika „The Face", po­ zowała w strojach od świętej pamięci Versace. Ponieważ pewnych rzeczy nie da się przeskoczyć (jeszcze?), a może nie ma takiej potrzeby, Lara, która może być postrzegana jako czysta idea, reprezentacja bez odniesienia, a tylko potencjal­ ne istnienie, dostaje, a raczej w y p o ż y c z a s o b i e od re­ alnych dziewczyn c i a ł o . Najpierw za sprawą swoich pomy­ słodawców i sponsorów zadomowiła się w ciele Rhony Mitry - angielskiej 21-letniej aktorki słynnej przede wszystkim z operacji powiększania biustu. Mówi się o niej, ze jest offi­ cial real life Lara Croft i jako ta nagrała już singiel, a także podobno ma (miała?) swój program w tv. Okazuje się jednak, że inne dziewczyny też mają wielką ochotę użyczyć ciała swojej bohaterce (nie tyle się w nią wcielić, ale właśnie po­ zwolić, by ona wcieliła się w nie). Zakładają stroje polane si­ likonem, odpowiednio się malują i prezentują z bronią i no­ żami w rękach. Spierają się także, która z nich ma zagrać ro­ lę Lary w powstającym na podstawie jej przygód filmie. M i ­ łośnicy Lary mogą głosować i na internetowych stronach wy­ bierać najlepszą kandydatkę na to stanowisko. Są wśród po­ tencjalnych odtwórczyń roli: modelki, znane aktorki, jest też „real" Lara. No właśnie, czy te wcielenia Lary nie zaprzeczają moim wcześniejszym dywagacjom o bezcielesnej samowystarczal­ ności, autonomiczności Lary, o nieodwoływaniu się jej do prawdziwego człowieka? Lara Bez Ciała wydaje się perfek­ cyjna, doskonała, nieskażona. Jesteśmy tak blisko marzenia, kiedy nagle rezygnujemy z niego na rzecz dotknięcia. Wygry­ wa ono z przymiotami, które wyniosły Larę tak wysoko. Na razie do uznania czyjejś egzystencji potrzebujemy, by posia­ dała ona mięsność, nawet jeśli jest to tylko reprezentacja do­ skonalszego simulacrum. To, że na podstawie losów fikcyjnej (o ile to jest odpo­ wiednie słowo) postaci tworzy się film, nie jest nowością. Przykładem może być znowu Batman czy Superman, którzy zostali wzięci wprost z komiksów, no i oczywiście mogą być też wszelkie postaci z książek, na podstawie których losów powstały filmy. We wszelki możliwy sposób chce się uwiecznić swojego bohatera. Lara będzie miała nie tylko swój film, bo także już powstały o niej opowiadania, książ­ ki, komiksy. Wirtualna superdziewczyna, w prosty sposób wymazywalna, zniszczalna, pozostawia swój ślad w nie­ skończenie wielu miejscach. Nieśmiertelność (pojęcie stoso­ wane do życia i czasu rzeczywistego) mają jej przynieść tak­ że lalki typu GJJ czy Barbie tworzone na jej podobieństwo, płyta z jej muzyką, liczne plakaty i prasowanki na koszul­ kach. Może Lara jako pewna idea, model marzeń, oczekiwań i stereotypów w różny sposób zyskuje swoją rzeczywistą obecność. Ponieważ tak naprawdę istnieje tylko jako idea czy obraz, reprezentacja, dlatego bez problemu można ją w tak różny sposób, a każdy równouprawniony, sprowadzać do materialnego wymiaru. Tworzyć reprezentację dla repre­ zentacji? Czy jednak nie wchodzę na stare tory prowadzące do pytania o status ontologiczny postaci ze światów wtór­ nych, stworzonych przez człowieka? Pan od marketingu z firmy Eidos podkreśla, że Rhona Mitra i jej koleżanki nie udają Lary, lecz są Larą, w którą tchnięto ducha. Nie chcę przez to powiedzieć, że jest ona potężna, wszechmocna. Nie, na dodatek pewno szybko o niej wszyscy zapomnimy, ale jest w jakimś stopniu symptomatyczna. Czy dziewczyny marzące o staniu się Larą i użyczające jej ciała przekraczają granicę światów? Chyba nie, choć tkwi w tym przemożne marzenie o doskonałości, przekroczeniu własnej kondycji, miejsca, w którym nie można już mówić o opozycji między naturą a kulturą i stania się czymś więcej czy czymś inaczej. I wróćmy na chwilę do wątku wcześniej już zasygnalizowanego: Poddajemy się wizji zbliżających się czasów, gdy ciała i maszyny wymienią między sobą najdosko­ nalsze elementy i najatrakcyjniejsze formy i godzą się w eks­ tazie zjednoczenia przybrać kusząco ponętne kształty (...) Istotną rolę w ostatecznej akceptacji cyborga odegra (i pew­ nie już teraz odgrywa) zasada estetycznego kanonu perfekcyj­ nego piękna. (Franus 1995, 184). Między innymi poprzez bo­ dy building, operacje plastyczne i genetyczne przekształce­ nia, człowiek realizuje marzenie o scaleniu się z technologią, o możliwości przekształcenia ciała w twór do końca ogarnialny i podlegający kontroli, zerojedynkowy - doskonałość na miarę naszej o niej wyobrażalności. Lara, o której coraz mniej się słyszy, nie jest zapewne bo­ haterką na miarę Batmana czy Sherlocka Holmesa, którzy na stałe zadomowili się w naszej kulturze. Ale rozpoczyna ona serię nowych postaci obdarzanych szczególną estymą. W Eu­ ropie jeszcze zjawisko wirtualnych idoli nie jest tak rozpo­ wszechnione, jak to ma miejsce w Japonii. Tamtejsze gwia­ zdy (wyglądające i poruszające się jak ludzie) mają swoje programy telewizyjne i radiowe, występują w reklamach, udzielają wywiadów, koncertują i zapełniają pierwsze miej­ sca muzycznych list przebojów. Osiągają to bez odwołania się do cielesności ziemskich dziewczyn - od początku do końca generowane są przez komputery. Japońscy technolo­ dzy dążą do stworzenia takiej przestrzeni telewizyjnej, w której nie będzie potrzebny aktor - człowiek, w której nie będzie miejsca na braki i pomyłki. Będzie tylko perfekcyjna zerojedynkowość. (por. Secret Service 2/98) jednocześnie w tej chwili zauważamy proces, który prowadzi do akcepta­ cji wirtualnych bohaterów. Otóż prawdziwi (?) piosenkarze zbliżają się coraz bardziej do kondycji cyborgów. Czy ktokol­ wiek jeszcze widzi to, że Michel Jackson lub dziewczyny z zespołu Spice Girls to ludzie stworzeni przez matkę naturę? Zapewne już niedługo nie będziemy wiedzieli albo nie będzie nam to robiło różnicy, który z naszych idoli miał matkę, a który programistę. 5 173 �Na koniec chciałabym przytoczyć żartobliwy, ale przeja­ wiający bardzo ciekawą intuicję, felieton z gazety kompute­ rowej Secret Service, który był dla mnie inspiracją do zainte­ resowania się Larą i o niej opowiedzenia. Czy Lara Croft jest chora? Lara Croft, kobieta legenda, ucieleśnienie marzeń wielu graczy na całym świecie. Ach, te kształty, ten sprężysty krok, ta zręczność... Rozmarzony przyglądałem się Larze pokonu­ jącej kolejnych wrogów i rozwiązującej zagadki, kiedy złapa­ łem się na myśli, że cos tutaj jest niezbyt w porządku. Hm, ale co? Nagle uświadomiłem sobie straszną prawdę! Nasza ko­ chana Lara jest poważnie chora!!! Tak, tak, to prawda, jej szefowie zapewne chcą to ukryć, ale my wierni miłośnicy nie damy sobie wciskać kitu! Zapytacie się, dlaczego tak sądzę? Oto fakty potwierdzające moją teorię. Spójrzcie jak Lara cho­ dzi. Rozumiem, że w takich butach nie można wykonywać ca­ łego zakresu ruchów w stawie skokowym, ale ona prawie nie ma w tym stawie żadnej ruchomości. To dlatego tak dziwnie się odwraca. (...) Lara ma zbyt duże wygięcie kręgosłupa w odcinku, jakby to ładnie nazwać, lędźwiowym, czyli tam, gdzie już prawie kończą się plecy. Mój przyjaciel z medycyny określił to jednym zdaniem: Ale ma babka hiperlordozę lę­ dźwiową. Nic nie pomogły tłumaczenia, że to przecież Lara, Że to ideał. Wytknął jej jeszcze jeden defekt. Stwierdził bo­ wiem, że moja idolka wcale prawie nie zgina odcinka lę­ dźwiowego kręgosłupa. Z kolanami u Lary też nie było najle­ piej. Musiałem przyznać rację mojemu przyjacielowi, który upierał się, że mogą być to pierwsze objawy choroby zwyro­ dnieniowej stawów. Nic dziwnego, Lara tak dużo skacze ze znacznych wysokości, że zapewne urazy spowodowały taki stan. Na pewno nie robią jej też dobrze liczne kąpiele w zim­ nej wodzie. - Zaraz, zaraz - zapytał mój uczony przyjaciel - niech Lara zanurkuje jeszcze raz (...) Okazało się, że Lara ma tak­ że kłopoty z płucami. (...) Mój kumpel zawyrokował, że Lara ma zapewne małą pojemność życiową płuc. Potem musiałem mu tłumaczyć, że ona na pewno nie pali papierosów i że to nie one wywołały zaburzenia oddychania. Wtedy do pokoju zajrzała moja siostra. - Zobacz, Lara - powiedziałem dumnie wypinając pierś. Mogłem jej tego nie pokazywać, bo za chwilę dowiedziałem się (...), że Lara ma zbyt wysokie czoło i dlatego nie powinna nosić takiej fryzury. Potem musiałem wysłuchać opowiadania o tym, jak to moja siostra miała w trzeciej klasie podstawów­ ki taki długi warkocz i nawet nie mogła spokojnie biec do au­ tobusu, bo jej to przeszkadzało. Biedna Lara, to musi być fak­ tycznie piekielnie niewygodne. Poza tym taki długi warkocz nieźle nasiąka wodą i potem jest dosyć ciężki. (...) Lara ma zbyt szeroki rozstaw oczu i powinna malować je w inny spo­ sób. Także usta Lary okazały się zbyt wydatne i zawyrokowa­ no, że nie powinna używać takiej szminki, tylko coś bardziej subtelnego. Tego dnia przeżyłem szok (...) Bo nie mogę zrozumieć, że ona sama, moja inteligentna Lara, zgodziła się nosić taki cię­ żar na plecach. Tak, niech ci, którzy jej to zrobili, sami pono­ szą perukę z długim warkoczem. To wszystko sprawiło, że w tej chwili dręczy mnie tylko jedno pytanie. Czy stan zdro­ wia pozwoli Larze Croft na wystąpienia w TOMB RAIDER 3? (Hard Thinking Man 1998, 100) 1 cji cyborga, negowanie własnej biologiczności, postrzeganie ciała ludz­ kiego jako maszyny o płynnej tożsamości, możliwej do przekształceń (fit­ ness cluby, chirurgia plastyczna itp. - por. Baudrillard 1994), może być interpretowane właśnie jako marzenie o wyrwaniu się z naturalnej ciele­ sności i przejście na stronę doskonalszej maszyny. Wówczas możemy za­ stanowić się, czy Lara nie jest postrzegana jako bohater poprzez brak tej cielesności i nie wiąże się to z urzeczywistnieniem marzenia, czy nie jest zwierciadłem, w którym odbijają się ludzkie dążenia i pragnienia. 2 ..Artificial", sztuczna natura to swego rodzaju symbol buntu prze­ ciw przemijaniu, przeciw śmierci, jako czegoś od nas niezależnego. Tu została stworzona osoba na podobieństwo nasze, a przy tym nie podlega prawom, których nie możemy pokonać. Nie twierdzę, że zastąpi bardziej tradycyjną telewizję. Roland Barthes wyróżnia trzy strategie czytania dzieła literackiego: strategię czytelnika, który wchodzi w intymny kontakt z tekstem, rozko­ szuje się nim i przeżywa go, a tym samym utożsamia się z nim i traci dy­ stans; strategię zdystansowanego krytyka, który przekłada język tekstu literackiego na język krytycznej interpretacji; strategię teoretyka literatu­ ry zajmującego się warunkami możliwości istnienia znaczenia, a nie nim samym - poszukuje struktury pod samym tekstem. Czy pośród tych trzech czytelników jest miejsce dla antropologa czytającego kulturę? Cytaty pochodzą z gazet komputerowych: „Secret Service", „Gambler", „CD Action" oraz z różnych stron internetowych. Tutaj pojawia się ciekawy problem, na tyle szeroki, że pozwolę so­ bie w tym miejscu tylko go zasygnalizować: cyborg w kulturze współcze­ snej. Na ile pewne zabiegi wokół ciała mają być zbliżeniem się do kondy­ 3 4 5 BIBLIOGRAFIA: Baudrillard, Jean 1994 Plastic Surgery for the Other, za: . 1997 Precesja simulacrów (w:) Postmodernizm. Antologia tekstów, red. R. Nycz, tłum. T. Komendant, Kraków Bóhme, Hartmut 1995 Teologia teleobecności. tłum.: A. Ubertowska, (w:) „Magazyn Sztuki", nr 10(2796) Eco, Umberto 1994 Dzieło otwarte, tłum. J. Gałuszka, Warszawa 1995 Sześć przechadzek po lesie fikcji, tłum. J. Jamiewicz, Kraków Frydryczak, Beata 1995 Fotoplastykon: ponowoczesna strategia fotoobrazu (w:) „Maga­ zyn Sztuki", nr 11 (3/96) Penny, Simon 1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum. J. Węgrodzka, (w:) „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96) 174 Pirandello, Luigi 1960 Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora (w:) Dramaty, Warszawa Welsch, Wolfgang 1998 Sztuczne raje? Rozważania o świecie mediów elektronicznych i o innych światach (w:) Problemy ponowoczesnej pluralizacji kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań Secret Service, Gambler i CD Action: wszystkie numery od początku ro­ ku 1996 do polowy 1998 oraz: wszystkie strony internetowe poświęcone Larze Croft i grze Tomb Raider wyszukane za pomocą przeglądarek Yahoo, Alta Vista i Wirtualna Polska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c113f88b11435f6b3e9fe3ef037bd15f.pdf 47b61391627f050c761bed0825aa6a09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2707 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2518 Title A name given to the resource Przedmiot, podróż, miejsce mityczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.134-139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przedmiot, podróż, miejsce mityczne Projekt netnologii Magdalena Radkowska Zbyt długo żyliśmy pod terrorem niedościgłej doskonałości Demiurga (...) zbyt długo doskonałość je­ go tworu paraliżowała naszą własną twórczość. Nie chcemy z nim konkurować. Nie mamy ambicji mu do­ równać. Chcemy być twórcami we własnej niższej sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy roz­ koszy twórczej, pragniemy -jednym słowem - demiurgii. Bruno Schulz Nazywam się Adam Niezgódka, mam dwanaście łat i już od pół roku jestem w Akademii Pana Kleksa. W domu nic mi się nigdy nie udawało. Zawsze spóźniałem się do szkoły, nigdy nie zdążyłem odrobić lek­ cji i miałem gliniane ręce. Wszystko upuszczałem na podłogę i tłukłem, a szklanki i spodki na mój widok pękały i rozlatywały się w drobne kawałki, zanim jeszcze zdążyłem ich dotknąć. Nie znosiłem krupniku i marchewki, a właśnie codziennie dostawałem na obiad krupnik i marchewkę, bo to pożywne i zdrowe. Kiedy na domiar złego oblałem atramentem parę spodni, obrus i nowy kostium mamy, rodzice postanowi­ li wysłać mnie na naukę i wychowanie do pana Kleksa. (...) Wszystkie furtki [w murach Akademii] pro­ wadzą do rozmaitych sąsiednich bajek, z którymi Pan Kleks jest w bardzo dobrych i zażyłych stosunkach. Na każdej furtce jest tabliczka z napisem wskazującym, do której bajki prowadzi. Są tam wszystkie bajki pana Andersena i braci Grimm, bajka o dziadku do orzechów, o rybaku i rybaczce, o wilku, który udawał Żebraka, o sierotce Marysi i krasnoludkach, o Kaczce-Dziwaczce i wiele innych. Nikt nie wie dokładnie, ile jest tych furtek bo kiedy je zacząć liczyć, nie można się nie pomylić i po chwili nie wiadomo już, co się naliczyło przedtem. Jan Brzechwa Jest zwykłym, najczęściej szarym pudełkiem. Albo zbio­ rem kilku pudełek. Ale to nie ma znaczenia. Równie dobrze mógłby być wielkim, czerwonym, miękkim sercem, dmucha­ ną kaczką, przezroczystą kulą z migającymi w środku świa­ tełkami czy pamiątką z sypiącym śniegiem. Przedmiot ten jednak zajmuje w domu (i nie tylko w domu) sporo miejsca wymaga zbudowania pewnej przestrzeni wokół siebie, naj­ chętniej czegoś na wzór świętego kąta (często wręcz osobne­ go - cichego i czystego pokoju), lubi być pielęgnowany, od­ kurzany i traktowany z szacunkiem. Wymaga od swoich użyt­ kowników choć nieznacznej wiedzy na temat swojej budowy i zasad funkcjonowania. Już dawno przestał być czymś elitar­ nym i dostępnym tylko dla wybrańców, ale nadal jest szano­ wany i podziwiany. Komputer jest jednym z tych wielu przedmiotów (cho­ ciaż nazywanie go przedmiotem budzi pewne opory), który odsyła nas gdzieś głębiej, do innej rzeczywistości, pomaga przekraczać granice i otwierać się na świat. Tutaj można wskazać jego podobieństwo na pewno do książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, radia, telewi­ zora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjoni­ stów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplasty­ konu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury. Komputer jednak dawno już przekroczył granicę czystej wyobraźni czy iluzji, a może przez swoją definicyjną zerojedynkowość i matematyczną strukturę od początku im zaprze­ czał. Więc nie tutaj chyba trop jego antropologicznego pozna­ nia. Nie interesuje mnie też jako przedmiot sam w sobie, ja­ 134 ko zbiór układów scalonych. Chciałabym się zastanowić nad przestrzenią, którą tworzy nie wokół siebie, ale przez siebie nie sam jeden - ale cała ich gigantyczna rodzina umożliwia­ jąca spotykanie się milionom ludzi na całym świecie, podróżowanie nieskończonej liczby informacji, przestrzenią niematerialną, ale też nie czysto mentalną. Przestrzenią wir­ tualną, choć lepiej i ściślej jest mówić o niej cyberprzestrzeń. Czym jest zatem cyberprzestrzeń? Trudno to jednoznacz­ nie zdefiniować. William Gibson, autor prekursorskiego dla cyberpunku Neuromancera: Cyberprzestrzeń. Mimowolna halucynacja... danych, wyabstrahowanych z banków każdego komputera, przedstawionych graficznie w systemie ludzkim. Niewyobrażalna złożoność. Linie światła sięgającego nieprzestrzeni umysłu, zbitki i konstelacje danych (za: Davis 1998, 108). Jednak pójść tropem pisarzy książek tego gatun­ ku, to chyba przekroczyć kompetencje antropologa na rzecz wizjonera. Nie potrafimy jeszcze żyć dosłownie na tym ob­ szarze i cały czas możemy określać się tylko nawzajem po­ przez relacje: ja przed monitorem, a sieć informacji, bank da­ nych, przekazy od innych użytkowników, gry komputerowe itd. ukazujące mi się na ekranie. I na tym etapie naszych wza­ jemnych stosunków chciałabym się zatrzymać, ze świadomo­ ścią tego, że one właśnie otwierają pole dla nowych doświad­ czeń i procesów poznawczych, one niewątpliwie mają wpływ na postrzeganie czasu, przestrzeni i innych kosmicznych ka­ tegorii. Wielu autorów widzi w cyberprzestrzeni realizację wiel­ kich, odwiecznych marzeń ludzkości o porzuceniu własnej cielesności, o świecie bez nieczystości, bólu i śmierci, nieo­ graniczonego narcyzmu i doskonałego samopoczucia. Rze­ czywistość całkowicie odwracalną, w której podjęte decyzje nie są ostateczne, która daje możliwość przełamania wszel- �kich ograniczeń materii. Jest także czystą demokracją i rów­ nouprawnieniem. Nasza tożsamość może być kształtowana niezależnie od naszej cielesności, historii czy doświadczeń. Każdy ma możliwość brania wszystkiego, co w cyberprze­ strzeni się znalazło, ale także dania, zostawienia cząstki sie­ bie, na którą rzeczywistość nie musi mieć ochoty. Nawet je­ śli nie mamy nic do powiedzenia, możemy powiedzieć i nie ma znaczenia, czy ktoś nas słucha. Nie polega to tylko na ilu­ zji kontaktów międzyludzkich. Te kontakty rzeczywiście ist­ nieją. Tu ludzie porozumiewają się naprawdę, lepiej niż w ja­ kiejkolwiek ziemskiej komunie. Cyberprzestrzeń jawi się nam jako spełnienie Wielkiej Ucieczki od świata, który się nie sprawdził, ku temu, który spełnienie nie tylko obiecuje, ale i umożliwia. Dla niektórych jest nawet formą obiecanego zbawienia, religijnego osiągnięcia poprzez technologię (por. Bóhme 1996). Obok oczywiście postawy tak bardzo afirmującej popular­ na jest postawa wręcz przeciwna: tę znamy chyba najlepiej: dehumanizacja, egoizm, postawa nieuznawania dotychczaso­ wych wartości kształtujących etykę, negacja historii, a przez to kultury, nieodróżnianie prawdy od fałszu, itp. To, co pewne i zachwycające to interaktywność. I nie jej złudzenie, jak w przypadku telewizji, gdzie ma się pozór możliwości wyboru, poprzez istnienie czterdziestu kanałów, a w rzeczywistości nadal jest się całkowicie biernym, ale prawdziwa, dwustronna wymiana. Cyberprzestrzeń nato­ miast - przynajmniej dotąd - proponuje raczej akceptację niż dominację. Nie jest to narzędzie transmisji z kilku ośrodków (jak prasa, radio czy telewizja), ale interaktywnej komunika­ cji między grupami ludzkimi, umożliwiające kontaktowanie się niejednorodnych wspólnot (...) telewizja i prasa są narzę­ dziem dezinformacji i manipulacji znacznie skuteczniejszym od Internetu, ponieważ mogą narzucić „jedyną " wizję rzeczy­ wistości i uniemożliwić krytyczną reakcję i konfrontację odmiennych stanowisk. (Levy 1997, 53). Oto ziszczenie ma­ rzenia o równouprawnieniu języków, spełniony projekt lyotardowskiego uprawomocnienia przez paralogię. Jak ja zamierzam opisać tę ogromną, choć fizycznie nie i stniejącą, przestrzeń? Oczywiście przez analogię: najmodniej, pewno najłatwiej, a może i najlepiej. Zacznę od klasyki, z nadzieją, że nikt nie poczyta mi tego za profanację. Jeszcze tylko muszę zaznaczyć, że to, na czym chciałabym się skupić, to Internet - niewyobrażalna sieć danych, rozkraczona ośmiornica milionów komputerów trajkoczących jeden do drugiego jak świat cały i szeroki, wypełniających dokumenty, dostarczających serwisów danych i zbliżających do siebie sieciowych użytkowników poprzez rozmaitość wspólnych przestrzeni (Davis, 110). W dużej mierze jednak moje refle­ ksje dotyczą całej cyberprzestrzeni. W poszukiwaniu innego świata, w wykraczaniu poza ob­ szar naszej rzeczywistości człowiek specjalizuje się od daw­ na. Niewątpliwie istniejące granice realności, historycznego i biologicznego uwarunkowania przeszkadzają mu, choć dają bezpieczeństwo. Co zrobić, aby przekroczyć tę barierę? Moż­ na podróżować (o tym później), można medytować, poddać się pustyni, zagłębić się w ciekawej lekturze itd. Można też szukać Inności w marzeniu sennym, fantazji i wyobraźni. Tą drogą idzie Bruno Schulz (przepraszam jeśli uprościłam po­ przez nazwanie stanów, które wprowadza mały Józef, chodzi tylko o zarysowanie sytuacji). I jego opisy mają nam pomóc nawiązać rozmowę ze współczesną technologią. Mieszkaliśmy w rynku, w jednym z tych ciemnych domów o pustych i ślepych fasadach, które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek. Gdyż wszedłszy raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków, niespodzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się o początkowym celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wraca­ jąc z manowców dziwnych i splątanych przygód, o jakimś szarym świecie przypomnieć sobie wśród wyrzutów sumienia dom rodzinny. (Schulz, 1994, 27) Internet to oczywiście cho­ dzenie, spacerowanie, jak się później okaże także podróżowa­ nie i żeglowanie. W każdym razie na pewno szukanie. Ale czy czegoś konkretnego? Z początku często tak. Jednak szyb­ ko zamienia się to właśnie w błądzenie bez konkretnego ce­ lu, bez wyznaczenia punktu dotarcia. Ciągłe skręcanie w boczne uliczki, ni stąd, ni zowąd powracanie do tego same­ go miejsca, by szybko stracić z oczu pozorną mapę, która okazuje się być niemożliwa. Błądzenie, by nagle, bez żad­ nych problemów wrócić do domu rodzinnego. Labirynt - tak niewątpliwie pasuje tu ten mityczny, symboliczny, a nade wszystko archetypiczny pomysł na wędrówkę. Ale w Interne­ cie zawsze mamy funkcję „wstecz" - to nić Ariadny. Mamy także możliwość po prostu z niego zrezygnowania poprzez wyjście z programu - to otworzenie oczu, tak jak w przypad­ ku gry wyobraźni. Brak w tym labiryncie tylko Minotaura, bo nie ma tam centrum. Czy chodzenie po sieci jest bezpieczne? Fizycznie niewąt­ pliwie tak. Brak jakiegokolwiek uświadamianego ryzyka. Może jednak stać się nałogiem, tak jak nałogiem stają się po­ noć podróże. Można także wejść w miejsce dla nas nie prze­ znaczone i poznać zakamarki ciemnego świata, zbyt wcze­ śnie zostać poddanym inicjacji, zdobyć doświadczenie nie zawsze łatwe, można nagle znaleźć się w dzielnicy nowojor­ skich artystów, niczym bohater „Po godzinach", można za­ błądzić na ulicę Krokodyli, gdzie wyzywająco ubrane, w dłu­ gich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych. Idą drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych, zepsutych twarzach nieznaczną skazę, która je przekreśla; ze­ zują czarnym, krzywym zezem lub mają usta rozdarte, lub brak im koniuszka nosa. Lecz Mieszkańcy miasta dumni są z tego odoru zepsucia, którym tchnie ulica Krokodyli. Nie ma­ my potrzeby niczego sobie odmawiać - myślą z dumą - stać nas i na prawdziwą wielkomiejską rozpustę (s. 83). W Internecie także nikt niczego sobie nie odmawia. Słyn­ na jest już tamtejsza rozpusta, nagie ciała proszą o to, by cho­ ciaż je obejrzeć. Rozpusta w Internecie nie zna granic. Także znajdziemy w nim tandetność i jarmarczność rodem z dzisiej­ szego Montmartre'u i Schulzowskiej ulicy Krokodyli. Bły­ skotki, świecidełka, istne targowisko próżności. Ale są też rzeczy istotne, ważne i ciekawe. Do nich próbujemy dotrzeć ulegając nieraz czarowi internetowych prostytutek - jak w prawdziwej podróży. I dlatego może Jest lekkomyślnością nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z mi­ sją ważną i pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają się, plączą i wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak rzec, ulice podwójne, ulice sobow­ tóry, ulice kłamliwe i zwodne. Oczarowana i zmylona wyo­ braźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo dawno zna­ ne i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego do roboty, jak dostarczać wciąż nowych i urojonych konfigu­ racji. Te kuszenia nocy zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie drogi, użycia niezwykłe­ go lub prędszego przejścia. Powstają ponętne kombinacje 135 �Do.tęp do wpiło ATM przez: zwykłe linie telefoniczne, stale tacza dzierżawione, KOMERTEL, ISDN, POLPAK, VSAT. Oferujemy: Whine konto w Internecie w ciągu 30 minut. Modemy i oprogramowanie przeznaczone do pracy w sieci. Instalacje oprogramowania, modemów i serwerów w siedzibie Mienia. Szkolenia związane z Internetem: od podstawowych po specjalistyczne. Możliwośi bezpłatnego wykorzystania serwera 'i World Wide Web do promocji swo/е/ firmy. przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną prze­ cznicą (s. 68). Czym się różni świat sklepów cynamonowych od s'wiata Wide webl Zapachem, którego w tym drugim brak, onirycznością karzącą przymykać oczy wyobrażając sobie Schulzowskie krainy, a może naszym do nich stosunkiem. Świat cyberprzestrzeni wiecznie jest otwarty dla swoich użytkowni­ ków, w tym sensie nie ma granic. Można po nim podróżować, ale można go także tworzyć. Od początku do końca zrobiony jest przez człowieka - na wzór i podobieństwo tegoż. Nawet kiedy ręka poety dotknie go i zostawi tam ślad, znajdzie się on obok miliardów innych śladów i nie ma większego wpły­ wu na całokształt. Swoista addytywność cyberprzestrzeni i pewne równouprawnienie składających się nań klocuszków (przynajmniej na razie, nie wykluczam, że to się może zmie­ nić) jest jednym z czynników, który nie pozwala nam mówić 0 niej jako o świecie w pigułce, nie do końca broni się także nazwanie jej mikrokosmosem, a tym bardziej zwierciadłem rzeczywistości. Co najwyżej możemy mówić o marnej meta­ forze współczesności. Jest nową jakością, nowym tworem, wiecznie na nas otwartym i czekającym na ciekawe uzupeł­ nienia. Jest także miejscem spotkań ludzi z całego świata, za­ negowaniem przestrzeni fizycznej, gwoździem do trumny Euklidesa. World Wide Web na nas czeka, chatlisty z nami rozmawiają (te drwią już z wszelkich tradycyjnych zasad 1 ograniczeń konwersacji), a gry komputerowe zabawiają. Świat Schulza przed nami ucieka, jest tak fascynujący, że chcemy się w nim znaleźć, ale to wymaga ogromnego wysił­ ku. W przeciwieństwie do cyberprzestrzeni, która dostępna jest dla każdego, sklepy cynamonowe pojawiają się, by zaraz zniknąć, ulotnić się i rozpłynąć. Są czystym, nieziszczalnym marzeniem, a Internet marzenie urzeczywistnił, tym samym je likwidując. Powróćmy jeszcze raz do samych cynamonowych skle­ pów: słabo oświetlone, ciemne i uroczyste ich wnętrza pach­ niały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła, aromatem da­ lekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam Znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów daw­ 1 136 no zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe sa­ lamandry i bazyliszki, korzeń mandragory, norymberskie me­ chanizmy, homunkulusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty peł­ ne przedziwnych rycin i oszałamiających historyj (s. 69). Cyberprzestrzeń nie jest poezją, brak jej cynamonowego zapachu i swoistej subtelności, aleja wierzę, że podczas mo­ ich wędrówek po tej nieograniczonej krainie dotrę kiedyś na ulice świata sklepów cynamonowych, do jego najciekaw­ szych zakamarków i znajdę w nich elementy, o których zapo­ mnieć i których odrzucić nie warto. Bez tej wiary nie byłoby sensu po takiej rzeczywistości podróżować, a traktowanie jej tylko i wyłącznie instrumentalnie jako narzędzia i bazy da­ nych wydaje się być niemożliwe. Zbyt dużo czasu się jej po­ święca, zbyt dużo uwagi na niej skupia, za wiele tam świeci­ dełek i koronek, tandety i mądrych słów, by móc nie zatrzy­ mywać się, a tylko wyszukiwać proste informacje na temat. Pamiętam, kiedy ostatnio podróżowałam po Internecie w po­ szukiwaniu wirtualnej superdziewczyny Lary Croft, to ani ra­ zu nie zostałam zaspokojona informacjami, ciągle chciałam wiedzieć więcej i więcej zobaczyć. Cały czas ma się bowiem świadomość, że można jeszcze znaleźć ciekawsze rzeczy, że źródło jest niewyczerpane, a na dodatek po drodze tyle inte­ resujących dygresji. Co jeszcze urzeka w cyberprzestrzeni? Obiecuje ona speł­ nić marzenia każdego podróżnika - poprzez postawienie sto­ py na obcej ziemi oswaja się ją, ogarnia, poznaje, a tym sa­ mym opanowuje. Podróż jest równa podbojowi. Sieć pokazu­ je świat już podbity i ogarnięty - zapisany i paradoksalnie ca­ ły czas otwarty na nasze dodatki. Chaos opanowany. Złudze­ nie wszechwiedzy, bo cała wiedza ludzkości jest w zasięgu naszej ręki. Banki danych zawsze są do naszej dyspozycji, więc my - my jako ludzkość - wiemy wszystko. Potencja nieograniczona kusi obietnicą ogarnięcia i poznania wszech­ rzeczy. Cyberprzestrzeń odsłania pragnienia o wiele starsze niż komputery cyfrowe: mistyczne pragnienie świadomości totalnej, magiczne pragnienie totalnej kontroli nad informa- �puchnie i rośnie w pustą, wydętą narośl, wystrzela szara i lek­ cją. Ze swymi nieskończonymi granicami i rozległą hierar­ ka wegetacja puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych chią galaktyk i konstelacji, drogami i miastami, cyberprze­ maków, zrobiona z nieważkiej tkanki majaku i haszyszu. Nad strzeń jest czymś' więcej niż mapą - jest kosmosem. Jeden całą dzielnicą unosi się leniwy i rozwiązły fluid grzechu i do­ Z etapów przejścia przez Corpus Hermeticum zawiera zbiór my, sklepy, ludzie wydają się niekiedy dreszczem na jej go­ tekstów ezoterycznych z późnego antyku, które stały się pod­ rączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych marze­ stawą europejskiej magii, alchemii i innych gnostycznych niach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni możliwo­ wzlotów - ujawniony Umysł mówi do Hermesa Trismegistuściami, wstrząśnięci bliskością spełnienia, pobladli i bezwła­ sa: „Jeżeli obejmiesz myślą wszystkie rzeczy jednocześnie, dni rozkosznym struchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też czasy, miejsca, substancje, jakość i ilość, być może zrozu­ kończy. miesz Boga". (Davis, 108) Czy jednak nie za duże znaczenie nadajemy sieci i jej Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzy­ przestrzeni? Czy niebawem nie dostrzeżemy w niej faktycz­ muje się i cofa, atmosfera gaśnie i przekwita, możliwości nego podobieństwa do ulicy Krokodyli? (Teraz pozwolę so­ więdną i rozpadają się w nicość, oszalałe szare maki ekscyta­ bie na jeszcze jeden długi cytat, uważam bowiem, że opis uli­ cji rozsypują się w popiół. cy dokonany przez Schulza może być wykorzystany jako bar­ Będziemy wiecznie żałowali, żeśmy wtedy wyszli na chwi­ dzo celny literacki komentarz między innymi do zjawiska cy­ lę z magazynu konfekcji podejrzanej konduity. Nigdy nie tra­ berprzestrzeni i moich o niej refleksji.) fimy już doń z powrotem. Będziemy błądzili od szyldu do szyl­ A jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemni­ du i mylili się setki razy. Zwiedzimy setki magazynów, trafimy cę tej dzielnicy, troskliwie ukrywany sekret ulicy Krokodyli? do całkiem podobnych, będziemy wędrowali przez szpalery książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo Kilkakrotnie w czasie naszego sprawozdania stawialiśmy i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej pewne znaki ostrzegawcze, dawaliśmy w delikatny sposób wy­ piękności, które nie potrafią zrozumieć naszych życzeń. raz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie nie przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówiliśmy Będziemy się wikłali w nieporozumieniach, aż cała nasza 0 imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale sło­ gorączka i podniecenie ulotni się w niepotrzebnym wysiłku, wa te mają zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by określić w straconej na próżno gonitwie. połowiczny i niezdecydowany charakter jej rzeczywistości. Nasze nadzieje były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd Język nasz nie posiada określeń, które by dozowały nieja­ lokalu i służby - pozorem, konfekcja była prawdziwą konfek­ ko stopień realności, definiowały jej giętkość. Powiedzmy bez cją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych intencyj. Świat ko­ ogródek: fatalnością tej dzielnicy jest, że nic w niej nie do­ biecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym zepsu­ chodzi do skutku, nic nie dobiega do swojego definitivum, ciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moral­ wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie nych i banalnej pospolitości. W tym mieście taniego materia­ gesty wyczerpują się przedwcześnie i nie mogą przekroczyć łu ludzkiego brak także wybujałości instynktu, brak niezwy­ pewnego martwego punktu. Mogliśmy już zauważyć wielką kłych i ciemnych namiętności. bujność i rozrzutność - w intencjach, w projektach i antycy­ Ulica Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz pacjach, która cechuje tę dzielnicę. Cała ona nie jest niczym nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie innym jak fermentacją pragnień, przedwcześnie wybujałą stać nas było na nic innego jak na papierową imitację, jak na 1 dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwości fotomontaż złożony z wycinków zleżafych, zeszłorocznych ga­ kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie zet, (s. 83, 84) �Po tej dłuższej refleksji, która nie musi być odczytywana jako jednoznaczna krytyka, a moją intencją umieszczenia jej w tym miejscu była raczej pewna obawa, a może nawet deli­ katna przestroga przed beztroskim poddaniem się uwiedzeniu temu urzekającemu światu, wróćmy do podróżowania. Czy to kwestia atrakcyjności tkwiącej w samej metaforze podróży czy faktyczne podobieństwo, że używa się tego określenia nagminnie przy omawianiu cyberprzestrzeni? Już wcześniej zarysowałam pewne cechy wskazujące, że nie jest to przypa­ dek. Spróbuję pójść jeszcze kawałek dalej. Podróż to niewąt­ pliwie poruszanie się w przestrzeni i w czasie. Sieć pozwala nam pokonać wszelkie granice, dostać w każde miejsce: jed­ no kliknięcie i Luwr, drugie i zwiedzamy Disneyland, trzecie poznajemy borgesowskie labirynty , itd. Podróżujemy po ca­ łym świecie, po wszystkim, co człowiek wymyślił i wsadził do komputera (jeśli coś tam jeszcze nie jest zapisane, to nic nie stoi na przeszkodzie, żeby to zrobić). Zostawiamy czas płynący w domu, aby poddać się innemu. Czas podróży jest czasem niezwykłym, bo odmiennym od porządku codzienno­ ści, bo toczącym się we własnym, swoistym rytmie. Jest cza­ sem nieciągłym, czasem bez przeszłości i bez przyszłości, jak­ by zawieszonym w innej, sobie właściwej rzeczywistości. Jest czasem, w którym możliwe są wydarzenia i sytuacje odmien­ ne od rutyny codzienności, nie mieszczące się w jej ramach. (Tarkowska, 1995). To się zgadza z podróżą internauty. Podróżny to ten zawieszony między początkiem a końcem, ten już nie w domu, ale jeszcze nie u kresu. Tutaj podróżują­ cy po sieci przypomina raczej skoczka z miejsca na miejsce, albo włóczęgę wielce ciekawego świata. Dla internauty nie istnieje strach, niebezpieczeństwo, techniczne ograniczenia. To czysta wędrówka, bezcielesna tułaczka. Ale podróż to tak­ że miejsce spotkań z innym, rozmów bardzo ważnych i tych niezobowiązujących, zostawiania śladów w nieoczekiwanych miejscach i ludziach. Wszystko się zgadza. Podróżując po In­ ternecie możemy gdzieś odpowiedzieć komuś na zadane py­ tania, dodać własne zdanie na liście dyskusyjnej, zwierzyć się wirtualnemu psychoanalitykowi. Na internetowym murze na­ pisać: „tu byłem". A ciągle przy tym jesteśmy w ruchu, prze­ mierzamy kilometry bajtów, aby poznać, dowiedzieć się, za­ smakować Nowego. A jednak przez to, że cyberprzestrzeń umożliwiła nam bycie równocześnie w kilku miejscach, wy­ eliminowała w jakimś stopniu czynnik czasu i stuprocentowo odległości. Także poprzez kontakty w sieci może tworzyć no­ we podziały społeczne oparte na wspólnych zainteresowa­ niach i możliwościach poruszania się w obrębie podobnych tematów. 2 Wszystko wskazuje na to, że mamy do czynienia z nową formą podróży, całkiem abstrahującą od fizycznych odległo­ ści i uniedogodnień terenu. Ale jednocześnie Internet, na tro­ chę już innym poziomie, prawdziwą (czy żeby tak nie warto­ ściować powiedzmy dotychczasową) podróż niweluje. Nie tylko pozwala będącemu w podróży na nieustanny kontakt z osobami pozostawionymi w domu, ale także daje możli­ wość obcowania ze swoją codzienną przestrzenią: chociażby przez możliwość włączenia ulubionej rozgłośni radiowej, przeczytania gazety lokalnej, dowiedzenia się o wynikach li­ gi piłkarskiej. Z drugiej strony kiedy włączy komputer, ma do czynienia z dokładnie tą samą cyberprzestrzenią, z którą ob­ cuje na co dzień. Internet naprawdę drwi sobie z geografii i skutecznie udaje mu się pokazać, że nie jest ona warta za­ chodu. Simon Penny twierdzi, że nie ma tu wcale jakiejś radykal­ nej zmiany, gdyż rzeczywistość wirtualna liczy sobie co naj­ 138 mniej dwa tysiąclecia. Śledząc w historii różne iluzje i marze­ nia o symulacji, wskazuje m.in. na teatry optyczno-mecha­ niczne. Jeden z nich miał być tak przedstawiony w ówczesnej prasie: Nikt chyba z odwiedzających wystawę nie zdoła się oprzeć pokusie (...) odbycia podróży mającej wszelki pozór prawdziwości, a nie narażającej na koszty i niebezpieczeń­ stwa (...) nawet na wzburzonym morzu wśród szalejących ży­ wiołów można w każdej chwili zejść na twardy grunt. Podob­ nie bezstresowo podróżował markiz de Selby: Podczas swego pobytu w Anglii, mieszkał przez pewien czas w Bath, skąd mu­ siał się udać w pilnej sprawie do Folkestone. Potraktował to w sposób raczej niekonwencjonalny. Zamiast pójść na dwo­ rzec i zasięgnąć informacji o pociągach, zamknął się w swo­ im pokoju zaopatrzony w duży wybór pocztówek ukazujących miejsca, przez które musiałby przejeżdżać podczas podróży Miał też wiele zegarów i barometrów oraz przyrząd do regu­ lowania lampy gazowej tak, by dostosować ją do zmieniają­ cego się na zewnątrz światła. Co działo się w jego pokoju i do czego posłużyły markizowi liczne instrumenty - tego dokła­ dnie nie wiemy. Wydaje się jednak, że po kilku godzinach wy­ szedł z pokoju przekonany, że był w Folkestone i że prawdo­ podobnie odkrył taki sposób podróżowania, który nie przypa­ dnie do gustu kompaniom kolejowym i okrętowym, (za: Pen­ ny 1996, 147). Internet jednak to nie iluzja rzeczywistości, on nie ma pre­ tensji do bycia doskonałą symulacją: to inna forma poznania, to nowy sposób kontaktowania się ze światem, oryginalne do­ świadczenie całej niemal kultury. I dlatego nie ma potrzeby traktowania rzeczywistości wirtualnej jako alternatywy dla rzeczywistości realnej, człowiek bowiem może wybrać obie. Jak bardzo, przynajmniej na razie, sieć nie może się obyć bez odniesienia do realności, świadczy między innymi metafory­ ka opisująca poruszanie się po Internecie. Tak więc obok podróżowania mamy wielce popularną nazwę: infostrada. In­ fostrada na wzór autostrady, z tym, że na tej pierwszej z ogromną prędkością przemieszczane są informacje (ponoć najdroższy produkt współczesnego świata). Podobnie ruch odbywa się tu nieustannie, tylko że nie ma ograniczeń ilo­ ściowych. Jednak poruszający się po sieci to ktoś mieszczący się na przeciwnym biegunie w stosunku do kierowcy tira czy innego auta. To wolno i z refleksem przemierzający wcale nie pustą i antyludzką (jak w przypadku autostrady) przestrzeń. On ma prawo zajrzeć, kiedy tylko chce, do ciekawego miej­ sca, kupić niepotrzebną rzecz, zatrzymać się nie tylko na pa­ pierosa. On ma prawo błądzić, skręcać i zapominać o celu. Może dlatego bardziej popularna jest jeszcze inna metafora: żeglowania, nawigacji i surfowania. O żeglowaniu mówią wszyscy: począwszy od poważnych redaktorów specjalistycznych gazet komputerowych, którzy na pewno obruszyliby się, gdyby ktoś powiedział im, że po­ sługują się metaforą, przez śmieszniastych piszących o grach komputerowych, do socjologów i teoretyków cyberprzestrze­ ni, w końcu i sami użytkownicy sieci. Żeglarskie artefakty bardzo często pojawiają się w reklamach sprzętu komputero­ wego czy w nazwach i czołówkach programów. Nic nie zna­ czący przypadek (Lakof i Johnson nie uznaliby tego tłuma­ czenia), zwykła atrakcyjność tak popularnej metafory czy może coś więcej w tym jest? Pójdźmy tropem trzeciego podejrzenia. Nawigacja morska jest gałęzią wiedzy, która umożliwia przeprowadzenie statku bezpieczną drogą z jednego punktu na powierzchni Ziemi do drugiego. (Czajewski 1986, 9). Bez­ pieczeństwo jest raczej zapewnione, chyba, że boimy się �komputerowych wirusów lub złośliwych hackerów. Co z że­ glarską wiedzą? Czy interżeglarz faktycznie posługuje się ja­ kąś konkretną techniką i umiejętnościami, aby dotrzeć do ce­ lu? Tak, jeśli wyznaczy sobie konkretny cel (a ten, jak wyżej wspomniałam, bardzo łatwo ulega zapomnieniu), to musi po­ znać, która przeglądarka jest najlepsza, gdzie szukać, jakich typów wiadomości itp. Musi starannie omijać przeszkody, nie dać się zdryfować na nieznane tereny i być cierpliwym. Jed­ nak większość nałogowych internautów ani myśli o narzuca­ niu sobie surowej dyscypliny, chyba że rachunek telefonicz­ ny przekroczy granice przyzwoitości . Raczej termin nawiga­ cja wskazuje na potrzebę dostania narzędzi i mapy do poru­ szania się po tej niewyobrażalnej przestrzeni. A może zakła­ da jakiś talent czy nabytą umiejętność, mimo wszystko ogar­ niania bezkresu. Ale tu żeglarzem może być każdy i żadnego patentu nikt nie wymaga. A co z surfowaniem, może ono okaże się lepszym określe­ niem. Jeśli uznać, że jest ślizganiem się po powierzchni, bez zagłębiania się (bo w tym kontekście głębi nie ma), jechaniem na fali, to dobrze. Jednak surfowanie to także cała otoczka: ko­ lorowe stroje, deska najlepszej firmy, długonogie dziewczęta, białozębni chłopcy. I tutaj znajdziemy analogię do Internetu. Surferzy mają kontakt z oceanem - w jakimś stopniu odpowie­ dnikiem cyberprzestrzeni, jako czymś nieogarnialnym, chao­ tycznym, bez widocznego końca, otwartym, nie narzucającym kierunku. Pełna dowolność wyboru. Surfer, podobnie jak inter­ nauta: idzie, żegluje, mówi dość, wraca. Bez zobowiązań, bez nocowania w obcym porcie, po prostu. I w tym jest bliższy mi­ łośnikowi sieci od swojego starszego brata żeglarza. Liczy się kontakt z wodą, ale nie z niebezpiecznym żywiołem. Chociaż internauta, podobnie jak żeglarz to ten, co ma dostęp do wiel­ kiego świata, ten, któremu nie wystarcza najbliższa okolica, ten, który pragnie poznania, ciągłego zrywania jabłka z drzewa wiadomości; ten drugi jest symbolem odwagi, siły, indywidu­ alności, życiowej mądrości. Zdarzają się jednak marynarze bez tej całej głębokiej ideologii, nawet u Josepha Conrada: Kapitan McWhirr pływał po powierzchni oceanów jak niektórzy ludzie prześlizgują się po latach życia, by łagodnie zapaść w spokoj­ ny grób, nieświadomi życia do ostatka, nie wiedząc, ile w nim 3 1 Chatlisty to coś na kształt internetowych kawiarni, miejsce niezobowią­ zujących pogawędek, nieraz bezsensownych dialogów; cieszą się ogrom­ ną popularnością wśród użytkowników. Podobną rolę spełniają grupy dyskusyjne (tematyczne), gdzie także każdy może w każdej chwili wy­ powiedzieć się i poznać wypowiedzi innych. zdrady, brutalności i przerażenia. I na morzu, i na lądzie, zda­ rzają się ludzie tak uprzywilejowani - lub tak lekceważeni przez los albo morze. (Conrad 1973, 31). Nie ma co jednak ukrywać, że większość bohaterów morza to ci doświadczający niebezpiecznego żywiołu, dotykający śmierci romantyczni he­ rosi lub szaleńcy. To bieda i ascetyczny styl życia, to wielkie ideały i legendy. A w sieci? Przeciwnie - bardziej barok niż ro­ mantyzm, raczej jarmark niż pustynia (bez wartościowania). Na statku jestem sam, muszę liczyć przede wszystkim na sie­ bie i tylko listy pomagają mi utrzymać kontakt z resztą świata. W sieci: z pozoru samotny przy komputerze, przez Internet kontaktuję się z masą ludzi. Nie mam prawa czuć się samotny, w każdej chwili mogę pogadać, cały czas mam świadomość równoczesnego istnienia w tej samej przestrzeni tłumu innych - mojej społeczności. To jeszcze raz warto zapytać, skąd to że­ glowanie w Internecie? Chodzi o nieistnienie wytyczonych szlaków, o wolność czy o poszukiwanie? A może sieć ma coś wspólnego z chińskimi morzami, o których znowu Conrad: Są to morza pełne zwyczajnych faktów, które mówią same za sie­ bie - wysp, mielizn, raf, bystrych i zmiennych prądów - skom­ plikowanych zjawisk, które jednak przemawiają do marynarza językiem jasnym i precyzyjnym, (s. 27). Woda, jako dobre określenie zjawiska, które tu staram się opisać, pojawia się jeszcze w innym kontekście. Telekomuni­ kacja i za nią to, co tworzy cyberprzestrzeń, zostały przez Pierre'a Levy przyrównane do biblijnego potopu: Drugi potop nigdy się nie skończy. Ocean informacji jest bez dna. Potop to nowa kondycja, z którą musimy się pogodzić. Nauczmy nasze dzieci pływać (nawigować?), utrzymywać się na powierzchni, a może nawet sterować. Wśród powszechnego falowania jed­ no jest pewne: idea stałego lądu jest przedpotopowa. Patrząc przez okienko swej arki Noe, to znaczy każdy z nas, jak okiem sięgnąć widzi inne arki. Płyną po wzburzo­ nym oceanie komunikacji numerycznej. Każda z nich dokona­ ła własnej selekcji. Każda pragnie ocalić różnorodność. Każ­ da chce przekazać informację. Arki będą dryfować bez końca po powierzchni wód. (s. 46). Teraz nie pozostaje mi nic inne­ go, jak patetycznie przypomnieć za starożytnymi: „Navigare necesse est, vivere non est necesse". 2 Notabene to właśnie borgesowski labirynt wydaje się być świetną me­ taforą internetowego świata. Chyba już nieraz wykorzystaną. Z takich czysto technicznych ograniczeń należy wskazać także na fakt. że wiele stron w Internecie jest płatnych, mogą dostać się na nie tylko po­ siadacze karty kredytowej. 3 BIBLIOGRAFIA: Bóhme, Hartmut 1996 Teologia leleobecności, tłum.: Aleksandra Ubertowska, „Maga­ zyn Sztuki", nr 10(2/96) Brzechwa, Jan 1968 Akademia Pana Kleksa, Warszawa Conrad, Joseph 1973 Tajfun, (w:) Tajfun i inne opowiadania, tłum.: Halina CarrollNajder, Warszawa Cząjewski, Jacek 1986 Nawigacja morska, Warszawa Davis, Frank 1998 Komputer. Wszechświat, tłum.: Marzena Beata Guzowska, „Ma­ gazyn Sztuki", nr 17 (1/98) Levy, Pierre 1997 Drugi potop, tłum.: Justyna Budzyk, „Magazyn Sztuki", nr 13-14 (1-2/97) Penny, Simon 1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum.; Jadwiga Węgrodzka, „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96) Schulz, Bruno 1994 Sklepy cynamonowe, Warszawa Tarkowska, Elżbieta 1995 Czas podróży, włóczęgi, wędrówki. „Res Publica nowa", nr 7-8 (82-83) 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62c021dd211a1901d9045ae7cbb6c7a1.pdf edea284c151212e6ea265216ede5aa34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2725 Title A name given to the resource Więdnięcie. Twórcy i trupy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.273-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Rakowski, Tomasz Banaszkiewicz, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Suchoty albo więdnięcie ma osoby trzy: jedna, kiedy się ciało nie tuczy, a zawżdy z niego odchodzi, a nic nie przy bywa... druga osoba jest zla sprawa ciała, gdy wszystkie karmie w człowieku łatwie się każą... trzecia osoba: płuc gnicie początek ma od głowy. - Hieronim Spiczyński, „Zielnik", 1556' ALEKSANDRA M A G D A L E N A 2 0 wysuszonym ciele, ze zwierzęcą kocią głową. Suchotnik w ludowych opowieściach to osoba, któ­ ra więdnie i traci ciało (suchoty, dawna nazwa gruźlicy, to także określenie dotyczące wyniszczenia spowodowa­ nego przewlekłą chorobą płuc, zanikiem elementu cia­ ła, np. szpiku kostnego). Na uwiąd, schnienie, charłac­ two powstają leki, mikstury i obrządki nasycające i wy­ pełniające ciało; może być to borsucze sadło, okłady z ciepłych jeszcze wnętrzności, ciepła krew końska lub spisany przez Biegeleisena sposób: „gdy kobieta choru­ je, wziąć owcę, gdy mężczyzna - skopa, zdjąwszy z nich skórę tak całkiem jak jest, utłuc, usiekać, w kocioł z wo­ dą włożyć i gotować, a potem kąpać się i myć — czyniąc to po trzykroć". Podobne wyobrażenia przedstawiają zażegnywania słyszane z ust zamawiaczy i szeptunów: „Święty Gabryjelu! Weź te suchości! A nalej w te kości tłustości!" W wyobrażeniach suchot ciało zanika, aż do najgłębszych warstw - kości i szpiku. 3 4 Gruźlica otacza się również metaforami wilgoci 1 flegmy. W ludowych opowieściach o stworzeniu czło­ wieka nieczystości ukryte w ciałach przedstawiane są jako diabelski śluz, plwocina. Mity Hucułów snują opowieści o pierwszym człowieku, obdarzonym dosko273 RADKOWSKA T O M A S Z B ardzo obszernym źródłem ukazującym suchotni­ ków w coraz to innej perspektywie jest dziedzic­ two znachorskich zamów, leków, ludowych etio­ logii. Wywołują one nieraz uśmiech, nieraz zdziwienie i dreszcze, charakteryzują się jednak specyficzną logi­ ką. Henryk Biegeleisen w obszernym dziele Lecznictwo ludu polskiego wydanym w 1929 roku pisze: „Lud nasz wyobraża sobie (...) duchów tej lub owej choroby (...) Zły duch, gdy upodoba sobie, czyli «wda się w kogoś» - jak mówią wieśniacy - to włazi w niego - siedzi w środku i dokazuje: krzyczę ryczę, czasem wyskakuje do góry. Sprawcą choroby - według mniemania na­ szych włościan - bywa obcy, wrogi człowiekowi, zły duch, co uwydatniają w wyrażeniu: «Tłukła ją choroba», «zimno ją trzęsło» i t p . " Takie „niematerialne" si­ ły rozstrajające organizm wypełniają tańce syberyj­ skich szamanów walczących o ciała i dusze swych współplemieńców. Obrzędy dotyczą światów duchów i groźnych bóstw (tworzących liczne hierarchie). Tań­ czący czarownik obcuje z duchami chorób w sposób bardzo cielesny, zwyczajny - zbliża się do chorego i ob­ wąchując go, próbuje odnaleźć miejsce, w którym schował się duch (abaasy). Opowiada później o spo­ tkanych istotach i wyrysowuje ich sylwetki. Abaasy, jakucki duch choroby, ukonkretyzowany jako duch gruźlicy, jest zwartą i wąską postacią, wyniszczoną, BANASZKIEWICZ R A K O W S K I Więdnięcie* Twórcy i trupy Wstęp do antropologii gruźlicy nałym, nieśmiertelnym ciałem, które czart opluwa swoją nieczystością; stwórca, widząc, co się stało, wy­ wraca skórę Adama na drugą stronę, od tej pory pod nią skrywają się wszelkie złe duchy: choroby, śluzy i wilgocie. Wilgoć i nieczystość towarzyszyła średnio­ wiecznym oparom unoszącym zarazę, wilgoć jest zna­ kiem i naturą gruźlicy. Susan Sontag w książce o metaforyzacji chorób pisze: „Uważano, że gruźlica jest chorobą związaną z wilgocią, przypadłością parnych i cuchnących miast. Wnętrze ciała ulegało zawilgot­ nieniu (ulubionym określeniem była tu «wilgotność płuc») i należało je osuszyć". 5 Wreszcie włosy, sierść i pióra. W słowiańskich i azjatyckich mitach zestawianych przez Ryszarda To­ mickiego istoty przedludzkie pokryte są sierścią, któ­ rą tracą, stając się ludźmi. Archaiczne runo jest więc atrybutem pół zwierzęcych, pół ludzkich demonicz­ nych stworzeń. To skojarzenie (włosy - nieczyste du­ chy) zawierają języki słowiańskie (voloseh - oznacza sierść owczą, voloseh to czart, zły duch, vohsic to ro­ bactwo powodujące choroby), obecne jest również w zwyczajach mongolskich - w jurtach do czasu obcię­ cia włosów pozostaje się kimś pomiędzy człowiekiem a nie-żyjącym, nie-osobą, trupem. W ludowych, chłopskich etiologiach suchot pojawiają się opowieści o połkniętych włosach lub piórkach - płuca schną, ponieważ oplątują je długie włosy. Stosownie do tych wyobrażeń siedliskiem duchów gruźlicy zostają pokry­ te sierścią domowe zwierzęta - krakowiacy na sucho­ ty zalecają, jak pisze Kolberg, „kąpiel wraz z żywym ko­ tem lub psem w przekonaniu, aby w te zwierzęta su­ choty przeszły, które daleko za dom wyrzucają aż do trzeciego razu", zaś Biegeleisen pisze, że takiej choro­ by dostaje ten, kto kota oblewa wodą, pluje na psa, wreszcie ten, kto połknie koci włos. Często słyszymy słowa „tfu, na psa urok", co znaczy: niech na psa przej­ dzie urok, czyli choroba. 6 7 �Banaszkkwkz, Radkowska, Rakowski • WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY 1 TRUPY W mitach i przedstawieniach „typu ludowego", w tekstach etnografii, ciało suchotnika mieści się gdzieś pomiędzy ciałem człowieka a ciałem wychudzo­ nego kota, demona, ttupa. Sytuacja nabywania nowego, chorego ciała, przej­ ście od ciała sytego, wypielęgnowanego do ciała gruź­ liczego posiada swe symboliczne przystanki - momen­ ty chwilowej utraty tożsamości. Przykładem mogą być tu losy Hansa Castorpa z Czarodziejskiej Góry. Pierw­ sze tygodnie pobytu w sanatorium zmieniły funkcjono­ wanie bohatera tak, że przestały mu smakować ulubio­ ne cygara „Maria Mancini", których palenie było do­ tąd jego największą namiętnością: „Zastanawiałem się cały czas, co mi dolega, a teraz dopiero uświadomiłem sobie, że m i moja «Maria» nie smakuje. Ma smak pa­ pier mache' (...) To jest nie do pojęcia!" Symboliczna utrata ciała i tożsamości wyraża się metaforycznym za­ wieszeniem zwykłych i najbardziej oczywistych funkcji organizmu - zanikiem tytoniowych rozkoszy. Po pew­ nym czasie dokonuje się przemiana - hamburski mieszczanin nabywa nowego, gruźliczego ciała, wraca też smak i aromat „Marii". 8 Cierpienia związane z gruźlicą długo uważane były przez wielu za nobilitujące i uszlachetniające. „Kiedy byłem młody, nie potrafiłem uznać za lirycznego poetę nikogo, kto ważył więcej niż dziewięćdziesiąt dziewięć funtów" - miał powiedzieć Teodor Gautier. W mitolo­ gii tej choroby wyróżnia się bowiem przede wszystkim bladą twarz (kojarząca się z przezroczystością), pod­ krążone świecące oczy i niezwykłą szczupłość. Ten ob­ raz widać też w portretach emigrantów-gtuźlików opi­ sywanych przez Barbarę Zaorską: „Dziwna ta choroba osłabiając ciało nie pozostawiała widocznych uszko­ dzeń. Chory chudnie, na jego twarzy maluje się depre­ sja i niepokój. Koresponduje to z przezroczystością skóry, pozwalającą widzieć przepływającą w żyłach krew, jego twarz wydaje się być oświetlona jego wnę­ trzem (...) Ceglaste zaczerwienienie policzków pod­ kreśla biel zębów, a oczy lśnią pięknie, ocienione dłu­ gimi rzęsami. Również włosy koloru rudego krzyżujące się ze światłem podkreślały bladość twarzy cho­ rych". Nowe ciało staje się lekkie i przezroczyste. W i ­ zerunek wnętrza, gałązek płuc wywołanych przez apa­ rat Roentgena, nadaje płucom i ciału status substancji eterycznej, subtelnej, podobnie jak subtelne są twór­ cze umysły Europy. Ciało zaczyna fascynować; jego zdjęcie - zdjęcie rentgenowskie - można, jak to robią bohaterowie Manna, nosić w kieszeniach. 9 Dążenie do wychudzonego ciała, czy po prostu nie-ciała, charakteryzuje także współczesny kanon urody. „Czuję się wypożyczona fizjologii. Muszę odżywiać cia­ ło, nosić je ze sobą, gdy w środku czuję się kimś innym. Niecielesnym" - mówi Sandra K., anorektyczna boha­ terka opowiadania Manueli Gretkowskiej. Dzisiej­ sze heroinowe dzieci (jak można by określić ten typ urody, nie bez związku z używkami) odsyłają nas jed­ nak do zewnętrzności, wyglądu, w którym wszystko 10 274 musi być w całkowitym porządku, bez objawów choro­ by jako czegoś nieestetycznego. Dwieście lat temu suchotniczy wygląd oznaczał cierpienie, kojarzono go z pożądaną melancholią, inte­ resującym smutkiem. Gruźlica „uduchowiała". Nada­ wała wrażliwość konieczną do tworzenia, stawiała chorego w rzędzie istot szczególnych, ludzi pięknych i uduchowionych, delikatnych i wysublimowanych, o szerszej wyobraźni i horyzontach myślowych, wyno­ siła ponad przeciętność. Współczesność zapożyczyła sobie suchotniczy ka­ non urody, odrzucając to, co w nim związane z choro­ bą. Dziś mówi nam tylko tyle, że poddaliśmy odpo­ wiedniej dyscyplinie nasze ciała, że nie ulegamy jego kaprysom. Pozostaje jednak siła mitu, lecz mitu bez chorobowego brudu ciała, bez możliwych procesów gnilnych. Romantycznego gruźlika uwznioślała bliska śmierć - tajemnica. Suchotnicy przeznaczeni byli do krótkiego, szybkiego życia i rychłego się z nim poże­ gnania. Współcześnie śmierć zostaje zwykle odrzucona w labirynty szpitala. Wciąż jednak fundamentem anorektycznego wzorca piękności, podobnie jak mitu gruźlicy, jest niezgoda na własną cielesność. Georges Bataille pisał: „Ludzie potrafili zamknąć w ciasnych granicach świat zwierzęcej cielesności, nigdy przecież nie mieli zamiaru wyeliminować go całkowicie. Ba, nawet nie mogliby o tym marzyć; musieli się zadowo­ lić ukradkowym zepchnięciem go na bok, usunięciem z kręgu światła i osadzeniem w mroku nocy, gdzie nie zwraca uwagi. Miejsce nieczystości jest w cieniu, gdzie nie dosięgają jej spojrzenia. (...) Jedynie człowiek zda­ je się wstydzić natury, z której przychodzi i której czę­ ścią nie przestaje być ani na chwilę (...) Urządziliśmy ten uczłowieczony świat na nasz własny obraz, usuwa­ jąc z niego nawet ślady tej natury; w szczególności wy­ rzuciliśmy z niego wszystko, co mogłoby nam przypo­ minać o sposobie wychodzenia z niej. Ludzkość jako całość podobna jest do parweniusza wstydzącego się swojego niskiego pochodzenia". 11 Zafascynowanie tak wówczas popularną i częstą cho­ robą łączyło się z pragnieniem odcieleśnienia, ukulturowiało kaszle i krwotoki, umieszczało je w mentalnym konstrukcie i wynosiło w rejony sztuki. Za najlepszego artystę uważano wówczas często tego, który wypluwa z siebie krew, wypluwa brudne wnętrze, którego ciało niknie, dematerializuje się i roztapia w nadmiernych płynach wydzielanych przez chorobę. Wraz z przemija­ niem materii buduje się duchowość. Szopen - wątły, de­ likatny, blady - według niektórych tworzył tak niebywa­ łe kompozycje, gdyż przesuwał się na wyższy stopień du­ chowości, ciało coraz mniej mu przeszkadzało. Oczywiście romantyzm nie był pierwszy w kojarze­ niu szczupłości, wątłości z acielesnością i duchowo­ ścią. Pustelnicy, asceci wyrzekali się jedzenia, seksual­ ności, by pokazać, że ciało to tylko więzienie dla duszy, kara za człowieczeństwo. Wyrzekając się tego, co ma­ terialne i cielesne, rozmawiali z Bogiem. Gretkowska �Banaszkiewicz, Radkowska, Rakowski * WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY I TRUPY zdaje się sugerować, że współczesna negacja cielesno­ ści również prowadzi nas w rejony zamieszkane przez sacrum. Jest to jednak chyba pewna literacka prowo­ kacja. Bo choć opis Sandry K. w wielu miejscach do­ brze oddaje klimat opowieści wielu kobiet chorych na anoreksję, to raczej trudno byłoby obronić tezę, że ist­ nieje jakaś pełna kontynuacja, tożsamość w kulturo­ wych wzorcach przekazywanych nam przez anahoretów, ascetów, gruźlików i dalej anorektyków. Mitologia anoreksji - podobnie jak niegdyś mitolo­ gia gruźlicy - robi jednak swoje. Spotykamy się więc z opowieściami, nie tylko w literaturze, których boha­ terki, rezygnując z fizjologii, stają się bliższe świętości. Sandra K. w pewnym momencie przestaje jeść, opada z sil i zaczyna mieć moc przepowiadania przyszłości: „Ważę 40 kilogramów. Im jestem szczuplejsza, tym le­ piej się czuję. Oblewa mnie fala szczęścia. W głowie rozbłyskuje światło, widzę kolorowe, trójwymiarowe obrazy. Świat znika. (...) Rysuję strzałki w górę albo w dół przy notowaniach giełdowych. To takie proste. Do wyboru trzy możliwości: hossa, bessa, marazm. Nie­ kiedy gazetowe zdjęcia się ruszają i widzę, co będzie da­ lej. (...) Najszczęśliwsza jestem nocą. (...) Już nie wiem, co jest wizją, co mną. Mieszają się we mnie w jedno. W ciemnościach lekko świecę. Fosforyzująca poświata otacza moje smukłe kości. Dopiero teraz wiem, czym jest szczęście. Moje poprzednie życie było wulgarną bzdurą. Kobieta powinna być subtelna i uduchowiona. Nikogo nie potrzebuję, żywię się własną euforią. Me­ dium to kanał. Medium jest rynsztokiem dla transcen­ dencji, łączący ciężki świat materii z eterycznym za­ światem". Negacja uwzniośla, wyzwolenie z ciała przynosi nowy rodzaj istnienia w świecie. „Nie otwie­ ram oczu. Nie jedząc, nie pijąc, nie ruszając się, nie mam przemiany materii. Zastygam w absolutnym bez­ ruchu. Pomaga mi to w koncentracji na jednej myśli. Ona wchłania inne. Absolut" — pisała Gretkowska. nych torturach, jakimi poddawany jest ich przewód pokarmowy. Chorobę Szopena, który może być mode­ lowym przykładem romantycznego mitu gruźlicy, dłu­ go ukrywano. Po jego śmierci w wielu publikacjach eksponowano niedomagania serca, ale jednocześnie dla wielu był on przykładem artysty doskonałego i i m bledszy, niewidzialny, tym prawdziwszy. Tuberkuloza - groźne rozpoznanie stawiało koniec życia w niewiadomej, ale nieuchronnie bliskiej przyszło­ ści; krzyczało memento moń. Zmieniało się całe życie, jak w przypadku bohatera Tomasza Manna: „najpóźniej po upływie pół roku nie myśli o niczym innym, jak tyl­ ko o temperaturze. A najdalej po roku jest tak, że już nigdy nie będzie w stanie myśleć o niczym innym". Go­ rączka stale trawiąca suchotników dodatkowo wzmaga­ ła napięcie nerwów: „te resztki płuc bardziej zasilają wy­ obraźnię aniżeli butelka, którąśmy wypróżnili" — mówią o swoim chorym współlokatorze studenci we Wspólnym pokoju Zbigniewa Uniłowskiego. Właściwie nigdy nie było jasne, dlaczego właśnie gruźlica miała czynić w psychice człowieka tak głębo­ kie zmiany. Ten silnie utrwalony mit o chorobie wzbo­ gacającej duchowo skłaniał chorego do uznania siebie za natchnionego. Człowiek stawał się szlachetny w oczach swoich i innych ludzi, na gruźlicę miały za­ padać tylko określone jednostki. W rzeczywistości su­ choty przetaczały się przez domy, pralnie i salony, były wszędzie tam, gdzie sięgała biologia. 12 13 Anorektyczne postacie są jednym z przykładów po­ wszechnego dzisiaj, a może zapoczątkowanego właśnie w procesie romantyzacji gruźlicy, utożsamiania wyglą­ du z osobowością. Moda ta niegdyś przynależna sfe­ rom wyższym rozpowszechniła się w dwudziestym wie­ ku. Dobrze to ujęła Susan Sontag: „Z czasem suchotniczy wygląd, który symbolizował pociągającą bez­ bronność i wyższą wrażliwość, stał się ideałem urody kobiecej, podczas gdy wybitni mężczyźni połowy i koń­ ca dziewiętnastego wieku hodowali brzuchy, budowali imperia przemysłowe, pisali setki powieści, toczyli woj­ ny i plądrowali całe kontynenty." 14 Szczupłe, piękne kobiety, modelki zachwycają, bu­ dzą pożądanie, także zazdrość. Ale ten typ urody mo­ że też przerażać. Zbyt wychudzone ciała, prawdziwe anorektyczki kojarzone są ze zwiastunem śmierci. Anielskiej melancholii blisko jest do trupiej postaci, kostuchy. Modelki podziwiane przez nas za panowanie nad swoim ciałem od czasu do czasu zaskakują widza szczerymi wyznaniami, w których opowiadają o okrut­ 275 Przypisy 1 Za: Barbara Zaorska, Ich mizeria tułacza z gruźlicą w tle, Warszawa 2 Henryk Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929, s. 3. 1998. 3 Tamże, s. 188 4 Tamże, s. 186 5 Susan Sontag, Choroba jako meta/ora, Warszawa 1999, s. 19 6 Ryszard Tomicki, Ludowe тку o stworzeniu człowieka, „Etnogra­ fia Polska" t. X X I V z. 2, 1980. 7 Oskar Kolberg, Lud, jego zwyczaje..., 8 Tomasz Mann, Czarodziejska Góra, 1953, s. 80-82 t. 7, 1964 9 Barbara Zaorska, op. cit., s. 37. 10 Manuela Gretkowska, hlamiętnik, Warszawa 1999, s. 28 11 Georges Battaile, Historia erotyzmu, Kraków 1992, s. 50 12 Manuela Gretkowska, op. cit., s. 42 1 3 Tamże s. 44 1 4 Susan Sontag, op. cit., s. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb44bcb2e9b8e557c894be1bd1eeb8ec.pdf 603c78322a200d5d5861bdccb42a9cf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2471 Title A name given to the resource W poszukiwaniu zaginionej śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W poszukiwaniu zaginionej śmierci czyli A r s m o r i e n d i dzisiaj Magdalena Radkowska Śmierć, jako samodzielne zjawisko graniczne, jest jedna i ta sama. Nieważne, czy mamy wiek dziesiąty, osiemnasty czy dwu­ dziesty, nieważne, czy występuje ona w szpitalu, w domu czy w mediach. Różne jednak są o śmierci wyobrażenia, różne przedstawienia, różnie się ją oswaja i komentuje. Postanowiłam dowiedzieć się czegokolwiek o dzisiejszym jej postrzeganiu, a skoro dzisiejszym, to nierozerwalnie związanym z mediami, na podstawie fdmów, tak zwanych dramatów psychologicznych czy też obyczajowych. Wybrałam obrazy mniej ambitne (może lep­ sze byłoby sformułowanie nie tak wartościujące, na przykład: mniej artystyczne czy - bardziej popularne), takie, które raczej nie starają się odpowiedzieć na pytanie o sens życia i sens śmier­ ci, tylko przekazują pewne nastroje, są w jakimś stopniu zwier­ ciadłem ludzkich zachowań, a także z powodu swojej przynależ­ ności do medialnej sfery kreują te zachowania. Tutaj chciałabym potraktować je przede wszystkim jako teksty, chociaż mam świa­ domość, że nie bez znaczenia jest fakt, że pokazywane są one w kinie familijnym czy wieczorem, kiedy rodzina zasiądzie po kolacji przed telewizorem, a popularność i łatwodostępność ich jest równa (może prawie równa), jak filmów sensacyjnych, peł­ nych przemocy i śmierci nienaturalnej. To, czy na podstawie tre­ ści filmów (filmów-filmów w przeciwieństwie do filmów-dzieł sztuki) można wnioskować cokolwiek o współczesnej kulturze, to problem na osobną pracę. Ja osobiście myślę, że tak - jak naj­ bardziej, ale ponieważ mam świadomość kontrowersyjności tego twierdzenia, to w moim tekście posłużyłam się kilkoma cytatami (w celach czysto magicznych), których autorzy, wydaje się, zau­ ważają podobne zjawiska w kulturze, wcale nie na podstawie współczesnych melodramatów. Śmierć w wieku dwudziestym zginęła. Ludzie schowali ją w zakamarkach ciemnych szpitali, wyrzucili sprzed oczu. Prze­ stała być oczywistością, stała się czymś zupełnie niezgodnym z porządkiem rzeczy, nienaturalnym. „Gdy nadchodzi (...) uwa­ ża się ją za przypadek, rezultat niemocy lub jakiejś niezręczno­ ści". (Aries 1993, s. 262) Do niedawna jeszcze panujący opty­ mizm technologiczny dawał nadzieję na życie bez chorób. Skoro są lekarstwa na wszystkie dolegliwości - śmierć może być tylko wypadkiem przy pracy, błędem. Normą jest zdrowie, a nie cho­ roba. Między innymi dlatego bohaterowie filmów, które ogląda­ łam, są tak zupełnie nieprzygotowani na to, że umrą, nie mogą w to uwierzyć. Pytanie „Dlaczego akurat ja?" pada zawsze po zdaniu sobie sprawy ze swojego położenia. Każdy z nich (nas) myśli jak Iwan Iljicz: „Przykład wnioskowania (...): Kaj jest człowiekiem, ludzie są śmiertelni, dlatego Kaj jest śmiertelny, zdawał mu się w ciągu całego życia słuszny w zastosowaniu do Kaja, ale nigdy do niego. Kaj był człowiekiem, człowiekiem w ogóle, i wszystko było w porządku; ale on przecież nie był Kajem i nie człowiekiem w ogóle, tylko zawsze zupełnie, zupełnie innym niż wszyscy stworzeniem (...) Kaj rzeczywiście jest śmiertelny i musi umrzeć, ale nie ja, Wania, Iwan Iljicz, z moimi uczuciami, myślami; ja - to zupełnie co innego. Nie może tak być, abym ja musiał umierać. To byłoby zbyt straszne. (...) «Jeżeli bym miał umrzeć jak Kaj, tobym o tym wiedział* (...) I nie mógł zrozumieć, i starał się odpędzić tę myśl jako kłamstwo, 1 błąd, wytwór choroby, wypędzić przy pomocy słusznych, zdro­ wych myśli." (Tołstoj 1960, s. 72, 73) Paradoksalnie, to jedyne zdarzenie w życiu, którego możemy być pewni, okazuje się najbardziej nie przewidzianym. Zaskaku­ je nas w najmniej odpowiednich momentach, bez względu na wiek, płeć czy wyznanie. „Niezależnie od tego, ile się ma lat, umiera się zawsze za wcześnie." (Jankelevitch 1993, s. 60) Z tak właśnie zaskoczonymi, młodymi bohaterami spotykamy się oglądając niżej wymienione filmy. I co oni robią w takiej sytua­ cji, kiedy okazuje się, że czasu mają mało? Kiedy całe życie mu­ szą przeżyć w kilka miesięcy? „Wydawałoby się, że jest to pro­ blem całej współczesnej ludzkości - jak się zmieścić w czasie? Świadomość przyspieszenia, poczucie wiecznego nienadążania, stała się nie odłączną częścią wieku dwudziestego. Choroba wzmaga to poczucie, pożerając minuta za minutą zwykły co­ dzienny czas. (...) Co wynika z naszych ograniczeń? Po prostu musimy w y k o r z y s t a ć c z a s n a p r a w d ę (...) L i ­ czy się jedynie teraźniejszość, najbliższa sekunda, jeszcze jedna i potem jedna." (Baranowska 1995, s. 109-111) Chory na raka Bob Jones (Gra o życie) ten krótki czas, jaki mu pozostał, postanawia poświęcić przede wszystkim na nagra­ nie kamerą wideo filmu. Chce w nim opowiedzieć swojemu je­ szcze nie narodzonemu synkowi, jak najwięcej rzeczy o sobie, podaje szereg cennych wskazówek dotyczących codziennych spraw (jak podrywać dziewczyny, jak się golić, jak grać w base­ ball). Przy okazji porządkuje całe swoje życie. Bohater filmu Żyd na całego pożytkuje ten czas na przygotowanie się do wielkiego występu - ten ostatni taniec ma mu przynieść nieśmiertelność (podobnie jak taśma wideo Jonesowi), wiąże się także poważnie z drugim człowiekiem - niech ten ostatni kawałek życia będzie chociaż normalny, ustabilizowany. W obu przypadkach są to swojego rodzaju narodziny odpowiedzialności, prawdziwej mi­ łości, pełni człowieczeństwa. Reżyserzy zdają się nam mówić, że śmierć ma jednak jakiś sens. Spotkanie z ostatecznością zmienia człowieka. Przesłanie jest oczywiście skierowane do widzów: nie czekajmy na wiadomość, że czas się pożegnać, bo wtedy na zmianę postępowania może być już za późno. Te filmy są współ­ czesnymi memento moń. Problem braku czasu przed zbliżającą się śmiercią nie jest oczywiście charakterystyczny tylko dla na­ szego wieku. Już średniowieczny rycerz Bloch z filmu Bergma­ na Siódma pieczęć wygrywa w szachy z postacią w czarnym kap­ turze trochę czasu. Ponieważ doszedł do wniosku, że jego do­ tychczasowe życie nie posiadało żadnego znaczenia, zanim umrze, Śmierć pozwoli mu dokonać czegoś naprawdę ważnego. Uratowanie życia innym sprawia, że teraz może Jej spokojnie spojrzeć prosto w twarz. Z tym że ten rycerz faktycznie robi coś ważnego - robi coś dla innych (niektórzy krytycy sugerują, że osoby uratowane przez Blocha to święta rodzina, co jeszcze bar­ dziej wzmocniłoby znaczenie tego przedsięwzięcia), a bohate­ rowie współczesnych filmów mają za zadanie „co najwyżej" uporządkować własne życie. Bohaterowie moich filmów są w pewnym stopniu postaciami tragicznymi, które „podejmują walkę z przeznaczeniem. Podej­ mują wysiłek poznania losu, a ten los to jest właśnie nieprzejrzy55 �stość i teraz dowiedzieć się tego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charaktery­ styczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie, gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A! to było to! - Zro­ zumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic nie wynika. Najwyżej dla nas." (Janion 1995, s. 12, 13) Oczywis'cie w tych filmach występuje ewentualnie pewien okruch postawy tragicznej. Jednak istnieje cos' takiego, co pozwa­ la na takie porównanie - bohaterowie moich filmów stali się peł­ nowartościowymi ludźmi, zrozumieli swoje błędy, właśnie wtedy, kiedy pora im była umierać. Podobnie jak w przypadku postaci, którymi zajmuje się Maria Janion, śmierć filmowych bohaterów ma znaczenie nie tylko w ostatnich chwilach życia i tylko dla nich samych. Choroba, która wprowadza nieład w przestrzeń dokoła, wpływa na rodzinę, przyjaciół, otoczenie, kończy się oczyszcza­ jącą śmiercią. Często działa na zasadzie karnawału, święta. Ten, który umiera, jest niezbędną ofiarą, poświęconą po to, aby społe­ czeństwo mogło funkcjonować w nowym, lepszym porządku. Mimo że nieobce są mi nauki Maurycego Maeterlincka, aby: „widzieć śmierć taką, jaką jest sama w sobie, to znaczy wolną od wstrętnych szczegółów materii i upiorów wyobraźni." i czyta­ łam: „Usuńmy przede wszystkim to wszystko, co ją poprzedza, a nie stanowi jej istoty. (...) Choroby nie mają nic wspólnego z tym, czym się kończą" (1993, s. 11), to jednak, w tej pracy nie rozdzielam tak mocno tych pojęć. Na pewno choroba jest proce­ sem, zaś śmierć pewnym bytem, wydarzeniem. Jednak poszuku­ jąc obrazu współczesnego umierania w tego rodzaju filmach, nie da się choroby i śmierci tak drastycznie od siebie oddzielić, jak chciał Maeterlinck. Bowiem we współczesnej medycynie śmierć zostaje wchłonięta przez chorobę i utożsamiona z nią. Tak dale­ ce są nierozdzielne, że śmierć przestała w świadomości społecz­ nej istnieć jako element natury mający własny byt. „Zaprzeczo­ na w swym istnieniu musi udać się na wygnanie, musi ulec zdzi­ czeniu." (Szewczyk 1996, s. 26) Wiąże się to także z „triumfem medykalizacji", o której pisze Philippe Aries. (1993, s.258-265) Francuski historyk mówi również o całkowitym odrzuceniu śmierci, o otwartym proteście współczesnego społeczeństwa przeciwko niej, o wstydliwości choroby i jej nienaturalności. I bohaterowie moich filmów w pewnym stopniu w takiej atmo­ sferze funkcjonują. Niemniej sam fakt, że powstają takie filmy (ostatnio niemal masowo), a także obrazy poszukujące dużo głę­ biej odpowiedzi na pytania dotyczące kresu ludzkiej egzystencji (chociażby dzieła Bergmana: Tam, gdzie rosną poziomki, Twarzą w twarz czy Siódma pieczęć albo Kurosawy Żyć), świadczy 0 tym, że niezupełnie godzimy się na taką postawę, o której pi­ sze wielu tanatologów, istniejącą ponoć już od początku naszego wieku, usuwającą śmierć i chorobę poza nawias społeczeństwa. Wydaje się, że ponowocześni ludzie, poszukujący odpowiedzi na podstawowe pytania egzystencjalne między innymi w ruchach newage'owych, w neoreligijności, nie wierzący już ślepo w tech­ nologię, chcą uwolnić śmierć z jej nicości ontologicznej i aksjo­ logicznej. „Oto jesteśmy świadkami osobliwego zjawiska. Świat owładnięty ideą technologicznego postępu odkrywa u schyłku dwudziestego wieku ponownie i na nowy sposób - jakby na przekór zadowoleniu płynącemu z dobrodziejstw potężniejącej z dnia na dzień cywilizacji - śmierć, potrzebę mówienia o niej 1 jej zracjonalizowania na miarę współczesnych czasów i zwią­ zanych z tym wyzwań. Co kryje się za tym dążeniem do odzyskania śmierci, po­ twierdzonym przez zalew tanatologicznej literatury oraz rosnącą w lawinowym tempie rzeszą jej czytelników? (...) Oto bowiem oczywista - i w gruncie rzeczy stale obecna - potrzeba zrozu­ mienia własnego przeznaczenia zderza się z zastanawiającą in­ dolencją naukowego myślenia. Współczesna technologiczna na­ uka, która coraz skuteczniej i wydajniej organizuje rozmaite sfe­ ry codziennego życia, nie ma człowiekowi niczego istotnego do 56 powiedzenia na temat śmierci. Śmierć jako zjawisko egzysten­ cjalne wciąż pozostaje poza zasięgiem technologicznego ładu." (Kwiatkowski 1996, s. 101) Ponowne odkrycie śmierci nie może być oczywiście powrotem do czasów, kiedy była ona oswojona poprzez pewien kanon zachowań, poprzez rytuały i wiarę w nie­ śmiertelność duszy. Współczesne media mają do wyboru kilka rodzajów pokazywania, akcentowania czy w ogóle zauważania zachowań wobec śmierci. I tak często jeszcze widzimy jej nienaturalność w amerykańskim kinie sensacyjnym, estetyzację i od­ wrócenie w kinie artystycznym czy oswajanie poprzez dekonstrukcję nieśmiertelności w kinie postmodernistycznym. (Micz­ ka 1997) Ale także można zauważyć, znaczący moim zdaniem, trend, który nawołuje do przerwania zmowy milczenia na temat śmierci i powrotnego nadania jej wymiaru transcendentnego i statusu ontologicznie samodzielnego i ważnego zdarzenia gra­ nicznego. 2 Film Dying jest tego dobrym przykładem. To w zasadzie do­ kument z procesu umierania. Kamera obserwuje ludzi ciężko chorych na raka. Widzimy tu śmierć oswojoną, publiczną. Podobnie jak dramaty obyczajowe, które tu opisuję, Dying poka­ zuje, że nie mamy już do czynienia ze śmiercią zamkniętą w mu­ rach szpitala, odrzuconą z granic społeczeństwa. Umiera się w domu, wśród bliskich osób, poprzedzone jest to długimi roz­ mowami na temat choroby, dotychczasowego życia, dalszych lo­ sów rodziny. Ostatnie dni przed śmiercią mogą być nawet najlep­ szymi dniami w życiu całej rodziny. Przykład tego mieliśmy ostatnio w telewizyjnym interaktywnym programie Decyzja na­ leży do ciebie, w którym publiczność i zgromadzeni w studiu go­ ście decydują za bohatera krótkiej telenoweli, jak ten ma postą­ pić. Pojawił się otóż problem, czy umierający na raka chłopak ma powiedzieć o tym swojej narzeczonej (żonie?). Widzowie de­ cydują, że powinien to zrobić. Chłopak mówi, jest chwila rozpa­ czy i następnie oboje postanawiają wyjechać na najwspanialsze wakacje w ich życiu. Takie też się okazują. Potem wracają szczę­ śliwi, dziewczyna spodziewa się dziecka, a młodzieniec może spokojnie umrzeć. Największym problemem Iwana Iljicza był właśnie brak kon­ taktu z rodziną, niemożliwość porozmawiania o swoim stanie z kimkolwiek (nie wyłączając lekarza). Współczesna medycyna zdaje się chcieć naprawić ten błąd. Boba Jonesa {Gra o życie) w zasadzie w ogóle nie widzimy w szpitalu. Cała jego choroba przebiega w domu, gdzie także umiera. (Lekarz: „Zostało panu bardzo niewiele czasu (...) Możemy pana hospitalizować, ale w domu na to samo wyjdzie") Dziewięcioletni Ben (Podążaj w stronę światła) jest zabiera­ ny ze szpitala, tak często jak tylko to możliwe. Jego rodzice spe­ cjalnie uczą się obsługiwania trudnych urządzeń medycznych, aby ich dziecko mogło być w domu. Także tam umiera - na rę­ kach matki, w obecności niemal całej rodziny. W niektórych przypadkach (Czułe słówka, Philadelphia) pokój szpitalny jest tak zorganizowany i przebywa w nim tyle bliskich osób, że w za­ sadzie widz do końca nie wie, czy aby to na pewno nie jest dom chorego. Ideałem jest umrzeć nie w szpitalu, lecz w rodzinnym domu, z bliskimi. Specjaliści lekarze mają zadanie ułatwić pa­ cjentowi takie dobre umieranie na łonie rodziny. Śmierć wraca do łask społeczeństwa. Może się jednak okazać, że szpital wraz ze swoją ideologią wtargnie do domów, zmedykalizuje je. Przed tym przestrzega Kazimierz Szewczyk (s. 40). Powróćmy jednak jeszcze na chwilę do Ariesa i Dying. W fil­ mie tym pokazany jest przypadek umierającej dziewczyny, która zdaje się w ogóle nie poddawać żadnym emocjom, nie przejmo­ wać się swoją sytuacją. Śmierć traktuje jak coś zupełnie nic nie znaczącego (podobnie czynią to reklamy, w których ostatnio zła­ mane zostało tabu śmierci). „Ta mors ut nihil przypomina omnia ut nihil z siedemnastego wieku, z tą jednak różnicą, że nihil za­ traciło swój sens i stało się czymś zupełnie zwyczajnym." (Aries, 3 �s. 269) Nie cieszmy się jednak zbyt wczes'nie przywróceniem godnos'ci śmierci, zdaje się przestrzegać Aries. To, że zaczyna się przybliżać ludziom sprawy z nią związane, mówić o nich w spo­ sób naturalny i nie ukrywać ich, wcale nie znaczy, że całkowicie odrzucamy nakaz milczenia. W rzeczywistości cel obu postaw jest bardzo bliski: chodzi o zdławienie emocji, znieczulenie bólu. „Dwie bliskie sobie (...) postawy wyrażają niepokój wywołany stałą nieobecnością śmierci w świecie, który zwalcza zło fizycz­ ne, dolegliwości i chorobę w wieku dwudziestym (lub dwudzie­ stym pierwszym). Śmierć powinna była odejść wraz ze złem, z którym w wierzeniach zawsze ją łączono, i z kolei też zniknąć: ona jednak wciąż trwa i wcale się nie wycofuje. Jej trwanie wy­ daje się zatem jakimś skandalem, do którego można się ustosun­ kować w dwojaki sposób. Można się posłużyć zakazem, który polega na traktowaniu jej w taki sposób, jakby nie istniała, wy­ gnać ją z życia codziennego. Inny sposób ukazuje Dying: zaak­ ceptować ją jako pewien fakt techniczny, ale jednocześnie spro­ wadzić do wymiarów sprawy mało ważnej, równie pospolitej, jak potrzebnej." (s. 270) Nie byłabym jednak tak bezwzględna jak Aries. Dla większo­ ści filmowych bohaterów (tych chorych, jak i zdrowych) fakt zbliżającej się śmierci jest niewątpliwie najważniejszym zdarze­ niem w życiu. Na pewno towarzyszą mu ogromne emocje, burze myśli, poszukiwania odpowiedzi na pytania o ostateczność. Wszystko to, co prawda, dzieje się w wymiarze jednostkowym, psychologicznym. Jednak jeśli spojrzeć na to zjawisko już nie tyl­ ko poprzez czytanie z zachowań filmowych bohaterów, ale popa­ trzeć na sam fakt popularyzowania tego typu tematów, można po­ kusić się o bardziej ogólne stwierdzenia na temat kondycji naszej kultury. Otóż wiele wątków, tematów do tej pory (czyli głównie w wieku dwudziestym) tabuizowanych, odrzucanych i przemil­ czanych, nagle zaczyna nam o sobie przypominać. Mam tu na myśli głównie tematy związane z biologicznością człowieka, którą współcześni postanowili „zamazać", przekształcić i o niej zapomnieć. I tak pod koniec dwudziestego wieku włączamy tele­ wizor (a to, co w nim widzimy, zdaje się bardziej rzeczywiste niż to, w czym uczestniczymy bez niego ) i widzimy reklamy, w których panie sprzątają brudy zostawione w łazience przez f i ­ zjologię całej rodziny, dziewczyny już bez problemów związa­ nych z menstruacją, starszych ludzi rześkich zdrowych i parado­ ksalnie wyjątkowo młodych. Na naszych oczach podciera się pu­ py, eksterminuje pryszcze, likwiduje zmarszczki, wyciera nosy. I w końcu: rodzi się i umiera. Ale niekoniecznie w takim sposo­ bie traktowania tego typu tematów musimy widzieć zmianę na­ szego do nich stosunku. Poprzez epatowanie nas nimi, gadanie (nie - rozmawianie) o nich, właśnie sprowadzanie ich do wymia­ ru technicznego, sprawy mało ważnej, z którą można i trzeba so­ bie poradzić, tak naprawdę dusimy nasze emocje z nimi związa­ ne, nie odrzucając przy tym istnienia niemożności ludzkiego po­ radzenia sobie z nimi, lękami, problemami i niedopowiedzeniami. 4 To, co charakterystyczne w filmach, którymi tu się zajmuję, to właśnie fakt zbanalizowania problemu śmierci, spłaszczenia go do poziomu łez i smutku (nie przeczę, że może to wynikać w pewnym stopniu z nieumiejętności artystycznych reżyserów czy z ogólnych przesłanek kultury masowej), niewpisywanie jej w szerszy kontekst kosmologiczny i prawie zupełne odsakralizowanie. Jedno z pytań, jakie zadałam sobie oglądając te filmy, to py­ tanie o miejsce Boga i sacrum w ostatnich chwilach życia (czy pierwszych chwilach śmierci). W Grze o tycie Bob odwołuje się do Boga jako mały chłopiec - prosi Go o to, aby przed domem pojawił się cyrk. Cyrku oczywiście nie ma. Więcej o Bogu nam nie wspomina. Wszystko, co wiąże się z Kościołem, wiąże się także z korzeniami, z ukraińską rodziną, od której odszedł, kie­ dy tylko mógł. Starał się nie wracać do tamtej biedy, do tamtej tradycji, a także do tamtego Boga. Jest przedsiębiorczym mło­ dym człowiekiem, zapewne ateistą, nie zastanawiającym się nad niczym głębiej: „W college'u uczyłem się filozofii. Nic mi to nie dało". Jest to postawa bardzo charakterystyczna dla yuppies amerykańskiego kina. Wiara kojarzy się z biedą, prostotą, bra­ kiem wykształcenia. Stereotypów się tu nie podważa. Bóg = Ko­ ściół = przeszłość = bieda. To jednak, co pozwala zrozumieć Bo­ bowi, że musi zacząć zmieniać swoje życie w obliczu jego koń­ ca, to wizyta u niekonwencjonalnie leczącego chińskiego medy­ ka. Jones oczywiście idzie tam z nadzieją na wyleczenia (scep­ tycznie podchodzi do tego, ale zgadza się za namową żony na próbę takiej terapii). Chińczyk okazuje się raczej lekarzem od duszy niż od ciała: „Nosi pan w sobie zbyt wiele złości. Ona pa­ na zabija. Chce pan wziąć tyle bólu w swoje następne życie? Najważniejsza jest ta ostatnia chwila. Od niej zależy całe następ­ ne życie (...) Dotąd może pan to zmienić". I później: „Niech pan zaprowadzi porządek w swoim domu". Bob oczywiście udaje się w podróż do kraju lat dziecinnych, jednak kończy się ona fia­ skiem - harmonia nie zostaje wprowadzona. Okazuje się, że do­ piero podróż czysto duchowa, uporządkowanie wnętrza przyno­ si sukces. Do Boga swojej rodziny, do tamtej religii nie musi po­ wracać. Aby przygotować się na śmierć, okazuje się, że wystar­ czy zrozumienie, że nie tylko sprawy materialne się liczą, że ist­ nieje coś takiego jak miłość i rodzina. Czym jest wieczność dla Boba? Jest światłem, które widzi podczas seansów z chińskim medykiem, światłem, które rozświetla jego duszę, które pozwala zajrzeć mu do wnętrza siebie. Wydaje się, że w końcu następuje próba szukania głębiej tajemnicy istnienia, ale po obejrzeniu fil­ mu okazuje się, że to tylko puste słowa, bezrefleksyjne odniesie­ nie się do ogromnej symboliki światła (często współcześnie, chociażby w wielu ruchach newage'owych, przywołuje się wiel­ kie symbole, aby potem je sprowadzić do nic nie znaczących słów). Bohater może poznać sam siebie tylko dzięki kamerze w i ­ deo, tylko dzięki spojrzeniu na siebie z zewnątrz okiem technicz­ nego wynalazku - to jest jego prawdziwa broń przeciwko śmier­ telności. On umrze - on zniknie, rozpłynie się w nicości, ale część jego pozostanie jako nagranie na taśmie. Pod koniec filmu cyrk, owszem, pojawił się - ale Bob nie dziękuje za to Bogu, lecz zgromadzonej wokół rodzinie. W filmie Twarzą w twarz ze śmiercią (znamienne, że angiel­ ski tytuł to Mother's Prayer) główna bohaterka chora na AIDS godzi się ze swoją śmiercią, nie godzi się jednak z tym, aby jej synek, który oprócz niej nie ma nikogo, został sam. Ani razu (mi­ mo że tytuł oryginalny przywołuje kontekst sakralny) bohaterka nie odwołuje się do religii. Cały czas przed śmiercią (czyli przez cały film) wykorzystuje na praktyczne działanie - znaleźć rodzi­ nę dla swojego dziecka. Gdy to zrobi, może w spokoju zniknąć z tego świata. Nie modli się, nie chodzi do kościoła, w końcu o Bogu nic nie wspomina. Nie poszukuje także nigdzie indziej pocieszenia, ukojenia czy wreszcie zbawienia. Jedyny moment, w którym pojawia się problem religijności, to rozmowa z przy­ szłymi rodzicami synka: „ - Chodzicie do kościoła? - Nie, ale wierzymy w Boga". Co z tego wynika dla naszej bohaterki i dla nas samych, tego autorzy nam nie sugerują. (Oprócz oczywiście tego, że współcześnie bardzo popularna jest forma wiary w Bo­ ga bez opowiadania się za jakimkolwiek wyznaniem, tzw. religia bezwyznaniowa.) O Bogu także nie słyszymy w Czutych słówkach, Philadeiphii, Żyć na całego. Natomiast inaczej rzecz się ma w filmie Po­ dążaj w stroną światła. Tam na AIDS umiera dziewięcioletni chłopiec. Jego rodzice postanawiają ułatwić dziecku ostatnie miesiące życia. Są wielodzietną, niespecjalnie zamożną rodziną. Ona zajmuje się domem, on pracuje na budowie. Są mormonami (tak się deklarują; my nie widzimy żadnych zewnętrznych oznak przynależności do tego Kościoła). Znowu podtrzymany zostaje stereotyp: wierzą, są religijni, ludzie prości, niebogaci, ale do­ brzy. Tu myśl o śmierci oswajana jest przede wszystkim właśnie 5 57 �dzięki wierze w życie pozagrobowe. Mówi się o Niebie, gdzie chłopiec ma spotkać swoją przyjaciółkę, która niedawno umarła na raka, babcię i dziadka. Raj, o którym opowiadają rodzice cho­ remu dziecku, przypomina raczej piękną bajkę, cos' na kształt Nangijalii z książki Astrid Lindgren Bracia lwie serce. Nie ma­ my wątpliwości, że jest to Niebo stworzone na potrzeby małego, naiwnego dziecka. Na ile takie wyobrażenie pomaga rodzicom? Co oni myślą tak naprawdę o przyszłym losie ich synka, czy szu­ kają odpowiedzi w Biblii? Nic nam o tym nie wiadomo. Nie w i ­ dzą w sobie współczesnej wersji Hioba, nie poszukują celu śmierci Bena. Po odejściu dziecka mają jednak poczucie, że coś się w ich życiu zmieniło: dzięki chorobie Bena dojrzali, zrozu­ mieli, że „nie można swojego życia postrzegać jako prostej linii, ale jako okrąg" , że „najważniejsze w życiu jest pomóc kochanej osobie umrzeć (...) bez bólu, bez strachu i w końcu nawet bez nich". I znowu tutaj pojawia się symbolika światła. „Kiedy dzie­ ci umierają, widzą światło w tunelu. Chcą podążać w tę stronę. Kiedy umierają, na ich twarzach pojawia się spokój, jakby zosta­ ły wyzwolone" (słowa pielęgniarki, która pracuje w szpitalu dziecięcym) Na końcu matka mówi do chłopca: „Podążaj w stro­ nę światła, Ben". 6 To, co wydaje się bardzo istotne w większości tych filmów, to fakt, że pojawia się w nich bardzo charakterystyczny moment, punkt kulminacyjny, w którym bohater zaczyna Coś rozumieć, dotyka rzeczywistości pozazmysłowej, wychodzi poza swoją własną ludzką kondycję. Mamy chociażby wzruszającą scenę z Philadelphii, kiedy Andrew Beckett zapomina o sprawie w są­ dzie, która zajmuje mu większość tego szczególnego czasu, jaki mu pozostał, tylko zaczyna słuchać muzyki. Nawet nie słuchać, ale uczestniczyć w Niej. Ku zdziwieniu swojego prawnika - tań­ czy, niczym w transie, z kroplówką u boku. Piękna aria (Nessun dorma z Turandot Pucciniego?) wprowadza jego (i po części nas) w inną rzeczywistość. Zaczyna rozumieć, dotyka prawdy, bo sztuka, „mimo że zdolna jest wyrazić najgroźniejsze dla psychi­ ki doznania, obdarzona jest też siłą odbierania grozy odczuciom wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć (...) wyobraźnia i sztuka wiążą się nierozerwalnie z byciem człowie­ kiem". (Baranowska 1995, s. 134, 138) W Żyć na całego główny bohater jest tancerzem. Jego całym życiem był balet. I właśnie on pomoże mu dotknąć tajemnicy ist­ nienia. W momencie kulminacyjnym, kiedy już ciężko chory przepięknie wykonuje swój ostatni, największy i najważniejszy, taniec w życiu, zaczynamy mieć wrażenie, że on już się spotkał z wiecznością. Od tej chwili jest gotowy na śmierć. Z kolei w Grze o tycie nie możemy wyróżnić jednego takie­ go znaczącego momentu. Ale jest kilka sytuacji, które pozwala­ ją głównemu bohaterowi oderwać się chociaż na chwilę od co­ dzienności. Po pierwsze znowu muzyka: Rossini pomaga odbyć duchową podróż w przeszłość, w której Bob zaczyna zastana­ wiać się nad swoim dotychczasowym życiem. Rozmawia z ro­ dzicami, przeprasza, w końcu przyznaje się do winy. Ten rachu­ nek sumienia (czyżby współczesny sakrament namaszczenia chorych?) ułatwia mu późniejsze spotkanie ze śmiercią. Drugim takim momentem jest podróż kolejką: „Udam się w sam środek strachu". Nigdy wcześniej nie mógł się przełamać, żeby to zro­ bić - dopiero w dniu, który miał (według słów lekarza) być ostat­ nim w jego życiu. Motyw kolejki pojawia się także na sam ko­ niec filmu: śmierć jest dla niego podróżą taką kolejką, tylko że z podniesionymi rękami. Jest przekroczeniem wszystkich barier, które przeszkadzają za życia. Także dzień, w którym przyszło na świat jego dziecko, był dniem przełomowym. Narodziny neutra­ lizują śmierć. Co ciekawe - i w Podątaj w stroną światła, i w Grze o tycie, a także w Czułych słówkach i w Decyzja należy do ciebie obok tematu śmierci pojawiają się właśnie narodziny. Równowaga w przyrodzie zostaje zachowana. I podobnie jak śmierć, o której 58 pisałam, że została przeniesiona do domu (czy też dom został przeniesiony do szpitala), również poród odbywa się na łonie ro­ dziny. Zatem bardzo ostatnio popularna sztuka dobrego rodzenia, rodzinne porody, to może wynik tego samego procesu kulturo­ wego. Już nie wierzymy bezkrytycznie w nadrzędność nauki, medykalizacji i techniki. Traktujemy je jako narzędzia, nie zaś jako prawdę. Problemy związane z tym, co nieogarnialne i niepojmowalne przez ludzkie zmysły, wracają do nas, po krótkiej w dziejach świata przerwie, niczym bumerang. Jednocześnie jed­ nak ponowoczesność nie akceptuje wielkich emocji związanych z transcendencją, każe patrzeć człowiekowi na samego siebie z dystansem (chociażby z perspektywy kamery wideo) i dlatego wracająca do świadomości ludzkiej śmierć tak naprawdę jest śmiercią zubożałą, pozbawioną w dużej mierze kontekstu sakral­ nego i metafizycznego. Bauman widzi różnicę w stosunku do śmierci i śmiertelności między modernizmem, a postmoderni­ zmem taką, że pierwszy opowiada się raczej za „dekonstrukcją śmiertelności", zaś drugi za „dekonstrukcją nieśmiertelności". (Bauman 1992). 7 Niewątpliwie o niemożności pokonania własnej skończoności przypomniało nam AIDS. Człowiek chory pozbawiony jest wiary w to, że medycyna go wyleczy. Podobnie bardzo często ostatnio podejmowany problem nowotworów złośliwych każe nam zastanowić się nad własnym zdrowiem. Bohaterowie fil­ mów, o których piszę, wiedzą, że do końca zostało im mało cza­ su. Nie twierdzę, że całkowicie stracili nadzieję, ta bowiem wy­ daje się niemożliwa do porzucenia. Bob Jones do lekarza: „Za kogo się pan u diabła uważa. Myśli pan, że może mi zabrać nadzieję. Nadzieja to wszystko, co mam". Najczęściej jest to wiara w cud: „Nie mogę uwierzyć, że Ben umrze (...) Potrzebny nam jest mały cud" (Podążaj w stroną światła). Jednak tę wiarę i nadzieję pozostawiają gdzieś z boku i postanawiają oswoić się z myślą, że muszą przedwcześnie umrzeć. Lekarze nie pozwala­ ją raczej łudzić się naszym bohaterom: „Nie rób sobie złudnych nadziei. Masz mało czasu, nie marnuj go na poszukiwanie cudu. Medycyna jest ograniczona pewnymi ramami. Prawda jest nie­ stety okrutna" (Gra o życie). Podają bezduszne statystyki: „85% chorych na AIDS umiera w ciągu roku, pozostali niewiele później" (Podążaj w stroną światła). W przypadku raka radzą: „Być dobrej myśli i przygotować się na najgorsze" (Czułe słów­ ka). Jednak lekarz końca dwudziestego wieku to już nie ten sam bezduszny medyk, z którym mieliśmy do czynienia chociażby w noweli Tołstoja. („Iwan Iljicz pojechał do doktora. Wszystko było zgodne z jego oczekiwaniem: wszystko działo się tak, jak się zawsze dzieje. I oczekiwanie, i sztuczna powaga, charaktery­ styczna dla lekarzy znana mu, taka sama, jaką przybierał w są­ dzie, i opukiwanie, i osłuchiwanie, i pytania wymagające z góry wiadomych i oczywiście niepotrzebnych odpowiedzi, i miny peł­ ne znaczenia, ze niby tylko się nas posłuchaj, a my wszystko po­ trafimy, my wiemy i nie wątpimy jak to trzeba zrobić, wszystko na jedno kopyto dla każdego człowieka, jakiego chcecie. Wszy­ stko działo się zupełnie jak w sądzie. Miny, jakie Iwan Iljicz przybierał wobec podsądnych, doktor przybierał wobec niego." (s. 53)) W filmach, które oglądałam, lekarz jest zawsze przyja­ cielski, miły, choć nigdy nie oszukuje swojego pacjenta. Wprost mówi mu o chorobie, niczego nie owija w bawełnę, a przy tym jest delikatny i wyrozumiały. Chorego i jego rodzinę bardzo szczegółowo informuje o wszystkim, co jest związane z chorobą i możliwym jej przebiegu. Nie podejmuje gry z pacjentem, odrzuca „dwuznaczniki konwencjonalne". (Alichniewicz 1996, s. 153) Wydaje się, że pacjenta traktuje indywidualnie, stara się brać pod uwagę każdy jednostkowy przypadek. Mimo że stoi po stronie racjonalnej nauki, nie neguje jednoznacznie możliwości zaistnienia cudu. Jest specjalistą od dobrej choroby, ale także, co bardzo charakterystyczne, staje się specjalistą od dobrej śmierci. �Nie jest przy tym kimś' niezwykłym, kimś', kogo należy darzyć szczególną estymą, jest ekspertem w swojej dziedzinie. Relacja: pacjent - lekarz staje się powoli relacją: usługobiorca - usługo­ dawca. Ale usługi medyczne, usługiwanie przy umieraniu wyma­ gają odpowiednich „głasków", przyjaznych „wibracji". Jak uczą się tego przyszli lekarze i specjaliści od dobrej s'mierci, pokazu­ ją prace Elizabeth Kubler-Ross (na przykład: Rozmowy o śmier­ ci i umieraniu, 1979). Jednak przygotowaniem dobrej s'mierci nie zajmuje się jeden lekarz. Zatrudniony w tym celu jest cały zespół specjalistów. Osobiście zaangażowana w problem zdaje się też pielęgniarka. Swojego psychologa ma nie tylko chora na AIDS bohaterka Twa­ rzą w twarz ze śmiercią, ale także jej syn (innego oczywiście). Ona chodzi także do hospicjum, gdzie terapeuta i inni chorzy po­ magają jej przetrwać trudne chwile. Wszyscy mają jedno zada­ nie: ułatwić chorej i jej rodzinie przeżycie tego szczególnego czasu. Do Boba Jonesa przychodzi wykwalifikowana pielęgniar­ ka, która ma pomóc jakoś przetrwać ostatnie bardzo trudne chwi­ le chorego na raka. Małym, chorym na AIDS Benem zajmuje się specjalny wolontariusz. Aby poinformować rodziców o stanie ich dziecka, zbiera się całe konsylium lekarzy i czynią to z wiel­ ką delikatnością (ale i dokładnością). Z kolei ojciec chłopca mi­ mo dochodzących ze wszystkich stron porad („Greg, musisz iść do s p e c j a l i s t y") nie chce udać się do psychiatry. Z pewnością wszystkie te filmy mają jedną cechę wspólną: wywołują wiele łez u osób mało odpornych na różne zabiegi psy­ chologiczne stosowane przez wyrachowanych reżyserów. Ja sa­ ma miałam ogromne problemy (i do końca na pewno mi się to nie udało) ze zdystansowaniem się wobec tego, co obserwowa­ łam. Oczywiście nie chodzi tylko o płacz, ale przede wszystkim o zrozumienie, zdanie sobie sprawy ze zbliżającego się końca. To jest poważna sprawa i dotyczy niewątpliwie każdego z nas. Re­ fleksja oczywiście pojawia się u widza. Uprzytomnienie sobie własnej śmiertelności jest, jak pisze Vladimir Jankelevitch (s. 62), „błyskawiczną intuicją", „nie żadnym rozumowaniem". Lecz to, co zaskakuje, co w zasadzie nie powinno się zdarzyć (choć dla nas oczywiście dobrze, że się zdarza), to następujące po filmie katharsis: zdajemy sobie sprawę z tego, że to nie my. A przecież nie tylko to możemy być my, ale to będziemy my. Czy to słabość tego typu kina, czy w ogóle niemożliwość prawdziwego zrozumienia swojej śmiertelności za pomocą tele­ wizora czy po prostu nasza kulturowo wytworzona niechęć i nie­ możność sprawia, że zachowujemy się jak Piotr Iwanowicz pod­ czas pogrzebu Iwana Iljicza: „«Trzy doby przeraźliwych męczar­ ni i śmierć. Przecież to zaraz, każdej chwili może się stać rów­ nież ze mną» - pomyślał i przez chwilę było mu straszno. Ale na­ tychmiast, sam nie wiedział jak, przyszła mu z pomocą myśl, że to się tyczyło Iwana Iljicza, nie jego, i że jemu się to zdarzyć nie powinno i nie może; że myśląc tak, poddaje się ponuremu nastro­ jowi, czego robić nie trzeba (...) Ukończywszy to rozumowanie Piotr Iwanowicz uspokoił się i z zainteresowaniem zaczął wypy­ tywać o szczegóły zgonu Iwana Iljicza". (s.17) Myślę, że przedstawione przeze mnie filmy (dosyć reprezen­ tatywne dla tego gatunku) są w pewnym stopniu dowodem na to, że pod koniec dwudziestego wieku odnajdujemy wyrzuconą ze społecznej świadomości i zagubioną w labiryntach szpitala Śmierć. Na nowo wspólnie ją obmyślamy i oswajamy, mimo że nadal istnieją tendencje, które pokazują jej nienaturalność, zmedykalizowanie, zestetyzowanie czy odwrócenie. Bo, jak na przy­ zwoity ponowoczesny świat przystało, istnieje pluralizm i wielojęzykowość, wbrew pozorom i prognozom, także w mediach. FILMOGRAFIA: Czułe słówka (Terms of Endearment), rei. James L . Brooks Gra o życie (My Life), reż. Bruce Joel, Rubin Philadelphia, reż. Jonathan Demme Podążaj w stronę światła (Go Toward the Light), reż. Mike Robe Twarzą Żyć na Siódma Dying, w twarz ze śmiercią (Mather's Prayer) całego (Alive and Kicking), reż. Nancy Meckler pieczęć (Det Sjunde Inseglet), reż. Ingmar Bergman reż. M. Roemer BIBLIOGRAFIA: Alichniewicz, Anna 1996 Tanatologia fdozoficzna jako podstawa tanatologii lekarskiej. „Twoja śmierć" i „bycie-ku-śmierci" a sztuka dobrego umie­ rania, (w:) Umierać bez lęku. Wstęp do bioetyki kulturowej, red. Mieczysław Gałuszko, Kazimierz Szewczyk, Warszawa-Łódź Aries, Philippe 1993 Śmierć odwrócona, (w:) Antropologia śmierci, przel. i red. Stani­ sław Cichowicz, Jakub M. Godzimirski, Warszawa Baranowska, Małgorzata 1995 To jest wasze życie, Kraków Bauman, Zygmunt 1992 Morality, Immorality and Other Life Strategies, Cambridge Janion, Maria 1995 najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość", (w:) P S L Konteksty, nr 3/4, Warszawa Jankelevitch, Vladimir 1993 Tajemnica śmierci i zjawisko śmierci, (w:) Antropologia śmierci Kiibler-Ross, Elizabeth 1979 Rozmowy o śmierci i umieraniu, Warszawa Kwiatkowski, Waldemar 1996 Tanatologia - nauka czy pseudonauka, (w:) Umierać bez lęku Maeterlinck, Maurycy 1993 Śmierć Miczka, Tadeusz 1997 Postmodernistyczny obraz śmierci w kinie współczesnym i w no­ wych mediach, (w:) Problemy współczesnej tanatologii, red. J . Kolbuszewski, Wrocław Szewczyk, Kazimierz 1996 Lęk, nicość i respirator. Wzorce śmierci w nowożytnej cywilizacji Zachodu, (w:) Umierać bez lęku Tołstoj, Lew 1960 Śmierć Iwana Iljicza, Warszawa Wilson, M. 1984 Zdrowie, podstawy, wartości, (w:) Sens choroby, sens śmierci, sens życia, red. Halina Bortnowska, Kraków PRZYPISY 1 Lista filmów znajduje się na końcu pracy. Tutaj będę używać skrótu myślowego: moje filmy, filmy, które oglądałam itp. Niestety nie udało mi się dotrzeć do filmu M. Roemera. Znam go tylko z tekstów tanatologicznych. Opinie, które tu przytaczam, są w du­ żej mierze uwagami Philippe" a Ariesa. O ideologii szpitalnej, która ma być domeną wieku X X , czytaj: M. Wilson, Zdrowie, postawy, wartości w: Sens choroby... op, cit. Por. пр.: U. Eco, Semiologia życia codziennego. Oczywiście te­ kstów na ten temat jest wiele, poczynając od „skromnych" krytyków kul­ 2 3 4 tury masowej, a kończąc na Baudrillardzie. Oczywiście mam świadomość, że głównym celem filmu mogło być zwrócenie uwagi na społeczny problem dzieci pozostawionych przez rodziców chorych na AIDS i krytyka systemu adopcyjnego. Niemniej film traktuje o życiu umierającej osoby. Wszystkie cytaty, do których nie ma bibliografii, są wypowiedzia­ mi bohaterów filmów. O uprzedmiotowieniu śmierci pisze między innymi Kazimierz Szewczyk. 5 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45dad1173f45acd066c831dcfe1c5afd.pdf 2c54d80650155fd5ece70c059d96b442 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2803 Title A name given to the resource Kara opatrzności jako cud / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.51-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rak, Joanna; Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kara opatrzności jako cud Joanna Rak Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek W większości materiały przedstawione w tej pracy zostały tak: Ty nigdy nie będziesz miała swoich dzieci. Motyw kary bo­ zebrane w trakcie rozmów z katolikami, w grupie wiekowej 60żej jest także podkreślany przez rozmówców w historiach biblij­ 80 lat, w Widzach i najbliższej okolicy (w przeciwnym wypadku nych: Tak [Bóg] nakazał węża, że on teraz pełza po całym świe­ dodajemy informację przy cytacie). Należy zauważyć, iż na tę cie. Ty wężu przeklęty, będziesz pełzał się po całym świecie. Za to społeczność mogły wywrzeć wpływ wierzenia staroobrzędow­ on nie ma ni nóg, ni nic takie (Karasino). ców. To, że odczucie cudowności kary bożej okazało się tak po­ Występki przeciw sacrum. Ateusze wszechne w badanej społeczności, może mieć związek z funk­ cjonującą wśród nich wizją rzeczywistości. Świat - w opini sta­ Spróbujmy zbliżyć się do rzeczywistości badanej społeczno­ roobrzędowców - jest światem zepsutym, którym rządzi Anty­ ści, aby sytuacja stała się bardziej jasna. Najczęściej spotykany chryst, a czasy zbliżają się ku końcowi lub wręcz określane są ja­ związek wydarzeń: wykroczenie - ingerencja boska - cudowna ko czasy apokaliptyczne. Na pytanie, czy diabeł może przeszka­ kara objawiał się w sytuacji niszczenia przez komunistów kapli­ dzać Bogu, jedna z rozmówczyń odpowiada: Przeszkadzał, pewczek, figur i ogólnie profanowania miejsc świętych: Kapliczka... nol Dlaczego On [Chrystus], dzietka, krzyż niesie... Sam dla a była, taka ładna, Pan Jezus był tam i tak cementem była wyla­ siebie na Jego krzyż nałożony. Toż to kto na Jego krzyż nałożył? na. I jeden pentle na głowę Pana Jezusa narzucił, a drugi traktor Toi diabeł nałożył. Jak u nas kościoły były zakryte, toż musi dia­ przyprowadził i oni jego rozrzucili, pobili. Rozrzucali, rozrzuca­ beł silniejszy za Boga. [...] A skąd diabeł, musi pierwszy za Bo­ li i wywieźli, no i co... I minęły trzy, cztery lata. Jeden poszedł na ga, wziąwszy na świecie. [...] Diabeł pierwszy przed Boga, ja li­ pracę i jemu taka bełka po głowie dała... ło dobrze, ło dobrze. czę, wziąwszysja. W świecie, którym rządzi diabeł, często spoty­ A drugi powiesił się i teraz my mówim, o dobrze, dobrze. Na te­ ka się obrazoburczych niewiernych, którzy zasługują na boski go belka spadła, ten powiesił się i dobrze, i ich nie ma. Tak jak gniew, wyrażony w postaci cudownej kary. chodzisz tam koło cmentarza, tam gdzie kapliczka była, to wspo­ minasz, o dobrze, oni tak zrobili, a im Pan Bóg na kaniec więk­ Wymierzony w grzesznika palec boży oznacza swojego ro­ szą szkodę zrobił. dzaju cud i to cud jakże wielofunkcyjny. Zawiera on wszystkie Taka interpretacja zdarzeń pozwala na wyładowanie elementy tego typu zdarzenia. Przejawia się w formie swojego nagromadzonej społecznej nienawiści. Ciągłe łamanie podsta­ rodzaju hierofanii. Bóg ukazuje w akcie zniszczenia grzesznika wowych zasad gruntujących światopogląd mieszkańców mogło swoją obecność. Oto przykładowe wypowiedzi: A wot cud Pan Bóg pokarał. [...] No to Uczę, że Pan Bóg wielka siła ma (Opsa); spowodować załamanie, brak wiary w sprawiedliwość jakąkol­ A tu i na tym świecie nakazuji, żeby ludzie zrozumieli, co jest ka­ wiek. Istnieje także pewna potrzeba ciągłego podtrzymywania ra. Tak [myślą] niet Boga, niet jego. A ot Pan Bóg pokazuji, co wiary w niezaprzeczalną boską sprawiedliwość. Tak rozumiana cudowna kara, potwierdzając boski porządek świata, jednocze­ jest. śnie sankcjonuje porządek ziemski, wyjaśnia go, ponownie okre­ Związek między dokonanym przestępstwem a karą jest tak śla. silny, że w świadomości większości rozmówców fakt ingerencji boskiej nie podlega żadnej wątpliwości. Podkreśla to zasada Takie wyjaśnienie wydaje się jednak zbyt proste i na pewno podobieństwa kary do popełnionego przestępstwa. I tak niemota nie sięga sedna sprawy. Należy się jeszcze raz zastanowić, za ja­ jest karą za wyrwanie pisklętom języków: Ja słyszała, tak mówi­ kie przewinienia wszechmogący Bóg zsyła na ludzi nieszczęścia. li ludzie, że oni kiedy byłi młode, tam paśli bydło i widzieli jak Oto przykłady najczęstszych wypadków, w których rozmówcy ptaszka złapie i tedy języczek wytnie. Ptaszkom języczki wycina­ dopatrywali się kary opatrzności: U nas też jeden piłował krzyż, ły. Toż za toż to mówio te trzy nieme. I całe życie nieme (Opsa). a potem jego słupem zabiło (Karasino); A tedy kaplicę, koło mo­ Była męka Pana Jezusa i Pan Jezus był tak do krzyża przybity, gił ruskich stała kaplica. Tam dużo komu gadali, żeby kaplica ta i jeden stał na drabinie i chciał oderwać, i dało mu to w wargę zwrócić [zniszczyć]. Nikt nie zgłosił sie, a jeden Moskal [staroo­ i teraz zagoić się nie może - rak, ot tak. brzędowiec] zgłosił się. Zgłosił się i kaplice ta wzioł traktor po­ pędził i trosem zarzucił. No i on rozwalił. Ałie pod tros jego palOczywisty jest związek metaforyczny: rozbicie kapliczki cy papadli, ło tak wszystko, ręka i palcy zostalisia. [...]! wot po­ zawalenie się słupa, odcięcie figurze ręki - ucięcie ręki winowaj­ tem oślepiał. Ślepy zrobił się. Tak a wtenczas powiesiłsja. cy itd. Takie cudy są znakiem boskiej sprawiedliwości już tu na ziemi i stanowią rekompensatę za doznawane krzywdy i upoko­ Matka Bosko stała. I sawiety przyszły pośle wojny. [...] i oni rzenia. zniszczyli to wszystko, rozebrali, Matko Bosko, Pana Jezusa zdję­ Interpretacja poruszających społeczność wydarzeń odbywa li z krzyża, tam rzucili pod Marugo, to wodo, jezioro Marugo na­ się często według schematów zawartych w popularnych legen­ zywali. [...]! grzmot jak dało, tak od razu go zabiło. [...JA drugi dach apokryficznych. Przytoczoną wyżej historię o ptasich ję­ też— po prostu szedł, jemu drenie [źle] zrobiło się i padł. Tak zyczkach notuje Federowski już w XIX wieku (1897:12). mówią ot cud, to cud Pan Bóg zrobił (1. 91, N. Wieś). Również historie apokryficzne zawierają liczne wątki doty­ Narzucają się tu dwie cechy opisywanych wydarzeń: uderze­ czące kary bożej. Charakterystyczne są opowieści o zwierzętach nie bezpośrednio w osobę Boską, bo tak odczuwana jest profana­ ukaranych za nieposłuszeństwo lub brak lojalności: Mówili, że cja figur i kapliczek, oraz wywyższanie się człowieka ponad Bo­ powiedzieli koniowi, co tam trzeba zrobić i łon nie zachciał. To ga lub całkowite kwestionowanie Jego istnienia. Pierwsza cecha Pan Bóg jego przeklął, że on żre i żre bez przerwy. może wiązać się w pewnym stopniu z obecnym w badanej spo­ łeczności sensualizmem religijnym, pozwalającym na utożsa­ Nad nim leciała kukułka i wszystko ku, ku, tu, tu, dawała znak, że tu Pan Jezus przechodzi. No i tedy Pan Jezus powiedział mienie wizerunku, figury osoby świętej, najczęściej Chrystusa 57 �lub Matki Boskiej, z jego przedmiotem. Dlatego ugodzenie w ten wizerunek jest na tyle groźne z religijnego punktu widzenia, że wymaga w świadomości społecznej automatycznej sankcji - ka­ ry, która jednocześnie ma wymowę cudu. Dochodzi bowiem do objawienia mocy boskiej, która pod względem przyczynowo-skutkowym jest spójna, niekwestionowana i opzywista. Istnieją więc takie przewinienia, które są odbierane jako wyjątkowe przestępstwo, albowiem negują one podstawowe założenie ist­ nienia Boga, uderzają bezpośrednio w to, co otoczone najwięk­ szą czcią i ludziom najdroższe. Rozpatrzmy teraz jeszcze jedną z pozoru dość niewiele zna­ czącą, opowieść o człowieku, który wspinał się na wieżę kościel­ ną: Pijany był. [...] Ali tak mówili, co on naszedł na wieżę wyso­ ko i też jego pokarał Pan Bóg. [...] Czy on zlieciał, nie, nie zlieciał. Czy jego zastrzelili gdzieś... mnie zdaje się zastrzelili. I tak ot wszystkie. Ot na wieżę szedł, to jego nie ma już żywego tego człowieka. [...] On na wieże wlezie, gdzie krzyż ten. On [krzyż] zda się ma­ lutki, no on wielki. On tak stanie, nogami krzyż obejmie, tak o, ręce wo [rozłoży] i stoi. Ten epizod wspominany był nadzwyczaj często, choć opisywano go dość pobieżnie. Wszyscy znali tę hi­ storię. Co może być tak strasznego w wejściu na wieżę kościel­ ną? Według jednej z rozmówczyń chodziło o człowieka, który stwierdził, że krzyż umieszczony na kościele widzkim jest tak mały, że może go objąć rękoma. Ów mężczyzna po wspięciu się prawie na szczyt wieży miał z niej spaść bądź - według innej we­ rsji - zostać zestrzelonym. Jakie straszne przewinienie owego człowieka sprawiło, że opowieść ta była tak nośna, tak często powtarzana? Chodzi tu zapewne o jeden z największych grze­ chów, w przekonaniu naszych rozmówców karany automatycz­ nie. Sądzimy, że można tę widzką opowieść porównać do histo­ rii wieży Babel, często przytaczanej w rozmowach na temat kar biblijnych: Mówili, ludzie zrobili się już takie niedobre i wtedy zaczął już wieże budować, i poleził on już do Boga. Już kamandować i tam może dobierzy się. Nu i wtedy Pan Bóg już pokarał i patop ten zrobił. Kiedy na oczach naszych rozmówców łamano wszelkie prawa, występowano przeciw religii i - co najbardziej haniebne, drwiono z niej, ta historia stała się im potrzebna. W ten sposób interpretowane cudowne kary, cudy negatyw­ ne, są społecznie akceptowane, a wręcz pożądane. Krążą więc opowieści kończące się zazwyczaj słowami A wot cud, Pan Bóg pokarał... Naturalnie ich bohaterami są zazwyczaj miejscowi ko­ muniści, a więc ci, co niszczyli wiarę i tradycję, uderzając w odwieczny porządek rzeczy. Nie tylko pycha i ateizm, objawiające się drastycznie w ak­ tach profanacji, wywoływały aktywną reakcję opatrzności. W kołchozowej społeczności widzkiej wypełnianie powinności obrzędowych jest wciąż uważane za bardzo istotny aspekt życia społecznego i religijnego. Tak więc wierzący człowiek czci dni święte, które zostały mu dane od Boga. Znaczącym przekroczeniem porządku społecznego i religijnego było więc nieprzestrzeganie zakazu pracy w niedziele i święta (pomimo długich lat przymusowej pracy w te dni). A:[...] Dużo co było, ot na Wielkanoc mąż tej poszed strych kryć, wiatr nachwacił i jego ze strychem rzuciło. [...] A on poszed, wot komunista. M: Toż to święto... (Opsa). Był to widoczny i na tyle drastyczny sprzeciw wobec boskiego porządku rzeczy, że także wymagał bezpośre­ dniej sankcji. Żydzi. Mit ofiary Interesowało nas także, w jaki sposób (i czy w ogóle) kara opatrzności doświadcza innowierców. Ponieważ w Widzach przez wieki ugruntowała się tradycja zróżnicowania kulturowego i religijnego, ich mieszkańcy raczej niechętnie lub nawet wcale nie przytaczali opowieści o tym, jak Bóg pokarał starowiera lub Tatara. Ile tu było Żydzi w Brasławiu. Ich jak męczyli, aj Boże mi­ 52 ły! Ale to trzeba. Już tak opowiadało się, takie stare ludzie, to oni już przepowiadali, że to będzie tak. Na Żydzi przyjdzie taka bie­ da. Żydzi będą niszczyć. Za to, że oni męczyli Pana Jezusa. Do krzyża przybili. Według naszych rozmówców Żydów spotkała kara, ponie­ waż niegdyś przyjęli na siebie winę za ukrzyżowanie Chrystusa. Większość przedstawicieli tej nacji została okrutnie wymordo­ wana przez hitlerowców na oczach widzkiej społeczności. Holo­ caust jest co prawda zdarzeniem realnym, historycznym, ale roz- I mówcy opowiadali o nim jak o zdarzeniu mitycznym. W zupeł­ nie inny sposób mówili o Żydach pamiętanych przez nich sprzed wojny, o ich zachowaniu, wyglądzie, o sklepikach, które prowa­ dzili. Ci znajomi Żydzi nigdy nie pojawiali się w opowieściach 0 rozstrzeliwaniach z czasów wojny. Zamiast jednostek wystę­ puje wtedy zbiorowość: No żesz, że mówi, niech popadnie na nas | 1 na noszy dzieci. To jak o, przy Niemcach, to żesz Żydzi bardzo strzelali, no już niektóre Żydzi mówili, że to padała na nas. Raz tylko pojawia się inna wersja kary: A teraz, wo, tam [w Izraelu] się wojują. Tak my nieraz mówim, może za to, że Pana Jezusa ukrzyżowali. Żydzi biją się i biją się. Kara boża może spaść na większą liczbę ludzi. Ukarana mo­ że zostać dana osada, okolica lub też w ogóle cała ludzkość. Ta­ kie kary łączą się często z niezwykłymi zjawiskami meteorolo­ gicznymi. Zresztą zjawiska te są zwykle interpretowane jako kara od Boga: A teraz to ot, nie koniec świata, takie deszcze? Zbo­ że, siano wszystek gnije, zboże wszystek żółknieji... No i co? Ko- I niec świata, głód. Jeść nie będzie co, to koniec świata. Specyficz­ ną karą związaną z odpowiedzialnością zbiorową jest rozproszę- I nie - jak w przypadku Żydów - które spadło na komunistów: 1 Wot i rozwalajo się po trochu... O teraz były u nas [rozmówczy­ ni ma na myśli Rosję] we środę wybory i będzie prezydent od de­ mokratów, eto Jelcyn nasz. (...) IBóg karze, rozsypio się, trzymać się nie będą, tak wot. Czarownicy Jako cudowną karę interpretuje się także zjawisko, które za- * zwyczaj w widzkiej społeczności było określane jako drena, czy­ li zła śmierć: U nas jedna kobieta takoje, jak ona umierała, ona nie mogła skończyć, to jak to powiedzieć, strych musieli roi łamać, żeby dusza poleciała. Taka ona była drenna [zła]. 0 tak, ot idzie krowa, to ona z tego kopyta bierze ziemię i cóś to ni sie do domu, ja już nie wiem co ona tam robi. I na jutro kro mleka daje z krowią [krwią]... Tacy ludzie ciężko, ciężko, bard: ciężko [umierają]. U nas też rozpowiadała tedy, że jedna była tu sąsiadka, ni daleko żyła staruszka. To ona, jak tylko święta roczne, ona d' nym zajmowała się, ot drenym, krowom robiła coś, może dre go, dla ludzi może ona nie umiała, może dla krow, dla bydła, b [...] ona nie zmarła swojej śmierci. A ona zmarła tak, że ona za paliła się. Chata została się cała, jak cud jaki Pan Bóg dał. Cha ta cała, a ona wszystko do orzeszka spaliła sia. No tak. My mówi liśmy, że to c ud taki. Taka leżała, że jak węgieliczek, taka cza na. I ręce takie skręcone, i nogi takie skręcone. To jej tak pok rai Pan Bóg, bo ona robiła drene mocno ludziom. (...)ludzie mówili, że książka [czarna księga, której czarów" cy mieli używać do przywoływania diabłów] on miał i naczytał tych złych duchowi przez to jemu ti ciężko było umierać i wszystko on porozrzucał, te obrazki świeji rozrzucał i różaniec zerwał i rzucił, że mnie to niepotrzebne, ol co. I to mówili tak, że znaleźli ta książka u niego i spalili (Opsa). Człowiek, który ciężko i długo umiera, już tu na ziemi odpowiada za złe czyny. Taka śmierć - w opinii rozmówców zawsze spotykała ludzi posądzanych o czarnoksięstwo. Ci, co za­ mawiali na złe, szkodzili społeczności, umierali w męczamiac bez Boga, otoczeni przez diabły, które wcześniej sami przyw li. �doświadcza także ludzi dobrych? Jest to pytanie o obecność pro­ Przekonanie o związku drenej śmierci ze złym życiem często blemu Hioba w tej kulturze. W badanej społeczności najczęściej działało jako twierdzenie zwrotne: O kobita tu, onaż tak Bogu wierzyła, do kościoła chodziła, a pięć lat na pościeli leżała.[...] spotykałyśmy się z przekonaniem, że niepowodzenia są znakiem Jest takie historie. Musi Pan Bóg nakarał. Trzeba było pokuto­potępienia. Ludzie źli, aspołeczni, nieusłużni, skąpi często doświadczali nie „gromu z nieba", lecz po prostu szeregu wać. Może cokolwiek zgrzeszyła (1. 91). cierpień, niepowodzeń: Sąsiadka tu, łona też mało do kościoła Jeżeli więc ktoś umiera śmiercią dreną, może to być trakto­ chodziła, wódkę pije dobrze, lubi wódkę pić. Chora, ledwo co wane jako dowód, że ma na swoim sumieniu jakieś nieznane wygrzebała sie, operacje dwie żołądka miała[...] Syn rozszedł się przewinienia. Naszym rozmówcom, zwłaszcza tym nie związa­ [...] Toż wszystko jest kara. Kara (Opsa). nym bezpośrednio z umierającym, trudno było osądzić postępo­ Czy Bóg może więc doświadczać ludzi dobrych? Tu sytuacja wanie doczesne danej osoby, tak że czasami podejrzewano, że ta­ ki rodzaj śmierci jest konsekwencją popełnionych grzechów: Wi­ jest nieco bardziej skomplikowana. Sama historia Hioba była te dzietka kochana, my możem nie wiedzieć, w jaki czas i kie­ znana niewielu naszym rozmówcom i funkcjonowała raczej na poziomie werbalnym niż mentalnym, jednak niektórzy cytowali dy na kogo. A tylko wiemy, że ot, mówio, Bogu nie wierzy i drenażyje, i jemu da śmierci będzie drenie (1. 91). Choć ta opinia ją i wyciągnali pewne wnioski: Jak kiedy jedno za drugim, jakieś niepowodzenie czy tam co, przeważała, można było spotkać twierdzenia odwrotne. Ciężka to jakby przeklęty człowiek, jak klątwa padła. A jak księży mówią śmierć czasami interpretowana była jako pokuta za grzechy in­ odwrotnie też. Jak święty lob i jego Pan Bóg opuścił i wszystko nych lub własne, i w tym wypadku uwalniała od przebywania u niego, i bydło zniszczył, i dzieci poumierali, jego Pan Bóg ka­ w czyśćcu. Uogólniając można przytoczyć stwierdzenie jednej rał i karał, ale on nie odstępował, on wszystko jedno zgadzał sie z rozmówczyń „jakie życie, taka śmierć", rozumiane bardzo do­ ze wszystkim i wytrzymał. A potem wszystko jemu wróciło się słownie. i wszystko tak było dobrze. Nauki to takie, że to nie można przyj­ Dziedziczność kary mować, że szystko zło to przekleństwo (Opsa). Znakomita większość wiązała jednak ciężkie, usiane nie­ W społeczności widzkiej funkcjonuje wierzenie, iż kara za szczęściami życie z jakąś formą pokuty lub kary za grzechy. Cią­ grzechy rodziców może dotykać ich dzieci, przenosić się z poko­ lenia na pokolenie: O ten w Palkowie on taki był zły, ludzi oszu­ gle pojawiało się przekonanie, że ludzie nie są w stanie osądzić kiwał i wszystko[...]Wot a jego syn, co koło niego jego siostra własnego postępowania. W związku z tym można cierpieć za chodziła, miedsiostra [pielęgniarka] była i ta umarła, a syn pił, przewinienia, których się nie jest świadomym. Odnajdywałyśmy pił, zrobił się pijanica taki, no i wzioł powiesił się. I tak cała ro­ więc nieliczne, ale dość drastyczne dowody, iż według nie­ dzina wot tak poszła. Wot taki ojciec był, to i na dzieci poszło których rozmówców - podobnie jak w opinii przyjaciół Hioba cierpienie dowodzi złego życia. Jeżeli cierpisz, to znaczy, że (Opsa). Różnie, różnie pokara. I śmiercio, i na dzieciach może poka­ grzeszysz [...] Zośki chata spalona piorunom. Dał piorun, ale rać... Jeżeli ja winna i mnie coś zrobiło się[...] To ja nic nie wi­ nie wiem w co on tam dał. Wszystko co spaliło się. A może to i też dzę. Tam na tamtym świecie może co. A jak dzieci, ot cokolwiekkara Boża ? Oni byli kiedyś we Francji, a we Francji w Boga nie zdzieciami, tak ot patrzysz na dzieci i męczą się. Ło, to kara sa­ wierzyli dużo byli. Siostra Zosia, ona wierzyła w Boga i w ogóle wszystko, a szwagier, świętej pamięci Staś, on mało kiedy do ma lepsza. kościoła chodził. Może to znaczy, że wszystko za grzechy Potępienie doczesne może więc - według rozmówców - się­ rodzina... To wszystko jest kara Boża. [...] Kiedy ja była zła, to gać dużo dalej niż na jedno pokolenie, podobnie jak w przypad­ odpokutuję za to. Człowiek choruje... Teraz ja, dajmy na to ku Żydów. Jest to zapewne związane z poczuciem silnej więzi chora, nie mogę tak wychodzić nigdzie. To może Pan Bóg karze rodzinnej, przy jednoczesnym ograniczeniu samodzielnego bytu mnie za grzechy? (Opsa). jednostki. Koncepcja kary pokoleniowej wywodzi się z tradycji biblij­ W związku z problematyką kary opatrzności ujawnia się nej. Konsekwencje grzechu Adama i Ewy spadły, jak wiadomo, rozróżnienie pomiędzy tym, co mówione, wyrażane, opisywane, na całą ludzkość. Było to wygnanie z raju, choroby, ciężka pra­ a tym, co „myślane". Opisywany ewangeliczny Bóg jest ca i rozmnażanie: [Bóg] pokarał ich i powiedział, Adamie strącę cię z raju na ziemię, będziesz pracował w pocie czoła, i my za miłosierny, pragnie zbawienia grzeszników ponad wszystko, nim chorujem, męczym się. A może my wszystkie byliby w raju, daje szansę poprawy, nie objawia się jednak w rzeczywistości gdyby Adam i Ewa nie zdradzili. A teraz będziesz rozmnażać się ludziom, funkcjonuje raczej jako odległa idea zakorzeniona w sposób mniej lub bardziej sztuczny. Bóg, który się objawia, jest i będziesz pracować w pocie czoła (Opsa). przede wszystkim Sędzią Sprawiedliwym i tak jest postrzegany. Obecny stan świata i człowieka w świecie jest wynikiem ka­ Jego królestwo jest tak samo ziemskie jak niebiańskie. ry bożej. Chodzi tu zarówno o kondycję cielesną (silniejsi byli, Ten dualizm objawia się na płaszczyźnie praktycznej zdrowsze byli, rostem większe. Teraz wot już pokolenie za poko­ leniem idzie, już ludzie nie takie rodzo się), jak i społeczną (mu­ przejęciem funkcji miłosiernego Boga przez Matkę Boską, lub sieli pracować, jak i my teraz pracujemy), czy duchową (stali się czasem, choć wydaje nam się, że akurat w tej społeczności teraz grzesznymi ludziami). Bycie grzesznym jest zarówno kon­ rzadko - Chrystusa. W ten sposób podwójna i pozornie wewnętrznie sprzeczna idea znajduje swoich podwójnych sekwencją grzechu, jak rodzajem kary. Nie sposób oddzielić realizatorów i może w praktyce doskonale funkcjonować. Mamy (w wypowiedziach rozmówców) podatności na grzech od braku więc sprawiedliwego, odległego Boga Stwórcę oraz bliską i laski. Podobnie wielopokoleniowe konsekwencje miał grzech Kaina: Tak i za to teraz i ludzie od Kaina i Abla pochodzą. Że od miłosierną (zazwyczaj) Matkę Boską. Kaina te, co zabijają jeden drugiego (Karasino). Tak pojmowana kara opatrzności dominuje w Widzach nad cudem jako bezpośrednim bożym objawieniem. Może stanowić Problem Hioba ona skuteczne antidotum na skażoną rzeczywistość, spajać wewnętrznie wspólnotę wierzących przeciwko niewiernym i Poza omówionymi ciężkimi karami istnieje jeszcze wszech­ grzesznym. Ci często - na przykład profanując miejsca święte obecne ludzkie cierpienie, którego widzka społeczność doświad­ nie tylko występują przeciw Bogu, ale również przeciw tym czyła w nadmiarze. Pojawia się więc kwestia zasadnicza: czy wszystkim, którzy w Niego wierzą. Cudowna kara ma więc cierpienia są zawsze zsyłane przez Boga, a jeśli tak, czy jest to także, a może przede wszystkim, charakter sankcji społecznej. kara za złe postępowanie czy też - w opinii rozmówców - Bóg s 53 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d36cf1155e47e487bc15819a1fa76e4.pdf 87843269cced8d9f5b900d7d9fb11f67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2713 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2524 Title A name given to the resource Trzy miesiące w fitness-klubie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.153-155 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Trzy miesiące w fitness-klubie Historia Ładu, jego Choroby i Nieznanego 1 Tomasz Rakowski Siłownie, fitness przeznaczone są dla każdego. Moda bu­ dowania ciała we wszelkich kierunkach zasięgiem swym obejmuje niezmierzone przestrzenie współczesnego świata. Na stałe zagnieżdżona w czasopismach, w wynaturzonych naukach sportowych uczelni, w siatce klubów body-buildingu zadaje nam życie pełne energicznych poczynań i zdycyplinowanej pogoni za coraz trudniejszymi (ale mającymi być osiągalnymi i dającymi coraz większą satysfakcję) celami. Do mojego fitness-klubu może przyjść każdy, spotykam więc zwykłych ludzi, urzędników, kobiety w średnim wieku, które ćwiczą wraz ze swoimi dziećmi, najróżniejszych „byków" i „kafarów" o mętnym spojrzeniu, studentów wszelkiej maści i profesjonalistów o trójkątnych sylwetkach. Kiedy przychodzę, poprzez zdjęcia prężących się muskułów, porozkładane czasopisma i ścienne fotosy migocze nie­ ustępliwie ideał ciała Renesansu. Dawno temu pitagorejczycy poszukiwali odpowiedniości między liczbami, geomet­ rycznymi figurami i ich transformacją - chcieli w ten sposób znaleźć ogólną proporcję świata, proporcję, którą posługiwał się Stwórca. Ciało człowieka było tekstem takiej odpowie­ dniości, poszukiwali jej alchemicy, lekarze i architekci. Witruwiusz pisząc „O architekturze ksiąg dziesięć" myślał o za­ warciu w budowli proporcjonalnej harmonii ciała, o odpowie­ dniości Makro- i Mikrokosmosu, Ładu porządkującego cały wszechświat. Z poszukiwań boskich proporcji narodził się Dawid Michała Anioła i pośrednio Mr. Olympia Joe Weidera, ojca światowego fitnessu. W dość już zakurzonym „projekcie nowoczesności" ciało ujęto w ramy całościowej modulacji, poddano ćwiczeniom porządkującym świat, nadającym po­ wszechny cel, którego obalenie było co najmniej niezrozu­ miałe. Forma uporządkowania nadana została tak, aby wszy­ stkie ciała pasowały do całości, aby były sprawne, silne i wiecznie poddane zorganizowaniu (Bauman 1995). Widzę wyraźnie oznaki upewnienia i zadowolenia u moich współto­ warzyszy ćwiczeń, którzy budują swe ciała, szukając piękna i harmonii, regularnych l i ­ nii przedramion, przepisowych krągłości barków i odpowiedniej węzłowatości łydek. Powszechny bieg ku uporządkowanemu ciału i precyzyjnie zapełnionemu kalenda­ rzowi daje poczucie sensu rzeczywistości, a właściwie nie pozwala na odczucie jego braku. Ład, porządek nowoczesny i harmo­ nia Renesansu w pewnym stopniu na stałe obecne są w fitness-klubie, podczas gdy na stronach „Muscle&Fitness" zdrowie, siła i soki witalne przepełniają cudownie spre­ parowane kulturystyczne posiłki, plażowe prezentacje umięśnionych modelek i uśmiechniętych mocarzy (jaskrawo białe zęby prawie zawsze są widoczne). 2 Każdy z nas poi się olbrzymią ilością wyobrażeń doskona­ le rozwiniętego ciała, metod treningowych, diet z odżywek i suszonych fig. W oczach mamy każdy szczegół umięśnienia, szczegóły przeobrażeń, których dokonamy. Wizerunek nasze­ go ciała zlewa się z mięśniami idoli, z mięśniami obiecanymi przez rozpisany „mikrocykl", z sylwetką widywaną w lustrze po i przed ujędrniającym treningiem, po i przed zastosowa­ niem odwadniaczy. Upodabniam moje ciało do ciała Franka Zane, ale nogi chcę mieć jak Paul Dillett. Ćwiczenia mojego brzucha widzę w obrazach ćwiczącego Doriana Yatesa, odży­ wiam się tak, jak poleca Kevin Levrone. Świat moich mięśni nie jest faktycznym stanem ciała, nie jest też umięśnieniem mistrzów, „cały system przechodzi w stan nieważkości^..) nie jest irrealny, jest symulakrem, albowiem jego gwarantem przestaje być rzeczywistość, wymiany dokonuje się we wła­ snym zakresie, w nieprzerwanym obiegu wzajemnie do siebie odsyłających referencji" (Baudrillard, 1995 s. 180). Przez półtorej godziny, na ogół dwa razy w tygodniu, wraz z przygodnymi współużytkownikami włączamy się w serie powtórzeń morderczych skurczów. Momenty przesi­ leń umykają w chwilę po zaistnieniu. Ćwiczenia odbywają się dla samych ćwiczeń, wydaje się, że efekty nie mają z ni­ mi związku, tak jak nie pamięta się serii z poprzedniego ty­ godnia. Pozostają w kręgu zmieszanych zmysłowych bodź­ ców, przydechów, chrzęstu stawów, brzęku odważników, słodkawych zapachów energizujących napojów. Dwa razy w tygodniu zatrzymuje się czas, a cel znika z pola widzenia. Absolutnej sylwetki nigdy nie osiągniemy, my tylko zapa­ miętale uprawiamy fitness. Tylko dobieramy nowych odży­ wek, porcji aminokwasów, mikrocykli na atlas i butterfly. „Wchodząc na salę z przyrządami zapominam o całym świe­ cie..." - mówi jeden z bywalców klubu, „codzienne treningi sprawiły, że każdy z nich stawał się nowym życiem..." pisze w „Muscle&Fitness" Joe Weider. Zaczynamy wiecznie od nowa, wiecznie pogrążamy się w zapamię­ tałym wysiłku. Nie istnieje przed i po, ist­ nieje tylko porcja doznań wyzwalanych przez pękające blokady bolących ramion ,,(...)w ekstazie radości umiłowanie osta­ tecznej perfekcji może rozpuścić się i znik­ nąć z widoku. Czas ciągle płynie, lecz wskazówka utonęła w nurcie. Żaden jego moment nie różni się w tej chwili od inne­ go" (Bauman 1996 s. 147). Mamy więc do czynienia z obłąkanym, schizofrenicznym działaniem, nowotworowo zmienionym i zautonomizowanym środkiem, podczas gdy cel (o ile się go pa­ mięta) porozrywał i splątał nitki wiodące do rzeczywistości. Nawet ciężar upewnie­ nia i usensowienia świata przeniósł się 153 �w zupełnie inne regiony i nie dotyczy już w tym stopniu po­ rządku, sprawności, harmonii co kiedyś. Pozostawiony sam sobie, w obawie przed „nieadekwatnością" stał się szalonym pościgiem za przyjemnością i satysfakcją, odbiorem wrażeń i walką o pozostanie do tego zdolnym za wszelką cenę (Bau­ man 1995). Kiedy przychodzę poćwiczyć, zagłębiam się w czynność, która żyje sama dla siebie. Trening, który się uprawia, ma za zadanie być maksymalny, oszałamiający, burzący wszystkie granice. Podczas gdy spinam się do ostaniego wyciśnięcia, plakaty na ścianach i stronice magazynów body-buildingu pokazują nieludzko naprężone ciała, o monstrualno-chorobliwej muskulaturze, opatrzone hasłami: „Ramiona na max", „Trening, który postawi cię na nogi", „Aby mięśnie grzbietu nie próżnowały!", czy reklamą odżywek typu Slim Max, Me­ ga Mass, Max Grain, Hard Body. Maksymalnie, hard, mega, na max - to zaklęcia, które wypełniają sobą siłownię aż po sklepienie. Znalazłem się w sytuacji powszechnego dążenia, pogrąża­ nia się w dążeniu, poszukiwaniu Czegoś, co powoli zaczyna się ukazywać. Powoli „(...) sport jako wykalkulowane marno­ trawstwo służące do ukrycia problemu, gadanina podniesiona do rangi nowotworu"( Eco 1996 s. 112) traci dla mnie swe znaczenie. To, co robimy, jest próbą zmaksymalizowania pewnej czynności. Czynności zapamiętałej, która staje w obliczu ciągle jawiących się ambiwalencji, sprzecznych doznań, dwojakich sensów i dychotomicznych obrazów świata fitnessu - zdjęcia zapełniające „Muscle&Fitness" przedstawiają ciała dławiące nas swą cielesnością, morfolo­ gią i fizjologią, ale prawie zawsze wplecione i nierozłącznie połączone są z maszynerią, tak że wydają się tylko częścią POMYŚL Wysokooktanowy treeing mięśni cmrtiriwych Jeffs Pouiitu 154 sztang i hantli. Kulturystyka nosi w sobie „sposób na życie" związany ściśle z Naturą, który jednocześnie nie jest niczym innym niż agresywną ingerencją Kultury. Rysunek sylwetki dąży ku Harmonii, ale dokonuje się na nim zabiegów jak naj­ bardziej fragmentarycznych (jeden z mistrzów fitnessu pisze 0 swych pośladkach, o które dba najbardziej i dzięki którym wygrywa). O tej dychotomiczności pisze Bauman kontynuu­ jąc rozważania nad losami współczesnego ciała - „Trzeba się uczyć, jak poddać się temu, co wyprzedza i przekracza wszel­ kie nauki (...) tresować i przymuszać ciało, by puściło sobie wodze (...) kontrolować je, by uwolniło się od kontroli ... Trzeba być w środku i na zewnątrz w tym samym czasie ..." (Bauman, 1995 s. 95) To, czego doświadczamy, to bycie zara­ zem ćwiczącym i ćwiczonym, tym, na którego się działa, 1 tym, kto działaniem swoim nadaje kształt. Siłownia, jak szybko się zorientowałem, nie jest miejscem zwykłym. Ściany wyłożone lustrami zaginają przestrzenie, zwykli ludzie obcują ze sobą nago w fizjologicznej jawności, a powszechny wysiłek pełen bólu i grymasów budują obraz Hadesu i Zaświatów. Świat kulturystyki (przywołuję jeden z poprzednich akapitów) jest ponadto zabarwiony rodzajem hiperrealności, jest światem, który „(...) poszukując prawdzi­ wej rzeczy, tworzy ostatecznie absolutny fałsz" ( Eco, 1996 s.16). Cechą takiej hiperrealności jest przywoływanie maksi­ mum, najlepszej rzeczy, tej prawdziwej rzeczy, more (są to slogany używane przez Coca-Colę, przez amerykańską tele­ wizję) (tamże). Zaczynam więc podejrzewać i poszukiwać jakiejś iskier­ ki, prześwitu, tego niezwykłego i tego, co do niezwykłości fitnessu się przyczynia. Coraz częściej skłaniam się ku idei zaistnienia w „pełny" sposób, do ujrzenia zarysów czegoś �niepojmowalnego i bezimiennego, czegoś istniejącego w obrazie klubu, co jest nieobrazowalnym. Widzę w tym za­ pamiętałym, zmaksymalizowanym działaniu proces zmian nastrojów poznawczych, proces pokrewny zdejmowaniu „na­ kładek" aparatu pojęciowego, drodze ku niedoświadczaniu. 0 idei tego, co niepojmowalne, tego, co absolutne i maksy­ malne, pisał Mikołaj z Kuzy, filozof średniowiecza - „Maksi­ mum, od którego nic większe być nie może,(...) nie jesteśmy zdolni inaczej pojąć jak tylko w sposób niepojmowalny (...) przekracza to wszelkie nasze władze intelektualne, niezdolne w swej zasadzie, drogą rozumową, pojednać przeciwieństw"(Mikołaj z Kuzy 1997 s. 34). Praca nad ciałem, sprawnością, praca zapamiętała i na max stawia nas (o czym pisałem dokładnie powyżej) w sytuacji rozszczepionej, dwu­ znacznej, pełnej nierozwiązywalnej dychotomii, aporii do­ znań. Bauman dostrzega zjawisko „postawy naraz proteo1 fikso-fobicznej - obawy, że się nigdy szczytowych przeżyć nie osiągnie (...) i zarazem strachu, że się do szczytu dotrze" (Bauman, 1995 s. 96). Mam wrażenie, iż chodzi o to, aby przetransportować się w takie miejsce (wędrówka dotyczy kategorii naszych władz poznawczych), w którym opozycje i przeciwne doznania znoszą się nawzajem, nicościują. W miejscu tym bezzasadne jest pytanie „ćwiczący czy ćwi­ czony?", ponieważ jesteśmy poza tą opozycją - „Opozycje stosują się jedynie do rzeczy dopuszczających stopnie więk­ sze i mniejsze, do Największego zaś absolutnie nie, gdyż przekracza ono wszelkie opozycje (...) Największe (...) istnie­ je w taki sposób, że jest poza wszelkimi opozycjami (...) stoi ono zarówno ponad wszelką afirmacją, jak i negacją" (Miko­ łaj z Kuzy, 1997 s. 53). Zapamiętałość fitnessu, obraz fitnessu zawarty w sloganie „Ramiona na max" jest działalnością ukierunkowaną na osią­ gnięcie stanu poredukcyjnego, stanu, w którym może zami­ gotać i zaiskrzyć się z bardzo daleka, to co Nie Jest, co Ukry­ te. Nie możemy pytać „Czy jest, czy nie jest?", ponieważ to nie-jest i zarazem nie-nie jest („jest" poza opozycją). My tyl­ ko wiemy, że to gdzieś „jest", ponieważ jak opowiadał Mistrz 3 Eckhart Bóg (Bycie) ukrył się, ale niechcący chrząknął i zdradził się ze swoim istnieniem (jest to rodzaj fortelu ma­ jącego opisać nieopisywalne). Proces zapamiętałych czynności, które należą do fitnessu (dotyczą one motywacji, nastrojów poznawczych, „świado­ mości", a pokonywane ciało temu towarzyszy) wydają się ścieżkami, które chcą być zbieżne z zadaniem nazwanym przez Mistrza „Gelassenheit", czyli totalnej bezwoli, wyrze­ czenia się swego umysłu, jego kszałtów, form, jakie nadaje. Pozwoli to na doznanie Tego „co nie jest ani tym, ani tam­ tym", Tego co jest Niczym, miejscem, gdzie ujawnia się By­ cie, gdzie więź z Byciem nie jest stracona (Kostyszak, 1997). Logika apofatyczna jest więc nie-do-pomyślenia, a poszu­ kiwania niezwykłego i absolutnego (użyłem pojęć potocz­ nych, które w pewnym odniesieniu oznaczają sacrum) karmią się nią w swych dążeniach. Właśnie „taki Bóg inspiruje poję­ cie sacrum, nie znane zinstytucjonalizowanym Kościołom (...) Ten zlaicyzowany i nieskończenie nieobecny Bóg towa­ rzyszył współczesnej myśli, przybierając rozmaite nazwy" (Eco, 1996 s. 112, 113). Fitness związany jest z niezwykłym. Jest to czynność, która dzięki zapamiętałości kruszy skłon­ ność do „nazywania" i „ujmowania", pozwala na zamigotanie („chrząknięcie"), miejsca gdzie widać Nic. Wydostaje się ona z całego szeregu dychotomii, aporii, z którymi się spotyka - „Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem! I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?" , „kruszy mur", by dotrzeć w „znicościowaną nicość", tam, gdzie niczego nie można na­ zwać, gdzie słowo milknie - „I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny! Lecz poza murem - nic i nic! Ni Żywej duszy, ni Dziewczyny!". 4 PRZYPISY ' Praca powstała dzięki moim osobistym doświadczeniom przy upra­ wianiu fitnessu. „MuscIe&Fitness" to magazyn kulturystyczny założony przez Joe Weidera, ojca światowej kulturystyki; pisząc pracę dysponowałem ośmioma numerami tego czasopisma. Logika antropologii apofatycznej zawarta w myśli Mistrza Eckharta jest mi znana dzięki wykładom dr. hab. C. Wodzińskiego pt. Jurodiwyj - antropologia apofatyczna, które odbyły się 18.02 i 11.03 br. Wiersz Leśmiana Dziewczyna pochodzi z tomu Ballady. 2 3 4 BIBLIOGRAFIA Baudrillard, J. 1996 Precesja symulakrów, [w:] Postmodernizm, antologia przykła­ dów, Kraków. Bauman, Z . 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Toruń. Bauman, Z. 1997 Ponowoczesność a dekonstrukcja nieśmiertelności, [w:] Postmo­ dernizm a filozofia. Warszawa. Eco, U. 1996 Semiologia życia codziennego. Warszawa. Jameson, F. 1996 Postmodernizm a społeczeństwo konsumpcyjne, [w:] Postmoder­ nizm, antologia przykładów, Kraków. Kostyszak, M . 1997 Martin Heidegger - rękodzieło myślenia, Wrocław. 755 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30f2062bf23e51401690bc92b144870.pdf c01609438bb343634f45f4990674f256 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5116 Title A name given to the resource Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.355-374 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 Tomasz Rakowski Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna Założenia, cele, praktyki Obszar wiedzy zwany antropologią medyczną (medical anthropology) próbuje wprowadzić do nauki wartość wyjątkową – jest nią umiejętność i potrzeba zrozumienia ciała, choroby i życia człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny. Konieczność powstania takiej dziedziny wiedzy wynika już chociażby stąd, że każdy, kto spotyka, bada czy rozmawia z pacjentem, napotyka nie tylko stan chorobowy, ale też różnego rodzaju jego „życie tajemne” – zwyczaje, odruchy zachowań społecznych, prywatne mity i wyobrażenia. Pojawia się w ten sposób rola badacza społecznego, w której poprzez swe rozpoznania świata zdrowia, choroby i wszelkich praktyk związanych z leczeniem, staje się on z czasem badaczem „świata prywatnego” ludzi chorych, ich „powiernikiem kultury” czy może nawet „powiernikiem człowieczeństwa” – i jest to główna teza tak rozumianej stosowanej nauki medycznej. O co tu jednak tak naprawdę chodzi? Problem polega na samej historii czy genealogii lekarskiego czy biomedycznego (tj. umocowanego w paradygmacie nauk biologicznych i medycznych) podejścia do pacjenta i do zdrowia/choroby. Poprzez współczesną tradycję wiedzy biomedycznej przywiązani jesteśmy bowiem do pewnego szczególnego podejścia do chorego i do jego ciała. Podejście to zostało i jest wciąż wypracowywane przez nowoczesną naukę biologiczną, która umożliwia skuteczne rozpoznawanie i leczenie chorób i jednocześnie umożliwia sam postęp w medycynie. Jest to jednak wiedza bardzo specyficzna: można ją określić jako wiedzę racjonalną, obiektywną, niemal naukowo-techniczną, odwołującą się w coraz większym stopniu do danych zliczeniowych, numerycznych, danych, które nie kłamią („medycyna oparta na faktach”). Jest to pewien szczególny sposób widzenia choroby – poprzez obiektywne patologie/dysfunkcje organizmu człowieka: dane statystyczne, zmiany organiczne widoczne w badaniach, odchylenia w badaniach laboratoryjnych, w zapisach elektrokardiograficznych itd., czy w końcu różne �356 Tomasz Rakowski układy wyraźnych i bezdyskusyjnych objawów klinicznych (zażółcenie powłok skórnych, twardy, „deskowaty” brzuch, gorączka itp.). W każdym razie ciało jest w nich pewną skończoną, materialną całością, choroba – bezdyskusyjną interpretacją, zestandaryzowanym widzeniem „wypalającym prawdę” (Foucault 2000). Nie tyle chodzi zatem o samą „wizję” ciała, ile o to, że poprzez praktykę kliniczną wiedza oparta na tej podstawie utrwala się i uznaje się za naturalne pojmowanie choroby bardzo rzeczywiście, a mianowicie jako dysfunkcję organizmu o uchwytnej przyczynie, którą można rozpoznać i zaprotokołować, np. załączyć w dokumentacji pacjenta (Miron Białoszewski nazywał takie rozpoznania „dosłownościami biologicznymi”). Jest ono po stawą wiedzy o chorobie, tworzy uprzywilejowaną bazę dla jej wyjaśnienia i zrozumienia – w piśmiennictwie światowym humanistyki medycznej określa się w ten sposób pojmowaną chorobę jako disease (Helman 2001, s. 79–86; Young 1982; Cassels 2001, s. 4–21). Disease jest zatem tym, „czego pacjent dowiaduje się od lekarza”, czy jeszcze inaczej, jest chorobą w „perspektywie lekarza” (the doctor’s perspective). Rozumienie choroby opiera się w niej przede wszystkim na poznaniu biomedycznej, biologicznej sfery życia człowieka, a sama choroba staje się obiektywnym i bezdyskusyjnym stanem. Klinika, w swej historycznej postaci, to zatem miejsce, w którym gromadzono różnych chorych, a w istocie – różne ciała, i nauczano klasyfikującego spojrzenia („segregacja medyczna”). „Spojrzenie kliniczne” to zatem praktyka, która mogła uchwycić coś takiego, jak „jednostki chorobowe”, to znaczy dostrzec jednakowe, porównywalne przypadki w różnych ciałach i wyodrębnić je, zestawić, opisać i poklasyfikować (zob. m.in. Brzeziński, red., 2000; Foucault 2000). Pojawiła się pewna powtarzalność typów ludzkich: objawów, dysfunkcji, skarg, nawet biografii. Wiemy jednak, że choroba nie jest czymś powtarzalnym, obiektywnym i ujednoliconym dla ludzi chorych. Istnieje bowiem też jako doświadczenie po drugiej stronie – stronie pacjenta, jako coś, co pacjent po prostu odczuwa. Istnieje pewne subiektywne odczucie własnego ciała – i własnej sytuacji. To subiektywne rozumienie choroby, choroba z „perspektywy pacjenta” (the patient’s perspective), to pewna „druga strona” wiedzy o chorobie (prawda „drugiej strony”). Tak rozumiany sposób pojmowania choroby określa się mianem illness, „doświadczeniem choroby”, czyli tym, czego „lekarz dowiaduje się od pacjenta” (w przeciwieństwie do biologicznie rozumianej disease). Są to nie tylko dolegliwości i wszelkie objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i „przesądy”, które można usłyszeć od pacjentów. Skąd jednak bierze się to subiektywne poczucie choroby, skąd bierze się illness? Wiemy, że wykracza ono daleko poza wiedzę o biologicznych podstawach choroby i że jest bardzo złożonym i trudnym do przekazania doświadczeniem. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 357 Ciało, cielesność i doświadczenie choroby Jest to punkt kluczowy rozważań podejmowanych przez antropologię medyczną. To właśnie w tej perspektywie poszukiwany jest trudny język relacjonowania „całościowego faktu społecznego”, jakim choroba, chorowanie i leczenie. W perspektywie antropologii medycznej – humanistycznej nauki stosowanej – proces, w którym chory człowiek buduje swe doświadczenie, nie odnosi się bowiem jedynie do stanu biologicznego organizmu; ciało człowieka chorego w żadnym razie nie sprowadza się do samego ciała. Ciało człowieka nie jest tu „tylko” ciałem. I nie chodzi tylko o to, że poza tym istnieje jakaś „dusza”, „umysł”, „duch” czy „historia”1. Ciało w tym ujęciu jest całością człowieka, to znaczy jest całością jego doświadczenia. Maurice Merleau-Ponty, fenomenolog najczęściej chyba czytany przez antropologów medycznych (zob. Becker 2004), pisał, że „u człowieka, chciałoby się rzec, wszystko jest wytworzone i wszystko jest naturalne w tym sensie, że nie ma takiego słowa, takiego zachowania, które by nie zawdzięczało czegoś biologicznemu bytowi, a które by zarazem nie oddalało się od prostoty życia zwierzęcego i nie odwracało sensu zachowań witalnych dzięki czemuś w rodzaju wymykania się oraz dzięki geniuszowi dwuznaczności, który mógłby służyć za definicję człowieka” (Merleau-Ponty 1999, s. 103). Ma to swoje bardzo praktyczne konsekwencje. Ciało człowieka w antropologii i humanistyce medycznej jest w ten sposób w ogóle całym sposobem funkcjonowania w świecie życia codziennego (lifeworld), jest tą najbardziej realną sferą doświadczenia. Z takiego przeciwstawienia „unieruchomionego” czy „obiektywnego” ciała tradycji współczesnej biomedycyny oraz ciała jako najbardziej bazowego i zarazem wytworzonego doświadczenia ludzkiego wyprowadzić zatem można podstawowe modele rozumienia choroby, odpowiednio disease i illness, a co za tym idzie, dwa modele poznania. Te dwa poziomy wiedzy i praktyki przedstawię skrótowo w tabeli2.  Przywołam tu jedną z wiele mówiących anegdot. Jeden z niezwykłych badaczy kultur pierwotnych, Maurice Leenhardt (żył w latach 1912–1967), zapytał niegdyś tubylców z Nowej Kaledonii: „Czy wiary w niecielesną duszę nauczyliście się od swoich misjonarzy i Białych kolonizatorów? Nie – odpowiedział mu wtedy jeden ze starszych – to, co przywieźli ze sobą Biali, to przekonanie, że w ogóle istnieje coś takiego jak c i a ł o” (za Csordas 2001, 6). Widać dobrze, że ten obiektywny sposób postrzegania ciała – ciała unieruchomionego – na dobre utrwalił się w praktycznym, współczesnym myśleniu, akurat w ostatnich dwóch stuleciach, i to akurat w naszym euro-amerykańskim kręgu kulturowym. 2 Korzystam tu częściowo z opracowania Helman (2001: 79n.). 1 �358 Tomasz Rakowski Disease Badacz w paradygmacie biomedycyny Illness Badacz w paradygmacie nauki humanistycznej Uwaga skierowana na obiektywne wyniki ba- Uwaga skierowana na subiektywne sensy dania fizykalnego; naukowa racjonalność. i objawy choroby; podmiotowość pacjenta. Nacisk na precyzyjne parametry fizyczne i bio- Uwaga skierowana na sens nadawany życiu chemiczne; „prawda” po stronie lekarza. i chorobie przez pacjenta; „prawda” także po stronie chorego. Dualizm materii i ducha, ciała i umysłu. Przekroczenie dualizmu ciało-umysł; ciało jako podmiot. Choroba jako wyodrębniona jednostka. Choroba jako pochodna i wyraz doświadczeń społecznych. Ciało zredukowane do procesów biologicz- Ciało żywe i bezpośrednio doświadczane wynych, fizjologicznych, psychicznych itd. znacza sposób rozumienia siebie i świata. Historia pacjenta zredukowana do historii Historia choroby jako ważna część biografii jego choroby, jej epizodów, zaostrzeń, terapii pacjenta; przenika wiele innych aspektów i jej efektów. jego życia. Historia choroby pacjenta dotyczy przede Historia choroby i sposób rozumienia chowszystkim pojedynczego organizmu, przy- roby dotyczy nie tylko chorego, ale i jego padku wyizolowanej społecznie jednostki. otoczenia: jest pochodną relacji rodzinnych (społecznych). Odgórnie przyjęte sposoby funkcjonowania Pacjent w sytuacji „obnażenia kulturowego”; pacjenta w warunkach szpitalnych, szpital przesunięcia barier wstydu i poczucia narujako usankcjonowany sposób współbycia szenia niewidocznych granic „ja”. społecznego; wymóg podporządkowania zachowań cielesnych normom szpitalnym (np. „publiczny” strój typu pidżama). Cielesność, tak rozumiana, nie jest jednak niczyja i nie należy tylko do jednostki – jest produktem życia społecznego, produktem kultury, produktem historii. Ta żywa cielesność poddaje się zatem nade wszystko doświadczeniu wbudowanemu w społeczeństwa. Ciało i jego granice, jego choroby i jego sprawność rozumiane są raczej intuicyjnie, są mocno uwewnętrznione, stosownie do danej kultury, a nie wydobyte w sposób obiektywny i materialny. Tłumaczy to w dużym stopniu istnienie „ludowych” jednostek chorobowych (folk illnesses czy culture-bound syndromes), a więc wszelkich chorób nieobecnych w oficjalnym nazewnictwie lekarskim, ale krążących gdzieś w wyobrażeniach społecznych (Helman 2001, s. 86–89; zob. też opracowania polskie: Piątkowski 1988; Libera 1995; Paluch 1995; Jeszke 1996; Penkala-Gawęcka 2006). Nie tylko zresztą choroby, ale i same objawy mają swe ludowe wyobrażenia. Mówi się o nich, dyskutuje w małych grupach, określa dolegliwości i po jakimś czasie powstają właśnie ich środowiskowe sensy, wersje, powstają jakby nowe zupełnie objawy. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 359 Dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest praca Charles’a M. Boyle’a (1970), w której autor pokazał zupełnie różne, środowiskowe sposoby rozumienia tego, gdzie znajduje się żołądek. O ile lekarze bez wahania wskazywali żołądek zgodnie z jego anatomicznym rzutem, o tyle pacjenci, zależnie od środowiska, wskazywali obszar wzdłuż linii pośrodkowej ciała (od rękojeści mostka aż po spojenie łonowe) albo po prostu wskazywali cały obszar brzucha, a niektórzy tylko prawe kwadranty. Wyobrażenia ciała i objawów okazują się zatem zupełnie różne, zależnie od grupy społecznej i nie muszą wcale wynikać ze współczesnej wiedzy biomedycznej – powstają raczej w sposób bardziej naturalny i bardziej bezpośredni, wynikają z doświadczeń społecznie kształtowanej cielesności. Stąd „choroby ludowe” (folk illnesses) można potraktować właśnie jako pewne konkretne, „ludowe” wersje wiedzy o ciele, czyli doświadczeń ciała; są one nieustannie omawiane, komunikowane wewnątrz poszczególnych grup i w końcu staja się, w pewnym sensie, nawet bardziej realne niż samo ciało. Ciało podlega zatem pewnym wyobrażeniom i po jakimś czasie powstają już wytworzone objawy, wytworzone ciało czy wręcz społeczne „sposoby posługiwania się ciałem”, by posłużyć się słynnym tytułem eseju Marcela Maussa (2001). Przykładem może być pewna „choroba ludowa”, krążąca współcześnie w okolicach Szydłowca. Zwana jest ona uchynięciem, jest chorobą niemowląt i małych dzieci3. Co to jest uchynięcie? Etiologia uchynięcia nie jest do końca jasna, ale wiąże się z wyobrażeniem gwałtownej przemiany w organizmie dziecka, rozumianej niemal mechanicznie. „Chorobę” tę zwie się też (s)chynięciem, gibem, gibnięciem, przełamniem, przesunięciem, bo terminy bywają różne w różnych częściach Polski (Układ gniazdowy terminów... 2005). Chynięcie może mieć miejsce przy porodzie, ale w szczególności w ciągu pierwszych 2–3 lat życia. Chorobę trudno jest później rozpoznać, ale objawami mogą być płacz, krzyk, brak snu, odmowa lub problemy z ssaniem piersi, pojawiają się w końcu małe guzki, „guziczki” na klatce piersiowej, „zgrubienie”, „gruczoł”, „narośl”. „Kto nie wierzy – mówi mieszkanka jednej z badanych wsi – to później dziecko kaleka jest. Garba ma jakiegoś, gdzieś, bo jak się schynie, to nie rozsmarują [rozmasują – T.R.]. Dziecko rośnie i to rośnie. Na Wysokiej była dziewczynka co się chynęła. Córka gospodyni księdza. Nie wierzyła jej matka, po lekarzach jeździła – i garbuska!” (Adamiak, Hekselman 2008). W tej społeczności przyjmuje się zatem, że jak się w porę nie dojrzy, nie zobaczy, nie uwierzy w objawy chynięcia, robi 3 Badania poświęcone uchynięciu i lokalnym wyobrażeniom zdrowia i choroby prowadziły pod moim kierunkiem w latach 2007–2008 uczestniczki warsztatów etnograficznych Instytutu Kultury Polskiej UW Karolina Adamiak i Marta Hekselman. Omawiając problem uchynięcia, korzystam z raportu końcowego i wywiadów terenowych ich autorstwa (Adamiak, Hekselman 2008). �360 Tomasz Rakowski się garb, guz czy narośl. Aby dziecko wyleczyć, trzeba znaleźć kobietę, która je „wysmaruje”. „Smarowaniem”, „wygładzaniem garba” zajmują się kobiety w okolicach Szydłowca, ale szczególnie jedna z nich, stosunkowo młoda, posiada wyjątkowy „dar” tej umiejętności. Celem smarowania – tłumaczy ona – jest to, że musi być „gładko”. Należy się wyzbyć powstałego zgrubienia, które „słychać jak chrupie, gdy je się rozmasowuje” (Adamiak, Hekselman 2008). Czym jest zjawisko „chynięcia”? Czy istnieje realnie? O tym nawet nie próbowałbym rozstrzygać. Na pewno jest jednak częścią chyba jednak autentycznych doświadczeń tych ludzi. Jest pewnym lokalnym, dotyczącym zresztą głównie młodych matek, sposobem doświadczania i uczenia się ciała swojego i swego dziecka. Podobnie dzieci „uczą się” tej choroby, by ją potem, w przyszłości, rozpoznawać u innych. Popatrzmy na fragment rozmowy z 4-letnim chłopcem, synem smarowaczki: Etnografki: „A to boli?” Chłopiec: „No, boli... [...] Na przykład tak jak teraz, to czuje, że tutaj to mam i mnie boli, ale mama smaruje, to jeszcze gorzej...” Etnografki: „Ale jaki to jest ból? To tak kłuje czy to jest gorące?” Chłopiec: „Bo ja wiem, tak jakby ktoś wciskał we mnie coś, nie wiem...” Etnografki: „To tak w środku jest?” Chłopiec: „Mhm...” Etnografki: „Ale jak mama smaruje, to pomaga?” Chłopiec: „Powinno, tak...” Widać jak chłopiec zaczyna podążać za objawami i doświadczeniami znanymi z opowieści rodziców i sąsiadów. W postaci folk illness powstaje w ten sposób pewna społeczna akumulacja doświadczeń; jest ona „wbudowywana” w wewnętrzny schemat ciała4. Jest to kapitalny punkt pojmowania koncepcji „kompetencji kulturowej” w antropologii medycznej (Benson, Kleinman 2006). Wiąże się to z dość nowym, antropologicznym rozumieniem kultury i tożsamości kulturowej (etnicznej, narodowej, społecznej, religijnej, zob. Gupta, Ferguson 2006): wedle tego rozumienia kultura jest raczej przede wszystkim aktywnym procesem budowania wzorów ucieleśnienia i norm współ-bycia społecznego. Artur Kleinman i Peter Benson konstruują nawet metodę minietnografii klinicznej, w której kładą oni nacisk przede wszystkim na uchwycenie przez praktyków medycyny sposobu, w jaki dana kultura jest wytwarzana i aprobowana przez jednostki. Stąd jest ona przeciwna wizji, w której traktuje się kulturę 4  Tego typu „choroby ludowe” krążą wciąż i będę krążyły pomiędzy różnymi grupami społecznymi. „Przestrachy”, „oberwania”, „przewiewy”, „uchynięcia” i inne formy społecznych wyobrażeń doświadczenia choroby będą zatem, jak pokazuje m.in. Jeszke (1996), pełnoprawną częścią historii medycyny, obejmującej nie tylko postępy i próby w dokonywaniu przełomowych odkryć medycyny, ale i wszelkie historie folk illnesses. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 361 jako nieodwołalną kondycję danego człowieka5 i która pozwala tłumaczyć za pomocą kultury wszelkie jego decyzje i zachowania (Kleinman, Benson 2006; zob. też Gupta, Ferguson 2006). Widać tu zatem, że kultura w tym ujęciu jest dynamicznym procesem, umocowanym w działaniach jednostek i jest czymś innym niż potocznie rozumianą „kulturą” jako upraszczającym i redukującym wytłumaczeniem obcych zachowań, poglądów itd. Aby jeszcze mocniej wydobyć tę różnicę, przedstawię cechy „dawnego” (1) i „nowego” (2) sposobu rozumienia i wyobrażania kultury w poniższej tabeli – za Pawłem Krzyworzeką (2008). Rozumienie kultury 1 Rozumienie kultury 2 Kultura jest niezmienna, w stanie stałej rów- Kultura jest aktywnym procesem społecznie nowagi lub samoreprodukująca się. wytwarzanych znaczeń i zachowań. Kultury to jednorodne, statyczne, zamknięte całości; związane są z konkretnym miejscem na mapie i/lub z konkretną warstwą społeczną. Kultury nigdy nie tworzą całkowicie zamkniętych i spójnych całości; kultury nie są „zamrożone” – ludzie korzystają z lokalnych, narodowych i ponadnarodowych powiązań. Kulturę można sprowadzić do zestawu stałych, zdefiniowanych cech (checklist); istnieje coś w rodzaju całościowej i statycznej wiedzy o poszczególnych kulturach. Ludzie usytuowani w relacjach społecznych korzystają z dostępnych im ekonomicznych i politycznych środków, aby własną definicję sytuacji (rozumienie swej „kultury”) uczynić względnie trwałą. W dziedzinie antropologii medycznej to dynamiczne, „nowe” ujęcie kultury – jako różnie usytuowanych aktorów społecznych, nabywających doświadczenia, podejmujących decyzje i budujących tożsamość – ma szczególne znaczenie. Nie wynika to jednak tylko z potrzeby rozumienia odmienności kulturowych, innych cielesności lub innych sensów choroby czy leczenia, ale wiąże się też ze współistnieniem, a czasem konfliktem różnych, pełnoprawnych światów i typów medycyny, sposobów rozumienia zdrowia, choroby i leczenia. W wielu miejscach lekarze, pacjenci, uzdrawiacze, terapeuci czy „specjaliści ludowi” tworzą bowiem, jak się okazuje, niemal autonomiczne światy medyczne – światy, które istnieją tuż obok siebie; jest tak np. we współczesnym społeczeństwie Meksyku, gdzie medycyna Indian i Metysów często współistnieje i zderza się z nowoczesną medycyna Zachodu (Wądołowska 2010) czy we współczesnym Kazachstanie, gdzie niemal instytucjonalnie, w zakresie wyższych uczelni me5  Ten „esencjalizujący” sposób widzenia kultury może prostą drogą zaprowadzić bowiem do powstawania stereotypów czy wręcz stygmatów kulturowych, co skutkuje przekonaniami, iż „Hindusi jedzą tak...”, „Romowie robią to...”, „Bezrobotni żyją tak....”, „Byli pracownicy PGR nauczeni są, że...” itp. �362 Tomasz Rakowski dycznych, współistnieją ze sobą medycyna Wschodu (chińska i ajurwedyczna), medycyna ludowa, „kazachska” (kształtująca też w pewnym stopniu kazachską tożsamość) i wreszcie biomedycyna, istniejąca tu jako postsowiecka organizacja opieki zdrowotnej na bazie modelu Mikołaja Siemaszki (zob. Penkala-Gawęcka 2008). Perspektywa pluralizmu medycznego wprowadza tu ponadto możliwość rozpoznania bardzo skomplikowanego współistnienia różnych typów medycyny, nie tylko na linii medycyna zachodnia – medycyny „ludowe” (komplementarne), ale pokazuje też na zróżnicowania w obrębie poszczególnych tradycji, w tym w obrębie biomedycyny jako dziedziny zmiennej, wytwarzanej społecznie, kulturowo i istniejącej jako pewna „realność symboliczna”. Choroby wytwarzane społecznie i społeczne przyczyny chorób Do szczególnego typu problematyki antropologii medycznej należą również choroby wytwarzane społecznie, które mają charakter kompleksów cielesnych doświadczeń, migrujących wewnątrz społeczeństw. Należą do nich np. „choroby ludowe” ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Jest nią między innymi susto, choroba ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „zniknięcie/porwanie duszy”. Objawia się ona bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze jej badaczka, Avis Mysyk (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, a przede wszystkim migrujących za pracą ubogich robotników (woorking poor). Odzwierciedla ona procesy negatywnych przesunięć w strukturze społecznej, jest udziałem biedniejących migrantów w Meksyku trafiających w nowe, wielkomiejskie środowiska czy tracących swoją niezależność, przywileje, a w końcu pola i ziemię członków grup indiańskich w miejscach, gdzie inne grupy – białych właścicieli ziemskich – zyskują silniejsze i dominujące pozycje. Dolegliwości tego typu powiązane są z nervios, nerves, nerva czy nerwy, czyli innej, ale bardzo podobnej społecznie wytwarzanej „jednostki chorobowej”, opisywane były m.in. przez Sethę Low (2001) na Kostaryce, wśród ubogich społeczności, ale też w Gwatemali, wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie (Migliore 2001), w końcu też w południowej Polsce, w latach transformacji i rosnącego gwałtownie bezrobocia (Rakowski 2006). Podobnie manifestują się one napięciem, bólami głowy, bólami w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. Nerwy są pewnym migrującym społecznie zaburzeniem, o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 363 We współczesnym piśmiennictwie w odniesieniu do kultur Zachodu coraz częściej natomiast używa się pewnej bardzo adekwatnej i pojemnej kategorii choroby – są to wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego komfortu objawy i dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach – to tak zwane MUS, czyli medically unexplained symptoms (Page, Wessley 2003; zob. Katon, Sullivan, Walker 2001, Sharpe, Carson 2001). Wiążą się one często z przykrymi doświadczeniami lekceważenia dolegliwości przez lekarzy i pielęgniarki i jednocześnie ze zlecaniem kolejnych, coraz bardziej zaawansowanych badań i testów w celu wykrycia albo wykluczenia choroby. Perspektywa antropologii medycznej czy humanistyki medycznej z całą powagą przyjmuje tego typu doświadczenia, czyni je wręcz niezbędnymi dla zrozumienia tego typu dolegliwości. Te różnice w rozpoznawaniu, klasyfikowaniu i definiowaniu zdrowia i choroby sięgają jednak jeszcze głębiej, do współczesnych, ogólnoświatowych uwarunkowań nierówności społecznych i napięć między zamożnymi krajami Zachodu i doświadczającymi biedy i cierpienia społeczeństwami krajów „globalnego Południa”. To napięcie na wiele sposobów przekłada się na sposoby rozumienia tego, co jest chorobą, zdrowiem, leczeniem. Antropologia medycyny w bardzo krytyczny sposób pokazuje nieraz, jak bieda, bezrobocie i głód zamieniane się, dzięki klasyfikującej mocy współczesnej medycyny, na problemy o charakterze psychosomatycznym czy nerwicowym (Nancy Scheper-Hughes). Jeszcze inne badania pokazują, jak bardzo paradygmat i dyskurs współczesnej biomedycyny unieważniają doświadczenia ludzi potrzebujących pomocy z ubogich krajów Południa. Kategoria distant needy jednego z najważniejszych krytyków, lekarza i badacza społecznego Paula Farmera (2010ab), ukazuje jak łatwo tworzy się prawa do autonomicznego decydowania o sobie w przypadku chorych zainfekowanych HIV w Afryce subsaharyjskiej, biorących udział w badaniach eksperymentalnych leków antyretrowirusowych, a jak łatwo zapomina się o ich niedożywieniu, braku pracy, braku domu czy prawa do leczenia (zdarzało się, że chorzy byli pozbawiani leczenia anty-HIV po zakończeniu programu badawczego). Paul Farmer (2010) wskazuje tu wręcz na procesy odspołecznienia (desocialization) wiedzy medycznej, czyli wypłukiwania tych efektów badań nad stanem zdrowia, które nie mają pochodzenia czysto medycznego, ale wiążą się z warunkami życia w skrajnej biedzie, doświadczania przemocy czy efektów skażenia środowiska. Jest to szczególnie istotne, gdyż klasyczne badania brytyjskie jeszcze z roku 1974 pokazują, że czynniki tzw. „środowiskowe” (społeczne) mają kolosalne znaczenie dla zdrowia populacji i statystyki chorób przewlekłych, ciężkich i zgonów w ich przebiegu, nawet bardziej znaczące niż np. dostęp do antybiotyków (jest to rozwinięcie słynnej �364 Tomasz Rakowski tezy Marca Lalonde’a mówiącej, iż na stan zdrowia i jakość życia bardziej znaczący wpływ ma styl i sposób życia niż np. dostęp do opieki zdrowotnej). Podsumowując: choroba i ciało pacjenta są pochodną cielesności wytwarzanej społecznie, nie jest jednak tak, że kultura absolutnie determinuje doznania i sensy zachowań cielesnych. Każdy pacjent we właściwy sobie sposób tworzy swe kulturowe ciało i posiada pewną niezbędną przestrzeń wolności – stąd kultura nie może przesądzać o illness pacjenta; takie podejście zmieniłoby się bowiem w rodzaj stereotypizowania i stygmatyzowania poprzez „kulturę”. Ciało, wstyd, granice, sposób zachowania i traktowanie swojego zdrowia, dolegliwości czy zgłaszane skargi wiążą się jednak bardzo wyraźnie ze środowiskiem, w którym pacjent funkcjonuje, w którym się wychowuje. Podam dwa przykłady, dwa możliwe scenariusze, w których objawia się ten poziom odmiennego kulturowo ciała. Będą to przypadki pacjentki pochodzącej ze społeczności polskich Romów oraz pacjenta, byłego górnika z Wałbrzycha, od ośmiu lat bezrobotnego. W Klinice Kardiologii jednego ze stołecznych szpitali przebywała pacjentka, pochodząca ze społeczności polskich Romów (z grupy Polska Roma), hospitalizowana z powodu przełomu nadciśnieniowego. Celem pobytu miała być podstawowa diagnostyka NT i ustalenie leczenia. Lekarz prowadzący miał problemy z nawiązaniem rozmowy i dobrego kontaktu z chorą (choć chora mówiła poprawnie po polsku). Kiedy przychodził do jej sali, wraz z nią znajdowała się tam część jej rodziny i dalszych krewnych; zwykle były to kobiety. Na korytarzu nieustannie widać było zatem przez ponad tydzień przedstawicieli Romów, jej krewnych, którzy przynosili jedzenie, środki czystości, ubrania. Przeprowadzenie badania fizykalnego było trudne, zwykle odbywało się w otoczeniu krewnych, najczęściej kobiet, które dopiero po napomnieniach opuszczały salę. Zdarzało się, że wbrew zaleceniom lekarskim chora zabierana była przez rodzinę na przechadzki po szpitalu. Po kilku dniach lekarze, a w szczególności lekarz prowadzący, byli wyraźnie zmęczeni tą sytuacją (mimo tego starano się traktować jej krewnych uprzejmie, choć stanowczo wskazywano na obyczaj szpitalny, godziny odwiedzin itd.). Dlaczego, zadawano sobie pytanie, jest tu wciąż tylu ludzi, tylu krewnych tej pacjentki? Skąd to się bierze? Otóż w tym przypadku wiąże się to niemal wprost z ową społecznie wytwarzaną cielesnością. Z badań antropologicznych wynika, iż ciało w kulturze Romów (w grupie Polska Roma) jest starannie zabezpieczane przed skalaniem, tj. przed symbolicznym uczynieniem nieczystym (Mirga, Mróz 1994, s. 137–151; Szurman 2004). Romowie, jak wiadomo, ciało swe traktują bardzo poważnie, jest ono przedmiotem nieustannej troski, specjalnych obrządków higienicznych, ale też i obrządków symbolicznych. Co więcej, istnieje pewien zwyczajowy kodeks skalań (mageripen) – aktów symbolicznego uczynienia człowieka nieczystym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 365 U Romów w różnych sytuacjach kalający jest kontakt z ludzkimi wydzielinami. Stąd pewne zawody są Romom wzbronione, takie jak, na przykład, właśnie lekarz, pielęgniarka, salowa – są to zawody skalane, „trefne”. Ciało utrzymywane jest w czystości symbolicznej poprzez przestrzeganie zasad higieny i zasad kodeksu skalań. Kodeks nakazuje między innymi korzystanie z kilku naczyń do mycia się (naczynia do mycia dolnej, nieczystej, połowy ciała są zawsze inne niż naczynia do mycia górnej połowy ciała). To przestrzeganie zasad jest jednak zawsze aktem społecznym, aktem jawnym. Wszelkie zachowania cielesne, higiena, przygotowanie posiłków, życie seksualne są oceniane i przestrzegane wspólnotowo. Romowie często sami sprawują wzajemnie kontrolę nad swoim zachowaniem, a w razie skalania głos zabiera też starszy mężczyzna – głowa rodu (Szero Rom, Baro Szero). Ciało i jego utrzymanie w symbolicznej czystości staje się w ten sposób własnością społeczną, ciało należy jakby do społeczności (zapewnia jej „czystość”), a nie do samej jednostki. To właśnie tłumaczy w dużym stopniu zachowanie kobiet, krewnych pacjentki w tak obcym i potencjalnie kalającym miejscu, jakim jest szpital. Drugim przykładem społecznie wytworzonej cielesności i pewnego szczególnego sensu zgłaszanych dolegliwości może być historia pacjenta, który trafił w styczniu 2004 roku do ambulatorium ortopedyczno-urazowego jednego ze szpitali w Wałbrzychu, z podejrzeniem urazu kręgosłupa. Był to były górnik, bezrobotny, pracujący od dwóch lat w nielegalnych wyrobiskach węgla kamiennego, tzw. biedaszybach. Mężczyzna miał silne bóle okolicy lędźwiowej, z trudem poruszał kończynami dolnymi (szczególnie prawą). Do ambulatorium przyniesiony został przez swoich towarzyszy z pobliskiego lasku, na drewnianych drzwiach (zdobytych w opuszczonym budynku, będącym dawniej siedzibą władz kopalni, w okolicy powszechnie nazywanym „Belwederem”). Okazało się, że część szybu osunęła się podczas pracy, przygniatając kopacza. Badania RTG wykazały, że nie ma żadnych poważnych zmian pourazowych, złamań itd. Były górnik dodał, iż od wielu lat ma „problemy z kręgosłupem”, jest to skutek ciężkiej pracy w kopalni, oraz że miał kiedyś z tego tytułu rentę, „po czym – jak twierdził – mu ją odebrano”. Lekarz potwierdził obecność zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa pacjenta i wytłumaczył, że dolegliwości mogą wiązać się z przeciążeniem i naciągnięciem mięśni w czasie wypadku (rozpoznał zespół rzekomo-korzeniowy), ale dodał, że po kilku tygodniach leczenia lekami przeciwbólowymi, rozluźniającymi napięcie mięśni szkieletowych oraz zaprzestania prac fizycznych powinno być znacznie lepiej – dolegliwości będą ustępowały. Nakazał też zgłoszenie się do lekarza POZ. Były górnik powiedział wtedy, że niewiele to zmieni, że jego kręgosłup jest w rozsypce i że po pracy w kopalni „jest do wyrzucenia”. Okazało się też, �366 Tomasz Rakowski że nie jest ubezpieczony – od roku nie rejestrował się w Urzędzie Pracy, bo, jak twierdzi, „jest to bez sensu”, a do pracy w biedaszybach i tak będzie chodził, bo „jakoś musi ukopać tego węgla”; dodał jeszcze, że „najwyżej następnym razem całkiem go zasypie”. Dlaczego jego wypowiedzi były tak zdecydowane i tak pozbawione nadziei? Czy łączyło się to ze schorzeniami, na które cierpiał? Ponownie pojawia się tu społecznie wytwarzana cielesność, a dokładniej – społecznie wytwarzane dolegliwości, a właściwie owe „skargi społeczne”. Kiedy bowiem przeanalizuje się wypowiedzi i zachowania byłych górników, bezrobotnych po serii likwidacji wałbrzyskich kopalń, to okazuje się, że taki stosunek do własnego ciała i samych dolegliwości jest dość częsty. Wielokrotnie, w czasie badań antropologicznych, usłyszeć można było zwroty typu „płuca mam całe zacementowane”, „moja lewa noga jest bez czucia – taki mam kręgosłup”, „mamy [zniszczone] dyski, kręgosłupy – prawie wszyscy”. Chwilami, kiedy mowa jest o pracy w nielegalnych biedaszybach, pojawiają się wypowiedzi wręcz katastroficzne, „po jednym do szybu – i niech nas tu i zasypie nawet!”, „a jak tąpnie – to będzie!”, „wczoraj urwał nam się cały nawis – szkoda, że nas nie zasypało!”. Widać tu pewną skłonność do tworzenia wypowiedzi demonstrujących pewną destruktywność, czy nawet autoagresję, i rzeczywiście, w wielu innych badaniach, też na Górnym Śląsku, okazywało się, że jest to rodzaj niemal powszechnej społecznej ekspresji, pojawiający się w latach transformacji (Jarosz 2004, s. 77–85). Przypadek górnika obrazuje zatem nie tylko subiektywny sens jego dolegliwości (i zachowania), ale i pewną szerszą, uspołecznioną narrację, środowiskową wypowiedź, wykraczającą daleko poza problem medyczny (Rakowski 2007). Narracje chorych: pamięć, nawarstwianie się doświadczenia i procesy reorganizacji biografii W perspektywie antropologii medycznej choroba traktowana jest również jako podmiotowa droga doświadczeń, historia życia pacjenta i historia jego choroby (zob. m.in. Cassels 2001). Jest swoistym mikrokosmosem historii życia pacjenta i historii jego społecznych doświadczeń. Wiąże się to w szczególności z tym, że poprzez ciało i jego losy budowana jest tożsamość każdego z pacjentów, czyli sposób, w jaki on sam rozumie siebie, swoją sytuację i otoczenie. Punktem wyjścia jest analiza ucieleśnionego, budującego swą biografię/tożsamość podmiotu – dla Anthony’ego Giddensa (2001) ciągłość tożsamości to na przykład „trwałe poczucie bycia osobą związane ciągłością doświadczenia własnego «ja» i własnego ciała” (Giddens 2001, 78). Szczególnie istotna jest tu jednak kwestia „cielesnego doświadczenia”. Jaki to ma związek z trwałym poczuciem własnego �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 367 „ja”6? Anthony Giddens przedstawia podstawowe doświadczenie cielesności jako rodzaj „bezpieczeństwa ontologicznego”, to jest poczucia bezpiecznej i w miarę normalnej egzystencji. Krąg owego „cielesnego bezpieczeństwa” ma jednak to do siebie, że w jego obrębie zagrożenie zdaje się niedorzecznością. Sposób posługiwania się ciałem – swoboda ruchów, gestykulacja, mimika, coś takiego jak „styl życia” pokazuje zatem, że „nic takiego się nie dzieje”. Wypracowanie i utrzymanie takiego „stylu” pochłania jednak wiele energii i zaprzęga większość kulturowych czynności. Powoduje to sytuację, w której już niewielkie rozchwianie systemu zachowania momentalnie odsłania niepewność otoczenia – świat znany i oczywisty może stać się w jednej chwili kruchy i obcy. Choroba jest zatem nie tylko rozchwianiem systemu i chwilą rozdarcia powłoki owego „cielesnego bezpieczeństwa”, ale także rozstrojeniem procesu budowania narracji o sobie samym. Tłumaczy to w dużym stopniu to, co dzieje się z człowiekiem i z jego narracją tożsamościową (procesem budowania sensu) zarówno sytuacji nagłego zachorowania, jak i długo trwającej czy nawet nieusuwalnej choroby. Ulega ona czemuś w rodzaju załamania czy rozstrojenia. Tomasz Pasierski pisze wprost, iż „doświadczenie choroby burzy dotychczasową historię naszego życia [...] Chory staje w obliczu sił, które są źródłem cierpienia, zagrożeniem dla osobowej tożsamości” (Pasierski 2008, s. 69). Powoduje to, że związek ciała i świata, w którym żyjemy, ulega zakwestionowaniu, staje się nieoczywisty. Wtedy też praca narracji-opowieści i wszelkich procesów budowania sensu egzystencji, historii, biografii i pamięci wydarzeń może ulegać wzmocnieniu i zwielokrotnieniu. Człowiek chory znajduje się w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności, strukturę opowieści o samym sobie, o swoim życiu. Można pokazać, iż służą temu zapiski i dzienniki osobiste chorych; moment kryzysu tożsamości w chorobie i wiele innych kryzysów życiowych jest właśnie czasem zwielokrotnienia potrzeby pisania, tworzenia osobistej, nawet chaotycznej narracji. Badacz dzienników osobistych, Paweł Rodak, pisze, iż taki dziennik może być wówczas „swego rodzaju narzędziem rozumienia swoich uczuć, ale może też – i tak dzieje się bardzo często – spełniać funkcję terapeutyczną, służąc do rozładowania bądź skompensowania stanów lękowych, depresyjnych, kryzysów życiowych, apatii czy głębokiej samotności” (Rodak 2004, s. 3). Gromadzenie zapisków własnej historii może być więc rodzajem gromadzenia własnych doświadczeń – warto 6 „Ja” w cudzysłowie oznacza tu właśnie, iż jest to nie tyle ostateczne ja, trwała tożsamość, ile coś, czemu nadajemy nieustannie znaczenie, opowiadamy. A zatem „ja” – taka też forma pojawia się w tytule książki Giddensa (2001) Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. �368 Tomasz Rakowski tu zauważyć, że wielu pacjentów wyjątkowo skrupulatnie zbiera i prowadzi rejestr dokumentacji swojej choroby (Rakowski 1999; Wierciński 2009). Człowiek chory znajduje się zatem w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności i dlatego tak wiele zależy wówczas od osób, które na swej drodze napotyka – lekarza, pielęgniarki, ratownika, technika medycznego, sanitariusza. Chory często każdemu, a też i sobie samemu stara się opowiedzieć na nowo swoją historię – jest to moment intensywnej przebudowy. Ukazuje to dobrze historia pacjentki jednej z warszawskich klinik o profilu kardiologicznym (będzie to pewien kolejny przykład, scenariusz kliniczny). Pacjentka trafiła do szpitala z powodu rozpoznania niewydolności serca – znacznych obrzęków obwodowych i zastoju w krążeniu płucnym (najpewniej w przebiegu kardiomiopatii pozawałowej – zawał serca jednak najpewniej dokonał się jako „niemy” i nie został rozpoznany). Dla 85-letniej pacjentki, dotychczas zdrowej, nie leczącej się, wiadomość o tym, iż ma „chore serce” oznaczała jednak, jak się okazało, coś zupełnie innego. Na pytanie od kiedy „choruje na serce”, odpowiadała, iż serce ma chore od bardzo dawna, a przynajmniej „bardzo słabe”. Kiedy jednak pytano o objawy oraz o badania, które by to potwierdzały, okazywało się, że nie było ani żadnych badań, ani objawów wskazujących na tego typu schorzenia. Dopiero po dłuższej rozmowie z pacjentką wyszło na jaw, że „chore serce” wiąże ona z tragicznym, traumatycznym wydarzeniem z czasów jej młodości – czasów okupacji hitlerowskiej. Zdarzyło się wtedy, że jej ojciec zginął na jej oczach – został rozstrzelany; następnie sama, tylko przy pomocy kuzynki musiała zająć się prowizorycznym pochówkiem. Od tego czasu mówiło się w jej rodzinie, że ma „słabe serce” albo że kiedyś może z tego powodu „chorować na serce”. Mówiła o tym kilkakrotnie w czasie hospitalizacji. W poczuciu pacjentki jej choroba istniała zatem już wcześniej, była nieodłączną częścią jej własnej historii (i jej pamięci). Pacjentka budowała w ten sposób pewien własny sens choroby, którego nie sposób było pominąć. Z powodu choroby i związanego z tym załamania narracji tożsamościowej (prywatnego i społecznego sensu swego „ja”) pacjenci opowiadają zatem o swych dolegliwościach, ale i o wszelkich innych doświadczeniach, o całej swej illness i poprzez to o swej osobie, swej historii, swej biografii. Pojawia się tu możliwość odsłonięcia ukrytych światów, odsłonięcia te pochodzą jednak z działań badawczych i konstrukcji badania – każda rozmowa będzie docierała do nieco innych pokładów rozumienia choroby i historii życia chorych. Jest to moment ruchu, narracje pacjentów przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (through a wounded body), jak pisze Artur Frank (1995, s. 2). Można tu pokazać, że poprzez opowiadanie dochodzi tu do pewnej sedymentacji pokładów pamięci �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 369 (Garro 2000, s. 72–73), z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy motywu, za pomocą których „upakowane” są doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomiędzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Działania narracyjne” za Danielem Bertaux (1990) posiadają w ten sposób przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształtujące zapis i organizacje doświadczeń narratora. To coś, co odnajdywać by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugim odniesieniem jest doświadczenie bardziej osobiste, a właściwie proces „organizowania sensu” własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifié), coś, czego poszukujemy, co jest trudne do rozpoznania i z trudem komunikowane. To tutaj – i pacjentowi, i rozmawiającemu z nim lekarzowi – często brakuje języka zdolnego przekazać subiektywne narracje choroby. Powstaje zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, „trójkąta Bertaux”, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu odniesienia do wewnętrznych procesów przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Jednocześnie możemy się tutaj odwołać do typologii opowieści chorych (narrative types) zaproponowanych przez Arthura Franka (1995). Są to: opowieść restytucji (restitution narrative), opowieść drogi i poszukiwania (quest narrative), w końcu opowieść chaosu i regresu (chaos narrative). Opowieść restytucji jest najbardziej typowa dla naszego kręgu kulturowego – jest to opowieść o wszelkich działaniach przywracających poprzedni sposób funkcjonowania, pewna matryca rozumienia choroby jako stanu odwracalnego, umożliwiającego usunięcie jej skutków (możemy ją znaleźć w popularnych, reklamowych sloganach ogólnodostępnych leków, jak np. Pyralginum czy Ibuprom: „Ból szybko minie po Pyralginie”, „Dopadł cię ból? Przewiń go!”). W opowieści poszukiwania życie zaczyna być opowiadane jako przebudowa osobistego sensu wydarzeń, choroby itd. Tryb ten trochę przypomina narrację restytucji, jest związany z aktywnym odbudowywaniem życia po chorobie (czy z chorobą), i choć punkt dojścia jest nieco inny, pozostaje pewne wspólne ukierunkowanie i ciągłość procesu. Obecna jest tu, w taki czy inny sposób, realizacja życiowych zamierzeń. �370 Tomasz Rakowski Opowieść chaosu natomiast jest pełna zerwań, nieciągłości, przerywników; pacjenci manifestują, że w istocie nie są w stanie jej zbudować, że wydarzenia z ich życia przekraczają ich możliwości zestrojenia tego, co zaszło, w jedną całość. W badaniach narracji chorych (illness narratives) ujawnia się w ten sposób olbrzymia potrzeba zrozumienia siebie w nowej sytuacji, a badacz tych wypowiedzi, podobnie jak lekarz, staje się wtedy najważniejszym świadkiem i „powiernikiem” tej próby. Wymaga to pewnego osobnego treningu – treningu umiejętności rozmawiania i prowadzenia rozmowy, w której wiele z tych opowieści, wspomnień, nieraz trudno wytłumaczalnych i rozpoznawalnych objawów (medically unexplained symptoms), jest przyjmowanych jako rzecz ważna, którą próbujemy rozumieć i interpretować. Jest to rozmowa, która wszelkie subiektywne sensy pacjenta nie tyle odsiewa, odsuwa na bok, ile za nimi podąża. Konkluzje W czym może być pomocna tego rodzaju wiedza? Czy można wskazać w ogóle na jakieś konkretne korzyści płynące z antropologii medycznej jako stosowanej nauki humanistycznej, zajmującej się doświadczeniami, procesami społecznymi czy narracjami, które stają się udziałem chorych? Odpowiem na to w kilku punktach. Można by założyć, że praktykując tę wiedzę, poprawimy wiedzę o leczeniu chorych, będziemy umieli poprowadzić lepszy wywiad z chorym i lepsze rozpoznanie jego historii pojmowanej całościowo. Można zakładać, że medycyna zyskuje w ten sposób kolejne narzędzia w walce z dolegliwościami chorych, związanymi np. z MUS czy niepokojem psychospołecznym, a wytworzone pomiędzy chorym a lekarzem zaufanie i więź stworzy zupełnie inne warunki traktowania takiego chorego – jego choroby i dolegliwości. Można również stwierdzić, że poprzez narzędzia antropologii medycznej więcej będzie wiadomo o społecznościach lokalnych ludzi chorych, o ich środowiskach, o instytucjach, do których trafiają i w których są leczeni. Być może ujawnione zostaną tu nowe kulturowe i społeczne czynniki prowadzące do zwiększonego ryzyka zachorowań i niepowodzenia terapii. Zwyczaje jednostek i małych grup mogą np. stanowić ważkie rozpoznanie w leczeniu chorób przewlekłych, takich jak astma, gdzie okazuje się, że w wyborze leku i w skuteczności leczenia kapitalną rolę ogrywa komunikacja pomiędzy pacjentami, wiedza środowiskowa, pozamedyczna, a także świat emocji (badania autora). Antropologia medyczna może w związku z tym próbować zaspokajać bardzo �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 371 realne i bardzo palące potrzeby społeczności ludzi chorych, może również budować bardzo trafne strategie zachowania zdrowia. Antropologia medyczna jest również krytyczna wobec źródeł wiedzy. Bada pochodzenie paradygmatów nauki medycznej jako przemiany praktyk, wyobrażeń i wiedzy mogącej naturalizować i uprawomocniać nierówności społeczne i nierówności w dostępie do opieki i pomocy. Poddaje w wątpliwość najbardziej usankcjonowane drogi rozwoju współczesnej medycyny, wskazując na to, iż może rozwijać się inaczej, w innym kierunku, odpowiadać na potrzeby dotąd nie dostrzegane, a rozpoznane dzięki badaniom społecznym i kulturowym. Jest w stanie wyłaniać światy ludzi będących w naglącej potrzebie pomocy i opieki zdrowotnej. W ujęciu opisanym powyżej antropologia medyczna wspiera w ten sposób dotychczasową wiedzę medyczną i tzw. nauki o zdrowiu. Jako stosowana nauka humanistyczna może mieć jednak jeszcze inną, znacznie bardziej znaczącą rolę. Skoncentrowana na wytwarzaniu cielesności, biografii czy tożsamości chorych stawia pytania tam, gdzie nauki biomedyczne nie są w stanie dotrzeć. Próbuje rozumieć ciało, chorobę i życie człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny, zajmuje się fenomenologią ucieleśnienia i cierpienia, jest próbą konfrontacji z prostym faktem śmiertelności, człowieka chorego poznaje jako „cierpiącego narratora” (Frank 1995). Buduje w ten sposób swoją własną, długoletnią refleksję, a chorobę widzi jako doświadczenie, przekraczając daleko medyczną wiedzę o chorobach i ich leczeniu. Literatura Adamiak K., Hekselman M. 2008 – „Lekarze w to nie wierzą...”. Uchynięcie jako społeczny konstrukt ciała we wsi Ostałówek i okolicach (archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Becker G. 2004 – Phenomenology of Health and Illness, w: Encyclopedia of Medical Anthropology, red. C. Ember, M. Kluwer. Bertaux D. 1990 – Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii, Warszawa, Poznań, s. 71–81. Boyle Ch.M. 1970 – Difference Between Patients’ and Doctors Interpretation of Some Common Terms, „British Medical Journal”, 2, s. 286–289. �372 Tomasz Rakowski Cassels E. 2001 – The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, Oxford. Csordas T. 2001 – Introduction. The Body as Representation an Being-in-the World, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, T. Csordas (red.), Cambridge, s. 1–26. Farmer P. 2010a – Rich World, Poor World. Medical Ethics and Global Inequality, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. 2010b – Ethnography, Social Analysis, and the Prevention of Sexually Transmitted HIV Infection among Poor Woman In Haiti, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. Foucault M. 2000 – Narodziny kliniki, Warszawa. Frank A. 1995 – The Wounded Storyteller. Body Illness, and Ethics, Chicago. Garro L.C. 2000 – Cultural Knowledge as Resource in Illness Narratives: Remembering through Account of Illness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, Mattingly Ch., Garro L.C. (eds.) Berkeley, Los Angeles, University of California Press, s. 70–87. Giddens A. 2001 – Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w dobie późnej nowoczesności, Warszawa. Gupta A., Ferguson J. 2006 – Poza „kulturę”. Przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, przeł. J. Giebułtowski, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznych (kontynuacje), M. Kempny, E. Nowicka (red.), t. 2, Warszawa, s. 267–283. Helman C. 2001 – Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London. Jarosz M. 2004 – Władza. Przywileje. Korupcja, Warszawa. Jeszke J. 1996 – Lecznictwo ludowe w Wielkopolsce w XIX i XX wieku. Czynniki i kierunki przemian, Wrocław. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 373 Katon W., Sullivan M., Walker E. 2001 – Medical Symptoms without Identified Pathology. Relationship to Psychiatric Disorders, Childhood and Adult Trauma, and Personality Traits, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 917–925. Kleinman A., Benson P. 2006 – Anthropology in the Clinic. The Problem of Cultural Competency and How to Fix it, „PLoS Medicine”, nr 3, s. 1675–1677. Krzyworzeka P. 2008 – Kultura i organizacje. Perspektywa antropologiczna, w: Antropologia organizacji, M. Kostera (red.), Warszawa, s. 179–198. Libera Z. 1995 – Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wrocław. Low S.M. 2001 – Embodied Metaphors. Nerves as Lived Experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Th. Csordas (red.), London, s. 139–162. Mauss M. 2001 – Sposoby posługiwania się ciałem, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Warszawa, s. 391–413. Merleau-Ponty M. 1999 – Proza świata. Eseje o mowie, przeł. S. Cichowicz, Warszawa. 2001 – Fenomenologia percepcji, przeł. J. Migasiński, Warszawa. Migliore S. 2001 – From Illness Narratives to Social Commentary. A Pirandellian Approach to „Nerves”, „Medical Anthropology Quartely”, t. 15, s. 100–125. Mirga A., Mróz L. 1994 – Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa. Mysyk A. 1998 – Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology”, t. 23, s. 187–202. Page L.A., Wesseley S. 2003 – Medically Unexplained Symptoms. Exacerbating Factors In The DoctorPatient Encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine”, t. 96, s. 223–227. Paluch A. 1995 – Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wrocław. �374 Tomasz Rakowski Pasierski T. 2007 – Współczucie, „Medycyna po Dyplomie”, nr 15, s. 1–5. 2008 – Choroba jako opowieść, „Medycyna po Dyplomie”, nr 9, s. 68–71. Penkala-Gawęcka D. 2006 – Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Poznań. Piątkowski W. 1988 – Lecznictwo niemedyczne w Polsce XX w., Wrocław. Rakowski T. 2006 – Body and Fate. The Pension As a Practice of Social Remembering, „Anthropological Yearbook of European Cultures”, t. 16, s. 37–48. 2007 – Między zbieractwem a archeologią. Doświadczenie przeszłości i teraźniejszości wśród bezrobotnych górników wałbrzyskich, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 4, s. 71–91. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po Dyplomie”, nr 17, s. 206–212. Rodak P. 2004 – Dziennik osobisty: praktyka, przedmiot, tekst (mps w archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Rosner K. 2003 – Narracja, tożsamość i czas, Kraków. 2005 – Układ gniazdowy terminów i słownik słów kluczowych wybranych kategorii kultury. Medycyna ludowa, Cz. Robotycki, W. Babik (red.), Kraków. Sharp M., Carson A. 2001 – „Unexplained” Somatic Symptoms, Functional Syndromes, and Somatization. Do We Need a Paradigm Shift?, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 926–930. Szurman K. 2004 – Ciało jako własność społeczna. Cielesność w kulturze Polska Roma (mps w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW). Wądołowska A. 2010 – Pluralizm medyczny a zdrowie reprodukcyjne kobiet w regionie Indian Purhepecha w Meksyku, w: D. Penkala-Gawęcka, Nie czas chorować? Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie antropologii medycznej, Poznań. Young A. 1982 – The Anthropologies of Illness and Sickness, „Annual Review of Anthropology”, t. 11, s. 257–285. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60201167868ada7d57fb7012e444a326.pdf 4895cfb34a96e2e11cbc1cbb168bfebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5006 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource fenomenologia religii antropologia ciała Zadrożyńska, Anna Bolęcin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4643 Title A name given to the resource Fenomenologiczne studium "renty" we wsi Bolęcin Ciało i los / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.270-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tomasz Rakowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin 1 W najszerszym pojęciu praca etnograficzna polega na relacjonowaniu zdarzenia, którym jest uczestnictwo w pewnej rzeczywistości. Wyjeżdżając do miejsca, w któ­ r y m miałem prowadzić rozmowy nie wiedziałem, jak potoczą się badania i co zrobi ze mną inny poznawany świat. Wszystko dopiero się otwierało i takie poczucie już świadczyło o różnych oczekiwaniach i wyobrażeniach. Jest to spontaniczny odruch; wraz z pierwszym krokiem w stronę nowego miejsca zabieram ze sobą wiele apara¬ tów, poręcznych przedmiotów. Są to narzędzia-sieci, w które chwytam fakty Uży¬ wam ich często nieświadomie, posługując się nimi, nie zdaję sobie z tego sprawy. O miejscu t y m , niewielkiej wsi Bolęcin w południowej Polsce, pomyślałem jako o gęstym etnograficznie, jako o szerokiej wodzie dla antropologii, nie wiedząc do¬ kładnie, jak to się stało. Pomyślałem, że jest to miejsce niezwykłe, ponieważ krzyżu¬ ją się t u szlaki myślenia, kategorii, środowiska - wszystko zawieszone jest w hetero­ genicznej masie. Bolęcin jest granicą - z najwyższego punktu, bolęcińskiej skałki, widać to wyraźnie: przez wieś przechodzi równo ucięta linia, na wschodzie rozcią­ gają się zielone pagóry Jury Krakowskiej, na zachodzie spopielałe tereny chrzanow­ skich i trzebińskich hut i kopalni. To ziemie zaboru austriackiego, dawna cesarsko- 1 Podstawą tego artykułu jest napisana p o d k i e r u n k i e m profesor A n n y Zadrożyńskiej praca magis­ terska, d o której badania prowadziłem w latach 2000 i 2001 w południowej Polsce, w okolicach C h r z a ­ nowa. Rozbudowałem nieco niektóre wątki interpretacyjne, jednak idea tekstu niewiele różni się o d pracy magisterskiej. Była t o pierwsza praca, która dała m i umiejętność słuchania i n n y c h l u d z i i za­ razem pewną wyobraźnię etnograficzną, a stało się tak dzięki wsparciu i inspiracjom, które uzyskałem o d Pani Profesor Język artykułu - narracja a n t r o p o l o g i c z n a - pozostaje w czasie teraźniejszym, w zgodzie z t a m t y m i rozpoznaniami; przylega do o b s e r w o w a n y c h przeze m n i e wydarzeń i zachowań i wysłuchiwanych wówczas rozmów. W y n i k i t y c h badań i interpretacja materiału zostały dotąd zapre­ zentowane w dwóch artykułach (Rakowski 2004, 2006). D o k ł a d n y spis m o i c h rozmów i r o z m ó w c ó w znajduje się w pracy magisterskiej (archiwum I E i A K UW). 270 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin -królewska Galicja, lecz zabór pruski czy Kongresówka były tuż obok, we wszystkie strony wiodły szlaki k u reszcie świata (z czego skwapliwie korzystano). Wreszcie tzw. struktura zatrudnienia jest tu zupełnie niejednorodna: mieszkają t u chłopi, górnicy, cieśle, robotnicy z hut i wapienników, kelnerzy z katowickich lokali. Taki pejzaż, pejzaż bolęciński, jest zatem moim pierwszym oglądem, pierwszym krokiem ku rzeczywistości, który zakreśla obszar, wyznacza pole mojego zacieka¬ wienia. Narzędzie, którym się posługuję, często działa samo z siebie, jest spontanicz­ nym odruchem, jest detektorem miejsc wartych uwagi. Miejsce graniczne kumulu¬ je dziejący się świat, jest przedpolem rodzących się znaczeń. Badania, narracje, fenomenologia Tematem, którym rozpoczynałem badania, jest najszerzej pojmowana medycyna ludowa, czyli wszelkie bolęcińskie tradycje dotyczące leczenia i chorowania i wszel¬ kie do nich odniesienia. Z różnych powodów medycyna ludowa opracowywana była w antropologii wielokrotnie, jako zarówno pole kultury wymagające rejestracji, opisu i zrozumienia (np. Biegeleisen 1929; Talko-Hryncewicz 1893; Tylkowa 1989; Udziela 1894), jak i zjawisko, które wiedzie k u poznaniu czy też przedstawieniu kultury (Paluch 1991; 1989; Stomma 1986). Z początku zaczynam rejestrować wąt­ ki, które układają się w znaczenia, pytam o etiologie i lecznicze sposoby ustalam ich symboliczne odniesienia. M o i m zadaniem jest jednak przede wszystkim usłyszenie w rozmowach o chorowaniu wypowiedzi wyrażających lokalną przemianę świata. W opisach leków i nacierań, w opowieściach o znaczeniach lecznictwa ludowego i chorowania słyszę więc fragmenty bardziej ogólnych, społecznych doświadczeń ludzi. Fenomenologiczna perspektywa powoduje, że istotny staje się każdy szczegół, każdy fragment „bycia tam" (Geertz). Rozumność i postępowanie bolęcińskich „znachorów" wymyka się spod skrzydeł klasycznie pojętej kartezjańskiej metody staranności myśli. Myślenie, pamiętanie dotyczyć zaczyna zatem ludowych leków, substancji leczniczych; utrwaliła się w ten sposób praktyka zamów i cielesnych wyobrażeń. Taka myśl fragmentuje i układa świat w swoiste tablice Mendelejewa (zob. Stomma 1986), rozplenia wiele powiązań znaczeniowych poszczególnych leków, zamów i tradycyjnych etiologii. O ile jednak w strukturalnych analizach „tablice pierwiastków" mają wolne miejsca, a etnograf strukturalista (etnograf che¬ mik) potrafi przewidzieć nieodkryte jeszcze konstrukty, o tyle fenomenolog odpo¬ wiedzialny jest za każdą chwilę, każde spojrzenie, każde uchwycone rozegranie się rzeczywistości (zob. Benedyktowicz 1980; Zadrożyńska 1968). Liczy się wszystko to, co zaistniało. Zaistniały zatem w moich badaniach ciągi opowieści o chorobie i chorowaniu. Opowieść, proces nadawania sensu życiu i chorobie, to niezwykle istotny punkt wyjścia analizy doświadczeń społecznych. Pojawia się tu możliwość odsłaniania ukrytych światów. Odsłonięcia pochodzą jednak z działań badawczych i konstruk¬ cji badania - każda rozmowa będzie docierała do nieco innego rozumienia choroby 271 �Tomasz Rakowski i historii życia. Powstaje proces ponownego opowiadania życia, rozmówcy starają się w rozmowie ponownie nadać sens swojej biografii. Jest to moment ruchu, narracje bolęcinian przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (trough a wounded body), jak pisze A r t u r Frank (1995, s. 2), ciało i nowy sposób bycia i funkcjonowania w chorobie p o w o d u ­ ją, że dawne opowieści muszą zostać opowiedziane jeszcze raz. Oczywiście opo­ wieści tych jest kilka, są one nieustannie aktualizowane i zmieniane. Dzięki opowia­ daniu dochodzi do pewnej sedymentacji pokładów pamięci (Garro 1999, s. 72-73); z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy m o t y w u — za ich pomocą „upakowane" zostają doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomię¬ dzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Opowiadanie choroby" odnosi się zatem do wszelkich kulturowych doświad­ czeń i sposobów budowania ciągłości narracji. Linda Garro (1999) pokazuje np., jak konstruowane społeczne narracje chorych na cukrzycę kanadyjskich Odżibwejów zaangażowane są w proces rozumienia przez pacjentów ich choroby W wielu przy¬ padkach cukrzyca, „słodka choroba", jak mówią Odżibwejowie, nabyta w trakcie dorosłego życia (cukrzyca t y p u drugiego) wiązana była z cywilizacyjną koniecznoś¬ cią nieprawidłowego żywienia, spożywania przetworzonego, konserwowanego jedzenia z supermarketów (odwrotność tradycyjnego, na ogół bezcukrowego jedzenia Odżibwejów), a w szczególności dużej ilości cukru. Jednocześnie poja¬ wiały się w tych narracjach bardziej indywidualne sensy Były to m.in. wypowiedzi młodej kobiety, która zachorowała na cukrzycę (początkowo na cukrzycę ciężar¬ nych) i wiązała to bardziej ze swym zwyczajem jedzenia zbyt dużych ilości słodkich potraw właśnie w ciąży — umiejscawiała zatem sens swojej choroby przede wszys¬ t k i m w obrębie własnej, prywatnej biografii. Sensy choroby i w ogóle współczesnego chorowania umieszczone zostały zatem pomiędzy kulturowymi formułami społecznych wyobrażeń a osobistymi znaczenia­ mi biograficznymi. Za Danielem Bertaux (1990) można powiedzieć, że przekazy takie mają przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształ¬ tujące zapis i organizacje doświadczeń narratora (np. m o t y w „chorowania" w Bolęcinie). To coś, co odnajdować by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugie odniesienie będzie już bardziej osobiste, to organizowanie się sensu własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifie), coś, czego poszukujemy co jest trudne do rozpoznania i w ogóle z trudem komunikowane. Powstaje tak zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, trójkąta Bertaux, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej 272 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu wewnętrzne procesy przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Renty, emerytury, choroby W Bolęcinie wielu ludzi choruje. Spodziewałem się tego już wcześniej. „Jedź tam — mówiono mi w sąsiedniej mieścinie — one tam wszystkie chore, one tam wszystkie chore...". Szybko usłyszałem pierwsze słowa o chorowaniu: bliska sąsiadka leży już dwa tygodnie, „ona tam leży tako chora, bo tutaj chorują l u d z i e . . . wszyscy się p o ­ chorowali". Mówiono też o moim sąsiedzie: „on ma cukier... t a k . . . on ma teraz cu­ k i e r . . . on jest teraz chory". Kilka dni później usłyszałem: O . . . i d z i e K a z e k . . . t y n , co m i t u z r o b i , c o nieraz p o m o ż e . . . ale teraz o n c h o r y j e s t . . . K o z u b t o już był, k u p i ł . . . t e n K o z u b o n już ma l a t a . . . o n teraz na serce c h o r y ! . . . c h o d z ą w s z y s t k i e . . . sklep t o teraz długo c z y n n y . . . J ó z e k t o o n już t u n i e p r z y ­ c h o d z i . . . t a k i b y ł z niego d o b r y c h ł o p a k . . . . o n ma teraz straszne n e r w y . . . t a k i ci c h o ­ r y że ja nie w i e m . . . W moich rozmowach nie jest żadną tajemnicą, że ten, k t o się pochorował i dostaje z tego tytułu ryntę, osiągnął rodzaj lokalnego sukcesu. Rynty (tj. świadczenia spo­ łeczne, w t y m przede wszystkim renty inwalidzkie, a od 1998 r. renty z tytułu nie¬ zdolności do pracy) są najróżniejszego rodzaju: z tytułu choroby, z wypadku, wie¬ loletnich prac w kopalni czy w hucie; poza t y m można otrzymać śmiesznie niskie świadczenia rolnicze i jako takie kolejarskie. Orientacja w tych zawiłościach, decyzje 0 przejściu lub nieprzejściu na rentę podejmowane w odpowiednim czasie decy¬ dują o całym statusie. K t o odpowiednio rozpoznał chorobę, umotywował niedo¬ magania, skorzystał z właściwej placówki, odwołał się do właściwego zakładu, ten zyskiwał dostatnie lata w na wpół wybudowanym domu. Bolęciński zwyczaj mówienia o chorowaniu i sama czynność (bo nie jest to prze¬ cież stan) chorowania związane są więc, przynajmniej w części, z obecną sytuacją regionu, z narastającym bezrobociem. Wraz z początkiem transformacji górnictwa 1 okolicznego przemysłu w latach 90. rozpoczęło się bowiem coraz powszech¬ niejsze zwalnianie pracowników. W zakładach dotąd stabilnych i względnie dobrze prosperujących zaczęto redukować miejsca pracy, zaczęły się pierwsze rynty, wiele osób w stosunkowo młodym wieku zostało rencistami lub otrzymało tzw. wcześ¬ niejszą emeryturę. Schorzenie, jego rodzaj i przynależność do grupy chorych stały się podstawą wypłaty i jej wielkości. Chorowanie często było jedyną szansą na ja­ kikolwiek dochód. Chorowało więc wielu moich sąsiadów, właśnie na ogół w wieku przedemerytalnym — wraz z pierwszymi zwiastunami zamykania zakładów objawia¬ ły się ich różne dolegliwości, więc „chodzili po doktorach". Jeden z bolęcińskich strażaków ochotników mówił: 273 �Tomasz Rakowski o się w s z y s c y w t e d y połapali i d a l e j . . . na e m e r y t u r y p o p r z e c h o d z i l i , na r e n t y . . . p r z e p r a c o w a ł s w o j e i d a l e j ż e . . . na k o p a l n i t o trzeba d w a d z i e ś c i a p i ę ć lat r o b i ć i już, masz e m e r y t u r ę . . . t o w t e d y się m a . . . ile t r z e b a . . . b y l e się na g ó r n i c z ą z ł a p a ć . . . b y ł t u t a k i , c o t a k i pieniądz zrobił, b o w s z y s t k o polega na t y m , ż e b y się w p o r ę z o r i e n t o ¬ wać, z r o b i ć p o d l i c z e n i e , b o o d tego, j a k i k i e d y p o d l i c z y s z , t o i n n y p i e n i ą d z . najstarszy j e s t e m z t y c h , c o pracują. b o t u c h o r u j ą wszyscy, na r y n t a c h są. ja t u na wcześniejszych e m e r y t u r a c h . . . wszyscy jak mogli, t o p o s z l i . . . Renta, czyli jedyny stały niezależny dochód, jest według rolników (Jaworska, Pie­ niążek 1995), ale także tzw. chłopów-robotników, w czasach wolnego rynku i ukonkurencyjnienia rolnictwa jedyną podstawą utrzymania i funkcjonowania gospo¬ darstwa (zob. m.in. Laskowska-Otwinowska 2000). W Bolęcinie rodzaj schorzenia, a więc i renty wydaje się często wyznaczać pozycję, określać miejsce w społeczności; „ważne stało się to, na co k t o choruje, a nie np. to, co posiada, co zgromadził"- po¬ wiedział mi kiedyś jeden z miejscowych lekarzy W trakcie badań wielokrotnie mó­ wiono mi o tej sytuacji, nieraz lekko kpiąco: „idzie ten z Piasków... d o doktora i d z i e . . . tu się rok kończy... on r o b o t y ni m a . . . to co r o b i ? . . . d o doktora i d z i e . . . " . Pojawił się więc pewien sposób uzyskiwania dochodu, polegający na odpowiednim wykorzystaniu świadczeń. Miarą zaradności, miarą osiągniętego „sukcesu" staje się odpowiednie skalkulowanie renty czy wcześniejszej emerytury. Plagi, zachorowania, nerwy Wydaje się, że Bolęcin jest wsią zapełnioną chorującymi sąsiadami. Teraz wszyscy się pochorowali, chorują t u i umierają - tak wynika z moich rozmów - coraz młodsi l u ­ dzie, „teraz to jak ktoś ma czterdziestkę, t o on już choruje, on już może umrzeć...". Przyczyny powszechnych miejscowych niedomagań są tematem długich rozmów. Przyczyn tych jest wiele, zwykle układają się one w dwie grupy. Po pierwsze, chodzi o ciało, jego kondycję i zabiegi wokół niego. Teraz, jak często słyszę, ludzie już tak nie pracują, wynika t o przecież z warunków renty. Jednocześnie w roz¬ mowach praca jest przede wszystkim przedstawiana jako ruch ciała i wysiłek mięśni. Pracy w świecie bolęcińskim nieraz więc nie widać, tylko gdzieś ona się toczy - tak jak poruszające się ciało; „ręce pracują, nogi pracują... i kręgosłup, i barki". Praca ciała, praca mięśni, stawów - to obraz zdrowiejącego ciała. Bezczynność - odwrot¬ nie, jest stanem, w którym organizm wydaje się ulegać rozstrojeniu, rozstrojeniu ulega przede wszystkim układ nerwowy; „oni wszyscy tacy nerwowi - mówiono nerwy mają... zajęcia nie dostają, kiedyś mieli r o b o t y . . . teraz oni siedzą... rynte dostają.... siedzą, t o i nerwy dostają...". Nerwy to swoiste słowo klucz wymawiane w Bolęcinie przy różnych okazjach, mające różne znaczenia, ubrane w różne fasady emocji. To ekspresja niepokoju, lęku, wszelkich potocznie ujętych nerwic. Nerwy są ważnym sposobem komunikowania stanu ciała („tak mnie głowa boli, tak boli, tak ja­ koś oczy mnie b o l ą . . . . ale t o nie głowa i nie o c z y . . . t o n e r w y . . . " ) , ciała, które teraz dopiero niedomaga. 274 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin Ale takimi „nerwami-chorobami", czyli wysławianymi zespołami cielesnych d o ­ świadczeń, migrujących gdzieś po społeczeństwach, jest też wiele innych jednos­ tek chorób tworzonych społecznie. Należą do nich „choroby ludowe" (zob. Helman 2001, s. 86-89) ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Taką chorobą jest m.in. susto, dolegliwość ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „lęk duszy". Objawia się bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze Avis M y s y k (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, ubogich pracow¬ ników (working poor) zakładów tytoniowych, plantacji kawy czy przemysłu wy¬ dobywczego. Wędruje po zakładach, osiedlach przemysłowych, po kopalniach A m e ­ ryki Łacińskiej. Podobnie nerwy czy nervios, nervoso, nerves, nerva, które zaobserwo­ wane zostały wśród ubogich społeczności na Kostaryce przez Sethę L o w (1996), ale też w Gwatemali (Low 1981), wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie ( M i g liore 2001) czy w miastach Brazylii, w dzielnicach ubogich robotników (Rabelo, Souza 2003). Podobnie manifestują się napięciem, bólami głowy czy w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. N e r w y są więc pewnym migrującym społecznie zaburze¬ niem o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym . 2 Podobnie brzmią zresztą opowieści o zabiegach leczniczych, które płynnie wkomponowują się w bieżące poszukiwania etiologii bolęcińskiej plagi. Jedną z naj­ chętniej stosowanych tam uzdrawiających substancji jest tłuszcz: psi, rzadziej borsuczy Określa się go najczęściej po prostu słowem tłuste. Tłustości mają swą „siłę" niezależnie od stanu zdrowia, mogą zmienić organizm, nawet bardzo chory w wiecz¬ nie zdrowy. Przekonania o skuteczności tłustego często poparte są opowieściami o jego wyraźnie magicznych właściwościach: jedna t u miała c ó r k ę . . . ona znalazła t a k i słoik w spiżarce, myślała, ż e t o smalec i chleb sobie z t y m j a d ł a . . . a t o właśnie t o b y ł o t o t ł u s t e . . . ona p o t e m na n i c nie chorowała, panie, drągi t a k i e niosła, raz w i d z i a ł e m , że t o ż a d e n m ę ż c z y z n a b y nie w z i ą ł . . . Tłustości są więc oznaką jakiejś uprzedniej, mitycznej siły, zdrowia, czasem wręcz pobrzmiewa t u mit nieśmiertelności. Sadło pijano z kawą, ze spirytusem, wcierano w stopy nacierano nim piersi. C i , którzy je pijali, żyli wiele lat, siłę zachowywali aż do końca, właściwie nigdy nie chorowali . Ludzi takich oraz tych, którzy tłuste przy¬ gotowują, już się prawie nie spotyka. 3 2 W e współczesnym piśmiennictwie coraz częściej używa się bardziej adekwatnej i pojemniejszej kategorii: M U S , c z y l i medically unexplained symptoms - są t o wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego k o m ­ f o r t u o b j a w y dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach (Page, Wessley 2003). 3 Tłuste jest substancją cudowną, minimalna jej ilość ma niezwykłe działanie, „przyszedł mój k u z y n 275 �Tomasz Rakowski Druga grupa przyczyn leży już na zewnątrz ciała i nazwałbym je ekologicznymi. Człowiek w Bolęcinie słabnie, bo tak jak pękła jego wewnętrzna struktura, tak zmie­ nił się świat na zewnątrz, w którym zatrucie i skażenie, niezależnie od rzeczywis­ tych zmian, dosięgło wszystkiego. Skażenie, choć mówi się o rzeczach konkretnych, o marchwi, o mięsie, o wodzie w kanałach, d o t y c z y całego świata, wszelkiej sub¬ stancji. Sięga ono wewnątrz, k u chemicznym konstelacjom, np. ku wyobrażeniom chemicznych składników pożywienia, lecz także wybiega daleko w świat, np. ku w y ­ obrażeniom górskich kurortów. Zepsute, sczerniałe kartofle są efektem pracy w takim zepsutym ekologicznie świecie i jednocześnie bardziej ogólnego zatrucia, jakiegoś całościowego skażenia świata. Świat jest zepsuty i nie ma żadnej ucieczki: „pyły siarka - mówią mieszkańcy Bolęcina - to zewsząd leci i wszędzie d o t r z e . . . " . W y p o w i e d z i moich rozmówców układają się zatem w dosyć typową konfigu­ rację mityczną. Kiedyś nie było chorób. To teraz ludzie się pochorowali. Czasem tyl¬ ko ktoś umierał, kogoś „szlag trafił", ktoś przewrócił się podczas pracy w polu. W rozmowach ciągle wraca przeświadczenie o sile i odporności dziadów i pradzia­ dów. To poczucie „genetycznej" siły, lecz przede wszystkim - jak chcą ludzie z Bolęcina - normalny, właściwy ludziom stan ciała. Tak było zawsze, takie są ciała, je¬ dynie teraz coś się zmieniło, „nikt tak od choróbsk nie umierał - mówił mężczyzna z Bolęckiej Góry - jakoś nie było t a k . . . i k t o żeby zachorował albo żeby tak na u l i ­ cy zasłabł... jak umierał, to umierał". Jest to przeświadczenie o innych organiz¬ mach, zupełnie inaczej zbudowanych. Ciało było silne, krzepkie, funkcjonowało samo, bez pomocy woli, samo z siebie „działo się" zdrowie. W tej samej rozmowie usłyszałem: K i e d y ś w o l n o r o b i l i , dokładnie, o s z u s t w nie b y ł o . . . m y teraz w s z y s t k o r o b i m y chao­ t y c z n i e . . . b o co, ś p i e s z y s i ę . . . a t o d o k ł a d n i e t r z e b a . . . , b o o r g a n i z m sam musi sobie p o s z u k a ć , a nie ż e b y się p r ó ż n i a c z y ł . . . w s z y s c y teraz składniki p o d nos d o s t a j ą - o n sam sobie musi p o s z u k a ć . . . i teraz t y l e tej t r u c i z n y t o z z i e m i idzie, o t . . . o r g a n i z m t o z b i e r a , ale n i e w y p r a c o w u j e , o n n i e w y b i e r a , n i e w a l c z y . . . a i w c z ł o w i e k u jest zawsze c o ś z ł e g o . . . t o teraz słabnie c z ł o w i e k . Kiedyś ciało funkcjonowało doskonale, wychwytywało wszelkie składniki; t o ­ ksyny eliminowała praca organizmu, niemal utożsamiana z pracą fizyczną - z ekwi­ walentem życiodajnych przemian. Opozycje pracy i bezczynności oraz czasu obec­ nego i czasu przeszłego (dawniej - teraz) regulują zatem całą opowieść o pladze, o chorobie. Niegdyś ciało zużywało minimalne ilości pokarmu, ponieważ doskonale go wykorzystywało i przetwarzało, „tylko pół c h l e b a . jakoś tak to było przerobio- mówiła 66-letnia kobieta z sąsiedztwa - taki żółty i mówi tak: nie masz t y tego tłustego, a ja mówię, nie mam, ale popatrzę, czy nie mam flaszek (po tłustym - T R . ) , a ja miałam te flaszki i mówię, wlej sobie t u czego gorącego, k a w y albo mleka, i w y p i j — B o ż e na świecie, jak on m i dziękował, jeszcze jak mnie teraz spotka, t o d z i ę k u j e . . . bo t o wszystko o d ręki p r z e c h o d z i . . . " . 276 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin ne, tak przetworzone, że taki był człowiek, że t o starczało". Przywołany zostaje nie¬ mal wprost obraz rajskiego, prawie niecielesnego organizmu, zużywającego mini¬ malne ilości pokarmu (corpus non caro). Bolęcińskie doświadczenia społeczne: lata 90. Jakie są więc przyczyny tego pochorowania się świata? Bolęcin wpisuje tutaj swą lokalną historię, historię opowiadaną, w historię bardziej powszechną, w społeczne doświadczenie, które stało się udziałem wielu Polaków. Myślę tutaj o zmianie sys¬ temowej, zmianie społecznej i ekonomicznej, która rozpoczęła się po upadku komu¬ nizmu. Doświadczenie restrukturyzacji przemysłu, rolnictwa, doświadczenie zmiany całej gospodarki z socjalistycznej na wolnorynkową jest w dużym stopniu doświad­ czeniem traumatycznym - i właśnie takiej formuły użył np. Piotr Sztompka (2000), pisząc o „społecznej traumie" w czasie polskiej transformacji. Jest t o swoją drogą ponowienie interpretacji zachowań społecznych w nowych, niezrozumiałych, jed¬ nym słowem: nienormalnych, warunkach, którą zaproponował, na podstawie doświad¬ czeń społeczeństwa amerykańskiego, socjolog Robert K. M e r t o n (1982). Jest to więc diagnoza społecznych reakcji na zmianę, które mogą przyjmować postać wy¬ cofania, rytualizmu w działaniach, w końcu praktyk innowacyjnych, znanego nam „kombinowania". Jak zatem wygląda owa „społeczna trauma" w lokalnym, bolęcińskim wydaniu? W Bolęcinie i okolicach socjalistycznej pracy było pod dostatkiem - w kopalniach rozrzuconych wokół Trzebini i Jaworzna, w chrzanowskim „Fabloku", w trzebińskiej hucie „Trzebionka", kopalni „Siersza", zakładach „Gumownia". W samym Bolęcinie, na peryferiach istniały dwa zakłady w których produkowano stropy, kostki brukowe, betonowe płyty; niedaleko było d o zakładów eternitu, pro¬ dukujących słynne faliste płyty dachowe. Cement, bruk i cegłę wszędzie można było dostać czy „załatwić". Rosły więc dookoła dwupiętrowe domostwa. Wszystkie te centra pracy i społecznego awansu zgasły wraz z transformacją. C z ę ś ć z nich uległa albo właśnie ulega likwidacji, nie¬ które prowadzą jeszcze chwilowy żywot, wstrzymują produkcję, zwalniają. Zmiana ostatnich lat, niczym katastrofa, przejawia się w wielu bezsensownych, absurdal¬ nych wręcz poczynaniach. W opowieściach bolęcinian widać znaki jakiegoś pier¬ wotnego chaosu: „Sierszę zamykają, teraz już z Libiąża d o elektrociepłowni węgiel wożą... i gdzie to r o z u m . . . tak to przecie taśmą przejeżdżało... teraz tyle k i l o m e t ­ rów jeżdżą ciężarówki... i co t u się dziwić, że zakłady pozamykane... klęska". Na¬ rzekania, obraz upadku, publicystyczna „równia pochyła" obecne są prawie wszę¬ dzie. Miejscowa gazeta „Przełom" (nr 5-7, 2001) pełna jest nagłówków i wziętych w ramki sformułowań: „Czy tak musiało się stać?", „Skazani na bezrobocie", „Sołty¬ sowe żale i smutki", „Likwidacja to katastrofa". Jest to zjawisko opisywane i inter¬ pretowane przez polskich antropologów jako „chłopskie zrzędzenie" czy „społecz¬ ne biadolenie" (zob. Buchowski 1996; Kędziorek 1996). To wyraźnie rozpoznawany język społecznego komunikowania, pewien wzór komunikacyjny, odwrotność 277 �Tomasz Rakowski znanego nam keep smiling (Jaworska, Pieniążek 1995). Ten szczególny rodzaj komuni­ kacji, w swej lokalnej, bolęcińskiej wersji, a także wypływający z niego obraz świata są właśnie przedmiotem moich rozważań. Antropologia słowa w badaniach bolęcińskich Uprawianie etnografii rozpoczyna się zazwyczaj niepewnymi krokami, którymi prze¬ mierzamy drogę do jednego z domów: wejście, przywitanie, w końcu rozmowa. Sy¬ tuacja r o z m o w y jest pierwszym, niepodważalnym faktem, który otwiera proces zdobywania wiedzy. Mowa, z którą się spotkam i którą utrwalam, jest mową żywą, skierowaną d o mnie, d o innych, zawsze jednak związaną przez współrzędne miejsca i porę dnia. Mowa, mam nadzieję, spowoduje otwarcie się zamkniętych horyzontów — „językowa refleksja ma więc ze swej natury charakter dialogiczny i dlatego język jako narzędzie takiej refleksji otwiera przed nami te rejony świata, które sam uprzednio zamknął" — napisał Robert Kwaśnica (1991, s. 48). Komunikacja wstrząsa językiem, po¬ woduje jego narodziny i jednocześnie przestawia jego ramy, granice, „umożliwia stałe wyzwalanie się z jego ograniczeń poprzez tworzenie nowych znaczeń i rewidowanie struktur myślowych" ( Kwaśnica 1991, s. 48). Słucham więc słów, najpierw słów wymawianych, później mowy utrwalonej, zakrzepłej na taśmie magnetofonowej. Przedmiotem mojej uwagi jest świat języka zontologizowanego. Uznaję więc, że w miejsce „rzeczywistości obiektywnej", pewnej fikcji, istnieje „rzeczywistość ludz¬ ka" („rzeczywistość czyjaś", jak pisał Znaniecki), świat, który jest widziany i o któ¬ r y m się mówi. W konflikcie świata słów i myśli, czyli w konflikcie uznania absolut¬ nego wpływu języka na rozumienie świata (determinizm językowy) i przekonania, że myśl istnieje niezależnie od języka, przyjmuję jeszcze inną postawę. Zakłada ona koegzystencję myśli i słów, ich silny, dynamiczny związek. Z a k ł a d a się t u j e d n o ś ć myśli i j ę z y k a , z t y m ż e g r a n i c e myśli i j ę z y k a n i e są t u u z n a w a n e za stałe i p r z e s ą d z o n e są p r z e z j ę z y k . M y ś l jest wyrażalna w j ę z y k u i jako taka i s t n i e j e r z e c z y w i ś c i e , z t y m ż e g r a n i c e m i ę d z y wyrażalnym i niewyrażalnym n i e są absolutne, n i e z m i e n n e i nieprzekraczalne, lecz są p r z e g r o d ą relatywną i z m i e n n ą . [ . . . ] M ó w i e n i e , r o z m o w a , posługiwanie się j ę z y k i e m jest w i ę c ze swej n a t u r y c z y n ­ n o ś c i ą p o z n a w c z ą , z m i e r z a j ą c ą d o z n a l e z i e n i a j ę z y k o w e j f o r m y w k t ó r e j myśl m o g ł a ­ b y z a i s t n i e ć . M ó w i ą c , c z y n i m y niewyrażalną jeszcze myśl wyrażalną, a w i ę c — obec¬ ną, r z e c z y w i ś c i e i s t n i e j ą c ą ( K w a ś n i c a 1 9 9 1 , s. 4 9 ) . Język jest ciągłym wytwarzaniem, wytwarzaniem siebie, formą ekspresji prze¬ kraczającą ograniczenia. Jest t o po prostu „nasz język", możliwości językowe, „per¬ formance" (Chomsky), „parole" (de Saussure). Mowa, która bardzo silnie związana jest ze światem, z miejscem, uzyskuje swą wagę w działaniu. Teoretyczne spojrzenie Bronisława Malinowskiego na język T r o briandczyków przedstawia pierwotną sytuację działania, wspólnego uczestniczenia w koralowym połowie. Charakter języka zdominowany jest przez aspekt pragma278 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin tyczny, łączący słowa z rzeczywistością, z dziejącym się wydarzeniem. Ogrody koralowe opowiadają o języku działającym. „Stosuje się go wtedy, gdy może on spo¬ wodować działanie, nie zaś po to, b y tłumaczyć myśli" (Malinowski 2000, s. 337; zob. też Godlewski 2008). Język dotyczy tutaj dziejącej się rzeczywistości, współ­ udziału w świecie. Wspólnota sytuacji, jako źródło wypowiedzi, widoczna jest w ga­ wędzeniu, w którym odniesienie przyćmiewa znaczenia. Takie wyrażanie „jest aktem, którego bezpośredni cel stanowi związanie mówiącego i słuchacza więzią takiego czy innego społecznego uczucia. Język spełniający tę funkcję [ . ] ukazuje się nam nie jako narzędzie myślenia, lecz jako sposób działania" (Malinowski 2000, s. 337). Podkreślam więc znaczenie mowy rozumianej jako „odnoszenie się d o świata". M o w a jako ekspresja, jako wyrażenie świata jest tą mową, którą staram się utrwa¬ lić. Z tego źródła czerpię swoje postrzeganie Bolęcina. Słowo wypowiedziane jest pierwszym stopniem obiektywności, ale „obiektywność", którą poznaję, istnieje tylko w związku ze stawaniem się; jak pisze Gramsci: „skoro człowiek jest histo¬ rycznym stawaniem się, t o również poznanie i rzeczywistość są stawaniem się, również obiektywność jest stawaniem się" (Gramsci 1961, s. 127). Serie ekspresji wypełniają moje bolęcińskie „bycie tam". Są fragmentem czy przejawem kultury widzianej poprzez człowieka stwarzającego język. M o i m zadaniem jest zapis opowieści wypowiadanej k u mnie, k u światu. Każde słowo będzie wyrażać chłopski, bolęciński świat. Utrwalam więc fragmenty życio¬ rysów, wspomnień, pamięć zamawiań. Zostają mi w rękach fragmenty chłopskiego słowa, które zawsze są — jak pisał badacz kultury chłopskiej Roch Sulima — „próbą całości, stawaniem sam na sam ze światem" (Sulima 1992, s. 31). N a czas rozmowy zamykam się w kręgu jednej, dwóch istot, ich słów, ich prób wysłowienia historii życia. A l b o w i e m chłopska „filozofia życia jest zarazem filozofią słowa" — jak pisał Sulima (1992, s. 31). Ponieważ w notesie zostają mi tylko rzędy zapisanych słów, trzeba u ż y ć słów, o d w o ł a ć się d o p r o c e d u r r o z u m i e n i a , aby je o d c z y t a ć [ . . . ] . K o ­ n i e c z n e jest z a t e m swego r o d z a j u „ d o w a r t o ś c i o w a n i e " słowa, g d y ż s ł o w o jest t u n i e t y l k o s ł o w e m , ale t a k ż e s e g m e n t e m w c i e l o n e j w s ł o w o r z e c z y w i s t o ś c i „ p r z e d s ł o w n e j " (Sulima 1992, s. 2 5 ) . Chcę w ten sposób uzyskać dostęp d o wypowiadanych, tworzonych wyrazów, ułożonych z samej egzystencji: ciała, pracy, skarg i ubolewań. Ciało, pamiętanie, ekspresja Język społecznego komunikowania, jak łatwo zauważyć, lokuje się w t y m przypad¬ ku w sferze ciała. Jest t o szczególna sytuacja, spontaniczny akt wynikły z sytuacji, z aktualnej, społecznej praktyki utrzymywania gospodarstwa domowego właśnie z renty. Jest pewną strategią przetrwania przyjmowaną w warunkach kryzysu, stra¬ tegią nieformalną i lokalnie rozpowszechnioną. Z jednej strony renta jest obrazem „innowacji", opisywaej przez Mertona (1982, s. 238—242). Takie zachowania poja279 �Tomasz Rakowski wiają się, według niego, w warunkach kryzysu społeczno-ekonomicznego i przekra­ czają granice praw i instytucji („kombinowanie"). Z drugiej strony jest przede wszyst¬ kim lokalną praktyką komunikacyjną i jako sposób komunikowania jest także sposo¬ bem przedstawiania świata czy też uczestnictwa w świecie. Ciało jest więc tutaj sferą, gdzie otwiera się perspektywa antropologiczna. Jest to przestrzeń intersubiektywna w szerokim znaczeniu tego słowa. Intersubiektywność ta dotyczy czegoś więcej niż tylko doświadczenia ciała. Cały fenomen renty i jej endemicznej (lokalnej) rze¬ czywistości sięga od ciała do świata zewnętrznego, do doświadczenia jego historii i jego kondycji, do doświadczenia przeszłości — aby doświadczona została teraźniej¬ szość. Jak to wygląda w samym tekście, w samej rzeczywistości zachowań i aktów komunikacji? Przedmiotem rozważań bolęcińskich rozmówców jest obrazowanie przeszłości i teraźniejszości. Roch Sulima (2003, s. 133) napisał niegdyś, że spo¬ łeczności zdegradowane posługują się zwykle opozycją dawniej — teraz, w przeci¬ wieństwie do opozycji teraz — jutro (która to, jeśli funkcjonuje w społeczności zde¬ gradowanej, to zwykle jako rama dla katastroficznej eschatologii). Twierdzi się za¬ zwyczaj w naukach społecznych, że przedstawienie teraźniejszości jest niemożliwe i że jedyną możliwością jej uchwycenia jest uczynienie z niej czasu przeszłego. Po¬ dobnie jednak doświadczenie przeszłości czy doświadczenie historii nie jest w peł¬ ni możliwe, bo polega na budowaniu reprezentacji. Jak zaś wygląda praktyka doświadczania teraźniejszości i historii w Bolęcinie? Jest ona zawarta w cielesności prowadzonych tam rozmów i w takich aktach komu¬ nikacji, których naturalnym środowiskiem jest doświadczenie cielesne. Jest to pe¬ wien szczególnie zmysłowy sposób rozmawiania: wspólne wspominanie, gawędze¬ nie, zrzędzenie i narzekanie związane właśnie z rentą, z ciałem, które się pochoro¬ wało, i bezrobociem, któremu renta ma przecież zaradzić. Towarzyszy temu lokal¬ na, głosowa interpretacja tekstu, zwykle jest to melodyjne powtarzanie tych samych słów w trakcie wypowiedzi. Szczególnie zaś d o t y c z y to słowa „boli". „Tak go głowa booli — mówiła mi w czasie rozmowy starsza kobieta z Bolęcina — tak go booli, i on na oczy nie może p a t r z e ć . " ; słowa te są zazwyczaj przedzielone potocznymi sądami, krótką sprzeczką. Czasami są tylko samym ponawianiem, lamentacją, ni¬ czym więcej, czystą komunikacją pozbawioną zdyskursywizowanej treści (phatic communion). Te słowa, ponownie wymawiane, pozwalają dostrzec wyróżniające się ele¬ menty powtórzeń: „ b o l i . b o l i . narobili s i ę . namęczyli się". Ciało, można powiedzieć, jest w Bolęcinie nadmiernie doświadczane, przez co zmienia nieustannie czas wypowiedzi. Dzieje się tak z powodu renty jako pewnego sposobu bytowania, który zwiększa koncentrację na symptomatologii organizmu. Tak jak w stosunku d o przeszłych wydarzeń — ślubów, zarobków czy afer miłos¬ nych sprzed kilkudziesięciu lat (w t y m historii mojego pradziada, do którego strze¬ lał były narzeczony mej prababki, gdy jechali w ślubnym orszaku) — wypowiedź należy do czasu przeszłego w sensie gramatycznym, tak tutaj pojawia się czas teraź¬ niejszy. Narracja doświadczeń cielesnych raz jeszcze przenosi wydarzenia do chwili 280 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin obecnej, pomiędzy rozmawiających. Wypowiadaniu słów „boli, boli", bolęcińskiemu ubolewaniu, towarzyszy monotonny ruch w przód i w tył i krótki półsen - opowia¬ dający przymykają zwykle oczy. Jest to najczęstszy sposób rozmawiania w Bolęcinie i najczęstsza tematyka. Wydaje się wtedy, że wraz z takim rozmawianiem czucie, zapachy, ciemne plamy przed oczami ożywiane są w wypowiedzi i po raz kolejny niosą ze sobą życie, teraźniejszą chwilę. Historia indywidualnego ciała zapisana jest zatem pamięcią jakiejś zamkniętej chwili, zamkniętego wydarzenia. Rozbrzmiewa ona dla wypowiadającej osoby dla osób słuchających na nowo, jest to jakby zniesie¬ nie ciała przeszłego. Pamięć mechaniczna wraz z pewną historią - ciągiem wyda¬ rzeń - znika w oddali, przeszłość w sensie chronologicznym ucieka, ulatnia się. Po¬ zostaje ciało, a pamięć, która mu towarzyszy, jest pamięcią zupełnie innego rodzaju, jest pamięcią mimowolną, która przekreśla granicę między czasem przeszłym i te¬ raźniejszym. Pamięć ciała - pisał patron tego tekstu, Maurice Merleau-Ponty - jest „wysiłkiem ponownego otwarcia czasu w oparciu o implikacje teraźniejszości" (1999, s. 90). To zatem jakby (auto)komunikacja zakorzeniona w percepcyjno-ekspresyjnych odruchach; ciało stanowi tutaj „egzystencjalne podłoże dla kultury i sen­ su własnego »ja«", by przywołać sformułowanie Thomasa Csordasa (2001) . 4 Pamięć społeczna jest więc, w t y m przypadku, komunikowaną wewnątrz spo¬ łeczności pamięcią ciała. M a to olbrzymie konsekwencje dla perspektywy uczestni¬ czącego w tej rzeczywistości. Związek komunikacyjny opiera się na postrzeganiu i doznawaniu ucieleśnionego świata. W ten sposób powstaje wspólna sfera, w której akumulowana jest pamięć wydarzających się chwil, mikrohistoria i obraz teraźniej¬ szego świata. Dzięki rozpoznaniom Merleau-Ponty'ego (1999; 2001) w naukach społecznych ujawnia się pole cielesne społecznej rzeczywistości, które jest ramą dla dalszych obserwacji i interpretacji. W tej przestrzeni dychotomie dystansu i blis¬ kości, podobnie jak dychotomie indywidualności i kolektywności czy wewnętrzności (duch, umysł) i zewnętrzności (ciało, widoczne zachowania), zostają zawie¬ szone, tworzą zaledwie początek poszukiwań, pole społecznej, fenomenologicznej interpretacji, intersubiektywną cielesność. I tutaj należy wprowadzić najważniejsze dla tego tekstu rozpoznanie Merleau-Ponty'ego: dzięki tej cielesnej koegzystencji stosunek intersubiektywny, intercorpoerite, łączy uczestników komunikacji i przenosi ich jednocześnie w stronę świata (zob. Coenen 1989, s. 264-277). Analiza fenome¬ nologiczna pozwala zobaczyć, że jesteśmy zrobieni z tej samej materii co świat, la chair du monde, i to dzięki temu jesteśmy wspólnie zorientowani na świat, wspólnie „zainteresowani sprawą" dzięki wspólnej praktyce, w t y m przypadku praktyce ko- 4 Prace Thomasa Csordasa (1990; 2001) odnalazłem d o p i e r o w 2002 r., r o k p o napisaniu pracy magisterskiej (która jest podstawą niniejszego w y w o d u ) . D l a t e g o t e ż powołuję się tutaj głównie na swoje własne czytanie f e n o m e n o l o g i i Merleau-Ponty'ego i aplikacje jego pisarstwa d o badań a n t r o p o ­ logicznych, c h o ć T h o m a s Csordas wprowadził tę m e t o d ę interpretacyjną jeszcze w latach 20. ubieg¬ łego w i e k u . 281 �Tomasz Rakowski munikacyjnej renty dzięki wypowiadanym, niemal na powitanie, słowom: boli, boli, boli. W ten sposób cielesna sytuacja komunikacyjna face to face, pozostając pewnym zdarzeniem w całej swojej złożoności, jest komunikacją z resztą świata, ów świat przywołuje i d o niego się odnosi, znaczy zawsze coś więcej. Pojawia się hermeneutyczny ciąg: strategia przetrwania (renta) - komunikowanie renty (ubolewania) - i n tersubiektywność aktu słowno-cielesnego - wzmożony kontekst aktu, czyli świat, owo coś więcej. Znacząca jest lokalizacja tego tajemniczego procesu, w którym indywidualne nadawanie sensu wydarzeniom pozostaje we wspólnym świecie. Intercorporeite Merleau-Ponty'ego jest zatem samym źródłem i miejscem narodzin pamię­ ci społecznej, pamięci wydarzeń przeszłych i teraźniejszych, pamięci indywidualnej i kolektywnej, pamięci zarówno ciała, jak i świata. Otwiera się w ten sposób przestrzeń mówienia o ciele; jest t o pole ekspresji, w którym słowo i ciało stają się dwoma pojęciami jednej przestrzeni. Jest t o odkry­ cie mocno etnograficzne, niemal empiryczna rejestracja słowa, które może być używane - jak pisał Bronisław Malinowski (1987) w językowym studium Ogrody ko­ ralowe i ich magia - „równolegle z ruchami ciała", które jest ekwiwalentem gestu i r u ­ chu. Ciało obejmuje świat, rzeczy Ciało, według Merleau-Ponty'ego, powoduje spójne bądź rozkojarzone istnienie pomiędzy rzeczami, tak jak ono samo jest spójne czy rozkojarzone. Ciało i rzeczywistość właściwie nie odnoszą się d o siebie. Świat, na t y m poziomie, nie jest treścią jawną, którą należy odczytać, nie jest też żadnym signifiant podminowanym przez jakieś signifié, jądro znaczenia. Cały pejzaż mieści się w jednej, dynamicznej przestrzeni działającego ciała, które ucina drogę jakiejkol¬ wiek egzegezie. Ciało nie obrazuje więc rzeczywistości. Ciała chorują, są zatrute, próżniaczą się, na równi ze światem. Roztrzęsienie, nerwy to stan zarówno organizmu, jak i życia na rencie. Zatrucie ciał jest katastrofą świata i niczym się od niej nie różni, zatruty świat wymienia się na zatrute ciała. Ciało bezczynne, ciało niepracujące jest chylącym się, zaniedbanym, a przez to pochorowanym światem. „Problem świata - p i ­ sał Merleau-Ponty - oraz [ . . . ] problem ciała polega na t y m , że wszystko się w nich zawiera" (1999, s. 115). Jak może się zawierać? N a poziomie analizy fenomenolo­ gicznej ciało sięga aż po horyzont. Jak t o się dzieje? Hermeneutyka wyrastająca z filozofii Merleau-Ponty'ego, jak każda hermeneutyka, jest rodzajem gry, nie wiado¬ mo, czy to my, podmioty, wywołujemy świat, czy to świat jest sprawcą naszych od¬ kryć, naszych interpretacji. Tylko popatrzmy: Bolęcin t o miejsce, d o którego trafia się zazwyczaj z pobli­ skiego miasteczka, Chrzanowa, z przystanku przy ulicy Szpitalnej (notabene szpi­ tal jest nowy i, jak się słyszy nadmiernie rozbudowany). „Bolęcin" t o nazwa, która ma swoje liczne miejscowe etymologie. W pierwszym z wariantów nazwa pochodzi od pewnego zdarzenia: Cygan złodziej został wychłostany w centrum maleńkiej jeszcze wioski, zaś jego krzyki: boli, boli, b o l i . . . roznosiły się po okolicy Ktoś z są­ siadującego przysiółka ujął w opowieściach owe krzyki i przemienił w nazwę miejs­ ca. Bolęcin jest obleczony w mityczną topografię zarazy (która rzeczywiście prze282 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin chodziła przez wsie południowej Polski w X I X w. i w początkach X X w . ) . Wciąż krążą tutaj opowieści poświęcone epidemiom cholery i czerwonki, które przetacza¬ ły się po okolicznych wzgórzach i wsiach. Główne cmentarzysko, na którym grze¬ bano zmarłych w wyniku zarazy, było w Bolęcinie: na ogół wskazywano obecny cmentarz, centrum i pobliskie wzgórze. Mówiono: „ludzie tutaj wtedy takich boleści dostawali strasznych i tu ginęli, t u był cmentarz cholerny, gdzie ich zewsząd zwo¬ żono". Jest też miejsce zwane Krzykiem, „taka niwa, miejsce, gdzie grzebali tych, co dostawali boleści, a jak się tam idzie i dzień jest spokojny t o słychać tam k r z y k i . . . echo j a k b y . . . słychać też księdza i śpiewy jakby msza żałobna..." - idący przez pola w stronę Płazy mówią, że „idą na K r z y k i " . Centralnym punktem wsi jest usytu¬ owany na wzgórzu nowoczesny, i znów: wyraźnie za duży, ośrodek zdrowia, dawniej był tam dwór dziedzica Chwaliboga. O t o kolejny tekst dołączający się d o pro¬ wadzonych rozmów, szczególnie tych katastroficznych, wyrażających ból i bezsil¬ ność: na głównym skrzyżowaniu w Płazie, nad tabliczką „Bolęcin 2" (km), na fron¬ cie domu jest zegar, a wokół niego napis (z inicjatywy poprzedniego proboszcza - zegarmistrza): „Jedna z tych godzin będzie twa ostatnia". Jest t o swoisty komen¬ tarz d o godzin rozmów, ubolewań nad losem, nad skażonym, chylącym się świa¬ tem. Ulica zwana niegdyś Bolęcką, Bolęcka Góra, wciąż obecna na mapach, wszel¬ kie ubolewania i pochorowania, codziennie powtarzane „boli, boli, boleści" wiążą się ze sobą jako znaczące, współbrzmiące signifiant sięgające niemal po horyzont. Etnograficzne ucho igielne Jak zatem działają mechanizmy pamiętania społecznego? Jak działają p o d m i o t y społeczne, ludzie, grupy? Dzieje się t o zupełnie inaczej niż w t y p o w y c h rozpozna¬ niach społecznych, t u zaczyna się zatem fascynująca droga poznania etnograficz¬ nego. Przemiany społeczne i ich lokalne sensy kształtują się bowiem zupełnie ina¬ czej, to doświadczenia, które powstają wewnątrz społeczeństw i które często mijają się z rozpoznaniami wytwarzanymi przez oficjalnych interpretatorów. Przez oficjalne, dominujące interpretacje rzeczywistości społecznej rozumiem tutaj przede wszystkim głosy powstające na podstawie analiz dokumentów i zja¬ wisk dyskursywnych (historia wydarzeniowa, analizy dokumentu osobistego i za¬ pisu narracji biograficznej, analizy dyskursu) i wytwarzane przede wszystkim przez ludzi nauki, historyków, socjologów, publicystów, słowem: przez grupy intelektuali¬ stów, elity posługujące się własnymi wyobrażeniami procesów społecznych. To, co badani przez nas ludzie mówią, deklarują i co zostaje utrwalone w naukach spo¬ łecznych, zwykle tylko w niewielkim stopniu odnosi się d o tego, jak żyją i działają w ramach swojej codzienności. Podmioty społeczne nie są bowiem „uczonymi so¬ cjologami" ani „nie tworzą grup seminaryjnych", jak pisał Paul Willis (2005, s. 13), a zatem sensu ich działań doszukiwać się trzeba nie za pomocą naukowych kategorii elit, lecz uruchamiając bezpośrednią, badawczą wyobraźnię i podążając za odmien¬ nością lokalnych praktyk życia codziennego. Jest to droga fascynująca, jednak p r o b 283 ��Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin lem zaczyna się w samej tradycji i szkole poznania społecznego, od próby sił, po¬ wiedzmy, „wyobraźni społecznej". C o w t y m przypadku może t o oznaczać? Sięg¬ nąć t u należy właśnie d o precyzyjnej i zarazem rewolucyjnej myśli etnografa Paula Willisa oraz poprzedzającego jego pracę o ponad dwie dekady klasycznego tekstu Charlesa Wrighta Millsa The Sociological Imagination (2007). Mills pokazywał, że także empiryczne, szczegółowe studia nie zawsze pozwalają odsłonić ukrytą dynamikę struktur społecznych i kulturowych. A b y bowiem odkryć to, co dzieje się wewnątrz społeczeństw, dowodził Mills, aby sprząc empiryczne fakty z koncepcją wielkich struktur i wielkich przemian, konieczna jest wyobraźnia - wyobraźnia socjologiczna; rodzaj zębatki pozwalającej łączyć na każdym piętrze procesu abstrahowania to, co niedostrzegalne i co jednocześnie napędza ruchy dużych struktur społecznych. Paul Willis, jak sam pisze, „kontynuuje ten tok myśle¬ nia" (Willis 2005, s. 17), stara się jednak zbudować praktyczniejszy wymiar tej w y ­ obraźni - i tytułuje ją etnografią. Jest ona ową metodologiczną zębatką, która napędza wiedzę o kulturowych wymiarach człowieka i społeczeństwa, o przemieniających się kształtach kultury Badania społeczne są dla Willisa nieskończenie zaskakujące: doświadczenia społeczne formowane są w ostateczności przez działające podmio¬ ty, choć to warunki społeczne i materialne tworzą środowisko tych działań. Wiedza badacza rodzi się dopiero wewnątrz empirycznego, etnograficznego poznania: c h o d z i m i o p o d k r e ś l e n i e , ż e to, c o e t n o g r a f i c z n e , w a r u n k u j e , zakorzenia i ustala całe s p e k t r u m w y o b r a ż o n y c h z n a c z e ń w o b r ę b i e myśli s p o ł e c z n e j . [ . . . ] E t n o g r a f i a jest u c h e m i g i e l n y m , p r z e z k t ó r e muszą p r z e j ś ć n i c i w y o b r a ź n i ( W i l l i s 2 0 0 5 , s. 13). Powstaje tak zatem coś - tak jak w interesującym mnie przypadku pamiętanie, praktyka i znaczenia renty - co na poziomie codzienności zasila całe piętrowe wyobrażenia i sensy społecznej egzystencji. Podmioty społeczeństw - twierdzi Willis - nie tylko bowiem starają się żyć i prze-żyć, ale także wkładają w życie swoje niezliczone próby zrozumienia i przedstawienia własnej sytuacji. Ten poznawczy ruch ma zatem dwie składowe. Z jednej strony jest t o ruch od¬ krywający to, że istnieje pewien złożony proces oddolnego, bezpośredniego wy¬ twarzania znaczeń społecznych, pewna aktualizująca się historia, dzięki której duże struktury w ogóle mogą być rozumiane. Z drugiej strony pokazuje on, że sam ten proces jest czymś niezwykle trudno rozpoznawalnym, jest frapujący (to „społeczna łamigłówka", pisze Willis), a usłyszenie tych cichych, pozajęzykowych działań i eks¬ presji wymaga właśnie swego rodzaju wyobraźni. N i e jest to zatem poszukiwanie prawdy. Jest t o nieustanna i nigdy niezakończona próba rozpoznania reprodukcji społecznych sensów egzystencji. „Praca ta - pisał - nigdy nie będzie całkowicie w y ­ konana: jedynie za pomocą wyrażania siebie na przestrzeni czasu istoty ludzkie d o ­ konują stałej reprodukcji w sferze kultury" (Willis 2005, s. 16). 285 �Tomasz Rakowski Ciało, teraźniejszość, mit: renta jako doświadczenie Ciało jest więc w Bolęcinie pewną osnową i twórczym aparatem, jest szerokim po¬ lem zarowno dla społecznej pamięci transformacji ostatnich lat, jak i dla pamięci ży¬ cia jako takiego, życia tych ludzi. Jak wygląda ta lokalna historia świata? Przecież w ciągu ostatnich lat oczywiście nie było jakiejś wyraźnej katastrofy, skażenia, plagi chorób. C o więcej, część upadłych przedsiębiorstw znalazła i znajduje nowych właścicieli, odnowicieli (jak np. firma z kapitałem francuskim, która przejęła zakład prefabrykatów w Bolęcinie). Pomiędzy tekstami narzekań i ubolewań trafiają się opinie bolęcinian, że miejscowa rzeka i jej bobrowe żeremia są świadectwem nie¬ skazitelnej przyrody i że Bolęcin niczym oko w cyklonie industrializacji zawiera w sobie fragment wolnej od skażeń natury. W Bolęcinie życie toczy się dalej: powoli powstają nowe przedsiębiorstwa i nowe miejsca pracy, a dawne zostają zapomniane, służby socjalne i medyczne działają prężnie, a drobny handel - jako tako. Wskazów¬ ka znacząca stolicę bolęcińskiego świata znów mozolnie przesuwa się na południe - w stronę dawnej stolicy cesarsko-królewskiej, w stronę Wiednia. W Bolęcinie licz¬ ba chorób spada i wzrasta tak samo jak wszędzie. Cóż się więc stało? W ciągu ostatnich lat powstała w Bolęcinie pewna forma pamięci społecznie ko¬ munikowanej, którą nazywam rentą. Krótko podsumuję kolejne elementy fenomenu renty jako praktyki i światopoglądu. Jest to kolejna forma mitu złotego wieku ludz¬ kości, wyobrażenia, zgodnie z którym ciało śmiertelne, chorujące zamienia się w ciało doskonałe. N i e ma jednak w praktyce renty praktyce komunikacyjnej, świa¬ topoglądowej i ekonomicznej historii rozumianej t y p o w o jako czas przeszły. W y ¬ starczy jeden cielesny komunikat, słowo „boli", ubolewanie, a przywołana zostaje ta przeszłość, która tak naprawdę jest teraźniejszością. O ile bowiem myśl dyskursywna o teraźniejszości może wypowiedzieć się tylko o przeszłości (każde bieżące wy¬ darzenie zamienia na już przeszłe), o tyle społeczna pamięć ciała - bolęcińska renta - znosi podział czasu i wypowiada się o przeszłości (albo przyszłości - mam tu na myśli eschatologię i katastrofizm klęski ekologicznej) po to, aby zakomunikować te­ raźniejszość, bieżący stan świata. W dawnym, nieokreślonym bliżej czasie (początek życia, dzieciństwo, życie dziadków - lata bieżące), a tak naprawdę w czasie sprzed transformacji, kiedy to pracy nie brakowało, a reguły życia w komunistycznej Polsce zostały w miarę oswojone, wszystko było inaczej: pracowano starannie i przynosiło to efekty słowo „nerwy" w ogóle się nie pojawiało, a ziemia i powietrze nie znały żad¬ nego skażenia i zanieczyszczeń. Charakterystyczna jest owa bliskość, nagły prze¬ skok - jedna substancja, inny sposób życia, sposób jedzenia i sposób metabolizo¬ wania prowadzą k u nieśmiertelności, k u doskonałości. Kirsten Hastrup w eseju o m i ­ cie i historii ujęła to bardzo zwięźle: mit - pisała - jest w stanie „więcej znaczyć, niż mówi" (Hastrup 1997, s. 27). W Bolęcinie mit znaczy więcej, od ciała przenosi nas do reszty świata, przestrzenie ciała i świata zdają się przebiegać równolegle i tak blisko, że stają się jedną wspólną przestrzenią: tak, jak pogarsza się świat, pogarszają się ciała. Jej elementy: przemiany rzeczywistości, wyrazy kondycji biologicznej czy 286 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin wizje historiozoficzne, zostają skoncentrowane. M i t jako ekspresja afektu nie odnosi się do jakiejś przeszłości, aby wyjaśnić teraźniejszość. Opowieść mityczna, zgodnie z zasadą koncentracji, zaczyna zacierać czas i pokazuje, że przeszłość przylega do te¬ raźniejszości, że między nimi jest tylko minimalny dystans, że „czas, który znajduje się »pomiędzy« znika" - pisała Hastrup (1997, s. 24). M i t , by użyć słów duńskiej antropolożki, „osadza przeszłość w teraźniejszości". Pamięć bolęcinian ostatnich kilkunastu lat, pamięć pracy, gospodarowania czy właśnie renty zawarta w tych mitach-słowach łączy zatem różne aspekty świata. M i t jako sztuka pamięci pozwala na totalną przemienność, ustawia obok siebie wyda¬ rzenia z różnych czasów i łączy je w związek przyczynowy . Z różnorodności i cha¬ osu przeżywanych przez wspólnotę doświadczeń tworzy jedność i syntezę (Hast¬ rup 1997). Jest to jednocześnie opowieść dramatyczna, świat mitu jest „światem działań, sił i ścierających się potęg" (Cassirer 1971). Ciało jest w Bolęcinie polem tkania się tej opowieści. M i t jest więc uwydatnieniem: ciała takiego, jakim jest (ta¬ kiego, które się teraz pochorowało, naprawdę doskonałe), i świata takiego, jakim jest (teraz skażony i wadliwy niegdyś doskonały). Bolęciński mit ucieleśnienia lokalną historię, historię gospodarczą, historię transformacji niosącej dla wielu rentę i bezrobocie i tę egzystencjalną, historię narodzin, życia, choroby i umierania. Ta społeczna pamięć ciała - we wszystkich wymiarach - oznajmia, że tak właśnie jest, jak jest. Ciało, podobnie jak świat, w ostatnich latach mocno niedomaga. Bibliografia Benedyktowicz Z . 1980 O niektórych zastosowaniach metodyfenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „Etnografia Polska", t. XXIV, s. 9-46 Bertaux D 1990 Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: Metoda bio¬ graficzna socjologii, red. J. Włodarek, M . Ziółkowski, Warszawa-Poznań, s. 71-81 Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków Buchowski M . 1996 Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin Cassirer E. 1971 Esej o człowieku, Warszawa 287 �Tomasz Rakowski Coenen H . 1989 Cielesność i życie społeczne. O podstawowym problemie socjologii fenomenologicznej, w: Fenomenologia i socjologia, red. Z . Krasnodębski, Warszawa, s. 2 5 5 - 2 8 7 Csordas T (red.) 2001 The body as representation and being-in-the-world. Introduction, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Cambridge, s. 1-26 Csordas T. 1990 Embodiment as a Paradigm for Anthropology, „ Ethos", t. 18, s. 5 - 4 7 Derrida J. 1999 Ogramatologii, Warszawa Dilthey W 1987 O istocie filozofii i inne pisma, Warszawa 1982 Pisma estetyczne, Warszawa Jaworska E., Pieniążek W 1995 Wolny rynek na wsi z punktu widzenia antropologa, Warszawa Frank A . 1995 The Wounded Storyteller: Body, Illness and Ethics, Chicago Garro L . 2000 Cultural knowledge as resource in illness narratives: remembering through account of ill¬ ness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, red. C. M a t tingly L . Garro, Berkeley Los Angeles, s. 7 0 - 8 7 Godlewski G. 2008 Słowo-pismo-sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Warszawa Gramsci A . 1961 Pisma wybrane, t. 1, Warszawa Hastrup K. 1997 Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, „Konteksty Polska Sztu¬ ka Ludowa", nr 1-2, s. 22-28 Helman C. 2001 Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London Kędziorek P. 1996 Chłopskie zrzędzenie, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 114-124 Kwaśnica R. 1991 Rzeczywistość jako byt sensu. Tezy o językowym tworzeniu rzeczywistości, w: Język a kultura, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, t. 1, Lublin, s. 31-60 288 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin Laskowska-Otwinowska J. 2000 Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej, w: Zrozumieć biednego, red. E. Tarkowska, Warszawa, s. 118-148 Libera Z . 1994 Ziemscy bogowie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4, s. 113-121 L o w S. 2001 Embodied metaphors. Nerves as lived experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, red. T Csordas, Cambridge, s. 139-162 Malinowski B. 1987 2000 Ogrody koralowe i ich magia. Język magii i ogrodnictwa, t. 1, Warszawa. Problem znaczenia w językach pierwotnych, w : Jednostka, społeczność, kultura, War­ szawa, s. 317-369 Merleau-Ponty M . 1999 2001 Proza świata. Eseje o mowie, Warszawa Fenomenologia percepcji, Warszawa M e r t o n Robert. K. 1982 Struktura społeczna i teoria socjologiczna, Warszawa Migliore S. 2001 From illness narratives to social commentary. A Pirandellian approach to „nerves", „Medical Anthropology Quartely", t. 15, s. 100-125 Mills C. 2007 Wyobraźnia socjologiczna, Warszawa Mysyk A. 1998 Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology", t. 23, s. 187-202 Page L . A . , Wesseley S. 2003 Medically unexplained symptoms. Exacerbating factors in the doctor-patient encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine", t. 96, s. 223-227 Paluch A . 1989 Zerwij ziele z dziewięciu miedz, Wrocław 1991 Choroby, zioła, znachorzy, Namysłów Rabelo M . , Souza I . 2003 Temporality and experience. On the meaning of nervoso in the trajectory of urban work­ ing-class women in Northeast Brazil, „Ethnography", t. 3, s. 331-361 Rakowski T. 2005 Ciało i los. PamięćBolęcina, w: Ból. Almanach „Punkt po punkcie", red. S. Rosiek, A. Czekanowska, Gdańsk, s. 264-270 289 �Tomasz Rakowski 2006 Body and fate. The pension as a practice of social remembering, „Anthropological Yearbook of European Culture", t. 15, s. 37-48 Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa Sulima R. 1992 2003 Słowo i etos, Kraków O rytualnych formach komunikacji społecznej, „Przegląd Humanistyczny", t. 6, s. 113-119 Sztompka P. 2000 Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, Warszawa Talko-Hryncewicz J. 1893 Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków Tylkowa D. 1989 Medycyna Udziela M . 1984 Medycyna Willis P. 2005 ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, Wrocław i przesądy lecznicze ludu polskiego, Warszawa Wyobraźnia etnograficzna, Kraków Zadrożyńska A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie - w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. X I I , s. 15-27. 290 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deeb9be93e34f502fd014b65c7167e41.pdf 591762fb1882077303e0d3ebf2ef23f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2474 Title A name given to the resource Zaczytując się w brukowcach... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zaczytując się w brukowcach... Tomasz Rakowski To nie my szukamy śmierci, to ona nas znajduje. Atakuje nas z każdą falą rozsyłanych po kioskach magazynów, kwartalników, gazet, gaze­ tek, brukowych szmatławców. Opakowana w kolorowe stronice, w ku­ pony prenumeraty, aranżuje spotkania w tramwajach, pociągach, w czeluściach popołudniowych kanap... w tysiącach chwytających nas tytułów, podtytułów, ramkowanych zdań M e dawano mi żadnych szans", „Barbara Łubaczewska spadła na dno szybu", „Ostatnia baj­ ka małego Łukasza", „śmierć na ulicy Fałata" ...ona jest blisko, czu­ jemy jej oddech pomimo całej bagatelizacji, stert tandety i trywialu ... (Z wasnych notatek przy lekturze) Prasa brukowa upowszechnia s'mierc, „przeżycie" s'mierci, informację o s'mierci. Zalew informacji nieuporządkowanej jest niezwykle ważnym aspektem opisywanej przeze mnie sytuacji. Setki wydawnictw wszelkimi sposobami próbując „schwytać" czytelnika budują szum informacyjny, zasłonę dymną utkaną ze splątanych wątków codzienności i niecodzienności. Rozwój technologii informacyjnej jest sprawą coraz szerzej znaną i zwy­ kli ludzie nie związani z Internetem już pozyskali pewne nowe wyobrażenie o świecie. Moim zdaniem najważniejszą jego tre­ ścią jest przeświadczenie o odbieraniu informacji zewsząd, o możliwości dotarcia do każdego źródła, o zaprzeczeniu lokalności informacji, o każdorazowym informacyjnym „ujęciu" świata w „Wiadomościach", w kilku gazetkach. Jednocześnie dochodzi do oderwania rzeczywistości od jej dotychczasowych kategorii, rodzi się obojętność wobec informacji, pewna nieuf­ ność. Czytelnik jednocześnie doświadcza poczucia informacyj­ nego panowania nad światem i niemożności zrozumienia go, ogarnięcia całości i nieufności wobec danych. Prowadzi to do wspomnianego bezładu i szumu informacyjnego. Prasa brukowa jest takim informacyjnym jarmarkiem wypełnionym opowiastka­ mi, poradami, informacją, fotografią. Targowiskiem, gdzie w ar­ tykułach i reportażach sprzedaje się pewną sumę wyobrażeń o świecie i człowieku z dołączonymi założeniami i wnioskami reprezentującymi marzenia i oczekiwania w stosunku do rzeczy­ wistości. Są możliwości przebicia się przez mgłę informacji i znalezie­ nia drogi do czytelnika. Korzystają z nich piszący w prasie bru­ kowej poruszając się po sprawdzonych ścieżkach, najczęściej rzadko uświadamianych, intuicyjnych, ale takich, które zapew­ niają kreację uczuć, poruszenie. Wzory znaczeń w kreowanym świecie są zmontowane, przeinaczone, zmistyfikowane, ale są zmontowane pod wpływem oczekiwań czytelników, oczekiwań samego piszącego, wyrażają potrzebę, a więc dają nam pojęcie o głębszych, i s t n i e j ą c y c h , choć wielowątkowych, złożo­ nych schematach. W wielu pismach pojawiają się nadsyłane przez czytelników opisy przebytych operacji, śmiertelnych chorób. Pojawia się mo­ tyw śmierci doświadczonej, obejrzanej z perspektywy uczestni­ ka, opisującej przeżycie obcej rzeczywistości, pozostawiającej atrybuty świadczące ojej dostąpieniu. W opisach operacji moż­ na dostrzec sytuację oniryczną, stan poddania się nieznanym si­ łom, doświadczenia strachu pomiesznego z utratą zmysłów, nie­ ludzkiego bólu, ogółem innej rzeczywistości - „słyszałem je 1 (głosy lekarzy) wyraźnie, ale nie miałem siły nawet poruszyć palcem, czułem się tak, jakbym wracał z zaświatów". W obecno­ ści „dziwnych postaci w bieli" pacjenci doświadczając umiera­ nia dostępują sacrum, zrozumienia, nadludzkiej gnozy, poznają swe życie z innj perspektywy - „przekonałam się (dzięki opera­ cji), że głęboka wiara i nadzieja mogą czynić cuda", „nie wiem skąd, się wzięła taka wewnętrzna siła", „wtedy dopiero zrozu­ miałam Twój ból", „teraz uwierzyłem w wędrówkę dusz". Takie doświadczenie pozostawia atrybuty, symbole pobytu w innym świecie - „o tamtych chwilach przypomina mi prawie 20-centymetrowa blizna", „lekarz nie ukrywał, że szpecąca blizna pozo­ stanie na mojej twarzy", które ujęte w ramki są często pierw­ szym wyprzedzającym sygnałem, podającym już pewien kon­ tekst. Schemat inicjacyjny, przejściowy, wręcz się nam narzuca. Nam (antropologom) w postaci wzorców semiologicznych, zna­ czeniowych, czytelnikom raczej intuicyjnie. Powodują one uru­ chomienie myślenia przedświadomego, poruszenie wpisanych, symbolicznych znaczeń, a także wyzwolenie zawartych w nich emocji. Jest to znakomity sposób sygnalizacji czegoś, co dzięki natychmiastowemu odwołaniu do kontekstu dociera do nas spo­ za mgły informacji. Tuzinkowy obraz brukowej śmierci poparty wyraźnie sfingo­ waną fotografią, zmontowaną historyjką, trafia się na każdym kroku. Drastyczność wypowiedzi „korzysta" z każdego pomysłu, z każdej emocji. Opisywane są historie, gdzie śmierć czy prowa­ dząca do niej choroba (która jest tym samym co śmierć - w od­ powiednim spojrzeniu, sytuacji odczytu) są przedstawiane jako doznania jednostkowe, można powiedzieć zewnętrzne, niezależ­ ne, nieuniknione. Pisząc wyraża się nieludzki ból, scena epatuje nieszczęściem beznadziejnym, stawiającym człowieka wobec śmierci (nie tyle śmierci, ile jej nieszczęścia) samego, i tylko sa­ mego (nawet jeżeli jest to śmierć bliskiej osoby - jest ona pro­ jekcją jej doświadczania). Wystarczy przeczytać szpalty pod ty­ tułami: „Moja choroba rujnuje życie ukochanego człowieka", „Pijany taksówkarz okaleczył nam córkę". Można uważać, że bardzo łatwo jest pozbyć się ciężaru tych historii, mówiąc, że to nie nam się przytrafiło, że to zalew tandety, dowolne przejaskra­ wienia. Jednak te artykuły i s t n i e j ą , wyrosłe z silnego, po­ pularnego, wieloznacznego i w gruncie rzeczy groteskowego (szczególnie w skojarzeniu z realiami) światopoglądu, który też i s t n i e j e . Tym bardziej że zjawisko upubliczniania, pisywa­ nia o swym przeżyciu śmierci pozwala myśleć, iż mamy tu do czynienia z pewnym odgrywaniem roli, budowaniem teatru 65 �s'mierci i zarazem uczestnictwa w nim. To s'wiadczy o przyjmo­ waniu i tworzeniu jakichś'konstruktów s'wiata, człowieka, choro­ by, o grze emocji i ich transformacji, o dokonywaniu (mys'le o pi­ szących czytelnikach, odbiorcach) wyobcowywania zjawiska s'mierci i jednoczesnego pogrążania się w niej. Intuicyjnie pisząc 0 swej operacji tak jak o przeżyciu inicjacyjnym, zakłada się ist­ nienie pewnej konstrukcji i swoje w niej uczestnictwo, potwier­ dza ten wizerunek s'mierci, pomimo psychicznego katharsis, ja­ kiego się dokonuje na sobie i na odbiorcach. Całość (ale znów całos'ć w pewnym spojrzeniu) jest nierozerwalnie zawiązana po­ między trywiałem a odwołaniem do głębokich tres'ci, pomiędzy odcinaniem swych emocji i s'wiadomos'ci od s'mierci i jednocze­ snym w niej uczestnictwie. Zaskakujące jest to, że w tych rajskich gazetkach tryskają­ cych zdrowiem, młodos'cią i złotymi przepisami na życie jest miejsce na drastyczną, szokującą i tak umiejętnie kierowaną do odbiorcy s'mierc. Że obok czerwonych jabłek, sałatki z bakłaża­ nów i pięknych, s'wiezych kobiet w odmładzających maseczkach pojawia się przerażający szpital z umierającym dzieckiem, pła­ cząca rodzina, płot, na którym powieszono sąsiada. Estetyka ko­ jarząca się z naturalistyczną zawsze będzie akcentowała jakąś' szaleńczą pełnię, dostąpienie samego sedna. Doskonałość (w da­ lekim skojarzeniu - sacrum) musi być uzupełniona, raczej wgnieciona w to co brzydkie, one razem stanowią dopiero ca­ łość. Nie chcę twardo powiedzieć, że tak jest, ale jest cos', co ku takiemu rozumieniu przemawia. Mam na myśli poezję Grochowiaka, która moim zdaniem dotyka najdalszych, niedostępnych pokładów egzystencji, poezję Les'miana, jego Garbusa, Szewczy­ ka, wszelkie kalekie postacie. Zestawianie ze sobą różnych 1 przeciwstawnych kategorii daje nam namiastkę (ale też mamy nadzieję, że da nam całość) zrozumienia i postrzeżenia pełni eg­ zystencji. Barokowa maniera jakieś' nasze potrzeby odzwiercie­ dla, bo i s t n i e j e . Tak jak istnieje skojarzenie seksualności i s'mierci w poezji, w sztuce wizualnej, w hinduskich magazy­ nach erotycznych, gdzie znajdziemy zdjęcia rozebranych pięk­ ności obok zdjęć rozkładających się zwłok. Tak jak karnawał i s'miech zajmują poczesne miejsce pośród zagłady, epidemii i pomoru. Zmieszanie przeciwnych konwencji musi mieć jakiś sens, być odpowiedzią na coś, coś wyrażać. Nie może być tylko zwykłym poszukiwaniem sensacji czy prostym zabiegiem psychomimetycznym, odsuwającym obawy, artykułującym nasze lę­ ki i niepewności. W głębi naszej psychiki śmierć przyprawia nas o histeryczny śmiech idący z wnętrza podświadomości, o śmiech szaleńca, bła­ zna, kpiarza dającego ćwiartować swe ciało, dokonującego sa­ mookaleczenia. Tam absurd i brzydota sprośnych marcholtowskich postaci kpi z przetaczającej się plagi Czarnej śmierci. Trzy­ mający z samym diabłem lekarze tańczą po nocach, oddając swym ciałem gwiezdne konstelacje odpowiedzialne za morowy zaduch i cykliczne, wieczne szaleństwo. Obłęd śmierci jest boski, a rechot idioty jest życiodajny, bogaty życiem - życiem trupim, in­ nym, balansującym po obydwu stronach egzystencji i do obydwu mający dostęp. Epilepsja, psychoza śmierci jest przerażająca, ale jest święta i nasycona nieziemską gnozą. Zapamiętanie w śmiertelnym tańcu daje nam przecież prawo wędrować po tam­ tych obszarach kosmosu, po czarciej i świętej rzeczywistości. Wsiądźmy więc na statek szaleńców i wśród przekleństw przera­ żonego motlochu poieglujmy Renem ku ogniskom schizofrenii. Tam szlaki skojarzeń przecinają się po stokroć częściej, tam ge­ niusz święci swe tryumfy w jednym przerażeniu, jednym opętaniu i jednym wszechogarniającym zrozumieniu... PRZYPISY 1 Pisząc pracę dysponowałem dziewięcioma numerami czasopisma „Chwila dla Ciebie", sześcioma numerami czasopisma „Naj" i ośmioma nume­ rami czasopisma „Życie na Gorąco". BIBLIOGRAFIA: Aries P. 1993 Śmierć odwrócona [w:] Antropologia śmierci. Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza: mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa . Szumowski W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Thomas L . 1993 Doświadczenie śmierci: jego granice i rzeczywistość, pologia śmierci, Warszawa. .Rodzice oskarżają - Marcin był torturowany! Popełnił samobójstwo!" ..Pani domu", nr 15. 9 kwietnia 1997 Ilustracja do artykułu p. Grębeckiej-Ćwiek: Matczyny ból... 66 [w:] Antro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f1883f7cd84469efe3d578ebef6c48f.pdf 20b76c3a88d2d2c276ff65e9bcc263f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2097 Title A name given to the resource Wstęp do teorii kawału / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WSTĘP DO TEORII KAWAŁU 1. Jest rzeczą g o d n ą u b o l e w a n i a , że kawał, o d g r y w a j ą c y tak i w ś w i a d o m o ś c i o s ó b bardzo w y b r e d n y c h z a c h o w u j e o d c i e ń w i e l k ą rolę w życiu dzisiejszej Polski, nie doczekał się d o t y c h c z a s grubiański. T y m t ł u m a c z y się p r a w d o p o d o b n i e u ż y w a n i e delikat­ o s o b n e g o o p r a c o w a n i a . Brak t a k i e g o o p r a c o w a n i a jest jednak niej brzmiących s y n o n i m ó w „ k a w a ł u " lub o p a t r y w a n i e g o za­ f a k t e m i nic d z i w n e g o , że s a m o p o c h o d z e n i e k a w a ł u n a s u w a tyle strzeżeniem „ t a k z w a n y " . S z w e y k o w s k i , ścisły jak z w y k l e , obrał w ą t p l i w o ś c i . Z y g m u n t S z w e y k o w s k i uznał g o za g a t u n e k litera­ tę d r u g ą metodę. M ó w i ł o t z w . kawale. Osoby w y ż e j ceniące cki i w s p o m n i a ł g o w z n a k o m i t y m w y k ł a d z i e delikatność niż ścisłość w o l ą m ó w i ć o „ d o w c i p i e " , c o jednak systematyce g a t u n k ó w poświęconym literackich, w y g ł o s z o n y m na Uniwer­ sytecie Poznańskim w 1 . 1 9 4 5 - 4 7 . W w y k ł a d z i e t y m S z w e y k o w ­ w y d a j e się niedopuszczalne w b a d a n i a c h n a u k o w y c h . Pojęcie d o w c i p u ma n i e w ą t p l i w i e i n n y zakres niż pojęcie ski wyraził przypuszczenie, że poprzedniczką dzisiejszego k a w a ł u k a w a ł u . Zakresy t y c h pojęć w p r a w d z i e się przecinają, jednak nie była fraszka. Przypuszczenie t o t r u d n o uzasadnić. W ś r ó d dzisiej­ p o k r y w a j ą się ze sobą, g d y ż d o w c i p n e b y w a j ą także inne u t w o r y , szych k a w a ł ó w przejawia się tyle i tak r ó ż n o r o d n y c h tradycji, że i nie t y l k o u t w o r y ( b o także ludzie b y w a j ą d o w c i p n i ) . Co w i ę c e j , t y l k o bardzo d o k ł a d n e kawał, c h o ć zawsze ma r o z b a w i ć słuchaczy, niekoniecznie musi badania m o g ł y b y s p r a w ę wyświetlić. Słuszne w y d a j e się za t o t w i e r d z e n i e , że m a m y tu d o czynienia z o d r ę b n y m g a t u n k i e m literackim, przynależnym zresztą d o litera­ być d o w c i p n y . (I nie zawsze jest.) Zatem z n a u k o w e g o punktu widzenia „dowcip" nie jest tury, która p o w s t a j e bez p o m o c y pisma, przeznaczona nie tyle dla s y n o n i m e m „ k a w a ł u " . Nie jest n i m r ó w n i e ż „ a n e g d o t a " . Wiele c z y t e l n i k ó w , ile dla słuchaczy. Po f r a n c u s k u t e g o rodzaju t w ó r ­ osób czość n a z y w a się literaturą m ó w i o n ą , litterature orale. Badacze z a u w a ż y ć , że t o w p ł y w rosyjski, g d y ż w języku rosyjskim t o samo zgadzają się na o g ó ł c o d o t e g o , że literatura m ó w i o n a z n a m i o n u ­ zjawisko, które nasz język nazywa k a w a ł e m , oznacza się s ł o w e m je w c z e s n e etapy c y w i l i z a c j i i w y p r z e d z a literaturę pisaną, toteż „ a n e g d o t " . Stąd też w Polsce s ł o w o „ a n e g d o t a " w znaczeniu nazywa wprawdzie kawały anegdotami, ł a t w o jednak c i e k a w y w y d a j e się fakt, że w Polsce, jak zresztą w e w s z y s t k i c h ' k a w a ł ' słyszy się przeważnie z ust starszych o s ó b p o c h o d z ą c y c h krajach socjalistycznych, zaszedł o s t a t n i o o d w r o t n y proces. Kraje z b. zaboru rosyjskiego, zwłaszcza z Kresów. te miały już bogatą literaturę pisaną, g d y nastąpił w p o n o w n y r o z k w i t literatury m ó w i o n e j , d o której nich Czysta polszczyzna naszych c z a s ó w d o k ł a d n i e rozróżnia „ a n e ­ niewątpliwie g d o t ę " i „ k a w a ł " j a k o n a z w y d w ó c h różnych zjawisk. M ó w i się: należy k a w a ł . Nie s p o s ó b t u d o c i e k a ć przyczyn t e g o zjawiska. „ o p o w i e m ci a n e g d o t ę , a p o t e m k a w a ł " , c o znaczy, że o p o w i a d a ­ Wystarczy jący najpierw zamierza przytoczyć p r a w d z i w e zdarzenie, z j a k i c h ś stwierdzić, że idzie o n o w parze z oczywistymi z m i a n a m i , jakie zaszły i nadal z a c h o d z ą w pisanej literaturze k r a j ó w socjalistycznych. W Polsce zmiany te dały się już zaobser­ wować podczas w o j n y , która też z a p o c z ą t k o w a ł a przyczyn g o d n e u w a g i , a p o t e m krótki u t w ó r oparty na w y d a r z e ­ niu f i k c y j n y m . dzisiejszy Należy stwierdzić, że o b a g a t u n k i cieszą się dzisiaj d u ż y m r o z w ó j k a w a ł u . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że prócz w a r u n k ó w , p o w o d z e n i e m . A n e g d o t a ma n a w e t s w o i c h u l u b i o n y c h b o h a t e ­ które zarysowały się w kraju poczynając o d 1 9 3 9 roku, r o z w o j o w i r ó w , czasem żyjących (Tadeusz P r z y p k o w s k i ) , częściej nieżyją­ k a w a ł u m o g ł y r ó w n i e ż sprzyjać dawniejsze tradycje i w ł a ś c i w o ś c i c y c h (Franz Fiszer, Leon Schiller), ale - w o d r ó ż n i e n i u o d k a w a ł u naszej kultury, np. u p r z y w i l e j o w a n e miejsce r o z m o w y . Kawał - z a w s z e p r a w d z i w y c h . Zawsze też t w i e r d z i , że o p i e w a p r a w ­ często, jak się zdaje, p o w s t a j e podczas r o z m o w y i w i e l e zdaje się d z i w e czyny s w y c h b o h a t e r ó w i s ł o w a , które oni zawdzięczać r o z m o w i e , g d y c h o d z i o środki w y r a z u , a na o g ó ł p o w i e d z i e l i , podczas g d y k a w a ł może mieć p r a w d z i w y c h b o h a t e ­ uważa się, i c h y b a słusznie, że w Polsce, p o d o b n i e jak w Rosji, r ó w , jak np. Bierut, Dzierżyński, C y r a n k i e w i c z , ale w y d a r z e n i a naprawdę r o z m o w i e p o ś w i ę c a się w i ę c e j czasu niż w krajach z a c h o d n i c h . i słowa W o g ó l e w i ę c e j się m ó w i . prastarymi m o t y w a m i literackimi w rodzaju historii przyszłości czy 2. S ł o w o „ k a w a ł " j a k o n a z w a g a t u n k u literackiego musiało wejść w użycie nie tak d a w n o t e m u . S ł o w n i k warszawski nie zna jeszcze t a k i e g o znaczenia w haśle K A W A Ł . Rejestruje t y l k o : sam sobie t w o r z y , nieraz posługując się przy tym r o z m o w y umarłych. N a w e t w t e d y , kiedy cały sztafaż jest ściśle realistyczny, k a w a ł chętnie ucieka się d o fantastyki, jak w n a s t ę p u j ą c y m przykładzie. „ K a w a ł e k przen. rub. figiel, psikus, sztuczka, żart, psota, farsa, szpas: w z i ą ć k o g o na K. ( = w y p r o w a d z i ć w pole, zakpić, zadrwić, Lotnik o b s e r w u j e z helikopteru sztuczny zalew na D u ­ w y s t r y c h n ą ć na d u d k a , urządzić psikusa, zażartować, oszukać; najcu. Na falach w i d z i kapelusz góralski, który j e d n a k zażyć z m a ń k i , pokazać gruszki na wierzbie, o t u m a n i ć ) . Stary lis w p e w n y m m o m e n c i e zawraca p o d prąd, p o t e m z n ó w bierze ludzi na kawał. Brać ludzi na K. Zap. Ten c z ł o w i e k ma s w o j e zdaje się płynąć z p r ą d e m i z n ó w zawraca kursując bez kawały ( = w y b i e g i , k o n c e p t y , d o w c i p y ) . " Bruckner w przerwy na t y m s a m y m o d c i n k u . G ł ę b o k o z d u m i o n y , lotnik s ł o w n i k u e t y m o l o g i c z n y m t w i e r d z i , że znaczenie ' f i g i e l ' w tym wypadku p i e r w o t n e . ( S ł o w o ma p o c h o d z i ć swym było zdaniem Brucknera z d o l n o n i e m i e c k i e g o „ k a v e l " ) . pyta m i e j s c o w e g o sołtysa, c o by t o m o g ł o znaczyć. - A t o Cisoń - o d p o w i a d a Sołtys. To t w a r d y c h ł o p . M ó w i , że w d... ma z a l e w i dalej orze s w o j e pole. Otóż t o znaczenie utrzymuje się jeszcze w dzisiejszej polszczyźnie. M ó w i się: zrobić k o m u ś k a w a ł . Często m a się w t e d y na myśli to, c o A n g l i c y nazywają practical jocks. O b o k t e g o znaczenia fest j e d n a k w p o w s z e c h n y m użyciu drugie, tu opisane. O p o w i a d a się k a w a ł y , słucha się k a w a ł ó w . S ł o w n i k D o r o s z e w s k i e g o w i e już o t y m i w haśle K A W A Ł przytacza zdanie: „ S t a ś przyniósł dziś n o w y k a w a ł " . Rzecz z n a m i e n n a , że w t y m s a m y m haśle rejestruje s ł o w o „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . („Słyszałem dziś parę dobrych d o w c i p ó w politycznych.") P o d o b n i e ujmuje sprawę s ł o w n i k w y r a z ó w b l i s k o z n a c z n y c h S k o r u p k i . Także w y m i e n i a „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . Otóż w y p a d a stwierdzić, że taka w y m i e n n o ś ć „dowcipu" i „kawału" istotnie występuje w naszym obyczaju j ę z y k o w y m . P o c h o d z i t o c h y b a stąd, że s ł o w o „ k a w a ł " nie ma jeszcze p e ł n y c h p r a w w języku literackim Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że d o m e n ą k a w a ł u jest fikcja literacka, c o m o c n o się już zakorzeniło w ś w i a d o m o ś c i * j ę z y k o w e j o g ó ł u , gdyż zdarza się, że p o w y s ł u c h a n i u jakiejś n i e p r a w d o p o d o b n i e brzmiącej historii, którą o p o w i a d a j ą c y podaje za p r a w d z i w ą , słuchacze m ó w i ą : „ t o n i e p r a w d a , t o k a w a ł " . Ten fakt, o p e r o w a n i e fikcją literacką w celu r o z b a w i e n i a słuchaczy, każe zaliczyć k a w a ł d o dziedziny t w ó r c z o ś c i , a zara­ zem o d r ó ż n i ć g o o d a n e g d o t y . Co d o „ f r a s z k i " , s ł o w e m t y m oznacza się dzisiaj u t w ó r pisany, najczęściej w i e r s z o w a n y , podczas g d y k a w a ł może być najwyżej z a p i s a n y (a p o w s t a j e , jak się rzekło, bez użycia pisma) i przeważnie jest prozaiczny. D o w y j ą t k ó w należą w i e r s z o w a n e k a w a ł y w rodzaju s t w i e r d z e n i a : 3 �Czy się robi, ani na emigracji nie ma d o t y c h c z a s dobrej a n t o l o g i i k a w a ł u , a ze czy się leży, w z g l ę d ó w wyżej wyrażonych tysiąc z ł o t y c h n a w e t taka a n t o l o g i a p o w s t a ł a , n i e w i e l e by się z niej można się należy. d o w i e d z i e ć o naturze k a w a ł u . Kto c h c e zrozumieć, skąd bierze się u nas p o w o d z e n i e A l b o zwięzłe relacje z p r a w d z i w y c h zdarzeń, np. ze śmierci należy się o b a w i a ć , że g d y b y kawałów, ten nie p o w i n i e n ich czytać. P o w i n i e n słuchać. 4. Fakt, że k a w a ł o b y w a się bez pisma, a w i ę c musi być Bieruta w M o s k w i e w 1 9 5 6 : p o w i e d z i a n y z pamięci, d y k t u j e m u małe rozmiary, c h o ć trzeba Pojechał w f u t e r k u . przyznać, że w y t r a w n i kawalarze m i e w a j ą w repertuarze r ó w n i e ż W r ó c i ł w kuferku. długie utwory o zawiłej, szkatułkowej kompozycji, od razu zdradzającej w s c h o d n i e p o c h o d z e n i e . Przykład. U t w o r y te są przeważnie l u d o w e g o p o c h o d z e n i a i z różnych przyczyn (o k t ó r y c h dalej) w i n n y być zaliczone d o pogranicza W d n i u przeznaczonym na p r z y j m o w a n i e skarg i zażaleń p e w i e n Ż y d , d r o b n y w y t w ó r c a , zjawia się w M i n i s t e r s t w i e kawału. W o l n o zatem twierdzić, że k a w a ł jest k r ó t k i m u t w o r e m literac­ kim, w zasadzie o p a r t y m na w y d a r z e n i u f i k c y j n y m ( c o odróżnia g o o d a n e g d o t y ) , m ó w i o n y m , najczęściej prozaicznym ( w o d r ó ż ­ n i e n i u o d fraszki). Handlu Wewnętrznego. Prosi o audiencję u ministra. Szefuncia nie ma - oznajmia w o ź n y . Ż y d z n ó w w y c h o d z i , znów wraca i c i e r p l i w i e czeka. Po g o d z i n i e zaczyna o p o w i a d a ć w o ź n e m u następujące zdarzenie. W W i d z e w i e Na zakończenie d o d a m y , że s p o t y k a się jeszcze inne n a z w y t e g o zjawiska, jak np. „ w i c " (z niem. W i t z ) , z d e c y d o w a n i e jednak ustępujące miejsca „ k a w a ł o w i " , które t o s ł o w o w y d a j e się o b e c n i e najpopularniejszą a zarazem najtrafniejszą n a z w ą o m a ­ w i a n e g o g a t u n k u , c o s p r a w i a , że będziemy się n i m tutaj p o ­ s ł u g i w a l i nie bacząc na j e g o brzmienie. żył przed laty kupiec Majer, k t ó r e m u zrobił się d u ż y w r z ó d S ł o w o „ k a w a ł " rzeczywiście brzmi nieelegancko. Cóż z t e g o , grzebać. Kiedy się g r o b y o t w o r z ą w d n i u Sądu Ostatecz­ skoro sam przedmiot nie jest pachnący. na siedzeniu. Chirurg stwierdził, że trzeba t u wyciąć kawałek ciała, c o Majera bardzo z a k ł o p o t a ł o . Był p o b o ż n y i troszczył się o t o , że w d n i u Sądu O s t a t e c z n e g o m ó g ł b y z m a r t w y c h w s t a ć tak w i d o c z n i e oszpecony. Chirurg p o r a ­ dził m u na t o , by część odciętą podczas operacji po­ nego - t ł u m a c z y ł M a j e r o w i - z j e d n e g o g r o b u w s t a n i e sam 3. Na charakter k a w a ł u duży w p ł y w zdaje się w y w i e r a ć sztuka t z w . kawalarzy, a w i ę c o s ó b o p o w i a d a j ą c y c h kawały, jakby Majer, z d r u g i e g o odcięta część, obie połączą się ze s o b ą i z m a r t w y c h w s t a n i e o d b ę d z i e się w s p o s ó b p r a w i d ł o w y . r a p s o d ó w naszej e p o k i . Osoby te zawsze b a w i ą s w o i c h słuchaczy Majer, c a ł k o w i c i e u s p o k o j o n y p o d w p ł y w e m t y c h per­ w s p o s ó b b e z i n t e r e s o w n y nie pobierając za t o żadnej opłaty, są swazji, zgodził się na operację, pogrzebał o d c i ę t ą część, w i ę c w ł a ś c i w i e a m a t o r a m i , w y r ó ż n i a j ą się j e d n a k jak m u poradził c h i r u r g , i w r ó c i ł d o interesów. W jakiś czas szczególną „ p a m i ę c i ą d o k a w a ł ó w " , m i e w a j ą bogaty, nieraz oszałamiająco później r ó ż n o r o d n y repertuar, a n a d t o odznaczają się w ł a ś c i w o ś c i a m i zatonął, a ciało Majera spoczęło na dnie o c e a n u . Nadszedł naśladowczymi rolę dzień Sądu Ostatecznego. G r o b y się o t w i e r a j ą , w i e r n i w litteratureorale. Z ł a t w o ś c i ą udają jąkanie, m ó w i ą z rosyjska lub z m a r t w y c h w s t a j ą . Pan B ó g liczy ich i pyta: A gdzie jest odgrywającymi zwykle pierwszorzędną musiał p o p ł y n ą ć statkiem d o A m e r y k i . Statek zawołanych Majer z W i d z e w a ? Szukać M a j e r a ! A n i o ł o w i e latają w o b e c działaczy i u r z ę d n i k ó w . Kawał zdaje się liczyć na t o . Wyraźnie daje t e g o , trąbią i w o ł a j ą : Majer z W i d z e w a ! Co jest? Sąd k a w a l a r z o m pole d o p o p i s u w y p e ł n i a j ą c nieraz całe u t w o r y g w a r ą Ostateczny! Nic. Z n ó w latają. Z n ó w trąbią. Aż t u , niech z c h ł o p s k a , trafnie naśladują maniery retoryczne lub j ą k a n i e m . Chętnie stosuje r ó w n i e ż - tak w a ż n e w w y p a d k u pan sobie w y o b r a z i - k o ń c z y Ż y d s w o j ą o p o w i e ś ć z w r a c a - u t w o r ó w w y g ł a s z a n y c h - nagłe zmiany intonacji i natężenia jąc się d o zasłuchanego w o ź n e g o - w y c h o d z i skądś k a w a ł g ł o s u . Przykładem może być j e d n a z o d p o w i e d z i radia Erywań. d... i m ó w i : szefuncia nie ma. Pytanie: Dlaczego w a s o s t a t n i o tak źle słychać? O d p o w i e d ź ( s z e p t e m ) : B o m y już m ó w i m y z Kamczatki. Trzeba jednak stwierdzić, że k a w a ł y tak d u ż y c h rozmiarów słyszy się dzisiaj rzadko. Na o g ó ł dzisiejsze k a w a ł y bywają m i n i a t u r a m i literackimi, c h o ć w k a ż d y m w i e l k ą , c h y b a zasadniczą Zdarza się, że p r a w i d ł o w a interpretacja k a w a ł u w y m a g a w y d a ­ w a n i a d ź w i ę k ó w n i e a r t y k u ł o w a n y c h , np. sapania, w z d y c h a n i a , d m u c h a n i a , jak w n a s t ę p u j ą c y m k a w a l e . rolę o d g r y w a zaskoczenie. Im t r u d n i e j przewidzieć, c z y m się k a w a ł skończy, t y m większe z a d o w o l e n i e słuchaczy. W y b i t n y kawalarz stara się jeszcze p o w i ę k s z y ć t o zaskoczenie. Sam n i g d y się nie śmieje, przy p o m o c y głosu i gestu stara się utrzymać klimat Pewien dyrektor doznaje zadziwiającego uczucia. p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , póki nie dojdzie d o szokującej p o i n t y . To S t w i e r d z a , że staje się lżejszy o d p o w i e t r z a i w z n o s i się na także - jak się zdaje - p o b u d z a t w ó r c ó w d o s w o i s t e j w y s o k o ś ć c z w a r t e g o piętra. W ó w c z a s spostrzega piękną konstrukcyjnej, w kobietę, która uśmiecha się d o n i e g o z b a l k o n u i prosi t w ó r c z y polega na o p r a c o w a n i u p o i n t y . o nadęcie d z i e c i n n e g o balonika. Dyrektor spełnia jej której największy, czasem j e d y n y pracy wysiłek Niemałą rolę o d g r y w a j ą w t y m w y p a d k u w y r a z y n i e p r z y z w o i t e , prośbę - a p f u , a p f u , a p f u - lecz w ł a ś n i e w t e d y budzi się z w y k l e p o j a w i a j ą c e się w zakończeniu niespodzianie. p o d s u r o w y m w e j r z e n i e m sekretarza POP. p o j a w i e n i e się t a k i e g o w y r a z u często idzie w parze z operacją, - Cóż t o , t o w a r z y s z u - m ó w i sekretarz - nie dość że śpicie na zebraniu p a r t y j n y m , t o jeszcze się nadymacie? Nagłe która w y d a r z e n i a o p i s y w a n e w gazetach w s p o s ó b w z n i o s ł y i - z d a n i e m kawalarzy - nieścisły s p r o w a d z a na g r u n t rzeczywis­ tości znanej s ł u c h a c z o m z d o ś w i a d c z e n i a . P o d o b n i e ma się Przykłady te pozwalają poznać, d o j a k i e g o s t o p n i a w y m o w a s p r a w a z k o n c e p c j a m i n a u k o w y m i , które uczeni w y k ł a d a j ą z kate­ dobrego dry, a w k t ó r y c h kawalarze d o p a t r u j ą się n a i w n o ś c i . I w t y c h w y k o n a n i a z a p e w n i a p o w o d z e n i e , ale s p r a w i a , że n a w e t najlep­ w y p a d k a c h atakuje się teorię n a u k o w ą przy p o m o c y niespodzia­ k a w a ł u zależna jest o d interpretacji, c o w w y p a d k u szy k a w a ł blednie p o zapisaniu. nej p o i n t y , przedstawiającej s p r a w ę z p u n k t u w i d z e n i a z d r o w e g o Trzeba zresztą zaznaczyć, że n i e w i e l e k a w a ł ó w się zapisuje. Kawalarze z reguły recytują je z pamięci. Czasopisma k r a j o w e d r u k u j ą k a w a ł y , lecz t y l k o te, które puszcza cenzura, a w i ę c z w y k l e najsłabsze. Emigracyjna „ K u l t u r a " d r u k u j e o d p e w n e g o czasu k a w a ł y polityczne. Rozporządza jednak małą częścią krajo­ w e j t w ó r c z o ś c i , u t w o r y dobiera w s p o s ó b n i e w y b r e d n y , a zapisu­ je n i e f a c h o w o zacierając ich m ó w i o n y charakter. A n i w kraju. rozsądku, często operującej w y r a z e m n i e p r z y z w o i t y m . Po s t w i e r d z e n i u tych faktów posuniemy się t r o c h ę dalej w analizie k a w a ł u i s t w i e r d z i m y , że najczęściej jest t o prozaiczna m i n i a t u r a literacka, przeznaczona d o w y g ł o s z e n i a w o b e c n o ś c i słuchaczy, najsilniej oddziałująca przy p o m o c y p o i n t y . 5. P o c h o d z e n i e k a w a ł ó w , jak w s z y s t k o , c o d o t y c z y genezy t y c h u t w o r ó w , jest niejasne. Większość o b e c n i e k o l p o r t o w a n y c h �k a w a ł ó w jest n i e z a w o d n i e p r o d u k c j i k r a j o w e j . I m p o r t w tej Audycje te znajdują w Polsce c h ę t n y c h słuchaczy, choć dziedzinie, przed w o j n ą i podczas w o j n y o d g r y w a j ą c y p o w a ż n ą w i ę k s z e g o w p ł y w u na r o z w ó j p o l s k i e g o k a w a ł u zdaje się nie rolę, dziś jak się zdaje, maleje. Jeszcze podczas w o j n y i m p o r ­ w y w i e r a j ą . Polski k a w a ł rzadko b y w a aż tak zwięzły. Na o g ó ł ma t o w a l i ś m y z Niemiec k a w a ł y o Hitlerze, G o e r i n g u , Goebbelsie. większą r o z l e w n o ś ć , z n a m i e n n ą dla r o z m o w y , która w y d a j e się O b e c n i e nie ma c h y b a k a w a ł ó w i m p o r t o w a n y c h z Niemiec. Tuż p o d s t a w o w ą strukturą j ę z y k o w ą naszego k a w a ł u . p o w o j n i e Polacy b a w i l i się a b s u r d a l n y m i k a w a ł a m i angielskimi, Jeśli jest coś takiego jak klasyczny k a w a ł polski drugiej p o ł o w y p r a w d o p o d o b n i e p r z y w i e z i o n y m i przez z d e m o b i l i z o w a n y c h żoł­ XX w i e k u , t o j e g o strukturę j ę z y k o w ą z p e w n o ś c i ą nierzy p o l s k i c h z Z a c h o d u . W latach czterdziestych napłynęła d o f r a g m e n t r o z m o w y , poprzedzonej k r ó t k i m w s t ę p e m lub t y l k o Polski cała seria czeskich k a w a ł ó w o G o t t w a l d o w e j . A l e t o był informacją, kto d o k o g o m ó w i . stanowi o d o s o b n i o n y w y p a d e k . O s t a t n i o stały i m p o r t m a m y c h y b a t y l k o Obie o d m i a n y zilustrujemy na przykładach, przy czym szcze­ ze W s c h o d u . M o w a o c z y w i ś c i e o o d p o w i e d z i a c h radia Erywań. g ó l n ą u w a g ę czytelnika trzeba z w r ó c i ć na pierwszy z n i c h . Jest t o Są t o , jak z a p e w n i a j ą z n a w c y , autentyczne p r o d u k t y ormiańskie, k a w a ł w rodzaju, który p u b l i c z n o ś ć z w y k ł a określać a docierają d o nas przeważnie z M o s k w y , gdzie d o w c i p ormiański „ z a b ó j c z y " , „ m o r d e r c z y " , „ p i e k i e l n y " . Powstał w jest o d d a w n a c e n i o n y . U t w o r y te mają o d r ę b n y klimat, t e c h n i k ę , i - jak na k a w a ł - odznacza się skrajnym realizmem. C e n y są t u k o m p o z y c j ę . Są bardzo zwięzłe, na o g ó ł mają postać jednej prawdziwe, audycji składającej się z pytania i o d p o w i e d z i . D o (Najniższa pensja w wyjątków należą cykle a u d y c j i . Przykład. wysokość pensji Polsce w najzupełniej mianem roku 1965 prawdopodobna. 1 9 6 5 roku w y n o s i ł a 7 5 0 zł miesięcznie.) O t o treść t e g o u t w o r u , który w p r a w d z i e n i k o g o nie rozbawił, za t o w s z y s t k i c h zastanowił: Audycja 1 Pytanie: J a k i e jest najpiękniejsze miasto świata? O d p o w i e d ź : Erywań. zł miesięcznie. Niestety - o d p o w i a d a k a n d y d a t - muszę Audycja 2 mieć 1 6 2 0 zł miesięcznie. Dlaczego akurat 1 620? - d z i w i Pytanie: Ile potrzeba b o m b a t o m o w y c h Erywania? do zburzenia O d p o w i e d ź : Najpiękniejszym miastem świata jest Tbilisi. O d p o w i e d z i radia Erywań nie są na o g ó ł tak drastyczne, jak polskie k a w a ł y . Przeważnie odznaczają się bardzo r z e c z o w y m t o n e m . O c z y m może zaświadczyć audycja „ n a d a n a " tuż p o z e r w a n i u Chin z Rosją. się referent. - T o bardzo proste. M a m żonę, matkę i d w o j e dzieci. M i e s z k a m y kątem u brata, w i ę c na mieszkanie nic nie w y d a j e m y . Nie liczymy na t o , b y ś m y sobie m o g l i kupić b u t y a l b o ubranie. Wszędzie c h o d z i m y p i e c h o t ą . M o j a matka nie jada śniadań ani kolacji. J a t y l k o o b i a d , o b i a d w s t o ł ó w c e , jak się przekonałem, kosztuje 10 zł. A w i ę c 5 x 10 = 5 0 zł. Tyle c o d z i e n n i e m u s i m y mieć na o b i a d y . Na Pytanie: Czy o b ó z socjalistyczny nadal się rozwija? O d p o w i e d ź : Tak. J u ż są d w a . śniadanie j e m y - żona, dzieci i ja - po suchej bułeczce i p o p i j a m y w o d ą . Bułeczka kosztuje 5 0 gr. A w i ę c 4 x 5 0 gr = 2 zł. Tyleż kosztuje nas kolacja. A w i ę c dziennie na D u ż o w n i c h a u t o i r o n i i , np. z a b a w y z w r o d z o n e j O r m i a n o m dyskrecji. Tuż po o b a l e n i u C h r u s z c z o w a radio Erywań „ n a d a ł o " taką audycję: utrzymanie rodziny muszę mieć: 5 0 zł + 2 zł + 2 zł = 5 4 zł. A w i ę c jeśli się m a m y utrzymać przy życiu - jedząc w p o ł u d n i e o b i a d , zaś rano i w i e c z ó r p o suchej bułeczce - t o p o w i n i e n e m zarabiać 5 4 zł x 3 0 = 1 6 2 0 zł miesięcznie. Pytanie: Czy możecie p o w i e d z i e ć , c o się dzieje z Chruszczowem? O d p o w i e d ź : A kto t o taki? Uderzający jest szacunek radia Erywań dla nauki, która w y ­ stępuje w j e g o o d p o w i e d z i a c h j a k o najwyższy autorytet. Przy­ kład. Pytanie: Czy d w ó c h mężczyzn może mieć z sobą dziecko? O d p o w i e d ź : Nauka nie rozwiązała jeszcze t e g o p r o b l e m u , lecz p r ó b y w c i ą ż są c z y n i o n e . N a u k o w y charakter miała także audycja p o ś w i ę c o n a C z a j k o w ­ skiemu. Pytanie: Czy t o p r a w d a , że C z a j k o w s k i był homoseksualis­ tą? O d p o w i e d ź : P r a w d a , ale c e n i m y g o nie t y l k o za t o . Dużym zainteresowaniem D o H u t y " W a r s z a w a " zgłasza się k a n d y d a t na urzęd­ nika. Referent personalny p r o p o n u j e m u posadę za 1 6 0 0 darzy radio Erywań teoretyczne p r o b l e m y k o m u n i z m u , nie wyłączając najdonioślejszych, a zara­ zem najtrudniejszych zagadnień p o s t a w i o n y c h przed k o m u n i s ­ t a m i przez Lenina. Pytanie: Czy m o ż n a z b u d o w a ć k o m u n i z m w,państwie o t o c z o n y m przez p a ń s t w a kapitalistyczne? O d p o w i e d ź : M o ż n a , ale p o co? N i e o b c y jest r ó w n i e ż t y m a u d y c j o m - nieznany k a w a ł o w i - t o n filozoficznej z a d u m y . Pytanie: Czy jest życie na Marsie? O d p o w i e d ź : Też nie ma. polskiemu A t o przykład d r u g i e g o t y p u : A m e r y k a ń s k i reporter d o p o l s k i e g o dygnitarza: - Ile w y n o s i najniższa pensja p o l s k i e g o robotnika? Odpowiedź: - A w y gnębicie murzynów. 6. Szczególna rola d i a l o g u zdaje się c h w i l a m i u p o d o b n i a ć nasz k a w a ł d o d r a m a t u . Jest t o jednak z p e w n o ś c i ą p o w i e r z ­ c h o w n e p o d o b i e ń s t w o . J a k na dramat, k a w a ł jest s t a n o w c z o zbyt j e d n o s t r o n n y . ( J e d n o s t r o n n o ś ć należy bodajże d o p o d ­ s t a w o w y c h c e c h k a w a ł u , idzie w ślad za j e g o w p ł y w a m i i stąd c h y b a tyle jej w u t w o r a c h d r a m a t y c z n y c h M r o ż k a , które są w g r u n c i e rzeczy m o c n o r o z b u d o w a n y m i kawałami.) D i a l o g k a w a ł u , tyle zawdzięczający r o z m o w i e , nie w y w o d z i się c h y b a z teatru. Raczej z satyry, w której o d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w o d g r y w a ł zasadniczą rolę. ( D o ś ć zajrzeć d o naszych satyr z X V I I I w., by się o t y m przekonać.) Także g d y c h o d z i o t e c h n i k ę , m o t y w y , k o m p o z y c j ę , kawał, tyle- mający w s p ó l n e g o z satyrą, w y d a j e się g a t u n k i e m z g r u n t u e p i c k i m , i t o n a w e t w t e d y , kiedy brak w n i m relacji z jakiegoś w y d a r z e n i a , g d y ogranicza się d o d i a l o g u . Epickiego p o c h o d z e n i a są w każdym razie t y p o w e m o t y w y k a w a ł u , np. w z m i a n k o w a n e t u t a j obrazy przyszłości czy r o z m o w y umarłych. Należy jeszcze zaznaczyć, że prócz w ł a ś c i w e g o k a w a ł u m a m y dziś d o czynienia z u t w o r a m i , które by można uznać za p o g r a n i c z e k a w a ł u , b o c h o ć pełnią j e g o f u n k c j e nie ma w nich ani zdarzenia, ani n a w e t d i a l o g u ( b o nie ma p o s t a c i ) . Otóż w y d a j e się rzeczą z n a m i e n n ą , że t u także rozpoznajemy tradycje epickie w s t o s o w a ­ niu t a k i c h t e c h n i k jak np. zagadka czy list. Najczęściej na t y m p o g r a n i c z u s p o t y k a się c h y b a zagadki zaczynające się o d s ł ó w „ C o jest szczytem?" ( n p . n i e p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a , bezczelności, p o d e j r z l i w o ś c i ) . A l b o - jeszcze �częściej - o d p y t a n i a , jaka jest różnica p o m i ę d z y t y m lub o w y m P o d o b n i e ma się s p r a w a szmoncesu, a w i ę c k a w a ł u ż y d o w s ­ z j a w i s k i e m . Przykład. kiego, który przed w o j n ą s t a n o w i ł b u j n ą dziedzinę t w ó r c z o ś c i będącej zresztą dziełem s a m y c h Ż y d ó w . Wraz z zagładą Ż y d ó w - Jaka jest różnica p o m i ę d z y k o m u n i z m e m i kapitaliz­ p o l s k i c h ź r ó d ł o tej t w ó r c z o ś c i w y s c h ł o . W o b i e g u u t r z y m u j ą się stare szmoncesy. mem? - W kapitalizmie m a m y ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e ­ Nowych prawie nie ma. O t o ostatni, jaki o p o w i a d a n o w Warszawie w lutym 1966. ka, a w k o m u n i z m i e jest o d w r o t n i e . D o rabina przychodzi Ż y d w średnim w i e k u . - Rabbi, w s z y s t k o już z r o z u m i a ł e m , t y l k o jednej rzeczy jeszcze nie m o g ę zrozumieć: jaka jest różnica między materializmem h i s t o r y c z n y m a dialektycznym? Elementem, który łączy w ł a ś c i w y k a w a ł z j e g o p o g r a n i c z e m , jest n i e w ą t p l i w i e p o d s t a w o w a rola p o i n t y , też charakterystyczna dla epiki, a ściślej m ó w i ą c dla miniatur e p i c k i c h ( n p . dla bajki zwierzęcej a l b o dla n o w e l i ) . Rabin myśli d ł u g o , coraz bardziej zasępiony. - Wiesz, j a k a k o l w i e k by była, t o stąd lepiej w y j e c h a ć . W s z y s t k o t o każe n a m zaliczyć k a w a ł polski d o m ó w i o n y c h miniatur e p i c k i c h . Często są k a w a ł y o Polakach, z z a b a r w i e n i e m a u t o i r o n i c z n y m . 7. D o k ł a d n a klasyfikacja k a w a ł u nie jest m o ż l i w a , p o prostu d l a t e g o , że n a w e t najlepszy kawalarz nie zna w s z y s t k i c h u t w o ­ Przykład. r ó w z dziedziny s w o j e j specjalności. M o ż n a t y l k o z grubsza podzielić wszystkie kawały na dziełka ściśle r o z r y w k o w e oraz W Ghanie, gdzie p r z e b y w a o b e c n i e w i e l u e k s p e r t ó w przejawy literatury zaangażowanej o charakterze mniej lub w i ę c e j p o l s k i c h , minister s p r a w z e w n ę t r z n y c h kategorycznie za­ p o l i t y c z n y m . W pierwszej g r u p i e zakres t e m a t ó w b y w a na o g ó ł bronił zjadać P o l a k ó w i w y b r a ł się w p o d r ó ż p o kraju, by tradycyjny (dzieci, kobiety, księża, pederaści, żołnierze, jąkały, s p r a w d z i ć czy zarządzenie t o jest przestrzegane. Nie uje­ wariaci). Tradycyjne chał daleko, g d y ujrzał ś p i ą c e g o p o d palmą, w y r a ź n i e bywają również w tej g r u p i e motywy, o b j e d z o n e g o M u r z y n a . Budzi g o tedy i w o ł a : czasem bardzo stare, jak np. r o z m o w y zwierząt. Przykład. - Zjadłeś Polaka, przyznaj się! - Nie zjadłem! D w i e pchły w y c h o d z ą z teatru. towarzyszki - p ó j d z i e m y p i e c h o t ą czy w e ź m i e m y psa? - Taki piękny w i e c z ó r - m ó w i małżonek d o swojej - Znać t o p o t o b i e , zjadłeś, nie w y p i e r a j się! - Nie zjadłem, przysięgam! (Z repertuaru W a c ł a w a Z a w a d z k i e g o , z w a n e g o Puchat­ - Chuchnij! kiem.) Z a w r o t n ą karierę w p o l s k i m kawale p o w o j e n n y m zrobili Ros­ Zwierzęta w y s t ę p u j ą n a d t o w k a w a ł a c h o tematyce erotycznej (kury, k o g u t y ) . Przykład. r o z r y w k o w y c h . W zasadzie wyrażają o n e p o l i t y c z n e nastawienie a u t o r ó w , kawalarzy i p u b l i c z n o ś c i , w i ę c w t y m rozdziale w s p o m i ­ S a m o c h ó d M i k r u s przejechał kurę. Po c h w i l i kura w s t a ­ je i m a m r o c e : - Szatan nie k o g u t . namy je t y l k o dlatego, by nie w r a c a ć w i ę c e j d o kręgu t e m a t y c z ­ nego d o t y c z ą c e g o r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prócz wielkiej ilości uderza t u jeszcze niesłychana d o s a d n o ś ć wyrażająca się m.in. w d o b o r z e t a k i c h m o t y w ó w i s ł ó w , że w i e l u W a r t o w t r ą c i ć , że k a w a ł y na tematy erotyczne s t a n o w i ą o s o b n ą p o d g r u p ę w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Najśmielsze z nich, najmniej dyskretne, noszą w języku p o t o c z n y m n a z w ę „ ś w i ń s ­ kich k a w a ł ó w " . Trzeba także zaznaczyć, że kręgi tematyczne są w p r a w d z i e tradycyjne w tej grupie, ale same tematy ciągle się o d n a w i a j ą , c o zrozumiałe, gdyż charakterystyczną cechą k a w a ł u jest szybka, czasem w r ę c z b ł y s k a w i c z n a reakcja na aktualne janie. Kawały na temat Rosjan t r u d n o jednak zaliczyć d o u t w o r ó w wydarzenia i p r o b l e m y . Stąd np. w u t w o r z e p o ś w i ę c o n y m żołnierzom, którzy z d a w i e n d a w n a b y w a j ą b o h a t e r a m i k a w a ł u , tak aktualne dzisiaj zagadnienie testu i badań t e s t o w y c h . P e w i e n kapral p o s t a n o w i ł zbadać żołnierzy przy p o m o ­ cy testu. W y c i ą g n ą ł w t y m celu c h u s t k ę d o nosa i pytał p o kolei p o d k o m e n d n y c h , z czym się im c h u s t k a kojarzy. - Z matką - o d p o w i e d z i a ł pierwszy. - Dlaczego z matką? - B o kiedy szedłem d o w o j s k a , matka w y s z y ł a na m y c h c h u s t k a c h moje m o n o g r a m y . - A tobie? - Z narzeczoną. - Dlaczego? - B o na peronie p o w i e w a ł a mi chusteczką. - A tobie? - Z d... - Dlaczego z d...? - Bo m n i e się w s z y s t k o z d... kojarzy. Ponadto można zaobserwować znamienną ewolucję, gdy c h o d z i o proporcje, jakie mają dziś poszczególne kręgi tematycz­ ne w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Wyraźnie zanika np. żart z przywar r ó ż n y c h n a r o d ó w . Kawały na temat s k ą p s t w a S z k o t ó w , częste jeszcze w latach czterdziestych, dziś już c h y b a zanikły. u t w o r ó w na t e m a t y rosyjskie w p r o s t nie s p o s ó b n o t o w a ć . M o ż n a t y l k o stwierdzić, że niektóre z nich osiągnęły o g r o m n ą p o p u l a r ­ ność p o z o s t a w i a j ą c n a w e t ślady w języku p o t o c z n y m . (Np. T o n k u j u aluzju poniała, Po w s i e c h , p o w s i e c h ! , Puszkina z n a jesz?, A ty - dzierżiś!) W p i e r w s z y c h latach p o w o j n i e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c a n o w tych kawałach samym R o s j a n o m , ich charakterystycznym o b y c z a j o m , reakcjom i n a w y k o m . Przykład. W r o k u 1 9 4 5 żołnierz rosyjski pyta p r z y p a d k i e m n a p o t ­ k a n e g o Polaka: - Słuchaj pan. Tyle hałasu z w a s z e g o p o w o d u . Czy w a s n a p r a w d ę tak dużo? - No, d o s y ć d u ż o . - To ilu w a s jest? - Jakieś dwadzieścia pięć m i l i o n ó w . - I t o ma być dużo? U nas tyle w łagrach siedzi! Inny przykład. W roku 1 9 4 6 żołnierze rosyjscy w o p r o w a d z i ć p o Zoo. Polsce każą się - Co t o jest? - pytają p r z e w o d n i k a . - Żyrafa. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Lampart. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Struś. - U nas tez są, t y l k o większe. A to? - pytają wreszcie przed klatką ze s ł o n i e m . - Wesz - o d p o w i a d a z n u d z o n y p r z e w o d n i k . - Popatrz, popatrz - d z i w i ą się żołnierze - u nas w s z y t o nie większe o d pięści, ale za t o m n o g o , m n o g o ! �W późniejszych latach polski k a w a ł interesował się raczej C. ( O k o ł o roku 1 9 5 3 . ) ustrojem i zasadami rządzenia w Rosji niz Rosjanami. Ślad t a k i c h W dużej fabryce p r z o d o w n i c a pracy ma otrzymać n a ­ zainteresowań znać w g ł o ś n y m kiedyś kawale o m u m i i . grodę. Załoga, pełna n i e n a w i ś c i d o koleżanki, która p o d ­ bija normy, śledzi przebieg uroczystości. Kiedy w y c h o d z i W Egipcie znaleziono m u m i ę , której uczeni z a c h o d n i nie umieli z i d e n t y f i k o w a ć . Zwrócono się w o b e c tego na j a w , że n a g r o d ą jest k o m p l e t dzieł Lenina, z sali o d z y w a do się m ś c i w y głos: M o s k w y . M o s k w a zgodziła się zbadać m u m i ę p o d w a r u n ­ Dobrze jej tak! kiem, że otrzyma ją na sześć t y g o d n i d o swojej w y ł ą c z n e j d y s p o z y c j i , c o też nastąpiło. Po sześciu t y g o d n i a c h m u m i a D. w r ó c i ł a na Z a c h ó d z karteczką: T o jest Ramzes X I I I . A l e jak Na j e d n y m z zebrań, o ż y w i o n y c h coraz śmielszą p o ­ s t a w ą l u d n o ś c i , d y s k u t a n t usiłuje w p r a w i ć partyjnego prelegenta w zakłopotanie. d o t e g o doszliście? - zdziwili się uczeni. - Sam się przyznał. - Proszę pana - pyta - a jak t o w ł a ś c i w i e b y ł o z t y m C u d e m nad Wisłą? Jeszcze później weszły na w o k a n d ę zagadnienia p o l s k o - r a ­ dzieckiej w s p ó ł p r a c y gospodarczej. Ten temat o p r a c o w a n y jest w kawale pt. Szczyt n i e u f n o ś c i . Co jest szczytem nieufności - zapytali któregoś dnia kawalarze. - Nie b y ł o ż a d n e g o c u d u - cedzi przez zęby prelegent. Nasi dali Ruskim w d... i tyle. E. - W y w i e r c i ć dziurkę w ( O k o ł o roku 1 9 5 6 . ) ( O k o ł o roku 1 9 6 0 . ) Rurociągu Przyjaźni, aby się - T o w a r z y s z u M a j e w s k i , dlaczego nie byliście na ostat­ przekonać, w którą stronę t o płynie. n i m zebraniu? - O, g d y b y m wiedział, ze t o ostatnie, t o b y m przyszedł. 8. P o w o j e n n y k a w a ł p o l i t y c z n y jest p r o b l e m e m niewyczer­ p a n y m juz t o ze w z g l ę d u na n i e w i a r y g o d n ą o b f i t o ś ć p r o d u k c j i Częste w kręgu realistycznym są r ó w n i e ż scenki r o d z a j o w e , (może o n a w y n o s i ć ok. 1 0 0 0 u t w o r ó w r o c z n i e ) , już ze w z g l ę d u w k t ó r y c h skuteczność p o i n t y polega na jakiejś aluzji albo grze na w i e l k ą d y n a m i k ę tej o d m i a n y . s ł ó w . Te k a w a ł y umierają najszybciej, żyją t y l k o w pewnych Nie ulega w każdym razie najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że k a w a ł o k o l i c z n o ś c i a c h . S t o s u n k i p o m i ę d z y ZSRR i C h R L muszą być np. p o l i t y c z n y przytłumił o b e c n i e wszystkie inne o d m i a n y , osiągnął bardzo napięte, a sytuacja PRL bardzo delikatna, by rozchodził się najwyższy p o z i o m i w y k a z u j e największą ż y w o t n o ś ć p r z y s w a j a ­ k a w a ł o klientce, która prosi w sklepie o herbatę. jąc sobie w s z y s t k i e m o ż l i w e t e c h n i k i i m o t y w y , n a w e t dialogi zwierząt. Przykład. ( K a w a ł p o w s t a ł y ok. 1 9 5 7 . ) - Jakiej pani sobie życzy herbaty, chińskiej czy radziec­ kiej? D w a psy spotykają się na g r a n i c y polsko-czeskiej. Polski - T o ja już poproszę o k a w ę . pies idzie d o Czech, czeski d o Polski. Po c o idziesz? - pyta czeski polskiego. K a w a ł y na temat s t o s u n k ó w p a ń s t w a z Kościołem, tak w a ż ­ - Po buty. A ty? nych w dzisiejszej Polsce, zawierają się, rzecz c i e k a w a , przeważ­ - Poszczekać. nie w kręgu realistycznym. Ś w i a d c z ą o t y m następujące przy­ G d y c h o d z i o p o s t a w ę w o b e c świata i życia, polski k a w a ł jest w zasadzie n e g a t y w n i e n a s t a w i o n y d o o b o w i ą z u j ą c e j filozofii, ideologii, panującego ustroju, zasad rządzenia i w ł a d z y . Do kłady. Pierwszy z nich obrazuje nastawienie l u d n o ś c i d o oficjalnej i d e o l o g i i (ok. r. 1 9 4 9 ) . w y j ą t k ó w należy kawał, w ł a ś c i w i e p r o r z ą d o w y . Dwóch warszawiaków spotyka się na ulicy. Skąd idziesz? - pyta j e d e n . - Z r-r-radia. M ó w c a przybyły na w i e ś d ł u g o o p o w i a d a zebranym o z g u b n y m w p ł y w i e W a t y k a n u na losy Polski, p o czym o t w i e r a dyskusję. Po c h w i l i milczenia zgłasza się najstar­ szy, p o w a ż n y c h ł o p . - Ty z radia? A cóżeś tam robił? - Prosę, cy m o g ę o c o ś zapytać? - Brałem udział w k - k - k o n k u r s i e . - Ależ naturalnie, po t o jest dyskusja. - Bój się B o g a , w jakim? - To ja b y m się chciał d o w i e d z i e ć , dlaczego k r o w y robią - Na s p - p - p i k e r a . p l a c k a m i , kozy b o b k a m i , a kunie p u n c k a m i ? - No i co, przyjęli cię? - A cóż t o ma d o rzeczy? - Nie, t y l k o p - p - p a r t y j n y c h przyjmują. - Jak się pytać, t o się pytać, ja b y m t o chciał w i e d z i e ć . - Ależ ja się na t y m nie z n a m . Inny podział p o w s t a j e , g d y za zasadę rozróżnienia w e ź m i e m y - Słysyta chłopy? mówi na t o starzec z t r i u m f e m rodzaj w y d a r z e ń , o których kawalarz o p o w i a d a . W ten s p o s ó b o d w r a c a j ą c się d o g r o m a d y - na g w y o d r ę b n i a j ą się d w a zasadnicze kręgi: realistyczny i fantastycz­ a o papizu c h c e gadać. to się nie zna, ny. W kręgu realistycznym bardzo często t e m a t e m b y w a zebranie: p r o p a g a n d o w e , partyjne, s z k o l e n i o w e ( t z w . szkolenie i d e o l o g i ­ czne). Przykłady. A. ( O k o ł o roku 1 9 4 6 . ) O b y w a t e l e ! - w o ł a prelegent d o z g r o m a d z o n y c h - ten orzeł t o obraz tej Rzeczypospolitej. Ta g ł o w a t e g o orła t o jest t e n nasz prezydent. T o lewe skrzydło t o jest ta Polska Partia Socjalistyczna. Głos z sali: - A ta pierzato d... t o ty. B. Drugi przykład d o t y c z y nastawienia l u d n o ś c i d o działaczy (ok. r. 1 9 5 3 ) . ( O k o ł o roku 1 9 5 0 . ) Prelegent na w s i przez w i e l e g o d z i n m ó w i o Karolu Marksie i j e g o nauce, p o czym o t w i e r a dyskusję. Proszę pana - pyta pierwszy d y s k u t a n t - a czy t o p r a w d a , że na t y m Marksie żyją ludzie? Stara c h ł o p k a , której zdechła k r o w a , g ł o ś n o m o d l i się przed ołtarzem o 8 0 0 0 zł na k u p n o n o w e j k r o w y . Przed kościołem zatrzymuje ją sekretarz partyjny. - W i d z i c i e m a t k o - m ó w i t o n e m ł a g o d n e j perswazji - ten wasz Pan B ó g to w a m nic nie da. Nasza partia nie może w a m dać całej sumy, ale 4 0 0 0 t o w a m da. I wręcza jej pieniądze. C h ł o p k a natychmiast w r a c a przed ołtarz i m ó w i : - Dziękuję Ci Panie Boże za w y s ł u c h a n i e mojej m o d l i t ­ w y . W p r a w d z i e ten sekretarz zatrzymał sobie p o ł o w ę , ale dobre i to. �W trzecim przykładzie m a m y obraz c o d z i e n n y c h s t o s u n k ó w na - O d w e t za zburzenie S o b o r u na Placu Saskim.* w s i , być może zaskakujący dla k o g o ś , kto w i e d z ę o dzisiejszej Polsce czerpie w y ł ą c z n i e ze źródeł d r u k o w a n y c h (ok. r. 1 9 6 5 ) . Najzłośliwsze, najbardziej sarkastyczne b y w a j ą epitety. Przy­ kład: G r u p a działaczy p a r t y j n y c h p r z y b y w a d o wiejskiego proboszcza i prosi o w y p o ż y c z e n i e sali parafialnej. Pro­ - W a n d a W a s i l e w s k a : M a t k a Boska Katyńska. boszcz nie c h c e się na t o zgodzić. - Nie da ksiądz sali? - pytają działacze z p o s ę p n y m i Inny przykład: m i n a m i . - T o m y nie będziemy nosić b a l d a c h i m u na Boże Ciało. - W i t o l d Filier: Eichman h u m o r u . - A, nie będziecie nosić baldachimu? - w o ł a ksiądz, niesłychanie d o t k n i ę t y - t o ja w a m nie będę pisał s p r a w o ­ zdań p a r t y j n y c h . 9. T r u d n o dociec, kto jest g ł ó w n y m t w ó r c ą p o l s k i c h k a w a ł ó w , p r o d u k o w a n y c h w kraju. W bardzo nielicznych w y p a d k a c h znani - Nie będzie ksiądz pisał sprawozdań? - krzyczą roz­ są autorzy. Np. a u t o r e m d w u w i e r s z a pt. N a g r o b e k Jaszcza na g n i e w a n i działacze - t o my się nie będziemy s p o w i a d a ć p e w n o jest i g... ksiądz będzie wiedział, c o się w partii dzieje! większość k a w a ł ó w p o w s t a j e w Warszawie. S t w i e r d z o n o w każ­ p. Szczepkowski, aktor. Na o g ó ł sądzi się, że d y m razie, że poza W a r s z a w ą n o w e k a w a ł y p o j a w i a j ą się z p e w ­ Kawały na temat polityki zagranicznej i międzynarodowej n y m o p ó ź n i e n i e m . O d o s ó b w y j e ż d ż a j ą c y c h d o stolicy w spra­ obracają się często, c o też c i e k a w e , w kręgu f a n t a s t y c z n y m . Tu w a c h s ł u ż b o w y c h żąda się p o p o w r o c i e także n o w y c h k a w a ł ó w . w ł a ś n i e często s p o t y k a się obrazy przyszłości i r o z m o w y umar­ W W a r s z a w i e za kuźnię n o w y c h k a w a ł ó w u w a ż a się k a w i a r n i e ł y c h . Trzeba j e d n a k przyznać, że także s p r a w y p o l i t y k i w e w n ę t r z ­ uczęszczane przez literatów, u s y t u o w a n e przeważnie w o k o l i c y nej, szczególnie g o s p o d a r c z e j , p o j a w i a j ą się w obrazach przy­ K r a k o w s k i e g o Przedmieścia. Jest t o przypuszczalnie słuszne. szłości. Ś w i a d c z ą o t y m d w a przykłady. Pierwszy. Kawał j a k o g a t u n e k literacki na p e w n o w i e l e zawdzięcza starym t r a d y c j o m l u d o w y m i t o najoczywiściej zwiększa j e g o Dziadek d o w n u c z k a : u n i w e r s a l n e o d d z i a ł y w a n i e , gdyż pasjonują się nim - Widzisz maleńki, t u ludzie zadeptali babcię w kolejce. p r o f e s o r o w i e u n i w e r s y t e t u jak r o b o t n i c y , ale r e d a g o w a n y jest - W jakiej kolejce, dziadziu? z p e w n o ś c i ą przez jakichś pisarzy. - Kolejki p o w s t a w a ł y , g d y ludzie ustawiali się p o mięso. zarówno Z n a w c y p r z e d m i o t u w y m i e n i a j ą w i e l u pisarzy, którzy mają być autorami najlepszych k a w a ł ó w . Rzecz g o d n a u w a g i , że d r u k o w a ­ - A c o t o mięso? ne u t w o r y t y c h pisarzy odznaczają się przeważnie daleko p o s u ­ niętym k o n f o r m i z m e m i uderzającą niedbałością k o n s t r u k c j i , c o I drugi. n a s u w a podejrzenie, że ich t w ó r c z a energia w y ł a d o w u j e się A n d e r s i Mikołajczyk, n o w i w ł a d c y Polski, idą z Bel­ w e d e r u na miasto. W o k o l i c a c h A g r i k o l i zwraca ich u w a g ę stary żebrak w ł a c h m a n a c h . Ależ t o G o m u ł k a ! - w o ł a A n d e r s - no, t e g o nie p o w i n n o być. W p r a w d z i e to k o m u n i s t a , ale zasłużony, p o w i n i e n mieć jakąś rentę. w m ó w i o n e j miniaturze epickiej nie mając siły na w y p e ł n i e n i e - Tak o d p o w i a d a M i k o ł a j c z y k - ja już n a w e t m ó w i ł e m je się w y s o c e p r a w d o p o d o b n e , niestety, s p r a w d z i ć je t r u d n o , o t y m p r e m i e r o w i , ale t e n C y r a n k i e w i c z taki zawzięty, nie intelektualną i artystyczną tkanką t a k i c h k o n s t r u k c j i , które by m o g ł y u d ź w i g n ą ć jakieś bardziej s k o m p l i k o w a n e p r a w d y o ś w i e ­ cie i życiu, a w i ę c z natury rzeczy m u s i a ł y b y być większe i nie m o g ł y b y się z a d o w o l i ć błyskami p o i n t y . Przypuszczenie t o w y d a ­ g d y ż kawał, jak się rzekło, jest z reguły a n o n i m o w y . M a też wszelkie c e c h y s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i a n o n i m o w e j . chce się zgodzić. W k o l p o r t a ż u n i e w ą t p l i w i e ulega deformacji, często zamierzonej, G o d z i się zaznaczyć, że C y r a n k i e w i c z bardzo często w y s t ę p u j e w dzisiejszych k a w a ł a c h jako premier polski p o d gdyż w y b i t n i kawalarze d o s t o s o w u j ą poszczególne u t w o r y d o wszelkimi s w o i c h u p o d o b a ń i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. Nikt nie ma m o ż l i w y m i rządami. ( N a w e t p o d p a n o w a n i e m C h i ń c z y k ó w j a k o 0 t o d o n i c h ż a d n y c h pretensji. Kawały z d e z a k t u a l i z o w a n e bez Ju-Tsy-Ran.) ceremonii d o s t o s o w u j e się d o n o w y c h o k o l i c z n o ś c i . Pojęcie o r y g i n a ł u nie ma tutaj z a s t o s o w a n i a , p o d o b n i e jak w innych D o k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h należy wreszcie zaliczyć w s z e l k i e g o rodzaju parodie n a p i s ó w , n a g r o b k i , epitety, zagadki, przekorne g a t u n k a c h literatury m ó w i o n e j . Nikt nie oczekuje o d kawalarza r o z w i ą z y w a n i e s k r ó t ó w , d o b i e r a n i e s ł ó w , które brzmią jak n a z w y w i e r n o ś c i a u t o r o w i , natomiast w s z y s c y żądają o d niego absolut­ cudzoziemskie. w (Przykład: J a p o ń s k a nazwa sklepu Polsce L u d o w e j : Nagie Haki.) Niektóre z t y c h mięsnego nej aktualności utworów, twórczość i nowości. Kult nowości, całego ś w i a t a , najjaskrawiej przenikający przejawia się dziś chyba należących t y l k o d o pogranicza k a w a ł u , ale najoczywiściej peł­ w p o l s k i m kawale. Nie ma większej o b e l g i dla kawalarza, jak niących j e g o funkcje] w y d a j ą się ze w s z e c h miar g o d n e u w a g i , jak posłyszeć z ust słuchaczy w y r z u t : stary k a w a ł ! np. f i k c y j n y napis na transparencie n i e s i o n y m w pochodzie p i e r w s z o m a j o w y m (ok. r. 1 9 6 0 ) : 10. Funkcje dzisiejszego kawału, jakkolwiek doniosłe, nie w y d a j ą się zbyt r ó ż n o r o d n e . J e d n ą z n i c h spełniała d a w n i e j prasa, a p o części także teatr i literatura d r u k o w a n a . O b y w a t e l u ! Żyjąc powiększasz d e f i c y t p a ń s t w a ! Polega o n a na t y m , że kiedy w gazetach p o j a w i się dzisiaj jakaś o p i n i a , która nie przekonuje p u b l i c z n o ś c i , a n a w e t budzi jej Dar Stalina, Pałac Kultury i Nauki w z n i e s i o n y w centrum W a r s z a w y przez a r c h i t e k t ó w rosyjskich, w y w o ł a ł całą serię k a w a ł ó w - k o m e n t a r z y . O t o niektóre z n i c h . sprzeciw, w k r ó t c e na t e n sam t e m a t p o w s t a j e jakiś kawał 1 natychmiast obiega stolicę, a p o t e m cały kraj. Tę f u n k c j ę m o ż n a by nazwać polemiczną. D a w n i e j j e d n a gazeta polemizowała z d r u g ą . Dziś wszystkie gazety piszą t o samo, a p u b l i c z n o ś ć - Koszmarny sen p i j a n e g o cukiernika. Broniewskiemu.) (Przypisywane polemizuje z nimi przy p o m o c y k a w a ł ó w . D r u g ą funkcję, którą dziś pełni kawał, można by nazwać piętnującą: ludzi, s t o s u n k i , kariery. Obie f u n k c j e nadają k a w a ł o w i w i e l k ą d o n i o s ł o ś ć s p o ł e ­ - Mały, ale g u s t o w n y . ( T o - zdaniem kawalarzy - miał powiedzieć Gerard Philippe podczas swego czną i p o l i t y c z n ą i d e c y d u j ą o j e g o p o w o d z e n i u dziś. Publiczność pobytu z w y k ł a o c z e k i w a ć s p r a w i e d l i w o ś c i o d k a w a ł u , toteż n i e p o k o i się, Warszawsko-Wiedeńskiej * Sobór p r a w o s ł a w n y na Placu Saskim z b u d o w a l i Rosjanie w I. 1 8 9 4 - 1 9 1 0 . M i a ł o n nadać ś r ó d m i e ś c i u charakter rosyjski. Rozebrano g o w I. 1 9 2 4 - 2 6 . w Warszawie.) - Dawny dworzec w stanie erekcji. 8 Kolei �g d y jakieś gorszące w y d a r z e n i e d ł u g o nie w y w o ł u j e o c z e k i w a n e j riposty. Cóż, nie ma k a w a ł ó w ? - w y p y t u j ą w t e d y słuchacze. Nie ma - o d p o w i a d a j ą z a w s t y d z e n i artyści. Z j a w i s k o takie b y w a k o m e n t o w a n e na r ó w n i z klęskami ż y w i o ł o w y m i . Kolportaż n o w e g o k a w a ł u w y w o ł u j e w takiej c h w i l i ł a t w o w y c z u w a l n e uczucie ulgi jak p i o r u n p o u p a l n y m d n i u . epickiej, a p u b l i c z n o ś ć przyzwyczaja się zaspokajać przy p o m o c y t e g o g a t u n k u tyle potrzeb d u c h o w y c h , każe się lękać, że m i m o ś w i e t n e g o r o z w o j u k a w a ł nie u d ź w i g n i e j e d n a k w s z y s k i c h zadań, jakie w n o w o c z e s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h s p o c z y w a j ą z w y k l e na barkach literatury. 1966 Nic d z i w n e g o , że kawalarze, którzy m i e w a j ą najświeższe k a w a ­ ły, zajmują u nas w y s o k i e s t a n o w i s k o w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Tak jest zresztą w e w s z y s t k i c h krajach socjalistycz­ nych. W W a r s z a w i e m ó w i się, że na o s t a t n i m zjeździe p r a c o w n i k ó w radiofonii w M o s k w i e p o s ł o w a c h „ p r o s i m y na t r y b u n ę przed­ stawiciela radia E r y w a ń " na sali rozległy się b u r z l i w e b r a w a . Zdaje się jednak, że był t o j e d y n y tak o t w a r c i e w y r a ż o n y h o ł d , z ł o ż o n y t w ó r c o m k a w a ł ó w . Na o g ó ł nie m o g ą oni liczyć i nie liczą na p u b l i c z n e uznanie. S ł a w ę zagarniają za nich z reguły kawalarze kolporterzy, którzy nie b y w a j ą a u t o r a m i . K o l p o r t o w a n i e k a w a ł ó w , p o d w z g l ę d e m materialnym zupełnie bezinteresowne, daje d u ż o z a d o w o l e n i a i, jak się rzekło, w y s o k i e miejsce w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Nie zawsze b y w a ł o bezpieczne. Za czasów Stalina groziło za t o aresztowanie, n a w e t obóz koncentracyjny, co upamiętniono w o s o b n y m kawale: - Kto z b u d o w a ł kanał W o ł g a - D o n ? - Anegdotcziki. Dziś kolportaż m ó w i o n y nie natrafia na t r u d n o ś c i . Fakt t e n t ł u m a c z y się bardzo prosto. S t w i e r d z o n o , że d o najwdzięczniejszych słuchaczy k a w a ł u należą c z ł o n k o w i e Biura P o l i t y c z n e g o s t a n o w i ą c y najwyższą w a r s t w ę g r u p rządzących. Wiele k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h p o w s t a j e p o d o b n o w sferach w y s o ­ kich d y g n i t a r z y p a r t y j n y c h . 1 1 . Przegląd w s z y s t k i c h z a g a d n i e ń tutaj p o r u s z o n y c h n a s u w a następujące w n i o s k i . ( 1 ) Kawał, będąc w zasadzie nielegalną dziedziną t w ó r c z o ś c i , najlepiej, jak się zdaje, spełnił wszystkie postulaty, jakie na p r o g u Polski L u d o w e j p o s t a w i o n o naszej literaturze: stał się - j a k o j e d y n y ! - g a t u n k i e m m a s o w y m , pas­ j o n u j ą c y m wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a , a d o t e g o na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m , b o ściśle w y n i k a j ą c y m z naszego życia i skrajnie z a a n g a ż o w a n y m . U p o d o b a n i e , jakie budzi w sferach rządzących, zdaje się ś w i a d c z y ć , że spełnił s w o j e zadanie w s p o ­ sób c a ł k o w i c i e zaspokajający o c z e k i w a n i a i aspiracje literackie o b e c n y c h m e c e n a s ó w literatury. ( 2 ) J u ż z u w a g i na t o k a w a ł bezspornie p o w i n i e n się stać p r z e d m i o t e m badań n a u k o w y c h . ( 3 ) Potrzeba badań w y n i k a także stąd, że k a w a ł stał się w Polsce L u d o w e j n a j ż y w o t n i e j s z y m g a t u n k i e m literackim p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m . Jest - t o nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i - znacznie bardziej zajmujący o d dzisiejszej n o w e l i czy p o w i e ś c i polskiej, a w c a l e nie jest o d nich bardziej o r d y n a r n y . Dlatego też badacze dobrze by uczynili p o ś w i ę c a j ą c k a w a ł o w i c h o ć część tej i n w e n c j i b a d a w c z e j , którą p o ś w i ę c a j ą współczesnej prozie d r u ­ k o w a n e j . ( 4 ) Znaczenie, jakie k a w a ł zyskał w dzisiejszej Polsce, budzi r ó w n i e ż p e w n e o b a w y . Fakt, że t y l u t w ó r c ó w zdaje się w y c z e r p y w a ć energię t w ó r c z ą w niepisanej, ulotnej miniaturze POST S C R I P T U M O d kiedy istnieje w Polsce Drugi Obieg? Należy sądzić, że o d c h w i l i , w której tekst uchylający się o d k o n t r o l i cenzora był w stanie docierać d o różnych ś r o d o w i s k c z y t e l n i c z y c h . A r c y przykład: Biuletyn K O R u , p r z e p i s y w a n y na z w y k ł e j maszynie d o pisania, za t o w takiej ilości, że m ó g ł spełnić o b a w y l i c z o n e w y ż e j warunki. W i e l k i e przełomy m i e w a j ą s w o i c h s k r o m n y c h p o p r z e d n i k ó w . D r u k o w a n y t u Wstęp do teorii kawału m o ż n a d o t a k i c h poprze­ d n i k ó w zaliczyć. G d y się p o j a w i ł na p r z e d w i o ś n i u 1 9 6 6 , był czytany i d y s k u t o w a n y w j e d n y m t y l k o ś r o d o w i s k u . Za t o napisany był już bez myśli o cenzorze. ( C o zresztą jasno z j e g o treści w y n i k a . ) Liczba o d b i o r c ó w nie zawsze rozstrzyga o d o n i o s ł o ś c i z j a w i s ­ ka. W i d z i m y t o na przykładzie d r u k o w a n e g o t u t e k s t u . W r o k u 1 9 6 6 miał o n n i e w i e l u c z y t e l n i k ó w , za t o - trzeba przyznać - w y j ą t k o w o k o m p e t e n t n y c h . Recenzję j e g o pierwszej wersji napisał dr Jerzy T i m o s z e w i c z ( k t ó r e m u na t y m miejscu w y r a ż a m gorące p o d z i ę k o w a n i e ) . Wersja d e f i n i t y w n a , przepisana na m a ­ szynie i w ł ą c z o n a d o większej całości, została p o p r a w i o n a p o d w p ł y w e m u w a g dr. T i m o s z e w i c z a . O d c h w i l i u k o ń c z e n i a tej wersji u p ł y n ę ł o bez mała ć w i e r ć w i e k u . W t y m czasie k a w a ł literacki żył jeszcze i n a w e t w z b o g a c i ł się o n o w e arcydzieła ( b y w s p o m n i e ć c h o ć b y z n a k o m i t y cykl l e n i n o w s k i ) , nie d o t r w a ł j e d n a k d o k o ń c a ancien r e g i m e ' u , w y p a r t y p o d koniec m i n i o n e j epoki przez żart r y s u n k o w y . ( W tej c h w i l i osiągający przypuszczalnie a p o g e u m s w e g o r o z w o j u . ) Fakt t e n stawia autora w szczególnej sytuacji. H i s t o r y c z n y jest już dziś b o w i e m i temat, i j e g o ujęcie i - m ó w i ą c j ę z y k i e m u r z ę d o w y m - „ s p o s ó b r o z p o w s z e c h n i a n i a " , charakterystyczny dla życia i n t e l e k t u a l n e g o p e w n y c h g r u p inteligencji polskiej lat sześćdziesiątych naszego w i e k u . A t r a k c y j n o ś ć tekstu zmniejszyła się przez t o . N i e może o n już dziś tak b a w i ć , jak czynił t o w c h w i l i s w e g o p o w s t a n i a . N i e p o ­ strzeżenie natomiast stał się z a b y t k i e m , w z b u d z a j ą c zaintereso­ w a n i e czasopisma n a u k o w e g o w y d a w a n e g o przez Polską A k a ­ d e m i ę Nauk. Ten ostatni w z g l ą d z a d e c y d o w a ł o s p o s o b i e j e g o w y d r u k o w a ­ nia. O p u s z c z a m y w n i m dzisiaj j e d e n kawał, z u w a g i na t o , że m ó g ł b y zabrzmieć n i e s p r a w i e d l i w i e . Resztę p o z o s t a w i a m y bez z m i a n , w przekonaniu że najważniejszy dla dzisiejszego c z y t e l ­ nika może się okazać charakter zabytku, d r o b n e g o w p r a w d z i e i p o k r a c z n e g o , ale też przez t o w ł a ś n i e z n a m i e n n e g o dla t a m t y c h czasów. ZR W a r s z a w a , 1 5 listopada 1 9 8 9 „ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1 9 8 9 . F o l . : Krzysztof S a b a k 9 �Fot.: Erazm C i o ł e k ty 4 1 ...'j. V Fot.: Krzysztof S a b a k -.* ft .v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0c4adaf7cdb8fca5ba0f35fdff85579.pdf b48bb3d686ff7f8982deed600f0320e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2418 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2244 Title A name given to the resource Z Raptularza./ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z RAPTULARZA Zbigniew Raszewski Twórczość a wirtuozeria 23 V I I I 91 Twórczość, dzieło. Są to pojęcia różnego pochodzenia, „dzieło" bardzo stare, „twórczość" stosun­ kowo młoda. Oba dziś przez wielu kwestionowane, bądź jako nie odnoszące się do żadnej rzeczywistości, bądź też jako przestarzałe, nieużyteczne. Chyba niesłusznie. Oto przykład zastosowania ich w analizie, która wychodzi od dwóch innych pojęć, niekwestionowanych, a mianowicie od talentu i wirtuozerii. Istnienie talentu jest oczywistością. Można go określić jako uzdolnienie większe od uznawanego za przeciętne przez jakąś zbiorowość w zakresie rysunku, malarstwa, rzeźby, śpiewu, gry na instrumencie, komponowania melodii do jakichś słów albo instrumentalnej, bez słów, składanie wierszy lub opowieści zwracających powszechną uwagę. W cywilizacji, do której należymy, pewne uzdolnienia mogą dojść do głosu wyłącznie drogą długiego szkolenia upraw­ niającego do wykonywania pracy, w której się talent przeja­ wia, po zdaniu egzaminu przewidzianego przepisami. Tak jest z architekturą. W Polsce powszechnie rozróżnia się architektów bardziej i mniej utalentowanych. Nic byśmy jednak o tych bardziej utalentowanych nie wiedzieli, gdyby me odbyli oni prawem przewidzianych studiów i nie złożyli egzaminów, bo bez tego niczego by nie zbudowali, nie mając pozwolenia na projektowanie. Z rysowaniem, śpiewem, składaniem wierszy bywa inaej. Nikt nie żąda uprawnień od urzędnika, który ku uciesze całego biura rysuje udane karykatury przełożonych. Podobe bywa z pisaniem wierszy. tych dziedzinach w sposób bardziej oczywisty ujawnia fakt, że każdy talent jest wrodzony, że go człowiek ze sobą Przynosi na świat. Bywają spektakularne przejawy talentu, J k np. nadzwyczajna biegłość w grze na instrumencie, cz ni w S l e a czasem u osoby, której wcale tego nie uczono czy fenomenal­ na pamięć muzyczna (mały Mozart był w stanie zapisać ze słuchu skomplikowany utwór muzyczny po wysłuchaniu go jeden jedyny raz). Równie oczywisty bywa całkowity brak uzdolnień w wymienionych dziedzinach. Są osoby, które nie mają słuchu, nie potrafią narysować ani ciekawie opowie­ dzieć. Wszyscy wiemy, że jest ich dużo. Bardziej skomplikowana wydaje się sprawa użytku, jaki ludzie czynią ze swoich uzdolnień. Z potocznego doświad­ czenia wiadomo, że jedni je szkolą, inni nie, dla jednych bywają one jedynie źródłem satysfakcji, dla drugich także źródłem utrzymania. Do tego punktu wszystko jest dosyć proste. Intrygujące wydaje się inne rozróżnienie: pomiędzy użyt­ kiem czynionym z talentu przez autora i przez wirtuoza. Czym jest wirtuozeria? W najogólniejszym sensie jest chyba przejawem uzdolnień, które wyliczyliśmy, zdumiewa­ jących doskonałością wykonania. A więc niekoniecznie śmiałością pomysłu, czy głębią myśli, ale raczej tego, jak wysoko bierze śpiewak jakiś ton, z jaką szybkością gra pianista, ile kolejnych piruetów następuje w tańcu primaba­ leriny. Zjawisko to jest zatem ściśle związane z obfitością darów, jakie otrzymał ktoś od natury i — przeważnie — od trafności ich spożytkowania. Nie ma wirtuozerii bez wir­ tuoza, wirtuoz zaś rozporządza uzdolnieniami większymi nie tylko od przeciętnych, ale i od tych, które podziwiamy u większości śpiewaków, pianistów czy tancerzy. Dodajmy, że poza nadzwyczajnymi uzdolnieniami i dobrą szkołą cechuje jeszcze wirtuoza — w tym najogólniejszym rozumieniu — niezawodność wykonania. Wirtuoz może mieć tremę lub nie. (Często ma!) Na ogół się jednak nie myli. Miewa znakomitą pamięć, a jeśli tremuje się przed wejściem na estradę, zazwyczaj odzyskuje pewność siebie w tej samej chwili, w której zaczyna śpiewać, recytować, tańczyć. Poza tym rozumieniem wirtuozerii jest jeszcze inne, węż- 3 �sze, stosowane do osób, które wirtuozeria całkowicie satys­ fakcjonuje, ponieważ nad wszystko przedkładają wywoły­ wanie podziwu, niewiele różne w tym od mistrzowstwa akrobaty, tresera lwów albo woltyżera. Olśnić publiczność tym, czego nie potrafi nikt inny i nigdy nie potrafił albo nie dokazał od dawna, mniejsza o to, czy z pożytkiem dla duszy ludzkiej i czy w dobrym guście. Nie brak w historii przykładów powodzenia, które osiąga­ li wirtuozi odpowiadający temu rysopisowi. Wiemy, że żaden zarzut — powierzchowności, infantylizmu, powielania szab­ lonu — nie był w stanie ich odwieść od manier wykonaw­ czych, repertuaru, popisów czysto technicznych —jeśli tylko ich występy wywoływały uwielbienie tłumu, hojność wład­ ców, uśmiech kasy. A wiemy, że wywoływały i wywołują. Kto by wątpił, niech sobie obejrzy w TV choć jeden koncert Pavarottiego, króla kiczu. Tu godzi się wtrącić, że wirtuoz wirtuozowi nie równy. Po pierwsze: bywa wirtuozeria całkowicie bierna, rozkoszująca się niemal wyłącznie nadzwyczajnymi darami natury, eks­ ploatująca ciekawość człowieka dla wszelkiego dziwu. Bywa i twórcza, metodycznie wywalczająca dla rodu ludzkiego nowe zdobycze przez pokonywanie oporu, choćby oporu materii. Ale także: dotychczasowych nawyków, braku wyob­ raźni, uprzedzeń. Jeszcze ciekawsze może się dla nas okazać inne rozróż­ nienie - pomiędzy wirtuozerią samowystarczalną i niesamowystarczalną. Doskonałe przykłady samowystarczalnej znajdujemy w muzyce romantycznej, która wydała na świat dwóch fenomenalnych instrumentalistów, jednego w od­ mianie uduchowionej (Liszt), drugiego w demonicznej (Pa­ ganini). Obaj ufundowali swoją sławę na wykonywaniu własnych kompozycji. Ale komponowali swe utwory przede wszystkim z myślą o jak najpełniejszym zademonstrowaniu doskonałości swej gry. Tak sprawa była stawiana i tak jest stawiana do dziś przez nieuprzedzonych znawców. I chyba jest stawiana słusznie. Utwory Liszta i Paganiniego bywają do dzisiaj wykonywane, nie tyle jednak dla ich muzycznego piękna, ile dla trudności, które trzeba pokonać, żeby mogły zabrzmieć czytelnie i czysto. Są one po prostu trudną do odparcia pokusą dla dzisiejszego skrzypka i dzisiejszego pianisty, pragnących się zmierzyć z legendą arcymistrza fortepianu i arcymistrza skrzypiec. Wirtuoz, który sobie pisze utwory popisowe, nie przestaje być przez to wirtuozem. Trzeba jednak przyznać, że dosyć nam analizę komplikuje, ponieważ zmusza do zaostrzenia kryteriów stawianych autorowi. Skoro nie wystarczy pisać, by zostać w naszych oczach autorem, trzeba ustalić, jakie jeszcze warunki powinny być spełnione w tym wypadku. Otóż wydaje się, że najważniejszym jest poszukiwanie innego rodzaju satysfakcji, być może najlepiej rozpoznawal­ nych u architekta. Jeśli przyjmiemy, że najbardziej reprezentatywnym wciele­ niem wirtuozerii bywa śpiewak — a wydaje się to wysoce prawdopodobne — to najbardziej reprezentatywnym jego przeciwieństwem będzie przypuszczalnie architekt, twórca takiej konstrukcji, która pozwala zwiedzającym rozkoszo­ wać się odkrywaniem jego zamiarów, nieraz w równej mierze nacechowanych poszukiwaniem piękna, co zamiary poety. Wielki śpiewak może być czcicielem piękna. Ale sam nie znajdzie spokoju, póki go nie wywoła przez brzmienie swojego głosu. Uwaga na słowo „brzmienie"! Wirtuoz w postaci czystej jest zakochany w tych przejawach swej sztuki, które są najbardziej podobne do pieszczoty; nie darmo zdaniem poetów muzyka „pieści ucho". Otóż może być tak, że muzyk 4 zapomina o wszystkim w poszukiwaniu tej pieszczoty, gotów grać do upadłego, byle jej doznawać. Stempowski z zacieka, wieniem obserwował kiedyś cygańskich grajków, którzy wyraźnie poddawali się rozkoszy słuchania własnej gry pomimo muzycznego ubóstwa tego, co grali. Obserwacja ta wydaje się ważna. Owoc wysiłków wirtuoza zawsze wraca do niego. Po drodze ma wywołać uwielbienie tłumów, radość tłumów nie jest jednak celem jedynym. A więc ważne w naszej formule jest także słowo „swojego". Wszyscy inni śpiewacy, skrzypkowie, pianiści to wirtuoza tło uwydatniające jego wielkość. Albo rywale. Oczywiście, jest wirtuoz, który czerpie ogromną satysfi cję z pomnażania sławy ulubionych autorów (kompozyt rów). Toscanini, człowiek fenomenalnie utalentowany (mi pamięć muzyczną równą pamięci Mozarta), wyżywał w odgadywaniu zamiarów kompozytora, którego utwór dyrygował. Odtwarzanie pasjonowało go a pochwały za trafne odtwarzanie w dużej mierze zaspokajały jego miłość własną. Wszelako nawet Toscanini, choć zdolny do pokory wo innego muzyka, wykazuje jedną z najważniejszych с wirtuoza: radość z odtwarzania cudzego dzieła znajd wyłącznie w obliczu tłumu, w bezpośrednim kontak z publicznością. Radość architekta zdaje się być innej natury. W y r z faktu, że udało mu się postawić coś p o m i ę d z y so a innymi ludźmi, z piętnem własnej osobowości, czytelnym jednak i wtedy, gdy sam architekt jest nieobecny, a nawet i wtedy jeszcze, kiedy go już nie ma na świecie. Niejeden architekt po to budował, żeby trwać w obm lonych przez siebie kształtach. Nie można powiedzieć, żeby go nic nie łączyło z wzięt śpiewakiem. Co najmniej dwa pokrewieństwa powi zwrócić naszą uwagę. Obaj respektują pewne zasady. Wie śpiewak uznaje skalę muzyczną, a więc poza tym, że stara wziąć wysoki ton, stara się wziąć go czysto i zgadza się na żeby czystość jego intonacji była sprawdzona mechanic trochę podobny w tym do architekta, zawsze posłuszn wobec najogólniejszych praw statyki. W obu wypadkach zuchwalstwo polega na pozornym łamaniu praw i tylko s okrzyki wielbicieli: To niewiarygodne! To niemożliwe! J on to robi! Pasja zmagania się z oporem materii, z jej obiektywu prawami, wydaje się wspólna wszystkim ludziom parają się pędzlem, piórem, cyrklem, grającym i śpiewają Wszyscy są do tej walki specjalnie wyposażeni przez na zdają sobie z tego sprawę, mają poczucie władzy, na wtedy, kiedy próbują tłumić w sobie poczucie wyższości, czyni z nich jedną rodzinę. Natomiast dwa odłamy czynią użytek, nieraz bezwiedn z własnych uzdolnień. Jeden odłam tworzą wirtuozi w ściślejszym rozumi tego słowa. Najbardziej reprezentatywny dla tego odł wydaje się nadzwyczajnie uzdolniony muzyk-wykona" zdolny zaśpiewać (odegrać) wszystko, sam powstrzymuj się od napisania choćby jednej nutki. Drugi odłam utworzyli autorzy w najrozleglejszym r~ mieniu. Najbardziej reprezentatywny dla tego odłamu wy je się architekt, który m u s i wznieść coś istniejącego рой własną osobą, żeby bliźnich swoim talentem zainteresow a może nawet zachwycić. Uwaga: w pracy tego drugiego odłamu jest zawsze elem pewnego wyrzeczenia. Człowiek o uzdolnieniach archite" a powstrzymujący się od budowania, może zaznawać ziemskich rozkoszy wyobrażania sobie budynków ideal zgodnych w wykonaniu z własnymi zamiarami. Kto bud - �zawsze coś musi — w praktyce — na rzecz nieubłaganych aw materii poświęcić. Poświęca również coś każdy malarz. Żeby obraz w ogóle móc namalować — powiedział Delacj trzeba go choć trochę zepsuć. (Zepsuć, oczywiście, porównaniu z jego stanem idealnym, istniejącym wyłącz­ nie w wyobraźni malarza.) Kiedy się pojawią te znamiona — zobiektywizowanie własnego wysiłku, zawsze wymagające pewnej ofiarności można i trzeba mówić o dziele. Dzieło, czyli rezultat wysiłków człowieka wybitnie uzdol­ nr r 0 x w Wolność nionego, który decyduje się na wzbudzanie podziwu za pośrednictwem ukształtowanych przez siebie elementów materialnych, naznaczonych piętnem własnej psychiki, ale wolnych od związków z własnym ciałem. Tylko w odniesieniu do wytwarzania dzieł (tak pojmowa­ nych) można i warto mówić o twórczości. To znaczy: można mówić bez wahania, bo na obszarze sztuki oprócz zjawisk czarnych i białych występują też szare, wyposażone w pewne tylko cechy twórczości, za to niezmier­ nie ważne. Jednym z takich szarych zjawisk jest teatr. i samowola inscenizatora 12 I I 92 Pytanie: czy da się wyróżnić granica, poza którą samowola insenizacji odbiera utworowi jego identyczność? Mówiąc prościej: czyni go czymś innym? Już-nie-tym-samym? Znane mi próby odpowiedzi na to pytanie rozczarowują. W świetle naszej obecnej wiedzy najbardziej przekonywa­ jące są odpowiedzi historyczne. To w 1798 uważano za jedyną dopuszczalną na scenie [ówczesną] wersję Hamleta. A Akropolis w inscenizacji Grotowskiego? Odpowiedź: tę w latach sześćdziesiątych można było uważać za jedyną wersję wartą fatygi. To odpowiedzi najrozsądniejsze. Gdyby je poklasyfikować, wynikłyby kwestie: — stosunku epoki do przeszłości, — uprawnień teatru, — kultury publiczności i inne. Po rozważeniu tych kwestii być może dałoby się przeciąg­ nąć linię demarkacyjną. Przypuszczalnie biegłaby ona wzdłuż wiary teatru w to, że utwór sam zawiera w sobie odpowiedź na wszystkie pytania, jakie jego wystawienie może nasuwać. Ergo, że teatr n i e m u s i szukać własnej odpowiedzi na żadne pytanie tego rodzaju. Jeśli jest przekonany, że musi, znajdujemy się po drugiej stronie linii demarkacyjnej. Jeśli nie, jesteśmy po jej wewnęt­ rznej stronie. Innej możliwości rozgraniczenia nie widzę. Z czego wynika, że to, co w scenariuszu stałe, na scenie — w praktyce — bywa zadziwiająco rozciągliwe. Ale nie pęka. scenie. Scenariusz tzn. Hamlet napisany istnieje bez zmiany, niejako obok nowej inscenizacji, i właśnie to, że istnieje obok, umożliwia Hamletowi teatralne życie takie, jakie znamy: pełne urozmaiceń, choć z ciągłą szansą zachowania identyczności. Każda inscenizacja wygasa. Nie jest całkowicie bezpłodna, bo w dziejach Hamleta pamięć wielkich kreacji i to, co nazywamy legendą Hamleta, ma w jego dziejach swój udział i jest wynikiem współkształtującym nowe, kolejne insceniza­ cje. Nie działa to jednak na kształt dziedziczenia w prostej linii, nie jest tak, żeby przez swoje unicestwienie jedna inscenizacja dawała życie drugiej (jak to jest z ziarnem i jego potom­ stwem). Właściwe zasady żywotności są zawarte nie w tej in­ scenizacji, lecz w scenariuszu, który będzie użyty do pracy wnet, albo po bardzo długiej przerwie, być może już nigdy więcej w tym samym teatrze, i będzie wzięty na nowo, tak jak się na nowo bierze sztukę dopiero co napisaną. Wedle mojej doktryny scenariusz nie należy do elementów przedstawienia. Jest tym, co teatr demontuje, żeby wynik demontażu zmontować na nowo. W tej fazie pracy pojawiają się elementy ( + dyrektywy). A więc powinienem stwierdzić, że według mojej doktryny „linia życia" biegnie w teatrze obok kolejnych przedstawień. I rzeczywiście, myślę, że tak jest. Oddala to teatr od innych zjawisk o fazowej egzystencji, ale nie przekreśla ciągłości. Ciągłość wymaga tu jednak obecności gwarantów zewnęt­ rznych, przede wszystkim w obyczaju. 13 I I 92 W mojej książce [Teatr w świecie widowisk, Warszawa 1991] porównałem pracę teatru nad pisanym utworem dramatycznym do procesu dojrzewania. Uważam, ze jest to uzasadnione, ale dobrze by było sobie uświadomić i podobieństwa, i różnice, które z niego wynikają. Ziarno wrzucone w ziemię wydaje kłos, który jest jakby nową, odnowioną postacią ziarna. Potem kłos znika, ale pozostałe po nim ziarno znów wraca do ziemi i przedłuża ycie rośliny. W tym najważniejsze podobieństwo do Ham­ leta, który nie ginie po jednej inscenizacji, wraca — by tak rzec — do swej postaci napisanej — by się odrodzić w nowych kolejnych inscenizacjach. Kapitalna różnica polega na tym, że w życiu pszenicy obserwujemy dziedziczenie w prostej linii: z tego ziarna, ^ore teraz trzymamy w palcach, pojawiają się w kłosie jego ozieci o tych samych właściwościach, powstałe kosztem ofiary swego rodziciela, który przestaje istnieć, dając życie °wym pokoleniom. W teatrze mamy raczej do czynienia z odnogami głównej •nu. która nie przestaje istnieć przez wystawienie Hamleta na 14 I I 92 Proces decydujący dla życia postaci teatralnej odbywa się na poziomie instrukcji (elementy + dyrektywy). Polega przede wszystkim na demontażu i podejmowaniu decyzji. Fakt, że jedno i drugie możliwe, i to w takim zakresie, jaki się w historii teatru europejskiego wytworzył, rozstrzyg­ nął o rozmaitości interpretacji, którą w teatrze widzimy. Ale fakt, że owoc k a ż d e j instrukcji przemija, dał postaci szansę identyczności. Każda inscenizacja przemija, tekst Hamleta trwa. I w tym sensie postać Hamleta po zejściu ze sceny „wraca" do książki, żeby z niej znów wyjść, gdy zacznie się praca nad nową inscenizacją. z n 15 I I 92 Kiedy Zapolska pisze Moralność pani Dulskiej, są już w jej tekście wyraźnie zarysowane postaci i to postaci o szczególnych właściwościach teatralnych. Autorka miała już duże doświadczenie teatralne i wiedziała, jak wyposażyć swą sztukę w zbiór ról. W wielu wypadkach gromadziła kontrasty, co na scenie nadaje postaciom pewną, by tak rzec, wypukłość. Gadatliwa żona, milkliwy mąż, jedna córka 5 �sentymentalna, druga filutka, para kochanków niedobrana (panicz ze służącą). W poszczególnych rolach też pewną ręką gromadzone sytuacje i kwestie. Cały teatr w głowie autorki, zanim jeszcze ktokolwiek poza nią z tym tekstem się zapoznał. Aktorzy dostają te role do nauki i od tego momentu zaczyna się nowy rozdział w życiu postaci obmyślonych przez Zapolska, bo choćby nie wiem jak wobec niej lojalni byli aktorzy, każdy wnosi do pracy swoją własną wrażliwość, swoją pomysłowość, doświadczenie, wiedzę, umiejętności. Jednakże inscenizacja, w której uczestniczą, wygaśnie, pozostawiając miejsce kolejnym wykonawcom. Inaczej w fil­ mie. Pewna liczba filmów to adaptacje sławnych powieści. W takich wypadkach aktor liczy się z czytelniczym doświad­ czeniem widza, wie, że „obok" filmu jest powieść, z którą film będzie porównywany. Ale wiele filmów powstaje wedle mało znanych powieści lub też ma scenariusze specjalnie napisane. W tych filmach aktor liczy się przede wszystkim z wzorami, jakie mu nasuwa obserwacja i jego własne doświadczenie życiowe. Tradycja dawniejszych ujęć ma niewielkie znaczenie w filmie, bowiem scenariusz bywa tu wykorzystywany jednorazowo. W zasadzie nie zdarza się, żeby wedle tego samego scenariusza powstał drugi film. (Choć zdarza się, że powstaje wedle tej samej powieści, czy na ten sam temat.) Rzecz ciekawa, że podobnie było w początkach teatru. Grecy też pisali swe sztuki z myślą o jednorazowym ode­ graniu. Jak się te jednorazowe scenariusze przeobraziły w scenariusze nieograniczonego użytku, to osobna i ciekawa historia. W zasadzie dokonało się to za sprawą nowożytnego teatru zawodowego. (Choć gotowe wzory były już w Rzy­ mie.) W każdym razie jest to rzecz warta uwagi, że sztuki teatralne tak pilnie przepisywano a potem drukowano, nie tylko po to, żeby je czytać (to dzieje się dziś z pewnymi scenariuszami filmowymi!), ale i po to, żeby je wciąż na nowo grać. To jest jedna z osobliwości teatru w jego długiej historii: że się nie chciał obywać samymi tylko nowymi scenariuszami. (Choć bywały momenty, w których już był tego bliski.) Co go skłaniało do sięgania po stare scenariusze? Bez wątpienia różne czynniki, w mojej książce wyliczam ich kilka. Myślę jednak, że da się wśród nich wyróżnić najsilniejszy magnes, a tym bywała pamięć wielkich ról, nie dająca spokoju aktorom. 16 I I 92 Dawny teatr nie przywiązywał wielkiej wagi do odrębności w wyglądzie postaci. Naprawdę ważne było uwierzytelnienie przynależności do jakiejś kategorii: starzec, młodzieniec, duchowny, rycerz, król, prostak. Podeszły wiek należało zagrać przekonywująco, tak jak i majestat króla, choćby i pozbawionego władzy. Co do reszty pozostawiano aktorowi dużo luzu. W sztukach dawnych mistrzów aktor znajduje mnóstwo użytecznych dla siebie wskazówek. Czerpie je głównie z dwóch źródeł: z biegu wydarzeń i z wypowiedzi (samej postaci i innych o niej). W pewnym sensie bywają one kompletne, w tym sensie, że można z nich odtworzyć mentalność i usposobienie postaci, także wtedy, gdy jest to postać zagadkowa. (A więc razem z jej zagadkowością.) Ale bardzo rzadko tyczy to jej wyglądu. Im bardziej „charak­ terystyczna", tym [wskazówek] więcej, patrz Kaliban. Im szlachetniejsza, tym o szczegółach wyglądu mniej. W dawnym teatrze miało to wielorakie uzasadnienie, nie najważniejsze w tej chwili jakie, grunt, że miało. Czy przez to zbliżymy się do fenomenu Maigreta, o któ­ rym sam [autor] pisze, że jest zamglony? Na tyle zamglonym nas rozczarowuje każda adaptacja filmowa (przez sam faj, ukonkretnienia)? Otóż moim zdaniem nie. W epice wygląd z zasafy odgrywa wielką rolę, odgrywa i w wypadku Maigre^ którego nie ma bez jego zwalistej sylwetki. Rzecz w t y m ^ epika potrafi łączyć wymóg portretowania z zamglenia konturu, co w wielu wypadkach dodaje czaru portretowi A więc mimo zamglenia konturu wygląd nie przestaje tu byj pierwiastkiem współkształtującym postać. W wypadku Hamleta tak nie jest. Nic za tym nie przernj. wia, żeby Szekspir usiłował zrobić użytek z wyglądu Нац. leta. Nic również za tym nie przemawia, żeby luki w tyn zakresie wyzyskiwał w celach konstrukcyjnych. Najpra*. dopodobniej pozostawia wolne miejsce w obrębie kategorj „młodzieniec", „królewskiego rodu". ..następca tronu" żywego usposobienia, bardzo rozumny, wysportowanj — można by dodać. A więc nie jest tak, że aktor wypełniający wolne miejscj dopuszcza się gwałtu na naturze Hamleta. Można by tak powiedzieć, gdyby obmyślony przez aktora wygląd (chód, ruchy, strój) pozostawał w jaskrawej sprzeczności z tym,co Szekspir w trwały sposób skonstruował. Póki do takiej sprzeczności nie dochodzi, o gwałcie nie ma mowy. a wiet i tożsamość Hamleta nie zostaje naruszona. Owszem, zostaje, może ktoś powiedzieć, ponieważ istniejt nasz odbiór czytelniczy, współkształtowany przez obecność luk; w te luki wyobraźnia czytelnika wlewa własne wyob­ rażenia, a wygląd aktora może odczuwać jako zamach na swoje prawa. Otóż odczuwać może, moim zdaniem, nie ma jednak szaf na udowodnienie tych uprawnień przed Trybunałem Konstytucyjnym. Co innego „miejsce niedookreślenia" (Ingarden), a co innego luki. Nie każda nieobecność jest niedookreślenieą które staje się elementem kształtowania, kiedy kieruje пац uwagę w jakąś stronę i po skierowaniu zatrzymuje się m niedopowiedzeniu. Niedopowiedzenie jest jednym z najstarszych i najpłod­ niejszych procederów artystycznych w ogóle. Ale wygląd Hamleta nie jest niedopowiedzeniem. Jego po prostu niemi (w obrębie kategorii, która sie w dawnym teatrze bardzo liczyła). A więc nie na tym rzecz polega, że aktor śmie wyglądif w tej roli, lecz na tym, że jego wygląd mo/e być sprzeczny z resztą i jeszcze na tym, że cała rola może być zla. To jedne jest przed trybunałem czytelniczym nie do obrony. 24 I I 92 Rzecz zupełnie zasadnicza. To nie jest tak, że w teatrze postać literacka, wziett z literatury, zostaje wymieniona na żywego człowiek!, aktora. W rzeczywistości droga wiedzie od jednego tworu fikcft nego do drugiego, też fikcyjnego. A ściślej biorąc od jednego do drugiego wariantu tegoż tworu całkowicie fikcyjnego Pierwszy wariant tkwi w napisanym scenariuszu, drugij powstaje przez odegranie roli, a fikcyjne są oba. Aktor nie jest dziełem sztuki, ani częścią dzieła sztub > Uruchamia tylko działanie tego drugiego wariantu. Щ ..uruchomienie" może mieć w tym wypadku cechy wysok* go artyzmu, to inna rzecz. Nie można Hamleta na scenie dotknąć, nie można я " przerwać, nie można go pobić. Natomiast można go zot* czyć i wysłuchać dzięki interwencji aktora. Ale tylko w tej odmianie, która ten aktor jest w stanie d^J Przekleństwo teatru? 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb1f59a8fdc6546ce7e5c5ee4e4d9620.pdf f432a8980be4212f7fbea01bcd869623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3005 Title A name given to the resource Weryfikacja czarodzieja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.109-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WERYFIKACJA CZARODZIEJA J a k o ś p o d koniec l a t s i e d e m d z i e s i ą t y c h X V I I I w i e k u , wodlo z g r ą cioni p o c h o d z i ł o s t ą d , ż e jego l a t a r n i a r z u c a ł a obrazy na pewnego d o k u m e n t u w r o k u 1779 (lub o k o ł o 1779), a więc w p o l n i j a k i ś okran czy na ś c i a n ę . (Nie wszystkie latarnie magiczno t a k posiadanie d z i a ł a ł y ! ) N i o jost to j o d n a k pewno. Słowo „ S c ł u i t t e n s p i e l " b y ł o l a t a r n i magicznoj i z a c z ą ł z a r a b i a ć na życio dawaniom p u b l i c z ­ w ó w c z e s n e j n i e m c z y ź n i e wieloznaczne. T o t y l k o m o ż e m y twier­ czasów Stanisławowskich, nych seansów. A n t o n i J u l i u s wszodl w dzić z c a ł ą p o w n o ś c i ą , żo J u l i u s m i a ł p r z e n o ś n ą l a t a r n i ę m a g i c z n ą 1 P o d koniec X V I I I w i e k u zoznal, żo mieszka p o d 10 na Chwaliszowie. 2 B y ł o to n i e g d y ś oddziolno miasteczko na w s c h o d n i m brzogu W a r t y , na t r a k c i o w a r s z a w s k i m ; dziś jost d z i o l n i c ą Poz­ n a n i a . Z a k t u r z ę d o w y c h m o ż n a b y w n o s i ć , żo J u l i u s siodzial t u a podczas s e a n s ó w p r z o m a w i a ł z p a m i ę c i , t a k j a k n a r r a t o r rysunku Norblina. Odczytywanie tekstu przechodziłoby m o ż l i w o ś c i z togo prostego p o w o d u , że b y ł a n a l f a b e t ą . J a k o analfabeta zabawiający bywalców karczmy na jogo 6 utonąłby j u ż w p o c z ą t k a c h swej d z i a ł a l n o ś c i . (Choć nio jest to powne.) T a k przypuszczalnie czy owak m a m y do czynienia z Poznaniakiom. N i e w i e m y , j a k i e j z g r u n t u z m i e n i ł a ż y c i o całej dziolr.icy. W r o k u n a r o d o w o ś c i . Nazwisko nio pozwala s n u ć na t o n żadnych d r u g i r o z b i ó r P o l s k i a do Poznania w k r o c z y l i Prusacy. W ś l a d d o m y s ł ó w . A k t a p o m i j a j ą k w e s t i ę jego pochodzenia. M u s i a ł jodnak za w o j s k i e m ś c i ą g n ę ł a do miasta chmara u r z ę d n i k ó w o t y t u ł a c h , temat w zaponmioniu, g d y b y nie o k o l i c z n o ś ć , która 1793 n a s t ą p i ł m ó w i ć biegle po polska, bo inaczej nie m ó g ł b y w y k o n y w a ć swego zainteresowaniach i kompetencjach dotychczas n i k o m u t u t a j nie zawodu. P u b l i c z n y seans l a t a r n i magicznej, inaczej zwanej la­ z n a n y c h . P o w s t a ł a K a m e r a Wojennoskarbowa. Z a c z ę ł o się u r z ę ­ t a r n i ą c z a r n o k s i ę s k ą , p o l e g a ł na w y ś w i o t l o n i u j a k i o j ś ciokawej dowanie. Przed sztabom z ł o ż o n y m z prezesa, r a d c ó w , a s e s o r ó w h i s t o r i i , k t ó r e j epizody p o z n a w a ł a p u b l i c z n o ś ć o g l ą d a j ą c kolejne defilował l u d u m i l a j ą c y m i e s z k a ń c o m ż y c i e na odpustach, obrazy, o b j a ś n i a n o przez n a r r a t o r a i mechanika w jednej osobie. m a r k a c h i sejmikach. L i n o s k o k o w i e , n i e d ź w i e d n i c y , olejków, marior.otkarzo i jar­ sprzodawey P o r ó w n y w a n i o tej s z t u k i z dzisiejszym k i n e m w y d a j e się niezu­ cudownych p e ł n i e p r z o k o n y w u j ą c e . B y ł to raczej k o m i k s . Ale k o m i k s , k t ó r y pisemne p r o ś b y , odpowiadali na p y t a n i a d o t y c z ą c o swojej przesz­ kataryniaizo składali p r z o m a w i a ł g ł o s e m ż y w e g o c z ł o w i e k a , a zatem siłę swojego od­ łości i swoich z a p a t r y w a l i , uiszczali o p ł a t y . 1 albo d z i a ł y w a n i a z a w d z i ę c z a ł nic t y l k o w y r a z i s t o ś c i o b r a z ó w i po­ pozwolonio, albo odchodzili z k w i t k i e m . m y s ł o w o ś c i f a b u ł y , ale i sztuce n a r r a t o r a , jego o k r u t n y , alo b y ł s u r o w y i p o d e j r z l i w y , cenił s t a t e c z n o ś ć i p o w a g ę , możliwościom Nowy interpretacyjnym, zdolności nawiązywania k o n t a k t u z widownią, bardzo źlo usposobiony z m y s ł o w i i m p r o w i z a c j i . J e s t e ś m y na pograniczu d r a m a t u i e p i k i , w ę d r o w n i k ó w wyspecjalizowanych w pobudzaniu alo joszczo w świocio w i d o w i s k , w t y m jogo soktorzo, w k t ó r y m obraźni.) szczogólne znaczenio m i o w a l u d z k a m o w a . N i e m o ż n a togo c z y n n i k a w r o z w a ż a n i a c h n a d k a r i e r ą pomijać Juliusa. nie b y ł do w ę d r o w n i k ó w . (Л już najgorzej do ludzkiej w y ­ W o z w a n y w r a z z i n n y m i , s t a w i ł s!o i Julius w Kamorze W o jonnoskarbowej w Poznaniu, ż e b y z a l e g a l i z o w a ć swojo w y s t ę p y . B y ł a r t y s t ą w ę d r o w n y m . W s a m y m Poznaniu jego sztuka nio z n a j d o w a ł a t y l u w i d z ó w , b y m ó g ł się z nioj u t r z y m y w a ć przoz c a ł y r o k . W i ę c przoz c a ł ą z i m ę w ę d r o w a ł , o d d a l a j ą c się od Poz­ nania o 20 m i l , , i w i ę c e j " . (Tak t w i o r d z i ł w obliczu dostawali rząd władz.) 3 K r ą ż y ł , j a k z togo w y n i k a , po centralnej Wiolkopolscc, zapowne W zgodzio z n o w y m p r a w o m w y m a g a ł o to uzyskania jodnego z dwóch d o k u m o n t ó w , które by umożliwiały m u wykonywanie jego zawodu: pewien cza-, Zozwolonia (Genehmigung), l u b K o n c e s j i (Konzession) na opiowającogo na zawsze. W y d a n i e Zozwolenia leżało w kompetencjach miejscowej K a m e r y . K o n ­ od k a r c z m y do k a r c z m y . Ś w i o t n y rysunek N o r b l i n a , sygnowany cesję w y d a w a ł m i n i s t e r Prus P o ł u d n i o w y c h . Postawiony woboc i d a t o w a n y (1787) pokazujo n a m takiego w ę d r o w n i k a podczas w y b o r u , J u l i u s p o p r o s i ł o t o , co b y ł o tańs:;o i ł a t w i e j s z e do uzyska­ seansu. Kzecz dzieje się n i e w ą t p l i w i e w karczmie, czarodziejskie nia, a p o n i e w a ż poszczęściło m u s i ę , o t r z y m a ł Zezwolenie na r o k . p u d ł o ustawiono na szynkwasio. N a r r a t o r stoi obok niego o b j a ś ­ Z nastaniem c h ł o d ó w w r ó c i ł na swojo szlaki, n i a j ą c p u b l i c z n o ś c i — bardzo zaciekawionej — biog w y d a r z e ń . l e j n y c h karczmach 4 rozstawiając w ko­ swój s p r z ę t , p r z e n o s z ą c dzieci i d o r o s ł y c h G d y w tej m i e j s c o w o ś c i zabraknie m u w i d z ó w , zarzuci sobie swoje wioezorami w i n n y ś w i a t , k o l o r o w y , ś w i e t l i s t y i ciekawszy od p u d ł o na plecy i p o d ą ż y do n a s t ę p n e j k a r c z m y . T a k w ł a ś n i e w y ­ zwyczajnego, cłioć pewno nioraz i p e ł e n grozy. Po u p ł y w i e r o k u o b r a ż a m y sobie d z i a ł a l n o ś ć naszogo Juliusa. W świocio w i d o w i s k odnowiono m u zozwołonio, co p o t o m j u ż w e s z ł o w z w y c z a j . T a k c z a s ó w S t a n i s ł a w o w s k i c h z n a j d o w a ł się on na n a j n i ż s z y m szczeblu s c h o d z i ł czas do 1797, g d y J u l i u s z a p r a g n ą ł z m i a n y . 7 hierarchii, w rejonach, k t ó r o niewiolo miejsca p o z o s t a w i a j ą f i n e z j i , Coroczne odnawianio zozwolonia z m u s z a ł o go do p r z e r y w a n i a za to u m o ż l i w i a j ą n a w i ą z y w a n i e t a k śeislogo k o n t a k t u z publicz­ w ę d r ó w k i . (Pierwsze w y s t a w i o n o m u w zimio, a w i ę c i w a ż n o ś ć n o ś c i ą , j a k i rzadko b y w a u d z i a ł o m w i d o w i s k n a s t ę p n y c h t a k ż o k o ń c z y ł a s i ę w zimie.) J u l i u s c z u ł się j u ż s t a r y reprezentacyjnych. Co w ł a ś n i e zwraca n a s z ą u w a g ę na Juliusa. B y ł on zdany na i n a r z o k a ł na przymusowe p o w r o t y do Poznania, odbywano oklaski swoich w i d z ó w , m u s i a ł sio p o d o b a ć , ż e b y ż y ć . A p o m i ę d z y w p o l n i sezonu, w y ł ą c z n i o dla d o p e ł n i e n i a c z y n n o ś c i a d m i n i s t r a ­ jego w i d z a m i za m a ł o b y ł o o b y w a t e l i , k t ó r z y by m o g l i go u t r z y ­ cyjnych. mać, Koncesja, na zawszo i na wszystkie kraje Prus P o ł u d n i o w y c h . g d y b y p r z o m a w i a ł do nieli po niemiecku w latach osiem­ Weteranowi .sztuki czarodziejskiej zamarzyła się d z i e s i ą t y c h X V I I I w i e k u . Najprawdopodobniej Julius m ó w i ł do Podanie. K a m e r y . K o n c o s j ; , jośli ją swojej p u b l i c z n o ś c i po p o l s k u . z ł a s k i Jogo K r ó l e w s k i e j Mości o t r z y m a , m o ż o k o s z t o w a ć 30 N i o w i e m y , do jakiej o d m i a n y n a l e ż a ł a jogo l a t a r n i a . ( B y ł y N a podanie odpowiodź t a l a r ó w i w i ę c e j , w z y w a się zatem potenta, b y u r z ę d o w o o ś w i a d ­ r ó ż n o ! ) W a k t a c h zredagowanych po n i e m i o c k u jego z a w ó d b y w a c z y ł , żo g o t ó w jost p o n i e ś ć koszty w tej w y s o k o ś c i , bo inaczej określany słowem jego p r o ś b a nio b ę d z i o skiorowana do D e p a r t a m e n t u . „Soliattonspiol", 'gra cieni'. O nim samym 8 Tu nastą­ że p i ł a rzecz nieoczekiwana. B u n t czarodzieja! N a w i a d o m o ś ć , żo m o g l i b y ś m y t u m i e ć do czynienia z t o a t r z y k i o m „ c h i ń s k i c h c i o n i " . u r z ę d n i c y c h c ą ś c i ą g n ą ć z niogo 30 t a l a r ó w , J u l i u s w p a d ł w gniew, mówi się „ S c h a t t c n s p i e l o r " . Nie należy jednak mniomać, Najciekawszy d o k u m e n t d o t y c z ą c y Juliusa stwiordza w y r a ź n i o , a p o n i e w a ż w jogo przekonaniu b y ł to p o m y s ł w ł a d z l o k a l n y c h , żo człowiek ton „ p r z e z 18 lat usiłował w t u t e j s z y m depart amoneio podyktował jakiomuś umiojącemu pisać współobywatelowi z a r o b i ć na chleb p r z y p o m o c y l a t a r n i m a g i c z n e j " , „ m i t einer do m i n i s t r a . B y ł n i m w ó w c z a s K a r l v o n H o y m z a w i a d u j ą c y a ż sztuki d w i e m a p r o w i n c j a m i , Prusami P o ł u d n i o w y m i i Ś l ą s k i e m , i z tej rnagischen Latonie". 5 Być może uparte ł ą c z e n i e jego list 109 �r a c j i r e z y d u j ą c y we W r o c ł a w i u . L i s t d o s z e d ł jogo r ą k i w ł a ś n ' dlatego o c a l a ł . szczęśliwie (Włączony do zachowanych). Jest akt to Generalnego polna e Dyrektorium, goryczy skarga na W r o c ł a w i u w y g o t o w y w a n o j u ż dla niego K o n c e s j ę , b e z t e r m i n o w ą , na cale Prusy P o ł u d n i o w e , d a t o w a n ą 3 w r z e ś n i a 1797, p o d p i s a n ą przez m i n i s t r a w i m i e n i u k r ó l a Prus. D r o g ą s ł u ż b o w ą p o w ę d r o w a ­ p o z n a ń s k i c h u r z ę d n i k ó w . T o są ludzio boz serca. Г а п m i n i s t e r ła ona do Poznania, gdzie miejscowa K a m o r a zapewno w r ę c z y ł a j a k o człowiek m i ł o s i e r n y z p e w n o ś c i ą łopioj od nich wczuje się j ą J u l i u s o w i p o zainkasowaniu 30 t a l a r ó w . Czystopisu nie z n a m y w p o ł o ż e n i e starego c z ł o w i e k a i k a ż e m u b e z p ł a t n i e w y d a ć k o n cosję na zawszo i na wszystkie krajo Prus P o ł u d n i o w y c h . Pan Minister, j a k się n a l e ż a ł o s p o d z i e w a ć , n a t y c h m i a s t po- d y k t o w r ł list do K a m e r y p o z n a ń s k i e j z a p y t u j ą c , j a k i m p r a w e m udzielała dotychczas z e z w o l e ń J u l i u s o w i ? Przocioż Najwyższe Rozkazy Gabinetowe z 21 k w i e t n i a i 3 lipca 1794 r o k u k a ż ą ogra­ niczać wydawanio takich uprawnioń. W dzisiaj; pewno p r z e p a d ł po ś m i e r c i starego c z ł o w i e k a , j a k o n i ­ komu 9 zasadzio p o w i n n i j u ż do niczego niepotrzebny. W jednak m i n u t a K o n c e s j i . 13 aktach zachowała się I tę w a r t o w y d r u k o w a ć . W l i t o r a t u r z e n a u k o w o j b ę d z i e t o chyba n a j w c z e ś n i e j s z y ze znanych obecnie t e k s t koncesji w y d a n o j na ziemiach polskich właścicielowi l a t a r n i magicznej. je Breslau, don 3 September o t r z y m y w a ć i n w a l i d z i pozbawieni innogo z a r o b k u . J u l i u s , j a k się 1797 zdaje, nie jost i n w a l i d ą ? B y ć m o ż o s ą o k o l i c z n o ś c i p r z e m a w i a j ą c e Konzession za w y d a n i o m m u koncesji. W t a k i razie m u f i a ł b y jasno stwier­ dzić, żo uiści wszystkio z w i ą z a n e z n i ą opłaty. fur don Schattenspieler A n t o n J u l i u s i n Posen sein Schattenspiel 1 0 Cało p o s t ę p o w a n i e t o c z y ł o się w a r t k o , co toż n a l e ż a ł o i n Sudpreussen produzieren zu durfen do zwyczaju n o w y c h w ł a d z . Podanio Juliusa jest datowane w Poz­ n a n i u 19 czerwca 1797. Minister d y k t u j e s w ó j list do Kamery Namens Seiner K ó n i g l i c h o n Majestat v o n Preussen, U[nseres] we W r o c ł a w i u 28 czerwca; przepisany na czysto 3 lipca, list ten A[llergnadigsten] wj-chodzi 4 lipca do Poznania. D n i a 3 sierpnia J u l i u s stoi ponow­ J u l i u s aus Poson h i e r m i t die U r l a u b n i s erteilt sein Schattenspiel Hferren], wird dem Schattenspieler Anton nie p r z ó d u r z ę d n i k i e m p o z n a ń s k i o j K a n i o r y i s k ł a d a zoznanie do i n Sudpreusson liberal 1, wo es vorlangt w i r d , gegon E n t r i c h t u n g p r o t o k o ł u . N a d a l uprasza o k o n c e s j ę na zawszo, na c a ł e P r u s y dor a m Orte ublichen Gohalte produzieren zu diirfon u n d werden P o ł u d n i o w o . Na p y t a n i e , czy g o t ó w jest u i ś c i ć stosowne o p ł a t y , sumtliclie Sudproussiseho Magistrate- u n d andere Gerichtsobrig- o d p o w i a d a , żo a k u r a t „ n i e jest p r z y p i e n i ą d z a c h " ( „ n i c h t keiten Geldo"). Pouczony jednak przez urzędnika, żo boi wystawienio łiierdurch aufgofordert ihni solchos zu gestatton und denselben bei gegenwartigor Konzession zu Soliutzen. Koncesji m o ż o p o t r w a ć p a r ę t y g o d n i , a o p ł a t y uiszcza się p r z y odbiorze, w y r a ż a g o t o w o ś ć z a p ł a c e n i a n a l e ż n o ś c i „ b a r d z o c h ę t ­ S i g n a t u m Breslau den 3 September 1797 [ A u f ] A [ l l e r ł i o c h s t e n ] Sfpezial-] n i e " , dodaje n a w e t , żo j u ż w c i ą g u n a j b l i ż s z y c h t y g o d n i spodziowa Bfefohl] [Hoym] się z e b r a ć t y l e , ile p o t r z o b a . N a t y m z a k o ń c z o n o p r z o s ł u c ł i a n i o , „ p o n i o w a ż nic w i ę c e j do nadmionienia nie b y ł o " , i strony podpisały p r o t o k ó ł : Ziogler swoim nazwiskiom a J u l i u s trzoma k r z y ż y k a m i r z y t e l n i o n y m i przez Z i o g l e r a ) . 11 Wrocław, 3 września niejaki (uwie­ A więc okiołznano b u n t o w n i k a . Przekład polski Koncesja D n i a 18 sierpnia 1797 na posiodzeniu K a m o r y zatwiordzono t r e ś ć l i s t u do H o y m a . Wieloosobowo kolegium 1797 s t w i e r d z i ł o , że J u l i u s na w y ś w i e t l a n i e cieni w Prusach P o ł u d n i o w y c h dla a n i m a t o r a cieni A n t o n i e g o J u l i u s a w P o z n a n i u nie jest i n w a l i d ą . N i e m i a ł t a k ż e koncesji od „ b y ł e g o r z ą d u p o l ­ skiego", j o d n a k ż o cioszy się o p i n i ą uczciwogo c z ł o w i e k a , swój na W i m i o n i u Jogo W y s o k o ś c i K r ó l a Prus, Naszego Miłościwego chleb nie p o w i n n y ulec ograniczeniu przoz d o k o n a n ą t u „ z m i a n ę Pana, udziela się a n i m a t o r o w i cioni, A n t o n i e m u J u l i u s o w i z Poz­ zawód wykonuje już 18 l a t , a jogo m o ż l i w o ś c i zarabiania r z ą d u " ( „ d u r c h geschohone R i o g i e r u n g s v e r a n d e r u n g " ) . 12 ko to w y r a ż o n o z uszanowaniem, alo stanowczo. Czy Wszyst­ dlatego, nania zozwolenia na w y ś w i e t l a n i o cieni w Prusach P o ł u d n i o w y c h , gdziekolwiek b ę d z i e na to zapotrzebowanie, za o p ł a t ą zwykło że K a m e r a r a t o w a ł a po p r o s t u w ł a s n y p r e s t i ż ? Po wyporswado - na miejscu p o b i e r a n ą , i w z y w a się wszystkie p o ł u d n i o w o p r u s k i o waniu w ł a d z e magistrackie, j a k i s ą d o w n i c z e innego rodzaju, a b y J u l i u s o w i jego r o j e ń o b e z p ł a t n y c h koncesjach, rozda­ mu w a n y c h z litości, n a j w a ż n i e j s z e zadanio, jakie się przed d o s t o j n y m tego d o z w a l a ł y a jego samogo na m o c y udzielonej m u koncesji kolegium chroniły. w y ł o n i ł o , pologalo na J a k k o l w i e k b y ł o , list do ratowaniu własnego prestiżu. Wrocławia poszodł, z p r o t o k o ł e m p o d p i s a n y m trzema k r z y ż y k a m i w z a ł ą c z e n i u . W Wiolkopolsco k o ń c z y ł o się ł a t o , n a d c i ą g a ł a jesień a z n i ą sezon. Na szczęście w ę d r o w n i c z a m u z a s p r z y j a ł a J u l i u s o w i . S i g n a t u m W r o c ł a w 3 w r z e ś n i a 1797 Z N a j w y ż s z e g o Szczególnego R o z k a z u [Hoym] We P R Z Y P I S Y 1 Archiwum Główne Akt Dawnych, Gcnernhlircltorinm Sudpreussen, I 1122. Jost t o poszyt z a t y t u ł o w a n y : Aeltt betreffend die, (jestattung der Marionettenspieler, SeilUinzer und anderen solchen Kunsten in Si'idpreusscn [ - M S K ] . T u J u l i u s t w ordzi w liście do H o y m a z 19 V I 1797, że dzia'a w o k o l i c y „ o d j a k i c h ś d w u d z i e s t u l a t " , „ s e i t einiger zwanzig J a ' i r e n " (s. 143). K a m e r a Wojonnoskarbow.'. w P o z n a n i u w liście do t e g o ż H o y m a z 18 V I I I 1797 d o k ł a d n i e j : ..przoz 18 h i t " , „ 1 8 J a h i e l a n g " (s. 160). - M S K , s. 144 t a m ż e , s. 143 * R y s u n e k ten w p r o w a d z i ł do l i t e r a t u r y naukowej R . Wierz­ b o w s k i w Nocie do a r t y k u ł u Co przedstawia obraz Jana Piotra Norblina ,,Les Marionettes polonaises", „Pamiętnik Teatralny", 1908, z. 2 3 110 5 M S K , s. 1 CO W y n i k a t o z P r o t o k o ł u jogo p r z e s ł u c h a n i a przoz K a m e r ę W o j o n n o - s k a r b o w ą w Poznaniu. M S K , s. 143, HiO t a m ż e , s. 146. Jest to o d p o w i e d ź K a m o r y na nio zachowane podanie J u l i u s a z 0 V I 97, d a t o w a n a 14 V I 97 * M S K , s. 143—144 t a m ż e , s. 147 t a m ż e , s. 163 t a m ż e . s. 1C0 M S K , s. 164. K o n c e s j i t o w a r z y s z y ł list przewodni do K a ­ m e r y p o z n a ń s k i e j d a t o w a n y wo W r o c k . w l u 3 1 X 9 7 ; i b i d . , s. 1*64-165 6 7 8 1 0 1 1 1 2 1 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/257c5d5e726c864f08ee23e8cbda3fbc.pdf 4017b0e1338cec1e71f5f7e646eacdeb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2364 Title A name given to the resource Zbigniew Raszewski do Piotra Mitznera. Listy do internowanego doktoranta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.23-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski do Piotra Mitznera L I S T Y DO INTERNOWANEGO DOKTORANTA Profesor Raszewski jest moim nauczycielem. J e s t . Wciąż słyszę jego wykłady, monologi, u r y w k i rozmów. Wracam do jego listów. Spotkaliśmy się jesienią 1977 roku, gdy profesor rozpoczął zajęcia na Wydziale Wiedzy o Teatrze w PWST. Pod jego opieką pisałem pracę magisterską. W 1981 r. zdałem egzamin na Studium Doktoranckie przy Instytucie Sztuki P A N , brałem udział w seminarium profesora Raszewskiego - aż do chwili gdy w kwietniu 1982 zostałem aresztowany i osadzony w Białołęce (do połowy lipca tego roku). Wtedy zaczęliśmy korespondować. Profesor stwierdził, że musimy kontynuować pracę i wystarał się o „widzenia naukowe". Pisywaliśmy również do siebie listy i grypsy. Listy wędrowały pocztą, przeważnie dość długo, więc gdy była potrzeba szybkiej wymiany myśli, wykorzystywaliśmy życzliwość księży przyjeżdżających do „interny" z posługą religijną. W zakamarkach sutanny czy habitu mieściło się ich wiele. W następnych latach wznawialiśmy korespondencję (najczęściej czynił to profesor), gdy tematy poruszane w rozmowach wymagały uściśleń lub nie można było się dodzwonić. Często profesor wysyłał zwięzłe informacje bibliograficzne (te pomijam w niniejszym wyborze). Piotr 15.IV.1982 Drogi Panie Piotrze dziękuję Panu za pozdrowienia i życzenia, które odwzajem­ niam. Myślę o Panu bez przerwy. Jak Pan wie, mam kontakt z Pana mamą*. Zobaczymy, co się da dla mamy zrobić. Sumienna analiza dokonywana bardzo długo doprowadziła mnie do przekonania, że nic w naszym życiu nie dzieje się bez głębszego sensu. Każdy cios jest próbą, a od nas zależy, czy próba stanie się również doświadczeniem (lub: przede wszyst­ kim doświadczeniem). Koniec kazania. Panie Piotrze! Nie ma gruntownego wykształcenia bez dobrej znajomości łaciny. Dlatego proszę i nalegam, żeby się Pan w łacinie podciągnął. Proponuję na początek teksty narracyjne, księgę Genezis zwłaszcza. Odetchnę, gdy mi Pan doniesie, że ją Pan czyta bez słownika. Musi Pan przywyknąć do obfitości koniunktiwów w narracji. Jeśli tylko zdanie zaczyna się od >,ut", niechybnie będzie koniunktiwus (choć w naszym języku nie byłoby takiej potrzeby). Niech Pan w gramatyce prze­ studiuje wyjaśnienia na ten temat i wykuje formy gramatyczne czasu przeszłego (myślę dalej o koniunktiwie), bo te w praktyce potrzebne. Reszta j u ż pójdzie jak z płatka. Czy chce Pan samouczek p. prof. Winniczuk (Łacina bez Orbiliusza). Jeśli Pan znajdzie jeszcze czas na francuski, to dobrze, ale Łacina teraz ważniejsza. Prędzej czy później pojedzie Pan do Francji i tam złapie Pan rytm francuskiego zdania rozmawiając z „lud­ nością". A takiego kraju, do którego można by pojechać, żeby tam rozmawiać po Łacinie, nie ma. Tzn. Stempowski wiedział, jak się tam jedzie, ale - jak Panu wiadomo - umarł. Nb zapewniano mnie, że w Szwajcarii jest wieś, której mieszkańcy do dziś mówią klasyczną Łaciną. Nie zdołałem jednak uzyskać potwierdzenia tej pogłoski i nie radziłbym hczyć na to. Pana kontakt naukowy z Seminarium musi być bezapelacyj­ nie utrzymany. Sądzę, że powinno się to odbywać przy pomocy P'semnych uwag, wymienianych być może pocztą. Jeśli będą Mitzner szły długo, to nic nie szkodzi, zawsze Wam tłumaczyłem, że nauka się nie śpieszy. To znaczy: nie zna pośpiechu. Przewiduję: po pierwsze; Pana uwagi, postulaty, polemiki w zakresie tematu „Teatr polski X I X w i e k u " . M y moglibyśmy dyskutować nad nimi i odpowiadać Panu. Po drugie: samodziel­ ną pracę nad zadawanymi tematami. Sądzę, że niezłym tematem byłaby kwestia adaptacji powieści na dramat. Materiału do tego trzeba niewiele, a myśleć trzeba długo, dużo i dobrze. Mógłby Pan medytować nad teorią tego zagadnienia, zwłaszcza nad kwestią przemiany postaci powieściowej w teatralną. Na żąda­ nie prześlę przypomnienie mojej teorii postaci teatralnej. Ale przykłady musiałby Pan wybrać sam, odwołując się do przed­ stawień, które Pan widział i które Pan dobrze pamięta. Ściskam Pana, Panie Piotrze, łącząc wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski 15.IV.1982 * Moja matka przebywała wówczas w szpitalu (przypis — P. M.). 23.IV.1982 Drogi Panie Piotrze, dziękuję za pozdrowienia. Bardzo proszę kwitować każdy mój list, żebym wiedział, czy wszystkie dochodzą. Z m a m ą Pana mam stały kontakt przez moją synową. Terapia przebiega normalnie. Po wyjściu ze szpitala mama przypusz­ czalnie pojedzie do sanatorium do Ciechocinka. Jutro się do niej wybieram. Książką Pana żywo się interesuję. Będziemy zabiegali o pro­ longatę terminu, który upływa w czerwcu. Na razie nic nie można było zrobić, bo dyrektor Wydawnictwa* był chory (a bez niego rzecz nie do ruszenia). Gdy tylko coś będzie wiadome, dam znać. W tej chwili czytam to, co jest w czystopisie. Nie należy bez potrzeby chwalić studentów, bo się rozpaskudzają (probatum est), więc z ociąganiem i tylko ze względu na 23 �okoliczności stwierdzam, że jest to świetne. Chciałbym wybrać rozdział do „ P a m i ę t n i k a " , ale muszę doczytać do końca; gdy będę miał propozycję, dam znać. Przy sposobności: „Pamięt­ n i k " odzyskał licencję wydawniczą. Oczywiście, zdaję sobie z tego sprawę, że w obecnej wersji wyjmowanie rozdziału z całej budowy działa na niekorzyść tekstu. Ale nic to, przecież się całość ukaże, miejmy nadzieję, że w bliskim czasie. Z tą adaptacją powieści, jak widzę, przesadziłem. To jest przypuszczalnie ponad Pana obecne możliwości. Gdyby dało się nad tym myśleć, choćby po trosze, a temat interesował Pana, to możemy utrzymać go w mocy. Ale tu specjalnie nie nalegam, traktuję to warunkowo. Dość metodycznie pragnąłbym uprawiać wymianę zdań na różne tematy należące do naszego zawodu, a w dotychczaso­ wych naszych rozmowach niewystarczająco rozstrząsane. Już jedzie do Pana pocztą, a może nawet dojechała porcja pytań związanych z muzyką. Następna porcja to będą raczej uwagi niż pytania, związane z powieścią. Widzę, że na temat Sienkiewicza będziemy musieli porozmawiać osobno i może nawet będą to liczne rozmowy. Czy Pan zna listy z Ameryki. Jest to ważna książka, jeśli Pan nie czytał, zaraz dostarczę. Do Martin du Garde'a bardzo zachęcam. W dużym liście będzie uzasadnienie. Jedyna rzecz, przy której się upieram - z krzykiem i tupaniem - gdy chodzi o Pana obecne zajęcia, to Łacina. Panie Piotrze, bardzo proszę nie zrobić mi zawodu w tym punkcie. Zwracałem już Panu uwagę na konieczność oswojenia się z koniunktiwem. Także z obfitością ablatiwu trzeba się oswoić. Niech Pan osobno przestudiuje sprawę ablativus absolutus. Niecierpliwie czekam na wiadomość, że się Pan do tego bierze i że się Pan wgryza w Wulgatę i jak Panu Wulgata smakuje. Potem dostanie Pan Cezara, żeby i klasycznej Łaciny trochę zażyć. Wszystko inne na drugi plan! To najważniejsze teraz! Druga taka okazja może się tak łatwo nie nadarzyć, a z wiekiem możliwości zapoznania się z Łaciną maleją. A bez znajomości Łaciny to wszystko nie to. Spotkania ze Stanisławem Augustem. Niech Iwona** naj­ pierw dyplom zrobi (ma nieprzekraczalny termin). A potem pomówimy. Tylko żadnych pudrów, peruk, kurantów, klawesy­ nów. Pani Barbara*** przesyła Panu bardzo serdeczne po­ zdrowienia, specjalnie dziś przyszła do mnie, żeby je Panu przekazać. I ja Pana serdecznie pozdrawiam łącząc wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski * Państwowy Instytut Wydawniczy. Książka Teatr światła i cienia ukazała się w 1987 r. ** Wspólnie z Iwoną Libuchą planowaliśmy muzyczno-literacko-teatralne „Spotkania ze Stanisławem Augustem" na Zamku Królews­ kim w Warszawie. *** Barbara Król-Kaczorowska. Drogi Panie Piotrze, rozmyślając nad naszymi wieloletnimi rozmowami doszed­ łem do przekonania, że były w nich liczne luki różnego rodzaju. Stąd też przypuszczenie, że poza korespondencją ściśle związa­ ną z Pana studiami być może warto by zapoczątkować wymianę listów na tematy w naszej specjalności kapitalne, choć pozornie pozostające z nią w luźnym związku. Podaję przykład: muzyka. Dotychczas rozmawialiśmy o muzyce przypadkowo i nigdy zdaje m i się nie dotknęliśmy spraw zasadniczych. M o ż e należałoby się j u ż zająć tą sprawą. Zapewne Pan pamięta tego uczonego mirzę, na którego powołuje się Stempowski, który to mirza sądził, że muzyka będzie m o w ą zbawionych w raju. Także w Biblii czytamy wielokrotnie o chórach anielskich. Nie brak zatem przykładów zupełnie wyjątkowego sytuowania muzyki w wielkich religiach, na ogół wybrednie, a nieraz nieufnie odnoszących się do tej sfery zjawisk, którą zwykliśmy 24 nazywać sferą sztuki. W ślad za prorokami idą poeci. Przecież wszyscy mamy w pamięci entuzjastyczne odezwania Szekspira na ten temat. A nie był to człowiek zbyt skory do entuzjazmu. W Paryżu byłem ok. roku 1960 na niezwykłym koncercie. Wysoko wykwalifikowani muzycy (śpiewacy, śpiewaczki, lut­ niści), wykonywali przez jakie dwie godziny utwory wyjęte z dramatów Szekspira. Okazało się, że i materiał nutowy się zachował! Dopiero wtedy uprzytomniłem sobie, do jakiego stopnia teatr Szekspira był muzyczny i j a k ą wagę do tego przywiązywał sam Szekspir. Sam zawdzięczam muzyce dużo, nie umiem tego wyrazić, jak dużo. Przyszedłem na świat w rodzinie muzykalnej. Miałem brata starszego o dziewięć i siostrę starszą o dziesięć lat. A kiedy byłem mały, siostra kończyła konserwatorium w klasie fortepianu. Ćwiczyła po siedem godzin dziennie, a j a w tym czasie bawiłem się w sąsiednim pokoju, bezwiednie nasiąkając muzyką różnych rodzajów, epok i stylów. Kiedy miałem dziewięć lat, zaczęła mnie uczyć zasad muzyki i gry na fortepianie. Posługiwała się Szkołą Różyckiego, w której do pierwszych sztuczek na obie ręce należała łatwa transkrypcja Menueta z Don Juana. Od tego czasu mam do tego menueta osobisty stosunek. Tu pierwsza uwaga. Po dłuższym rozważeniu tej sprawy skłonny byłbym sądzić, że właśnie muzyka ma w sobie zdumiewającą zdolność stapiania się z pewnymi przeżyciami jednostki i pozostawania potem w nienaruszonym związku pod progiem naszej świado­ mości. Wystarczy, że niespodzianie zabrzmi z dala kilka taktów melodii, której nie słyszeliśmy przez lata, może przez dziesię­ ciolecia, a ożyje w nas, ku naszemu zdumieniu, doszczętnie zapomniany obraz wespół z emocjami, które w nas budził. Czy pod tym względem muzyka przewyższa inne przejawy ludz­ kiego artyzmu? Skłonny jestem sądzić, że tak, choć formułuję to przypuszczenie z pewnym wahaniem. Rodzaj tych przeżyć mógłbym porównać tylko z powrotem do dawno niewidzianych widoków. Kiedyś, jako dorosły człowiek, wszedłem na klatkę schodową domu, w którym mieszkałem jako dziecko. Z okna ujrzałem widok, z którego nie pamiętałem nic, literalnie nic, choć w tym momencie stał się znów znajomy i swojski. Rzecz zabawna: w pewnej oddali widniał ogromny napis: NIETSCHE. Nie miał on jednak nic wspólnego z narodzinami tragedii z ducha muzyki. Był reklamą fabryki maszyn rolniczych. A cały widok - prócz odrobiny nostalgii i zaskoczenia - głębszych emocji nie wywoływał. Moje stosunki z pewnymi tematami i motywami muzycznymi są pod tym względem zupełnie inne. Jest np. taka poleczka, która ściga mnie podstępnie przez całe życie, jak Krokodyl Kapitana Haka. Gdziekolwiek j ą posłyszę, zamieram ze zgrozy. Jest zwolniony mazur z Copelii, o którym mój syn twierdzi, że taki sobie, a mnie na chwilę godzi ze światem, bo wywołuje we mnie wspomnienie żałosnego komu­ nikatu wydanego przez Oberkommando der Wehrmacht, który to komunikat odczytywałem sobie powoli, ze smakiem, w pięk­ ne pogodne popołudnie, podczas gdy po przeciwnej stronie ulicy niemiecka orkiestra symfoniczna - w sali prób - gruchnęła właśnie tego mazura. Panie Piotrze! To, że jest on właśnie trochę zwolniony, nieestetyczny, ale też nie bez gracji i właściwej mazurowi dobitności, całkowicie harmonizuje z resztą elemen­ tów tego wspomnienia: z krajobrazem, pogodą, porą dnia (takie słońce, wie Pan, z Canaletta, choć nie było to ani w Wenecji, ani w Dreźnie, ani w Warszawie). [jedna kartka listu zaginęła] 17.IV.1982 Drogi Panie Piotrze, sporo j u ż mówiliśmy o Zygmuncie Szweykowskim, wielkim uczonym, dziś właściwie nieznanym ogółowi. Tu pragnąłbym jeszcze raz wspomnieć jego męstwo �intelektualne, przez co należy rozumieć niezachwianą pewność sądu, nie podległą żadnej modzie, żadnej presji*, żadnemu rozczuleniu. A także: rzadko chodzące w parze zrozumienie dla dawnych stylów (a nawet zdolność wczuwania się w dawne style) w połączeniu z całkowitą otwartością na piękno i donios­ łość zjawisk zupełnie nowych. Ileż mu zawdzięczam w zżywa­ niu się z rozmaitymi przejawami sztuki nowoczesnej. (To przecież nieraz wymaga pomocy.) Dodajmy, że był to człowiek niebywałej subtelności**, wypróbowanego smaku, niedostępny jakimkolwiek uprzedzeniom, łaskawy dla sztuki pokornej, zgrzebnej, nawet umorusanej, wróg - straszliwy! - wszelkiego obskurantyzmu i snobizmu. Po tym wstępie przepisuję z myślą o Panu fragment listu Profesora do mnie. Poznań, 12 września 1970: „Całe lato mordowałem się lekturą Ulissesa. To wariat pisał!" - Jednak rzecz nie jest dla mnie zupełnie jasna. Profesor dobrze znał angielski i nawet pamiętam, jak się natrząsał z badaczy, którzy piszą o Prusie nie znając Spencera w orygina­ le. Dlaczego czekał z Ulissesem do polskiego przekładu? Nie wiem. Ale wiem, że na artyzmie się znał, a szczególnie na powieści. Myślę, że rozmowa Panów na ten temat byłaby interesująca. - Mnie się wydaje, że rozumiem, o co Panu chodzi w sprawie „wewnętrznej s p ó j n o ś c i " . Idzie Panu po prostu o celowość, o nieprzypadkowe związki poszczególnych ele­ mentów dzieła. Jest to przypuszczalnie jedno z podstawowych znamion każdego dzieła sztuki. A więc chce Pan oddzielić powieść artystyczną od nieartystycznej. (A wiadomo, że od czasów aleksandryjskich ludzkość wyprodukowała nie dającą się policzyć masę powieści pozbawionych wszelkich aspiracji artystycznych.) Otóż w tej sprawie mógłbym się chyba zgodzić z Panem zgłaszając następujące zastrzeżenia i uściślenia. Po pierwsze: zdarza się, że (tu zostałem wezwany na obiad; po kilku plackach kartoflanych piszę dalej) w bardzo skromnych powieściach rozrywkowych pierwiastki artyzmu pojawiają się mimowoli. Nie lekceważyłbym ich. Po drugie: pamiętam, jak się znalazłem w nastroju podobnym do tego, który obecnie Pana nurtuje i poszedłem z moimi skrupułami do Profesora. Ale byłem jeszcze bardziej od Pana rozbestwiony i zapytałem, czy powieść jako gatunek powinniśmy zaliczać do twórczości artystycznej, czy aby nie należą do tej kategorii jedynie te dzieła, w których wszystko, a więc w wypadku literatury każde słowo, każda sylaba może się wylegitymować absolutną celo­ wością. Profesor zmarszczył się, co znaczyło, że docenia powagę pytania, i natychmiast odpowiedział. Po pierwsze: ten rodzaj sztuki, o który panu chodzi, jest i w powieści możliwy, o czym świadczy twórczość Flauberta. A po drugie: kto powiedział, że nie ma sztuki poza absolutną celowością? Pewna doza celowości jest warunkiem twórczości artystycznej. Ale absolutna celowość jako jedyny typ - zwłaszcza gdyby się miała stać jedynie dopuszczalnym typem, jak tego chcieli klasycy - byłaby nie do zniesienia, jak nie do zniesienia byłyby francuskie ogrody, gdyby nie było angielskich. Przecież jeden z uroków powieści tkwi w jej dumnej swobodzie (kompozycyj­ nej) przy precyzji tematycznej (to Profesor uważał za nie do wyminięcia w powieści). W swoim wykładzie z systematyki gatunków literackich wyraził przekonanie, że w wielkiej powie­ ści europejskiej doszło do swoistej syntezy doświadczeń, jakie dało Europejczykom opowiadanie (z natury centryczne, bo opowiadamy „o c z y m ś " ) z tradycją romansu, który od swoich narodzin, można by powiedzieć, żywił się dygresjami, ponieważ powstał i przez całe wieki rozwijał się jako miłosna historia awanturnicza. Tam, gdzie głównym przedmiotem opowiadania a przygody, tam epizod pleni się kapryśnie i bezkarnie, to zrozumiałe. I tak sobie - bez psa i pasterza - rosły opowieści awanturnicze, o szczegółach dobieranych wedle prastarych kryteriów: zaciekawiać, wzruszać, budzić grozę, podczas gdy funkcje epiki artystycznej pełnił poemat. Przez kilka tysięcy lat! s Po czym nastąpiła rzecz rzadka zdaniem Szweykowskiego - gdyż śmierć gatunków uważał on za rzadkie zjawisko - a mianowicie śmierć poematu, który został zluzowany przez powieść artystyczną. Czyli romans awansowany do najwyż­ szych stopni i to bardzo szybko, bo rzecz dokonała się gdzieś na przełomie X V I I I i X I X wieku, w ciągu kilkudziesięciu lat, co w rozwoju gatunków literackich jest sekundą. - Tak by mniej więcej wyglądała ta kwestia w ujęciu Profesora. Dziś muszę powiedzieć, że się z nim zgadzam w obu punktach, a więc także w drugim. Wśród potrzeb człowieka mieści się także i ogród angielski, a więc, owszem, twór ludzki, owoc ludzkiej decyzji, na przestrzeni przez decyzję człowieka ograniczonej i przez niego wybranej, więcej jeszcze: w znacznej mierze przez twórcę zaaranżowany i co do rodzaju drzewostanu, ilości i biegu wód, ukształtowania terenu. Ale z dużym luzem dla tego, co odczuwamy jako przypadkowe, nie przez nas z góry za­ planowane, żywiołowe. - No, ale z tym się chyba i Pan zgadza, więc to traktuję jako uściślenie. M a się rozumieć, że nie ma powieści bez dosyć ścisłych związków z życiem. M o ż e nawet więcej: bez pewnej dozy realizmu. No i bez narracji, która jest zjawiskiem rozleglejszym od natury, więc narzuca literaturze jakieś prawa, uprawnienia czytelnika, przynoszone z zewnątrz. Z którego to powodu całkowicie podzielam opinię Profesora o Ulissesie, choć przyznaję, że została wypowiedziana w stylu nie do przyjęcia dla redakcji „ T w ó r c z o ś c i " . - Teraz troszkę 0 gustach. W sprawie Sienkiewicza najważniejsza rzecz jak widzę, j u ż uzgodniona. Był to bezspornie jeden z najważniej­ szych mistrzów języka polskiego i j u ż na chwileczkę zaniepoko­ iłem się, czy nie trzeba będzie rozstrząsać rzeczy tak pod­ stawowych, ale widzę, że nie. Byłaby jeszcze jedna rzecz dla mnie ważna, gdy chodzi o Trylogię, ale tę po namyśle odkładam do czasów bardziej sprzyjających rzeczowej dyskusji. Wśród nazwisk przez Pana wymienionych zadziwia brak Flauberta. Otóż żadną miarą nie mógłbym się zgodzić na pominięcie go. Była to wielka przygoda mojej młodości. W trzech opowieś­ ciach (Trois contes) jest jedna niesłychanej piękności pt. Un Coeur simple (co ciągle jakoś niezdarnie bywa tłumaczone na nasz język Proste serce czy jakoś tak). O służącej, która zestarzała się w wiernej służbie u swoich państwa absolutnie nie dostrzegających jej serdecznego poświęcenia. I to wszystko w najwspanialszej francuszczyźnie, j a k ą kiedykolwiek pisano. To są w ogóle szczyty literatury! Owszem, przykrość sprawia odcień desperacji, zawsze obecny u tego autora. A l e trzeba brać autorów takimi, jacy są! - Tomasz Mann: zgadzam się na Pana propozycje i nawet dodaję jeszcze wiele innych, poczynając od Budenbrrocków, choć może akurat tę powieść trzeba czytać w oryginale (co od czasu do czasu czynię z prawdziwą przyjemnością). „Przecież nie umiera się od z ę b a ! " - po­ wtarzam sobie, jako wieloletni bywalec przychodni dentystycz­ nych. Man stirbt doch nicht an einem Zahn. Doktor Faustus to zdumiewający autoportret literacki całego narodu, rzecz nie taka częsta (w tym rodzaju) i budząca we mnie wielki respekt. Nb to ilustracja jeszcze jednej uwagi Profesora, na temat pojemności powieści, także co do zawartości ideowej i filozofi­ cznej. A dlaczego Pan pominął Camusa? Dżuma należy do moich ulubionych utworów. Przyznaję, że to j u ż trochę po­ granicze powieści, niby powieść, a trochę poemat (choćby z uwagi na dyscyplinę stylu przywodzącą na myśl Flauberta). Ale jednak powieść, powieść z niezapominanymi obrazami literackimi (tramwaje, rozmowa nad morzem) i absolutnie słuszną moim zdaniem obserwacją ogólniejszej natury. (Jak wiadomo, Dżuma idzie sobie u Camusa skąd przyszła sama, tak jak przyszła, zanim zdążą dowieźć w y p r o d u k o w a n ą j u ż we Francji szczepionkę; to jest głęboka prawda.) Mam także słabość do Upadku. To bądź co bądź głos pokolenia. Sartre 1 nikczemna Simone to oczywiście karykatury powieści. (Choć 25 �jak Pan wie, cenię Sartre'a filozofa i wcale nie lekceważę dramatopisarza.) Martin du Garde'a radzę przeczytać, z powo­ dów, o których mówiłem. Jest to jedna z najświetniejszych kompozycji jakie znam. Przepraszam, jeszcze słówko o starych. Przepadam za Stendhalem eseistą, publicystą, epistolografem, nigdy nie mogłem się rozpalić do powieści. Natomiast zawsze Wam doradzałem przeczytanie całego Zoli. M a m wiele po­ dziwu dla Maupassanta. Rosjanie, ma się rozumieć, ale to temat do osobnej rozmowy. Anglicy: Wells, Huxley, Chesterton. Skandynawowie: Hamsun (Wiktoria wprawiła mnie w zachwyt kiedyś; przyznaję jednak, że byłem młodszy od Pana i ponownie tego nie czytałem). M a m natomiast do dziś dosyć dobre wyobrażenie o Sygrydzie Undset. Amerykańskich realistów przeczytałem bez wielkiego entuzjazmu. Z pewną satysfakcją wspominam Stempowskiego, który samego Hemingwaya ciąg­ nął przez zęby. (Być może pamięta Pan, że przypisywał mu rozpowszechnianie ideału podejrzanej „ k r z e p y " w literaturze: twierdził nawet, że jest to sentymentalizm a rebours.) U nas Prus, zaplanowany chyba przez naturę na genialnego powieściopisarza, jakby nie całkowicie zrealizowanego. Każde ze­ tknięcie z Lalką pozostawia mi w każdym razie takie wrażenie. Są w tej powieści rzeczy, które mnie zachwycają, pamiętnik starego subiekta, niektóre postaci, w szczególności cała rodzina Minclów, obraz Warszawy, której j u ż nie ma (i nie będzie). Ale na pierwszym planie są chyba postaci i wątki po prostu słabe. Przepadam natomiast za nowelami i opowiadaniami. Omył­ ka! Nałkowska nie wchodzi w rachubę jako powieściopisarka. (Dziennik i owszem, szczególnie wojenny!) Dąbrowska tak. Niedawno temu przeczytałem Noce i dni jednym ciurkiem z wielkim zajęciem. Są tam pewne zapaści, poza tym razi mnie, jak sponiewierała własne rodzeństwo. Ale to jest powieść, no i nie ulega wątpliwości, że ta kobieta umiała pisać po polsku. - Żeromskiego pomijam do osobnej rozmowy tak jak i Sien­ kiewicza. A czy to prawda, że powieść się kończy? Przykład Rosjan by temu przeczył. Być może nie wszyscy mają dosyć do powiedzenia, żeby pisać powieści. Ale, oczywiście, może j u ż nadciągać zmierzch tego gatunku. W takim razie należałoby jednak oczekiwać pojawienia się jakiegoś innego na jego miejsce, bo epika narracyjna, z fikcyjną fabułą, jest w zasadzie niezniszczalna, zmienia się tylko jej postać w dziejach ludzko­ ści. - No i to by było na tyle. Czy dostał Pan moje listy: o muzyce i o Średniowieczu? Serdecznie Pana pozdrawiam, Panie Piotrze i łączę wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski * Pamiętam, jak autor Krzyku jarzębiny przyszedł do niego i zaczął zachwalać Brygadę szlifierza Karhana po premierze tej sztuki w teatrze Horzycy. Że to oczywiście jeszcze nie jest Szekspir, ale że chyba coś się nowego od tego zaczyna, że pierwiastki i zadatki, i tak mówił dosyć długo, bardzo płynnie, aż się zmęczył. A wtedy nasz Mistrz swoim dźwięcznym głosem (w młodości był ułanem): - Poziom harcersko-sportowy. ** Subtelności i delikatności. Przed wojną w Paryżu poszedł do Grand Gignolu. Trafił na sztukę, w której syn rżnął piłą własnego ojca. Zemdlał. Kiedy otwiera oczy, widzi nad sobą lekarza troskliwie wypytującego o jego samopoczucie. Profesor rozpływa się w prze­ prosinach. (Był niezmiernie ugrzeczniony.) Lekarz dziwi się. - Za co mnie Pan przeprasza? - Za kłopot, jaki panu sprawiłem. - Ależ panie, ja tu jestem na etacie! 11.VI.82 Drogi Panie Piotrze, to jest pierwsza część i tylko rzeczy najbardziej rudymentar­ ne. A i z tych niektóre pominąłem, jak np. miejsce postaci teatralnej w dzisiejszym świecie, bo o tym mówiliśmy i nie widzę bezpośredniego zastosowania tych obserwacji do Pana 26 tematu. Proszę dać mi znać, gdy coś z tej pierwszej części zainteresuje Pana na tyle, żeby to warto było rozwinąć. Ja j u ż myślę o następnych częściach. Rzecz nie jest zupełnie logicznie rozczłonkowana, za co przepraszam! M a ł o czasu! Już nie mówię o tym, że wszystkie definicje wymagają doszlifowania. Tu jednak muszę wtrącić na moje usprawiedliwienie, że niektóre podaję w postaci umyślnie uproszczonej. Przesyłam Panu wyrazy prawdziwego szacunku i najlepsze pozdrowienia Zbigniew Raszewski I . Wybrane zagadnienia z ogólnej nauki o widowisku. 1. Co to jest widowisko? Widowisko to taki przejaw życia zbiorowego, który człowiek wywołuje, by wzbudzić podziw innych, dobrowolnie zebranych ludzi dla osiągnięcia jakiegoś z góry zamierzonego celu; tym celem bywa zwykle zwycięstwo w walce lub rywalizacji; wyróżnienie się jakością wykonania; wymuszenie interpretacji. Nb układ (S)* to taki układ, który wszystkim ludziom obecnym w polu (S) narzuca funkcje widzów lub godnych widzenia z powodu całej serii jakichś niezwykłych wydarzeń; układ ten w przeciwieństwie do wielu innych (np. goście w restauracji, kolejka do kasy) ma charakter polaryzacji, która trwa dopóty, dopóki nie wygaśnie ostatnie z wydarzeń spektaklogennych. Układ (S) jest zjawiskiem bardzo pospolitym i może powstawać przypadkowo (jak np. zbiegowiska). W widowisku jest wywoływany celowo. 2. Ile jest rodzajów widowisk? W zależności od tego, co przeważa: powszechnie obowiązu­ jący wyrok czy interpretacja, rozróżniamy trzy podstawowe grupy widowisk: - zawodów; tu przebieg wydarzeń bywa regulowany przez przepisy, co umożliwia wydanie wyroku; - popisów; tu sędzią bywa publiczność, a wyrok nie jest potrzebny, cel zawiera się zazwyczaj w doskonałości wykona­ nia; - przedstawień; tu ponownie namiętność w zajmowaniu stanowiska przez widzów, jednakże wyrok niemożliwy z braku obiektywnych kryteriów, za to nieodzowna zwykle interpretacja całości, z uwagi na treść, odwołującą się do naszych doświad­ czeń. 3. Jakie są najważniejsze właściwości grupy drugiej należą: - krótkotrwałość przebiegu (stąd „ p r o g r a m ' ' złączony z wie­ lu krótkich „ n u m e r ó w " ) , - jego charakter otwarty (najczęściej wprost do widza, nie do partnera, jak w grupie I i I I I ) , - wirtuozeria (zwykle jedna osoba, mały zespół, ewentualnie wirtuoz na tle zuniformizowanego zespołu). Nb sprawdzić to można na przykładzie najczęściej w tej grupie występujących zawodów, takich jak prestidigitator, kuglarz, woltyżer, klown, estradowy recytator, piosenkarz, konferansjer. 4. Jakie jeszcze warto pamiętać właściwości widowisk? Warto pamiętać, że we wszystkich widowiskach - występują ludzie w jakimś kierunku utalentowani i wy­ specjalizowani, - ponoszący ryzyko (utraty życia, zdrowia, ośmieszenia się), - domagający się od nas nagrody (zapłaty, oklasków, wy­ głoszonej lub ogłoszonej pochwały), - we wszystkich widowiskach związek ich ze światem wartości jest luźny; może się pojawić, ale ustanawiany doraźnie, zazwyczaj na użytek jakiejś epoki. I I . Wybrane zagadnienia z nauki o przedstawieniach. 1. Co to jest przedstawienie? �Przedstawienie to takie widowisko, w którym podziw w i ­ dzów jest w y w o ł y w a n y przez działania postaci (S). 2. Co to jest postać? Postać to taki wytwór człowieka, który powstał na obraz i podobieństwo człowieka, ale sam człowiekiem nie jest. Nb postać występuje w rozmaitych dziedzinach życia, m.in. w różnych dyscyplinach artystycznych, takich jak rysunek, grafika, malarstwo, rzeźba, literatura. 3. Co łączy postać (S) / innymi? Postać (S) - z reguły uczestniczy w jakiejś fabule, tak jak postać stworzona przez pisarza (i poza fabułą egzystować nie może), - przybiera ściśle określony wygląd (nieraz z zastosowaniem procederów znanych z pracy plastyka). 4. Co różni postać (S) od innych? Postać (S) ma dwoistą egzystencję: - może istnieć tylko w ludzkich myślach, - ale może być także rolą, którą aktor gra. Nb postać (S) pojawia się j u ż w grupie drugiej, ale tam: - bywa „ z r o ś n i ę t a " z jednym tylko wykonawcą, który jest często i twórcą, jak np. w wypadku wybitnego klowna, - bywa trwała, zawsze ma te same cechy póki jej życia, - bywa nie do oderwania od wirtuoza; można zastąpić Adwentowicza w roli Hamleta; gdy Jarossy zachoruje, trzeba odwołać program. - miewa krótki oddech; przedstawienie zaczyna się tam, gdzie kończy się skecz. 5. Jaka jest najważniejsza konsekwencja opanowania przed­ stawienia przez postać (SS)? Najważniejszą konsekwencją opanowania przedstawienia przez postać (S) jest obecność scenariusza o charakterze fabularnym. 6. Co to jest dramat? Dramat to taki scenariusz, który dzięki odpowiedniej kon­ strukcji językowej można oderwać od jednej inscenizacji, by go uczynić punktem wyjścia innej. Nb nie spełnia tego warunku Wielopole, Wielopole. Dość trudno sobie wyobrazić afisz: Teatr Polski w Szczecinie. Wielopole, Wielopole. Sztuka w 3 aktach. Według Tadeusza Kantora opracował Jan Jakub Kowalski. Dzieło Kantora to ciekawy przykład widowiska lirycznego. Nieprzypadkowo on sam się pojawia w tym przedstawieniu i nieprzypadkowo taką rolę przyznał muzyce. 7. Co nam mówi porównanie dramatu z epiką? Porównanie dramatu z epiką mówi nam, że epika ma - charakter bardziej analityczny, - doskonale sobie radzi z epizodami (w Panu Tadeuszu po usunięciu epizodów niewiele by zostało), - często z prawdziwym wdziękiem i zajmująco wylicza cechy, właściwości, zdarzenia, podczas gdy dramat - ma charakter syntetyczny (por. pierwsze sceny u Szeks­ pira), - w ciągu wieków uciekał od epizodu, - cechy i właściwości nie tyle wylicza, ile ujawnia (często bez słów). 8. Jakie znamy trwałe właściwości dramatu? Niezależnie od zmian, jakie wprowadzały poszczególne style, doświadczenie i wrażliwość epok, dramat instynktownie upodabniał się do choroby, w której naruszony zostaje normalny stan rzeczy, i to tak, że musi dojść do jakiegoś przesilenia, aby o g ł a nastąpić restabilizacja. (Porównanie do choroby autor­ stwa Souriau!) Powieść tak oczywistego spiętrzenia nie wy­ trzymała. 9. Co nam mówi porównanie przedstawienia z widowiskami grupy drugiej? m W porównaniu z widowiskami grupy drugiej przedstawienie miewa - dłuższy przebieg (bywa „ c a ł o s p e k t a k l o w e " ) , - charakter pozornie zamknięty (nie do widza, lecz do partnera, ale do partnera na niby, dlatego pozornie zamknięty; naprawdę zamknięty: pośrodku zbiegowiska, gdy lekarz zwraca się do rannego), - wirtuozerię ograniczoną przez artyzm utworu dramatycz­ nego. Nb wśród wszystkich widowisk przedstawienie ma przedmiot podziwu najbardziej zróżnicowany: aktor, Hamlet, i to jak aktor gra Hamleta; występuje tu również najdalej posunięta nieidentyczność świata przedstawiającego i przedstawionego. Realne istnienie ma tylko świat przedstawiający (tu: wzięte z re­ kwizytorni okulary ze zwykłymi szkiełkami). Świat przed­ stawiony jest doskonale fikcyjny (tu: okulary niedowidzącej postaci; T Y C H O K U L A R Ó W N I E M O Ż N A D O T K N Ą Ć BO ICH NAPRAWDĘ NIE MA!!!). 10. Co nam mówi historia świata przedstawionego? Historia świata przedstawionego mówi nam, że - jak teatr teatrem (i film filmem) publiczność chciała wiedzieć, gdzie i kiedy się to dzieje? - a więc pierwszorzędny bywał tu problem identyfikacji, dokonywany różnymi metodami, ale z reguły przez odwołanie się do ogólnej wiedzy i ogólnego doświadczenia widzów, - z tą różnicą że teatr zazwyczaj zadowalał się identyfikacją w granicach pewnych kategorii, takich jak „ l a s " , „wnętrze chaty", "sala zamkowa", - podczas gdy film (tak jak powieść a' dawniej poemat) chętnie posuwa się do lokalizacji, tzn. do szczegółowego usytuowania wydarzeń, - co w teatrze wymaga dodatkowych podniet, zwykle płyną­ cych z zewnątrz, np. z literatury, z malarstwa; dopiero wtedy teatr decyduje się stwierdzić, że są to Bronowice, nie żadna inna wieś, i że w żadnej innej wsi to się dziać nie może. Nb ta obserwacja zdaje się potwierdzać przeświadczenie o syntetycznym charakterze artyzmu w widowisku teatralnym. Explicit pars prima. * Sformułowanie prof. Raszewskiego, układ powstaje w życiu społecznym w wyniku zdarzeń przypadkowych albo zamierzonych, gdy dzieje się coś, co jest godne obserwacji, gdy tworzy się krąg widzów (przyp. — P. M.). 7.II.1983 Szanowny Panie! nie zgadzam się co do Claudela. U w a ż a m , że jest nieznośny, chwilami gorszący, w zasadzie niesympatyczny, ale wspaniały. Przy sposobności pokażę Panu, jakie myśli wynotowałem sobie z Dziennika. Z Giraudoux trudno go p o r ó w n y w a ć . (To zresztą temat do osobnej rozmowy.) Łączę wyrazy szacunku Zbigniew Raszewski 30.IX.1985 Szanowny Panie, bardzo dziękuję za obdarowanie mnie tylu dziełami na raz, a oddzielnie za dedykację. Ze zrozumiałych p o w o d ó w zabrałem się najpierw do Zdziechowskiego* i przeczytałem go z praw­ dziwą przyjemnością. O Zdziechowskim ostatnio troszkę się pisze, u nikogo jednak nie znalazłem rzeczy, które Pan wyeksponował. W każdym razie nie znalazłem ich tak wyraźnie przedstawionych. A są to rzeczy pierwszej wagi! Bardzo zjednuje w tej chwili do Zdziechowskiego jego koncepcja pesymizmu. To jest wspaniałe. Wiek X I X moim zdaniem ocenia 27 �Zdziechowski jednostronnie, może i z gruntu krzywdząco. Prawdopodobnie błąd perspektywy. (Za blisko.) Słusznie nato­ miast i we właściwych punktach dostrzega zarodki katastrofy. Sądzę, że jedno drugiemu nie przeczy, kultura może być w rozkwicie, choć j u ż pierwiastki chorobotwórcze w niej są. I może być tak, że przenikliwy obserwator dostrzega - ex post! - tylko to drugie. Podobnie z kwestią romantyzmu a w szczegól­ ności romantyzmu polskiego. - Bardzo mi się podoba Pana ujęcie; niczego Pan czytelnikowi nie wpiera, zabiega Pan jedynie o to, żeby czytelnika z wybitnym umysłem Z. za­ znajomić. Nie ma też żadnych ucieczek na boki, wszystko na temat. Pan C.** zachował się jako tako; to, że załamał się na Gorkim, jest śmieszno-smutne; artykułu na szczęście nie ruj­ nuje. Krótko mówiąc: jestem dumny z tego, że - mówiąc słowami Majakowskiego - ,,to mój Aparat wynalazł ten aparat'' (Łaźnia). Przypuszczam, że Pan będzie wracał do tego tematu. W związku z tym pragnąłbym poddać pod uwagę, co następuje. 1. Sprawa ulegania wiadomym nastrojom.*** Bardzo dob­ rze, że Pan tego nie przemilczał. B y ć może jednak rzecz wymaga dalszych badań. Przeczytałem gdzieś całkiem świeżo (niestety, na śmierć zapomniałem gdzie!), że zaintrygowany tym, co się dzieje w Niemczech, Z. w latach trzydziestych specjalnie się wybrał do Berlina. I wrócił zdruzgotany. To jest takie samo zło - miał wtedy powiedzieć, jeśli ta relacja jest prawdziwa, wynikałyby z niej dwie rzeczy. Po pierwsze, że sprawa może mieć szerszy kontekst. I po drugie: że mogła mieć postać raczej chwilowej pokusy niż trwałej skłonności. 2. W obecnej wersji artykułu czytelnik nie znajduje od­ powiedzi na pytanie, w jakiej mierze myśl Zdziechowskiego była systematyczna. A szczególnie: w jakiej mierze udawało się jej unikać wewnętrznych sprzeczności. Przykład. Zdziechowski potępia romantyzm, co jest niesłychanie ważne z uwagi na prestiż tego prądu u nas, a także z uwagi na kryteria oceny, nie pokrywające się z kryteriami innych pogromców romantyzmu. A więc czytelnik nastawia uszu i nawet pomrukuje z zadowole­ nia, bo w wielu punktach Z. ma rację, i to rację prawie dzisiaj nie dostrzeganą. A ż tu nagle wyskakuje Mickiewicz i Ш część Dziadów potraktowana jako arcywzór. Tu czytelnik może się zachwiać, ponieważ umie sam Dziady bardzo cenić (a przede wszystkim lubić), radby jednak właśnie dlatego wiedzieć, jak sobie Zdziechowski radzi z ich romantyzmem? Przecież to utwór rdzennie romantyczny. A więc dlaczego został ułas­ kawiony? Jako wyjątek? Ładny wyjątek! A więc może Z. widział dwa romantyzmy? W przyszłości chętnie byśmy się dowiedzieli czegoś więcej o tym, my czytelnicy. Teraz przesyła­ my Panu wyrazy szacunku, Mamie ukłony, pozdrowienia dla Kasi i p. Anny. Zbigniew Raszewski * Szkic adresata Wiek XIX w oczach Mariana Zdziechowskiego. ** Cenzor. *** Nacjonalistycznym. 30.VII.1986 Szanowny Panie, bardzo dziękuję za list. Widzę, że do napisania mam nie tyle odpowiedź, ile kilka wyjaśnień. 1. W sprawie Wodza*. Rzecz podstawowa: jestem j u ż stary, nie lubię ganić, o wiele chętniej chwalę, i na pewno nie wdawałbym się w tę kłótnię, gdyby nie inna właściwość starości, znana j u ż autorom starożytnych tragedii. Starzy ludzie często nadstawiają uszu, gdy młodzi spokojnie drzemią, a to dlatego, że słyszą dobrze i m znane kroki nadciągających niebezpieczeństw. W tym wypadku moje uszy zareagowały, ponieważ zdaje m i się, że akurat to niebezpieczeństwo znam 28 i potrafię nazwać. Są to POZORY. Zamiast długo marudzić, spróbuję się wytłumaczyć przez odwołanie się do porównania: dwóch przegrywających wodzów, w tym mieście, obaj cier­ piący w ukryciu, jeden, Traugutt, bezspornie wielki, wzbudzają­ cy bezapelacyjne uwielbienie, a drugi mały, usiłujący w y m ó c na nas taki sam szacunek, drogą niezbyt wielkiego ryzyka za niezbyt wiadomo co. Traugutt doskonale wie, że pracuje na szubienicę, kto wie, może poprzedzoną torturami, a w każdym razie trudno wyobrażalną udręką, która nie przez wszystkich będzie uszanowana, a w każdym razie nie od razu. Tamtemu w wypadku odkrycia go, absolutnie nic by się nie stało, co niewątpliwie dobrze wiedział. Pobudki jego czynu są znane; chciał stanąć na czele. A ponieważ nie bardzo mu to szło, bo w gruncie rzeczy nikt z nim nie chciał rozmawiać, kładł pasjansa. Pomijam j u ż to, że przez pięć lat udawał wielkiego wodza wielkiej armii. Udawał, bo jako d o w ó d c a był po prostu nie utalentowany i popełniał same błędy, a armia, choć liczna i ożywiona dobrą wolą, nadawała się wówczas na korpus pomocniczy, nie na samodzielne wojsko. Trudno przypuszczać, żeby zupełnie o tym nie wiedział. (Niemcy: 2000 czołgów; Polska: 200). Dlatego też zachodzi podejrzenie, że się wyżywał, że był to rodzaj upajającej zabawy, za którą zapłacił kilku milionami zamordowanych oraz tą jeszcze konsekwencją, że po dziś dzień, po tylu latach, korespondując w tej sprawie musimy w naszej własnej ojczyźnie dobrze ważyć słowa, żeby nie dać zbyt łatwo pretekstu ludziom złej woli. Ale proszę bardzo, przypuśćmy, że nie wystarczająco dobrze rozumiał sytuację sprzed wojny i nie tak całkiem się bawił. Najpotężniejsza armia świata, francuska, była wtedy dowodzona przez bandę durniów. Dlaczego więc nasza nie miałaby b y ć pod dowództwem człowieka nietęgiego umysłu. To się zdarza. Ależ w takim wypadku - do licha! - post factum powinien był zrozumieć, że wszystkie decyzje polityczne, na które miał znaczny wpływ, były błędne, a wszystkie posunięcia wojskowe po prostu nieudolne. Możliwe, że wiele rzeczy nie rozumiał przedtem. Niemożliwe, żeby niczego nie rozumiał potem. A jeśli rozumiał, choć troszkę, to mógł nam oszczędzić tego zakończenia, które jest zakończeniem pseudotrauguttowskim. Jeszcze po śmierci zwodzi. Zwodzi, bo rzetelne wychowanie młodzieży powinno prowadzić do jasnego odróżniania pozorów od fałszu, a on to utrudnia rozsiewając jeszcze jedno zamglenie - przekleństwo tej ziemi i tego kraju. Tu wszystko jest niewyraźne**. No, dosyć 0 nim. Requiescat in pace. 2. Ze średniowieczem zupełnie co innego. W sprawie wodza śmiem mieć poglądy i to od dawna. (Do wszystkiego chodziłem do gimnazjum, które go sobie obrało za patrona i musiałem deklamować kantatę na jego cześć do jego popiersia, dłuta Kuny, wystawionego w auli, tfu, cierpko w pysku). Do średniowiecza tylko w pewnych sprawach mam stosunek osobisty, toteż niezmiernie mnie ciekawi, w jakich okolicznościach je Pan odkrywa. Będę Panu wdzięczny za dalsze informacje w tej sprawie. Łącze wyrazy prawdziwego szacunku, ucałowania rąk dla Mamy, pozdrowienia dla Kasi 1 buziaki dla Panny Anny. Zbigniew Raszewski PS. Gen. T. nie ponosił odpowiedzialności za ofiary Po­ wstania. Nie on je wywołał. D o w ó d z t w o objął, bo jako wysoko wykwalifikowany oficer, niezmiernych zdolności, czuł się do tego zobowiązany. Wiedział, że nie może wygrać. M i m o to spełniał swoje obowiązki najlepiej, jak było można, do samego końca. Doprawdy dwa przeciwieństwa proszące się o pióro Plutarcha. ZR * Edward Rydz-Smigły. ** Dokładniej = tu nikt za nic nie ponosi odpowiedzialności. �13.VII.86 Szanowny Panie, nieuleczalnie wolny pomyślunek dopiero dziś nasunął mi odpowiedź na pytanie, dlaczego warto za­ chować rezerwę wobec tego powrotu*. Otóż wydaje m i się, że było to jeszcze jedno rozwiązanie estetyczne, nie etyczne, gest, nie zadośćuczynienie. Nieszczęście tego człowieka zasługuje zatem na współczucie (bez wątpienia), nie na naśladownictwo. Łączę wyrazy szacunku Zbigniew Raszewski * Edwarda Rydza-Smigłego do kraju w czasie okupacji. 11.IX.1986 Szanowny Panie, dziękuję za list z 20 V I I I . Widzę, że nasz spór o osobę Rydza-Smigłego wygasa. Myślę, że nie da się go uratować ani jako oficera, ani jako polityka. Trudno oddalić podejrzenie, że w latach 1935-39 bawił się w wodza, że grał rolę. W dziejach kampanii wrześ­ niowej jest na przemian śmieszny i złowrogi; z czego chyba nigdy nie zdał sobie sprawy. A więc nie jest postacią tragiczną. Nie jest też, a w każdym razie nie powinien być „wzorem osobowym" dla młodzieży. Natomiast z wszelką pewnością był człowiekiem, który bardzo cierpiał. Nie odnoszę wrażenia, żeby kiedykolwiek pytał, k i m był naprawdę, za to pewny jestem, że wręcz lepiej pojmował, jak bardzo jest przez ogół wzgardzony. (Nie wyob­ raża Pan sobie, Panie Piotrze, jakie uczucia wzbudzał w czasie wojny!). To przypuszczalnie w końcu zrozumiał, a kiedy zrozumiał, umarł ze zgryzoty. Otóż ma Pan co do tego zupełną rację, że chrześcijanin powinien wykazywać szczególną czuj­ ność wobec zjawiska wzgardy. Jest to zawsze straszne nie­ szczęście, a ludzie dotknięci nim w szczególny sposób apelują do naszej litości. Bez tej prawdy nie ma chrześcijaństwa. Tak więc i w sprawie Rydza, zgodnie z tym, co Panu proponuję, należy rozróżnić dwie rzeczy. Jego winy (nie odkupione bynajmniej tym powrotem) i jego cierpienia (przypuszczalnie okropne i domagające się naszej litości, większej w tym wypadku niż w innych). Myślę, że Panu od początku przede wszystkim o to chodziło, więc podkreślam, że zgadzając się z Panem, modyfikuję moje opinie; z pewnością brakowało w nich tego drugiego członu. W sprawie hasełek. Odradzam przystępowanie do pisania słownika! Miałem z tym w życiu do czynienia więc wiem, że praca nad książkami tego rodzaju jest nieopłacalna, niewdzięcz­ na i pozostawić może po sobie jedynie uczucie goryczy. Sądzę, że najlepszy był Pana pierwszy pomysł: pisania poszczególnych haseł w chwilach dobrego humoru. Gdy się tego troszkę uzbiera, można będzie z tego zrobić książkę, wcale nie wyczerpującą 1 może nawet wcale nie alfabetycznie ułożoną. Może należałoby się porozumieć z redaktorami wszystkich pism teatralnych i wyjednać u nich przyrzeczenie, że będą puszczali takie „ h a s e ł k a " , w miarę dostarczania, bez specjal­ nego przetrzymywania. Ale rubryk żadnych nie należałoby zakładać. W ogóle nie można do tego dopuścić, by ktokolwiek nas stał się niewolnikiem tego przedsięwzięcia. To się powinno zrobić nie wiadomo jak, od niechcenia. Bardzo dziękuję za lekturę.** Ogromnie cenię takie inicjaty­ wy, a wykonanie wydaje mi się przednie. Mam dwie uwagi natury redakcyjnej i bardzo proszę, żebyście je sobie wzięli do serca. W kronikach powinien konsekwentnie panować czas teraźniejszy, bez najmniejszego odchylenia. A więc formy typu: Przychodzi na świat, umiera, ukazuje się. (Chyba, że jakieś wydarzenie trzeba opatrzeć komentarzem dotyczącym przeszło­ 2 ści lub przyszłości; to kronika wytrzymuje, byle w umiar­ kowanych dawkach.) Zupełnie inaczej z biogramem, który powinien być konsekwentnie utrzymany w czasie przeszłym. Jest to kwestia nie tylko jasności tekstu, ale i czystości gatunku. Kiedy się samemu tego spróbuje i do tego przywyknie, obyczaje dziennikarskie (sc praesens historicum w trzecim czy nawet drugim zdaniu) zaczynają razić. N B lojalność każe mi stwier­ dzić, że wszystkich tych mądrości nabyłem w szkole śp. Tadeusza Mikulskiego, gdy pracowaliśmy nad N o w y m Kor­ butem. Mikulski był nie tylko świetnym autorem, ale i wytrawnym redaktorem, miał w tym zakresie nabytą wiedzę i duże doświad­ czenie. Panie świeć nad Jego duszą. To był bardzo dobry człowiek. Narzeka Pan na powolność poczty. Prawda, działa bardzo źle. Myślę nawet, że się nie przesadzi, kiedy powiemy, że jest w kompletnym rozkładzie, co mnie napełnia obawą. Ilekroć czyniłem dotychczas takie obserwacje, zawsze wróżyło to coś znacznie gorszego. Przesyłam Panu wyrazy prawdziwego szacunku, dla Mamy ucałowania rączek, dla Kasi pozdrowienia, dla panny Anny ukłony Zbigniew Raszewski * Projekt słownika teatralnego. ** „Rocznik Podkowiański" nr 1. (Ciechocinek) 4.VIII.1988 Szanowny Panie, proszę zajrzeć do książeczki: Tadeusz Zakrzewski, Życie Polskie w Toruniu. T. 1985 (wszystkie dane podaję z pamięci, tytuł dłuższy). Bardzo piękne teatralia Kościuszkowskie. Tu wszystko zgodnie z naszymi oczekiwa­ niami. Tężnie rozwalone i nikt nie myśli o ich odbudowie. W pięknym starym teatrzyku zagnieździły się sowy i puszczyki; ludziom wstęp wzbroniony. Muszla jest, orkiestry nie ma. W chodnikach dziury byle jak zasypane kamieniami. Ale miasto uczestniczy w konkursie na Mistrza gospodarności. I wygra, jak sądzę. A Panowie*, jak sobie radzą? Ż y c z y m y pomyślności łącząc wyrazy prawdziwego szacunku Zbigniew Raszewski 4 V I I I 1988 * Pocztówka jest adresowana do Piotra i Marcina Mitznerów (ojca i syna). Panie (żona i córka) były na wakacjach. 20.V.1990 Drogi Panie Piotrze, oboje recenzenci, Halina Zakrzewska (kontrwywiad A K ) i Andrzej Szczepkowski (Senat RP), przeczytawszy, są za drukiem i to szybkim*. A więc drukujemy, mogę podpisać umowę. Żona wręczy Panu oryginał, w tej chwili jedyny egzemplarz zupełnie poprawiony. W tej samej kopercie jest - na spodzie - tekst na skrzydełko. W a ż n y ! Nie pomyśleliśmy o indeksie osobowym. Chyba by się przydał? Jeśli Pan też tak sądzi, myślę, że mógłby go zrobić szybko i dobrze student I V roku, a właściwie j u ż absolwent Marek Zagańczyk, tel. 179183. Nie mogłem się z nim porozu­ mieć, bo go nie ma w W., myślę jednak, że by nie odmówił. Na wszelki wypadek dołączam fiszki z hasłami, które by mu sprawiły trudność! Myśl o kajdanach na obwolucie zbrzydziła mnie w końcu; w tym kraju to j u ż było. Może sfotografowany udzierany kalendarz na 25 listopada. 29 �Może motyw spalonej sceny T. Narodowego, niekoniecznie całość, ale jakiś osmolony, obwisły fragment? A może nic, napis ze składu. To jest i tak dosyć efektowne. A może fotografia (kolorowa) oryginału? Tzn. oryginału raptularza? Format nie za duży, prawda? I wycinki koniecznie jako niby-ilustracje. Serdeczne pozdrowienia łączę bardzo wdzięczny Zbigniew Raszewski * W tym czasie adresat byl zastępcą redaktora naczelnego Oficyny Wydawniczej Interim i podjął się wydania Raptularza 1967/68. Warszawa, 5 lutego 1991 Szanowny Panie Redaktorze, pozwalam sobie dołączyć do tego listu cenny dokument: wejściówkę na ostatnie przedstawienie Dziadów. Jest to włas­ ność Krystyny Zawadzkiej, która podczas przedstawienia sie­ działa mi na kolanach (bo miejsca dla niej nie było). Jak Pan widzi, jest to z wielu powodów cenna dla mnie pamiątka. M i m o to wypożyczam j ą Panu, ponieważ nabrałem pewności, że doskonale nadałaby się jako główny motyw graficzny na obwolutę mojej książki pt. Raptularz. Oczywiście, musiałaby być reprodukowana w kolorze na ciemnym tle. Bardzo dobrze wyglądałaby u góry, jak nalepka na zeszycie. Nazwisko autora i tytuł mogłyby biec zupełnie u dołu, dyskretnie, w kolorze zbliżonym do tła. Sądzę, że to jest to. Bardzo proszę o życzliwe potraktowanie mojej prośby. Z dnia na dzień jestem coraz słabszy i czuję się też coraz bardziej bezradny. T y m większa moja wdzięczność dla każdego, kto mi okazuje wielkoduszność i wyrozumiałość. Łączę wyrazy głębokiego szacunku Zbigniew Raszewski PS. Właśnie stwierdziłem, jak pięknie wygląda ta wejściówka na tle naszego stołu w salonie (ciemnobrązowy). Oczy rwie! Ps.2. Po wykorzystaniu będę wdzięczny za zwrot mojej pamiątki. Krystyna podarowała mi tę wejściówkę, gdy rozpo­ cząłem gruntowne studia nad dziejami biletu i druków pokrew­ nych. We wspomnieniach o profesorze często powraca, powtarzana z żalem teza, że nie powstała „szkoła Raszewskiego''. Nie czuję się powołany by oceniać czy polska historia teatru jest jego dziełem. Myślę teraz o nas - o tych, którzy odeszli od czystej nauki. Jestem przekonany, że profesor stworzył jednak swego rodzaju szkołę - szkołę życia i myślenia. Ile razy z niej uciekaliśmy uważając, iż jest staroświecka, ile razy próbowaliśmy polemizować z profesorem-to j u ż inna kwestia. Tak - uczył życia, choć zasadniczym tematem zajęć i rozmów była sztuka. Profesor usiłował nam wyjaśnić, że zarówno w nauce jak i w życiu liczy się dobry gust (przy tolerancji dla gustów odmiennych), ciekawość (byle nie przerodziła się w zachłanność), porządek (ale są zjawiska z trudnością podlegające klasyfikacji). Uczył realizmu, przywiązując ogromną wagę do szczegółów, do drobnych elementów składowych świata. I jeszcze a może przede wszystkim - dobroci, której w nim było tak wiele i której tak często nadużywaliśmy. Piotr 30 Mitzner �Z WARSZTATÓW TEATRALNYCH W maju 1995 r. Centrum Animacji Kultury zorganizowało w Gołuchowie kolejne „warsztaty teatralne" dla instruk­ torów zespołów teatralnych w placówkach kultury z całego kraju. Tym razem przedmiotem zainteresowania uczest­ ników były zagadnienia związane z muzyką i plastyką w teatrze, z kształtowaniem przestrzeni działań. Dwa teksty, które publikujemy stanowią mniej, bądź bardziej opracowane wersje wykładów, poprzedzających zajęcia praktyczne. Roman Woźniak, dzieląc się swymi doświad­ czeniami i przemyśleniami napisał na kanwie zajęć artykuł, Jacek Ostaszewski ze względu na wyjazdy zagraniczne i zajęcia, nie mógł tego uczynić, zgodził się jednak, by opublikować jego tekst w wersji surowej, zapisu z taśmy wideo. Jest to zapis niepełny, pozbawiony informacji, które wnosi mimika, gest, reakcja słuchaczy. Zapis wyrwany z kontekstu dyskusji, analizy zadań warsztatowych, reali­ zowanych przez uczestników. Prosimy o tym pamiętać, czytając ten tekst. (AJ.) Przestrzeń w teatrze, przestrzeń teatru Roman Woźniak By zaistniał teatr wystarczy krąg ludzi i jeden aktor, czasem jednak specjalna przestrzeń i odpowiednie przedmioty, czasem cały budynek z wyspecjalizowaną techniką i precyzyjnie ufor­ mowaną widownią. Trudno więc znaleźć stałe fizyczne cechy przestrzeni teatralnej. Łatwiej j u ż może analizować niezmienną, ludzką potrzebę wspólnego przeżywania wyjątkowych, niepo­ spolitych zdarzeń. Odpotocznienie czasu, szczególne właściwo­ ści miejsc, symboliczne znaczenie faktów i postaci to pojęcia z obszaru sacrum religijnego, ale również dobrze opisują one zjawisko teatru. Różnorodność obrzędów religijnych ma swój odpowiednik w bogactwie miejsc, gdzie odbywały się widowis­ ka teatralne. Na przestrzeni wieków rolę tę spełniały: amfiteatr, arena, ale i ulica, plac, platformy na kołach jeżdżące po całym mieście, czy też odwrotnie, szereg małych scen (mansjony) publicznością przemieszającą się od jednej do drugiej. Wydaje ' ę oczywistym fakt pochodzenia widowiska teatralnego od obrzędów i misteriów religijnych. z s Na tym tle forma teatru, do którego przyzwyczajeni jesteśmy najbardziej, czyli scena pudełkowa, jest stosunkowo młoda dziejach widowisk. w Zasada jej budowy została najsilniej ukształtowana w dobie baroku i z pewnymi tylko zmianami funkcjonuje do dzisiaj. Scena ta daje szansę zarówno budowania obrazów imitujących realne przestrzenie (wnętrza mieszkań, ulicę itp.), jak i stwarza­ nie przestrzeni nierzeczywistych, autonomicznych, właściwych tylko dla świata teatru. Scena pudełkowa jest prostopadłoś­ cianem bez jednego boku, ten brakujący bok to otwór sceniczny, przez który widzowie oglądają zdarzenia dramatu. Ó w prosto­ padłościan obudowany jest dodatkowymi przestrzeniami. Pier­ wsza, najważniejsza to widownia. Następne to co najmniej jedno zaplecze sceny, często tej samej wielkości co scena, tak by pomieścić całą dekorację jednego aktu. W wypadku wielkich teatrów możemy spotkać aż trzy zaplecza wokół sceny, prze­ strzeń ponad nią (gdzie również m o ż e być wciągnięta cała dekoracja), oraz przestrzeń pod sceną z systemem zapadni i maszynerią powodującą obrót podłogi. Sam otwór sceniczny, w kształcie prostokąta, może mieć również regulowaną wyso­ kość i szerokość. I m prostokąt bardziej wydłużony, tym dłuższa droga, którą musi pokonać aktor od bocznej kulisy do środka sceny. Proporcje otworu wpływają też na sposób komponowa- 31 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6b95cd804fd76444bd82e23463b6d0f.pdf d5b2b067fecdc764d4ea32c89166817b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6601 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6171 Title A name given to the resource Od Redakcji / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource Etnografia Polska 1958 t.1, s.15-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja EP Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OD REDAKCJI Podobnie jak w innych dyscyplinach naukowych tak samo w etno­ grafii powstała po drugiej wojnie nowa sytuacja, której wyrazem były głębokie przemiany w zakresie metod, podstaw teoretycznych i zakresu badawczego. Zasadniczych przekształceń doznały również podstawy orga­ nizacyjne nauki. Powołana do życia w 1951 r. Polska Akademia Nauk objęła kierownictwo nauki polskiej we wszystkich jej dyscyplinach szczegółowych. Naczelnym zadaniem Polskiej Akademii Nauk jest or­ ganizowanie i koordynowanie wysiłków badawczych, uzgadnianie planów i wytyczanie długofalowych zadań na przyszłość w oparciu o wspólne założenia metodyczne i teoretyczne. Zadanie to w stosunku do poszcze­ gólnych dyscyplin pełnią w obrębie Akademii różnorodne Instytuty, Komitety i Komisje. W odniesieniu do etnografii zadania te powie­ rzone zostały powstałemu w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej Działowi IV. Zakres tematyczny tego Działu nie ogranicza się mimo zwężonej nomenklatury tylko do zagadnień kultury materialnej. Obejmuje bowiem zarówno zagadnienia rozwoju sił wytwórczych wraz z całością kultury materialnej, jak też problematykę społecznych sto­ sunków produkcji i bogatą tematykę należącą do dziedziny świadomości społecznej. Zgodnie z podstawową zasadą, w myśl której każda dyscyplina po­ siada w ramach Akademii swój własny periodyczny organ i własne publikacje ciągłe, Dział I V przystępuje do wydawania nowego czasopisma „Etnografia Polska", poświęconego etnografii, oraz do publikowania zwią­ zanej z nim Biblioteki Etnograficznej. . Zadania tego czasopisma są następujące. Niezależnie od istnienia za­ służonego organu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego „Lud", k t ó r y ukazuje się w odstępach rocznych, oraz innych czasopism periodycznych poświęconych polskiej etnografii, w szczególności miesięcznika „Polska Sztuka Ludowa", a także tych periodyków, które (jak np. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", „Przegląd Zachodni", „Kwartalnik Opol­ ski" czy wydawnictwa Instytutu Badań Literackich) zamieszczają prace etnograficzne, zachodzi potrzeba nowego czasopisma, które by łączyło wszystkie wyspecjalizowane działy etnografii i dawało obok prac ana- �16 OD REDAKCJI litycznych także syntetyczne ujęcia obejmujące całokształt zagadnień etnograficznych. Jest rzeczą jasną, że nowe czasopismo będzie się sta­ rało położyć szczególny nacisk na wysoki poziom naukowy umieszcza­ nych na jego łamach publikacyj. Jest też oczywiste, że tematyka pisma dotyczyć będzie przede wszystkim etnografii Polski. Niemniej dążąc do możliwie wszechstronnego obrazowania rozwoju kultury ludowej w Polsce, czasopismo to jako odbicie polskiej współczesnej myśli badaw­ czej musi oprócz problematyki własnego kraju uwzględnić również etno­ grafię innych narodów słowiańskich oraz pozostałych krajów europej­ skich i pozaeuropejskich. Przechodząc do bardziej szczegółowego okre­ ślenia zakresu tematycznego, związanego przede wszystkim z etnografią naszego kraju, pragniemy zaznaczyć, że nowe czasopismo będzie się starało kłaść silny nacisk na zagadnienia metodologiczne, na zagadnienia zwią­ zane z techniką badań, na podstawowe problemy teoretyczne, a w szcze­ gólności na problem poznania aktualnej rzeczywistości w toku badań terenowych. Czasopismo będzie umieszczać artykuły dotyczące nie tylko teraźniejszości, lecz również przeszłości kultury ludu pracującego; będzie dążyło do uwzględnienia zarówno starych, reliktowych postaci tej k u l ­ tury, jak i głębokich przeobrażeń współczesnych; będzie uwzględniać nie tylko k u l t u r ę chłopstwa, ale także kulturę klasy robotniczej. Nie­ obca mu będzie również problematyka etnogenetyczna i zagadnienia swoistych cech etnicznych ludu polskiego i jego kultury. Traktując wszystkie te zagadnienia zawsze w ramach konkretnohistorycznych, „Et­ nografia Polska" będzie umieszczać nie tylko prace omawiające szczegó­ łowy przebieg zjawisk, lecz także prace poświęcone zagadnieniom pra­ widłowości rozwojowych wydobytych z konkretnych procesów historycz­ nych. Wyznaczając w ten sposób bardzo szkicowo podstawowy zakres te­ matyczny, wypada dodać, że w programie czasopisma znajdzie się rów­ nież zagadnienie powiązania nauki z życiem w myśl zasady jedności teorii i praktyki. Redakcja czasopisma będzie dążyć do realizacji tego zadania w dwojaki głównie sposób. Przede wszystkim przez oświetle­ nie na łamach czasopisma takich konkretnych procesów związanych z kulturą ludu pracującego oraz takich prawidłowości związanych z tymi procesami, które niosą konieczną podstawę do właściwego dzia­ łania praktycznego mającego na celu przebudowę istniejącej rzeczy­ wistości w określonym kierunku. Poza t y m redakcja będzie kłaść nacisk na oświetlenie na łamach czasopisma szczegółowych zjawisk, których znajomość dla bieżących potrzeb życia może być doniosła. Zamierzeniem redakcji jest więc umieszczanie artykułów zwracających uwagę na twórcze osiągnięcia i wielkie wartości istniejące w kulturze ludu pra­ cującego, które można włączyć do kultury ogólnonarodowej. �OD REDAKCJI 17 Jest rzeczą jasną, że struktura czasopisma przewiduje umieszczanie zarówno artykułów problemowych, jak i materiałów dyskusyjnych, sprawozdań, recenzji i kronik. Dużą wagę będzie przywiązywać redakcja czasopisma do obszernych i gruntownych sprawozdań z polskiego ruchu wydawniczego oraz z osiągnięć poszczególnych placówek w dziedzinie badań terenowych i prac teoretycznych. Pierwsze tego rodzaju spra­ wozdanie z dwuletniego okresu działalności niektórych placówek Dzia­ łu I V I H K M ogłaszamy w obecnym tomie „Etnografii". Kontynuując w niejednym wypadku prace rozpoczęte poprzednio przez katedry uniwersyteckie, muzea, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze itp., kierownictwo Działu I V I H K M dąży do tego, aby związane z Działem placówki badawcze uzupełniały prace dawniejsze, rozbudo­ wywały je i starały się stale o ich metodologiczne pogłębianie. Dlatego przedstawiając w publikowanych sprawozdaniach pewien etap prac badawczych, redakcja „Etnografii Polskiej" będzie dążyć do wywołania dyskusji nad założeniami metodologicznymi opracowań monograficz­ nych, nad sposobem realizowania tych założeń przez różne ośrodki oraz nad dotychczasowymi wynikami. Oczekujemy od czytelników k r y ­ tycznej oceny, która pozwoliłaby na utrwalenie względnie rewizję założeń teoretycznych i metodycznych zarówno w odniesieniu do zbie­ rania materiałów terenowych i archiwalnych, jak też sposobów ich opra­ cowywania. Redakcja „Etnografii Polskiej" spodziewa się, że podawanie wyników badań, przeprowadzanych w różnych placówkach etnograficznych I n ­ stytutu, przyczyni się do intensywniejszej i bardziej skoordynowanej pracy nad historią polskiej kultury ludowej prowadzonej także przez inne instytucje etnograficzne, nie związane dotychczas z Akademią. W planie redakcyjnym uwzględnione zostaną ponadto krótkie stresz­ czenia tych prac, które nie mogą szybko ukazać się w druku. W przy­ szłości zamierza redakcja „Etnografii Polskiej" wprowadzić również systematyczny dział bibliografii bieżącej, ilustrujący całokształt do­ robku etnografii polskiej. Zapoczątkują ten dział artykuły poświecone historii etnografii polskiej okresu dziesięciolecia, które ukażą się w na­ stępnym tomie wydawnictwa. Poza t y m zadaniem czasopisma będzie w miarę możliwości staranne informowanie o ważniejszych wydarze­ niach w dziedzinie wydawniczej poza granicami naszego kraju. Przedstawiając w ten sposób w krótkim zarysie podstawowe cele nowego czasopisma redakcja zwraca się do wszystkich pracowników na polu etnografii z prośbą o współpracę i pomoc, o nadsyłanie artykułów i o uwagi krytyczne, które by pozwoliły „Etnografii Polskiej" spełnić jej czołowe zadanie: być odbiciem aktualnych najlepszych dążeń i osiąg­ nięć naszej dyscypliny, walczyć o coraz doskonalsze w y n i k i poznawcze. Etnografia Polaka I 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e81b81ad54af616d1573b5213d657e4f.pdf 993e7157fd5c85a6a44f1b6d8022b0b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource Etnografia Polska - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:202 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.5-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja EP Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text E T N O G R A F I A I P O L S K A ��P O L S K INSTYTUT A A K A HISTORII D E M I A KULTURY N A U K MATERIALNEJ DZIAŁ IV — E T N O G R A F I A ETNOGRAFIA POLSKA i W R O C Ł A W 1958 ZAKŁAD N A R O D O W Y WYDAWNICTWO I M I E N I A OSSOLIŃSKICH POLSKIEJ AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY : KAZIMIERZ DOBROWOLSKI, WITOLD DYNOWSKI (redaktor naczelny), JÓZEF G A J E K , M I E C Z Y S Ł A W GŁADYSZ, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, KAZIMIERZ MOSZYŃ­ S K I , A D O L F N A S Z , J A N I N A R U D N I C K A (sekretarz redakcji), ANDRZEJ WALIGÓRSKI, K A Z I M I E R A ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR ANNA TOMU KUTRZEBA-POJNAROWA Redaktor Wydawnictwa: E m i l i a Fischerowa Wszelkie prawa zastrzeżone Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław 1958. Wyd. I . Nakład 1350 + 150 egz. Objętość ark. wyd. 33,60, ark. druk. 27,5+3 wkł.,ark. form. A - l 36,57. Papier ilustr. ki. V , 80 g, 70x100 (16) z fahryki we Włocławku. Oddano do składania 7 V 1957, podpisano do druku 31 I 1958, druk ukończono w lutym 1958. — Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 600/57. — P-7. Cena zl 55,— �SPIS TREŚCI Stf. Od Redakcji 15 ARTYKUŁY Kazimierz D o b r o w o l s k i — Chłopska k u l t u r a t r a d y c y j n a . P r ó b a teore­ tycznego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w . z płd. M a ł o p o l s k i S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne 19 53 ZAGADNIENIA Kazimierz Moszyński — Niektóre DYSKUSYJNE wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etnograficznego 57 S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne Kazimiera Z a w i s t o w i e z - A d a m s k a — Zagadnienie wych w Polskim Atlasie Etnograficznym 65 opracowań t e k s t o ­ 68 S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne K a z i m i e r z D o b r o w o l s k i — D r o g i r o z w o j u e t n o g r a f i i p o l s k i e j , j e j obecne zadania, m e t o d y i związki z i n n y m i n a u k a m i (rozważania d y s k u s y j n e ) . S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne MONOGRAFICZNE BADANIA 71 72 82 TERENOWE Śląsk Prace Mieczysław Gładysz — pod Prace kierunkiem nad M. Gladysza: etnograficzną monografią Górnego Śląska S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne Jerzy S z y d ł o w s k i — U w a g i o p i e r w o t n y m osadnictwie Siołkowie S t a r y c h A l f r e d Z a r ę b a — Z badań d i a l e k t o l o g i c z n y c h w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h . Danuta D o b r o w o l s k a i Danuta M y r c i k - M a r k o w s k a — Zróż­ n i c o w a n i e klasowe i z a w o d o w e w s i Siołkowice Stare i N o w e od połowy X I X w . d o 1955 r Stanisław B r o n i c z — R o l n i c t w o w s i S i o ł k o w i c e S t a r e i N o w e w X I X i XX w 85 101 103 109 117 150 I r e n a N i z i ń s k a — Z badań n a d rzemiosłem w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h . B a r b a r a B a z i e l i c h ó w n a — T r a n s p o r t i k o m u n i k a c j a w Siołkowicach Starych 162 188 M a r i a M i s i ń s k a — Z badań n a d f l i s e m i ładziarsŁwem p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Opolszczyzny M a r i a G ł a d y s z o w a — Zarys r o z w o j u b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w Siołko­ wicach Starych w X I X i X X w 200 L u d w i k D u b i e l — W n ę t r z e d o m u chłopskiego w S i o ł k o w i c a c h S t a r y c h . 214 . 196 �SPIS 6 Stanisław B r o n i c z TREŚCI — S i o ł k o w i c k i strój l u d o w y 221 Jadwiga K l i m a s z e w s k a — S i o ł k o w i c k i e obrzędy d o r o c z n e . . . . Józef L i g ę z a — O p r a c a c h n a d f o l k l o r e m m u z y c z n y m p o w . o p o l s k i e g o . . 226 232 . 240 Małopolska Prace Anna kierunkiem K. K o w a l s k a - L e w i c k a Streszczenia Anna pod — Z K l i m a s z e w s k a wego w i J. Klimaszewskiej: Badania etnograficzne na Podhalu . obcojęzyczne Z a m b r z y c k a Jadwiga — Moszyńskiego 255 badań n a d r z e m i o s ł e m n a P o d h a l u i Ewa F r y ś — Materiały . . . d o rzemiosła . 257 ludo­ woj. kieleckim Streszczenia 269 obcojęzyczne Prace 275 pod kierunkiem K. Dobrowolskiego: Danuta D o b r o w o l s k a Władysław K w a ś n i e w i c w e w s i małopolskiej i łecznych i k u l t u r a l n y c h —• U w a g i w s t ę p n e z — B a d a n i a n a d r o z w o j e m narzędzi r o l n i c z y c h i c h rolą w przeobrażeniach g o s p o d a r c z y c h , spo­ w XIX i XX w Danuta — w D o b r o w o l s k a latach Górnicy salinarni w Wieliczce i 276 278 ich kultura 1880—1939 288 S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne D a n u t a D o b r o w o l s k a — Wczasy robotnicze w Polsce L u d o w e j . t o w a n i e się n o w e j kultury socjalistycznej m a s pracujących. i materiały (praca z b i o r o w a ) 314 Kształ­ Studia 315 W i e l k o p o l s k a Prace Maria F r a n k o w s k a Streszczenia pod kierunkiem M. Frankowskiej: — P r a c e n a d monografią etnograficzną Wielkopolski obcojęzyczne 323 342 K u j a w y P r a c e p o d kierunkiem M. Znamierowskiej Maria Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a graficznego I H K M P A N w T o r u n i u Streszczenia Z działalności Zespołu E t n o ­ . . . . obcojęzyczne Maria F r y c z o w a Z a g a d n i e n i a Prace Kazimiera — Priifferowej: — Z pracy nad budownictwem l u d o w y m K u j a w w y b r a n e pod dotyczące kierunkiem Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a badań k i l k u K. w Lodzi S t r e s z c z e n i a obcojęzyczne Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a i hodowlą n a P o d h a l u Maria M i s i ń s k a — Z rawsko-mazowieckim 344 346 . r e g i o n ó w . 348 P o l s k i Zawistowicz-Adamskiej: — P r a c e Zespołu Etnograficznego 351 355 — nad tkactwem Z badań nad pasterstwem 357 we w s i Rzeczycy M a r i a M i s i ń s k a — Z badań n a d f l i s e m n a P i l i c y M a r i a B i e r n a c k a — Kamieńczyk n a d B u g i e m , osada w i e k u X I X i p i e r w s z a p o ł o w a X X w.) w pow. 361 363 flisacka (koniec 364 �SPIS TREŚCI KRONIKA P r o f . d r Bożena S t e l m a c h o w s k a ! — Dział I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y Witold Dynowski Prace n a d P o l s k i m Atlasem Anna Kutrzeba-Pojnarowa Materialnej Polskiej . . . Akademii Nauk . 367 — 370 Etnograficznym w l a t a c h 1953—1955 (z Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w e W r o c ł a w i u ) — Zofia Staszczakówna . K o n f e r e n c j a P o l s k i e g o A t l a s u E t n o g r a f i c z n e g o —• Anna Kutrzeba-Pojnarowa 380 i Z o f i o Szyfelbejn K o n f e r e n c j a s p r a w o e d a w c z o - p l a n u j ą e a Działu I V I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i O c h r o n y Zabytków — Z o f i o Szyfelbejn E t n o g r a f i c z n a k o n f e r e n c j a m e t o d o l o g i c z n a — Edward Pietraszek . . . . I n d e k s o s o b o w y — Janina Rudnicka 386 404 410 433 �dp. COflEPJKAHHE Ot pe^aKiíHH 15 C T A T f c H KaaHMejK — ^ o ô p o B O J i B C K H TeopeTHiecKoro o i e p K a pañoHOB MajiouojiBCKH Pe3K>Me Ha T p a ^ i m i i o H H í i H K y j i B T y p a . Oiibit hctoihhkob XIX h XX b. iojkhbix KpecTBHHCKan Ha ocHOBatiiiii 19 HHOCTpaHHUX H3HKaX 53 flHCKyCCHH Moiuhhckh KasHMeJK — STHorpa^imecKoro PesiOMe HeKOTopHe Pe3MMe STHorpa^H^ecKOM H a HHOCTpaHHBIX Ka3HiueíK PeSIOMe s a n a ™ , 65 — l i o IlyTH MeTop,Bi Ha HHOCTpaHHUX CHjie3HH Pe3WMe EjKH TpyjjBi (TopHoro H a HHOCTpaHHBIX flepeBHe AjiB^pep, h cbhsh c a p y r i i M H Hay^HHMH flaHyTa — floôponoaiCKa npo$eccHOHajiBiioe h CeJiKOBHD;e CejiKOBHue HpeHa. Hobo, B p o H H i — O a p e H h 3 h hi, c k a — Bap6apa Ba3e CejiKOBHue MapiiH OHax sHCUHiuiHHaMH n o a T H o r P A O H H M. Fjiadbiiu BTHorpaiJiH^ecKOH MOHorpa<|iiH FopHoft 85 OTHOCHTeJIBHO nepßOÖBITHblX anajieKToJioruH nepeBHii flaHjTa IIOCeJieHU,eB HaniiHan — HîHTejieË nepeBeHb — Giape CTape nojiOBHHBi HoBe b jjepeBHe ycJiOBHH OnojiH 117 150 CejiKOBHne TpaHcnopTa CTape h cooßmenHH 162 b ^epeBHe Grape M H C H H B C K a 109 KjiaccoBoe CejiKOBHije XIX ctojigthh ho 1955 r o « a xoshiíctbo b XIX h XX B e n a x b a e p e B H H x c CejiKOBHHe Peiaecjio CejiKOBHije M B i p i í H K - M a p K O B C K a paccjioeHHe jihx y b h a 101 103 n o CejiBCKoe u 72 (CHJie3HH) C>ape h h CTaHiicjiaB e n H3BIKaX T p y a t i 68 82 T p y ^ b i n o 3aMGTKH CejiKOBHue 3 a p e M 6 a 3THorpai|)HH, CjiëHCKa) I U H f l J I O B C K H — b nojiBCKoñ H3BIKaX PyKoeodcmeo: — tgkctob paapaöoTKH 71 pasBHTHH CjlëHCK rjiaflBiHi Bonpocy Aïnace n o j i E B b i E MeiHWiäB üojiBCKoro H3BIKaX — ^ o ö p o B O j i b C K H aKTyajiBHBie BonpocaM n s t m a x 3 a B H C T O B H i - A f l a M C K a b üojibckom n o 57 H a HHOCTpaHHUX KaaHMepa flHpeKTHBBi A ï n a c a 188 — CnnaB h jiofloHHoe flejio b ceBepo-BOCToiHBix paft- 196 �SPIS Mapiin m Fji a ĄM. iii o b ; i — O i e p K M TREŚCI 9 n u paaBirrnio itapojiHoro X X B B K a x b acpoBHe C e j i H O B i m e G r a p o JIwABHK Jly6 e j i b — Y c T p o M C T H o i t e p e u e H c i i o i i na6bi Crape CTaHHCJiaB B p o H H H — H a p o H H a n oaej-Kjia n /lepeBHe HflBiira K j i H M a m e B C K a IOaeij) J l n r e n a a - — Tjivah ToAOBLie n o o6pH/i,Li My8HKaai>HOMy b b aoji^eeTBa XIX 20ft b jiepeime CennoBiine 214 Crape . . CejiKOBiiire CTape CejiKOBHiie ;iepeBtie (JionbKJiopy OnojibCKoro 221 220 232 yeajia M a n o n o ¿i t e n a : U'. MOIUUHCKU PyKoeodcmeo Kob AHHa a Jibe i:a-JI n eBH Ka - U ñ. KjiUMaiueecKa BTnorpa^iiiecKiie b iiccne/ioBaHHH paftoHe IToAraJibH Pe3K)Me AHHa 240 n a imoCTpaHHbix 3aMÖJKni^Ka H/iBiira K j i H M a m e B C KeaenKoro Pe3K)M:e nabiitax 255 Peivrecjio b p a f t o i i e I I o a r a j i b H K a h 9na O p u c t — K n o n p o c y - Kijacbi-KîBHH opyAiiií 275 nawuax Ii. JĘoopoeojibCKU IIpCMHCBOBHe — Tpynhi n o n MajioiiojibCKoii MHieCKHx, .iiepeBiie n 27« paaBiiTiiio mx pojib ycjiOBiiit .IlaHyTa J\ o 6 p o b o J i b e n a — r o p i i o p a ö o n n e K y j i b T y p a b n e p i i o a 1880 - 1 9 3 9 r r cojihiihx .IlanyTa H a imoCTpaHHbix MoHorpaijnmecKoii floMa hoboh llojibuie. 0 6 p a 3 0 B a i m e o i e p n — b Benax Bejiiinne . n . 288 ; ;jih tpv/ihiiimxCh b coiiiiajiHCTHiecKoii oSniecTBeiiHofi Tpyjibi e .u b n o Hapo^Hoft KyjibTypw. 315 k o n o ji b c k a M. 0paHKoecKa aTiiorpa^niecKon MOHorpaipHH BejibKo- noJibCKH Pe3K)Me 278 hx (nojuieKTiiBiibin Tpya) ß O p a i i K O B C K a h X X Konefi 314 OT/ibixa PyKoeodcmeo: MapiiH b X I X natiKax — JXo6pobojibcita cejibCKoxo3HitCTBeHHbix b n p e o O p a B o u a n i i M bkoho- oßniecTBeHHbix u K v j i b T y p H b i x PeaioMe peMecjia 269 n a HHOcrpaHHbix flo6poBo.ii,ci;a Bjia/iHCJiaB napojiHoro BoeBORCToa PyKoeodcmeo: flaayTa 257 323 na miocTpamibix nsbiitax , 342 K y h b bi M. 3HaMepoecKa-II PyKoeodcmeo: MppiiH 3H a M e p o BC KOJiJieKTHBa Pe3ioMe k a-IIp io ij)c{) e p o B a — Ha piocßcßepoea jienTejibnocTM aTHorpatJuwecKoro n Topyne 344 Ha HiiocTpaiiiibix a s u K a x 346 MapiiH O p t i i o ü a — Hapojinoe aojrqecTBO b K y n s c i t o M p a f t o i i e H 3 6 p a H H b i e a n i o r p a i J j H H npoßjiOMbi n o PyKoeodcmeo: Kaanisiepa K. p a i i o n o B r i o j i b u i i i 3aeucmoeuH-AdaMCK,a 3 a B M C T 0 B i i i - A ¿ i a M C K a — Tpy;ibi i neKOTopbix 348 aiHorpa^H^ecKoro kojiJieKTiiBa H . H . M . K. b J I o « 3 i i Pe3ioMe H a imoCTpaHHbix Kon^wHbc IIojirajibH BpoHHCJiaBa 351 H3i,ii;ax k a - f l B o p c K a 355 — nacT-yiueerno h ckotobohctbo BpaítoHe 357 �S P I S TREŚCI 10 M a p u n M i i c i i H b C K a — TrcanKoe npoiiSBOACTBO U aepeBiie J K e n i m a B PaBCKOMa30B6I^KOM yen«e Mapnn MHCMHtCKa MapiiH BepHau,na 361 — CnjiaB — KaMeHbnnK H nepBan (KOrieu; X I X na pei«) U m i i u j e nap, Byront, n o JiOBima X X 363 u a i ; nocejiemie citjiaBmiiKOB CTOJieTiin) 364 XPOHHKA K IV K O H i H u e n p o $ . a p B o w e n t i CTejibMaxoBCKOił — Anna OT^ejieime mojibd OTieT no HuCTHTyTa MaTepiiaabHoii 367 Kymuieda-IIouHapoea KyjibTypw IIAH — Bu370 JfbiHoocKU Tpyaaii — 3o(fmn KoH(|>epeHnHH IIouHapoea no cocTaBjieniiio IIojibCKoro 9Tnorpa$HHecKoro ATnaca, 380 CmaiąaKyeHa C0Tpy«HHK0B I I 3ocpua OTneTHo-njiaHnpyiomaH MaTepnajibitOH MeTOflOJiomieCrtaH HMeHHoii HcTopiin 9THOrpa(|)HieCKoro Araacn — Anna Kymweóa386 IIIu(fiojib6euH KoniJiepeHnHH K y j i b T y p b i — 3o(pua IV OT^ejieHiiH PydnuąrM HCTopnn 404 UIug >ejib6eun r KoH(j>epeiin,HH 9THorpao)oB — ddeapd y K a 3 a T e n b — HHUHO, HuCTHTyTa Tlempaiuen . . . . 410 433 �LIST OF CONTENTS Page 15 Editorial ARTICLES Kazimierz a D o b r o w o l s k i — Theoretical Analysis Southern Peasant Based on Traditional Culture. A n XIXt' 1 and X X t n A t t e m p t at C e n t u r y Sources in Małopolska 19 (Summaries) 53 PROBLEMS Kazimierz Moszyński FOR DISCUSSION — Polish Ethnographic Atlas — Some Recommen­ dations 57 (Summaries) Kazimiera Z a w the Polish (Summaries) Kazimierz D o b sent A i m s , for 65 i s t o w i c z - A d a m s k a Ethnographic Atlas — Texts in Individual Issues of 68 71 r o w o l s k i — Polish Ethnography, its Development, Pre­ Methods a n d Relations w i t h other Disciplines (Reflections Discussion) 72 (Summaries) 82 ETHNOGRAPHIC FIELD Śląsk Research Mieczysław under Gladysz — the supervision Century to of Professor Ethnographic Monograph (Summaries) Jerzy S z y d ł o w s k i — Notes on wice Stare A l f r e d Z a r ę b a — Dialectological Danuta D o b r o w o l s k a — Danuta Occupational Differentiation i n XlXth STUDIES (Silesia) N i z i ńsk a — Gladysz: Upper Silesia . 85 101 Early Settlement Siołko. Investigations i n Siołkowice Stare . . M y r c i k - M a r k o w s k a — Class a n d Siołkowice Stare f r o m t h e M i d d l e of i n the Village 1955 103 109 117 Stanisław B r o n i c z — F a r m i n g i n S i o ł k o w i c e S t a r e in the X l X t h and X X t n Centuries Irena M. of Crafts in Siołkowice Barbara B a z i e l i c h ó w n a kowice Stare — Transport and Siołkowice Nowe 150 Stare and 162 Communication in Sioł­ 188 �SPIS ]M TSESCI M a r i a M i s i ń s k a — R a f t s a n d Boats i n t h e N o r t h - E a s t e r n R e g i o n of Opole M a r i a G ł a d y s z o w a — H o u s i n g i n Siołkowice Stare i n the X l X t h and 196 X X t h Centuries L u d w i k D u b i e l — T h e I n t e r i o r of a Peasant Cottage i n Siołkowice S t a r e . Stanisław B r o n i e z — T r a d i t i o n a l C o s t u m e f r o m S i o ł k o w i c e . . . . J a d w i g a K l i m a s z e w s k a — F o l k Ceremonies a n d Festivities i n Siołko­ wice : 200 214 221 Józef 232 Ligęza — F o l k M u s i c of the Opole Małopolska Research under the Anna (Southern of supervision of Dr. K o w a l s k a - L e w i c k a J. — District 226 Poland) Professor K. Moszyński and Klimaszewska: E t h n o g r a p h i c Research in the Podhale Region 240 (Summaries) 255 Anna Z a m b r z y c k a Jadwiga — Peasant K l i m a s z e w s k a Peasant Crafts i n the Crafts i n the Podhale and Ewa Kielce F r y ś — Region . . . Province 209 (Summaries) Research 275 under the Danuta D o b r o w o l s k a supervision — Władysław K w a ś n i e w i c z of Professor K. Dobrowolski: Introductory Remarks — 276 F a r m Tools a n d I m p l e m e n t s i n Małopolska in the X I X t : i and X X t h Centuries D a n u t a D o b r o w o l s k a — S a l t - m i n e r s of W i e l i c z k a t h e i r L i f e a n d C u l t u r e 1880—1939 —• W o r k e r s ' R e c r e a t i o n W i e l k o p o l s k a Research under the i n Poland (Western supervision 314 315 Poland) of Dr. M. Frankowska: M a r i a F r a n k o w s k a — E t h n o g r a p h i c M o n o g r a p h of W i e l k o p o l s k a . . . (Summaries) under the supervision of P r o v i n c e Professor Z n a m i e r o w s k a - P r i i f f e r o w a M. — Znamierowska-Priifferowa: Ethnographic Centre at Toruń (Summaries) I-.raria F r y c z o w a 344 — Village S p e c i a l R e s e a r c h u n d e r the Housing in or of Professor — 346 348 Kujawy P r o b l e m supervision Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a (Summaries) R e g i o n s K. Zawistowicz-Adamska: Ethnographic Centre at Łódź . Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a — A n i m a l F a r m i n g a n d Pasture Economy i n the Podhale Region M a r i a M i s i ń s k a — W e a v i n g i n t h e V i l l a g e of Rzeczyca, D i s t r . R a w a M a ­ zowiecka Maria Misińska Maria B i e r n a c k a Raftsmen. 323 342 K u j a w y Maria 278 288 (Summaries) Danuta D o b r o w o l s k a Research 257 M a t e r i a l s f o r t h e S t u d y of — Rafting — on the River Kamieńczyk on the Bug River 351 355 357 361 363 Bug, a Settlement of 364 �SPIS NOTES TREŚCI AND ^3 NEWS I n m e m o r y o f P r o f . D r . Bożena S t e l m a c h o w s k a — Anna Kutrzeba-Pojnarowa S e c t i o n I V o f t h e I n s t i t u t e of t h e H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e , P o l i s h A c a ­ d e m y of Sciences — Witold Dynowski R e p o r t o n W o r k o n t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c A t l a s — Zofia Staszczakovma T h e C o n f e r e n c e o n t h e P o l i s h E t h n o g r a p h i c A t l a s — Anna Kutrzeba-Pojna­ rowa a n d Zofia Szyfelbejn R e p o r t i n g a n d P l a n n i n g C o n f e r e n c e of S e c t i o n I V o f t h e I n s t i t u t e of t h e H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e — Zofia Szyfelbejn C o n f e r e n c e o n E t h n o g r a p h i c M e t h o d o l o g y — Edward Pietraszek . . . . 404 410 Index 433 of Names — Janina Rudnicka 367 370 3go 386 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4968c045aae8d26225f2c0bd631cbe8.pdf 8d889b8e345016d8178a2629b36dec60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5706 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5305 Title A name given to the resource Etnografowie w terenie Description An account of the resource 108 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Publisher An entity responsible for making the resource available Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text a i JPI f\ ^ t. if fT ï ���K u r a t o r k a wystawy: Izabela Kowalczyk Producent wystawy: Wojciech Janiak Konsultacje merytoryczne: Zbigniew Jasiewicz Redakcja katalogu: Anna Weronika Brzezińska, Agata Stanisz Projekt graficzny i skład katalogu: Katarzyna Tużylak Wystawa „Etnografowie w terenie", Stary Browar Słodownia +1, 3-21 listopada 2014, http://stofotografii.weebly.com/ Kultury Projekt „Wystawa „100 fotografii w setna rocznicę u r o d z i n profesora Józefa Burszty" finansowany jest ze środków Ministerstwa K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego, program Dziedzictwo kulturowe - K u l t u r a Ludowa i Dziedzictwa N a rod owego • Instytucja wnioskująca: Fundacja Laboratorium Inicjatyw Międzykulturowych KEJ: K u l t u r a - Edukacja - Języki Instytucja partnerska: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet i m . Adama Mickiewicza w Poznaniu Na okładce wykorzystano zdjęcie autorstwa Józefa Burszty wykonane w miejscowości Stara Krobia w dniu 6 października 1969 roku. Tytuł „Wesele biskupiańskie. Przy domu weselnym", sygn. AII 3160, ze zbiorów Archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu Publikacja jest dostępną na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Na tych samych w a r u n k a c h 3.0 Polska. Zezwala się na wykorzystanie publikacji zgodnie z licencją - pod w a r u n k i e m zachowania niniejszej informacji licencyjnej oraz wskazania autorów jako właścicieli p r a w do tekstu. Treść licencji dostępna na stronie: http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/legalcode ISBN: 978-83-937070-0-3 Druk: jacek@polewski.pl �Izabela Kowalczyk ^TInrnnrn p ~r p n p k P tnografowie w terenie" to prezentacja W Wielkopolsce pionierem tych badań wybranych pochodzących był m. in. Oskar Kolberg, wędrujący po z archiwum etnograficznego UAM w Po­ wsiach wielkopolskich od 1840 roku znaniu, wykonywanych podczas badań i zbierający od goszczących go Wiel¬ terenowych przez Józefa Bursztę oraz kopolan „rzeczy ludowe" - najpierw jego współpracowników. Zdjęcia powsta­ zbierając materiał do „Pieśni ludu pol­ fotografii jące od późnych lat 50. XX wieku ujaw­ skiego" (1842), a później w latach 1867¬ niają fascynację kulturą ludową, folklorem, życiem codziennym oraz 1875 gromadząc materiały do siedmiu ludowymi formami zamieszkiwania. tomów „Wielkiego Księstwa Poznań­ Badania terenowe są nieodłącznie związane z etnografią, etnologią skiego" (18751882). Już od samych i antropologią kulturową. Ich koncepcja pojawiła się w XIX wieku, gdy początków istnienia poznańskiej etno¬ uznano, że spekulacje gabinetowych badaczy nie są w stanie wyja¬ logii oraz badań nad folklorem i kul¬ śnić tego, jak żyją „prawdziwi ludzie" i tylko badania terenowe mogą turą ludową prowadzonych też przez pozwolić na poznanie i zrozumienie dynamiki ludzkich doświadczeń . Ryszarda Berwińskiego, starano się 1 1 Por. Katarzyna Wala, O profesjonalizacji badań w antropologii, „Op. cit" http://opcit.pl/teksty/o-profesjonalizacji-badan-w-antropologii/, dostęp 14.03.2014, strona już nieistniejąca. \ �dowartościować pojęcia „lud" i „ludowość", dostrzegając w nich znaczenie terenowe zaczęli prowadzić: Tadeusz dla narodowej wspólnoty . Na początku XX wieku pojawiła się nowa Wróblewski (pracownik Katedry, autor fala zainteresowania kulturą ludową, związana z początkiem tworze­ części zdjęć prezentowanych na wysta¬ nia w Poznaniu wystaw etnograficznych. Jak wskazuje Zbigniew Ja­ wie) oraz i n n i absolwenci tej Katedry: siewicz: „Podobnie jak gdzie indziej, także w Wielkopolsce ważnymi Stanisław Błaszczyk i Adam Glapa. dokumentalistkami kultury ludowej były kobiety: Zofia i Jadwiga Szem- Dołączył do nich Józef Burszta, który bekówny, gromadzące materiały do swych artykułów oraz Helena na Uniwersytecie Poznańskim zaczął i Wiesława Cichowiczowe, zbierające etnograficzne obiekty muzealne pracować w roku 1947, a w 1957 został na początku XX wieku" . W 1919 roku na Uniwersytecie Poznańskim kierownikiem Katedry Etnografii Uni¬ (wówczas Wszechnicy Piastowskiej) powstała Katedra Etnologii i Folk­ wersytetu - wtedy już - im. Adama 2 3 loru, przekształcona jeszcze w okresie międzywojennym w Instytut Mickiewicza. „Kulturę ludową trakto¬ Etnologii. Dwaj pierwsi kierownicy tej placówki, w y b i t n i etnologowie: wał nie tylko jako kulturę środowisko¬ Jan Stanisław Bystroń i Eugeniusz Frankowski, nie prowadzili badań te¬ wą, należącą w znacznej mierze do renowych. Wielkopolska, jako obszar zmodernizowany, nie była atrak¬ przeszłości, ale również jako ważne cyjna dla badaczy poszukujących reliktów kulturowych. Takie badania dziedzictwo narodowe i wyznacznik nad obrzędowością doroczną prowadziła jednak w okresie międzywo¬ tożsamości regionalnej" . Takie ujęcie jennym Bożena Stelmachowska, wówczas pracowniczka Uniwersyte¬ pozwoliło zdobyć poparcie dla idei tu Poznańskiego i Muzeum Miejskiego w Poznaniu, później profesor przygotowania monografii dotyczącej Uniwersytetu w Toruniu. Po wojnie w Instytucie Etnologii i od 1950 k u l t u r y ludowej Wielkopolski i zdo­ roku w Katedrze Etnografii w Instytucie Etnologii i Etnografii badania bycie środków na badania terenowe 2 3 4 4 4 Zbigniew Jasiewicz, Karty z dziejów etnologii uniwersyteckiej w Poznaniu, [w:] Etnologia uniwersytecka w Poznaniu. 1919 - 2009, red. Jacek Bednarski i Piotr Fabiś, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M w Poznaniu, Poznań 2009, s. 15-16. Z prywatnej korespondencji z prof. Z. Jasiewiczem. Ibidem. �z Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej. Były one kiero¬ wystawie zdjęciach, pojawiają się osoby wane przez Józefa Bursztę, który zorganizował zespół składający się towarzyszące, a także kierowcy. Foto­ nie tylko z etnografów, ale też z historyków, wśród których znaleźli grafie przedstawiają m.in. Waleriana się w y b i t n i historycy: Józef Topolski i Czesław Łuczak. Efektem tych Sobisiaka, Stanisława Błaszczyka, Zbi­ badań stała się trzytomowa „Kultura ludowa Wielkopolski" (Poznań gniewa Jasiewicza, Józefa Topolskiego, 19601967) . Duża część zdjęć prezentowanych na wystawie „Etnogra¬ Adama Glapę, Janinę Dydowiczową, fowie w terenie" powstała właśnie w trakcie tych badań, inne zostały panią Marcelinę Bursztową. 5 wykonane między i n n y m i podczas w y p r a w na ziemie zachodnie, Zdjęcia zgromadzone na wystawie Zamojszczyznę, w Rzeszowskie, Nowosądeckie czy Łódzkie. Autorami ukazują obraz wsi i miasteczek, głów¬ fotografii są, obok Józefa Burszty: Bogusław Linette, Tadeusz Wróblewski, nie polskich, jakich dzisiaj raczej próż­ Stanisław Kusza, Bolesław Januszkiewicz, Milan Chlebana, Irena Kabat, no już szukać: z piaszczystymi drogami Walerian Sobisiak. Na wystawie znalazły się też zdjęcia wykonane przez i rozległymi nawsiami (a więc central­ profesora Bursztę podczas jego podróży po Jugosławii w 1960 roku oraz nymi placami), po których chodziły gęsi fotografie Bogusława Linette z Moraw w Czechosłowacji z 1975 roku. i kury, a niekiedy pasły się krowy. Są to Jednym z większych przedsięwzięć wyjazdowych poznańskich wsie z prymitywnymi chatami, doma¬ etnografów była wyprawa EWA 76 - Etnologiczna Wyprawa Azjatycka mi szachulcowymi, dachami krytymi do Afganistanu w 1976 roku, z której wybrane zdjęcia zostały wykonane strzechą, studniami z żurawiem, z kon¬ przez Teresę Okoniewską i Marka Bero. Prezentowane są też fotografie nymi i krowimi zaprzęgami, z ludź¬ ukazujące samych etnografów podczas pracy w terenie, rozmów z miej¬ mi żyjącymi w poszanowaniu tradycji scową ludnością, dokumentujące ich podróże, ale też ukazujące ich podczas swych przodków oraz w symbiozie odpoczynku. Wiele z tych zdjęć nosi tytuł: „Etnografowie w terenie", od z naturą, wśród zwierząt uczestniczą¬ czego pochodzi tytuł wystawy. Obok etnografów, na prezentowanych na cych w codziennym życiu. 5 Za wszystkie te informacje serdecznie dziękuję profesorowi Zbigniewowi Jasiewiczowi. 5 �Choć, jak podkreśla Zbigniew Jasiewicz, Józef Burszta nie idealizował narzędzia, instrumenty, ubiory. Czy polskiej wsi, to jednak obraz, który wyłania się z tych fotografii jest skon­ możliwe, że podczas tych wyjazdów po¬ struowany na użytek badań nad kulturą ludową. Pokazuje zarazem to, na jawiała się tęsknota za prostym, wiej¬ co etnografowie zwracali największą uwagę: zabudowę domostw, organi­ skim życiem, czy też towarzyszyła im zację wiejskiego życia, przedmioty codziennego użytku. Wśród fotografii tylko czysta naukowa ciekawość? Czy z archiwum etnograficznego odnajdziemy też zdjęcia z licznych w czasach przeprowadzając wywiady z miesz¬ P R L u festiwali kultury ludowej, jarmarków, przeglądów twórczości ludo­ kańcami wsi (określanymi w slangu wej. Wspólnie zdjęcia te konstruują wizerunek „wsi spokojnej, wsi wesołej", etnografów - informatorami), wierzo¬ ale też biednej i zacofanej, w której życie biegnie innym rytmem, podpo¬ no jeszcze w obiektywność tych badań? rządkowane jest przemianom pór roku, a oderwaniem od codzienności Spojrzenie etnograficzne nie jest są święta, festiwale oraz uroczystości rodzinne. Fotografie te ujawniają niewinne, tak jak niewinne nie są fo¬ fascynację kulturą ludową oraz coś, co być może stanowi kwintesencję an¬ tografie, które powstawały przy okazji tropologii, którą można zdefiniować, jak piszą Wojciech J. Burszta i Wal¬ badań terenowych, a dziś zamknięte demar Kuligowski, m.in. jako „powołanie do permanentnego zdziwienia są w archiwum i niekiedy tylko po¬ człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą; wielane jako ilustracje tekstów etno¬ jest to powołanie, które nie zadowala się jedynie naukową analizą i tłu¬ grafów i etnologów. Raczej zdjęcia te maczeniem, ale zmusza do zapisywania wrażeń, spostrzeżeń i fascynacji nie są traktowane jako samodzielne w formie opowieści niestandardowych, z wyraźnie zaznaczoną autorską obiekty estetyczne. Tymczasem patrząc sygnaturą" . 6 Etnografowie wyjeżdżali w teren, aby badać wiejskie życie, przyglądać się ludowym obyczajom, archiwizować stare chałupy, opisywać tradycyjne bardzo ciekawy materiał wizualny, są 6 6 na nie z dzisiejszej perspektywy, wy¬ daje się, że bronią się one właśnie jako Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Anamorfozy. Poza Akademią, [w:] Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta i Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, s. 14. �świadectwem ujawniającym doświadczenia badaczy, ale też ujawniają - wytwórca drewnianych zabawek, hybrydalny charakter samej etnografii. O tym ostatnim pisał James Clif­ Jan Czajkowski z żoną, Paweł Micha­ ford, wskazując, że etnografia jawi się jako „pisanie, zbieranie, moder­ łek w stroju stangreta, Rozalia Pru- nistyczny kolaż; jako imperialistyczna władza i wywrotowa krytyka" . sarczyk - wycinkarka, muzykant Jan Również w tych fotografiach znajdziemy potwierdzenie tego, co Clif­ Matyka. Mieszkańcy wsi, zwłaszcza ford nazywa „etnograficznym autorytetem" , ale odnajdziemy też coś, co na zdjęciach portretowych przybierają można określić rozszczelnianiem tego autorytetu. formalne pozy, stojąc niemal na bacz¬ 7 8 Można zarzucić tym fotografiom swego rodzaju kolonizatorskie ność i z powagą patrząc w obiektyw. podejście do „Innych", a więc fotografowanych chłopów. Najczęściej Przypomina to etnograficzne fotografie przedstawieni są jako anonimowi, wpisani w zbiorowe tożsamości: wykonywane przedstawicielom, jak to „Dzieci wiejskie", „Kobiety przed kościołem", „Gapie weselni", „Człon¬ było kiedyś określane, prymitywnych kowie zespołu ludowego", „Cyganki"; niekiedy określeni są też poprzez kultur. Zwykle przyjmowali oni sztyw¬ swoje profesje: kowal, kominiarz, gospodarze, czyścibut uliczny. Często, ne, niewygodne pozy, z a c h o w y w a l i choć ukazani są na zdjęciach ludzie, tytuły kierują na przedstawienia powagę, a tym samym byli jakby osa¬ przedmiotów czy sytuacje, np. „Wóz drabiniasty", „Nosidła do wody", dzeni w sytuacji ofiarowania białym „Chałupa", „Przy studni z żurawiem", „Pług koleśny podczas pracy". swojej kultury . Podobnie dzieje się Tym samym wydaje się, że pierwszeństwo przyznawano kulturze ma­ w przypadku części zdjęć z poznań¬ 9 terialnej, a mniej interesowano się samymi ludźmi i ich życiem. Tylko skiego A r c h i w u m Etnograficznego, przy niektórych zdjęciach ujawnione zostały nazwiska ukazanych osób, znaleźć można jednak również takie, np. koszykarz Herman Finke, A. Grot prezentująca maślnicę, Jan Guzy których autorom udało się uchwycić 7 8 9 James Clifford, Wstęp, tłum. Ewa Klekot, [w:] Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s. 21. Idem, O autorytecie etnograficznym, tłum. Joanna Iracka i Sławomir Sikora, [w:] Ibidem, s. 29-63. Anna Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s.182. �przedstawione osoby w naturalnych pozach, okazujące zadowolenie lub ze w s p o m n i a n y m już „autorytetem przeciwnie - niepokój związany z obecnością fotografa. To właśnie te etnograficznym", który, jak wskazuje zdjęcia są najciekawsze, gdyż najwięcej mówią o spotkaniu etnografów Clifford, jest zarówno uprawomocnio¬ z badanymi przez nich ludźmi. Zaś sztywność póz, o której była mowa ny naukowo, jak i oparty na unikalnym wcześniej, uderza zwłaszcza, gdy fotografie te zestawimy ze zdjęcia¬ doświadczeniu osobistym związanym mi ukazującymi etnografów w terenie. Powaga mieszkańców wsi kon¬ z prowadzeniem badań terenowych . trastuje ze swobodą, a nawet nonszalancją badaczy, którzy niekiedy Z drugiej strony, warto zauważyć, sprawiają takie wrażenie, jakby byli na wakacjach, co wskazuje też na że zdjęcia te ujawniają coś, co, według atrakcyjność badań terenowych, zawarty w nich element przygody i od¬ panujących jeszcze wówczas kryteriów krywania tego, co nieznane. dotyczących nauki, powinno być nie¬ Istnieje wiele związków pomiędzy etnografią a turystyką, z jedną widzialne: „ja" badacza, jego/jej pracę, i z drugą wiąże się poszukiwanie i marzenie o autentyczności ; za¬ ale i zabawę oraz emocje, a także jego równo podróżom etnograficznym, jak i turystycznym towarzyszy też (lub jej) bliskość ze spotkanymi ludź¬ fotografia, o której Susan Sontag mówiła, że ustanawia voyerystyczny mi (widać to zwłaszcza w przypadku stosunek do świata i zrównuje sens wszystkich wydarzeń. „Fotografia zdjęć ukazujących ożywione i ciepłe atomizuje rzeczywistość, poddaje ją manipulacji i zniekształca" . Son- rozmowy z informatorami). Ujawnie¬ tag pisała też, że fotografia jest narzędziem władzy, co w przypadku nie interpretującego „ja" można wpi¬ tej wystawy potwierdza wspomniany kontrast pomiędzy fotografia¬ sać w hermeneutykę „podatności na mi przedstawiającymi „Innych", a zdjęciami ukazującymi etnografów z r a n i e n i e " Kevina Dwyera, o której w terenie. Tym ostatnim towarzyszy pewność siebie związana zapewne pisze Clifford, że kładzie nacisk na 10 11 10 Por. Ibidem. 11 Susan Sontag, O fotografii, tłum. S. Magala, Wydawnictwo Karakter Kraków 2009, s. 31. 12 James Clifford, O autorytecie...., op. cit., s. 34. 8 12 �rozdarcia, przeżywanie w czasie badań terenowych, podzielne sta¬ Zdjęcia te są przecież także, a może nowisko i niedoskonałą kontrolę, jaką posiada etnograf. Tym samym przede wszystkim, obiektami material¬ następuje „otwieranie zamkniętego autorytetu" . nymi istniejącymi fizycznie w czasie 13 Każda rozmowa (a wiele z nich zostało uwiecznionych na zdję­ i przestrzeni, działającymi na zmysły, ciach Józefa Burszty oraz jego współpracowników) musiała stwarzać mającymi określony kształt oraz fak- poczucie bliskości, prawdopodobnie kazała porzucić kryterium bycia turę . Archiwum, które zbiera, porząd¬ niezaangażowanym i obiektywnym badaczem. W przypadku tych zdjęć kuje i klasyfikuje, nadało im określone zachwiane zostają relacje między badaczami a badanymi, fotografa¬ - naukowe - ramy, nie tylko metafo¬ mi a obiektami fotografii, etnografowie występują bowiem zarówno ryczne, ale też materialne - w postaci w jednej, jak i drugiej roli. Te zdjęcia oglądane dzisiaj prowokują do kart inwentaryzacyjnych, na których pytań o to, na ile obecna etnologia powinna przyglądać się też osobom odnajdziemy najważniejsze informa¬ samych badaczy, uwzględniać ich uczucia i emocje, czy wreszcie - cje dotyczące zdjęć: ich autora, datę obiektem badań etnologicznych powinny być przede wszystkim nasze i miejsce wykonania oraz temat (np. wyobrażenia o innych kulturach, rzutowane na nie projekcje czy tę¬ „Chałupa", „Maślnica", „ B a b a d z i a d sknoty, a więc przede wszystkim to, jak na własne potrzeby konstru¬ - przebieraniec zapustny" „Garnki na ujemy obraz „Innego". 14 płocie przy ganku", „Etnografowie Jednego tym fotografiom zarzucić nie można, nie sposób nie dostrzec w terenie", „Rozmowa z informatorką"). ich uroku i niezwykłego klimatu. Józef Burszta był z pewnością pa¬ Na każdej karcie znajduje się też numer sjonatem fotografii, zaś tą pasją zaraził swoich współpracowników, inwentaryzacyjny, a niekiedy dodatko¬ asystentów i z pewnością również studentów. we informacje wyjaśniające kontekst 13 Ibidem, s. 52. 14 Por. Gillian Rose, Społeczne życie przedmiotów: materialność, materializacji i mobilność, [w:] Eadem, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, tłum. Ewa Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 258-259. �powstania zdjęcia lub mówiące o tym, gdzie dana fotografia została Warto jednak wyrwać te zdjęcia wykorzystana. Wszystkie te informacje pisane były na maszynie do z iluzji obiektywności oraz ze specy¬ pisania, niekiedy jednak zdarzały się błędy, dlatego część napisów ficznego uśpienia związanego z ich przekreślono i długopisem lub ołówkiem wpisano poprawny tekst. archiwalnym istnieniem. Warto po¬ Wszystko to wskazuje na proces nadawania tym zdjęciom znaczeń, przez wystawę tych najbardziej fascy¬ ale również jak te znaczenia ulegały zmianom. Pojawiające się na nujących zdjęć wybranych z tysięcy kartach korekty, a także zużycie się tych kart - w większości są one fotografii zarchiwizowanych w In¬ pożółkłe, pojawiające się na nich zabrudzenia czy zgniecenia - zno¬ stytucie Etnologii i Antropologii Kul¬ wu każą podać w wątpliwość wrażenie naukowej obiektywności, które turowej UAM, nadać im nowe ramy potwierdzać miał specyficzny inwentaryzacyjny schemat tych kart. czy w r ę c z - n o w e życie a przede Allan Sekula pisząc o archiwach fotografii wskazywał, że archiwum wszystkim skontekstualizować i spro- neutralizuje znaczenia fotografii, ustanawia ich wizualną równoważ¬ blematyzować ich archiwalne funk¬ ność oraz generuje iluzję obiektywności . Następuje tu wzajemne po¬ cjonowanie. W kontekście z w r o t u ku twierdzenie, o czym pisze Magdalena Wróblewska: „archiwum opiera rzeczom oraz t e o r i i o społecznym 15 się na 'obiektywności' fotografii, te zaś, nawet jeśli nie zawsze spełnia¬ życiu przedmiotów Arjuna Appadu- ją kryteria opisanej konwencji, uznawane są za prawomocne źródło raia , można zapytać, co te ożywione wiedzy dzięki znakom systemu archiwum, jak podpisy, stemple czy poprzez wystawę zdjęcia powiedzą oznaczenia systemu katalogowego" . nam o etnografach w terenie. 16 17 15 Allan Sekula, Czytając archiwum, [w:] Idem, Społeczne użycia fotografii, tłum. Krzysztof Pijarski, red. Karolina Lewandowska, Zachęta Narodowa Galeria Sztuki i Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2010, s. 117-118. 16 Magdalena Wróblewska, Bezwład archiwum, [w:] Artium Quaestiones, XXIV, Instytut Historii Sztuki UAM, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2013, s. 237. 17 Arjun Appadurai, The Social Life of Things: Commodities in Cultural Perspective, Cambridge University Press, Cambridge 1986. �Zbigniew Jasiewicz mm PROFESOR JÓZEF ouRizin OOIERIIOR [IZIEIŚO rofesor Józef Burszta (17.04.1914-6.07.1987), etnolog, Chałasińskim Studia. i pracę przerwała socjolog i historyk. Urodził się i wychował w trud¬ wojna. Profesor powrócił do rodzinnej nych warunkach w Grodzisku Dolnym w Rzeszow- wsi, zarabiał jako fotograf, prowadził skiem, regionie o żywej kulturze ludowej - jako tajne nauczanie i uczestniczył w pod¬ dziecko mieszkał w chacie kurnej, a jednocześnie ziemnym ruchu ludowym. Do Pozna¬ o aktywnym ruchu ludowym i rozbudzonych po¬ nia przyjechał ponownie w roku 1945. trzebach edukacyjnych. Podjął pracę w Wojewódzkim Urzędzie Po maturze w Liceum im. Bolesława Chrobrego Ziemskim. Jesienią tego roku ukończył w Leżajsku (1934) kształcił się w Wyższym Katolickim Studium Społecz­ studia socjologiczne na Uniwersytecie nym w Poznaniu w zakresie pracy społeczno oświatowej (1934 1936), na¬ Poznańskim przedstawiając pracę ma¬ stępnie studiował socjologię na Uniwersytecie Warszawskim (1937-1939), gisterską Biedota wiejska w strukturze jednocześnie pracując w Państwowym Instytucie Kultury Wsi. Z ramie¬ społecznej wsi napisaną pod kierun¬ nia tego Instytutu wyjechał do Danii badając polskich emigrantów. kiem prof. Tadeusza Szczurkiewicza. W trakcie studiów i pracy słuchał wykładów i kontaktował się ze Z Uniwersytetem Poznańskim Pro¬ z n a n y m i socjologami i etnologami: Tadeuszem Szczurkiewiczem, fesor Józef Burszta związał się w roku Janem Stanisławem Bystroniem, Stanisławem Poniatowskim i Józefem 1946 przyjmując obowiązki asystenta- I �-wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi na Wydziale Rolni- nictwa), jak i współczesnej, poprzez czo-Leśnym. Stopień naukowy doktora uzyskał w roku 1947 na podstawie terenowe pracy Ruchliwość społeczna Stworzył programy i zorganizował wsi małopolskiej, której promotorem był etnograficzne. również prof. Tadeusz Szczurkiewicz. Już jako adiunkt przeszedł do zespoły badawcze do prac tereno­ Katedry Socjologii Wydziału Humanistycznego, z której, po likwidacji w y c h nad kulturą ludową Wielkopol­ studiów i placówek socjologicznych, przeniesiony został w roku 1951 ski (1956) oraz procesami adaptacji do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego i integracji kulturowej osadników na Uniwersytetu. ziemiach zachodnich i północnych W latach 1954-1956 pracował na Uniwersytecie Łódzkim, w którym 12 badania (1959). uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od r o k u 1955 docenta. Dobrze czuł się w terenie. Otwar¬ Do Poznania, już na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, powraca tość, życzliwość, znajomość realiów w r o k u 1956, aby objąć stanowisko stworzonego dla niego Zakładu wiejskich sprawiały, że łatwo nawią¬ Historii K u l t u r y Materialnej przy Katedrze Etnografii. W rok póź¬ zywał kontakty i zdobywał zaufanie. niej zostaje k i e r o w n i k i e m tejże Katedry, w latach 50. pracuje także Wiele fotografował. Kultury ludowej, dodatkowo w Instytucie Historii K u l t u r y Materialnej PAN. Katedrą w której wyrósł, nie idealizował, trak¬ kierował do r o k u 1979. Na Uniwersytecie pełnił także funkcje dzie¬ tował ją jako zjawisko o charakterze kana Wydziału FilozoficznoHistorycznego (1962 1964) oraz sprawo¬ społecznym, zmienne w czasie i prze¬ wał urząd prorektora (1965-1967). Na emeryturę przeszedł w r o k u strzeni. Był pierwszym etnologiem 1984, nadal jednakże prowadził seminaria i wykłady. Wykształcił 148 polskim, który zwrócił uwagę na utratę magistrów etnografii oraz wypromował 36 doktorów. przez kulturę ludową statusu żywej kul­ Główne kierunki działalności badawczej Profesora to kultura w s i tury środowiskowej i osiągnięciu przez polskiej oraz dzieje i stan polskiej etnologii. Wieś badał zarówno w per¬ wyselekcjonowane jej elementy pozycji spektywie historycznej (m.in. cenne książki na temat karczmy i osad- dziedzictwa narodowego. Zwrócił się �także ku badaniom przemian społeczno-kulturowych wsi, dla których Należał do ginącej formacji wielkich laboratoryjne wręcz w a r u n k i znalazł na ziemiach zachodnich. Pozosta¬ uczonych - humanistów pochodzenia wił wiele opracowań dotyczących etnologii: jej historii, kierunków me¬ chłopskiego, których zrodziła Galicja. todologicznych oraz stanu współczesnego. Był rzecznikiem współpracy Dzielił z nimi przekonanie o społecz¬ międzynarodowej etnologów i znacznie rozszerzył kontakty etnologów nych zadaniach i wartościach nauki. polskich z naukowcami z innych krajów europejskich. Profesor zebrał wiele dowodów Działalność organizacyjna Profesora przekraczała granice Uni¬ uznania międzynarodowego, ogólno¬ wersytetu. Był członkiem władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ polskiego oraz ze strony środowisk czego, w jego ramach zorganizował w Poznaniu Redakcję Dzieł naukowych i społecznych. Był laure¬ wszystkich Oskara Kolberga (od 1961), redagował „Lud" (od 1969). atem Nagrody im. J. G. Herdera wrę¬ Stworzył ośrodek koordynacji działalności etnologicznej i integracji czonej w roku 1975 na Uniwersytecie etnologów oraz przedstawicieli nauk pokrewnych powołując Sekcję Wiedeńskim, członkiem honorowym Etnografii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształconą wielu towarzystw naukowych i spo¬ w roku 1975 w Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Był współorgani¬ łecznych, wyróżniony został wieloma zatorem i współredaktorem, razem z prof. Zenonem Sobierajskim, odznaczeniami państwowymi i regio¬ „Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski" wydawanego przez nalnymi. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Popierał regionalizm jako Grób Profesora znajduje się w Alei r u c h ważny społecznie i kulturalnie, był współzałożycielem i przez Zasłużonych wiele lat członkiem zarządu Wielkopolskiego Towarzystwa Kultural¬ skiego w Poznaniu. Pamięć o n i m nego. Pragnął współkształtować w a r u n k i i kierunki rozwoju kultural¬ u t r w a l o n a została n a z w a n i e m jego nego kraju. Był członkiem Komisji Ekspertów w Ministerstwie K u l t u r y imieniem ulicy w Poznaniu w dzielni¬ i Sztuki, uczestniczył w historycznym Kongresie K u l t u r y Polskiej cy Świerczewo oraz sali wykładowej w g r u d n i u 1981 roku, został powołany do Narodowej Rady Kultury. w Collegium Historicum Uniwersytetu. cmentarza junikow- i �Poświęcono mu oddzielne tomy czasopism i prac zbiorowych, wzna¬ do wiane są i wydawane z rękopisów jego prace. pominając wkład Profesora w rozwój W roku 2014, w 100-lecie jego urodzin powstało Cyfrowe Archiwum im. Józefa Burszty z materiałami etnograficznymi z badań m.in. w Wiel­ kopolsce oraz zorganizowano konferencję naukową Od etnografii wsi antropologii nauki i kultury. współczesności przy¬ �a Agata Maria Stanisz ÏEREI POPRZEZ U l r c h i w u m dokumentacji fotograficznej, prowa­ uczyli mnie nie tyle tajników zawodu, dzonej przez pracowników Instytutu Etnologii co przede wszystkim nowych sposobów i Antropologii Kulturowej, otworzyło przede obserwowania mną swoje podwoje w roku 2010, kiedy zo¬ fotografie moich „dziadków", których stałam w nim zatrudniona na stanowisku znałam jedynie z opowieści. W końcu, i rozumienia świata; adiunkta. Wcześniej, jako studentka i później na własne oczy, mogłam ujrzeć niejako doktorantka, nie miałam pojęcia o jego istnie¬ zaplecze tego, co z pewnością stanowi niu. Doskonale pamiętam ekscytację, jaka towarzyszyła mi, gdy po podstawę tożsamości każdego antropo¬ raz pierwszy całymi godzinami przeglądałam karty inwentaryza¬ loga i etnografa. To teren - jeden z fe¬ cyjne, do których dołączone są wglądówki starych, czarno-białych tyszy antropologicznych, o którym tak fotografii. Szczególnie fascynujące były dla mnie zdjęcia ukazujące bardzo, my przedstawiciele tej dyscypli¬ samych etnografów w trakcie badań terenowych czy spotkań towa¬ ny, lubimy rozważać i w którym funkcjo¬ rzyskich. Oto otrzymałam dostęp do świata, który do tej pory mogłam nowanie tak silnie oddziałuje na nasze sobie jedynie wyobrażać, i który był dla mnie wręcz legendarny. życie, tak zawodowe jak i prywatne. Ten Czułam się tak, jak gdybym przeglądała dotąd skrzętnie skrywa¬ dosłowny wgląd w teren z lat 50., 60. czy ne fotografie z młodości moich „rodziców", którzy od niemal 10 lat 70. XX wieku muszę uznać za niezwykle I �16 dla mnie znaczący, gdyż podstawą mojego w a r s z t a t u zawsze są Weroniką badania terenowe. Nie wyobrażam sobie antropologii bez terenu. niewielkie dofinansowanie na realiza¬ Brzezińską otrzymałyśmy Dzięki przeglądanym archiwalnym fotografiom mogłam zlokalizować cję projektu pt. „Cyfrowe archiwum im. własne projekty badawcze oraz sposoby ich realizacji w obrębie tego, Józefa Burszty - digitalizacja i udo¬ czego nie obawiam się dziś nazwać tradycją dyscypliny. Wreszcie po¬ stępnienie archiwaliów w Internecie". czułam więź z przeszłością a archiwum IEiAK dało mi jednocześnie Dofinansowanie pochodzi ze środków poczucie zakorzenienia, jak i kontynuacji. Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Dużym zaskoczeniem było także dla mnie, że jeszcze nie tak dawno Narodowego w ramach programu fotografia była rzemiosłem, którego adepci etnografii uczyli się na Promesa Kolberg 2014. Celem projektu studiach. W obliczu niedoceniania metody wizualnej w programie nie są działania ratunkowe, często bę¬ nauczania, jaki przeszłam, było to odkrycie szczególne. Dzięki umie¬ dące argumentem za podejmowaniem jętności fotografowania, nie raz wspieranej talentem, poznańskim działań cyfryzacyjnych, lecz realiza¬ etnografom, zarówno pracownikom naukowym jak i studentom, udało cja założeń wolnej kultury i wolne¬ się w sposób często interesujący wizualnie, uchwycić sposoby życia go dostępu. Innymi słowy celem jest tych społeczności, których szeroko rozumiana codzienność stanowiła dehermetyzacja oraz uwolnienie za¬ przedmiot licznych badań terenowych. Natychmiast pomyślałam o tym, sobów archiwum dokumentacji etno¬ że archiwum musi ujrzeć światło dzienne i zostać udostępnione, a jego graficznej powstającej od końca lat 40. niektóre zasoby zasługują na dowartościowanie i umieszczone w nowym, XX wieku, a której bardziej systema¬ koniecznie pozaakademickim, kontekście. tyczny wymiar nadano z początkiem Archiwum IEiAK to nie tylko prosta dokumentacja fotograficzna, lat 70. Uwolnienie, przez lata groma¬ dźwiękowa czy tekstowa. To także ogrom wiedzy terenowej, z którą dzonej wiedzy terenowej, w tym wy¬ mamy obowiązek podzielić się z innymi. Na realizację tego marzenia padku posiadającej formę materiałów musiałam czekać ponad trzy lata. Na początku roku 2014 w r a z z Anną audiowizualnych, to próba wyjścia �poza środowisko akademickie i jej zwrócenie społecznościom lokal¬ materiałów powracano, fotografie nym, których zwyczaje, kultura materialna i przede wszystkim ży¬ często służyły jako ilustracje w publika¬ cie codzienne stanowiły przedmiot badań etnograficznych. W efekcie cjach czy prezentacjach. Było również działań nie tylko cyfryzacyjnych, lecz przede wszystkim reinterpretu- nieustannie nadpisywane i zmienia¬ jących zasoby archiwum, w g r u d n i u 2014 zostanie uruchomiona plat­ ne, co szczególnie wyraźne jest na forma internetowa, działająca w oparciu o licencje Creative Commons. poziomie inwentarzy prowadzonych Prace nad cyfrowym archiwum stały się dla mnie kolejnym, choć przez wiele osób, różnie opisujących swoistym polem badawczym, w którym przebywam niemal codzien¬ poszczególne materiały. Odzwiercie¬ nie. Jest ze mną na zajęciach, które prowadzę dla studentów IEiAK, dla się w nich wielość subiektywnych w trakcie dyżurów, na wszystkich posiadanych przeze mnie nośni¬ perspektyw na to, co i w jaki sposób kach pamięci, także w domu. Działania związane z archiwum dały mi zostało udokumentowane. Reinterpre- także możliwość bliższego poznania wspaniałej osoby, jaką jest Irena tacja archiwum jest także krytycznym Kabat - strażniczka archiwum, bez której skrywane w nim bogactwo przyglądaniem się temu, jak kształto¬ po prostu mogłoby nie przetrwać. Z ogromną przyjemnością i fascyna¬ wała się historia dyscypliny w polskim cją przyglądam się temu, co wywołuje proces rewitalizacji archiwum kontekście, jak zmieniało się „etnogra¬ wśród większości pracowników a także absolwentów poznańskiej et¬ ficzne oko", nomenklatura, relacja na nologii. W ten sposób śledzę jego biografię, splatającą się z osobistymi l i n i i badacz-badany, a także temu jak historiami wielu etnografów, informatorów, całych miejscowości czy antropologia nigdy nie była oderwa¬ materialnych obiektów. na od szerszego kontekstu kulturo- Archiwalia i archiwum potocznie kojarzone są z czymś, co wyszło z użycia, czymś nieaktualnym i martwym. Z archiwum IEiAK rzecz ma wo-społecznego, ekonomicznego czy politycznego. się jednak nieco inaczej, bowiem w zgromadzonych w nim zasobach od Można rzec, że obecne prace pro¬ zawsze tliło się życie. Było częściowo wykorzystywane - do zebranych wadzone nad zasobami a r c h i w u m 1 �IEiAK to proces jego ponownego wytwarzania. Zmieniane są bowiem jego jej efekty uboczne. To zaś pozwala na przeznaczenie i funkcje oraz sposób rozumienia. Jego nowe życie wła¬ porównanie jej do pracy terenowej - ściwie dopiero się rozpoczęło, a jego zasoby są znacznie bardziej rozbu¬ nigdy nie przebiegającej wedle planu, dowane niż tylko materiały audiowizualne. Pochylenie się nad jedynym rządzącej się przypadkiem, zależnej od obiektem archiwum wywołuje kolejne. Pojawia się coraz wyraźniej po¬ spotykanych w jej trakcie ludzi, rzeczy trzeba kojarzenia i łączenia ich z innymi obiektami, by adekwatniej opisy¬ oraz sytuacji. wały zarejestrowaną rzeczywistość. To praca na wiele lat, której przebieg jest trudny do przewidzenia. Dlatego szczególnie intrygujące są również �Anna Weronika Brzezińska g j I U L U U J U L U li L U J U dyby nie pewne zdjęcie, to nie byłoby całego z pelerynką okrywającą ramiona oraz zamieszania ze skanowaniem, obrabianiem umieszczonymi tuż nad talią fałdami. i przycinaniem pozytywów i negatywów. Szyję okala jej, równie sztywno jak kopka, Zdjęcie zostało wykonane w 1969 roku we wykrochmalony kryzik tiulowy, mister¬ wsi Stara Krobia, w powiecie gostyńskim, nie haftowany. Na nim spoczywa sie¬ w południowo-wschodniej Wielkopolsce. To dem sznurów korali. W dłoniach kobieta portret młodej kobiety w charakterystycz¬ trzyma modlitewnik. Ufnie patrzy prosto nym dla mikroregionu Biskupizny nakryciu w obiektyw i delikatnie się uśmiecha. głowy, zwanym potocznie „helikopterami" Zdjęcie wykonał profesor Józef Burszta lub „wiatraczkami". A tak naprawdę jest to i w r a z z zespołem kilkudziesięciu in¬ misternie ułożony i na sztywno wykrochmalony czepek tiulowy, skła¬ nych wchodzi ono w skład kolekcji zdjęć dający się z dwóch części - denka wraz z dwoma pasami tiulu ułożo¬ opatrzonych wspólnym tytułem „Wesele nym w harmonijkę oraz doszytej do niego kopki zwanej też okapem. biskupiańskie". Na portrecie widnieje za¬ Noszono takie czepki - kopki na samym czubku głowy, wiążąc je pod tem Panna Młoda, od której się wszystko brodą wstęgami tworzącymi efektowną kokardę. Kobieta ze zdjęcia zaczęło, a która została nazwana Piękną ma na sobie także czarny kaftan szyty z czarnego, grubego jedwabiu, Panią. O tamtym dniu wiadomo tyle, że 19 �było dużo uczestników ubranych w stroje biskupiańskie, i że całemu przez kolejne pracowniczki i pracow¬ wydarzeniu towarzyszył tłum gapiów oraz etnograf z aparatem. Etno¬ ników Instytutu Etnologii i Antropologii graf w terenie. Bo i uczestnictwo w takiej sytuacji jest z gatunku tych Kulturowej UAM w roku 2014 przecho¬ sytuacji terenowych, o uczestniczeniu w których etnograf - badacz ma¬ dzi transformację - z wersji analogowej rzy. Afirmacja lokalności i regionalności zarazem, reprezentacje tożsa¬ w wersję cyfrową. W sensie naukowym mości, przegląd zdobnictwa i wzajemnych relacji, krajobraz kulturowy swoje zadanie już spełniło - powstały i społeczny w pełnej krasie i w najbardziej jaskrawym wydaniu. prace magisterskie i doktorskie, wy¬ Portret Pięknej Pani jest dla mnie rodzajem biletu do przeszłości, dzięki któremu chce się szperać w materiałach wchodzących w skład dano wiele książek, wygłoszono odczyty i wykłady. archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Patronująca temu przedsięwzięciu Całość zgromadzonej dokumentacji jest efektem badań terenowych, Piękną Pani spokojnie się wszystkiemu a zatem działań stanowiących podstawę naszej pracy. Wyjazdy, poszu¬ przyglądała, a swoje prawdziwe piękno, kiwania, rozmowy z ludźmi, dokumentowanie, tropienie mikrohistori, dotąd ukryte na tzw. wglądówce po¬ poznawanie ludzi - stanowi. o sensie naszego zawodu. Wiele z tych kazała dopiero, gdy zdjęcie zostało zasłyszanych i utrwalonych historii z terenu zamkniętych zostało w y d r u k o w a n e w dużym formacie. w archiwalnych kartonach i pudełkach, zachowanych na taśmach fil¬ Niesamowity kontrast i głębia obrazu mowych i slajdach, opisanych i skatalogowanych w kilku inwentarzach. uwypuklają każdy szczegół stroju bi¬ A jak te chwile zostały zapamiętane przez tę drugą stronę - mieszkań¬ skupińskiego, podkreślając niezwykle ców wielu miejscowości, do których poznańscy etnografowie docierali? delikatną urodę jego nosicielki. Kim To powracające pytanie pozwoliło nam na podjęcie działań mających na była Piękna Pani? Czy pamięta foto¬ celu „uwolnienie" materiałów archiwalnych po to, by mogły one w spo¬ grafa, który zrobił jej zdjęcie kiedy stała sób symboliczny (a z czasem i fizyczny) powrócić tam, gdzie zostały w sieni domu? Jako pierwsza została pozyskane, zdobyte, otrzymane. Archiwum prowadzone skrupulatnie zabrana przez nas w podróż powrotną. �Stara Krobia leży niedaleko, niewiele ponad 70 km od Poznania, Konsultantem był profesor Józef tuż za Gostyniem, w samym sercu Biskupizny. Pojechaliśmy tam Burszta, stąd jego obecność podczas 16 sierpnia 2014 roku. W słoneczną sobotę, z plikiem wywołanych zdjęć wydarzenia oraz zdjęcia jego autor¬ oraz wielkoformatowym portretem Pięknej Pani znaleźliśmy się w cen¬ stwa w instytutowym archiwum. Film t r u m wsi. Pierwsze kroki skierowaliśmy do sklepu, w którym zagadnęli¬ jest często pokazywany mieszkańcom śmy Pana. Pokazaliśmy mu zdjęcia, polecił nam się skierować do jednej Starej Krobi, wielu ma go też w swoich z mieszkanek domu stojącego niedaleko sklepu. Akurat wyglądała przez domach. Ot, pamiątka tamtego wyda¬ okno. Przejrzała plik podanych jej zdjęć i zaczęła wymieniać nazwiska rzenia, a zawsze to miło powspominać osób widniejących na zdjęciach. A Piękna Pani to jej kuzynka. Siedliśmy sąsiadów, członków rodzin, popatrzeć wspólnie na placu w centralnym punkcie wsi i popłynęła opowieść i pośmiać się wspólnie. o tamtym d n i u . . A potem (z pomocą żony sołtysa) trafiliśmy do domu, w którym mieszka z rodziną Piękna Pani. W ten oto sposób dzięki zdjęciu Pięknej Pani dowiedzieliśmy się czegoś Puk puk. więcej o historii kompletu zdjęć, spokoj¬ Słychać kroki, zgrzyt zamka i jest. Stoi. Oderwana od pracy w kuchni, nie czekających w pudełkach na kolejne zaskoczona, z początku nieufna. Od razu wiadomo, że to Piękna Pani! odkrycie. Historie przeszłe i wydawać Te same oczy, rysunek ust. by się mogło, że zapomniane - stały się - Tak, to ja, a o co chodzi? współczesne, a etnografowie powrócili I już siedzimy wszyscy w dużym pokoju przy kawie i cieście, pijemy w teren, do Starej Krobi. toast za spotkanie i za tamto wydarzenie sprzed lat, oglądamy wspólnie Jest to jedno z tysiąca zdjęć, a za f i l m . . . Bo Piękna Pani na tym zdjęciu odgrywała tylko rolę Panny Młodej, każdym z nich kryją się historie. Wszyst­ a jej mąż rolę pana Młodego. Już wtedy byli kilka lat po ślubie, ale zostali kie czekają na ponowne odkrycie. poproszeni, aby wziąć udział w rekonstrukcji wesela biskupińskiego na potrzeby kręconego wtedy przez Wytwórnię Filmów Oświatowych filmu. 1 ��Ą ^\ M M ^™ ^\ M ^\ H ^\ j ^\ ^\ ^™ I w setna rocznice urodzin Procesora J ó z e f a Bursz �I �Kraj (gr. etn.) Woj. (gr. etnogr.) Powiat Gmina Miejscowość Polska Obiekt - temat Grupa rzeczowa p r o f . d r Józef B u r s z t a /1914-1987/ Autor i czas wykonania obiektu Autor i data wyk. fotografii S. Kusza l a t a 70-te Źródło reprodukcji Obiekt znajduje się: Nr neg-poz. ����Rok i m i e j s c e : A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, Góra p o d S i e r a k o w e m , pow. międzychodzki Tytuł: E t n o g r a f o w i e w t e r e n i e P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r B a c z e w s k i A u t o r : Józef B u r s z t a R u s i e c , pow. wągrowiecki Tytuł: G r u p a etnografów 1959, Patronat zdjęcia: Jv Katarzyna Barczyk i i ��������Autor: Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1967, P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: G o s p o d a r z S z c z e p a n W i l k z żoną w d r o d z e z pola p o d c z a s rozmowy z dr S. Błaszczykiem P a t r o n a t zdjęcia: Aleksandra Dzik A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Sławsk, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką Patronat zdjęcia: S y l w i a Geelhaar �����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1969, K r o b i a S t a r a , pow. gostyński Tytuł: W e s e l e biskupińskie w Krobi S t a r e j . Kobieta w s t r o j u tradycyjnym P a t r o n a t zdjęcia: I n s t y t u t Antropologii i Etnologii PAN ���������A u t o r : Stanisław K u s z a Rok i m i e j s c e : połowa l a t 60. XX w., Krzymów, pow. koniński Tytuł: P o d c z a s w y w i a d u z informatorką P a t r o n a t zdjęcia: M a r i a Knapowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1 9 7 1 , P y r z a n y , pow. g o r z o w s k i Tytuł: Powrót krów z p a s t w i s k a P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata Kłych Tytuł: M. A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, S o l e c , pow. średzki S t a c h o w i a k p r z e d f r o n t e m s w e j 2 0 0 - l e t n i e j chałupy P a t r o n a t zdjęcia: Elżbieta Kopczyńska 51 ��������A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: K o b i e t y w s t r o j a c h l u d o w y c h p r z e d kościołem P a t r o n a t zdjęcia: Mana A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1975, V e s e l i n a d Morawą, Czechosłowacja Tytuł: I K o m u n i a św. - dziewczęta w s t r o j a c h l u d o w y c h P a t r o n a t zdjęcia: Ewa M a z u r ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, o k o l i c e U n i e j o w a , pow. poddębicki Tytuł: D z i e c i w i e j s k i e P a t r o n a t zdjęcia: W i k t o r i a N a j d e n o w a - J a c i u b e k A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Zaprzęg k r o w i na u l i c y P a t r o n a t zdjęcia: Ziemowit Niedzwiecki ����������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: P r z y s t u d n i z żurawiem P a t r o n a t zdjęcia: P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o l o g i i i Antropologii Kulturowej UAM w P o z n a n i u �A u t o r : M i l a n Chlebana Rok i m i e j s c e : 1975, Brzóza S t a d n i c k a , pow. łańcucki Tytuł: F r a n c i s z e k B u s z t a - wytwórca d r e w n i a n y c h łyżek P a t r o n a t zdjęcia: Anna P r z y t o m s k a A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, G o d z i m i e r z , pow. szubiński Tytuł: K o s z y k a r z - Herman F i n k e z k o s z y k a m i o d n a c h półkolistych P a t r o n a t zdjęcia: B e a t a Rakowska A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1968, Ołobok, pow. świebodziński Tytuł: K o b i e t y w i e j s k i e p o d c z a s o d p o c z y n k u P a t r o n a t zdjęcia: J e s s i c a R o b b i n s - R u s z k o w s k i ����A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, S a r a j e w o , Bośnia, Tytuł: S a r a j e w o - t a r g P a t r o n a t zdjęcia: M a r t a R u d n i c k a Jugosławia A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1960, B a n j a L u k a , Bośnia, Jugosławia Tytuł: Czyścibut u l i c z n y w B a n j a L u c e P a t r o n a t zdjęcia: Ada S i e b e r s ���������A u t o r : Teresa Okoniewska Rok i m i e j s c e : 1976, Q a j s a r , prow. F a r j a b , A f g a n i s t a n Tytuł: P a s z t u n k a P a t r o n a t zdjęcia: P i o t r S t a r o s t a A u t o r : Marek Bero Rok i m i e j s c e : 1976, D a u l a t a b a d , prow. B a l k h , A f g a n i s t a n Tytuł: R o d z i n a Tadżyka A b d u l a Wachoba P a t r o n a t zdjęcia: Małgorzata S t o l a r s k a 87 ���������A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, C z a r n a , pow. r o p c z y c k i Tytuł: Pług koleśny p o d c z a s p r a c y P a t r o n a t zdjęcia: J a d w i g a W i e c z e r z a k 96 A u t o r : Bogusław L i n e t t e Rok i m i e j s c e : 1970, Ślesin, pow. koniński Tytuł: Zaprzęg w „duhę" P a t r o n a t zdjęcia: Z u z a n n a Wiśnicka-Tomalak �A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1958, O b o r n i k i Tytuł: H a n d e l obwoźny - samochód P a t r o n a t zdjęcia: J o a n n a W o j c i e c h o w s k a ��A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1959, Królików, pow. koniński Tytuł: Dom s z a c h u l c o w y ( d a w n i e j p o d c i e n i o w y ) , P a t r o n a t zdjęcia: F i l i p Wróblewski A u t o r : Józef B u r s z t a Rok i m i e j s c e : 1957, K r z y k o s y , pow. średzki Tytuł: Ściana stodoły - k o n s t r u k c j a s z k i e l e t o w a P a t r o n a t zdjęcia: A g n i e s z k a W r z o s e k " częściowo • • • • szalowany 99 ���Lista darczyńców Przemysław Adamczewski Ewa Janiak Ewa i Jarosław Antyborzec Zbigniew Jasiewicz Piotr Baczewski Arkadiusz Jełowicki Katarzyna Barczyk Jojagoda Barbara i Bogdan Brykczyńscy Irena Kabat Anna Weronika Brzezińska Dominik Kaczmarczyk Jacek Brzozowski Katarzyna K a r w a c k a S z w a r c Krystyna Brzozowska Magda Kielar Hanna Małgorzata Burszta Karina Kirchhoff Magdalena Chojnacka Ewa Klekot Łucja Cieślar Marta Kluszczyńska Irena (Grześkowiak) Ciszewska Zygmunt Kłodnicki Ewa Cudzich Małgorzata Kłych Maria Knapowska Zuzanna Czaplińska Edyta 102 Czernecka, Fundacja Lokalnego Wsparcia K u l t u r y Elżbieta Kopczyńska AITWAR Michał Kowalski Anita Czerner, Stowarzyszenie Maloka Eliza Kurtysiak Anna Drożdż La Tormenta Szkoła Tańca Flamenco Aleksandra Dzik Tadeusz Łopatkiewicz Sylwia Geelhaar Marta Machowska Kamila Gillmeister Izabella Main Kamila Grześkowiak Natalia Maksymowicz Barbara Hoffmann Małe Instrumenty Aleksandra Hulewska Mana Krzysztof Hulewski Ewa Mazur Instytut Antropologii i Enologii PAN Natalia Mazur �Krzysztof Minakowski Jarosław Solecki Katarzyna Mirgos Agata Stanisz Magda Murawiecka Bartosz Stańda Muzeum Ziemi Rawickiej StaraKicia - Anna Araszkiewicz Wiktoria Najdenowa-Jaciubek Piotr Starosta Ziemowit Niedźwiecki Jarosław Jacek Stępniewski Mateusz Nowak Małgorzata Stolarska Marta Nowicka Dariusz Stryniak Jolanta PawlakPaluszek Marta Strzelecka Agnieszka Pawłowska Jan Surman Danuta PenkalaGawęcka Marta Świtała Marta Petryk Aneta Szczepankiewicz Dionizy Piątkowski Marta Szloser Agnieszka Pieńczak Ewa Szwed-Paczkowska Jacek Polewski Bożena Szota Mirosława Posern-Zielińska Anna PasiukCzepczyńska Pracownicy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Alek Tarkowski Anna Przytomska Agnieszka Telecka Jessica Robbins-Ruszkowski Andrzej Trzeciak Lidia Rozmiarek Urząd Gminy Wągrowiec Beata Rakowska Jadwiga Wieczerzak Marta Rudnicka Zuzanna Wiśnicka Tomalak Adrianna Siebers Joanna Wojciechowska Aleksandra Sergiel Emilia Wojtkowska-Degentysz Dobrawa Skonieczna Gawlik Filip Wróblewski Justyna Słomska-Nowak Agnieszka Wrzosek Łukasz Słotwiński Katarzyna Wyrzykowska Mikołaj Smykowski Roman Zaczkiewicz �PARTNERZY Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Poznaniu Art Stations Fundation by Grażyna Kulczyk Muzeum Narodowe w Gdańsku Urząd Gminy Wągrowiec Muzeum Ziemi Rawickiej Blacom Spółka z o.o. Muzeum Ziemi Kępińskiej im. T. Potworowskiego Gminne Centrum K u l t u r y i Rekreacji i m . Jana z Domachowa Bzdęgi w Krobi Krzysztof Kurłowicz - Fotografia Wielkopolskie Towarzystwo Kulturalne Świetlica Cafe Krakowska 9a �CYFROWE ARCHIWUM IM. JÓZEFA BURSZTY Cyfrowe A r c h i w u m i m . Józefa Burszty: www.cyfrowearchiwum.amu.edu.pl https://www.facebook.com/prof.J.Burszta A r c h i w u m jest budowane w ramach projektu „Cyfrowe A r c h i w u m im. Józefa Burszty" - digitalizacja archiwaliów oraz ich udostępnienie w Internecie", z programu Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kolberg 2014 - Promesa Ministra K u l t u r y i Dziedzictwa Narodowego Kontakt: cyfrach@amu.edu.pl �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/628be713f4ea9c59c66104bb92faad44.pdf ca9d128c1462ad419bd5adb00c1e02f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Skarby Górali : poznaj Górala spoza Podhala Subject The topic of the resource Górale Nadpopradzcy, Górale Biali, Górale Spiscy, Górale Pienińscy, Górale Orawscy, Górale Babiogórscy, Górale Zagórzańscy, Górale Kliszczaccy Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja merytoryczna Anna Jarzębska Publisher An entity responsible for making the resource available Fundacja Mapa Pasji Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2020 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text https://skarbygorali.pl/aktualnosci/ksiazka-pt-goralszczyzna-mniej-znana-juz-dostepna www.skarbygorali.pl ISBN 978-83-956959-1-9 Poznaj Górala spoza Podhala Anna Jarzębska, Fundacja Mapa Pasji Skarby Górali Góralszczyzna kojarzy nam się niezmiennie z Podhalem i Zakopanem, tymczasem w górzystych rejonach południowej Małopolski możemy spotkać jeszcze osiem innych grup górali, z których każda ma swoje tradycje, stroje, pieśni, gwarę, legendy, tańce i postacie. Niematerialne dziedzictwo południowej Małopolski jest niezwykle bogate i różnorodne, ale wciąż mało znane. Postawiliśmy sobie cel, by nie tylko je udokumentować, ale także opowiedzieć o nim w sposób przystępny i ciekawy. Dlatego właśnie do tworzenia tej opowieści zaangażowaliśmy przede wszystkim miejscową młodzież, lokalne ośrodki kultury, szkoły i stowarzyszenia. Jednym słowem tych, którzy tę kulturę dziś tworzą i będą ją przekazywać dalej. Tych, którzy z dumą mogą powiedzieć: „jestem stąd!”. Skarby Górali Poznaj Górala spoza Podhala �Skarby Górali Poznaj Górala spoza Podhala Kraków 2020 �Wyd. Fundacja Mapa Pasji, Kraków 2020 !;7-h1f-�l;u‹|ou‹1Œm-Ĺ��mm-��-uŒ<0vh!;7-h1f-�b�hou;h|-�|;hv|†Ĺ��7-l��-uŒ<0vhb Spis treści �uof;h|�]u-C1Œm‹Ĺ��-ub†vŒ� uom|� Skarby Górali spoza Podhala �uof;h|�ohj-7hb�b�v|uom‹�|‹|†jo‰;fĹ��;-|-�"o1_-1h-� Górale Biali �vb.৵h-�ro‰v|-j-�‰�u-l-1_�ruof;h|†�Ł�7hu‹‰-mb;�vh-u0ॕ‰�7Œb;7Œb1|‰-�roj†7mbo‰;f��-joroѴvhbĿķ�u;-ѴbŒo‰-m;]o�ruŒ;Œ��Ѵ†0� "rou|o‰‹�Ł�ॕuĿķ�‰�r-u|m;uv|‰b;�Œ� †m7-1f.��-r-��-vfbķ��lbmm‹l��ঋuo7hb;l��†Ѵ|†u‹�‰��.1h†ķ��b;fvhoŊ�lbmm‹l��ঋuo7hb;l� �†Ѵ|†u‹�‰��b‰mb1Œm;fŊ,7uof†ķ��-0bo]ॕuvhbl��;m|u†l��†Ѵ|†u‹�‰�,-‰ob�b��†Œ;†l�ŋ��u-‰vhbl��-uhb;l� |mo]u-C1Œm‹l� ‰�,†0uŒ‹1‹��ॕum;fĺ��uof;h|�‰vrॕjCm-mvo‰-mo�Œ� †m7†vŒ‹� †uor;fvhb1_�‰�u-l-1_�!;]bom-Ѵm;]o��uo]u-l†��r;u-1‹fm;]o� )of;‰ॕ7Œ|‰-��-joroѴvhb;]o�m-�Ѵ-|-�ƑƏƐƓŊƑƏƑƏĺ �"��Ĺ�ƖƕѶŊѶƒŊƖƔѵƖƔƖŊƐŊƖ� 7 8 O sadach, sokach i śliwowicy. Rozmowa z Krzysztofem Maurerem, twórcą Tłoczni Maurer z Zarzecza, Magdalena Słabaszewska Na łąckiej ubocy, fot. Łukasz Setlak 11 Z szopką…, Łukasz Setlak 16 Muzyka łączy pokolenia, fot. Gabriela Matusiewicz 17 Nakrywej mamusiu, wesele idzie, Klaudia Jawor 22 Wesele łąckie, fot. Łukasz Szelec 23 Zapomniane w poezji, Grzegorz Setlak 28 Artyści ziemi łąckiej, fot. Kuba Mrówka 29 10 Górale Nadpopradzcy GOK GO OK Z�àąFNX www.skarbygorali.pl 34 Kazali mi paść owce…, Katarzyna Tomasiak 36 ...baranki cały dzień, fot. Emila Buczek 37 Za śtyry niedziele wesele się ściele…, Aleksandra Rzeźnik 42 Do góry, do góry ty konisiu bury przebiyrej nózkami pomiędzy górkami, fot. Katarzyna Dominik Raz na ludowo, czyli chodoki gromy, Maciej Skalik 48 Instrumenty z duszą, fot. Agnieszka Fabiś 49 Piwniczańskie wyplatanki, fot. Kinga Polakiewicz 56 44 �Górale Babiogórscy Górale Pienińscy 58 Godła Szalayowskie w Szczawnicy, Weronika Błażusiak 60 Godła Szalayowskie, fot. Weronika Marciszewska 61 Perła Pienin – tradycja trzech pokoleń, Gabriela Kacik 64 Skarb Flisaka, fot. Julia Salamon 65 O Krośnickich przydomkach i innych historiach, Julia Oleksy Bacówka, fot. Marcelina Staszewska 71 116 Na przekór czasom i ludziom wbrew…, Kamil Kozina 118 Święcone, fot. Karina Trzebuniak 122 „Dopięte na ostatni guzik” – babiogórski strój regionalny, Zuzanna Zając Zespół Juzyna, fot. Michał Sośnicki 125 W świecie beczek, Julia Janik 130 Bednarz, fot. Michał Sośnicki 131 70 Górale Zagórzańscy Górale Spiscy 76 Spiskie wesele 45 lat temu, Julia Molitorys 78 Twórczość niedziczanki Kamili, fot. Gabiela Stanek 79 Zwyczaje związane z chrztem dziecka w Kacwinie, Anna Tomasz Spiskie Misterium, fot. Magdalena Nowobilska 83 Zapomniane łapszańskie zwyki, Mikołaj Kowalczyk 88 Chodzenie z koniem, fot. Elżbieta Łukuś 89 Górale spoza Podhala (mapa) 124 136 Czarnoksiężnik z Pasma Jaworzyny, Klaudia Mirczak 138 Konkurs palm w Rabce-Zdroju, fot. Emilia Klęsk 139 Ulica Garncarska, Joanna Kozioł 142 Ujęcia z filmu pt. „Rzeźbiarz”, realizacja: Julia Bucka 144 Ujęcia z filmu pt. „Kolędowanie z Zagórzanami”, realizacja: Laura Ceklarz, Dawid Śmieszek Demonologia ludowa, Klaudia Kusy 148 Demony, fot. Natalia Klęsk 149 82 146 94 Górale Kliszczaccy 152 Józef Wrona - Świątkarz spod Urbaniej Góry, Zuzanna Jędrocha 154 Urbania Góra, fot. Andrzej Gwiżdż 155 Tradycja pokoleń. Niedziela Palmowa w Tokarni, fot. Joanna Zięba 157 W blasku fleszy, czyli o kulisach powstawania płyty „Kliszczacki folk”, Katarzyna Słonina Odkryj Beskid Wyspowy, fot. Joanna Makusek 164 Piękno odtworzone, Zuzanna Korabik 166 Górale Orawscy 96 Dzień na Orawie 60 lat temu, Katarzyna Smoleń 98 Na Orawie..., fot. Katarzyna Flaszczyńska 99 Lipnickie moje, Ewelina Węgrzyn 104 Lipnicki moj – stawianie i ścinanie orawskiego moja, fot. Katarzyna Ponicka 105 Dawne tradycje, zwyczaje i obrzędy wielkanocne na Orawie, Klaudia Nowak 110 Dawne rzemiosło orawskie - snycerstwo, ceramika i rzeźba w glinie, fot. Xymena Smreczak 114 160 �Odkryj góralskie skarby! Ruszaj na Questy – Wyprawy Odkrywców 0Lĕ PRVW� LGĩ GDOHM V]RVĆ� 1LH WU]HED ZLHOH F]DVX� %\ GRMğý VWĆG GR UR]VWDMX� .LHUXM VLċ Z JyUċ ODVX� 6WRL WX OHğQLF]yZND� GR ZRMVNRZHJR NRâD QDOHī\� /HJHQG\ VĆ R W\P PLHMVFX ² NWR FKFH� QLHFKDM QLH ZLHU]\� Hasło questu: 0yM 3DQ MHVW URWPLVWU]HP NDZDOHULL RFKRWQLF]HM� :LċF L MD Z W\P ZV]\VWNLP WHī XF]HVWQLF]ċ� $ JG\ NDZDOHU]\ğFL PDMĆ EDO� Z VHNUHFLH &L SRZLHP� 2 SyâQRF\ ZFKRG]Ć GR VWDMQL L SLMĆ QDV]H ]GURZLH� ,Gĩ GDOHM SURVWR Dī GR ZLGRF]QHM RUDZVNLHM FKDW\� 7X PRīQD XSLHF FKOHE� MDN SLHNâR VLċ SU]HG ODW\� 1D ]DNUċFLH ]REDF]\V] PQyVWZR GURJRZVND]yZ� 1DMEOLīHM MHVW B B B B 11 B B B B B B B B B � WR ZLGDý RG UD]X� 23 0RīH WHī SRPDV]HURZDý � NP� NWR VLċ QLH ERL� 7DP B B B B B B 17 B B � B B B B B B B B B B B B B B VWRL� WRi� Ri� 24 8 7R PLHMVFD Z 3RGEDELRJyUVNLP (NRPX]HXP� $ 7\ VSyMU] QD PDSċ L QD SyâQRF VLċ NLHUXM� =D ��� PHWUyZ VNUċý Z OHZR GR ZLDW\� -HM WHī QLH E\âR Z W\P PLHMVFX SU]HG ODW\� 1D WDEOLF\ F]\WDM MDN ]DFKRZ\ZDý VLċ Z OHVLH� ViH iH� $ PRīH L WDP ]H PQĆ MHV]F]H &Lċ SRQLHVLH¬" 6Ć GZD F\WDW\ DXWRUVWZD B B B B B B B B B B BBBB �� �� �� �� �� �� �� �� �� �� 1DTQìE[�RTCY�A���A�A�A�A�A�A�FQ�RQNUMKEJ�\KGO�1TCY[�K�5RKU\C� 23 #RQUVQê�1TCY[��C�OQēG�MKGF[þ�þYKÔV[��0CNGē[�OW�UKÔ�\CFWOC� K�EKU\C� 4Q\GLT\[L�UKÔ�FQQMQêC��DQ�OKGLUEG�EKGMCYG�VQ� 6W�\PCLF\KGU\�ITQD[�PCLUVCTU\G�Lj�RQE\[VCL�MVQ� 2QU\WMCL�VW�PC�UVCT[O�EOGPVCT\W�ITQDW�$QTQYGIQ +�LGþNK�OCU\�EJYKNGE\MÔ��RQO´FN�UKÔ�\C�PKGIQ� QUEST- Wyprawa Odkrywców Miejsce na skarb: 0KGQRQFCN�YKF\KO[�HKIWTÔ�MT\[ēC�QMC\CêGIQ 0C�OKGLUEW�FTGYPKCPGIQ�MQþEK´êMC�FQ�%J[ēPGIQ� ǐURT\GFCPGIQǏ� 9QM´ê�MQþEKQêC�\CVQE\�MTÆI�6WT[UVQ�FTQIK� 2T\GF�YGLþEKG�DQE\PG�þYKÆV[PK�MKGTWL�UYG�PQIK� Tematyka: a: .U]\V]WRI )ORU\V � WUHQHU TXHVWyZ SWRZDU]\V]HQiH .OXE SSRUWRZ\ %yU iOS $QGURLG www.questy.com.pl ,GUVGþ�Y�U\E\ÔþNKY[O�JCUêC�RQUKCFCPKW� 0C�RGYPQ�\�êCVYQþEKÆ�RQFQêCU\�\CFCPKW� ® 5MCTD�IF\KGþ�VWVCL�Y�RQDNKēW�UKÔ�\PCLFWLG� #�IF\KG�FQMêCFPKG!�*CUêQ�KPHQTOWLG� � �� �� �� �� �� �� Miejsce � � Czas przejścia: -T\[U\VQH�(NQT[U�Lj�VTGPGT�SWGUV´Y RN� �� PiQ Fundacja Mapa Pasji 11 0�4QOCU\��#�,CT\ÔDUMC Początek wyprawy: 1D OHZ\P &KU\VWXV SU]\ELW\� QLHZLDVW\ X VWyS MHJR� 5RCEGT� GR TQ\RQE\[PC� UKÔ� RT\[� &QOW� .WFQY[O� .KRPKEC� 9KGNMC� 7\ VSyMU] QD WDEOLF]NL SU]\ELWH NU]\īD GUXJLHJR� Questy w całej Polsce: ® Questy - Wyprawy Odkrywców: Y����YUKCEJ�RQ�RQêWFPKQYGL� 0DP\ FHQQH� FKURQLRQH B B B B B B B B B B VLHGOLVNR� UVTQPKG�$CDKGL�)´T[��OKÔF\[� 19 6 11 Opiekun questu: Ora Jabłonka wi .âyGND VWRL QD SU]HV]NRG]LH" -HğOL SRNRQDý MĆ &L VLċ PDU]\� an E\ÔþÈ�JKUVQT[E\PGL�1TCY[�NGē[� 3U]\SRPQLM VRELH URN ]DâRīHQLD MD]RZVNLHM SRīDUQHM VWUDī\� ie F\Kþ�Y�ITCPKECEJ�5êQYCELK� 4 Ilustracje: $GDP -DU]ċEVNL MHVWHğ ² WR WDNīH WX ]REDF]\V]� 17 Opiekun questu: 1D 6]ODNX B B B B B B B B B Questy w całej Polsce: wyprawy: 6NUċý Z GURJċ ]D WDEOLFĆ� Początek PLĕ âDZNL� F]\WDM VâRZD KDVâD� www.questy.com.pl -DN GREU]H� 2GNU\ZFR� īH3U]\ QDG]LHMD Z 7RELH QLH ]JDVâD� ZHMğFLX RG VWURQ\ SDUNLQJX QD FPHQWDU] SDUDÀDOQ\ Z -D� 6]NRâD 3RGVWDZRZD Z -D]RZVNX� WHO� ��������� 2E\ğ WX ZUDFDâ� E\ ]DV]F]\FLý ZL]\WĆ QDV]H ]RZVNX OHīĆF\ SU]\V]F]\W\� ': ���� *36� ����������1 ����������( H�PDLO� MD]JLP#ZS�SO� VS�MD]RZVNR#ODFNR�SO áDSV]DQND ]DZV]H &Lċ ]DSUDV]D� ]DFKċFD GR ZL]\W\� Zawoja KPP[OK�Y�,CDêQPEG��.KRPKE[� 2G EUDP\ LGĩ WHUD] Z OHZR� Z SOHEDQLL L XOLF\ NLHUXQNX� 9KGNMKGL��.KRPKE[�/CêGL��<WDT\[E[� *G]LH VNDUE" &]\WDM KDVâR� QLH V]XNDM LQQHJR UDWXQNX� Inne góralskie questy: www.skarbygorali.pl Aplikacja Skarby Górali: Czas przejścia: RN� �� PLQ � � QUEST- Wyprawa Odkrywców Piękno tradycji i natury u stópp Koskowejj Góry Tematyka: Autorzy questu: .U]\V]WRI )ORU\V� $GDP -DU]ċEVNL ² HNVSHUFL GV� TXHVWyZ ® Fundacja Mapa Pasji Tematyka: -RODQWD .XUHN� :RMFLHFK 0ROXV� 0DâJRU]DWD 3ċFHN� $QGU]HM 6âRQLQD� 'DULXV] 6âRQLQD� 7RPDV] 6âRQLQD� 0DJGDOHQD :LQWHU� 3LRWU Ī\âD Ilustracje: $GDP -DU]ċEVNL Inne góralskie questy: Aplikacja Skarby Górali: www.skarbygorali.pl 4XHVW WR JUD� Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZLOL� :\VWDUF]\ XZDīQLH F]\WDý ZVND]yZNL L UR]ZLĆ]\ZDý ]DJDGNL� E\ RWU]\PDý NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPLĆWNRZHM SLHF]ċFL� Początek wyprawy: Questy w całej Polsce: Questy - Wyprawy Odkrywców: 1D SDUNLQJX RERN 6]NRâ\ 3RGVWDZRZHM Z áDSV]DQFH� www.questy.com.pl *36� ���������� ��������� ® Czas przejścia: Questy - Wyprawy Odkrywców: RN� � JRG]� �� PLQ Odkryj skarby Górali Spiskich! 3ROVF\ *yUDOH 6SLVF\ ]DMPXMĆ �� ZVL SRâRīRQ\FK SRPLċG]\ =DOHZHP &]RUV]W\ĕVNLP D U]HNĆ %LDâNĆ P�LQ� áDSV]H 1LīQH� 1LHG]LFċ� .DFZLQ� 7U\EV]� )U\GPDQ L -XUJyZ� :LċNV]Rğý ��� 6SLV]D ]QDMGXMH VLċ G]Lğ QD 6âRZDFML� : NXOWXU]H OXGRZHM ZLGDý V]Hğý ZLHNyZ SDQRZDQLD ZċJLHUVNLHJR� Jak szukać skarbu: 4XHVW WR JUD� Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZLOL� :\VWDUF]\ XZDīQLH F]\WDý ZVND]yZNL L UR]ZLĆ]\ZDý ]DJDGNL� E\ RWU]\PDý NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPLĆWNRZHM SLHF]ċFL� Początek wyprawy: -HVW WR JyUVND Z\FLHF]ND ] QXWNĆ XWquestu: KLV KLVWRULL WRULL SUR SURZDG]ĆFD R SU]H] Opiekun áDSV]DQNċ L QDMZ\īV]H SDUWLH SROVNLHJR 6SLV]D� P�LQ� .XUDV]RZVNL $QGU]HM 6âRQLQD ² (NRPX]HXP %RJGDQyZND :LHUFK .XUDVyZNċ � 7RZDU]\V]Ć MHM ]DSLHUDMĆFH Z SLHUVLDFK H�PDLO� NDSHOD�#JR��SO� WHO�GHFK ��� ��� ��� JyUVNLH NUDMREUD]\ ² ZLGRNL PLċG]\ LQQ\PL QD 7DWU\ L 3LHQLQ\� Jak szukać skarbu: 4XHVW RSURZDG]D SR EDUG]R EDUG] DUG]R R ZDīQ Z ZDīQ\P RğURGNX NXOWXU\ NOLV]F]DFNLHM ² ZVLDFK 6NRPLHOQD &]DUQD L %RJGDQyZND� ]QDQ\FK ] SLċNQHJR SRâRīHQLD� NXOW\ZRZDQLD JyUDOVNLFK WUDG\FML RUD] G]LDâDOQRğFL SRG]LHPLD Z RNUHVLH ,, ZRMQ\ ğZLDWRZHM� 8 SRGQyīD VFKRGyZ SURZDG]ĆF\FK GR .RğFLRâD 1DZLHG]HQLD 1DMğZLċWV]HM 0DULL 3DQQ\ Z 6NRPLHOQHM &]DUQHM� *36� ���������� ��������� Czas przejścia: RN� � JRG]� �� PLQ Szczawnica nica Łapsze Niżne Odkryj skarby Kliszczaków! .OLV]F]DF\ PLHV]NDMĆ SRPLċG]\ 0DNRZHP 3RGKDODĕVNLP� -RUGDQRZHP D 5DENĆ� =GUyM� Z V]F]HJyOQRğFL Z UHMRQLH 7RNDUQL� 6NRPLHOQHM &]DUQHM� 3FLPLD L /XEQLD� ,FK QD]ZD Z]LċâD VLċ RG FKDUDNWHU\VW\F]QHJR UR]FLċFLD X GRâX VSRGQL W]Z� ÅNOLV]F]Dµ� Kliszczac Tokarnia Mszana Dolna Rabka-Zdrój Nowy Targ Łapsze Niżne Skarby Górali spoza Podhala G óra c S pis Zakopane Questy w całej Polsce: www.questy.com.pl ® Questy - Wyprawy Odkrywców: Odkryj skarby Górali Białych! *yUDOH %LDOL ]ZDQL WHī âĆFNLPL OXE âĆFNR�NDPLHQLFNLPL PLHV]NDMĆ Z UHMRQLH áĆFND� -D]RZVND L .DPLHQLF\� -HVW WR GROLQD 'XQDMFD� JG]LH NOLPDW MHVW VWRVXQNRZR âDJRGQ\ ² GRVNRQDâ\ GR UR]ZRMX VDGRZQLFWZD� 3RUWNL *yUDOL %LDâ\FK VĆ R]GRELRQH ERJDW\PL VHUFyZNDPL WXWHMV]Ć RGPLDQĆ SDU]HQLF\ � Góra li Bia le 2GZLHGĩ QDV NLHG\ğ� 2GNU\ZFR� Z ZROQHM FKZLOL� =DELHU] SU]\MDFLyâ� URG]LQċ� E\ VLċ QLH QXG]LOL� 0RīH WHī� WDN MDN 7\ G]LVLDM� VNDUE RGQDMGĆ , -D]RZVNR SLċNQH ZVSRPLQDý EċGĆ ] PLQĆ KDUGĆ� (PLOLD -DQHF]HN� :LNWRULD -DQHF]HN� .U]\V]WRI .DSRâND� 3LHWUDV]HN� 'R WHJR MHGHQ QD JDâċ]L� &]\(OīELHWD RQ WHī áXNXğ� VNDUEX-DNXE V]XND" Fundacja Mapa Pasji 'DQLHO 6RâW\V� 0DULXV] 6RâW\V� .U]\V]WRI 7U]RS 6RâW\V R U]HĩELH ZLH ZV]\VWNR� MHJR WR Z GUHZQLH V]WXND� 20 *DEULHOD 2EU]XG� $GDP -DU]ċEVNL 'RZLHV] VLċ� īH Z RZHM2QNUE[�1TCYKCPKG�OKGU\MCLÆ� NRğFLHOQHM ZLHī\� EOLVNR� 1LH NDīGHPX XGDMH VLċ GRWUZDý GR NRĕFD� 3RZRG\ PD UyīQH ² RG ]LPQD GR JRUĆFD� 7RELH TXHVW XNRĕF]\ý VLċ SLċNQLH XGDâR� :LċF JUDWXOXMHP\ &L� īHğ GRNRQDâ WHJR ğPLDâR� Autorzy questu: .U]\V]WRI � WUHQHU TXHVWyZ� 6NDUE MHVW EOLVNR� 2ERN GU]ZL )ORU\V VSRVWU]HīHV] QD SQLDNX .DUROLQDFKRý &LSWD�QLHğSLHZDMĆF\FK 0DULD &LSWD� 1DWDOLD &LSWD� $ī B B B B B B EDUZQ\FK� SWDNyZ� 12 6 Odkryj skarby Orawian! )´TPGL�K�&QNPGL��1TCYEG�� 2QFYKNMW�K�%J[ēPGO��9KÔMU\C� $ MHğOL QDZHW QLH VSRWNDâHğ WX ī\ZHJR F]âRZLHND� 1L GXFKD QDZHW ² LGĩ WDP� JG]LH WDEOLFD F]HUZRQD = QDSLVHP Å62á7<6µ� :DīQH PLHMVFH ZVNDīH &L RQD� 8QLHğ JâRZċ ² +DZUDĕ MHVW QD SLHUZV]\P SODQLH� 3LHF]ċý ]DUD] ]QDMG]LHV]� KDVâR RGF]\WDý UDF]\V]� 6]NRâDMHğOL 3RGVWDZRZD Z áDSV]DQFH 7R QDMZ\īV]\ V]F]\W 7DWU %LHOVNLFK� VSRJOĆGDV] QD QLH� &KFHV] ]REDF]\ý ZLċFHM" 1LH EâĆG]L WHQ� NWR S\WD� Autorzy questu: H�PDLO� VSODSV]DQND#ODSV]HQL]QH�SO : SUDZR ]ZUyý VLċ WHUD] Tematyka: ² SRG GU]HZDPL Z RGGDOL ,QQ\ TXHVW RERN PD WHO� SRF]ĆWHN� ]GREĆGĩ JR L F]\WDM� ��������� .U]\V]WRI )ORU\V � WUHQHU TXHVWyZ 4XHVW SURZDG]L SRFKZDOL� SLċNQ\P -D]RZVNX ² EDUG]R VWDUHM JyUVNLHM -HVW GUHZQLDQ\ VWyâ� WDEOLFD URZHURZH V]ODNL 8F]QLRZLH 63 Z -D]RZVNX� 0DJGDOHQD &KUXSHN� 6RâW\V 6âRQLQD questy: WHī ZVSDQLDOH R .OLV]F]DNDFK ZVL� RSRZLDGDMĆF R MHM KLVWRULL L QDMFLHNDZV]\FK Inne ]DNĆWNDFK� góralskie AplikacjaRSRZLDGD� Skarby Górali: .RQUDG /LJDV� :LNWRULD /L]Rĕ� .ODXGLD 0DVLDU]� -HğOL PDV] ZĆWSOLZRğFL ² WDN� SRSURVLý JR Z\SDGD� ]DVLċJX 7ZRMHJR Z]URNX" *DEULHOD 2EU]XG� $PHOLD 3ODWD L:LHV]� +XEHUWīH VNDUE MHVW MXī ZJak www.skarbygorali.pl szukać skarbu: *G\ W\ONR F]DV ]QDMG]LH� R ZV]\VWNR PRīQD S\WDý JU]HF]QLH� 1DMSLHUZ MHGQDN NX WDEOLF\ ]UyE WH NLOND NURNyZ 3RPLHWâR SRG RSLHNĆ QDXF]\FLHOL� 1DWDOLL .\UF] 4XHVW WR JUD�R]QDF]RQR Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZLOL� :\VWDUF]\ VLċ īHJQDP\� RGZLHG]DM QDV NRQLHF]QLH� 0\ W\PF]DVHP NURSNDPL L %RJXVâDZ\ 0DWXVLHZLF]�)DURQ, SU]HF]\WDM� īH F]HUZRQ\PL BBBBBBBBBBBBBBBBBB XZDīQLH F]\WDý ZVND]yZNL L UR]ZLĆ]\ZDý ]DJDGNL� E\ RWU]\PDý B B B B B B B B B B B B B B B B B � 2G WHJR MHVW SU]\URG\ âRQR� 4XHVW SW� Å6SDFHU SRQDG FKPXU\ ZRNyâ 6RâW\VLHM *yU\µ Ilustracje: NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPLĆWNRZHM SLHF]ċFL� 5 4 Czas przejścia: www.questy.com.pl 5]HĩELý Z GUHZQLH L Z P\GOH PRīQD WX WHī ] QDPL� :]LĆý XG]LDâ Z OHNFMDFK KLVWRULL L OHNFMDFK UHJLRQDOQ\FK� 3RVâXFKDý SLHğQL OXGRZ\FK L JDZċG QLHEDQDOQ\FK� : WUDG\FML OXGRZHM E\â ]Z\F]DM ELFLD Z G]ZRQ\ 3RGF]DV EXU]\� DE\ SU]HJRQLý ZLQQH MHM GHPRQ\ =ZDQH SâDQHWQLNDPL� 7X WUDJHGLD ] WHJR Z\QLNâD� 3DPLċý R RÀHU]H SU]HFKRZXMH NDSOLF]ND QLH]Z\NâD� )OKPPG�%GPVTWO�-WNVWT[�Y�.KRPKE[�9KGNMKGL iogórcy &]\WDM� īH PLVMH ğZLċWH ��� *yUDOH %DEiRJyUVF\ PiHV]NDMĆ Å B ��MV´TGIQ�JKUVQTKC�UKÔIC�+�RQêQY[�::�YKGMW��RQêQēQP[O�QDQM� BBBB B BB B B BBBBBBB VGN����������������G�OCKN��IEMUKV"XR�RN Bab 7T\ÔFW�)OKP[��)25����������0���������' SR SyâQRFQHM VWURQiH %DEiHM 10 4 8,18 EHUQDUG\QLµ� *yU\� 0RīQD iFK VSRWNDý SU]HGH : OHZR WHUD] VNUċý� E\ GRMğý GR ZUyW ğZLĆW\QL� ZV]\VWNiP Z =DZRi i SNDZiF\� DOH Mszana Mssza szzzana ana na Zawoja InneiFKgóralskie questy: Aplikacja Skarby Górali: Dolna Doln D Do oln o ln naa n ZSâ\Z\ ViċJDMĆ QD SyâQRF\ QM�����OKP 2ED GXīH RNQD ZLHī\ PDMĆ ]ZLHĕF]HQLD âXNRZH� GR SXFKHM %HVNiG]NiHM i 0DNRZD www.skarbygorali.pl 2EHMU]DâHğ NRğFLyâ" &KRGĩ ZLċF GR ]DJDGNL QRZHM� 3RGKDODĕVNiHJR� D QD ZVFKRG]iH Fundacja Mapa Pasji Dī GR -RUGDQRZD� Sâ\QĆ SU]HGH Jabłonka 2GZUyý VLċ� Z\MGĩ ]D EUDPċ ² ] B B B B B MHM ÀODU\ ² ZV]\VWNiP ] WUDG\FMi SDVWHUVNiFK� 5 22 � �� �� �� �� �� �� �� QUEST- Wyprawa Odkrywców QUEST- Wyprawa Odkrywców8F]Ć VNOHMDQLD DQLRâyZ� PDORZDQLD QD V]NOH� RULJDPL� B B B B B B B B B B .DSRâND ² MDN WDEOLF]ND QD NU]\īX JâRVL� Jak szukać skarbu: � Na szczycie czycie polskiego Spisza S 'DOHM GURJĆ Z JyUċ� -HğOLğ ]PċF]RQ\� RWR 7ZRMH SDQDFHXP� 3LHUZV]D ]DJURGD ] SUDZHM WR ERJGDQRZVNLH (NRPX]HXP� =QDMG]LHV] WX GDZQH VSU]ċW\ RUD] G]LHâD V]WXNL� 1D UR]OLF]Q\FK ZDUV]WDWDFK SURZDG]Ć WX QDXNL� 1D OHZR ² 6âRZDFMD� QLHFDâH F]WHU\VWD PHWUyZ VWĆG� 3U]HG 7REĆ ]Dğ SU]HâċF] L áDSV]DQNL UZĆF\ SUĆG� -HVWHğ EOLVNR� *G\ ]REDF]\V] SLHUZV]H ]DEXGRZDQLD� � 6NUċFDM Z OHZR L SU]HG VLHELH ELHī EH] ZDKDQLD� � � 14 Spacer z wiekami *G\ PDV] V]DQVċ ZHMğý GR ğURGND ² QLH ]ZOHNDM� historii po Jazowsku WYCēPKG�E\[VCÈ�YUMC\´YMK�K�TQ\YKÆ\[YCÈ�\CICFMK��D[�QVT\[OCÈ� :SLHUZ MHGQDN� JG\ ZHMG]LHV] NDPLHQQ\PL VFKRGDPL� =REDF]\V] GZD NU]\īH MQìEQYG�JCUêQ�RTQYCF\ÆEG�FQ�UMCTDW� R]GRELRQH NZLDWDPL� Ilustracje: Miejsce na skarb:21 =DUD] QD NROHMQ\P ]DNUċFLH NDSOLF]ND &L VLċ XNDīH� �� �� �� �� �� �� �� 7R ]QDQH PLHMVFH ² ]QDQH ]H ZVSDQLDâ\FK ZUDīHĕ� 7XWDM VFKRG]Ć VLċ V]ODNL� 7DWU\ GXPQLH VLċ SUċīĆ� na skarb: &L� FR WX GRV]OL� ] SHZQRğFLĆ Z TXHğFLH ]Z\FLċīĆ� 3RG]LZLDM VWDUH RâWDU]H� U]HĩE\� REUD]\� RUQDPHQW\� +�/KMêWUKCM��-�-QYCNE\[M��4�/CTV[PKCM�� 3WGUV�VQ�ITC��Y�MV´TÆ�OQēPC�ITCÈ�Y�FQYQNPGL�EJYKNK��9[UVCTE\[� /XE FKRFLDī REHMGĩ NRğFLyâ ZNRâR� MHğOL MHVW ]DPNQLċW\� /�-NCRKU\��$�-QYCNE\[M Opiekun questu: Odkryj skarby Babiogórców! � =QDQ\PL VâRZDPL SROVNLFK P\ğOLZ\FK� B B B B B B B � %LDâD NDSOLF]ND 0DWNL %RVNLHM &]ċVWRFKRZVNLHM =GUDG]D VZyM ZLHN VċG]LZ\ L R F]âRZLHND WURVNċ� 3LRUXQHP ğPLHUWHOQLH UDīRQ\ R PRGOLWZċ SURVL 7DEOLFD ] SUDZHM SRZLH FRğ R NRğFLHOH VWDU\P� 7TDCT���9UR´NPQVC�.GþPQ�)TWPVQYC � 2VWDWQLD SLHOJU]\PND ]H 6âRZDFML E\âD Z ���� URNX� Tematyka: %DURN� URNRNR L UHQHVDQV VĆ WX Z ğURGNX L QD ZLGRNX� 5RCEGTWLÆE� \� SWGUVGO�� RQ\PCU\� OKGLUEC� \YKÆ\CPG� \� Y[DKVP[OK� 4XHVW UR]SRF]\QD Viċ QD ZHUDQG]iH SHQVMRQDWX� SU]HG ZHMğFiHP .RğFLyâ 1DURG]HQLD 103 WR ]LHP WXWHMV]\FK SHUâD� RQUVCEKCOK�.KRPKE[�9KGNMKGL�QTC\�LGL�EKGMCYG�\CD[VMK� QD UHFHSFMċ� *3S� ���������� ��������� :HMGĩ GR ğURGND� SR]GUyZ .UyORZĆ 3ROVNL EH] EHUâD� Autorzy questu: #PFTQKF iOS Questy - Wyprawy Odkrywców: $QGURLG 1D NRĕFX SURVWHM GURJL SR OHZHM VWUDFK\ VWRMĆ� 7Xī SU]HG GRPNLHP Å%DE\ -DJLµ� /HF] JRğFLH VLċ QLH ERMĆ� 7\ VNUċý Z SUDZR L SU]\ NRĕFX OHZHJR RJURG]HQLD &]\WDM KDVâR ² PLHMVFH VNDUEX� -D PyZLċ� ÅGR ZLG]HQLD�µ � � �� �� y -HVW" 0DV] G]Lğ V]F]ċğFLH� 7Rī WR .DSU\ğQLFD� .WyUD F]ċVWR Z FKPXUDFK FKRZD VZRMH OLFD� :Uyý QLHFR DVIDOWHP L Z OHZR JG]LH GURJċ V]XWURZĆ PDP\� :LHG] MHV]F]H� īH KLSRWHUDSLċ WX XVNXWHF]QLDP\� Questy w całej Polsce: � .RğFLyâ E\â WX MXī Z ğUHGQLRZLHF]X� ÅQD Z\VRNLHM VNDOHµ ² -DN ZWHG\ SLVDQR� ']Lğ ğUHGQLRZLHF]Q\ QLH MHVW ZFDOH� 4XHVW WR JUD� Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZiOi� :\VWDUF]\ &KRý MHJR QDMZLċNV]\ WR JRW\FNL REUD] 0DULL� XZDīQiH F]\WDý ZVND]yZNi i UR]ZiĆ]\ZDý ]DJDGNi� E\ VNDUE RWU]\PDý &XGDPL Vâ\QĆF\� /LF]QL SLHOJU]\PL Z SU]HV]âRğFL WX GRWDUOL� NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPiĆWNRZHM SiHF]ċFi� Jak szukać skarbu: � Miejsce na skarb: 24 8 � ÅĞ:,7µ� �� ��7DEOLFD �� ZRâD �� WHī �� GR ��JyU 1DG QLP QD]ZD -HV]F]H SDUċ NURNyZ� D JyUD ZQċWU]H VZRMH ]GUDG]L� 6NDOQH ğFLDQ\ ] ERNX XMDZQLĆ MHM SU]HNUyM JHRORJLF]Q\� ,Gĩ GDOHM� Z GROH WDNīH F]HND ZLGRN SU]HğOLF]Q\� Hasło questu: � �� �� �� � B B B B B SRğUyG GU]HZ LJODVW\FK PLHMVFD WHJR VWU]HīH� 7 Spacerkiem w przeszłość Lipnicy Wielkiej 'ZyU GRV]F]ċWQLH SRGF]DV RNXSDFML SâRPLHQLH VWUDZLâ\� Początek wyprawy: Opiekun questu: 0C�\GICT\G�MQPUGMTCELK�MQþEKQêC�FCVC� � � � � � � � 8 ZHMğFLD GR OHğQLF]yZNL īHOD]QH OHī\ ]ZLHU]ċ ² 8GDâR VLċ" 7R B B B B B B B B B V]ODN� 1LHFK WHī &Lċ SURZDG]L� ,Gĩ ZFLĆī SURVWR� GR ğFLHīNL ] EDULHUNĆ ² PDV] MHV]F]H VLâ\" 4XHVW SURZDG]i SR )ROZDUNX 7RSRU]\VNR JPiQD -RUGDQyZ� 3DUċ NURNyZ SRG JyUċ L XNDīH &L VLċ NRğFLyâ SDUDÀDOQ\� SRZiDW VXVNi � JG]iH ]QDMGXMH Viċ RğURGHN MHĩG]iHFNi� Z NWyU\P NXOW\ZXMH Viċ P�iQ� SROVNiH WUDG\FMH NDZDOHU\MVNiH�3RâRīRQ\ QD Z]QLHVLHQLX ² ZLGRN VWĆG IHQRPHQDOQ\� Autorzy questu: 6CO�Y\TQM�UY´L�UMKGTWL�LGFPÆ�RCTÔ�OGVT´Y�Y�I´TÔ� .U\VW\QD .XG]iD� (OīEiHWD 5\FKOiN� /XF\QD <QDCE\[U\�PCLUVCTU\Æ��PKG\Y[MêÆ�HKIWTÔ� *ZiD]GRQiN� -DQiQD S]F]XGâR� 'DUiXV] %JT[UVWUC�PC�MQNCPCEJ�VWNK�/CVMC�$QUMC�-T´NQYC Fundacja Mapa Pasji :DOiJyUVNi� =EiJQiHZ .RâDW #�PCF�PKOK�YUMC\´YMC�UêQPGE\PC��NWF\MK�ē[YQV�QFOKGT\CÈ� IQVQYC� Ilustracje: $QQD -DU]ċEVND .URSND WR V]ODN NRQQ\� SDVNL WR V]ODN SLHV]\� $ ZċGUyZND MHGQ\P L GUXJLP &Lċ XFLHV]\� =DUD]� WDP JG]LH NDEHO QDG QDPL GURJċ SU]HFLQD� 6]XNDM %DELHM *yU\ QD OHZR� Z ZLGQRNUĆJ VLċ ZFLQD� 10 2 ������������������������������������������������ �� �� 1LHRSRGDO ZLG]LDQR WHī GHPRQLF]QHJR ZRĩQLFċ� &R ZLy]â QRFĆ VLDQR Hasło SâRQĆFH�questu: 1DZLHG]Dý RNROLFċ 0LDâ\ WHī GZD F]DUQH SV\� EU]ċF]ĆFH âDĕFXFKDPL� %H] VWUDFKX MHGQDN� 2GNU\ZFR� UXV]DM GDOHM ] QDPL� 6Ć WX UyZQLHī R]QDF]RQH V]ODNL URZHURZH� ,Gĩ GDOHM� QD 7ZRMH SU]\E\FLH VNU]\īRZDQLH MHVW JRWRZH� = GDOD MXī ZLGDý UR]ZLGOHQLH ² RELHU] OHZĆ RGQRJċ� 1LHGâXJR ZHMG]LHV] QD GUXJĆ R]QDNRZDQĆ GURJċ� ������������������������������������������������������������������������������������ �������� 6[UKÆE�UKGFGOUGV�A�A�A�A�A���A�A�A�A�A�A�A���A�F\KGYKÔÈ� WHO� �� �������� H� VHNUHWDUiDW#WRSRU]\VNR�SO Lj�\CRCOKÔVCL�VG�NCVC�� 24 25 #�OKGUKÆEC��CRTKN�Lj�MYKGVPKC��UK´FOGIQ� Aplikacja Skarby Górali: Inne góralskie questy: 1FYT´È�UKÔ�K�FQ�Y[LþEKC�MKGTWL�UKÔ�DQE\PGIQ� www.skarbygorali.pl %\WLPQþÈ�\CEJQYCL��LWē�PKGFCNGMQ�UMCTD�E\GMC� 9�UVTQPÔ�&QOW�.WFQYGIQ�KFđ�RTQUVQ��PKG�\YNGMCL� .GE\�PKG�\C�U\[DMQ��\CVT\[OCÈ�UKÔ�RT\[UVQK� 2T\GF�\PCP[O�IPKC\FGO�DWF[PGM�FTGYPKCP[�ǐ7TDCTWǏ �UVQK� 1 2 ZLRğQLH L ]LPLH� 3RF]XM ODVX ]DSDFK� :Uyý GR GURJL L VNUċý Z OHZR ]D īyâW\PL ]QDNDPL� 7HUD] NLOND ]QDF]NyZ ZċGUXMH WX ] QDPL� Z Bachmatem spacer Folwarku p Hasłopo pquestu: Miejsce na skarb: Hasło questu: � �� L26 .LP VĆ" 7R F]WHUG]LHVWX FKâRSD ] 0DâRSROVNL FDâHM� .WyU]\ NXOW\ZXMĆ NDZDOHU\MVNLH WUDG\FMH ] ]DSDâHP� 0DMĆ EDUZQH SURSRUFH� PXQGXU\� V]DEOH� ODQFH� =DZV]H VWU]HODMĆ REFDVDPL SU]\ VZHM Z\EUDQFH� : G]LHĕ G]LDâDMĆ WXWDM OHğQLF]yZND L VNâDG GUHZQD� : QRF\ ]Dğ MDNRE\ LQVW\WXFMD EDUG]R SRNUHZQD� Å8 3Lâ\µ� MDN PyZLĆ OXG]LH� WDUWDN MXī QLHLVWQLHMĆF\ VWRL� : QRF\ UīQLH RQ GU]HZR ² 'XFK QLNRJR VLċ QLH ERL� $QGURLG �� QUEST- Wyprawa Odkrywców w L26 �� �� �� �� �� �� �� $QGURLG � l y e � L26 � L26 � $QGURLG � L26 � $QGURLG � L26 � $QGURLG � iOS B B B B B B B B B B ]DPRQWRZDQD� ZD ZDQ DQD� D� 14 iOS 6 %\ WUXGQD KLVWRULD QLJG\ QLH ]RVWDâD ]DSRPQLDQD� #PFTQKF 3U]H] B B B B B B B B $QGURLG 7DP WDEOLFD GOD XSDPLċWQLHQLD SRğZLċFHĕ RJURPQ\FK� : KRâG]LH īRâQLHU]RP B B B B B B B B B B B B B B B 20 22 .RQQ\FK� Łącko Szczawnica Łapsze Niżne Pobierz aplikację mobilną Skarby Górali Góralszczyzna kojarzy nam się niezmiennie z Podhalem i Zakopanem, tymczasem w górzystych rejonach południowej Małopolski możemy spotkać jeszcze osiem innych grup górali, z których każda ma swoje tradycje, stroje, pieśni, gwarę, legendy, tańce i postacie. Niematerialne dziedzictwo południowej Małopolski jest niezwykle bogate i różnorodne, ale wciąż mało znane. Postawiliśmy sobie cel, by nie tylko je udokumentować, ale także opowiedzieć o nim w sposób przystępny i ciekawy. Dlatego właśnie do tworzenia tej opowieści zaangażowaliśmy przede wszystkim miejscową młodzież, lokalne ośrodki kultury, szkoły i stowarzyszenia. Jednym słowem tych, którzy tę kulturę dziś tworzą i będą ją przekazywać dalej. Tych, którzy z dumą mogą powiedzieć: „jestem stąd!”. Książka składa się z ośmiu z rozdziałów. Każdy z nich poświęcony jest jednej grupie: Góralom Białym, Nadpopradzkim, Spiskim, Pienińskim, Babiogórskim, Orawskim, a także Zagórzanom i Kliszczakom. W środku znajduje się mapa przedstawiająca umowne rejony ich zamieszkiwania. Na początku każdego rozdziału umieściliśmy zaś krótką charakterystykę każdej grupy. Główną treścią książki są wywiady, reportaże literackie i fotoreportaże przygotowane w większości przez miejscową młodzież, prezentujące najbardziej charakterystyczne dla danego rejonu tradycje, postacie, rzemiosło, sztukę czy też obrzędy. To najciekawsze spośród blisko 160 prac młodzieży powstałych w wyniku warsztatów dziennikarskich i fotograficzno-filmowych, zrealizowanych w latach 2017-2019. Nie jest to z pewnością zbiór kompletny, nie ma on też charakteru naukowego. To raczej opowieść, którą chcemy zainspirować do dalszego odkrywania tych jakże wyjątkowych zakątków Małopolski. Odkrywać je można na wiele sposobów. Zachęcamy również do wyjazdu w teren i poznawania z bliska ciekawych miejsc i ludzi poprzez Questy – Wyprawy Odkrywców: kilkadziesiąt edukacyjnych gier terenowych z zagadkami i skarbem na końcu, z których można bezpłatnie skorzystać w dowolnej chwili – wystarczy ulotka questu lub smartfon z aplikacją mobilną Skarby Górali, dostępną dla systemu Android i iOS. Więcej informacji – zarówno wiele dodatkowych tekstów i zdjęć, ulotki questów do pobrania, jak również wyniki badań etnograficznych prowadzonych w regionie – można znaleźć na stronie www.skarbygorali.pl. www.skarbygorali.pl 7 �Górale Biali ĂÇFNR ĂDSV]H� 1LĺQH 6]F]DZQLFD Górale Biali (zwani też Łąckimi lub Łącko-Kamienickimi) mieszkają w rejonie Łącka, Jazowska i Kamienicy. Jest to dolina Dunajca, która charakteryzuje się stosunkowo łagodnym klimatem — doskonałym do rozwoju sadownictwa. Portki Górali Białych są ozdobione bogatymi sercówkami (tutejszą odmianą parzenicy). Tereny te słyną z doskonałych jabłek i śliwek oraz oczywiście ich przetworów — nie tylko soków i powideł, ale przede wszystkim znanej w całej Polsce łąckiej śliwowicy. By zobaczyć więcej, warto tu przyjechać wiosną na Święto Kwitnącej Jabłoni lub jesienią na Owocobranie. 8 9 �O sadach, sokach i śliwowicy. Rozmowa z Krzysztofem Maurerem, twórcą Tłoczni Maurer z Zarzecza Na łąckiej ubocy fotografie: Łukasz Setlak Magdalena Słabaszewska Krzysztof Maurer to mieszkaniec Zarzecza w Gminie Łącko. Jest jedynym producentem legalnej śliwowicy łąckiej. Wytwarza również inne napoje alkoholowe, a także soki owocowe i warzywne, od których zaczął swoją drogę, a które można nabyć w wielu punktach rozmieszczonych nie tylko na terenach Gminy Łącko ale w całej Polsce. Soki Maurera, produkowane z ekologicznych owoców i warzyw, rozeszły się po świecie w bardzo szybkim tempie. W ostatnich latach pomógł niewątpliwe Internet. Etykietki na wszystkich przetworach noszą jego nazwisko. Pan Krzysztof rozpoczął tę produkcję od niewielkiej ręcznej prasy do tłoczenia soków owocowych, a aktualnie ma jedną z najnowocześniejszych i najlepiej wyposażonych tłoczni, w której zatrudnia kilka osób. Gospodarstwo sadownicze przejął po swoim ojcu w 2002 roku i rozpoczął mozolne budowanie własnej pozycji na rynku, a także własnej marki. Oczywiście jego dzieci, żona oraz reszta rodziny pomagają mu i wspierają go we wszystkich działaniach. Pan Krzysztof ma wiele pomysłów na dalsze rozwijanie swojej tłoczni. Od kiedy pana rodzina zajmuje się sadownictwem? Od kilku pokoleń. Sadami zajmował się już mój dziadek, ojciec, a teraz robię to ja. Wcześniej gospodarstwo było wielokierunkowe. Część to były uprawy sadownicze, a resztę stanowiła hodowla bydła, bo takie tradycje były w regionie. Można powiedzieć, że od urodzenia wychowany byłem w sadzie [uśmiecha się], ponieważ moją mamę prosto z sadu wzięli na porodówkę. Tak się zaczęła moja przygoda z sadownictwem, a w następnej kolejności z przetworami z tych upraw. Produkcja soków jest tradycją rodzinną? Czy zostało to zapoczątkowane przez pana? Na większą skalę zacząłem się tym zajmować w 2002 roku. Na początku myślałem, że to będzie taka działalność przy gospodarstwie, tak zwana sprzedaż bezpośrednia przetworzonych produktów. W 2003 roku musiałem zarejestrować działalność pod nazwą PPUH Tłocznia Maurer i od tego czasu tłoczymy soki na większą skalę. Wcześniej soki były wytwarzane przez moich przodków tylko na własną potrzebę. Co było inspiracją do zwiększenia skali produkcji? Było kilka czynników. Między innymi taki, że w młodości odwiedzaliśmy zaprzyjaźnioną gminę Puch w Austrii. Tam obserwowałem, jak oni wytwarzają soki i sprzedają je turystom oraz miejscowym. Zauważyłem wtedy, że był to bardzo dobry interes. Drugi podwód jest taki, że w latach 2000-2004 na naszym terenie był problem z owocami, ponieważ wszystkie owoce, które były na jabłoniach, opadły niedojrzałe. To jeszcze bardziej mnie mobilizowało, żeby przetwarzać i produkować soki. Zacząłem od kapusty szatkowanej, wtedy odniosłem pierwszy sukces. Dlatego pomyślałem, że z sokami też się może udać. No i, jak widać, są tego efekty. 10 11 �Dzisiaj pana soki są powszechnie znane. Jak pan do tego doszedł? Były momenty zawahania. Najbardziej przełomowymi latami były 2005 i 2006. Myślałem wtedy, że zrezygnuję z tej produkcji, bo nie mogłem nikogo zachęcić do moich soków. Dopiero wyjazd na targi do Niemiec pozwolił mi na nawiązanie kontaktów handlowych z sieciami sklepików ekologicznych i przedstawicielami handlowymi z Polski. Podsumowując, trzeba było jechać do Niemiec, żeby zaistnieć i nabrać chęci do produkcji. Bo sztuką było nie wytwarzać, ale sprzedać to komuś i dalej rozprowadzać. Jak wygląda cały proces produkcji, od samego początku? Zaczyna się od przyjmowania towarów, po czym następuje mycie owoców i warzyw, przebieranie, tłoczenie, wstępna filtracja i na sam koniec pasteryzacja. Na tym to wszystko polega. Trzeba by było to widzieć, jak się tłoczy i wszystko po kolei wykonuje, bo słowami nie da się tego do końca opisać. Jak długo trwa proces wytwarzania soków? Niedługo. Przy tych maszynach, które mamy, od owocu do gotowego spasteryzowanego soku proces trwa około 2-3 godziny, jeśli mówimy o opakowaniu jednostkowym. Jeśli zaś o tych większych opakowaniach, to trwa to szybciej, do jednej godziny. Najpierw trzeba to rozdrobnić, później 20-30 minut trwa cykl tłoczenia i pasteryzacja. Prawda jest taka, że im zrobi się to szybciej, tym lepiej, ponieważ po rozdrobnieniu większość jabłek robi się ciemna. Niektóre odmiany potrafią przybrać kolor kawy, więc trzeba to robić jak najszybciej, żeby sok wyglądał apetycznie. Ile procentowo z kilograma jabłek wytwarza się soków? Wydajność jest różna. W przypadku jabłek dochodzi do 80 procent, ale trzeba przyjąć, że te soki są i warzywne, i owocowe, toteż średnia wydajność mieści się w granicach od 55 do 80 procent. Z jabłek zazwyczaj 75 procent przerabia się na sok, a 25 procent to pozostały po produkcji wytłok. Ile ton owoców zużywa się rocznie, ile litrów soków się otrzymuje? Rocznie zużywamy nawet do 300 ton owoców, ale to wszystko zależy, czy w danym roku jest ich wystarczająca ilość. Z tej ilości możemy otrzymać nawet 200 tysięcy litrów soków. Czy każdy może wejść i zobaczyć całą tłocznię? Niestety nie jest to możliwe ze względów sanitarnych. Marzyło mi się umożliwienie zwiedzania w trakcie produkcji, ale wtedy hale musiałyby zostać oddzielone od takiego korytarza wycieczkowego. A to, nie ukrywając, są bardzo duże koszty finansowe. Na chwilę obecną jest to niewykonalne w mojej tłoczni, ale mam nadzieję, że zrealizuję swoje marzenie i będzie można ją zwiedzać. Na razie można obejrzeć tylko same maszyny, i to tylko wtedy, gdy produkcja soków i destylatorów nie jest realizowana. Na takie „zwiedzanie” trzeba się wcześniej umawiać. Jak udało się panu zalegalizować śliwowicę? Od 2004 roku mówiłem różnym politykom, żeby te przepisy u nas zmieniać, dostosować je do obowiązujących w Unii Europejskiej, np. w Czechach, na Słowacji czy w Austrii, aby umożliwić Łącku legalny wyrób tego szlachetnego produktu. Było to dla mnie bardzo ważne. Zwłaszcza dlatego, że na naszym terenie jest wielu podrabiaczy tego trunku, którzy żerują na dorobku pokoleń tradycji łąckiej, rozlewając pseudo-śliwowicę. Niszczą wszystko, i to mi właśnie najbardziej na sercu leżało i leży do dziś. Niestety nic się nie zmienia. Po różnych ,,bojach” z politykami, którzy mogliby to 12 13 �zmienić, nie udało się nic zrobić przez 4 lata. W końcu sam zacząłem studiować te przepisy, uznając, że nie będę do końca życia walczył o to, żeby się zmieniły, a temat wałkowany jest od lat dziewięćdziesiątych. Po dość długim czasie udało się. W 2011 roku zacząłem produkować wina, a w 2012 roku – okowit owocowy. W tej chwili mam u siebie rozlewnię, gorzelnię i wytwórnię soków oraz win, wszystko zlokalizowane w jednym miejscu. Padają czasem pytania, czy mam jakiegoś członka rodziny w ministerstwie, ale nie, nie mam żadnych znajomości. Żadnego wujka czy innych krewnych. Do tego, co mam, trzeba było dojść swoim uporem. Mnie się udało to wszystko osiągnąć, ponieważ nie miałem ochoty szybko odpuścić. To znaczy, że wszystkie wina i soki to produkty regionalne? Można tak powiedzieć, część produktów swoją nazwą nawiązuje do regionu. Łąckie Ogrody czy Śliwka Łącka – to mówi samo za siebie. Nie są to może certyfikowane produkty, ale na przykład na soku jabłkowym tłoczonym z jabłek łąckich, które są chronione geograficznym oznaczeniem, można taki znaczek unijny zastosować, jeśli rzeczywiście produkuje się z certyfikowanych jabłek. Mamy soki z takim znaczkiem. Staraliśmy się z sadownikami uzyskać znak chronionych jabłek i w 2010 roku ten certyfikat dostaliśmy. Ubolewam nad tym, że region nie do końca to wykorzystuje, no ale Maurer wszystkiego nie zrobi, inni też muszą trochę w to serca włożyć… Komu chciałby pan przekazać tę tradycję i cała tłocznię, żeby za paręnaście lat dalej funkcjonowała? Moja produkcja nie jest nastawiona na duże zyski, z których można byłoby się utrzymać. Od początku moim celem było wybudowanie własnej fabryki i stworzenie własnej marki, dlatego te produkty są firmowane moim nazwiskiem. Chciałbym, żeby moje dzieci się tym zajęły, ale nie wiem, które to zrobi. Oczywiście próbuję ich tym jakoś zainteresować, zapraszam ich do pracy w tłoczni. Mówię o chłopakach, bo są starsi, dziewczynki są jeszcze małe. Choć może się stać tak, że okażą się sprytniejsze, i to one się tym zajmą. Ale tak naprawdę najbardziej chciałbym, żeby zajęli się tym wszyscy. Mam przykład z zaprzyjaźnionej tłoczni w Niemczech, gdzie właściciel, mój przyjaciel, ma czterech synów i gdzie cała czwórka się tym trudni. Jeden zarządza produkcją, drugi handlem, następni jeszcze czym innym, każdy ma coś swojego. Mam nadzieję, że u mnie też tak będzie. Że nie przestraszą się tej pracy. 14 15 �Z szopką… Łukasz Setlak Drzwi pokoju zaczęły się nieznacznie uchylać. Strumień światła ukazał drobne pyłki osiadające na imponującej kolekcji książek, notatek i sprzętów wypełniających pokój. Mężczyzna* poprawił okulary na nosie i zanurzył się w swoich zbiorach, zastanawiając się na głos: – Gdzie to może być... Ci, którym dane było zobaczyć to miejsce, mogli pomyśleć, że jest skarbnicą wiedzy i pamięci o całej okolicy. Lecz to nie pokój, a ów mężczyzna był żywym skarbcem cennych, a prawie już zapomnianych historii. Zbiór starych książek i notatek, mimo iż komuś z zewnątrz mógł wydawać się bałaganem, dla jego właściciela był przejrzysty i doskonale znany. Po chwili mężczyzna wyszedł z pokoju z notatkami w dłoniach. Postawił je na stole obok szklanki z aromatyczną herbatą, myślami sięgnął do dawnych lat i zaczął opowiadać historię (a jak doskonale wiadomo, najlepsze historie to te opowiedziane przy herbacie). Było ciemno. Słabe zimowe słońce schowało się za pobliskimi pagórkami już parę godzin wcześniej. Gruba warstwa śniegu dodawała nocnemu pejzażowi kontrastu i trochę go rozjaśniała. Niestety, była to jedna z nielicznych zalet śnieżnych zasp. Drogą prowadzącą z Jazowska na Szczereż poprzez Wierchy, przy akompaniamencie skrzypiącego śniegu i podmuchów wiatru, wędrowało dwóch chłopców. Jurek, mimo iż miał dopiero 9 lat, dzielnie znosił trud wędrówki od domu do domu. Oświetlał drogę nową latarką kupioną za oszczędności z kolędowania. Jeszcze rok temu mogli liczyć jedynie na skąpe światło księżyca, była więc ona dla nich prawdziwym luksusem. 14-letni Staszek niósł na plecach drewnianą szopkę kukiełkową zawieszoną na szelkach zrobionych ze starych opon rowerowych. Zarówno szopkę, jak i kukiełki przygotował Janek, starszy brat Staszka. Oni mu pomagali. Przygotował ich również do ról, w które mieli się wcielić. Kiedyś to on chodził z szopką, ale teraz miał już ponad 20 lat i inne sprawy na głowie. Na horyzoncie zamajaczyły wreszcie światła pierwszego domu. Jurek przerwał ciszę i zapytał: – Jak myślisz, wpuszczą nas do środka? – Może tak, a może nie. Zobaczymy – odpowiedział Staszek – Ale jak myślisz? – A skąd mam to niby wiedzieć? Jak będą dzieciaki, to pewnie wpuszczą. – Oby tylko psy nie ujadały – rzucił na koniec i na chwilę zanurzył się we własnych przemyśleniach. W całym kolędowaniu to właśnie psy były najgorsze. Nie mróz, nie długa droga ani ciemność. Nawet wysokie okna, do których ciężko było przystawić szopkę, były niczym w porównaniu z psami, które rok w rok targały im portki. W końcu doszli do gospodarstwa. Zaraz przy wejściu na podwórze usłyszeli wycie i szczekanie, lecz tym razem bestia była uwiązana. Odetchnęli z ulgą. Podeszli pod okno, zapalili świece w szopce i przystawili ją do okna. Zaczęli śpiewać, z nadzieją, że ktoś im otworzy: 16 Muzyka łączy pokolenia fotografie: Gabriela Matusiewicz 17 �– Po kolędzie zacni goście do was śpiesznie dążymy […] – w domu cisza. – Obecność nasza wróży, że się dobrze mieć będziecie – nadal nic. – Więc gloryja najpierw Bogu śpiewajmy, śpiewajmy. A wam goście zagrajmy, zagrajmy. Pomimo braku reakcji nie zamierzali się poddać i już zaczynali śpiewać „Bóg się rodzi”, gdy zza okna dobiegły radosne okrzyki dzieci. Zobaczyły one światełka i usłyszały melodyjną zapowiedź kolędników. W domostwie momentalnie zawrzało. Dzieciaki głośno i stanowczo domagały się, aby kolędników wpuścić. Gospodarze nie dali się długo prosić. Zima, długie wieczory i brak rozrywek uprzykrzały się, więc kolęda z szopką dla każdego była miłym urozmaiceniem. Kolędników wpuszczono do izby, gdzie gospodyni przygotowała już dwa krzesła do ustawienia szopki. Cała konstrukcja składała się z dwóch kościelnych wież z dużymi oknami i malutkimi krzyżami na szczytach. Między nimi znajdowała się jakby scena. Wszystko wykonano w większości z drewnianej sklejki, z przeźroczystą folią w roli szyb i dachem z drewnianych klepek. W środku obu wież były świeczki oświetlające szopkę. Na pierwszym planie sceny pole do popisu miały kukiełki, tzw. giyrgiyloki, natomiast drugi, zasłonięty kurtyną, zarezerwowany był dla żłóbka. W podłodze wycięto otwór pozwalający na wprowadzenie kukiełek. Ponad sceną znajdował się daszek łączący obie wieże. Ciekawe, co się będzie działo, dzieci siadły na klepisku tuż przy szopce. Dorośli usiedli przy stole i zachęcali kolędników ciepłym słowem. Chłopcy wyciągnęli ręcznie wykonane kukiełki. Kurtyna się rozsunęła. Pierwsi na scenie pojawili się dwaj pastuszkowie, zbudzeni dziwnymi znakami na niebie. Uspokoił ich dopiero Anioł ogłaszający, iż: – Narodził się Bóg, Zbawiciel świata w Betlejem mieście! Idźcie go powitać wreszcie! Pastuszkowie szybko się zreflektowali i rzekli: – Weź Kuba barana, a ja koszyk gruszek. Ty zaś, Michale, weź masła garnuszek. Daj Mu w kobiele, będzie na niedzielę. Razem idziemy oglądać to Boskie Ciało, co dla nas nadludzkie się stało! Jak powiedzieli, tak i zrobili, wychodząc ze sceny w kierunku Betlejem. Tymczasem do Heroda przybywają niespodziewani goście, o których informuje go służba: – Królu Herodzie! Przyszli tu trzej mędrcy z dalekiego wschodu, pytając, gdzie jest nowonarodzony król żydowski. Trzej królowie, wchodząc, pokłonili się Herodowi. – Król Żydowski?! Nie rozumiem, nie pojmuję. Ja jestem tutaj królem! Wyznaję wam to z bólem, innych wiadomości nie przyjmuję – odparł Herod – A na razie gościną was podejmuję. Króla nie opuszczają wątpliwości i obawy, więc pod nieobecność przybyszy wzywa Żyda uczonego w Piśmie: – Powiedz Żydzie, gdzie się narodził Bóg? – Buk, buk narodził się w lesie. Duży buk, twardy buk. Przyszli drwale z piłami, z siekierami, ścięli buk, nie ma buk – odpowiedział Żyd. – Żydzie, nie pleć głupstw! Powiedz, gdzie się narodził BÓG? – Bób? Bób narodził się w polu na zagonie. Przyszły baby z sierpem, ścięły bób, przyszły dzieci z miskami, z łyżkami, zjadły bób, nie ma bób! 18 19 �Cała ta wymiana zdań doprowadza zarówno dzieci, jak i dorosłych do głośnego śmiechu. – Żydzie! Nie pleć głupstw! Gdzie się narodził Bóg Mesjasz?! – uniósł się gniewem Herod. – Aj waj! Aj waj! Mesjasz narodził się w Betlejem Judzkim. Herod wzywa mędrców i wysyła ich do miejsca narodzin Mesjasza z poleceniem powitania także w jego imieniu nowonarodzonego Króla. Jednakże, czując się zagrożony, postanawia dopuścić się zbrodni i nakazuje żołnierzom zabić wszystkie nowonarodzone dzieci w Betlejem. Dręczony ciągle niepokojem, duma nad swoim nieszczęsnym losem. Nagle coś wyrywa go z rozmyślań: – Ach! Coś tam w górze szumi, gniewu mojego nie tłumi. To pewnie krew niewinnych dziatek przemocą pozabijanych w ramionach ich matek. wszystkimi zgromadzonymi kolędę. Gospodarze wynagradzają Jurkowi i Staszkowi poniesiony trud poczęstunkiem i paroma groszami wrzuconymi do Żydka-skarbonki, który pojawia się teraz w szopce. Potem następują podziękowania i życzenia: – Za kolędę dziękujemy, zdrowia szczęścia winszujemy, na ten Nowy Rok! Zadowoleni i nagrodzeni za swój trud chłopcy udają się do następnego domostwa w kierunku Moskówki. Wraz z opowieścią skończyła się także herbata. Mężczyzna siedzący w fotelu powoli wracał ze świata wspomnień. Z młodego kolędnika, którym znowu się stał podczas opowiadania, powrócił do rzeczywistości, z widoczną na twarzy melancholią. – To były piękne chwile… Pojawia się anioł i mówi: – Królu Herodzie, bój się Boga, stoi śmierć u twego proga! – Ja się śmierci nie boję! Mam swe sługi, mam wojsko swoje! Wtedy przychodzi śmierć, cała biała i z kosą w rękach: – Hu hu huu, Herodzie! Skończyło się Twoje panowanie, teraz moje nastanie! – Idź precz śmierci zjawo, ja mam w ręku prawo! – rzecze Herod, lecz śmierć nie ustaje: – Ja ci życia nie daruję! – Daruj choć na chwilę, choć na dzień, na godzinę, odkupię swoją winę – błaga król, lecz śmierć ścina kosą głowę Heroda. W tym momencie w izbie zaległa cisza. Dzieci skulone i wystraszone oczekiwały dalszego rozwoju wydarzeń. Nawet dorośli jakby lekko zgarbili się pod ciężarem śmierci, która w końcu czeka każdego. Tymczasem na scenę z jazgotem wkracza diabeł, który tylko czekał na tę chwilę. – Jestem diabeł z piekła rodem, dokończę sprawy z Herodem! Za twe czyny, za twe zbytki, idź do piekła, boś ty brzydki! – krzyczy diabeł i wypycha ze sceny kukiełkę Heroda przy akompaniamencie śmiechu dzieci. Wtedy na scenie pojawia się czarownica z maselniczką. Jest ona symbolem zabobonów i czarów, których w dawnych czasach było mnóstwo. Diabeł mówi: – Jestem diabeł z piekła rodem! Skończyłem z Herodem, a teraz skończę z czarownicą! Będzie moją piekielnicą! – Po czym wypina się na czarownicę i wypycha ją ze sceny, co spotyka się z kolejną salwą śmiechu widzów. Spektakl ma się ku końcowi. Lecz zanim to nastąpi, na scenę wchodzi Żyd handlujący skórami. Czujna władza w postaci milicjanta wkracza do akcji i rekwiruje Żydowi skórki, mówiąc: – Ach ty Żydzie taki owaki, pójdziesz teraz do paki. Ostatnia scena to historyjka o krakowskiej przekupce, której także zawsze towarzyszy gromki śmiech. Na koniec chłopcy odsuwają zasłonkę, odkrywając tym samym umiejscowiony w szopce żłóbek i śpiewają wspólnie ze 20 *Jerzy Trzajna urodził się w 1949 r. i mieszka w Jazowsku. Z wykształcenia instalator. Miłośnik muzyki i poezji. Członek Towarzystwa Miłośników Ziemi Łąckiej. �Nakrywej mamusiu, wesele idzie Wesele łąckie Klaudia Jawor fotografie: Łukasz Szelec Szukając śladów najdawniejszych tradycji łąckich, warto zatrzymać się przy Weselu łąckim, opisanym dzięki przekazom ustnym najstarszych mieszkańców Łącka. Program został stworzony przez Marię Chwalibóg. Była ona założycielką zespołu „Górale Łąccy”, który do dziś go prezentuje. Weselny obrzęd to jedna z nielicznych pozostałości po tradycyjnych weselach, jakie odbywały się na terenie naszego regionu w XIX i na początku XX wieku. Wesele dwieście lat temu Nieodłącznym elementem uroczystości była muzyka. Towarzyszyła ona młodym od kościoła przez całe wesele, brzmiała w przyśpiewkach drużbów i druhen. Ceremonią kierował starosta, którego atrybutem była różdżka weselna – wyschnięty czubek jodełki, który wiązano u góry na kształt wrzeciona. Zdobiło się ją kwiatami z bibuły i gałązkami mirtu. Wracającą z kościoła parę witano chlebem i solą. Na chlebie młodzi składali pocałunek, co miało zapewnić dostatek. Podczas wesela każdy mógł zatańczyć z panną młodą, śpiewając przy tym przyśpiewki o jej życiu jako mężatki. Około północy mężczyźni opuszczali izbę, a starościny, śpiewając pieśń O chmielu, chmielu, zmieniały wianek panny młodej – symbol panieństwa, na czepiec – oznakę zamążpójścia. Były to tak zwane ocepiny. W ich trakcie starsza druhna zbierała datki na dalsze życie młodej pary. Po tym obrządku mężczyźni wracali do izby, gdzie już wspólnie kontynuowano zabawę. Goście śpiewali przyśpiewki, tańczyli łąckie tańce, jak na przykład obyrtany czy toniec. Całe wesele odbywało się w domu, gdzie stoły uginały się od łąckich przysmaków: kołocy, podpłomyków, domowych wyrobów mięsnych oraz oczywiście śliwowicy. Rodzice, młodzi i goście ubrani byli w tradycyjne stroje regionu łąckiego. Wesele dawniej Jak wyglądało najstarsze wesele, które pan pamięta? – pytam 94-letniego pana Tomasza Baziaka z Maszkowic. Na najstarszym zapamiętanym przeze mnie weselu ocepin już nie było. Jedynie śpiewy wokół panny młodej, składanie prezentów. Przed weselem odbywały się tak zwane zmówiny. Rodzice obu stron spotykali się, dogadywali w kwestii wesela i majątku. Byli i tacy, którzy, jak zanosiło się na wesele, to planowali, ile dostaną wiana za pannę młodą (śmieje się). Mowa była o nawet stu tysiącach! Potem młodzi szli do księdza na zapowiedzi i nauki przedślubne, rodzina „pędziła” coś do herbatki. Zapraszaniem gości zajmowało się najczęściej dwóch drużbów – bracia bądź najbliższy sąsiad. Młode zaproszone pannice były druhnami, a siostra lub sąsiadka była starszą druhną. Pomagali oni wyszykować się parze. W dzień ślubu młodzi otrzymywali błogosławieństwo od rodziców, drużbowie jechali z nimi na koniach do kościoła i wszyscy potem spotykali się w domu. Nie było, tak jak teraz, lokali z jedzeniem, tortów. Jeszcze przed weselem rodzina robiła wyroby, którymi potem częstowała. Ilość zależała od majętności rodzin i gospodarki. Na stole zawsze gościła śliwowica. Słychać było, że jest wesele [uśmiecha się]. Trwało ono nawet dwa, trzy dni. Goście po imprezie dostawali w podziękowaniu placki, kołacze, gorzołkę. Wszyscy ubrani byli w góralskie stroje, chociaż z czasem to zanikało. Wszystko się zmieniło, ruszyło do przodu. 22 23 �Wesele obecnie Janusz Pierzchała to członek kapeli ,,Pogwizdani” z Łącka. Wraz z żoną zdecydował się on na góralski ślub. Jak powstał pomysł na tego typu wesele? – pytam Od dziecka ciągnęło nas do muzyki i tańca. Dziadkowie grali w zespołach, a później zajęliśmy się tym my. Chcieliśmy się poczuć bliżej korzeni. Pokazać rodzinie, znajomym nasz folklor. Takie wesela w naszych okolicach dawno obumarły, a chcieliśmy zaprezentować naszą kulturę zwłaszcza osobom z innych regionów. Zresztą od początku wiedzieliśmy, że będzie to wesele na góralską nutę, w której dobrze się czujemy – mówi z uśmiechem. Pana strój składał się z: koszuli, spinki, pasa skórzanego, kapelusza, gurmany, portek i kierpiec. Mimo tradycyjnego wzornictwa, jego kolor był nietypowy, bo zielony. Dlaczego? Wychodzę z założenia, że mój pradziadek też nie chciał chodzić tak, jak jego sąsiedzi, a na jego stroju się wzorowałem. Na pewno starał się urozmaicić swój strój, oczywiście z zachowaniem reguł: łąckiej parzenicy i węzła rycerskiego. Było to zależne od budżetu, ale myślę, że jak teraz, tak i wtedy, każdy chce ubierać się inaczej. Małżonka miała na sobie białą suknię. Nie chciała mieć stroju góralskiego? Może i chciała (śmieje się). Zawsze marzyła, że pójdzie do ślubu w pięknej białej sukni i nie byłem w stanie jej przekonać. Marzenia z dzieciństwa wzięły górę. Z kolei w stroju góralskim występujemy na co dzień, więc w dniu ślubu chciała się wyróżniać. Jakie jeszcze elementy tradycyjne zagościły na państwa weselu? Cała oprawa góralska w drodze do kościoła, drużba. Zrezygnowaliśmy tylko z ogrywania. Było za wielu gości i zajęłoby to sporo czasu. Odbyło się tradycyjne błogosławieństwo z rodzicami, dziadkami, modlitwa pod krzyżem. W daniach byliśmy ograniczeni przez lokal, który nie specjalizuje się w kuchni góralskiej, ale był tak zwany wiejski stół. Poza tym był obrządek teraz już zapomniany, ale dawniej praktykowany, który postanowiliśmy przypomnieć. Mianowicie druhenki przywoziły od panny młodej koszulę dla mnie, czyli pana młodego. Szyła ją sama panna młoda – tak, jak chciała. Dawniej zdarzało się, że pan młody szedł do ślubu w stroju góralskim łąckim, a koszule miał lachowską, aby mógł poczuć się doceniony, ponieważ Lachowszczyzna uznawana była za bogaty region. Gdyby mógł pan zdecydować, to chciałby pan, żeby pana dzieci miały takie wesele? [śmiech] Myślę, że moje dzieci będą miały takie wesele i będę starał się zaszczepić w nich tę pasję. Byłoby fajnie, gdyby takie wesela wróciły do naszego regionu, ale ludzie boją się wyróżnić bądź nie mają wiedzy na ten temat. Jeśli ktoś zdobyłby wiedzę i zrobiłby wesele z zachowaniem kanonów tradycji, tak, aby nie zmieniały one się tak bardzo, to byłoby jak najbardziej super – podsumowuje swoje odczucia pan Janusz. Wesele łąckie – przyszłość A jak wesele łąckie, jako obrzęd a zarazem jedną z tradycji, postrzega młode pokolenie? O to zapytałam Wojtka Chlipałę – członka zespołu „Górale Łąccy”, wiernie oddanemu naszej kulturze, a zarazem pana młodego w przedstawieniu. – Odtwarzanie roli pana młodego jest super przeżyciem. Nieraz zastanawiałem się nad tym, jakim wyzwaniem było dla rodziców przygotowanie takiego wesela. Spoczywała na nich duża odpowiedzialność, aby wszyscy byli zadowole- 24 25 �ni i dobrze się bawili. Kiedyś wesela każdy przygotowywał sam, teraz robi to za nas lokal. Wszystko było trudniejsze, a przygotowanie takiej imprezy było nie lada wyzwaniem. Osobiście jako osoba, która kocha łącką kulturę, może nie identyczne, ale w podobnym stylu chciałbym zorganizować. A gdyby moim dzieciom udało się takie wyprawić, to byłbym wzruszony i dumny, że udało mi się zaszczepić tę pasję do naszej tradycji, którą kiedyś ktoś zaszczepił we mnie – mówi nasz góral. Czy damy szansę odrodzić się tradycji? Czy nasze dzieci będą mogły oglądać, a zarazem praktykować nasze obrzędy? Czy w tym idącym naprzód świecie jesteśmy w stanie wrócić do wspaniałych czasów, wypełnionych zabawą, muzyką i śpiewem? To wszystko zależy od nas – młodego pokolenia, które ma wpływ na naszą małą ojczyznę – i wiedzy jaka zostanie mu przekazana. 26 �Zapomniane w poezji Grzegorz Setlak &]\�PRĺHV]�PµZLÉ�R�WHM�]LHPL� D�QDZHW�SLVDÉ�SLÛNQH�ZLHUV]H� JG\�QLH�WDUJDăHě�]�QLHM�NDPLHQL� E\�]ERĺD�Z\UDVWDă\�JÛVWV]H� JG\�QLH�WU]\PDăHě�Z�GăRQLDFK�SăXJD OXE�VNLE�FR�FKRG]Ç�]D�QLP�NU]\ZR� 1LH�VPDNRZDăHě�MHM�F]\�FKXGD� 1LH�SRSDU]\ăHě�UÇN�SRNU]\ZÇ� b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b�b %URQHN�]�2ELG]\ Mówiąc o niematerialnym dziedzictwie, często zapominamy o poezji i prozie. A właśnie w nich wyraźnie widać tradycje i folklor, to one sprzyjają zachowaniu tożsamości kulturowej małych ojczyzn. Dobrym tego przykładem jest twórczość Bronisława Kozieńskiego, znanego jako Bronek z Obidzy. W jego wierszach i opowiadaniach, wydanych w pięciu tomikach, jest wiele postaci, zdarzeń i miejsc, które nadawały tej okolicy szczególnego charakteru, a które ocalił od zapomnienia. Czy "juhas w dżinsach" to Pan? Podobno ja. Sformułowania tego po raz pierwszy użył jeden z krytyków literackich, Krzysztof Kwasiżur. Zgadza się Pan z tym określeniem? Zasadniczo tak. Zawsze chciałem być jednym z nich: paść owce, wieczorami dumać przy watrze, być wolnym i mieć święty spokój. Mało spokoju i poezji było w Pana życiu? Gdy byłem młody, bardzo lubiłem czytać. Pod koniec podstawówki nawet szukałem wierszy w książkach. Jednak w szkole zawodowej nie znajdowałem czasu na poezję. Zastąpiłem ją kolegami. Wróciłem do niej w Norwegii, pracowałem tam na budowach. Gdy nadchodziła niedziela, to jedni chodzili na ryby, inni pili, a taki człowiek jak ja nie miał nic do roboty. Wtedy znowu nabrałem ochoty na czytanie. Zacząłem szukać książek, bo nie było Internetu. Mój znajomy, Janusz Szot, pożyczył mi zbiór poezji sądeckich poetów, w którym były krótkie teksty. Ja jednak w tamtym okresie lubiłem czytać dłuższe formy literackie. Pierwsze swoje wiersze pisałem na workach po cemencie, zwykłym ołówkiem, bo nie było niczego innego pod ręką. Gdy wróciłem do Polski, zacząłem klecić krótkie opowiadania o Norwegii. Potem publikowałem wiersze na różnych portalach społecznościowych. Okazało się, że się podobają. W ten sposób urosłem do miana poety. Trafiałem na coraz lepsze portale, aż doszedłem do takich jak „Poezja Polska” czy „Fabrica Librorum”. Dzięki tym stronom poznałem takie osoby jak Wojtek Roszkowski, który jest teraz jednym z lepszych pisarzy w kraju. To między innymi jemu zawdzięczam to, jakim poetą jestem. 28 Artyści ziemi łąckiej fotografie: Kuba Mrówka 29 �Co Pana inspiruje podczas pisania? Trudno mi wskazać coś konkretnego. To nie jest tak, że jeśli ktoś postawi mnie na Mount Evereście, to będę pisał o górach. W żadnym wypadku. Najczęściej najlepsze pomysły mam przed snem, bo wtedy jest spokój, czas na rozmyślanie... Ale co z tego, skoro nie chce mi się wstać i zapisać tego. Często też wpadają mi nowe pomysły, gdy jadę w długą drogę, na przykład pociągiem. Chodzi tu właśnie o tę chwilę spokoju, o to, że mogę pomyśleć. Bo najważniejsza jest pierwsza myśl. Gdy ktoś prosi mnie o napisanie wiersza na jakiś temat, zazwyczaj odmawiam. To się nie da ot tak. W tym czasie mogę napisać coś innego – coś, co przyniesie chwila. Staram się oczywiście dobierać takie tematy, które pasują do mnie, a nie te, które są w danym momencie na topie. Dużo w Pana poezji jest tradycji i ludowości? Tak. Staram się ocalić od zapomnienia te postaci i miejsca, których już nie ma, a które tworzyły dawny klimat łąckiej i sądeckiej ziemi. Jeśli chcę coś wiedzieć o regionie, o tym, co go ukształtowało, idę do chat w górach i rozmawiam ze staruszkami na progach ich chat, w polach, na pastwiskach. Oni są skarbnicą wiedzy o tradycji. Słyszałem, że wychodząc z kościoła, często ma Pan gotowe wiersze. O, właśnie... O tym zapomniałem. Niektórzy to właśnie zauważyli. Co ciekawe, nie wszystkie te wiersze są związane z tematem Boga. A dlaczego właśnie tam? Czy ja wiem? Dużo młodych, ładnych dziewczyn dookoła [śmiech]. Jaką ma Pan motywację do pisania? Motywacją jest przede wszystkim wzrost liczby czytelników, bo jednak nie piszę tylko dla siebie. Chcę się tym dzielić. Co "juhas w dżinsach" czuje podczas tworzenia swoich dzieł? Zależy, co się pisze. Zwykle jestem pobudzony. Do pisania potrzebna jest mi kawa i papieros. Ale nie oszukujmy się – wielu spośród artystów i poetów to alkoholicy i narkomani. Taka jest prawda. „Kiedyś rym rządził mną, teraz ja rządzę rymem” – powiedział Pan w jednym z wywiadów. Z którego ze swoich wierszy jest więc Pan najbardziej zadowolony? Dzisiaj to już trudno powiedzieć, jest ich za dużo. Na początku, gdy zdobywałem nagrody na portalach internetowych, to najpopularniejszym utworem był Prowadź przybłędo na szczyty. Natomiast jeśli miałbym wybrać ulubiony, to musiałbym myśleć. Niemało myśleć. Jeśli chodzi o tomik, sądzę, że najbardziej wartościowy to Wiklinowe ptaki. Co Pan chce ukazać w swojej poezji? Dużo tekstów jest o mnie, ale tak naprawdę chciałbym pokazać, że poezja powinna być taka, jak człowiek, który ją pisze. Musi być autentyczna. Może dlatego w moich tekstach nie ma dużej różnorodności... Wiele zależy także od tego, kto jest odbiorcą, bo każdy tekst może dla różnych osób znaczyć coś innego. Zresztą ja zawsze mówiłem, że czytanie wierszy jest nie mniejszą sztuką od ich pisania. Lubię, gdy w tekście jest coś mocnego i ważnego. To rozumiem. Natomiast jeśli ukazana jest jakaś błahostka, to na takie wiersze jest dużo koszy. Poza tym powinny mieć cząstkę niedomówienia. Dla mnie wiersz jest dobry wtedy, gdy go do końca nie rozumiem, ale czuję. Bo jednak trzeba czuć trochę ten ciężar wiersza. Oczywiście można pisać też lekkie teksty, ale dla mnie to jest bardziej zabawa słowem niż poezja. 30 31 �Czy myśli Pan, że gdyby żył w innym miejscu, to Pana poezja byłaby taka sama? Na początku chcieli mnie zamknąć w tych górach i chociaż mi to nie przeszkadzało, to jednak zakres moich tekstów jest szeroki. Jeżeli jestem na wsi, lubię pisać o mieście. I na odwrót. Gdy pracuję na przykład w Niemczech, to łatwiej mi pisać o rodzinnych stronach. Dzięki temu zawsze jestem tutaj, na Obidzy. Mimo wszystko staram się pisać prawdę, a gdzie indziej ją znajdę, jeśli nie tu, skąd pochodzę? Wiem, jak tu było, więc nie muszę niczego wymyślać. �Górale Nadpopradzcy Piwniczna -Zdrój Górale Nadpopradzcy (nazywani też Góralami Czarnymi) zamieszkują dolinę Popradu w okolicach Piwnicznej-Zdroju i Rytra wraz z górskimi przysiółkami. Tylko tutaj mężczyźni noszą czarne hołośnie (portki), a zamiast parzenic mają lampasy w kolorze czerwonym, który chroni przed złymi urokami. Góralki zaś noszą czerwone korale i wstążki oraz błękiciory: spódnice z niebieskiego płótna przywożonego ze Starej Lubowli. Rejon ten słynął niegdyś z czarnych owiec, których hodowla dziś szybko się odradza. W dzień św. Mikołaja wełna przyniesiona do kościoła przekazywana jest po poświęceniu najuboższym, którzy robią z niej łodziate. Tutejsi rękodzielnicy są też znani z wyrobu wytrymuśnych (świetnych) wełnianych rękawic. Dawne kontakty handlowe z Węgrami spowodowały, że gra się tu czardasze. 34 35 �Kazali mi paść owce… ...baranki cały dzień Katarzyna Tomasiak fotografie: Emila Buczek Czarne owce były nieodłączną częścią życia nadpopradzkich górali, ludzi zamieszkujących obszar od Łomnicy-Zdroju po Przysietnicę tuż przy granicy ze Słowacją. Nie ma górala bez owcy. Rasa, którą hodowano w dolinie Popradu, to cakiel górski odmiany barwnej. Oprócz czarnego koloru wyróżniała je biała końcówka ogona i plamka na głowie, przez którą owce te zwano biskupkami. Kształtowały one byt czarnych górali, dając mleko, mięso, skóry oraz wełnę używaną między innymi do szycia ówczesnych strojów regionalnych, tj. hołośni (spodni) czy guni lub gurmany (okrycia wierzchniego). Właśnie od koloru stroju męskiego wywodzi się potoczna nazwa „czarni górale”. Wraz z zanikiem strojów regionalnych zmniejszyło się zapotrzebowanie na czarną wełnę. Cakle odmiany barwnej zostały zastąpione przez białe podhalańskie, które napłynęły wraz ze stadami owiec baców wędrujących przez Beskidy w stronę Bieszczad po wysiedleniu Łemków. Spowodowało to całkowite wyparcie czarnej owcy, do niedawna uważanej za o wiele cenniejszą niż owca biała. Odzwierciedlają to słowa przyśpiewki: jechali kupczykowie z Berna, pytali po kiela ta wełna, corno po 7 grosy a bioło po ile kto uprosi. Teraz hoduje się je z myślą o tradycji i z miłości do pasterstwa. Dzięki grupie hodowców zwierzęta tej rasy powróciły do nadpopradzkiego regionu kilka lat temu. Dawniej z owcami na targi przyjeżdżali Huculi (grupa etniczna górali mieszanego pochodzenia rusińskiego i wołoskiego), od których się je kupowało. Handlowano również z ludnością słowacką. Targi najczęściej odbywały się na piwniczańskim rynku oraz w pobliskim Starym Sączu. Owce w czasie wypasów żywią się trawą, a gdy zimują – sianem. Oprócz tego, muszą mieć przez cały rok zapewniony dostęp do wody i cetyny (zielonych gałązek jodły), która uzupełnia ich dietę w niezbędne składniki mineralne oraz witaminy. Owce wykorzystywane do produkcji mleka doi się dwa razy dziennie. Mleko owcze smakuje różnie w zależności od tego co jedzą zwierzęta, od pory roku oraz zasobności łąk. Strzyża była dwa razy do roku, przed świętym Wojciechem i po świętym Michale, czyli na wiosnę i jesień. Młode owce (około półroczne) strzygło się na świętego Jana (z końcem czerwca). Dawniej przed strzyżeniem stado pławiono (kąpano) w rzece, aby pozbyć się z wełny resztek ściółki, traw i odchodów. Pławienie odbywało się podczas pogodnych dni, aby wełna szybciej schła. Dopiero po tym zabiegu wykonywano strzyżę. Schwytaną owcę strzyżono, począwszy od brzucha kierując się ku grzbietowi – tak, aby uzyskać zwarty płat wełny. Zestrzyżona wełna była wykorzystywana na różne sposoby. Po gręplowaniu (wyczesaniu) przędzono na kołowrotkach nić, którą później oddawano do knopa (tkacza), a następnie do folusznika, robiącego z niej sukno. Folowanie wełny (w warsztacie zwanym foluszem) wykonywano w taki sposób, że pas utkanej wełny pod wpływem gorącej wody ubijały drewniane młoty napędzane przez koło wodne. 36 37 �Hodowla czarnych owiec 38 39 �Wełna miała bardzo dużą wartość jeszcze w drugiej połowie XX wieku. Często była podstawą utrzymania niejednej rodziny góralskiej, a ta czarna była znacznie droższa od białej. Gdy sprzedano wełnę na targu, można było kupić na przykład traktor, na który – jak wiadomo – nie każdego było stać. Wykoty były późną zimą lub wczesną wiosną. Tak, żeby jagnięta można było odsadzić od matek przed świętym Wojciechem. Owce trzymano w stajniach, corkach, a w lecie na pastwiskach. Ilość owiec w stadzie zależała od majętności gospodarza oraz od wielkości jego pola. Rozróżniamy następujące typy wypasu na terenie górali Nadpopradzkich: ���3RODQLDUVNLH ���=JDQLDQLH�RZLHF ���%DFµZNL :\SDVDQLH�QD�SU]\GRPRZ\FK�JµUVNLFK�SRODQDFK� -HGHQ�JRVSRGDU]�Z�GDQ\P�GQLX�Z\JDQLDă�RZFH�NLONX�JRVSRGDU]\�� WDNLH�ăÇF]RQH�VWDGR�OLF]\ăR�RNRăR����RZLHF� 2ZFH�QD�EDFµZNL�RGGDZDăR�VLÛ�QD�ZLRVQÛ��D�EUDăR�QD�MHVLHQL�� SDVăR�VLÛ�WDP�ăÇF]QLH�RNRăR�����RZLHF� Stada owiec pojedynczych właścicieli były nieliczne – składały się z kilku lub kilkunastu sztuk. Po wykotach matki oddawane były na bacówkę, zaś młode zostawały przy gospodarstwie, pasąc się na okolicznych nieużytkach: zbyrkach, potokach, paciepach, drapach i paryjach. Gospodarz, który oddał owce na bacówkę, otrzymywał w zamian przydział sera lub oscypków. Na jesień owce wracały do właścicieli. Do koniecznych prac przy owcach należało dojenie, przycinanie racic i strzyżenie. Owce są zwierzętami, które żyją około 6-15 lat. Gdy chorowały, to w zależności od tego, jak poważny był ich stan, skracało się ich cierpienia lub oddawało się je do bacy, który – znając się na nich najlepiej – wiedział, jak je wyleczyć. Najczęściej do leczenia owiec stosowano preparaty z ziół. Duża odporność czarnych owiec na choroby tłumaczy ich popularność w górskich terenach Nadpopradzia. Umiejętności bacy w leczeniu chorób często nazywano czarami. Bacowie odczyniali uroki lub, wręcz przeciwnie, rzucali je. Istniał przesąd mówiący o tym, że baca chodził przyjmować komunię świętą tylko raz do roku, w okresie wielkanocnym, zabierając ze sobą komunikant, który służył mu do ochrony owiec przed czarami, urokami. Hostię wkładał do otworu wywierconego w lasce pasterskiej, co podobno chroniło pasione przez niego owce. Magią zajmował się wyłącznie baca i nie zdradzał nikomu swej wiedzy. Dawniej owce były wyznacznikiem jakości życia człowieka i jednocześnie nieodłącznym jego elementem. Czarne owce po II Wojnie Światowej odeszły z terenów Czarnych Górali, lecz wróciły dzięki nadpopradzkim hodowcom, którzy robią wszystko, aby ich region był kojarzony z tymi zwierzętami. W myśl starego przysłowia: Kto mo łowce, ten mo co fce. Wszystkie informacje przekazali mi: Tadeusz Fiedor, urodzony w 1945 roku w Łomnicy-Zdroju, Stanisław Źrałka, urodzony w 1959 roku w Piwnicznej-Zdroju, Monika Florek, urodzona w 1975 roku w Krakowie i Piotr Maślanka, urodzony w 1985 roku w Krynicy-Zdroju. Moi rozmówcy hodują owce, tak jak ich przodkowie, podtrzymując tradycje rodzinne i oddając się swojej pasji. 40 41 �Za śtyry niedziele wesele się ściele… Aleksandra Rzeźnik Wesele od zawsze było ważnym wydarzeniem w życiu każdego Górala Nadpopradzkiego – Czarnego Górala. Najbardziej pracochłonną częścią tego wydarzenia były przygotowania do niego. Jednak te, które odbywały się kiedyś, znacznie różniły się od dzisiejszych. W przygotowaniach brali udział swatowie, pytace, rodziny pana młodego i panny młodej, sąsiedzi… Kiedyś wesele było jednym z trzech obrzędów przejścia, czyli wydarzeń, które diametralnie zmieniają życie człowieka. Panna młoda po ślubie była całkiem innym człowiekiem. Nie mogła żyć jak kiedyś, nie mogła ubierać się jak wcześniej, musiała nawet chodzić o innej godzinie do kościoła. Dawniej nie było małżeństwa bez swatania. Czynnością tą zajmowali się swatowie, czyli ludzie, którzy pośredniczyli w zawieraniu małżeństwa. Nazwa swat pochodzi z języka staropolskiego, od słowa swadźba. Istniały dwa rodzaje swatów: zawodowi, którzy robili to na co dzień, i społeczni, którzy, swatając, chcieli wyświadczyć komuś przysługę. Byli to mężczyźni, ponieważ gospodarze mieli do nich większe zaufanie. „Mężczyzna musiał mieć pewne predyspozycje do bycia swatem. Musiał umieć przekonać innych do swoich racji, miał obowiązek znać tradycje i obyczaje danej wsi czy miasteczka, a przede wszystkim musiał być wygadany. W Piwnicznej i okolicach mówili: wykłapany” – opowiada pani Wanda Łomnicka-Dulak, piwniczańska poetka, zbieraczka folkloru i czynna członkini regionalnego zespołu „Dolina Popradu”. Swatowie rzadko pobierali opłaty za wykonywaną pracę. Czasem w zamian otrzymywali od rodziców pary młodej zaproszenie na jakieś przyjęcie, poczęstunek, nieraz wręczano im na przykład woreczek zboża. W czasach przedwojennych „młodzi nie mieli nic do gadania w temacie ślubu. Dawniej wybór małżonka determinował majątek. Żeniło się nie z dziewczyną, nie z chłopakiem, tylko z polem graniczącym o miedzę, czy z morgami pola. A jeżeli już z dziewczyną, to musiała ona być gospodarna. Rodzice mieli taki schemat: zobaczyli, że dziewczyna dobrze pracuje w polu, że będzie dobrą gospodynią, wtedy podesłali swata do domu jej rodziców, i jeżeli się dogadali, odbywał się ślub.” – twierdzi pani Wanda. Tylko rodzice mieli prawo do wyboru małżonka dla swojego dziecka. Dziewczyna często wychodziła za mąż, mając piętnaście czy szesnaście lat. Gdy przekroczyła dwadzieścia lat, uważano ją za starą pannę. Mówiono, że „przestała jarmark”. Kiedy rodzice pary młodej podjęli decyzję o ślubie ich dzieci, spotykali się i ustalali co panna młoda dostanie we wianie, czyli co dostanie od swoich rodziców, wyprowadzając się do męża. „Spotkanie to polegało na dogadywaniu się rodziców w temacie spraw majątkowych i były to tak zwane orędziny” – mówi pani Wanda. Zazwyczaj panna młoda otrzymywała we wianie pościel, spódnicę i na przykład gorset. Jednak głównym elementem wiana było pole. „Jeżeli dostała na przykład krówkę czy konika, to było takie grubsze wiano – dopowiada moja rozmówczyni. Kiedy rodziny były już dogadane, odbywały się przygotowania do ślubu, a konkretnie do ceremonii kościelnej – były to tak zwane pociyże. Odbywały się one na plebanii u księdza, który odpytywał z pacierza pana młodego oraz pannę młodą i prawdopodobnie od tego pochodzi nazwa. Przygotowania do wesela zaczynały się od kwestii udziału poszczególnych stron w kosztach wesela. Zazwyczaj rodzina panny młodej starała się zapewnić na wesele jedzenie, ale nie była zdana tylko na siebie. „Cała wieś, albo przynajmniej przysiółek, składał się na to wesele. Gospodynie przynosiły masła, sery, mleko, a jak na przykład zabrakło mąki, to jechali do młyna i podrzucali trochę”– wspomina Pani Wanda. Rodzina pana młodego odpowiedzialna była za zakup alkoholu. Jednak większe koszty w przygotowaniach ponosiła rodzina panny młodej, ponieważ to w jej domu odbywało się wesele. 42 Na tydzień przed weselem przychodził czas na rozesłanie pytacy. Byli to mężczyźni, którzy zapraszali (pytali) gości na wesele. Dostawali informację, kogo mają zaprosić, a kiedy przyjechali końmi na miejsce, wygłaszali swoją orację i śpiewali kilka przyśpiewek, zapraszając na ślub. Na tym jednak ich praca się nie kończyła. W sam dzień wesela musieli jeszcze raz jeździć i przypominać o ślubie, ponieważ co bardziej honorowi mieszkańcy, chociaż pamiętali o weselu, czekali wciąż na pytacy – czuli się wyróżnieni, kiedy ci jeszcze raz przyszli im przypomnieć o ślubie. Pytace byli zaszczyceni tym, że mogą zapraszać gości na wesele, dlatego nie dostawali za to żadnego wynagrodzenia. „Wesela najczęściej organizowane były po żniwach, bo wtedy było z czego zrobić kołacza i resztę jedzenia” – mówi pan Kazimierz Żywczak, dawny starosta weselny. Para młoda musiała posiadać strój na wesele, który wyglądał całkiem inaczej niż dzisiaj. Stroje szyto własnoręcznie. Panna młoda miała na sobie biały kaftanik, halkę, białą spódnicę oraz tiulową zapaskę. Do dołu spódnicy i do zapaski przyczepione były gałązki bukszpanu, a na głowie miała mirtowy wianek, który potem, „po celebrowanym przez kobiety obrzędzie, jednym z najważniejszych momentów uroczystości weselnych, wyrażającym zmianę stanu i statusu społecznego panny młodej i rytualne przejście do grona mężatek, po tak zwanych cepinach”, zastępowała biała, jedwabna chustka, tak zwany czepiec. Natomiast pan młody miał na sobie hołośnie (spodnie wykonane z czarnego sukna), białą, lnianą koszulę, czarną kamizelkę, a na głowie czarny kapelusz przewiązany białą wstążką i przyozdobiony białymi, sztucznymi kwiatami z bibuły. Ważną rolę na ślubie odgrywały drużki i drużbowie: dwanaście panien i dwunastu kawalerów, którzy przez cały ślub byli przy parze młodej. Drużbowie byli ubrani tak, jak pan młody, ale na kapeluszu mieli niebieską wstążkę udekorowaną kolorowymi kwiatami. Drużki miały na sobie białe lniane koszule, gorsety związane niebieskimi wstążkami, halki i błękiciory, niebieskie spódnice z białym nadrukiem. „Dzisiaj nie ma tych atrybutów wesela. Nikt nie przywiązuje zbytnio uwagi do obrzędów wesela, na przykład ocepin, do roli różdżki weselnej, która była kiedyś bardzo ważnym atrybutem ślubu. Wesele to jest teraz jakby rodzaj wspólnej zabawy z okazji zawarcia małżeństwa. Straciło to pewien zakres obyczajowy.” – wzdycha pani Wanda. Na szczęście można pójść na występ regionalnego zespołu „Dolina Popradu”, żeby zobaczyć odtworzony przez niego fragment wesela (cepiny), poczuć dawny klimat, dowiedzieć się więcej o Góralach Nadpopradzkich i ich tradycjach. �Do góry, do góry ty konisiu bury przebiyrej nózkami pomiędzy górkami 44 fotografie: Katarzyna Dominik �Przykłady wykorzystania siły pociągowej koni 46 47 �Raz na ludowo, czyli chodoki gromy Maciej Skalik Muzyka ludowa stanowiła ważny element w życiu pasterzy. Umilała im czas podczas nudnego pasania owiec. Muzyce towarzyszyły instrumenty, które pasterze robili sami z materiałów, jakie mieli pod ręką. Historię instrumentów ludowych na terenie Beskidu Sądeckiego opowie nam Piotr Kulig, z zawodu nauczyciel, z zamiłowania muzyk. A o metodach ich wykonywania usłyszymy od Stanisława Jarząba, posługującego się fizyką i matematyką, oraz od Piotra Buczka, który polega na swoim wyczuciu i finezji. Skrzypce spod ręki, czyli Piotr Kulig o historii W jaki sposób zajmuje się pan instrumentami? Niektóre robię, niektóre dostaję. Głównie jest to próba przywrócenia bardzo prostych instrumentów z czasów, gdy ludzie nie chodzili do szkoły. Dlaczego pan to robi? Z czystej ciekawości. Czasem też ktoś chce zobaczyć te instrumenty i dowiedzieć się czegoś o nich. Jakie instrumenty pan wykonał? Trombitę, jedne dudy, drugie kończę. Zrobiłem także prymitywne skrzypce. Powiedzmy, że umiałbym zrobić piszczałkę, ale jej nie zrobiłem. Które z tych instrumentów były najłatwiejsze do zrobienia? Piszczałka. Jest łatwa zarówno w obsłudze, jak i wykonaniu. Jak pan posiadł tę wiedzę? Podglądnąłem kogoś przy pracy. Wiele można się też dowiedzieć z książek. Czy ktoś w pana rodzinie zajmował się instrumentami? Nie. Nikt nie chciał mieć styczności z instrumentami, bo przywoływały nieprzyjemne wspomnienia dawnych czasów, o których nie chciałbym wspominać. Wspominał pan o prymitywnych skrzypcach… Tak, takie skrzypce wykonywało sobie dziecko. Ten instrument posiada tylko dwie struny, lecz gra. Skąd brano materiały na instrumenty? Spod ręki. Instrumenty robiono z materiałów łatwo dostępnych. Taki pasterz nie mógł sobie pozwolić na kupno, a kupować nic nie trzeba było. Instrumenty z duszą fotografie: Agnieszka Fabiś 48 49 �Jakich narzędzi ci pasterze używali? Na pewno scyzoryka lub rozgrzanego drutu. Do wygładzania używano ostrej krawędzi szkła, co pozwalało na wyczyszczenie instrumentu. Najlepsze scyzoryki robione ze starej kosy. Czy słyszał pan o dudziarzach w Piwnicznej? No ba. Gdy o tym usłyszałem, zaciekawiłem się, jak robione są te dudy. Otóż w dwa wentyle zrobione w nogach skóry koziej wkłada się rury. Jedna rura jest od „bąka", a w tę drugą, „chwost", dmucha się. Trzecia wchodzi w głowę, to jest „przebierka". Wszystko jest zrobione z naturalnych materiałów. Czy dudy robione są tylko ze skóry kozy, czy… Podobno robiono ze skóry psa i barana. Nie żartuję z tym psem. Tylko że skóra kozy jest dość specyficzna. Może pan nam coś powie o trombicie? Oczywiście. Wykonana jest z surowego niepomalowanego drzewa. Pomalowana byłaby szczelniejsza. Tutaj znajduje się obręcz, zrobiona z korzenia świerkowego. Jest ona zapinana, czego nie widać. Sprawia, że instrument się nie rozchodzi. Z czego i jak jest robiona? Stanisław Jarząb Z naturalnego świerkowego odziomka. Drzewo się rozcina, wydłubuje i szybko skleja z powrotem, bo inaczej skręciłoby się w kształt świdra. Można dać też stroik, ale nie trzeba. Nie zmienia on wiele, po prostu łatwiej się korzysta z instrumentu. Dlaczego ze świerka? Ponieważ jest powszechny i można go łatwo strugać. Do czego służyła trombita? Do zwoływania bydła oraz do dawania sobie różnych sygnałów między wsiami. Co było pańskim ostatnim nabytkiem? Dzwonki. Takie, jakie często widzi się na szyi owiec. Do czego służyły? Dawano je owcom przewodniczkom, aby stado szło za nimi. Pan posiada te dzwonki w wielu rozmiarach. Czy rozmiar ma znaczenie? [śmiech] Tak, bo zmienia wysokość dźwięku. Podobno dźwięki niższe mniej ogłupiały owce. Podobno posiada pan okarynę… Owszem. Otóż może ona być wykonana z czegokolwiek. Działa podobnie do piszczałki. W piszczałce skraca się słup powietrza, a w okarynie zmniejsza się objętość. Gdzie wykorzystywane są instrumenty ludowe? Na pewno w muzyce folkowej. Prace twórców instrumentów ludowych regionu 50 51 �Cierpliwość jest cnotą, czyli techniczna strona instrumentu według Stanisława Jarząba Skąd wzięło się zainteresowanie wyrobem instrumentów? W zespole „Dolina Popradu” realizowaliśmy program związany z obróbką drewna i wtedy padł pomysł, żeby wykonać rekwizyt. Jaki jest proces obróbki drewna? Skomplikowany. Potrzebne jest pewnej jakości drewno przygotowane do obróbki, na przykład jawor. Generalnie instrumenty wykonuje się z jawora i świerka. Wykorzystywane są też materiały z gruszy, śliwy i orzecha. Ile takie drewno schnie? Jeżeli drewno jest pocięte na mniejsze kawałki, to można ich użyć dopiero po okresie pięciu lat. Duży klocek musi stać 15 lat. Czy materiał wpływa na dźwięk? Owszem, ma duży wpływ. Drewno musi być zwarte, sprężyste i lekkie, bo takie drewno posiada właściwości rezonansowe. Czy proces robienia instrumentu też jest taki długi? Cóż, nie jest krótki [śmiech]. Średnio instrument powstaje miesiąc. Czas jego wytwarzania zależy jednak od rozmiaru. Co jest najprostszym instrumentem? Najprostsza jest piszczałka. Jaki był pierwszy zrobiony przez pana instrument? Pierwszym instrumentem, który zrobiłem, były gęśle. Bo ja tworzę tylko gęśle. To był ten zrobiony na potrzeby zespołu. Był to gadżet, który później zabrzmiał, i to dosyć ładnie. Czym różnią się gęśle od skrzypiec? Przede wszystkim wyglądem. Nadto sposobem wykonania, bo skrzypce robi się z kilu elementów, które później się składa, a gęśle rzeźbi się z tylko jednego klocka. Jakich narzędzi pan używa? Narzędzi własnej roboty. To między innymi dłutka oraz przyrząd do mierzenia duszy, którą potem ucinamy i odpowiednio ustawiamy duszostawiaczem. Są jeszcze strugaczki do kołków, przypominające strugaczki do ołówków. Sam jeszcze wykonałem prawidło do klejenia. A klei się klejem stolarskim. Jakich lakierów się używa? Większość lutników używa lakierów szybkoschnących. Są one łatwo zmywalne spirytusem i mniej trwałe. Natomiast bardziej trwałe jest lakierowanie olejne. Jakie są rodzaje strun? Stalowe i jelitowe. Jelitowe brzmią o wiele przyjemniej. Użycie danego rodzaju strun zależy od wykonania instrumentu. 52 53 �Instrumenty robi się pod tylko jeden rodzaj strun. Mniejsza siła działa przy strunach jelitowych, większa – przy strunach stalowych. Jak długo pan robi te instrumenty? Dawniej częściej kupowano instrumenty czy je robiono? Jak długo trwa proces robienia instrumentu? Instrumenty były trudno dostępne i drogie, więc częściej je wyrabiano na własne potrzeby. Trudno powiedzieć. Ja się tym nie zajmuję profesjonalnie, a powracam do tego od czasu do czasu. Może miesiąc. Czymś się różniły? Ile pan już zrobił? Owszem. Instrument robiony przez muzykanta nie był idealny, ale wydawał dźwięk i funkcjonował. Kupne instrumenty były lepszej jakości, o czym też świadczyła cena. Skrzypiec tak z pięć, trombit… a nie wiem, nie liczę [śmiech]. Mam nawet trombitę o długości 3,70 metra. Zrobiłem też okaryny z drewna. A jak jest dzisiaj? Robi pan to dla kogoś? W dzisiejszych czasach łatwiej jest kupić aniżeli zrobić albo zamówić, wiąże się to z ceną. Tańsze są skrzypce wykonane przez manufakturę od tych zrobionych przez lutnika. Dla siebie, bo i tak nie opłacałoby się robić na zamówienie. Choć niektórzy proszą mnie o zrobienie trombit. A tak, skrzypce do nauki, to do sklepu i cztery stówki… [śmiech]. Jakie jest największe ryzyko w robieniu instrumentów? Z jakiego drewna są najlepsze instrumenty i dlaczego? Dostanie nerwicy [śmiech]. Na pewno to, że pracę można sobie zepsuć już na początku. Jeśli ktoś popełni pomyłkę, dowie się o tym dopiero, gdy skończy robić instrument. Jeżeli jest zrobiony nieprawidłowo, nie wyda dźwięku. Skrzypce z jawora, bo jest najbardziej akustyczny i twardy, a trombita z lipy, jawora, czereśni. Z czereśni ciężko się je robi, ale warto. Oraz z maranty, to coś jakby gatunek mahonia. Ma pan jakieś rady dla początkujących lutników? Skąd wiadomo jaki dźwięk wyjdzie? Jeżeli ma się zły dzień, to lepiej nie brać się za robienie instrumentów, bo można całą pracę sobie zepsuć. Lepiej zrobić to później, z większą dozą cierpliwości. Z tym to trudno. Ja robię na wyczucie. Ja robię na wyczucie, czyli metody Piotra Buczka Muzyka ludowa to wciąż żywy element historii i kultury nadpopradzkiej. W dzisiejszych czasach rozpowszechniana jest przez różne zespoły regionalne. Dwa, może trzy lata. Skąd to hobby? Gdy zachorowałem i nic nie mogłem zrobić, zacząłem coś strugać. Bo od dłuższego czasu mnie to ciekawiło, choć nikt w rodzinie się tym nie interesował. Jaki był pierwszy instrument? Pierwsza była trombita. Pan Grucela kiedyś przywiózł mi trombitę, żeby na niej grać, i zainteresowało mnie, jak jest zrobiona. A to nie są żadne cuda. Potem zacząłem robić skrzypce. Skąd pan wiedział, jak robić instrumenty? Jak wykonać trombitę, podpatrzyłem u Gruceli. A poza tym od siebie – pomału się dochodzi do wprawy. A jak pan zdobywał materiały? Było to łatwe ze względu na moją profesję. I zawsze się jakieś drewno koło domu znajdzie. Korzysta pan z lakieru? Tak, choć fanem nie jestem, bo nigdy pracy z pędzlem nie lubiłem [śmiech]. Jakich narzędzi pan używa? Gdy mam większy kawał drewna, to używam cyrkularki. A poza tym pracuję ręcznie z dłutkiem. Używam jeszcze nożyka. Ten, który mam, jest niezastąpiony. 54 55 �Wyplatanie czapek i rękawic furmańskich z wykorzystaniem drewnianych prawideł Piwniczańskie wyplatanki fotografie: Kinga Polakiewicz 56 Michał Nakielski 57 �Górale Pienińscy 0V]DQD� 'ROQD ĂÇFNR ĂDSV]H� 1LĺQH 58 6]F]DZQLFD Górale Pienińscy mieszkają we wschodniej części Pienin, od Czorsztyna, przez Sromowce Wyżne i Niżne, Krościenko nad Dunajcem, aż do Szczawnicy. Od wschodu sąsiadowali z tzw. Rusią Szlachtowską, którą zamieszkiwali Rusini, czyli Łemkowie. Charakterystycznym elementem stroju Górali Pienińskich jest lajbyk — niebieska, bogato haftowana kamizelka, którą noszą mężczyźni. Najbardziej znanym zajęciem tej grupy górali jest zaś flisactwo — dziś przekształcone w popularną atrakcję turystyczną, a mianowicie spływ przełomem Dunajca. 59 �Godła Szalayowskie w Szczawnicy Godła Szalayowskie Weronika Błażusiak fotografie: Weronika Marciszewska W Szczawnicy za czasów założyciela uzdrowiska Józefa Szalaya istniała tradycja nadawania domom godeł. Współcześni mieszkańcy oraz szczawnickie instytucje pamiętają o tym dawnym, wyjątkowym na skale światową zwyczaju. O idei, która przyświecała Józefowi Szalayowi i wymogach, jakie musieli spełnić gospodarze domów, by otrzymać godło, a także o utworzonym niedawno w Szczawnicy Szlaku Godeł Szalayowkich opowiada Pani Marta Słowik – historyk z Muzeum Pienińskiego im. Józefa Szalaya w Szalchtowej. Skąd Józef Szalay wziął pomysł na nadawanie szczawnickim domom godeł? W 1842 roku Józef Szalay przejął uzdrowisko od swoich rodziców. Zaczął wtedy jego rozbudowę. Oczywiście nie było wtedy tylu co dzisiaj pensjonatów oraz miejsc, w których ludzie przyjeżdżający na leczenie uzdrowiskowe mogliby zamieszkać. Dzięki godłom wiszącym na chatach przyjezdni wiedzieli, że dany dom można wynająć. Teraz do sanatorium przyjeżdża się na dwa, góra trzy tygodnie, natomiast za czasów Józefa Szalaya wczasy lecznicze w uzdrowisku trwały cztery miesiące – od maja do września. Biała izba stawała się więc dla kuracjuszy domem na kilka miesięcy. Wczasowicze przyjeżdżali do uzdrowiska z całym swoim dobytkiem. Czy każdy mógł być posiadaczem takiego godła? Czy istniały wymogi, które musiał spełnić gospodarz? Józef Szalay wpadł na pomysł, że również prywatni gospodarze mogą wynajmować tak zwane białe izby w swoich góralskich domach. Postawił jednak trzy warunki, które musieli oni spełnić, by móc przyjmować kuracjuszy. W XIX wieku chałupy góralskie w większości były kurnymi chatami, czyli nie miały kominów, więc ktoś, kto chciał przyjmować gości, musiał wypuścić komin ponad dach. Gospodarz miał obowiązek również wstawić drewnianą podłogę – w większości domów podłogę zastępowały klepiska – oraz wstawić szklane szyby w okna. Ktoś, kto w taki sposób unowocześnił swój dom, mógł otrzymać godło. Kto był autorem godeł szalayowskich? Według tradycji tablice malował sam Józef Szalay, ale wiemy, że wykonywane były one również przez innych, anonimowych twórców. Kiedy pojawiła się pierwsza wzmianka o godłach szalayowskich? Było to w 1841 roku. Opublikowała ją jedna z gazet wydawanych w tym okresie. Skąd wziął się pomysł na utworzenie w Szczawnicy Szlaku Godeł Szalayowskich? Kto był jego autorem? Utworzenie szlaku w uzdrowisku to inicjatywa Muzeum Szalayowskiego oraz Urzędu Miasta Szczawnicy. Powstał on, by promować uzdrowisko. Godła na domach można spotkać tylko w Szczawnicy. Nigdzie indziej, ani w Polsce, ani na świecie, nie istniał taki zwyczaj. Niestety do naszych czasów przetrwało niewiele oryginalnych tablic z okresu Józefa Szalaya. 60 61 �Jak wyglądała renowacja godeł? Już w latach 70-tych XX wieku Pieniński Oddział PTTK wpadł na pomysł, by odnowić godła szalayowskie. Zrekonstruowano również tablice, które nie przetrwały próby czasu. Było dwóch artystów zajmujących się odnawianiem godeł: Jan Papież i Józef Bieniek. Natomiast w latach 2008-2010 w czasie przygotowań do utworzenia w uzdrowisku Szlaku Godeł Szalayowskich odnowiono i zrekonstruowano 93 godła. Wykonał je artysta plastyk Wieńczysław Kołodziejski, właściciel „Muzycznej Owczarni”. Czy ten pomysł zyskał swoich zwolenników wśród mieszkańców Szczawnicy? Tak, nasza inicjatywa cieszyła się dużą popularnością. Wiele osób – nawet tych, które pierwotnie nie miały na swoich domach godeł – z ochotą je teraz przyjmują. Świadczy to o tym, że współcześni szczawniczanie chcą kultywować tę tradycję, ponieważ jest ona wyjątkowa i niepowtarzalna. Ile godeł było za czasów Józefa Szalaya? Niestety ciężko jest powiedzieć. Nie jesteśmy ich w tej chwili w stanie policzyć. Korzystając ze źródeł, które zostały z czasów Józefa Szalaya, organizatorzy Szlaku Godeł Szalayowskich obliczyli, że na szczawnickich domach wisiało około 105 godeł. Są to jednak dane szacunkowe. 62 63 �Perła Pienin – tradycja trzech pokoleń Skarb Flisaka Gabriela Kacik fotografie: Julia Salamon Każdy góralski region może się szczycić swoją własną osobliwą tradycją. Tak jak Górale Czarni ze swoimi hołośniami, czyli portkami z czarnej wełny, czy Górale Zagórzańscy i ich dziady śmiguśne, tak i my mamy swój wyjątkowy zwyczaj. Jest nim flisactwo, które towarzyszy nam od XIX wieku. Występuje ono tylko na naszym terenie, dlatego osoby, które nie odwiedziły Pienin, praktycznie nie wiedzą o jego istnieniu. Tę naszą „perłę” traktujemy wyjątkowo i stale ją pielęgnujemy, więc nasz cel to przybliżenie jej znaczenia dla nas, Górali Pienińskich. Ale czym tak naprawdę jest flisactwo, a także jak traktuje je lokalna ludność – młode i starsze pokolenia? Pierwotnie flisactwo służyło do połowu ryb i spływu drzewa nurtem Dunajca. Z czasem rozwój cywilizacyjny wyparł tą formę transportu, która z kolei przekształciła się w miejscową atrakcję, a następnie przerodziła się w głęboko zakorzenioną tradycję góralską. Przeważnie zawód flisaka przekazywany jest z ojca na syna. Przebywając w Pieninach, łatwo można zauważyć różnicę w podejściu do tej tradycji. Wśród starszych panuje bardzo mocna więź z flisactwem. Nie wyobrażają sobie spaceru brzegiem Dunajca bez płynącej wzdłuż niego łodzi z zawsze uśmiechniętymi flisakami. U ludzi tego pokolenia panuje konserwatywne przekonanie, że jest to tradycja, o którą trzeba dbać. Zgodnie z tym pojmowaniem rzeczy, ojczysty zwyczaj powinien mieć szczególne miejsce w sercu człowieka. Niestety duże grono młodych zaczyna odchodzić od naszego dziedzictwa, traktując je jako jedynie wakacyjny zawód – odmiennie niż ich ojcowie i dziadowie, którzy spędzali z nim całą swoją młodość oraz wszystkie letnie przygody. Wyraźnie widać grubą linię oddzielającą tradycyjne i nowoczesne flisactwo. Jest to zjawisko silnie niepokojące społeczność Górali Pienińskich, dlatego postanowiliśmy dołączyć do grona młodych, które chce chronić spuściznę swojego terenu. W celu poznania dzisiejszego flisactwa przeprowadziłam wywiady z trzema pokoleniami flisaków: dziadkiem Wojtkiem, tatą Andrzejem i bratem Szymonem. Dzięki temu poznaliśmy spojrzenia na flisactwo z trzech różnych perspektyw. Wyraźnie widać podział pomiędzy starszymi a młodszymi. Dla taty i dziadka jest to nie tylko praca, ale również tradycja, którą kultywują z przyjemnością, z kolei dla brata liczy się tylko zarobek. Ale zmianie uległ nie tylko sposób myślenia, lecz również wygląd łodzi. Przed wojną pływało się na dłubankach, czyli łodziach wykonywanych z drzew wydłubywanych wewnątrz. Z czasem zastąpiły je tratwy zbijane z czterech części. Dzięki temu zwiększyła się także ilość pasażerów (z 6-9 do 12). Samochody znacząco ułatwiły i skróciły transport łodzi pomiędzy przystaniami. „W latach powojennych, od 47-48 do 50 roku, wpierw ciągnięto łodzie pod prąd, później wożono je końmi z Krościenka do Czorsztyna, a z Czorsztyna dopiero spławiano do Krościenka. Turyści wysiadali w Szczawnicy, pustymi łodziami płynęło się do Krościenka. Tam się przybijało do brzegu. Ręcznie to wszystko się wyciągało, ładowało się na wozy i później z powrotem konikiem wioo do Czorsztyna. Teraz, gdy skrócili spływ (...), samochody wywożą łodzie, wyciągarka wyciąga na brzeg. Na przystani trzeba tylko (...) ściągnąć, zamontować i łodzie są gotowe do następnego spływu" – mówi dziadek Wojtek. Jedyne, co zostało „po staremu”, to charakterystyczne krzaczki z przodu łodzi, służące jako falochron, oraz numeracja tratw – od najstarszego do najmłodszego flisaka. Oczywiście flisaków obowiązuje pełny strój góralski na trypach. 64 65 �Aby trudnić się flisactwem, do którego nabór przeważnie ma charakter rodzinny lub rodowy, trzeba spełnić szereg wymogów: - być mężczyzną w wieku 18-30 lat, zameldowanym od co najmniej 10 lat w Sromowcach, Szczawnicy, Krościenku lub Czorsztynie, - odbyć co najmniej trzyletnią praktykę jako pomocnik przy mistrzu flisackim, - zdać egzaminy (m.in. praktyczne i teoretyczne z PTFP, pierwszej pomocy), - przestrzegać zasady 5% (5% pływających flisaków można powołać na kolejny sezon), - utrzymywać czysty i schludny ubiór, zabronione są dziurawe spodnie, - nie można być karanym za kradzież lub przemytnictwo, - nie można mieć brody, włosy trzeba mieć przystrzyżone. Praca rozpoczyna się 1 kwietnia wraz z mszą świętą, a kończy pod koniec października. Dni wolne są wyłącznie w Boże Ciało oraz Święta Wielkanocne, jeśli wypadają w kwietniu. Spływ zależnie od stanu wody może trwać od 1,5 godziny do 2 godzin. Przełom Dunajca jest jedyny w swoim rodzaju w całej Europie. Podczas przeprawy można się zachłysnąć pięknem krajobrazu charakterystycznych pienińskich gór, wraz ze sztandarowymi Trzema Koronami: Wysoką Kaśką, Grubą Baśką i Kudłatą Maryśką. Opływając góry dookoła, można dobrze się przyjrzeć pięknu tutejszej natury. Flisacy również posiadają swoistą gwarę, w skład której wchodzą słowa takie jak spryska – tyczka do odpychania łodzi, czy wylywka – urządzenie do wylewania wody z łodzi. Mają ponadto własny hymn (https://www.youtube.com/ watch?v=0eDyfjXqA44). Nie dzielą się żadnymi historiami, ciekawostkami ani anegdotami z tratwy. Traktują to jako tajemnicę, którą zdradzają tylko i wyłącznie podczas spływu. Flisactwo jest nierozerwalnie złączone z naszymi Góralami. Posiada nie tylko znaczenie ekonomiczne, ale również historyczne i kulturowe. Na pewno po części pomogło w rozwinięciu się „flisackich miejscowości”. My nie wyobrażamy sobie lata bez tłumu turystów okupujących dzień w dzień przystań. Dla flisaków jest to nie tylko praca, ale duża przyjemność. Inne zdanie mają ich żony, systematycznie zasypywane bezlikiem białych koszul, które muszą być perfekcyjnie wyprane i wyprasowane. Ciężko także określić godziny powrotu męża, i to bywa uciążliwe. Jednakże mężczyźni ci posiadają określony status w społeczeństwie pięciu miejscowości, których nazwy chyba zawsze będą się kojarzyć właśnie ze spływem Dunajcem. Region Pienin Wschodnich jest dumny z posiadania unikalnego zwyczaju. Bądź co bądź, codzienny widok „górali na tratwie” raczej cieszy oko niż nuży. Żeby naprawdę zrozumieć fenomen flisactwa, trzeba to przeżyć osobiście. Tu, w Pieninach. 67 �+\PQ�фLVDNµZ *G]LH�7U]HFK�.RURQ�V]F]\W VLÛJD�QLHELRV�FKPXU� -Xĺ�RG�ZLHNµZ�OXG�фLVDNµZ VWU]HĺH�SROVNLFK�JµU� 5HI��.DĺG\�фLVDN�]GUµZ� 6ZRMÇ�ăµGNÛ�SFKD &KOHE�Z�'XQDMFX��ZLDUÛ�Z�VHUFX� 6]F]ÛěFLH�Z�GRPX�PD� *G]LH�'XQDMFD�SUÇG QLHVLH�ăµGHN�V]QXU $�QD�NDĺGHM�JRěFL�SHăQR� -HVW�фLVDNµZ�GZµFK� *G]LH�'XQDMFD�VNUÛW WDUJD�3LHQLQ�EU]HJ� NRăR�GURJL�OXG�XERJL QXFL�SLRVQNL�VZH� 7ÛG\�MHFKDă�NUµO -DQ�.D]LPLHU]�]ZDQ� 3U]H]�6REF]DąVNL�ZÇZµ]�JµUVNL 'R�RMF]\]Q\�EUDP� 3LÛNQ\�ZLGRN�VWÇG� &XGQ\�ZLDWUX�ZLHZ� /HF]�SLÛNQLHMV]\��OHF]�FXGQLHMV]\ -HVW�фLVDNµZ�ěSLHZ� QDSLVDă�SURERV]F]�]H�6URPRZLHF�1LĺQ\FK�Z������URNX� Źródła: http://flisacy.pl/ Wywiady z Wojciechem Kowalczykiem, Andrzejem Kacikiem i Szymonem Kacikiem. 69 �O Krośnickich przydomkach i innych historiach Julia Oleksy Przydomki, pseudonimy, ksywki niezależnie od nazwy bardzo często są wykorzystywane w życiu codziennym. Mieszkańcom Krośnicy, wsi znajdującej się u stóp góry Lubań, bez wątpienia nie można zarzucić braku kreatywności. Z posiadaczami takich ksyw wiąże się wiele ciekawych historii, o których opowiedziała mi ciocia Helena Polaczyk. „Moja rodzina mieszkała w Karcmie po Żydach, stąd nasze przezwisko Karcmiany. Było to miejsce niezwykłe w latach 60., główny ośrodek kultury całej wsi. Co miesiąc można było obejrzeć film w objazdowym kinie, znajdowała się tam szkoła i miejsce spotkań różnych pijaków, wieś była bardziej zżyta. Jak dziś pamiętam takiego naszego przyjaciela, Jaśka od "Maciarzów", to był niezły urwis. Kiedyś nasza nauczycielka zapytała Jaśka, co się u nich w domu gotuje. Obiady na winie – odpowiedział niegrzeszący inteligencją Jasiek. Nauczycielka wezwała siostrę Jaśka i zapytała, czy jest u nich jakiś problem, bo chłopak rozpowiadał w szkole o jedzeniu na winie. Ona zdenerwowana i trochę zawstydzona odpowiedziała, że nie na alkoholu, ale na tym co się pod rękę nawinie. Wszyscy się śmiali. Jasiek maciarzył, maciarzył (mataczył) i się takiej ksywki dorobił. Ktokolwiek zapytał go, gdzie był, odpowiadał dumnie: «Urodziłem się na Krośnicy i spędziłem całe życie na Krośnicy» – co nie było prawdą, ale nikt się kłócić nie chciał.” Ciocia z wielkim sentymentem wraca do lat spędzonych w Karcmie. „Mieszkanie w szkole wcale nie było takie wspaniałe, o wagarach mogłam zapomnieć” – mówi ze śmiechem. „Nieraz nawiedzały nas tam duchy poprzednich mieszkańców Karcmy. Jako małe dzieci baliśmy się, ale z czasem zrozumieliśmy, tak też tłumaczyła nam to mamusia, że to tylko niespokojne dusze wracają sprawdzić, co się dzieje z ich dobytkiem.” – wspomina ze spokojem. „Ciekawa historia wiąże się z posiadaczką pseudonimu «Madziarka». Bała się świniobicia w swoim rodzinnym domu, więc uciekała do Krośnicy. Często chodziła na piechotę po zmroku. Kiedyś pewien chłop wracał w nocy pijany i z daleka dojrzał źródło światła, widział też różne dziwaczne stwory. Nie miał wyjścia, musiał iść w ich stronę. W miarę zbliżania się dostrzegał coraz wyraźniejszą sylwetkę kobiety. Okazało się, że to właśnie «Madziarka» tańczyła przy ognisku i omal nie doprowadziła do zawału młodego chłopa. Podobno była to szalona kobieta i stąd jej przydomek.” „U nas można było spotkać też «Kupców», rodzinę od strony mojej mamy. Zajmowali się oni handlem, sprzedawali konie i inne zwierzęta. Każdy w Krośnicy jakieś przezwisko musiał mieć, ale może kto starszy będzie wiedział coś więcej” Postanowiłam o dalsze informacje poprosić ciocię Ludwinę, która mieszka w Krośnicy od urodzenia i zna wiele ciekawych historii. „Krośnicka «Wiedźma», inaczej «Babka Paprykosiowa», ksywę tę zawdzięcza swojemu zachowaniu. U nas jak ktoś jest taki nieschludny, nie lubi sprzątać, robi to byle jak i niedbale, szaleje zamiast zajmować się domem i dziećmi, to się «kokosi», tak więc została «Babką Paprykosiową». Przezwisko to zostawiła swojej rodzinie w spadku. Potrafiła sprawić, że krowy dawały krwawe mleko, w nocy biegała po polu, strasząc ludzi wracających po zmroku. Jeśli któraś rodzina jej się nie spodobała, to nie miała łatwo. Ich plony się psuły, dzieci chorowały. Miała syna, bardzo go kochała, więc jeśli ktoś mu dokuczał, to marnie kończył.” Bacówka fotografie: Marcelina Staszewska 70 71 �„My z nią żyli w zgodzie, więc się nie baliśmy” – ze śmiechem dodała ciocia. Niemałym zainteresowaniem cieszyła się rodzina, która sprowadziła się do Krośnicy z niedalekiej miejscowości, Tylmanowej. Z początku nie doświadczyli sympatii rdzennych mieszkańców wsi i przez długi czas musieli starać się o zyskanie przychylności sąsiadów. Mogli dostrzec, że udało im się wkupić w łaski krośnickiej społeczności, kiedy, jak na prawowitych mieszkańców wsi przystało, zyskali swój własny przydomek – „Tylmaccy”. Jak można zauważyć, Krośniczanie byli bardzo pomysłowi w kwestii wymyślania pseudonimów. Weźmy na przykład bardzo popularne określenie, iż ktoś pochodzi „od Cebulów”. Można się domyślić, że właściciele tego przezwiska związani byli z uprawą cebuli oraz jej sprzedażą do okolicznych miejscowości. Przede wszystkim jednak krośnickie rodziny identyfikowano z gospodarzami domów. Stąd właśnie liczne miejscowe rody swoje przezwiska zawdzięczają imionom oraz nazwiskom dziadków i ojców, na przykład: „Kaźmierki" (od imienia Kazimierz), „Michały" (od seniora Michała), „Batory", „Tomaśki". Czasem jednak z braku pomysłu inspirowano się zwierzętami, takimi jak: gile, łabędzie. Mieszkańców tak zwanej „Krośnickiej Ukrainy” nazywa się „Hubianami", od ilości drzew pokrytych grzybem w pobliżu ich domów. Wyraźnie widać, jak bujna była wyobraźnia starszych pokoleń Krośniczan. Odnaleźli oni idealny sposób na pozostawienie bezcennej pamiątki swoim potomkom. Do tej pory wspomniane pseudonimy pozwalają nam odkryć chociaż cząstkę historii najstarszych rodów miejscowości spod Lubania. 72 73 �74 �Górale Spiscy 0V]DQD� 'ROQD ĂÇFNR ĂDSV]H� 1LĺQH 76 6]F]DZQLFD Polscy Górale Spiscy zajmują 15 wsi położonych pomiędzy Zalewem Czorsztyńskim a rzeką Białką, m.in. Łapsze Niżne, Niedzicę, Kacwin, Trybsz, Frydman i Jurgów. Większość (95%) Spisza znajduje się dziś na Słowacji. W kulturze ludowej widać sześć wieków panowania węgierskiego. Strój Górali Spiskich występuje w aż trzech odmianach: trybskiej, kacwińskiej i jurgowskiej. Wiele tradycji jest wciąż żywych — w Niedzicy do dziś można spotkać bymbniorza, który przekazuje ważne komunikaty, a pod koniec karnawału zobaczyć „chodzenie z koniem”. Architektoniczną ciekawostką Spisza są „sypańce” — tradycyjne spichlerze w Kacwinie. 77 �Spiskie wesele 45 lat temu Julia Molitorys W ostatnim czasie miałam okazję uczestniczyć w weselu, w którym o północy były ,,ocepiny’’ i taniec ,,brałucki’’, ale mało z tego rozumiałam. I nagle uświadomiłam sobie, że wy, babciu i dziadku, mieliście wesele 45 lat temu. Moglibyście się ze mną podzielić wspomnieniami z tego szczególnego dnia? Twórczość niedziczanki Kamili fotografie: Gabriela Stanek Nasze wesele odbyło się 19 stycznia 1975 roku. Było ono przygotowane na wzór wesela naszych rodziców. Pamiętam, że rano był lekki mrozik, ale po południu wyszło słońce. Tydzień przed weselem odbywały się „namowiny”. Polegały na tym, że pan młody przychodził wraz z rodzicami do panny młodej. Wszyscy siadali przy stole, częstowali się kołaczami i omawiali szczegóły ślubu, a także dalszego życia młodych (np. gdzie będą mieszkać, czy będą budować dom, jakie działki dostaną od rodziców). Dziadek wtedy żartobliwie powiedział, że chciał mnie za żonę tylko dlatego, że moi rodzice mieli pole w sąsiedztwie własności ziemi jego rodziców. Babciu, a jak wyglądał poranek w dniu ślubu? W dzień ślubu było dużo przygotowań. Drużbowie zapraszali gości weselnych, a jeżeli goście nie chcieli przyjść, młoda para musiała iść prosić ich osobiście. Kiedy już wszystko było gotowe – panna młoda była ubrana w białą suknię, a pan młody w garnitur – starosta pana młodego prosił rodziców młodej o jej rękę. Starostowie mieli ułożoną przemowę, którą wygłaszali (babcia wyciągnęła z szuflady starą, pożółkłą kartkę z napisaną mową): „Kochani rodzice, macie tu przed sobą córkę i syna, którzy odchodzą od was do sakramentu małżeństwa, by rozpocząć nowy etap swego życia. Genowefo, nadszedł czas, byś ty, jak twoja matka, wzięła na siebie obowiązek założenia rodziny, urodzenia i wychowania nowego pokolenia. Od dziś staniesz przy boku twego męża, przyjmiesz troskę o wasz dom, o wasze dzieci. Pragnę, byś była szczęśliwą żoną i matką, byś była oparciem dla twego męża oraz radością dla twych dzieci. Janie, od dziś będziesz mężem i ojcem przyszłej rodziny. Buduj swe życie małżeńskie, rodzinne na wzajemnej miłości i wierności Bogu i jego przykazaniom. A teraz młodzi klęknijcie przed rodziców w geście podzięki i z prośbą o błogosławieństwo. Niech Bóg Wszechmogący, Ojciec, Syn i Duch Święty napełni was swoja radością, błogosławi wam i waszym dzieciom. A wy, rodzice, szczerze im błogosławcie, aby na tej nowej drodze życia dobrze im się wiodło.” Następnie narzeczona przyszywała swojemu przyszłemu mężowi bukiecik sztucznych kwiatków, zwany piórkiem. Podobną czynność wykonywały druhny, przyszywały bowiem piórka drużbom i starostom. U młodej w domu odbywało się błogosławieństwo. Po czym kapela grała pieśni kościelne, najczęściej „Serdeczna Matko” i goście weselni udawali się do kościoła. Orszak weselny szedł pieszo. Najpierw kapela, potem młoda w towarzystwie dwóch pierwszych drużbów i młody z dwiema druhnami. Za nimi szpaler drużbów i druhen, około 20 par. Kto był obecny na ślubie? Tylko najbliższa rodzina, druhny, drużbowie i starostowie. Wszyscy obecni pochodzili z Kacwina, gdyż między wioskami nie było tak dobrego kontaktu, jak teraz. Po zawarciu małżeństwa goście panny młodej szli do jej domu, a goście pana młodego do jego domu, tam spożywali obiad. Kilka godzin później mąż szedł do domu żony, ta zaś przygotowane wcześniej prezenty dla teściów i rodzeństwa pana młodego zawijała w biały obrus i wraz ze swoim mężem i gośćmi udawała się do domu teściów. 78 79 �Gdzie w czasie wesela tańczyli goście? Goście bawili się w stodole, która była wysprzątana i specjalnie udekorowana na tę okoliczność. O co chodziło z cepiyniym panny młodej? W domu młodego druhny zabierały młodą do innego pomieszczenia. Tam ubierały ją w strój spiski, zdejmowały z głowy wianek lub welon i zaplatały włosy w dwa warkocze, z których formowały tak zwane „kółko” na głowie. Następnie zakładały chustkę na głowę, co stanowiło wyraźny znak, że nastąpiła zmiana stanu panieńskiego w stan małżeński. Od tej chwili przed młodą żoną stawały nowe obowiązki i zadania. Kiedyś kobieta po ślubie nie mogła bez nakrycia głowy nigdzie wychodzić. Pamiętam, że pokolenie mojej mamy przestrzegało tej zasady. W czasie „cepienia” druhny śpiewały przyśpiewki, między innymi: ɚ-DN�FLH�EHGRP�FHSLÉ��SRĸU\M�GR�SRZDă\ =HE\�WZRMH�G]LHFL�FRUQH�RFND�PLDă\� -DN�FLH�EHGRP�FHSLÉ��SRĸU\M�]H�GR�VăXSD =HE\ě�Z\FKRZDăD�VLQD�QD�ELVNXSD�ə ɚ6NăDGRMFLH�VLÛ�VLÉNH�GUXVFNL 0ăRG\M�3DQL�QD�SLHOXVNL� ER�MDN�EHG]LH�G]LHFNR�PLDăD F\P]H�EÛG]LH�SRZLMDăD�ə Dziadku, a kim były strzigi? W czasie cepin młody pan z niecierpliwością oczekiwał żony. Wówczas to przychodziły do niego strzigi – były to przebrane druhny, na przykład kobieta z dzieckiem, panna młoda czy jakaś śmieszną postać, zwana też dziadówką. Przebrane dziewczyny miały jeden cel – chciały zerwać „piórko” panu młodemu, podczas gdy on z determinacją musiał się przed strzigami bronić. Kiedy młoda pani była zacepiona, czyli ubrana w strój przeznaczony już dla mężatki, wchodziła do pomieszczenia, gdzie oczekiwał ją mąż i wtedy rozpoczynał się taniec tak zwany brałucki, o który mnie pytałaś. Taniec ten to nic innego jak powszechnie znany na Spiszu kulawy. Jednak w czasie ocepin określano go jako brałucki. Najbliższa rodzina tańczyła ten taniec z młodą panią i młodym panem. Każda osoba tańcząca przekazywała pieniążki na specjalnie przygotowany talerz, którym opiekowała się starościna. Po zakończonym tańcu, zebrane pieniądze wsypywano młodej pani do fartucha, a ta przekazywała je kapeli, płacąc za muzykę, którą grała podczas wesela. Ile trwały poprawiny po weselu? Poprawiny, czyli dalsza część biesiady weselnej, trwały aż trzy dni. Pierwszego dnia odbywały się u młodej, drugiego u młodego, a trzeciego goszczono kucharki i osoby, które pomagały w uroczystościach weselnych. Jak wspominacie wasz dzień wesela? W dzień wesela było dużo pracy, gdyż zazwyczaj goście po zaproszeniu drużbów nie chcieli przyjść na wesele. Czekali, aż para młoda przybędzie ich osobiście zaprosić. Dlatego zamiast się cieszyć, tańczyć i świętować musieliśmy dużą część czasu poświęcić na zapraszanie gości. Jednak to był piękny dzień, który do teraz mile wspominamy. 80 81 �Zwyczaje związane z chrztem dziecka w Kacwinie Anna Tomasz Moje zainteresowania tematyką dotyczącą obrzędowości rodzinnej pojawiły się w pierwszej klasie gimnazjum na zajęciach dodatkowych z edukacji regionalnej. Projekt Odkrywanie skarbów dziedzictwa południowej Małopolski zmobilizował mnie do poszukiwań wiadomości na ten temat. Przeprowadziłam wywiad z Zofią Michalak – urodzoną 9 maja 1937 roku mieszkanką Kacwina, matką trójki dzieci ochrzczonych według dawnych zwyczajów. Czym rodzice kierowali się przy wyborze imienia dla swojego dziecka? Główny wpływ na to, jakie dziecko będzie nosiło imię, miała data jego urodzenia. Przykładowo, gdy maluch urodził się w okolicach 19 marca, oczywistym było, że będzie miał na imię Józef lub Józefa. (Moja rozmówczyni podaje, że urodziła się 9 maja, dlatego nadano jej na chrzcie imię Zofia. 15 maja przypadają bowiem dość popularne na naszym terenie imieniny Zofii. Rodzice przy wyborze imion kierowali się również imionami noszonymi przez dziadków w rodzinie.) Co decydowało o wyborze chrzestnych? Kumotrowie, bo tak w gwarze nazywano rodziców chrzestnych, byli wybierani głównie w najbliższej rodzinie. Przy wyborze kierowano się też cechami charakteru. Unikano proszenia osób, które na przykład nadużywały alkoholu lub były leniwe czy też niezaradne w życiu. Wierzono, że te cechy mogą wpłynąć na przyszłość chrzczonej osoby. Warte odnotowania jest, że do dnia dzisiejszego w Kacwinie dziecko, kiedy zwraca się do chrzestnej, używa określenia gotka, co znaczy matka chrzestna, natomiast do ojca chrzestnego zwraca się potek. Kiedy rodzice chrzestni byli proszeni o niesienie dziecka do chrztu? Ojciec dziecka w środę poprzedzającą niedzielę chrztu zabierał ze sobą butelkę wina oraz butelkę wódki – tzw. pociesną – i szedł do przyszłych rodziców chrzestnych, aby prosić ich o pełnienie tak ważnej roli podczas uroczystości chrztu świętego. Zaproszenie miało miejsce przeważnie w środę ze względu na to, że w czwartek w Nowym Targu jest tradycyjny jarmark, podczas którego rodzice chrzestni dokonywali zakupów. Matka chrzestna kupowała całą wyprawkę do chrztu. Były to między innymi pieluchy, becik, białe ubranko i biała szatka oraz inne ubranka dla dziecka i jego rodzeństwa, jeśli je miało. Ojciec chrzestny na jarmarku kupował przede wszystkim świecę, ale zdarzało się, że też kupował ubranka dla dziecka. Powiedziała pani, że do rodziców chrzestnych szedł sam ojciec. Dlaczego matka nowonarodzonego dziecka nie towarzyszyła mężowi? Do kumotrów szedł sam ojciec dziecka, bo matka do wywodu nie mogła wychodzić z domu. Wręcz mówiono, że położnica nie może pokazywać się ludziom. Na czym polegał wywód? Wywód – była to ceremonia kościelna, obrzęd oczyszczający, któremu zgodnie z prawem zwyczajowym i dawnym prawem kościelnym poddawały się kobiety wszystkich stanów. W Kacwinie „wywód” miał miejsce dzień po chrzcie dziecka, zamykał izolację położnicy. Matka zabierała nowoochrzczone dziecko i udawała się do kościoła. Klękała z noworodkiem przed ołtarzem, a kapłan odmawiał nad nimi modlitwę. Tradycja przekazywana ustnie zobowiązywała do wywodu do lat 70. XX wieku na Spiszu. Po wywodzie matka wracała do życia w lokalnej społeczności. 82 Spiskie Misterium fotografie: Magdalena Nowobilska 83 �Jakie inne zadania, oprócz zakupów na jarmarku, mieli rodzice chrzestni? Od czwartku do niedzieli kumowie dbali o wyżywienie położnicy. Przynosili jej kakao, pączki, herbatę i babę, czyli ciasto drożdżowe. Natomiast w przeddzień chrztu przynoszono ubranka dla dziecka oraz samodzielnie upieczone ciasta i tort. W dzień chrztu gotka, czyli matka chrzestna, wraz z kumem zakładali mu ubranka i udawali się sami bez rodziców dziecka do kościoła na uroczystość sakramentu chrztu. Kolejnym zadaniem po chrzcie było zapewnienie posiłku, przygotowanie rosołu i podanie go matce dziecka, aby miała dużo pokarmu, a dziecko nabierało sił. Jak wyglądał chrzest dziecka przez kapłana? Ten obrzęd nie różnił się zbytnio od tego, który my dzisiaj znamy. Gdzie odbywało się przyjęcie po mszy świętej? U nas w Kacwinie nie było innej możliwości jak przyjęcie w domu. W przypadku małych pomieszczeń wynoszono z nich meble, aby uzyskać większą przestrzeń. Dawniej wszyscy mieli gospodarstwa rolne. Czy to nie przeszkadzało w świętowaniu? Po mszy wszyscy goście udawali się na przyjęcie, gdzie byli częstowani obiadem i ciastami. Ze względu na obowiązki związane z nakarmieniem zwierząt, głównie krów, i wydojeniem ich, goście udawali się do domów. Po skończonej pracy wszyscy wracali na dalszą część biesiady. Rodzice chrzestni przynosili wtedy w prezencie w misce lub w koszyku ładnie ułożone pętka kiełbasy, jaja, ryż i butelkę wódki. Jakie inne zwyczaje towarzyszyły uroczystości chrztu? Około północy ojciec chrzestny wstawał i wygłaszał przemowę, po czym na przybrany talerz lub koszyk kładł banknot o największym nominale i przekazywał koszyk innym gościom, którzy podawali go sobie, kładąc podarki dla malucha. Na końcu wszystko trafiało w ręce matki. Przy okazji chrzcin pamiętano o głodujących dzieciach. Chrzestny po raz wtóry zabierał głos i w podobny sposób zbierano pieniądze dla potrzebujących dzieci. Ofiarę zanoszono do księdza, który wysyłał pieniądze na misje. To jednak nie kończyło jeszcze przyjęcia. Zdarzało się, że goście ucztowali do rana. Rodzice dziecka, żegnając gości, w podzięce za przybycie obdarowywali ich ciastem w papierowych torebkach. 84 85 �87 �Zapomniane łapszańskie zwyki Chodzenie z koniem Mikołaj Kowalczyk fotografie: Elżbieta Łukuś Pokolenie mojej babci, Marysi, szanowało stare zwyki (zwyczaje). Dziś w większości odeszły one w zapomnienie. Babcia należała do zespołu regionalnego „Spiszacy” w Łapszach Niżnych. Brała udział wielu przedstawieniach, często ukazujących pradawne zwyczaje. Jak każda babcia, tęskni za młodością i pewnie chciałaby do niej wrócić, choć na chwilę... Babciu, proszę, opowiedz mi o dawnych zwyczajach, jak to dawniej bywało? Dawniej było wiele zwyczajów dziś już zapominanych, opowiadali nam o nich nasi ojcowie i dziadkowie. Żyliśmy tymi zwyczajami, ale dziś życie się zmieniło, pojawiły się nowe obyczaje. O tych starych jednak warto pamiętać – dziś dobrze je wspominam. Jednym z ciekawszych i ulubionych przez dzieci zwyczajów było chodzenie z betlejymkiem. W wigilię Bożego Narodzenia chłopcy chodzili od domu do domu, winszując, to jest składając życzenia. Mieli ze sobą betlejemki, czyli dzisiejsze szopki. Jak wyglądały te betlejemki? Dzieci same je robiły z tego, co miały, na przykład kolorowych sznureczków, kawałków papieru, deseczek czy materiału. U nos była biyda totys nie wyźyrały śfarnie (ładnie), ale prze kozdego właściciela były nojpiknijse. Co dawano kolędnikom za odwiedzenie domu z szopką? Za zaśpiewane kolędy i winszowanie dawano drobne pieniążki. Niestety ja i moje koleżanki nie mogłyśmy chodzić z betlejemkiem. Taki już był zwyczaj, chodzili tylko chłopcy. Domy odwiedzały też często cyganki, które pięknie śpiewały kolędy. Czy im też dawano pieniądze? Tak, również im przekazywano datki, choć oczywiście zależało to od hojności gospodarzy. Idąc dalej, istniał zapomniany już zupełnie dziś zwyczaj – młodziankowie. Po świętach Bożego Narodzenia, w dniu 28 grudnia kawalerzy chodzili po wsi, od domu do domu i wybierali najlepszą pod każdym względem małżonkę. Co to znaczy: najlepszą małżonkę? To taka kobieta, która umie dobrze gotować, sprzątać, ubrać się ładnie, udekorować swój dom i która pięknie wygląda przy swoim mężu. Kiedy dokonali już wyboru, przychodzili do domu wybranej mężatki, przykładali deseczkę do tylnej części jej ciała i lekko uderzali witką. Całemu wydarzeniu towarzyszył śpiew i dobra zabawa. Zwyczaj ten miał zapewnić młodej mężatce szczęśliwy poród dziecka. Małżonek wyrażał duże zadowolenie, że wybrano jego żonę, często zapraszał kawalerów na poczęstunek. Tato mi opowiadał, że pamięta z dzieciństwa, jak przed Wielkanocą chłopcy chodzili z klekotacami. Co to było? W Wielki Piątek i Wielką Sobotę grupa młodych chłopaków godzinę przed nabożeństwem w kościele obchodziła wieś z grzechotkami i klekotacami, wypowiadając słowa: poćcie ludzie do kościoła, beme mówić boskie słowa. Podczas 88 89 �przejścia przez wieś wykonywali sporo hałasu, aby wszyscy mogli ich usłyszeć. Czyniono to dlatego, że dzwony na czas Triduum Paschalnego były zawiązane i nie mogły wydawać żadnych dźwięków. A ten dzisiejszy zwyczaj z ogrywaniem moji, jak wyglądał dawniej? Na całym Spiszu w Zielone Świątki kawalerzy ogrywali moje. Wcześniej stawiali smyrecki przy każdym domu, w którym mieszkały panny lub panna. Postawienie drzewka – smyrecka – było uzależnione od urody dziewczyn. Dzisiaj zwyczaj ten we wsi przejęli strażacy, którzy idą od domu do domu, niosąc ozdobione drzewko i śpiewając pieśni ku czci Matki Bożej. Zupełnie odmienna forma ogrywania moji występowała dawniej w Łapszach Niżnych. Dwóch kawalerów przebierało się za parę Cyganów. Mieli ze sobą koszyk i popkę, chodzili po wsi. Co to takiego: popka? To najzwyklejsza lalka. Kawalerzy odwiedzali łapszan, prosząc ich o datki, skarżąc się przy tym na swoją biedę i na brak środków na wychowanie dzieci. Towarzyszyła im grupa młodzieży śpiewająca religijne pieśni. Każdy gospodarz dawał zapłatę w postaci datków pieniężnych. Jeżeli pan domu nic nie dał, przebrane cyganki zabierały coś ze stołu czy szafki i uciekały. Dlatego gospodarze zawsze dawali zapłatę. Najmłodsi mieszkańcy mieli tego dnia wiele zabawy, czynili psoty i figle. Między innymi rzucali świeżymi jajkami w parę przebranych cyganów – co czyniło im wielką radość. Łapsze Niżne to dzisiaj jedyna spiska wieś, gdzie nie występuje taniec przy moju. Rok temu widziałem, jak palili króla. Dawniej było tak samo? Było podobnie. W wigilię odbywającego się 15 sierpnia odpustu Najświętszej Maryi Panny, zwanego w Łapszach dużym odpustem, młodzi chłopcy zbierali się na wzgórzach i palili tak zwanego króla, którym był drewniany krzyż lub hostia. Zawieszano na nim pojemniki – puszki metalowe wypełnione żywicą z drzew. Następnie stawiano taki krzyż lub hostię i około północy tego dnia zapalano. Teraz niestety trochę to zaniedbano i zmieniono ten zwyczaj, aktualnie młodzież głównie bawi się tylko i niestety często nadużywa alkoholu. Warto przypomnieć, że ten zwyczaj palenia miał korzenie pogańskie. Słyszałem o wywodzie. Co to takiego? Wywód to zwyczaj nie tylko łapszański, w wielu innych regionach świata też występował. Postaram się ci to wytłumaczyć. Kobieta po urodzeniu dziecka nie mogła od razu wejść do kościoła i uczestniczyć we mszy świętej, tylko pozostawała w tak zwanym babińcu – przylegającej do kościoła przybudówce. Nie mogła też iść na chrzest dziecka ani wykonywać żadnych czynności w gospodarstwie. Dopiero kiedy ksiądz pozwolił (około 1-2 dni od porodu, chociaż w niektórych regionach było to dłużej), kobieta przychodziła do babińca i czekała tam, a następnie ksiądz uroczyście wprowadzał ją do kościoła. Tego zwyczaju nie zapomniano, lecz zniósł go sobór watykański. Sama pamiętam, jak przy narodzinach wujka, brata twojego taty, czekałam tak w babińcu i ksiądz wprowadzał mnie uroczyście do kościoła. Potem była już normalna msza święta. Babciu, poznałem wiele ciekawych tradycji. Bardzo dziękuję ci za rozmowę. 91 �92 93 �Gó biogórscy a B le ra Kliszczacy Zagó rza ni Tokarnia e 0V]DQD� Dolna Zawoja Góra le B li ia Rabka -Zdrój ĂÇFNR Nowy Targ 6]F]DZQLFD ńs la y ha w od ra sc P ale Gór O ale Gór -DEăRQND cy Zakopane Górale spoza Podhala Nadpop rale rad ó zcy G ĂDSV]H�1LĺQH y Spisc e l ra Gó Góra le Pie n i ń s c y 3LZQLF]QD�=GUµM �Górale Orawscy Polscy Orawianie mieszkają w 14 wsiach po południowej stronie Babiej Góry, między innymi w Jabłonce, Lipnicy Wielkiej, Lipnicy Małej, Zubrzycy Górnej i Dolnej, Orawce, Podwilku i Chyżnem. Większa część historycznej Orawy leży dziś w granicach Słowacji. Zawoja -DEăRQND Zakopane 96 Górale Orawscy noszą na portkach czarne parzenice. Niegdyś budowali charakterystyczne chaty z wyżką i przedwyscem. Oprócz pasterstwa i rolnictwa byli znani jako dobrzy stolarze, cieśle i murarze. Mieszkańcy Jabłonki i Piekielnika przez wieki trudnili się również wydobyciem torfu, który kiedyś wykorzystywano głównie jako opał. Orawianie byli także znani z produkcji płótna i jego farbowania. 97 �Dzień na Orawie 60 lat temu Katarzyna Smoleń Koniec lat sześćdziesiątych. Wieś orawska. Czasy naszych dziadków i pradziadków. Wokół rozciąga się malowniczy krajobraz z widokiem na urokliwą Babią Górę i budzące zachwyt swoją tajemniczością Tatry. Jest sobota, koniec lipca. Pierwsze promienie słońca padają na krętą glinianą drogę. Słychać piejącego koguta, który budzi mieszkańców wioski. Chałupy są duże, podobne do siebie, a zarazem oryginalne. Stoją bardzo blisko drogi. Wyżka – ten element jest dla nich najbardziej charakterystyczny. Spichlerz usytuowany jest na strychu pod stromym dachem. Towarzyszy mu ganek – ciągnący się wzdłuż frontowej ściany pod okapem – na który wchodzi się od wewnątrz budynku. Domy nie posiadają kominów. Do wydostania się dymu na zewnątrz wystarcza otwór w suficie zwany woźnicą i półokrągłe dymniki w szczycie dachu. Dach pokryty jest złocistą słomą. Ludzie nazywają to kicokami. Powałę domu podtrzymuje bogato rzeźbiony tragarz. Nad drzwiami także znajdują się zdobienia. Wszystkie okna są małe i drewniane. W środku – sień i dwie izby, biała oraz czarna. W białej znajduje się masywna szafa, stół i gięte krzesła wykonane z drewna. Na ścianach wiszą liczne obrazy z wizerunkami świętych. W czarnej izbie jednak o wiele skromniejsze wyposażenie, chociaż to tutaj stoi piec do gotowania. Gospodyni już krząta się po chałupie. Ma na sobie krótką lnianą, zakończoną ozdobną kryzą koszulę z rękawami sięgającymi do łokci oraz długą, szeroką spódnicę w granatowym kolorze z białym malutkim roślinnym wzorem, zwaną suknią. W piecu iskrzy się ogień. Ze zrobionego poprzedniej nocy ciasta gospodyni upiecze bochenki świeżego chrupiącego chleba na cały najbliższy tydzień. Słychać kroki gospodarza. Nadchodzi, ubrany w sięgającą do pasa płócienną koszulę oraz spodnie uszyte z sukna. Nie traci czasu i zagląda do pomieszczeń gospodarskich. W stajni wszystko jest na swoim miejscu: cztery krowy, dwoje cieląt, trzy świnie, gęsi, kury, kogut... Zwierzęta cieszą się na jego widok. Po jakimś czasie wykarmione, a krowy również wydojone, gospodarz wypuszcza na zewnątrz. Z chałupy wybiegają radosne dzieci. Dziewczynki, otwierając furtkę kurnika, wypuszczają kury oraz wyprowadzają gęsi, a chłopcy zabierają krowy na pastwisko. Ta praca jest dla nich codziennością, ale zawsze wykonują ją z uśmiechem. Pomaganie rodzicom i szacunek dla nich jest rzeczą najważniejszą. W oddali rozciąga się las. Pomiędzy drzewami wędruje grupa ludzi. Trzymają oni w rękach wiklinowe koszyki. Zbierają grzyby i szyszki. Grzyby, by później je ususzyć na piecu bądź słońcu, a szyszki, by sprzedać je kupcom. Dalej widać rozległe pastwiska oraz pasące się na nich liczne gromady owiec. Nie może tutaj zabraknąć juhasa. Już po chwili pojawia się, a wraz z nim duże psy o białej sierści, które są mu zawsze wierne i posłuszne. Owce traktuje, jakby były one jego własnymi dziećmi. Zawsze każdą z osobna pielęgnuje i wszystkie przelicza. Juhas pomaga bacy. Bacówka – to właśnie w tym miejscu powstają pyszne kulinarne specjały bacy: zyntyca, oscypki, biały ser, bryndza. Ta wytwórnia nabiału to właściwie szałas, nazywany również kolibą. Został on wzniesiony z drewna i posiada konstrukcję zrębową. Budynek ten jest jednoizbowy, z dachem czterospadowym, krytym dranicami. Baca 98 Na Orawie... fotografie: Katarzyna Flaszczyńska 99 �sypia na pryczy w kącie szałasu, a juhasi na położonych wprost na ziemi derkach lub workach wypełnionych słomą. Centralnym i kluczowym miejscem jest watra, czyli ognisko płonące przez cały sezon. Nad ogniskiem, pomiędzy ścianami, umieszczona jest żerdź, na której zawieszono drewniany hak z gałęzi zwany „jadwigą”. Wisi w nim kocioł służący do podgrzewania mleka i drugi, mniejszy, do gotowania strawy. Na ścianach wiszą półki, na których zgromadzone są pasterskie naczynia i owe pyszne, wspomniane wcześniej specjały bacy. Nie ma we wsi mieszkańca, który choć raz nie delektowałby się tymi smakami. Słychać dźwięk bijących dzwonów. Wybiła godzina dwunasta. Wszyscy przerywają pracę w polu, by wspólnie, w skupieniu odmówić modlitwę Anioł Pański. Po chwili wracają do swoich zajęć. Grabie i widły znów są w ruchu. Słońce mocno przygrzewa. Założenie na głowę okrycia staje się niezbędne. Kobiety mają na sobie chustki, a mężczyźni kapelusze. Pochłonięci pracą i rozmowami, zwalają siano z kop i zagrabione kładą na wóz. Gospodarz zabezpiecza furę drewnianą belką i rusza wozem, popędzając zaprzęgnięte konie. Siano należy przerzucić do stodoły, by potem móc nim karmić zwierzęta. Koniec lata to również okres pielęgnacji buraków i kapusty poprzez wyrywanie chwastów oraz innych szkodliwych roślin. Robią to kobiety, zwinnie kopiąc motykami ziemię. Słychać piękny śpiew ptaków i stukanie dzięcioła. Lato w pełni. W jednym z gospodarstw mężczyźni zajmują się strzyżeniem owiec. Z wełny powstaną nowe skarpety czy swetry. Z okazji zbliżającej się świątecznej niedzieli gospodyni zabija kurę, usadzając ją na pniu i odcinając głowę dynamicznym ruchem siekierą. Później martwą kurę kładzie do metalowej miski i zalewa wrzątkiem, co pomoże w usunięciu piór. Po oskubaniu zwierzęcia patroszy je, a pozostałości piór na skórze wypala za pomocą ognia. Potem moczy mięso w zimnej wodzie. Drób jest przygotowany do tego, by ugotować z niego tradycyjny rosół. Po jakimś czasie na polu można zauważyć jaskółki, które latają bardzo blisko ziemi. Ich niski lot rzekomo zwiastuje zmianę pogody, wiążącą się z opadami deszczu. Ponadto nad Babią Górę nadciągają chmury. Mieszkańcy mówią: Babio Góra dymi? Pogoda się zmiyni! To się okaże. Orawską wieś wzbogaca kręta rzeka Lipniczanka. Kobiety wspólnie spotykają się przy praniu brudnej bielizny. Czas umilają im rozmowy i planowanie kolejnych zajęć. Jednym z tych zajęć są porządki, bo sobota to również czas gruntownego sprzątania. Najważniejsze jest umycie mocno zabrudzonej podłogi. Kobiety szorują foszty i rajbią (myją) kobierce za pomocą rajbacek (szczotek) bądź ryżówek. Pogoda nagle ulega zmianie. Nadciąga burza. Uderzają pioruny, a rozlegający się grzmot budzi strach. Gospodarze wierzą, że to Aniołowie sprzątają w niebie. Gospodyni szybko zapala świecę – gromnicę – i stawia ją przy oknie. Wierzy, że to dzięki niej chałupa zostanie ochroniona przed wrogimi piorunami. Domownicy odmawiają modlitwę. Słychać dźwięk dzwonów, które jeden z gospodarzy rozhuśtał w dzwonnicy, by rozproszyły się burzowe chmury, jak wierzą mieszkańcy – przyciągnięte przez płanetnika. Dzisiejsza burza należy już do przeszłości. Pracowity dzień dobiega końca, słońce chyli się ku zachodowi. Słychać grające instrumenty. Młodzież wykonuje taniec zwany gymbuśką. Wszyscy tańczą w kole, ustawieni twarzą do siebie. W samym środku stoi jedna z dziewczyn i trzyma w rękach chusteczkę. Po chwili kładzie ją na ziemi przed jednym z chłopców. Chłopak chce uklęknąć, ale ona szybko wyrywa chustkę. Gdyby mu się udało, pocałowałby ją i razem pogrążyliby się w tańcu. Zabawa jednak trwa dalej. Wszyscy pozostali uczestnicy tańczą w kółku, śpiewając: „I ty Polka i ja Polka / Obie my Polusie / Kiebyś była dobra Polka / Dałabyś mi gymbusie". Skrzypce i akordeon nazywany heligonką umilają śpiew swoimi dźwiękami. 100 101 �Nadchodzi również czas na taniec nazywany tyrci polką. Tancerze, osobno chłopcy i dziewczęta, ustawieni są w dwóch szeregach. Wykonują krok skrzyżny i śpiewają piosenkę: A ta polka tyrcipolka ta sie piyknie tańcuje, któ je nie wiy, nie rozumiy, niech sie za nie nie biere. Potem szeregi zbliżają się do siebie i następuje zamiana miejscami. Chłopcy kładą kapelusze na ziemi i tańczą przed nimi. Potem młodzież dobiera się w pary. Taniec kończy się obrotowym ruchem. Wszyscy z uśmiechem na twarzy klaskają w dłonie. To nie koniec zabaw. Na pląsach nie brakuje również „kotecki”. Uczestnicy ustawiają się w dwóch szeregach. Tańczy głównie jedna z par. Ona w rekach trzyma chusteczkę, a on usiłuje jej ją odebrać. Tańczą polkę, po czym przechodzą na koniec szeregu. Kolejna para zaczyna zabawę. Wspólne spotkania rodzą również wiele nowych relacji. Już jeden z chłopaków zaleca się do urodziwej panny. Ta, w dowodzie sympatii, ofiarowuje mu swoją chustkę. Świadomy, że zgodziła się z nim „chodzić”, jest uszczęśliwiony, i para wraca do wspólnej zabawy. Każdy dzień w dawnej orawskiej wsi był inny. Ten, pełen przygód i pożytecznej pracy, dobiegł końca. Bibliografia: Kultura ludowa górali orawskich, pod red. Urszuli Janickiej-Krzywdy, Kraków, 2011 Bożena Lewandowska, Folkor muzyczny, w: Kultura ludowa Górali Babiogórskich, pod. red. Urszuli Janickiej-Krzywdy, Kraków 2010, s. 335 nn. Regina Kudzia, Demonologia, w: Kultura ludowa Górali Babiogórskich, pod. red. Urszuli Janickiej-Krzywdy, Kraków 2010, s. 335 nn. Grzegorz Graff, Pasterstwo i gospodarka hodowlana, w: Kultura ludowa Górali Babiogórskich, pod. red. Urszuli Janickiej-Krzywdy, Kraków 2010, s.106-107 Rodzina Świdroniów z bukretą na Matkę Boską Zielną w zubrzyckim skansenie, fot. R.Ciok 102 103 �Lipnickie moje Lipnicki moj - stawianie i ścinanie orawskiego moja Ewelina Węgrzyn fotografie: Katarzyna Ponicka Tradycja stawiania mojów przybyła do nas z zagranicy, a dokładnie z Austrii i Słowacji. Zwyczaj ten znany jest także w innych regionach, min. na Spiszu i na Śląsku1. Co kryje się za słowami „stawianie moja”? Przede wszystkim jest to odwieczna tradycja orawska. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja kawalerowie stawiali moje przy domach dziewczyn, w których się zakochali. Był to dla tych kawalerów i dla innych znak, że są one już „zajęte” – mają swoich wybranków. Towarzyszyło temu całonocne czuwanie, w razie, gdyby ktoś inny chciał moja ściąć. Na takim moju przybita była oczywiście tablica z dedykacją dla konkretnej dziewczyny. W ten sposób nawet najbardziej nieśmiały chłopak mógł powiedzieć swojej przyszłej drugiej połówce, co do niej czuje. Moj to żerdka (tyczka) z wiecznie zieloną choinką przyczepioną u samej góry. Zazwyczaj drzewkiem tym była sosna lub jodła, ponieważ oba drzewa nie tracą swojej zieleni. Taka choinka była zawsze przyozdobiona – na przykład bibułą lub jakimiś ręcznie robionymi ozdobami. Moj był wyznaniem miłości. Zielone drzewko to symbol ukrytej życiodajnej energii – poprzez postawienie moja coś, co było niedojrzałe, przeradzało się w prawdziwy związek dwojga ludzi, bądź też nadawało temu związkowi początek. Moja ścinało się w Zielone Świątki, a dziewczyna, dla której był postawiony, była zobowiązana do zorganizowania poczęstunku i ugoszczenia kawalera oraz jego kompanów. Ściętego moja rąbano i palono w ognisku, aby wszystko, co na nim zapisane, zostało spełnione. Towarzyszyła temu wszystkiemu muzyka, grana przez kapelę, którą tradycyjnie przyprowadzali chłopcy. Biesiadowanie przy ognisku, zabawie i muzyce trwało do rana. 1 „Kurier Orawski”: „Pierwsze pisane informacje o mojach w Europie pochodzą z 1255 roku. Stawiano je wówczas jako przejaw czci i życzliwości przed kościołami, ratuszami, domami zamożnych i poważanych osób, a także przed domami dziewcząt cieszących się szczególnym powodzeniem. Moje stawały wówczas m.in. we Włoszech, Niemczech czy Szwecji. Nie wiadomo, kiedy dokładnie zwyczaj zawędrował w rejony Śląska i Karpat i rozpowszechnił się po polskiej jak i słowackiej stronie Orawy. W 1839 r. panowie Zamku Orawskiego wydawali surowy zakaz stawiania moi, by chronić lasy przed dewastacjami. U końca XX wieku tradycja wyraźnie zanikała, ale z początkiem nowego stulecia nagle odrodziła się z nową siłą. Niemała w tym zasługa dorocznych konkursów organizowanych przez samorządy. Warto też zauważyć, że na Słowacji specyfika tamtejszego podziału administracyjnego – gdzie każda wioska stanowi samodzielną jednostkę gminną, której ambicją jest wylegitymowanie się kultywowaniem tradycji, w tym wypadku zorganizowaniem oficjalnego pokazu stawiania moja – sprawia, że w XXI wieku obyczajowość wraca do swoich średniowiecznych, zachodnioeuropejskich korzeni. W czasie specjalnie zaaranżowanych uroczystości wysokie wiechy stają tam przed budynkami samorządowymi, kościołami i na centralnych placach. W Niedzicy na moje przeznaczano świerki z przecinki. Podobnie było w Kacwinie. W tej wsi nawet najmłodsza dziewczynka dostawała swoje drzewko. W Krempachach olszynowymi mojami raczono tylko starsze dziewczęta w wieku szkolnym lub panny na «wydaniu» – przytaczamy relację za serwisem dursztyn-spisz.pl – «Z kolei w Łapszach i w Falsztynie strażacy obchodzili wieś z jednym, iglastym drzewkiem. Obchód zaczynali przy kościele odśpiewaniem pieśni ku czci Matki Bożej. W Dursztynie zwyczaj ogrywania moji nadal jest kultywowany. Nie stawia się ich w takiej formie, jak robią to np. krempaszanie, lecz podobnie jak Łapszach czy w Falsztynie w dzień Zesłania Ducha Świętego delegacja strażaków zbiera się przy kościele i z iglastym mojem chodzi od domu do domu. Pochodowi towarzyszą muzykanci i przebrani za Cyganów młodzieńcy, którzy przy salwie śmiechu i wygłupach zbierają datki na swoje «dziecko». Poza Orawą i Spiszem zwyczaj stawiania moja jest znany również Polakom na Śląsku i zaolziańskim Śląsku Cieszyńskim, a spotkać go można również na Morawach i Czechach, gdzie zwyczaj związany z nadejściem wiosny i połączony z aspektem miłosnym – podobnie jak na Słowacji – przeszedł ewolucję w kierunku ogólnowiejskiej okazji do spotkania. Do rangi symbolu zaliczyć można uroczystość odbywającą się na Trójstyku polsko-słowacko-czeskim". 104 105 �Tradycja stawiania moja trwa po dziś dzień, aczkolwiek nie jest tak bardzo rozpowszechniona jak kiedyś i rzadko kiedy moj dotyczy jednej dziewczyny. Jednak dalej panowie stawiają go w nocy z 30 kwietnia na 1 maja, aby w Zielone Świątki spalić go przy całonocnej zabawie. W Lipnicy Wielkiej zwyczaj ten podtrzymuje między innymi zespół „Orawianie” im. Heródka z Przywarówki. Co roku chłopcy z tego zespołu przygotowują moja i stawiają go dla dziewczyn. Zespołowy moj zawsze bierze udział w konkursie na „Nojpiykniyjsego Gminnego Moja” od wielu lat w celu podtrzymywania i promowania tej tradycji organizowanym przez Gminne Centrum Kultury w Lipnicy Wielkiej. Chłopcy przynoszą okorowane drzewo z nietkniętym czubkiem, który później się dekoruje. Jak jest moj, to musi być i tablica, na której chłopcy piszą specjalny wiersz w gwarze orawskiej dla dziewczyn. 30 kwietnia wszyscy z zespołu zbierają się o danej godzinie, aby moja udekorować. Tradycyjnie do choiny na samym czubku dziewczyny przywiązują cienkie kolorowe paski bibuły i najładniejsze kwiaty z bibuły, które własnoręcznie zrobiły. Kiedy już wszystko jest na swoim miejscu, chłopcy stawiają moja. Na Zielone Świątki o ustalonej godzinie zespół przychodzi ściąć moja. Gdy zetną żerdkę, chłopcy zabierają się do rąbania jej i przygotowania ogniska. Dziewczyny przygotowują kiełbaski, a młodsi zawsze uważnie obserwują, ponieważ kiedy dorosną, to oni będą podtrzymywać tradycję. Gdy stos z pociętego moja jest już przygotowany, najmłodsza dziewczyna z zespołu zapala ognisko. Wtedy każdy nabija sobie kiełbaskę na patyk i zabiera się do smażenia. Cały zespół gromadzi się wokół ogniska. Towarzyszą mu muzyka, śpiew, tańce i wspaniała atmosfera. Stawianie moja to niewątpliwie jedna z najmilszych i najradośniejszych okolicznych tradycji. Jest ona podtrzymywana przez zespoły regionalne, ale także przez mieszkańców Orawy. Najwięcej mojów pojawia się w Lipnicy Wielkiej i na słowackiej Orawie – w Bobrowie, Zubrohlawie. Widać też, że z roku na rok coraz więcej miejscowości orawskich włącza się do kultywowania i odnawiania tego wspaniałego obrzędu, który należy nie tylko do zagranicznych krajów, ale także do Polski. A my, lipniczanie, mamy to szczęście, że mieszkamy w tak wspaniałym miejscu, w którym stawianie moja jest znane od dawna. Powinniśmy przekazywać tę tradycję młodszym, aby i oni za kilka lat mogli wypowiedzieć się na temat moja. Musimy również pamiętać, aby co roku w maju go postawić. Niezależnie, czy mamy miłość swojego życia, czy chcemy sprawić komuś radość, czy po prostu chodzi nam o podtrzymanie tradycji. Moja postawić trzeba, aby tradycji stało się zadość! Źródła: rozmowy z Eugeniuszem Karkoszką, kierownikiem Zespołu „Orawianie” im. Heródka, i Janiną Karkoszką, dyrektor Szkoły Podstawowej nr 4 im. dr Emila Kowalczyka w Lipnicy Wielkiej. 106 �108 109 �Dawne tradycje, zwyczaje i obrzędy wielkanocne na Orawie Klaudia Nowak Na Orawie, jak co roku, obchodzona jest Wielkanoc. Dla mieszkańców nadszedł czas przygotowań do kultywowania wielu tradycji. Przed Wielkanocą jest Wielki Post, czas zadumy. Wspominamy wtedy czterdziestodniowy pobyt Jezusa na pustyni, a z okresem tym wiążą się różne obrzędy. Dawniej w Środę Popielcową wszystkie gospodynie wypalały rondle w ogniu, gdyż nie można było używać żadnych tłuszczów do przygotowywania potraw. Wyjątkiem był olej lniany, lecz nie każdy miał go w domu. Każda z niedziel w poście miała swoją nazwę: po pierwszej następowała druga – sucho, trzecia – głucho, czwarta – bioło, piąta – corno i szósta – kwietno. Zwyczaje orawskie nie różnią się wiele od podhalańskich. Po Wielkim Poście następowały najważniejsze dla katolików święta w roku liturgicznym. Ważnym świętem, trwającym jeszcze w czasie postu, jest Niedziela Palmowa, zwana na Orawie kwietną. W tym dniu święcono własnoręcznie zrobione kycicki, czyli palmy. Tradycyjnie robiono je z gałązek wierzbowych. „W naszym domu do bukietów dodawano gałązkę jałowca, która miała chronić przed nieurodzajem" – wspomina babcia Grażyna – „Pamiętam, jak mój ojciec na wiosnę brał jedną gałązkę i podczas orania wrzucał ją pod pierwszą skibę. To również chroniło przed nieurodzajem". Na Orawie palmy były skromne i małe. „Kiedyś palmy nie były takie wysokie i kolorowe jak teraz. Robiło się je z tego, co było dookoła" – Mówi babcia Danuta. Kolejną tradycją związaną z tym dniem, nie kultywowaną w każdym domu, było robienie bicza. Służył on gospodarzom przy wypasie krów, a ponadto miał przynosić szczęście. Wielki Tydzień był ostatnim przygotowaniem przed dniem Wielkiej Nocy. Pierwsze trzy dni nie były tak ważne, gdyż Biblia nie wspomina o niczym, co by się w tych dniach wydarzyło. Najważniejsze były: Wielki Czwartek, Wielki Piątek i Wielka Sobota. Zielony Czwartek, czyli Wielki Czwartek, to dzień, w którym następuje zawiązanie dzwonów. Z tym dniem wiąże się u nas zwyczaj siania kapusty, co miało zapewniać jej szybki wzrost. Obwiązywało się też sznurem drzewa i krzewy oraz oblepiało się je ciastem. W tym dniu wykonywano kukłę Judasza ze słomy, ubierano ją w stare ubrania, a później zrzucano ją z drzewa lub z dzwonnicy. Gdy spadła, bito ją i palono w ogniu. Pan Marcin Kowalczyk z Orawskiego Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej stwierdza: „To był symbol zwycięstwa życia nad śmiercią". Wielki Piątek był bardzo ważnym dniem, z którym wiązało się wiele obrzędów. „Mój ojciec, bracia i ja zawsze przed wschodem słońca szliśmy do najbliższego potoku, by się obmyć. Zawsze braliśmy ze sobą wiaderko wody dla matki i sióstr" – przypomina sobie dziadek Władysław. Święcone 110 fot. Xymena Smreczak 111 �Obrzęd obmycia symbolizował oczyszczenie się z grzechów. Często matki zostawały w domu z małymi dziećmi i córkami, ale czasem cała rodzina wybierała się nad rzekę. Starym, lecz niepraktykowanym już zwyczajem było obcinanie włosów chłopcom, co miało im zapewnić gęste i niesiwiejące włosy na starość. Kolejnym obrzędem było robienie ziołowego masła – w nocy, przez kobiety ubrane w same koszule. Tak zrobione masło pomagało na różne choroby. W tym dniu w kościele nie było Mszy Świętej, więc chłopcy okrążali kościoły z klekotkami. Odpędzało to złe duchy i diabła. Mieszkańcy trzymali się surowego postu. W Wielką Sobotę, czyli Sobotę Białą, święcono pokarmy, między innymi: jajka, sól, chrzan, masło, kiełbasę, słoninę, chleb, ser i kołacze, czyli słodkie ciasto. Święcono także ogień. „Kiedyś nie było takich pięknych jajek jak teraz. My farbiliśmy jajka wywarem z łupin cebuli" – wspominają sąsiedzi. Niedziela palmowa fot. Xymena Smreczak W końcu nadchodzi Wielkanoc. Był to dzień, w którym wykonywano tylko niezbędne prace. Czas poświęcano mszy świętej. Ważne było, by na rezurekcję szli wszyscy domownicy, nawet małe dzieci, bo istniało przekonanie, że kto w Wielkanoc nie pójdzie na mszę, ten przez cały rok będzie chorować. Istniał też przesąd, że w tym dniu nie wolno się odwiedzać. „Rano wstawaliśmy bardzo wcześnie. Matka zawsze nas budziła, bo długie spanie mogło sprawić, że łany zbóż by się przewracały" – mówi, wracając pamięcią do dawnych czasów, babcia Grażyna. Świąteczne śniadanie sporządzano z potraw święconych w Wielką Sobotę. Podobnie jak opłatkiem w czasie Wigilii, dzielono się jajkiem i składano sobie życzenia. U nas tak jest po dziś dzień. Tradycyjna potrawą wielkanocną była chrzanówka, przyrządzana z chrzanu, jajek, kiełbasy i kwaśnicy. W Poniedziałek Wielkanocny, czyli śmigurzt, chłopcy przychodzili do domów dziewcząt i oblewali je wodą, zwykle wchodząc na siłę. Chłopcy zawsze byli czymś częstowani. Był to pierwszy dzień, w którym można było się odwiedzać. Za polewanie chłopcy otrzymywali drobne pieniądze lub trochę jedzenia na drogę. Mogli rozmawiać z rodzicami panny i starać się o jej rękę. Orawskie domy słynne były ze swoich ciekawych i różnorodnych tradycji i obrzędów wielkanocnych. Źródła: rozmowy z mieszkającymi w Zubrzycy Górnej 60-letnią Grażyną Głusiak, 65-letnią Władysławą Moniak i 93-letnią Cecylią Pacholską, a także z Marcinem Kowalczykiem, etnografem z Muzeum OPE w Zubrzycy Górnej. Święcone 112 fot. Xymena Smreczak �Dawne rzemiosło orawskie - snycerstwo, ceramika i rzeźba w glinie fotografie: Xymena Smreczak 114 �Górale Babiogórscy Zawoja -DEăRQND 0V]DQD� 'ROQD Górale Babiogórscy mieszkają po północnej stronie Babiej Góry. Można ich spotkać przede wszystkim w Zawoi i Skawicy, ale ich wpływy sięgają na północy do Suchej Beskidzkiej i Makowa Podhalańskiego, a na wschodzie aż do Jordanowa. Babiogórcy na portkach mają zielone parzenice. Słyną przede wszystkim z tradycji pasterskich. Co roku we wrześniu podczas festiwalu Babiogórska Jesień w Zawoi można oglądać redyk, czyli tradycyjny powrót owiec z hal, a później bawić się przy muzyce folklorystycznej. 116 117 �Na przekór czasom i ludziom wbrew... Kamil Kozina Wywiad z Magdaleną Smyrak-Bogdan, jedyną panną młodą, która w XXI wieku wzięła ślub w stroju Górali Babiogórskich. Podzieli się z nami wspomnieniami ze swojego ślubu i opisze przygotowania związane z tym pięknym dniem. Skąd u ciebie takie zamiłowanie do rodzimej kultury? W moim domu zawsze szanowano szeroko pojętą tradycję, nie tylko tę związaną z góralszczyzną. Moja mama gromadziła różne rzeczy z tak zwaną duszą. Prowadziła też pamiętnik, w którym notowała stare historie i opowieści związane z naszą rodziną. Myślę, że w ten sposób, dając mi przykład, nauczyła mnie doceniać wszystko to, co stare, przeszłe… Kiedy narodziła się myśl, by wziąć ślub w stroju góralskim? Myśl o wzięciu ślubu w stroju góralskim narodziła się we mnie właściwie zanim znalazłam męża. Przegrzebałam kiedyś stare archiwum moich rodziców i zobaczyłam tam zdjęcia swoich przodków w strojach góralskich. Pomyślałam sobie, że byłoby cudownie zamanifestować w tym uroczystym dniu swoje przywiązanie do zawojskiej ziemi. Już wtedy wiedziałam, że jak znajdę kiedyś „mężczyznę życia”, nawet spoza naszego terenu, to po prostu przekonam go tym świeżym uczuciem [śmiech] do pomysłu o ślubie góralskim. I udało się! Jak wyglądały przygotowania do ślubu? Chyba na początku spodziewałam się czegoś innego. Myślałam, że nie będzie żadnych przygotowań – po prostu ubierzemy typowe stroje góralskie, z którymi byłam obyta. Okazało się, że byłam w błędzie. Znaczenie miały między innymi kolory i rodzaje haftów na gorsecie, czy chociażby rańtuch, który ktoś musiałby dla mnie przygotować. Tak naprawdę o wielu rzeczach uświadomiła mnie pani Urszula Janicka-Krzywda, którą poznałam u mojego stryja, Stanisława Smyraka. Czy pani Urszula pomogła ci w przygotowaniach? Tak. Okazała mi wielką pomoc. Z perspektywy czasu myślę, że dla niej była to… również przyjemność. Była tak samo zapalona do realizacji tego pomysłu, jak ja. Połączenie jej etnograficznej wiedzy i miłości do Zawoi z moim zapałem przyszłej małżonki i świadomej zawojanki sprawiła, że uroczystość była wyjątkowa. Dzięki pani Uli nie zostałam pozbawiona tej specyficznej atmosfery i zaangażowania właściwego dla typowego ślubu. Nieraz spotykałam się ze stwierdzeniem, że odebrałam sobie możliwość wystąpienia w białej sukience. Nigdy w ten sposób o tym nie myślałam. Przeciwnie – uważam, że dzięki strojowi góralskiemu byłam bardzo oryginalna. A czy miałaś jakiś wachlarz możliwości? Raczej nie. Pani Urszula przyniosła konkretne wzory, według których pani Wanda Kasprzakowa przeszyła mój zielony gorset. Trochę więcej możliwości miałam przy wyborze wyszycia rańtucha. Czy tylko ty specjalnie się przygotowywałaś? Założyłam sobie, że oprócz nas stroje góralskie ubiorą członkowie rodziny. Cieszyłam się, że więcej osób będzie prezentować tego dnia góralszczyznę. To także wymagało przygotowania i… mnożyło koszty. Obecny koszt pełnego 118 Ślub Magdaleny Smyrak-Bogdan i Mirosława Bogdana fot. Piotr Fidler 119 �męskiego stroju babiogórskiego wynosi około dwa tysiące złotych. Natomiast cena damskiego oscyluje w granicach pięciuset złotych. Od kiedy pamiętam, przyciągały też moją uwagę. Były pielęgnowane, w specjalny sposób przechowywane w ciemnej chustce. Traktowane wyjątkowo. Ile osób ostatecznie pojawiło się w strojach góralskich? Jak eksponat w muzeum? Poza zespołem „Juzyna”, który towarzyszył mi pod kościołem, w stroju wystąpili: mój przyszły mąż, moi rodzice, rodzeństwo oraz drużbowie. Mąż pochodzi z Suchej Beskidzkiej, w jego domu nie było zainteresowania strojem Babiogórców. Dlatego z jego strony nikt nie ubrał się po góralsku. Naprawdę! Były rzeczą niezwykle cenną. Ze względu na ślub otrzymałam je wtedy w prezencie. Poza tym, pani JanickaKrzywda przekonała moją chrzestną matkę, Alfredę Smyrak, by ta zechciała mi do nich sprezentować krzyż wykonany na wzór krzyża maltańskiego. Zlecono to jubilerowi, i w koralach z krzyżem wystąpiłam w dniu ślubu. Operujesz podczas rozmowy nazwami takimi jak „rańtuch” lub „gorset”. Z czego w takim razie składa się ślubny strój góralski? Czy są jakieś konkretne zwyczaje związane ze ślubem góralskim? Strój weselny przypominał odświętny ubiór Babiogórców. Mężczyzna ubierał portki bukowe, koszulę, na którą nakładał gunię (góralski płaszcz), skórzany pas i oczywiście kapelusz. Kobieta przywdziewała natomiast białą bluzkę, płócienną haftowaną halkę, drukowaną spódnicę, białą wyszywaną zapaskę i gorset. Oboje na nogach mieli kierpce i wełniane skarpety. Kobieta zakładała też rańtuch, czyli długi, biały, haftowany płócienny szal. Nie bez powodu przypomina on obrus. Podobno panował zwyczaj ofiarowywania go przez młodą panią na ołtarz kościelny. Czy rańtuch zakłada się na głowę? Nic na ten temat nie wiem. Ja nosiłam go tego dnia na ramionach. Jego biel przykryła kolorowy gorset, dzięki czemu przypominałam typową pannę młodą. Zrezygnowałam z białego bukietu. Uznałam, że pomimo kwietnia i trudności ze zdobyciem polnych kwiatów, mój bukiet musi być bardzo urozmaicony kolorystycznie. Mówiłaś, że gorset jest wyszywany w jakiś specjalny sposób. Czym różni się gorset ślubny od zwykłego? Wcześniej wspominałam, że mój gorset weselny został przeszyty z mojego dawnego zielonego gorsetu. Zmieniona została w nim lamówka, z czerwonej na złotą. Oprócz tego wyszycie jest całkiem inne, takie bardziej odświętne. Dla laika nie jest to zapewne do rozróżnienia, ale dla znawców w tej materii to wyszycie ma ogromne znaczenie. Przekonałam się o tym, gdy wielokrotnie wypożyczałam swój gorset do opracowań dotyczących stroju ślubnego Babiogórców. Twój gorset stał się wzorem? Tak… jest swego rodzaju archetypem. Ma już 16 lat… Może moja córka kiedyś z niego skorzysta… Myślisz, że jest na to szansa? Tak sądzę. Do miłości do miejsca, w którym się mieszka, również się dorasta. Człowiek nie rodzi się z tym, tylko to nabywa. Dzięki rodzicom, najbliższym, z którymi się żyje, których się obserwuje. Dajemy dzieciom wzór. Należę aktualnie do regionalnego zespołu „Cieślica”, jestem dla Zochy [córki] przykładem żywej miłości do góralszczyzny. Często zakładam strój, śpiewam przyśpiewki, uczę się teksów na występ. Myślę, że to pod wpływem moich zainteresowań wstąpiła do zespołu „Juzyna”. Chodziła najpierw ze mną na próby dorosłych członków zespołu, przyglądała się tańcom, przysłuchiwała radosnym śpiewom. I przekonała się, że jest to atrakcyjne. Teraz sama z zapałem uczestniczy w spotkaniach dziecięcego zespołu folklorystycznego. Lubi to. Może będzie chciała pójść w moje ślady i założy kiedyś strój góralski na swój ślub? Wiesz, ja nie podarowałam rańtucha na ołtarz [śmiech], z premedytacją go zachowałam! Czy podczas ślubu kobiety zakładały jakieś specjalne dodatki? Najczęściej zakładały korale. Właśnie z tym wiąże się ciekawa historia. Dotyczy ona prawdziwych korali, które były w posiadaniu mojej mamy, a wcześniej należały do babci. Obie nosiły je z dumą tylko przy specjalnych okazjach. 120 Jeśli chodzi o mój ślub, to niczego takiego sobie nie przypominam. Myślę, że górale byli skromni i nie organizowali zbyt szumnych uroczystości. Pamiętam natomiast kołacze – ciasta drożdżowe z mocno przyprawionym serowym farszem, które mama specjalnie upiekła, by poczęstować gości weselnych. Atrakcję stanowiły również przyśpiewki, opracowane przez panią Urszulę, a zaprezentowane przez ówczesnych członków zespołu „Juzyna”. Były bardzo zabawne i wprawiły nas i naszych gości w radosny nastrój. Śpiewano na przykład: nie kciałaś Magdusiu smazonygo syra, wolałaś Mirusia, boś mu rado była. Zastanawia mnie jedna rzecz, o której przeczytałem w gazecie „Pod Diablakiem”(Nr2/2002). W artykule dotyczącym ślubu pani Janicka-Krzywda wyraża przekonanie… [śmiech] Pewnie chodzi o to stwierdzenie, że będziemy mieć wielu następców, którzy „popełnią” ślub w strojach?! Pani Urszula była tego pewna? Zdecydowanie. Była mocno przekonana o tym, że śluby zgodne z dawną tradycją mogą być tak atrakcyjne, na tyle interesujące i spektakularne, że będą chciały mnie naśladować kolejne panny młode. Tymczasem od tamtego momentu nie wydarzyły się żadne zaślubiny w takiej oprawie. Chciałabyś, żeby pojawiła się ponownie inicjatywa ślubu góralskiego ? Tak, zdecydowanie. To mi nie odbierze mojego splendoru [śmiech] z powodu bycia pierwszą! Strój Górali Babiogórskich prawie całkowicie wyszedł z użycia na początku XX wieku. Został odtworzony pod koniec lat 80. minionego stulecia w oparciu o materiały archiwalne i publikacje1, a rozpowszechniony w latach 90.2. Kluczowym momentem był Konkurs na Strój Górali Babiogórskich w roku 2001, podczas którego zaprezentowano wszystkie stroje babiogórskie. W skład „paradnego” stroju babiogórskiego wchodzą: damski: gorset, zapaska, bluzka, halka, spódnica, wełniane skarpety, kierpce. dodatki, np. korale; męski: koszula, portki, gunia, pas, kapelusz, kierpce, wełniane skarpety. Magdalena Smyrak-Bogdan oraz jej mąż Mirosław byli pierwszą parą, która wzięła ślub w stroju góralskim po jego rekonstrukcji. 1 U. Janicka-Krzywda, Strój, w: Kultura ludowa Górali Babiogórskich, U. Janicka-Krzywda (red.), Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK, Kraków, 2010, s.170,184 2 J. W. Bucka, H. Bucki, Całym sercem była oddana babiogórskiemu folklorowi!, w: Urszula Janicka Krzywda – Życie niebanalne, K. Barańska, W. A. Wójcik (red.), Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK, Kraków, 2017, s. 29-30 121 �Święcone fotografie: Karina Trzebuniak 122 123 �„Dopięte na ostatni guzik” – babiogórski strój regionalny Zespół Juzyna Zuzanna Zając fotografie: Michał Sośnicki Rozmowa z panią Józefą Dolech, która zajmuje się szyciem strojów regionalnych Górali Babiogórskich. Zgodziła się opowiedzieć o swoim zajęciu i pokazać swoje miejsce pracy. Szyje pani stroje babiogórskie. Jak długo się tym pani zajmuje? Moja przygoda z szyciem strojów regionalnych zaczęła się około 20 lat temu. Od czego się zaczęła? Od bardzo dawna lubię szyć, zresztą to mój wyuczony zawód. Pewnego razu przyszli do mnie członkowie zespołu regionalnego „Juzyna” i poprosili, abym uszyła dla nich stroje. Tak wyglądał początek mojej pracy. Na początku nie znałam wzorów haftów regionalnych, dlatego też musiałam korzystać z publikacji opracowanych przez dr Urszulę Janicką-Krzywdę, która w tamtym czasie była kierownikiem artystycznym zespołu. Jak wygląda pani pracownia? Profesjonalnej pracowni nie posiadam. Pracuję w niedużym pokoju, w którym mam maszynę i inne potrzebne mi rzeczy. Ile czasu musi pani poświęcić na to, aby uszyć cały strój damski i męski? Szycie i haftowanie to bardzo pracochłonne zajęcia. Aby uszyć cały strój damski, muszę pracować około tygodnia, zaś na strój męski muszę poświęcić około dwóch tygodni. A czy wprowadza pani jakieś zmiany we wzorze? Przyznam, że tak. Czasami wprowadzam zmiany według własnego pomysłu, na przykład w hafcie na koszuli czy bluzce. Gorset szyję według wzoru, gdyż tam nie mam takiej swobody. Z jakich części składa się strój babiogórski? Damski składa się z białej bluzki, gorsetu, halki, spódnicy oraz zapaski. Natomiast męski to portki bukowe, biała koszula i gunia. Gunia – można powiedzieć, że to góralski płaszcz, bardzo ozdobny. Czym się charakteryzuje? Gunia jest szyta z brązowego sukna, wiązana pod szyją na sznureczku. Robi się ją z kwadratu, który się obszywa i wywija. Po odpowiednim wywinięciu jest ozdabiana kręconymi z wełny kolorowymi nitkami. Gunia jest bogata w hafty. Z przodu na krawędziach oraz na kołnierzu widnieje geometryczno-roślinny motyw wyszywany bardzo barwnie, lecz z przewagą koloru czerwonego, mającego chronić przed urokiem. Ważnym motywem wzoru jest uproszczony symbol drzewa, który w kulturze ludowej jest przedstawieniem trzech światów: ziemskiego, pozaziemskiego i niebiańskiego. Którą część stroju lubi pani szyć najbardziej? Wydaje mi się, że gorset. 124 125 �A jak on wygląda? Na babiogórskim gorsecie widnieją tak zwane haftowane leluje i kwiatusie. Znajdują się one na piersiach kobiety oraz na plecach. Mają formę gałązki kwiatowej, kształtem przypominają motyw drzewa życia. Na suknie w wielu kolorach – zielonym, chabrowym, bordowym czy czarnym – staram się tak dopasować nitki, żeby wzór był piękny i odpowiadał wzorom opracowanym przez etnografów. Jest bardzo przyjemny w wyszywaniu, bo można się bawić kolorami. Nadaje się je lnianymi lub cienkimi wełnianymi nićmi w kolorze ciemnożółtym, zielonym, bordowym oraz szafirowym. Przy dekolcie oraz wokół pach gorset ma charakterystyczne pętelki, wyszywane łańcuszkiem, najczęściej czerwone. Mężatki nosiły zazwyczaj gorset w kolorze czarnym, natomiast pozostałe kobiety nosiły gorsety zielone, chabrowe oraz bordowe. A czy jest taka cześć stroju, którą trudno uszyć? W szyciu stroju regionalnego nie ma nic trudnego. Są tylko części bardziej i mniej pracochłonne. Najwięcej czasu poświęcam na szycie i haftowanie guni i spodni. Jest to spowodowane przede wszystkim grubością sukna. Wiadomo, że jeśli materiał jest cieńszy, praca jest dużo łatwiejsza, przyjemniejsza i szybsza. Jeśli zaś jest grubszy, muszę poświęcić więcej czasu. Dlaczego męskie spodnie nazywane są portkami bukowymi? [śmiech] Myślę, że dlatego, iż są grube jak drewno bukowe. Ale czy to prawda? Wiem, że są wykonywane z bardzo grubego i wytrzymałego materiału i pewnie dlatego są porównywane do solidnego drewna bukowego. Słyszałam o damskiej koszuli zwanej jadwiśką. Jak ona wygląda? Jadwisia szyta jest przeważnie z materiału w kolorowe kwiatuszki, ma cztery szczypanki z tyłu oraz trzy z przodu. Z przodu jest zapinana na guziczki. Jadwiśka jest elementem stroju dziennego, a u osób starszych może być wykorzystywana także w stroju wyjściowym. A co może pani powiedzieć o spódnicy? Wszystko zależy od tego, o jakiej spódnicy mówimy. Są bowiem spódnice jednolite oraz w kwiaty. Wszystkie kiedyś były wiązane na tasiemce, lecz teraz są robione na gumce. Tasiemka bardzo ułatwiała, taką spódnicę mógł ubrać każdy, niezależnie od wieku i figury. Zazwyczaj była ona szeroka, bo na jej uszycie potrzebne było aż dwa i pół metra materiału. Na początku były spódnice jednolite. Następnie zaczęto nosić spódnice w drobne, białe kwiatuszki na granatowym tle. Później, w okresie międzywojennym, gdy zaczęli się tu pojawiać letnicy, zaczęto nosić spódnice w duże kolorowe kwiaty, na miejską modę. Co odróżnia strój babiogórski od innych strojów regionalnych? Na pewno odróżnia nas wyszycie. U mężczyzn na spodniach widnieją charakterystyczne parzenice. U kobiet zaś najważniejszą część stanowi wzór na gorsecie. Strój świadczył o pochodzeniu człowieka, jego pozycji społecznej oraz statusie materialnym. Czy sprzedaje Pani stroje? Nie prowadzę firmy. Stroje szyję na zamówienie. Najwięcej ich wykonuję dla zespołów regionalnych, takich jak „Juzyna”, „Cieślica”, „Zbójnik”, „Zbyrcok”, „Zbyrcocek Mały” oraz innych. Można powiedzieć, że informacje o mnie rozchodzą się taką ,,pocztą pantoflową”, to znaczy, że jestem polecana przez osoby, którym wykonałam strój. 126 127 �129 �W świecie beczek Bednarz Julia Janik fotografie: Michał Sośnicki Bednarstwo to bardzo ciekawa profesja, którą trudni się niewiele osób. W regionie babiogórskim te tradycje jeszcze nie umarły. Pozostała jedna osoba zajmująca się tym rzemiosłem – pan Ryszard Zajda, ostatni bednarz pod Babią Górą. Czym się pan zajmuje? Jestem bednarzem. Wiele osób nie wie, co to za zawód i na czym on polega. Nie ma dużego popytu na taką formę pracy. Po prostu dawno odeszła w niepamięć. W końcu jestem ostatnim bednarzem spod Magurki… Magurki? Mówię o naszych terenach. Nigdy nie spotkałem u nas kogoś, kto trudnił się tym samym zawodem, co ja. Co robi bednarz? Moja działalność związana jest głównie z drewnem. Zajmuję się wyrobem naczyń, wiader, form do ciast, maselnic, przedmiotów potrzebnych bacom na hale i do bacówki. Tworzę również beczki. Czy pański zawód różni się czymś od zawodu stolarza? Z całą pewnością. Stolarz tworzy różne rzeczy, począwszy od drzwi po boazerię. Bednarz zajmuje się jedynie bednarką. Robi to, co mniejsze i bardziej okrągłe. Pracuje pan ręcznie czy z wykorzystaniem maszyn? Większość pracy muszę wykonywać ręcznie. Mam maszyny, które niby używam, ale głównie trzymam się starych bednarskich reguł. Jak wygląda miejsce, w którym pan pracuje? Wszystkie przedmioty wykonuję w warsztacie, który stoi przy moim domu. Wspomniał pan przed chwilą o starych bednarskich regułach. Od kogo otrzymał pan tę wiedzę? Od dziadków i pradziadków. Już oni rozpoczęli przygodę mojej rodziny z tą branżą. Mogę więc śmiało powiedzieć, że bednarstwo mam we krwi. Czy rodzinna tradycja wpłynęła na pana tak znacząco, że wybrał pan akurat ten fach? Czy były inne powody ku temu? Bednarstwo jest dla mnie ciekawym zajęciem. Już od dzieciństwa bardzo lubiłem bawić się drewnem. Ojciec pracował w zawodzie, podpatrzyłem co nieco i sam zacząłem tworzyć. Tak rozpoczęła się moja przygoda. Lubię to, co robię. Jak dawniej wyglądała praca bednarza? Najpierw trzeba było ściąć drzewo. Pamiętam, jak jeździłem dawniej z synami do lasu. Później drzewo cięło się na klocki (gnotki) o odpowiednich wymiarach. Po rozwarstwieniu (szczypaniu) klepki, strugało się ośnikami. Następnie 130 131 �za pomocą modłów (narzędzie do mierzenia) określano odpowiednie wymiary i z pomocą spustu (struga) docinano. Później zbijano, i powstawała gotowa beczka czy cebrzyk. Jak od tamtego czasu zmieniła się bednarska technika? Czy nie brakuje panu klientów? Nie, mam napięty cały grafik. Nie wiem, do czego ręce wsadzić, brzydko mówiąc. Nie dam rady zrobić pięćdziesięciu procent z tego, co mógłbym robić. Teraz zamawiam deski, przecinam je na listwy, później na klepki. Następnie odpowiednio docinam. Wszystko zależy od wykonywanego przedmiotu. Korzystam także z dobrodziejstw technologii. Na przykład obrabiam drewno za pomocą papieru ściernego, czego wcześniej nie robiłem. Przeważają u pana klienci indywidualni, czy raczej więksi dystrybutorzy kupują towary hurtowo? Jakich innych narzędzi pan używa? Produkuje pan masowo? Głównie wałków do czyszczenia, tarcz, przeróżnych frezów. Drewno trzeba odpowiednio frezować. Oczywiście. Otrzymuję zamówienia i robię konkretne rzeczy. Tworzenie kilku sztuk byłoby nieopłacalne. Zajmuje się pan konserwacją? Utrzymuje się pan z tej pracy? Czy robi pan jeszcze coś innego? Nie, ale sporadycznie nacieram drewno olejem roślinnym. W niczym to nie przeszkadza, a nawet drewno łatwiej się czyści. Przy kontakcie z żywnością sprawdza się jedynie ten olej. Żadne lakiery nie wchodzą w grę. Nie mam czasu na nic. Mam za duży nawał zamówień. Ma pan jakiegoś znajomego lakiernika, do którego wysyła pan przedmioty? Mam dużo klientów indywidualnych, ale również pracuję dla kilku firm. Niektóre zakłady biorą ode mnie towary już od dwunastu lat. Wysyłam również swoje wyroby do Szwajcarii i Francji. Ile czasu zajmuje panu skonstruowanie takiego jednego przedmiotu? Nie. Ja w ogóle się tym nie trudnię. Klienci sami decydują, co zrobią z produktem, każdy według własnego uznania. Nie zastanawiam się nad tym. Zawsze produkuję co najmniej 30 sztuk. Nie robię tego z zegarkiem w ręku, tylko po kolei, jak leci. Jakiego rodzaju drewna pan używa? Przedmioty projektuje pan sam, czy klienci zazwyczaj mówią konkretnie, czego chcą? Przede wszystkim świerkowego i jodłowego, bo są miękkie i łatwe w obróbce. Różnie to wygląda, ale przeważnie są to moje własne wzory. Ile pan już pracuje w tym zawodzie? Można więc określić bednarstwo mianem pracy artystycznej? Około czterdzieści lat… Robię to z zamiłowaniem. Czy ja wiem… Po prostu lubię to, co robię, a co mnie z roku na rok coraz bardziej wciąga. Można tak powiedzieć. Dawniej, kiedy jeszcze pracowałem w Krakowie, dostawaliśmy zlecenie na cały rok i człowiek już od początku wiedział, co go czeka. Teraz w jeden tydzień robię jedną rzecz, w kolejny inną i to się powtarza. Nie mam określonych stałych ilości. Co przeważa teraz w zamówieniach, które pan dostaje? Nadal utrzymuje się duży popyt na beczki? Czy ma pan więcej zamówień niż dawniej? Na przykład szwajcarskie firmy zamawiają ode mnie drewniane skopce, które później wykorzystują w saunach. Natomiast Francuzi drewniane cebrzyki, do których wkładają szklane misy i podają w tym ziemniaki w koszulkach. Krajowe zamówienia to zazwyczaj beczki lub donice na kwiaty. Rzadkością dla mnie są ogromne wanny z drewna do hoteli, ale oczywiście takie zamówienia też mam. Ludzie wymyślają najróżniejsze rzeczy. Ta praca działa na tej zasadzie, że jedni klienci przychodzą, inni odchodzą. Tak samo z firmami. Teraz miałbym kolejne zlecenia, ale po prostu już nie dam rady temu podołać. Wszystko mam ustawione, zajęte. Stworzył pan kiedyś coś niezwykłego? Z czego jest pan szczególnie dumny? A czy ktoś z panem pracuje? W dzisiejszych czasach każdy przedmiot jest niezwykły. Mogę nawet powiedzieć, że unikatowy. Zostałem sam. Pracowałem razem z ojcem, ale podeszły wiek nie pozwala mu już na trudnienie się tym zawodem. A dawniej? Pańscy synowie nie garną się do utrzymania rodzinnej tradycji? Dawniej dziadkowie tworzyli tylko przedmioty codziennego użytku: cebrzyki dla krów, świń lub koni. Nie, oni poszli w zupełnie innych kierunkach. Mają lepsze perspektywy na przyszłość. Dlatego mówiłem, że jestem ostatnim bednarzem spod Magurki. Nie widzę następców. Czuje się pan wyjątkowo w swojej dość rzadkiej specjalności? Co według pana jest wadą tego zawodu? Ile czasu dziennie pan pracuje? Siedzę czternaście godzin w warsztacie. Mam już prawie sześćdziesiąt lat i więcej nie dam rady… Nie ma ludzi, którzy chcieliby pracować w tej branży. Młodzi wyjeżdżają za granicę, a starsze pokolenia już przeszły na emeryturę. 132 133 �134 �Zagórzanie Tokarnia Mszana Dolna Rabka -Zdrój Nowy Targ Zagórzanie mieszkają przede wszystkim w rejonie Mszany Dolnej,Kasiny Wielkiej, Kasinki Małej, Niedźwiedzia, Poręby Wielkiej i Lubomierza, ale ich wpływy sięgają również Rabki-Zdroju. Ich nazwa wzięła się stąd, że mieszkają „za górami” — konkretnie za Gorcami (patrząc od strony Zakopanego). Górale Zagórzańscy słynęli z tradycji garncarskich, a także z rzeźby w drewnie. W okresie bożonarodzeniowym można tu zobaczyć charakterystyczne szopki z pajtokami (lalkami). Orędownikiem kultury Zagórzan był przez wiele lat Władysław Orkan. Muzeum jego imienia warto odwiedzić w Rabce-Zdroju. 136 137 �Czarnoksiężnik z Pasma Jaworzyny Klaudia Mirczak Na osiedlu Dziedziny panował jeszcze niczym niezakłócany mrok, kiedy jeden z jego mieszkańców wstawał z łóżka, dziarskim krokiem kierował się w stronę ciasnej, skrytej w ciemności izby, stawał nad misą wypełnioną krystaliczną górską wodą i energicznie ochlapywał nią twarz. Tym czynnościom towarzyszył zawsze dźwięk skrzypiących desek podłogowych. Następnie mężczyzna otwierał drzwi wejściowe, wpuszczając do środka rześkie, jeszcze nocne powietrze. Przez chwilę stał w progu, po czym wychodził na zewnątrz, pozostawiając drzwi otwarte. Szedł boso przez zroszoną trawę, aż w końcu dochodził do szopy, zwanej komórką, w której wnętrzu oddawał się modlitwie i tylko sobie wiadomym rozważaniom. Wraz z pierwszymi promieniami wschodzącego słońca, którym udawało się przedrzeć do jej wnętrza, Tomasz Chlipała opuszczał swój azyl i udawał się na powrót do chaty, potrącając przy tym każdorazowo tabliczkę z wyrytym napisem: BULANDA. Znany na całą okolicę, słynny baca wczesnym rankiem wychodził z domu, kierując się w stronę zamglonych szczytów. Po drodze wstępował do sąsiadów, ludzi, którzy powierzali mu stada swoich owiec, aby te razem z nim wędrowały w poszukiwaniu soczystozielonych pastwisk. Tak dzień w dzień przemierzał Bulanda Pasmo Jaworzyny, oddając się przy tym najgłębszym rozmyślaniom. Aż w końcu docierał do miejsca tuż pod Turbaczem, z którego rozpościerał się zjawiskowy widok na pobliskie doliny i tam, obserwując swoje owce, spędzał upalne dnie. Rzadko jednak był sam, gdyż ludzie nadchodzili z wszystkich stron wzniesienia. Trudno było się dziwić... Mężczyzna, siedząc niezmiennie na tym samym, olbrzymim kamieniu, z laską w dłoni, w kapeluszu na głowie, małych okularach na czubku długiego nosa, z twarzą pomarszczoną, o mahoniowym odcieniu, oświetloną południowym słońcem, wyglądał jak znachor, który nie dość, że wie wszystko o wszystkim i o wszystkich, to jeszcze nie mniej sam na własnej skórze doświadczył. Największa magia kryła się w jego oczach, iskrzących się radośnie i emanujących witalnością, skrywających odpowiedzi na wszelkie pytania. Mawiano, że to za sprawą duchów, z którymi miał kontakt... Przyszła raz do Chlipały kobieta, niejaka Jantosia, wraz ze swoim synem, którego ręka była złamana. Bulanda kazał im usiąść i zaczekać. Nagle zjawił się chłop z rumem i figami. Baca podał choremu chłopcu kawałek gruzły cukru, po czym poskładał rękę tak, że niedługo potem po złamaniu nie było ani śladu. Innym razem przyszli do Bulandy mężczyźni, którzy powiedzieli mu, że stracili woły. Szukali na jarmarkach, bo myśleli, że pewnie ktoś je ukradł, na co starzec odrzekł: „Są woły na Kamieńcu, weszły do stodoły i zawarły drzwi". Poszli więc tam i – tak, jak powiedział znachor – znaleźli je w stodole. Nieraz odwiedzała staruszka na Jaworzynie dziewczynka o długich warkoczach, której opowieści baca uwielbiał słuchać. Mówiła mu, jakich to historii na jego temat nasłuchała się w szkole, w domu, na ulicy czy podczas zabawy na podwórku sąsiadów. Ludzie przychodzili do Chlipały ze swoimi zmartwieniami, bo wierzyli w jego nadprzyrodzoną moc, nadając mu tym samym rangę Czarnoksiężnika. Niektórzy, a może nawet większość, uważali za pewne, że posiada on Księgę Czarnoksięską, na co Bulanda, ten słynny pasterz i znachor, uśmiechał się tylko i wstając z olbrzymiego kamienia, ruszał w kierunku zachodzącego słońca razem ze stadami swych owiec. Opowiadanie oparte na rozmowie przeprowadzonej z prawnuczką słynnego Bulandy, Marią Ogielą. Konkurs palm w Rabce-Zdroju fotografie: Emilia Klęsk 138 139 �140 141 �Ulica Garncarska 8 marca 1898 Joanna Kozioł Żeby zafarbować wyrób musimy ścierać miedziane kable, które mama odkupuje od sąsiadów. Dlatego garnki mają w sobie małe pomarańczowe drobinki. Kolor wyrobu zależy także od rodzaju użytej gliny i od długości wypału. My zawsze zostawimy naczynia w piecu dłużej, żeby przybrały ciemniejszy kolor. Wypala się dużą ilość, dwa razy. Na podhalańskich wyrobach widać jodełkę lub kratkę na dnie naczynia, my zawsze robimy kratkę. Dziadek mówi, że każda rodzina ma inny sposób wyrobu i ozdabiania. Jedyne, co zostało po rabczańskim ośrodku garncarskim, to zakurzone warsztaty i ulica Garncarska. Początki garncarstwa w Rabce szacuje się na XVII wiek, silny rozwój tego rzemiosła nastąpił w 1770 roku. Garncarstwo w tych rejonach rozwinęło się dzięki dobrym rynkom zbytu i pozostawiło po sobie piękną i bogatą tradycję. Tomek Nowak to fikcyjny bohater, kilkunastoletni chłopak. Skrawki jego życia pozwolą nam przybliżyć początek, tradycje, wyrób i koniec garncarstwa w Rabce i okolicach. Ostatnio mamy dużo klientów. Rodzice twierdzą, że to dobrze, bo nareszcie będziemy mogli zamienić pasję dziadka na źródło dochodu. Powiedzieli mi też, że muszę się pilnie uczyć, ponieważ to ja kiedyś będę głównym garncarzem w rodzinie, taki fach przechodzi z rąk do rąk przez wiele pokoleń. 1 stycznia 1929 23 czerwca 1897 Wychodzę z domu do warsztatu. To bardzo zniszczony i mały domek, który tak dobrze znam. Umazany gliną dziadek siedzi na drewnianym stołku, machając do mnie ręką. Dobrze znam ten zapach – gliny i glazury. Wszystko w tym warsztacie jest na swoim miejscu: koło garncarskie, ława, piec, zniszczone i niewypalone misy. Idziemy dzisiaj kopać glinę do Skomielnej. Występuje tam ulubiona glina mojego dziadka, żółta i niebieska, które mieszamy pół na pół. Zawsze później dodajemy do nich wody i szlamujemy, aby pozbyć się trawy, kamieni czy nawet robaków. Później wlewamy glinę do korytek, gdzie odcedzamy ją przez. 5 marca 1898 Glina przemarzała na polu koło naszego gospodarstwa całą zimę i nareszcie jest gotowa do obróbki. Wpierw musimy ją przewieźć do warsztatu, a w tym zawsze pomaga nam nasz sąsiad, który ma wóz. Dzięki niemu możemy łatwo przetransportować surowiec. Niestety w przyszłym roku znów będziemy musieli to powtórzyć – dwie tony gliny, którą teraz mamy, wystarczą nam tylko na rok, a więcej nie możemy składować. Pewnie kiedyś będzie można kupować już gotową, przemrożoną glinę, ale jak na razie musimy sobie z tym radzić sami. W następnej kolejności trzeba pięć razy przemielić glinę dużymi walcami, żeby stała się plastyczna. Później zawsze przychodzi mama, żeby ugnieść glinę – tak, jak ciasto na makaron. Dzięki temu glina jest gotowa do użycia. Wychodząc na dwór, wspominam wszystko, co działo się tu przez ostatnie lata. Śmierć dziadka i ojca spowodowała, że to ja przejąłem fach garncarza i to na mnie spadł obowiązek utrzymania rodziny. Niestety, rozwijająca się produkcja naczyń z tańszych materiałów znacznie obniżyła zapotrzebowanie na tradycyjne wyroby, co spowodowało, że wielu garncarzy musiało zmienić pracę. Status Rabki jako uzdrowiska rósł, obniżając znaczenie tradycji. Z kilkunastu warsztatów garncarskich zostało ledwie kilka. Coraz więcej osób wyjeżdżało do Ameryki w poszukiwaniu lepszej pracy. Dla większości garncarzy ich dawna praca to teraz tylko wspomnienie. Jedyne, co zostało po rabczańskim ośrodku garncarskim, to zakurzone warsztaty i ulica Garncarska. Trudno jednoznacznie ocenić przyczyny upadku garncarstwa w Rabce i okolicach. Spuścizna, którą zostawili po sobie tamtejsi rzemieślnicy, zostanie jednak z nami na zawsze. Dzięki muzeom, w których ich produkty są przechowywane, dzięki potomkom, którzy podtrzymują tradycje, a także dzięki wielu organizacjom i projektom, które rozpowszechniają wiedzę na ten temat. Wystawy wyrobów lokalnego garncarstwa znajdują się na przykład w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju. Istnieją też stare garncarskie warsztaty odrestaurowane na muzea, gdzie można podziwiać eksponaty. Wielu ludzi organizuje warsztaty, w których można zobaczyć naczynia lub nauczyć się, jak w tradycyjny sposób je wyrabiać. Pozornie martwe rzemiosło jest w stanie nadal zadziwiać i interesować ludzi. Źródła: 6 marca 1898 Dzisiaj wyrabiamy dwojaki i trojaki, czyli garnki złączone paskami gliny i wspólnym uchem. Pani Hania o nie poprosiła, buduje dom i potrzebuje naczyń do noszenia strawy ludziom pracującym w polu. Ustawiamy glinę na kole, zwężamy, podciągamy, aż wyjdzie zadowalający nas kształt. Zawsze ja je robię, ponieważ dziadek ma na nie za duże ręce. On woli lepić misy, garnki i inne większe wyroby. 142 https://pl.wikipedia.org/wiki/Garncarstwo wywiad własny z Witoldem Ciesielskim „Zeszyty rabczańskie”, nr 2, Rabka-Zdrój 2014 �Ujęcia z filmu pt. „Rzeźbiarz” realizacja: Julia Bucka Zygmunt Wójtowicz, rabczański rzeźbiarz 144 �Ujęcia z filmu pt. „Kolędowanie z Zagórzanami” realizacja: Laura Ceklarz, Dawid Śmieszek �Demonologia ludowa Klaudia Kusy Wywiad z Małgorzatą Wójtowicz-Wierzbicką, pracownikiem naukowym Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju, etnologiem i badaczem kultury Zagórzan, autorką wystawy Demonologia ludowa w kręgu ludowych wierzeń nadzmysłowych. Czym jest demonologia ludowa? Wierzenia związane z wyobrażeniem demonów to ciekawy wątek wiedzy ludowej i ludowego postrzegania świata, człowieka oraz jego roli we wszechświecie. Demonologia ludowa jest dziedziną wiedzy badającą wyobrażenia ludu o istotach nadzmysłowych. Dziedzina ta rozwinęła się w początkach XX wieku, kiedy tematyka wierzeń ludowych zainteresowała badaczy. Wówczas jeszcze w terenie można było spotkać wiele przekazów związanych z wiarą w duchy, strachy i demony. Ciężko w to uwierzyć, ale na polskiej wsi wiara ta była spotykana jeszcze w latach 80. XX wieku. Jak to jest obecnie? Czy nadal spotkać można ludzi, którzy pamiętają takie opowieści wierzeniowe? Od tamtych czasów bardzo wiele się zmieniło. Świat otworzył się głównie poprzez skok cywilizacyjny. A tym oknem na świat stał się po części telewizor, ale też powszechna edukacja i to, że polska wieś wyszła z wielowiekowej izolacji. Owszem, w terenie spotykamy często ludzi, którzy w dzieciństwie słyszeli podobne opowieści, ale dziś podchodzą do tego z rezerwą, często nie chcą tego wspominać, bo boją się reakcji współczesnych, postrzegających wierzenia ludowe jako „zabobon”. A jak to wyglądało kiedyś? Do początków XX wieku opowieści wierzeniowe stanowiły główne źródło wiedzy o świecie. Opowiadano sobie podczas długich zimowych wieczorów, podczas tak zwanych spotkań folklorotwórczych, to jest skubarek, prządek, itp. Opowieści o strachach, duchach, demonach były na porządku dziennym do tego stopnia, że człowiek wyrażający swoje w nie zwątpienie uważany był za niespełna rozumu. Ludzie opowiadali sobie takie historie ku przestrodze, ale też stanowiło to świetną rozrywkę. Trzeba zrozumieć, że cały wszechświat postrzegany był jako miejsce ścierania się dwóch głównych opozycyjnych wobec siebie sił dobra i zła. Mało tego, samo stworzenie świata, o którym mówi m. in. słowiański mit kosmogoniczny, postrzegane było jako efekt współpracy Boga i Diabła. Współcześnie mało się o tym mówi, ale jest to istotne dla zrozumienia natury pewnych rzeczy. Dlaczego pewne zwierzęta traktujemy z estymą, a innymi pogardzamy – otóż dlatego, że od wieków lud nadawał im takie cechy. Według owego mitu Bóg stworzył człowieka, a Diabeł, chcąc także ulepić człowieka, poniósł porażkę i ulepił płanetnika. Bóg stworzył pszczołę, a Diabeł muchę, Bóg owcę, a Diabeł kozę itd. To tłumaczy, dlaczego symbolem szatana jest kozioł. Jakie były rodzaje demonów? W wyobrażeniu ludowym człowiek zmarły tragiczną śmiercią, u którego nie dopełniono sakramentów świętych, nieochrzczone dziecko, kobieta zmarła w połogu, utopiony, bądź po prostu samobójca mogli stać się demonami. To ich dusze po śmierci, nie mogąc zaznać spokoju, błąkać się miały po ziemskich bezdrożach w poszukiwaniu ukojenia. 148 Demony fotografie: Natalia Klęsk Diabeł i Czarownica, Zygmunt Wójtowicz, ze zbiorów Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju �Demony dzieliły się na grupy związane ze środowiskiem, w jakim miały przebywać: wodne, błotne, polne i leśne. Spotkać je można było w miejscach znaczących, granicznych, medialnych: na rozstajnych drogach, miedzach, w starych opustoszałych młynach, kuźniach, tartakach, gdzie człowiek zaprzęgał do pomocy żywioły. Jakie znaczenie mają dzisiaj te wierzenia? Szczerze mówiąc, nie różniły się wiele od tych z reszty Polski. Świetny materiał stanowią do dziś opowieści wierzeniowe zebrane przez dr Sebastiana Flizaka, który w latach 50. XX wieku zbierał takie historie wśród mieszkańców tutejszych wsi. Tłumaczą nam rzeczywistość. Mało kto wie, ale dzisiejsze wyobrażenie o wampirach miało swój ludowy pierwowzór: w Polsce takim demonem ssącym ludzką krew miał być strzygoń, bądź strzyga. Silny demon żywiący się ludzką krwią, wyglądem przypominać miał człowieka w momencie śmierci. Wstawał z grobu po zmroku, aby wracać w pobliże ludzkich siedzib – najczęściej do własnych rodzin, by wieść życie sprzed śmierci. Strzygonie pomagały w gospodarstwie, doglądały bydła, pomagały w żniwach. Zmarłego podejrzanego o takie zdolności wykopywano z grobu i grzebano twarzą do ziemi, tak aby nie mógł znaleźć drogi do wsi. Zatem jakie postacie demonów spotkać można w tych dawnych opowieściach? Skąd pomysł na wystawę? Najpopularniejszym jest oczywiście sam diabeł, którego głównym celem jest sprowadzenie człowieka na złą drogę, wykupienie jego duszy w zamian za ziemskie dostatki. Diabeł był taki trochę nieporadny, można go było wywieść w pole, oszukać przy użyciu sprytu, śmiano się z niego, ale też się go bano. Najczęściej ukazywał się ludziom pod postacią eleganckiego pana ubranego po miejsku, któremu spod spodni wystawało kopyto lub rogi czy też ogon. Czasem przybierał formę cielęcia, kury na złotym łańcuszku błąkających się po bezdrożach. Kusił chłopów na różne sposoby. Szczerze mówiąc, temat ten od dawna mnie fascynował, a kiedy zaczęłam pracę w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce-Zdroju, upewniłam się, że trzeba to zrobić. Znane były mi już wcześniej pokonkursowe zbiory rzeźby współczesnej. Dotyczyły właśnie demonologii ludowej. Kiedy przejrzałam katalog, okazało się, że w sumie to gotowy materiał na wystawę, przeszło 65 prac z zakresu malarstwa na szkle i rzeźby. Pozyskano je do zbiorów w 1984 roku po konkursie zorganizowanym przez nasze Muzeum. Naszą wystawę plastycznie opracowała Natalia Klęsk, która zadbała o jej klimat. Wchodzi się do ciemnego lasu i tam spotkać można takie oto strachy. Taki był zamysł. A jak takie wyobrażenia wyglądały u Zagórzan? Powszechna była również wiara w czarownice, czyli pomocniczki diabła. Ciężko je było rozpoznać, ponieważ wyglądały jak pozostałe mieszkanki wsi. Czarownice zajmować się miały szkodzeniem ludziom i zwierzętom gospodarskim: zadawaniem chorób, uroków, magią miłosną, odbieraniem szczęścia i urodzaju. W wyobrażeniu ludowym czarownice potrafiły wydoić wszystkie zwierzęta, w tym także pasikoniki oraz przedmioty martwe: uzdę, kij. Taką czarownicę można było pozbawić mocy poprzez zdemaskowanie jej, odkrycie, kto zadał urok, chorobę. Czyniono to na wiele różnych sposobów, na przykład gotowano gwoździe na szmacie zawieszonej na garnku, w którym było zepsute, oczarowane mleko itp. „Diabły” aut. Józef Kozak W pobliżu rozlewisk wodnych, baniorów można było spotkać topielce pod postacią nagiego niemowlęcia o nadludzkiej sile, przepasanego nieludzko długą pępowiną. Wabił on ludzi i wciągał pod wodę. A czy istniały też inne demony związane z wodą? Tak. Boginki mieszkały w ostępach leśnych, ale przebywały najczęściej na brzegach stawów, gdzie zajmowały się praniem odzieży, zwykle nocą. Z wyglądu podobne były do ludzkich kobiet, ale miały nadmiernie długie, workowate piersi, które zwykły sobie zarzucać na plecy, kiedy biegły. Czasem używały ich też do prania, tak jak ludzie używali do prania kijanek. Cechowała je niebywała słabość do ludzkich dzieci. Porywały nieochrzczone niemowlęta i w zamian za to zostawiały w domu położnicy odmieńca. On był wiecznie głodny i marudzący. Aby się go pozbyć, należało wynieść go o północy na gnój i zbić przy użyciu pokrzyw. Boginka, zwabiona jego krzykami, przybiegała i oddawała nasze dziecko. Pisała Pani w katalogu wystawy o demonie, który był wegetarianinem? O tak, to bardzo ciekawy przypadek. Mowa tu o płanetniku. Żywił się tylko owsem i grzybami. Pełnił służbę na ziemi, zawiadował chmurami gradowymi, dbając, by te omijały pola uprawne pobożnych ludzi. W wyobrażeniach ludowych płanetnicy podróżować mieli w chmurach, od czasu do czasu spadając gdzieś przypadkowo we wsi. Chodzili po wsi i szukali gościny. Ten, kto ugościł dobrze płanetnika, mógł liczyć na jego łaskawość i analogicznie, kto nie udzielił mu schronienia i nie nakarmił go, ten musiał liczyć się z konsekwencjami. Zemsta płanetnika sprowadzała gradobicia nad pola uprawne takiego człowieka nawet na siedem pokoleń w przód. 150 „Diabeł niesie kamień” aut. Stanisław Stożek 151 �Kliszczacy Tokarnia Kliszczacy mieszkają pomiędzy Makowem Podhalańskim, Jordanowem a Rabką-Zdrój, w szczególności w rejonie Tokarni, Skomielnej Czarnej, Pcimia i Lubnia. Ich nazwa wzięła się od charakterystycznego wyszycia wzoru na portkach tzw. „kliszcza”. 0V]DQD� Dolna 5DEND� -Zdrój 1RZ\� Targ 152 ĂDSV]H� 1LĺQH Tereny te słyną przede wszystkim z rzeźby w drewnie oraz wyrobu wyjątkowych kwiatów z bibuły. Od ponad pół wieku podczas procesji palmowej kultywowany jest średniowieczny zwyczaj obwożenia pośród wysokich palm drewnianej figury Jezusa na Osiołku wykonanej przez Józefa Wronę. Od połowy XX wieku działa Zespół Regionalny Kliszczacy kultywujący regionalną tradycję, obyczaje, taniec i śpiew. Region słynie również z tuki — tradycyjnych wykopków przy Ekomuzeum w Bogdanówce oraz Kalwarii Tokarskiej — rzeźb plenerowych położonych na stokach Urbaniej Góry. 153 �Józef Wrona - Świątkarz spod Urbaniej Góry Urbania Góra Zuzanna Jędrocha fotografie: Andrzej Gwiżdż Rozmawiamy z Józefem Wroną – rzeźbiarzem ludowym, artystą, twórcą Osiołka Palmowego i Kalwarii Tokarskiej. Kiedy zrobił Pan swoją pierwszą rzeźbę? To było w 1967 roku. Na jarmarku w Nowym Targu spodobała mi się rzeźbiona głowa jelenia, więc ją kupiłem. Po powrocie do domu pomyślałem, że była dość droga i że w sumie mógłbym sam taką zrobić. Zabrałem się do pracy i nożykiem wystrugałem całkiem podobną. I właśnie to był początek. Czy ktoś wspierał pana talent rzeźbiarski? Kiedy pełniłem rolę kościelnego w naszym kościele, jednemu aniołkowi ułamało się skrzydło. Ksiądz proboszcz Jan Mach poprosił mnie o pomoc. Zrobiłem brakującą część, a proboszcz, patrząc na moje dzieło, dał mi dłuta i powiedział, żebym kontynuował, bo idzie mi całkiem dobrze. Od tego czasu zacząłem rzeźbić świątki. Wiele zawdzięczam księdzu Machowi, który podtrzymywał mnie na duchu, zachęcał. Gdyby nie on, to bardzo szybko bym rzeźbienie zarzucił. Jak powstała Mała Kalwaria? Chciałem i marzyłem, żeby postawić na ojcowiźnie, ku pamięci przodkom, choć jedną kapliczkę ze swoją rzeźbą. Tym, którzy pracowali i trudzili się na tej ziemi. Wyrzeźbiłem więc figurę Matki Bożej i przy pomocy sąsiadów umieściłem w grocie. Wtedy na Urbanią Górę zaczęli wychodzić ludzie, modlić się, odprawiać majówki. To dało mi motywację do dalszej pracy. Rzeźbiłem nowe figury, poświęcone Matce Najświętszej, Aniołom Stróżom, Chrystusowi Frasobliwemu i Męce Pana Jezusa. Jak wygląda Kalwaria Tokarska? Pierwsza drewniana rzeźba Matki Bożej Niepokalanie Poczętej została tam umieszczona w 1982 roku. W tym samym roku usypano też kopiec, który poświęcono TYM, CO BRONIĄ I ŻYWIĄ. Potem powstała Piwnica Biczowania, a w następnym roku – mostek z rzeźbą Anioła Stróża przeprowadzającego dziecko. Jest tam też jezioro z fontanną. Na środku przymocowana jest łódź z rzeźbą Jezusa, który przekazuje klucze świętemu Piotrowi. Widnieje tam napis „Piotrze paś owieczki moje”. Na Urbanią Górę prowadzi 14 stacji drogi krzyżowej. Na samym szczycie znajduje się krzyż z postacią ukrzyżowanego Chrystusa naturalnej wielkości. Kalwaria jest dobrze wkomponowana w otaczającą ją przyrodę. Każdy, kto szuka ciszy i spokoju, znajdzie je właśnie na Urbaniej Górze, która jest doskonałym miejscem na medytację i modlitwę. Jak i kiedy powstała słynna rzeźba Jezusa na osiołku? Rzeźba powstała w 1967 i 1968 roku. Pomysłodawcą był ksiądz Mach, który chciał odtworzyć zapomniany średniowieczny zwyczaj w Tokarni. Zabrałem się ochoczo do pracy, a kiedy już wyrzeźbiłem osła, poprosiłem sąsiada, by wszedł na niego, ponieważ w ten sposób chciałem sprawdzić proporcje dla postaci Jezusa. Ludzie we wsi dziwili się wtedy i rozpowiadali, że osioł osła wyrzeźbił [śmiech]. Była to jedna z pierwszych rzeźb naturalnej wielkości, jakie wykonałem. Następna duża figura to była rzeźba Matki Bożej z wieczernika, dawniej noszona przez dwunastu mężczyzn wokół kościoła w Zielone Świątki. Jednak największą radością była dla mnie możliwość osobistego wręczenia ojcu świętemu Janowi Pawłowi II małej rzeźby Jezusa na osiołku mojego autorstwa. 154 155 �Jakimi narzędziami posługuje się Pan przy tworzeniu rzeźby? Najczęściej są to proste narzędzia, takie jak: noże, koziki, dłuta, siekierka. Do kamienia używam też szlifierki. W jakim drewnie Pan rzeźbi? Do wykonania dużych figur najczęściej używam drewna twardego, dębowego lub sosnowego. Z kolei przy tworzeniu małych figur korzystam z drewna miękkiego, pozbawionego słojów, na przykład lipy lub topoli. Ostatnie lata rzeźbię też w kamieniu pińczowskim. Czy pobierał Pan nauki u profesjonalnych rzeźbiarzy? Nikt mnie nie uczył, jak mam rzeźbić. Na początku, zanim zabrałem się do pracy nad nową figurą, musiałem dokładnie przestudiować obrazki, które służyły mi za wzór. Początki były dość trudne, ale teraz rzeźby wychodzą mi coraz łatwiej. Kształty już się nie gubią w drzewie. Tradycja pokoleń. Niedziela Palmowa w Tokarni fotografie: Joanna Zięba Wiemy, że brał Pan udział w różnych wystawach. Którą Pan ceni najbardziej? Brałem udział w różnych wystawach, krajowych i zagranicznych. Jednak najbardziej cenię sobie to, że moje rzeźby stoją w tutejszym kościele, przydrożnych kapliczkach i na Urbaniej Górze. Wzruszeniem napełnia mnie myśl, że ludzie zatrzymują się przed moimi rzeźbami na chwilę zadumy, krótką modlitwę czy kontemplację. 156 157 �159 �W blasku fleszy, czyli o kulisach powstawania płyty „Kliszczacki folk” Katarzyna Słonina Minęło kilka miesięcy od koncertu promującego płytę „Kliszczacki folk”, której premiera miała miejsce w grudniu 2018 roku. Postanowiliśmy spotkać się z pomysłodawcami, aby dowiedzieć się nieco więcej o kulisach powstawania tego widowiska. Wojciech Pęcek, koordynator projektu, na co dzień pracuje w Gminnym Ośrodku Kultury i Sportu w Tokarni. Jego pasją jest muzyka oraz kręcenie filmów. Na płycie „Kliszczacki folk” udało mu się połączyć obie te rzeczy. Jak długo jesteś w zespole? Wydaje mi się, że całe życie [śmiech]. Nie ukończyłem jeszcze roku, gdy po raz pierwszy zadebiutowałem w roli małego Jezuska na tutejszej scenie. Często żartuję, że właściwie ja to jestem dzieckiem „Kliszczaków", dosłownie i w przenośni, ponieważ moi rodzice poznali się właśnie w Zespole. Czyli folklor masz w genach? Chyba tak [śmiech]. Odkąd pamiętam, towarzyszyły mi tańce i śpiewy kliszczackie. Rodzice zabierali mnie na próby Zespołu oraz na różne koncerty. To zaszczepiło we mnie miłość do kultury ludowej już we wczesnym dzieciństwie. Skąd pomysł na płytę? Pomysł na „Kliszczacki folk” zrodził się przede wszystkim dzięki młodzieży, która teraz tworzy Młodzieżowy Zespół Regionalny „Kliszczacy". Patrząc na nich, widziałem ich entuzjazm, nieustanną chęć poznawania czegoś nowego, a także ogromną energię. Pomyślałem wówczas, że fajnie by to było połączyć z tradycją, z folklorem naszego regionu, odrobinę uatrakcyjnić i wzmocnić przekaz, tak aby mógł on trafić do szerszej publiczności – do tych, którzy w folklorze nie widzą niczego atrakcyjnego. Dzięki projektowi „Kliszczacki folk”, w którym wzięliśmy udział, mogliśmy wydać płytę, na której znalazły się muzyka i śpiew inspirowane ludową tradycją kliszczacką. Co znajdziemy na płycie? Nagraliśmy 10 utworów. Są to ludowe utwory przeplatane współczesną muzyką folkową. Jest tam też teledysk „Zawzdym Ci godała”, który otrzymał nagrodę główną w kategorii „filmowy produkt projektu” w konkursie „Opowiedz…”. Ile trwały przygotowania do koncertu? Opracowanie oraz zrealizowanie tego projektu zajęło nam 12 miesięcy. Najpierw była burza mózgów wszystkich zaangażowanych. Trzeba było przygotować materiały, wybrać piosenki, zastanowić się nad tym, jaki efekt spodziewamy się osiągnąć. Potem były konsultacje muzyczne z kapelą… to już było niczym starcie tytanów [śmiech]! Każdy z nas miał swoją wizję i każda była dobra, jednak musieliśmy osiągnąć kompromis i zdecydować się na jedną drogę. Kolejnym etapem był dobór wokalny. Przez cztery miesiące zastanawialiśmy się nad odpowiednim dobraniem głosów do poszczególnych piosenek. Natomiast ostatni, najdłuższy i najbardziej żmudny etap to były ćwiczenia. Wyzwanie było ogromne, chcieliśmy zabłysnąć przed publicznością, chcieliśmy ją w sobie rozkochać, dlatego nie było żadnej taryfy ulgowej. Spotkania były przynajmniej raz w tygodniu, a im bliżej terminu promocji, tym częściej się spotykaliśmy. Żadna wymówka nie była na tyle poważna, aby mogła usprawiedliwić nieobecność. 160 161 �Na ile twoje doświadczenie muzyczne pomogło w realizacji tego projektu? Czy wytworzyła się między wami jakaś szczególna więź? Bez tej bazy nie byłoby nawet takiego pomysłu, a co dopiero umiejętności jego realizacji. O sukcesie Kliszczackiego folku zadecydowało wiele czynników, a przede wszystkim zaangażowanie jego uczestników, świetna kapela i charyzmatyczne głosy. Od samego początku miałyśmy ze sobą dobry kontakt. Z niektórymi dziewczynami znamy się od dzieciństwa, jednak te regularne próby oraz wspólny cel jeszcze bardziej nas do siebie zbliżyły. Musiałyśmy sobie zaufać na sto procent. Tak nam zostało do dziś, cieszymy się z każdego spotkania i wspieramy, jeśli coś nam nie wyjdzie. Mamy nadzieję, że tak już zostanie do końca! Mieliście obawy, że coś pójdzie nie tak? Obawialiśmy się wielu rzeczy. Przede wszystkim czynników losowych, na które nie mamy wpływu. O ból głowy przyprawiała mnie myśl, że coś się stanie ze sprzętem nagłaśniającym, że prądu nie będzie. Na szczęście nie byłem sam, miałem wsparcie dyrektora tutejszego ośrodka kultury. To on napisał projekt, pomógł w tworzeniu choreografii, zajął się nagłośnieniem i przygotowaniem sceny do występu. Bez niego nie byłoby Kliszczackiego folku. Ostatni czynnik, który mógł zawieść, to publiczność. Na szczęście nie rozczarowaliśmy się. Choć przyznam szczerze, że nie byłem pewien, jak naszą muzykę przyjmą starsze osoby, wychowane na tradycyjnym brzmieniu muzyki kliszczackiej… A tutaj przecież było głośno, energicznie, a nawet rockowo [śmiech]. Ale udało się! Połączyliśmy stare z nowym, młodzieńczy żywioł z ludową nutą. To twoje pierwsze doświadczenie w roli reżysera. Jaki Ci się pracowało z młodzieżą? Nasze stosunki są koleżeńskie, znamy się od dzieciństwa. Jesteśmy trochę jak wielka rodzina, ale to wcale nie oznacza, że było łatwo. Były spięcia i nieporozumienia, ale pokonaliśmy je! Właśnie zbieramy się na próbę. Proszę zapytać innych jakie mają odczucia, bo może ja nie jestem do końca bezstronny [śmiech]. Zgodnie z sugestią przenosimy się więc do gwarnej sali, gdzie tradycyjnie w każda środę odbywają się próby młodzieżowego Zespołu Regionalnego „Kliszczacy", pod kierownictwem Małgorzaty Pęcek. Jak pani ocenia efekty pracy nad Kliszczackim folkiem? Jestem z nich bardzo dumna. W tym projekcie wzięła też udział najmłodsza grupa „Małych Kliszczaków". Dzieciaki podeszły do zadania profesjonalnie. Były podekscytowane, że wystąpią przed swoimi rodzicami i babciami. Dla wielu to był debiut, najmłodszy Kliszczak nie ma nawet dwóch lat. Poradzili sobie znakomicie. Dzięki temu zrozumiałam, że tradycja kliszczacka przetrwa, bo mamy takie iskierki w zespole, które mają szansę zapłonąć, jeśli tylko będziemy na nie dmuchać odpowiednio mocno. W sali robi się coraz głośniej, najmłodsze dzieci beztrosko rozrabiają, widząc, że pani kierownik na chwilę spuściła ich z oka. Starsza młodzież usiadła w kącie i zawzięcie gestykuluje. Czyżby już pojawiły się nowe plany? Czego dowiedziałyście się o sobie podczas tworzenia Kliszczackiego folku? Podczas prób, na których przygotowywaliśmy się do nagrania płyty, zauważyłyśmy, że mamy swoje wewnętrzne bariery, które czasem ciężko było nam pokonać. Na początku brakowało nam swobody, stresowałyśmy się każdą solówką, bałyśmy się reakcji koleżanek i kolegów. Jednak z każda próbą było coraz lepiej, poznawałyśmy się i to dawało nam większa swobodę oraz wiarę we własne możliwości. 162 Czy odkryłyście w sobie talenty wokalno-muzyczne, o których do tej pory nie miałyście pojęcia? Każda próba sprawiała, że byłyśmy pewniejsze siebie, nabrałyśmy doświadczenia. Zaczęłyśmy też zwracać uwagę na błędy, które popełniamy podczas śpiewania, a z których do tej pory nie zdawałyśmy sobie sprawy. Dzięki temu znamy teraz siłę i moc naszych głosów [śmiech]. Trudno było sprostać wymaganiom reżysera-choreografa? Z Wojtkiem znamy się od dawna, mamy bardzo dobre relacje i to na pewno pomogło nam niejednokrotnie rozładować napięte sytuacje. Wiemy jednak, że nie zawsze jest łatwo zapanować nad grupą, w której każdy ma swój punkt widzenia, czasami kaprysi albo ma zły dzień. Wtedy trzeba było tupnąć nogą i Wojtek się tego nie bał. Wiedział, jak ustawić nas do pionu [śmiech]. Nie tylko młodzież brała udział w projekcie „Kliszczacki folk”. Dzięki zaangażowaniu rodziców powstały nowe stroje dla najmłodszej grupy Kliszczaków. Kiedy poproszono mnie o pomoc, nie miałam żadnych wątpliwości. Pomysł na nowe stroje poddała mi Małgorzata Pęcek, instruktorka Zespołu. Po naradzie zdecydowałyśmy, że będą to stroje do polki galopki. Dziewczynki dostały nowe spódnice z tybytu i podkoszulki z motywem serca, a chłopcy spodnie trzy czwarte i kolorowe muszki. Dzieci były dla mnie największą motywacją. Tak zapamiętale ćwiczyły nowe tańce, że i ja czułam na sobie presję czasu i powagę sytuacji. Opuszczamy progi GOK-u z nostalgią w sercu, ale i nadzieją na nowe projekty, dzięki którym tradycja kliszczacka będzie trwać i nabierać nowych kształtów. Na pewno tu jeszcze wrócimy! �Odkryj Beskid Wyspowy fotografie: Joanna Makusek 164 165 �Piękno odtworzone Zuzanna Korabik – Niezwykłości w tym dworze znajdziemy wiele – mówi nasz rozmówca i zaprasza na górne piętro, gdzie znajduje się Pracownia na Piętrze. To miejsce pełne ciepłych kolorów, sala malarstwa, rysunku i rzeźby stworzona przez niezwykłych pedagogów Ryszardę i Kazimierza Gaździckich. To azyl dla młodych artystów z naszej gminy, którzy pod ich okiem doskonalą swoje umiejętności artystyczne. Wywiad z Bartłomiejem Dyrczem, pisarzem, malarzem, miłośnikiem historii i dyrektorem Gminnego Ośrodka Kultury i Sportu w Tokarni. – Tworzymy grafiki, linoryty, kolaże, wklęsłodruk. Posiadamy prasę do grafiki oraz tkane gobeliny – opowiada Ryszarda Gaździcka. Następnie pokazuje nam Izbę Dworską, w której należne miejsce znalazły książki, lampy naftowe, kredens, pianino, szable z epoki, obrus sprzed 150 lat. O wszystko Pani Ryszarda starannie dba, czyści i pielęgnuje. Wchodzimy do sali głównej dworu tokarskiego. W jego progach wita nas Bartłomiej Dyrcz, zapraszając do historyczno-ikonograficznej podróży. Dowiadujemy się od niego, że pierwsza wzmianka dotycząca Tokarni pojawiła się w połowie XV wieku, a nazwa miejscowości pochodzi od słowa tokowisko, oznaczającego miejsce, gdzie odbywały się gody cietrzewi. Herb miejscowości przedstawiający ptaka cietrzewia trzymającego myśliwską trąbę nawiązuje zaś do pierwszych właścicieli – rodziny Jordanów herbu Trzy Trąby. Rozglądamy się po obszernej sali, która kiedyś pełniła rolę salonu. Wzrok nasz przykuwają oryginalne, piękne stropy w kształcie rozety, nie lada gratka dla miłośników architektury. Na ścianach portrety trzech przodków rodu Targowskich, które wyszły spod pędzla naszego rozmówcy. Jan Kanty, Erazm oraz Bolesław Józef Targowski w strojach szlacheckich dumnie spoglądają na odwiedzających. Do 1945 roku w dworze wisiały oryginalne portrety przedstawicieli rodzin Targowskich i Łodzińskich. Niestety obecnie uznaje się je za zaginione. – Skąd się wzięło zainteresowanie przeszłością? – pytamy. – Pociąga mnie historia ludzi, którzy zostawili ślad w historii Tokarni i okolicy. – odpowiada dyrektor. Podchodząc do ściany portretowej głównej, pytamy z kolei, kto stał się inspiracją do namalowania podobizn właścicieli dworu. – W 2003 roku w moje ręce dostał się rękopis wspomnień księdza dr Antoniego Gagatnickiego, który w czasie wojny przebywał u swojej siostry i jako duchowny pełnił rolę pomocy kościelnej. Wtedy bardzo obrazowo spisał dzieje i historię kościołów oraz rodzin, które były właścicielami Tokarni, Łętowni i Skomielnej Czarnej. Z lektury dowiedziałem się, że we dworze, w sali jadalnej wisiały portrety jego pradziadka Jana Kantego Targowskiego oraz dziadka, Erazma Targowskiego, ojca jego matki. Postanowiłem zgłębić temat i odkryłem, że w Trzemeśni na plebanii znajduje się poczet portretów okolicznych proboszczów, a wśród nich był portret przedstawiający w charakterystycznej XIX-wiecznej narzucie na ramionach Wojciecha Targowskiego, proboszcza parafii i brata Jana Kantego. Na podstawie tych wiadomości mogłem odtworzyć historię rodziny. Targowscy herbu Tarnawa byli rodem pochodzącym z Kielecczyzny, mocno zaangażowanym w działalność patriotyczną. Niestety, po upadku powstania kościuszkowskiego zostali pozbawieni majątku rodzinnego. Po licznych przenosinach z miejsca na miejsce znaleźli się w Tokarni, gdzie rodzina mogła ponownie zapuścić korzenie dzięki małżeństwu Jana Kantego z Anną Łodzińską, właścicielką Tokarni. Dwór wybudował najprawdopodobniej Erazm Targowski, a jego syn Bolesław posiadłość pięknie odrestaurował i rozbudował. Dwór pozostawał w rękach rodziny Targowskich przez 150 lat. W 1945 roku został upaństwowiony i utworzono tam przedszkole oraz mieszkania dla nauczycieli. Obecnie składa się z dwóch niezależnych skrzydeł. W części zachodniej funkcjonuje przedszkole, częścią wschodnią na piętrze dysponuje Gminny Ośrodek Kultury i Sportu, na jej parterze zaś znajduje się Galeria Dworek oraz reprezentacyjna sala obrad Rady Gminy Tokarni. 166 Znajduje się tam też Izba Regionalna, a w niej stare sprzęty codziennego użytku mieszkańców wsi, narzędzia rolnicze, ubiór codzienny czy też naczynia. Naszą uwagę zwraca również makieta starego, drewnianego kościółka – rzeźba miejscowego artysty ludowego Józefa Wrony, oraz sutanna śp. ks. Jana Macha, proboszcza tutejszej parafii w latach 19611998, wielkiego miłośnika kultury ludowej. – To miejsce tworzy miłą dla oka i ducha całość, przenosi nas w minioną epokę i zostaje w pamięci odwiedzającego – podkreśla dyrektor. Schodząc, mijamy małą galerię rzeźb gipsowych i stajemy w obszernej sali, gdzie znajduje się wystawa malarstwa na szkle Zdzisława Słoniny. Tutaj odbywają się wernisaże lokalnych twórców ludowych. Do tej pory zrealizowano kilkanaście wystaw, od artystów profesjonalnych po rzeźbę ludową, ikony czy wystawy fotograficzne. Odbywają się tu również spotkania z cyklu Strażnica Kultury, na które zapraszani są historycy, pisarze, artyści, taternicy, a także realizowany jest program „Dwóch na jednego”. Opuszczając dwór, dawną siedzibę rodu Targowskich, mijamy park, ozdobiony ponadstuletnimi modrzewiami. �Odkryj góralskie skarby! Ruszaj na Questy – Wyprawy Odkrywców 0iĕ PRVW� iGĩ GDOHM V]RVĆ� 1iH WU]HED ZiHOH F]DVX� %\ GRMğý VWĆG GR UR]VWDMX� .iHUXM Viċ Z JyUċ ODVX� SWRi WX OHğQiF]yZND� GR ZRMVNRZHJR NRâD QDOHī\� /HJHQG\ VĆ R W\P PiHMVFX ² NWR FKFH� QiHFKDM QiH ZiHU]\� Hasło questu: 0yM 3DQ MHVW URWPiVWU]HP NDZDOHUii RFKRWQiF]HM� :iċF i MD Z W\P ZV]\VWNiP WHī XF]HVWQiF]ċ� $ JG\ NDZDOHU]\ğFi PDMĆ EDO� Z VHNUHFiH &i SRZiHP� O SyâQRF\ ZFKRG]Ć GR VWDMQi i SiMĆ QDV]H ]GURZiH� ,Gĩ GDOHM SURVWR Dī GR ZiGRF]QHM RUDZVNiHM FKDW\� 7X PRīQD XSiHF FKOHE� MDN SiHNâR Viċ SU]HG ODW\� 1D ]DNUċFiH ]REDF]\V] PQyVWZR GURJRZVND]yZ� 1DMEOiīHM MHVW B B B B 11 B B B B B B B B B � WR ZiGDý RG UD]X� 23 0RīH WHī SRPDV]HURZDý � NP� NWR Viċ QiH ERi� 7DP B B B B B B 17 B B � B B B B B B B B B B B B B B VWRi� WRi� Ri� 24 8 7R PiHMVFD Z 3RGEDEiRJyUVNiP (NRPX]HXP� $ 7\ VSyMU] QD PDSċ i QD SyâQRF Viċ NiHUXM� =D ��� PHWUyZ VNUċý Z OHZR GR ZiDW\� -HM WHī QiH E\âR Z W\P PiHMVFX SU]HG ODW\� 1D WDEOiF\ F]\WDM MDN ]DFKRZ\ZDý Viċ Z OHViH� ViH iH� $ PRīH i WDP ]H PQĆ MHV]F]H &iċ SRQiHViH¬" SĆ GZD F\WDW\ DXWRUVWZD B B B B B B B B B B BBBB �� �� �� �� �� �� �� �� �� �� 1DTQìE[�RTCY�A���A�A�A�A�A�A�FQ�RQNUMKEJ�\KGO�1TCY[�K�5RKU\C� 23 #RQUVQê�1TCY[��C�OQēG�MKGF[þ�þYKÔV[��0CNGē[�OW�UKÔ�\CFWOC� K�EKU\C� 4Q\GLT\[L�UKÔ�FQQMQêC��DQ�OKGLUEG�EKGMCYG�VQ� 6W�\PCLF\KGU\�ITQD[�PCLUVCTU\G�Lj�RQE\[VCL�MVQ� 2QU\WMCL�VW�PC�UVCT[O�EOGPVCT\W�ITQDW�$QTQYGIQ +�LGþNK�OCU\�EJYKNGE\MÔ��RQO´FN�UKÔ�\C�PKGIQ� QUEST- Wyprawa Odkrywców Miejsce na skarb: 0KGQRQFCN�YKF\KO[�HKIWTÔ�MT\[ēC�QMC\CêGIQ 0C�OKGLUEW�FTGYPKCPGIQ�MQþEK´êMC�FQ�%J[ēPGIQ� ǐURT\GFCPGIQǏ� 9QM´ê�MQþEKQêC�\CVQE\�MTÆI�6WT[UVQ�FTQIK� 2T\GF�YGLþEKG�DQE\PG�þYKÆV[PK�MKGTWL�UYG�PQIK� Tematyka: a: .U]\V]WRI )ORU\V � WUHQHU TXHVWyZ SWRZDU]\V]HQiH .OXE SSRUWRZ\ %yU iOS $QGURiG www.questy.com.pl ,GUVGþ�Y�U\E\ÔþNKY[O�JCUêC�RQUKCFCPKW� 0C�RGYPQ�\�êCVYQþEKÆ�RQFQêCU\�\CFCPKW� ® 5MCTD�IF\KGþ�VWVCL�Y�RQDNKēW�UKÔ�\PCLFWLG� #�IF\KG�FQMêCFPKG!�*CUêQ�KPHQTOWLG� � � �� �� �� �� �� �� Miejsce � � Czas przejścia: -T\[U\VQH�(NQT[U�Lj�VTGPGT�SWGUV´Y RN� �� PiQ Fundacja Mapa Pasji 11 0�4QOCU\��#�,CT\ÔDUMC Początek wyprawy: 1D OHZ\P &KU\VWXV SU]\EiW\� QiHZiDVW\ X VWyS MHJR� 5RCEGT� GR TQ\RQE\[PC� UKÔ� RT\[� &QOW� .WFQY[O� .KRPKEC� 9KGNMC� 7\ VSyMU] QD WDEOiF]Ni SU]\EiWH NU]\īD GUXJiHJR� Questy w całej Polsce: ® Questy - Wyprawy Odkrywców: Y����YUKCEJ�RQ�RQêWFPKQYGL� 0DP\ FHQQH� FKURQiRQH B B B B B B B B B B ViHGOiVNR� UVTQPKG�$CDKGL�)´T[��OKÔF\[� 19 6 11 Opiekun questu: Ora Jabłonka wi .âyGND VWRi QD SU]HV]NRG]iH" -HğOi SRNRQDý MĆ &i Viċ PDU]\� an E\ÔþÈ�JKUVQT[E\PGL�1TCY[�NGē[� 3U]\SRPQiM VREiH URN ]DâRīHQiD MD]RZVNiHM SRīDUQHM VWUDī\� ie F\Kþ�Y�ITCPKECEJ�5êQYCELK� 4 Ilustracje: $GDP -DU]ċEVNi MHVWHğ ² WR WDNīH WX ]REDF]\V]� 17 Opiekun questu: 1D S]ODNX B B B B B B B B B Questy w całej Polsce: wyprawy: SNUċý Z GURJċ ]D WDEOiFĆ� Początek Piĕ âDZNi� F]\WDM VâRZD KDVâD� www.questy.com.pl -DN GREU]H� OGNU\ZFR� īH3U]\ QDG]iHMD Z 7REiH QiH ]JDVâD� ZHMğFiX RG VWURQ\ SDUNiQJX QD FPHQWDU] SDUDÀDOQ\ Z -D� S]NRâD 3RGVWDZRZD Z -D]RZVNX� WHO� ��������� OE\ğ WX ZUDFDâ� E\ ]DV]F]\Fiý Zi]\WĆ QDV]H ]RZVNX OHīĆF\ SU]\V]F]\W\� ': ���� *3S� ����������1 ����������( H�PDiO� MD]JiP#ZS�SO� VS�MD]RZVNR#ODFNR�SO áDSV]DQND ]DZV]H &iċ ]DSUDV]D� ]DFKċFD GR Zi]\W\� Zawoja KPP[OK�Y�,CDêQPEG��.KRPKE[� OG EUDP\ iGĩ WHUD] Z OHZR� Z SOHEDQii i XOiF\ NiHUXQNX� 9KGNMKGL��.KRPKE[�/CêGL��<WDT\[E[� *G]iH VNDUE" &]\WDM KDVâR� QiH V]XNDM iQQHJR UDWXQNX� Inne góralskie questy: www.skarbygorali.pl Aplikacja Skarby Górali: Czas przejścia: RN� �� PiQ Zakopane Questy w całej Polsce: www.questy.com.pl ® Questy - Wyprawy Odkrywców: Odkryj skarby Górali Białych! *yUDOH %iDOi ]ZDQi WHī âĆFNiPi OXE âĆFNR�NDPiHQiFNiPi PiHV]NDMĆ Z UHMRQiH áĆFND� -D]RZVND i .DPiHQiF\� -HVW WR GROiQD 'XQDMFD� JG]iH NOiPDW MHVW VWRVXQNRZR âDJRGQ\ ² GRVNRQDâ\ GR UR]ZRMX VDGRZQiFWZD� 3RUWNi *yUDOi %iDâ\FK VĆ R]GREiRQH ERJDW\Pi VHUFyZNDPi WXWHMV]Ć RGPiDQĆ SDU]HQiF\ � Góra li Bia le OGZiHGĩ QDV NiHG\ğ� OGNU\ZFR� Z ZROQHM FKZiOi� =DEiHU] SU]\MDFiyâ� URG]iQċ� E\ Viċ QiH QXG]iOi� 0RīH WHī� WDN MDN 7\ G]iViDM� VNDUE RGQDMGĆ , -D]RZVNR SiċNQH ZVSRPiQDý EċGĆ ] PiQĆ KDUGĆ� (PiOiD -DQHF]HN� :iNWRUiD -DQHF]HN� .U]\V]WRI .DSRâND� 3iHWUDV]HN� 'R WHJR MHGHQ QD JDâċ]i� &]\(OīEiHWD RQ WHī áXNXğ� VNDUEX-DNXE V]XND" Fundacja Mapa Pasji 'DQiHO SRâW\V� 0DUiXV] SRâW\V� .U]\V]WRI 7U]RS SRâW\V R U]HĩEiH ZiH ZV]\VWNR� MHJR WR Z GUHZQiH V]WXND� 20 *DEUiHOD OEU]XG� $GDP -DU]ċEVNi 'RZiHV] Viċ� īH Z RZHM2QNUE[�1TCYKCPKG�OKGU\MCLÆ� NRğFiHOQHM ZiHī\� EOiVNR� )´TPGL�K�&QNPGL��1TCYEG�� 2QFYKNMW�K�%J[ēPGO��9KÔMU\C� Autorzy questu: .U]\V]WRI � WUHQHU TXHVWyZ� SNDUE MHVW EOiVNR� OERN GU]Zi )ORU\V VSRVWU]HīHV] QD SQiDNX .DUROiQDFKRý &iSWD�QiHğSiHZDMĆF\FK 0DUiD &iSWD� 1DWDOiD &iSWD� $ī B B B B B B EDUZQ\FK� SWDNyZ� 12 6 Odkryj skarby Orawian! 1iH NDīGHPX XGDMH Viċ GRWUZDý GR NRĕFD� 3RZRG\ PD UyīQH ² RG ]iPQD GR JRUĆFD� 7REiH TXHVW XNRĕF]\ý Viċ SiċNQiH XGDâR� :iċF JUDWXOXMHP\ &i� īHğ GRNRQDâ WHJR ğPiDâR� $ MHğOi QDZHW QiH VSRWNDâHğ WX ī\ZHJR F]âRZiHND� 1i GXFKD QDZHW ² iGĩ WDP� JG]iH WDEOiFD F]HUZRQD = QDSiVHP ÅSOá7<Sµ� :DīQH PiHMVFH ZVNDīH &i RQD� 8QiHğ JâRZċ ² +DZUDĕ MHVW QD SiHUZV]\P SODQiH� 3iHF]ċý ]DUD] ]QDMG]iHV]� KDVâR RGF]\WDý UDF]\V]� S]NRâDMHğOi 3RGVWDZRZD Z áDSV]DQFH 7R QDMZ\īV]\ V]F]\W 7DWU %iHOVNiFK� VSRJOĆGDV] QD QiH� &KFHV] ]REDF]\ý ZiċFHM" 1iH EâĆG]i WHQ� NWR S\WD� Autorzy questu: H�PDiO� VSODSV]DQND#ODSV]HQi]QH�SO : SUDZR ]ZUyý Viċ WHUD] Tematyka: ² SRG GU]HZDPi Z RGGDOi ,QQ\ TXHVW RERN PD WHO� SRF]ĆWHN� ]GREĆGĩ JR i F]\WDM� ��������� .U]\V]WRI )ORU\V � WUHQHU TXHVWyZ 4XHVW SURZDG]i SRFKZDOi� SiċNQ\P -D]RZVNX ² EDUG]R VWDUHM JyUVNiHM -HVW GUHZQiDQ\ VWyâ� WDEOiFD URZHURZH V]ODNi 8F]QiRZiH S3 Z -D]RZVNX� 0DJGDOHQD &KUXSHN� SRâW\V SâRQiQD questy: WHī ZVSDQiDOH R .OiV]F]DNDFK ZVi� RSRZiDGDMĆF R MHM KiVWRUii i QDMFiHNDZV]\FK Inne ]DNĆWNDFK� góralskie AplikacjaRSRZiDGD� Skarby Górali: .RQUDG /iJDV� :iNWRUiD /i]Rĕ� .ODXGiD 0DViDU]� -HğOi PDV] ZĆWSOiZRğFi ² WDN� SRSURViý JR Z\SDGD� ]DViċJX 7ZRMHJR Z]URNX" *DEUiHOD OEU]XG� $PHOiD 3ODWD i:iHV]� +XEHUWīH VNDUE MHVW MXī ZJak www.skarbygorali.pl szukać skarbu: R ZV]\VWNR PRīQD S\WDý JU]HF]QiH� *G\ W\ONR F]DV ]QDMG]iH� 1DMSiHUZ MHGQDN NX WDEOiF\ ]UyE WH NiOND NURNyZ 3RPiHWâR SRG RSiHNĆ QDXF]\FiHOi� 1DWDOii .\UF] 4XHVW WR JUD�R]QDF]RQR Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZiOi� :\VWDUF]\ Viċ īHJQDP\� RGZiHG]DM QDV NRQiHF]QiH� 0\ W\PF]DVHP NURSNDPi i %RJXVâDZ\ 0DWXViHZiF]�)DURQ, SU]HF]\WDM� īH F]HUZRQ\Pi BBBBBBBBBBBBBBBBBB XZDīQiH F]\WDý ZVND]yZNi i UR]ZiĆ]\ZDý ]DJDGNi� E\ RWU]\PDý B B B B B B B B B B B B B B B B B � OG WHJR MHVW SU]\URG\ âRQR� 4XHVW SW� ÅSSDFHU SRQDG FKPXU\ ZRNyâ SRâW\ViHM *yU\µ Ilustracje: NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPiĆWNRZHM SiHF]ċFi� 5 4 Czas przejścia: www.questy.com.pl 5]HĩEiý Z GUHZQiH i Z P\GOH PRīQD WX WHī ] QDPi� :]iĆý XG]iDâ Z OHNFMDFK KiVWRUii i OHNFMDFK UHJiRQDOQ\FK� 3RVâXFKDý SiHğQi OXGRZ\FK i JDZċG QiHEDQDOQ\FK� : WUDG\FMi OXGRZHM E\â ]Z\F]DM EiFiD Z G]ZRQ\ 3RGF]DV EXU]\� DE\ SU]HJRQiý ZiQQH MHM GHPRQ\ =ZDQH SâDQHWQiNDPi� 7X WUDJHGiD ] WHJR Z\QiNâD� 3DPiċý R RÀHU]H SU]HFKRZXMH NDSOiF]ND QiH]Z\NâD� )OKPPG�%GPVTWO�-WNVWT[�Y�.KRPKE[�9KGNMKGL iogórcy &]\WDM� īH PiVMH ğZiċWH ��� *yUDOH %DEiRJyUVF\ PiHV]NDMĆ Å B ��MV´TGIQ�JKUVQTKC�UKÔIC�+�RQêQY[�::�YKGMW��RQêQēQP[O�QDQM� BBBB B BB B B BBBBBBB VGN����������������G�OCKN��IEMUKV"XR�RN Bab 7T\ÔFW�)OKP[��)25����������0���������' SR SyâQRFQHM VWURQiH %DEiHM 10 4 8,18 EHUQDUG\Qiµ� *yU\� 0RīQD iFK VSRWNDý SU]HGH : OHZR WHUD] VNUċý� E\ GRMğý GR ZUyW ğZiĆW\Qi� ZV]\VWNiP Z =DZRi i SNDZiF\� DOH Mszana Mssza szzzana an naa Zawoja InneiFKgóralskie questy: Aplikacja Skarby Górali: Dolna Doln D Do oln o ln naa n ZSâ\Z\ ViċJDMĆ QD SyâQRF\ QM�����OKP OED GXīH RNQD ZiHī\ PDMĆ ]ZiHĕF]HQiD âXNRZH� GR SXFKHM %HVNiG]NiHM i 0DNRZD www.skarbygorali.pl OEHMU]DâHğ NRğFiyâ" &KRGĩ ZiċF GR ]DJDGNi QRZHM� 3RGKDODĕVNiHJR� D QD ZVFKRG]iH Fundacja Mapa Pasji Dī GR -RUGDQRZD� Sâ\QĆ SU]HGH Jabłonka OGZUyý Viċ� Z\MGĩ ]D EUDPċ ² ] B B B B B MHM ÀODU\ ² ZV]\VWNiP ] WUDG\FMi SDVWHUVNiFK� 5 22 � � � �� �� �� �� �� �� �� QUEST- Wyprawa Odkrywców Piękno tradycji i natury u stópp Koskowejj Góry QUEST- Wyprawa Odkrywców Tematyka: Autorzy questu: .U]\V]WRI )ORU\V� $GDP -DU]ċEVNi ² HNVSHUFi GV� TXHVWyZ QUEST- Wyprawa Odkrywców8F]Ć VNOHMDQiD DQiRâyZ� PDORZDQiD QD V]NOH� RUiJDPi� B B B B B B B B B B .DSRâND ² MDN WDEOiF]ND QD NU]\īX JâRVi� Jak szukać skarbu: � Na szczycie czycie polskiego Spisza S 'DOHM GURJĆ Z JyUċ� -HğOiğ ]PċF]RQ\� RWR 7ZRMH SDQDFHXP� 3iHUZV]D ]DJURGD ] SUDZHM WR ERJGDQRZVNiH (NRPX]HXP� =QDMG]iHV] WX GDZQH VSU]ċW\ RUD] G]iHâD V]WXNi� 1D UR]OiF]Q\FK ZDUV]WDWDFK SURZDG]Ć WX QDXNi� 1D OHZR ² SâRZDFMD� QiHFDâH F]WHU\VWD PHWUyZ VWĆG� 3U]HG 7REĆ ]Dğ SU]HâċF] i áDSV]DQNi UZĆF\ SUĆG� -HVWHğ EOiVNR� *G\ ]REDF]\V] SiHUZV]H ]DEXGRZDQiD� � SNUċFDM Z OHZR i SU]HG ViHEiH EiHī EH] ZDKDQiD� � � 14 Spacer z wiekami *G\ PDV] V]DQVċ ZHMğý GR ğURGND ² QiH ]ZOHNDM� historii po Jazowsku WYCēPKG�E\[VCÈ�YUMC\´YMK�K�TQ\YKÆ\[YCÈ�\CICFMK��D[�QVT\[OCÈ� :SiHUZ MHGQDN� JG\ ZHMG]iHV] NDPiHQQ\Pi VFKRGDPi� =REDF]\V] GZD NU]\īH MQìEQYG�JCUêQ�RTQYCF\ÆEG�FQ�UMCTDW� R]GREiRQH NZiDWDPi� Ilustracje: Miejsce na skarb:21 =DUD] QD NROHMQ\P ]DNUċFiH NDSOiF]ND &i Viċ XNDīH� �� �� �� �� �� �� �� 7R ]QDQH PiHMVFH ² ]QDQH ]H ZVSDQiDâ\FK ZUDīHĕ� 7XWDM VFKRG]Ć Viċ V]ODNi� 7DWU\ GXPQiH Viċ SUċīĆ� na skarb: &i� FR WX GRV]Oi� ] SHZQRğFiĆ Z TXHğFiH ]Z\FiċīĆ� 3RG]iZiDM VWDUH RâWDU]H� U]HĩE\� REUD]\� RUQDPHQW\� +�/KMêWUKCM��-�-QYCNE\[M��4�/CTV[PKCM�� 3WGUV�VQ�ITC��Y�MV´TÆ�OQēPC�ITCÈ�Y�FQYQNPGL�EJYKNK��9[UVCTE\[� /XE FKRFiDī REHMGĩ NRğFiyâ ZNRâR� MHğOi MHVW ]DPNQiċW\� /�-NCRKU\��$�-QYCNE\[M Opiekun questu: Odkryj skarby Babiogórców! � � �� �� � =QDQ\Pi VâRZDPi SROVNiFK P\ğOiZ\FK� B B B B B B B � %iDâD NDSOiF]ND 0DWNi %RVNiHM &]ċVWRFKRZVNiHM =GUDG]D VZyM ZiHN VċG]iZ\ i R F]âRZiHND WURVNċ� 3iRUXQHP ğPiHUWHOQiH UDīRQ\ R PRGOiWZċ SURVi 7DEOiFD ] SUDZHM SRZiH FRğ R NRğFiHOH VWDU\P� 7TDCT���9UR´NPQVC�.GþPQ�)TWPVQYC � OVWDWQiD SiHOJU]\PND ]H SâRZDFMi E\âD Z ���� URNX� Tematyka: %DURN� URNRNR i UHQHVDQV VĆ WX Z ğURGNX i QD ZiGRNX� 5RCEGTWLÆE� \� SWGUVGO�� RQ\PCU\� OKGLUEC� \YKÆ\CPG� \� Y[DKVP[OK� 4XHVW UR]SRF]\QD Viċ QD ZHUDQG]iH SHQVMRQDWX� SU]HG ZHMğFiHP .RğFiyâ 1DURG]HQiD 103 WR ]iHP WXWHMV]\FK SHUâD� RQUVCEKCOK�.KRPKE[�9KGNMKGL�QTC\�LGL�EKGMCYG�\CD[VMK� QD UHFHSFMċ� *3S� ���������� ��������� :HMGĩ GR ğURGND� SR]GUyZ .UyORZĆ 3ROVNi EH] EHUâD� Autorzy questu: #PFTQKF iOS Questy - Wyprawy Odkrywców: $QGURiG 1D NRĕFX SURVWHM GURJi SR OHZHM VWUDFK\ VWRMĆ� 7Xī SU]HG GRPNiHP Å%DE\ -DJiµ� /HF] JRğFiH Viċ QiH ERMĆ� 7\ VNUċý Z SUDZR i SU]\ NRĕFX OHZHJR RJURG]HQiD &]\WDM KDVâR ² PiHMVFH VNDUEX� -D PyZiċ� ÅGR ZiG]HQiD�µ � .RğFiyâ E\â WX MXī Z ğUHGQiRZiHF]X� ÅQD Z\VRNiHM VNDOHµ ² -DN ZWHG\ SiVDQR� ']iğ ğUHGQiRZiHF]Q\ QiH MHVW ZFDOH� 4XHVW WR JUD� Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZiOi� :\VWDUF]\ &KRý MHJR QDMZiċNV]\ WR JRW\FNi REUD] 0DUii� XZDīQiH F]\WDý ZVND]yZNi i UR]ZiĆ]\ZDý ]DJDGNi� E\ VNDUE RWU]\PDý &XGDPi Vâ\QĆF\� /iF]Qi SiHOJU]\Pi Z SU]HV]âRğFi WX GRWDUOi� NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPiĆWNRZHM SiHF]ċFi� Jak szukać skarbu: � Miejsce na skarb: Łącko Szczawnica Łapsze Niżne Pobierz aplikację mobilną Skarby Górali www.skarbygorali.pl ® Fundacja Mapa Pasji Tematyka: -RODQWD .XUHN� :RMFiHFK 0ROXV� 0DâJRU]DWD 3ċFHN� $QGU]HM SâRQiQD� 'DUiXV] SâRQiQD� 7RPDV] SâRQiQD� 0DJGDOHQD :iQWHU� 3iRWU Ī\âD Ilustracje: $GDP -DU]ċEVNi Inne góralskie questy: Questy - Wyprawy Odkrywców: Jak szukać skarbu: 4XHVW WR JUD� Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZiOi� :\VWDUF]\ XZDīQiH F]\WDý ZVND]yZNi i UR]ZiĆ]\ZDý ]DJDGNi� E\ RWU]\PDý NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPiĆWNRZHM SiHF]ċFi� Początek wyprawy: -HVW WR JyUVND Z\FiHF]ND ] QXWNĆ XWquestu: KiV KiVWRUii WRUii SUR SURZDG]ĆFD R SU]H] Opiekun áDSV]DQNċ i QDMZ\īV]H SDUWiH SROVNiHJR SSiV]D� P�iQ� .XUDV]RZVNi $QGU]HM SâRQiQD ² (NRPX]HXP %RJGDQyZND :iHUFK .XUDVyZNċ � 7RZDU]\V]Ć MHM ]DSiHUDMĆFH Z SiHUViDFK H�PDiO� NDSHOD�#JR��SO� WHO�GHFK ��� ��� ��� JyUVNiH NUDMREUD]\ ² ZiGRNi PiċG]\ iQQ\Pi QD 7DWU\ i 3iHQiQ\� Aplikacja Skarby Górali: Jak szukać skarbu: 4XHVW RSURZDG]D SR EDUG]R EDUG] DUG]R R ZDīQ Z ZDīQ\P RğURGNX NXOWXU\ NOiV]F]DFNiHM ² ZViDFK SNRPiHOQD &]DUQD i %RJGDQyZND� ]QDQ\FK ] SiċNQHJR SRâRīHQiD� NXOW\ZRZDQiD JyUDOVNiFK WUDG\FMi RUD] G]iDâDOQRğFi SRG]iHPiD Z RNUHViH ,, ZRMQ\ ğZiDWRZHM� 8 SRGQyīD VFKRGyZ SURZDG]ĆF\FK GR .RğFiRâD 1DZiHG]HQiD 1DMğZiċWV]HM 0DUii 3DQQ\ Z SNRPiHOQHM &]DUQHM� *3S� ���������� ��������� Czas przejścia: www.skarbygorali.pl 4XHVW WR JUD� Z NWyUĆ PRīQD JUDý Z GRZROQHM FKZiOi� :\VWDUF]\ XZDīQiH F]\WDý ZVND]yZNi i UR]ZiĆ]\ZDý ]DJDGNi� E\ RWU]\PDý NRĕFRZH KDVâR SURZDG]ĆFH GR VNDUEX ² SDPiĆWNRZHM SiHF]ċFi� RN� � JRG]� �� PiQ Początek wyprawy: Questy w całej Polsce: Odkryj skarby Kliszczaków! Questy - Wyprawy Odkrywców: 1D SDUNiQJX RERN S]NRâ\ 3RGVWDZRZHM Z áDSV]DQFH� www.questy.com.pl *3S� ���������� ��������� ® Czas przejścia: RN� � JRG]� �� PiQ Odkryj skarby Górali Spiskich! 3ROVF\ *yUDOH SSiVF\ ]DMPXMĆ �� ZVi SRâRīRQ\FK SRPiċG]\ =DOHZHP &]RUV]W\ĕVNiP D U]HNĆ %iDâNĆ P�iQ� áDSV]H 1iīQH� 1iHG]iFċ� .DFZiQ� 7U\EV]� )U\GPDQ i -XUJyZ� :iċNV]Rğý ��� SSiV]D ]QDMGXMH Viċ G]iğ QD SâRZDFMi� : NXOWXU]H OXGRZHM ZiGDý V]Hğý ZiHNyZ SDQRZDQiD ZċJiHUVNiHJR� Szczawnica nica Łapsze Niżne G óra c S pis .OiV]F]DF\ PiHV]NDMĆ SRPiċG]\ 0DNRZHP 3RGKDODĕVNiP� -RUGDQRZHP D 5DENĆ� =GUyM� Z V]F]HJyOQRğFi Z UHMRQiH 7RNDUQi� SNRPiHOQHM &]DUQHM� 3FiPiD i /XEQiD� ,FK QD]ZD Z]iċâD Viċ RG FKDUDNWHU\VW\F]QHJR UR]FiċFiD X GRâX VSRGQi W]Z� ÅNOiV]F]Dµ� Kliszczac y -HVW" 0DV] G]iğ V]F]ċğFiH� 7Rī WR .DSU\ğQiFD� .WyUD F]ċVWR Z FKPXUDFK FKRZD VZRMH OiFD� :Uyý QiHFR DVIDOWHP i Z OHZR JG]iH GURJċ V]XWURZĆ PDP\� :iHG] MHV]F]H� īH KiSRWHUDSiċ WX XVNXWHF]QiDP\� Questy w całej Polsce: -HV]F]H SDUċ NURNyZ� D JyUD ZQċWU]H VZRMH ]GUDG]i� SNDOQH ğFiDQ\ ] ERNX XMDZQiĆ MHM SU]HNUyM JHRORJiF]Q\� ,Gĩ GDOHM� Z GROH WDNīH F]HND ZiGRN SU]HğOiF]Q\� Hasło questu: � �� �� �� 24 8 � ÅĞ:,7µ� �� ��7DEOiFD �� ZRâD �� WHī �� GR ��JyU 1DG QiP QD]ZD 7 Spacerkiem w przeszłość Lipnicy Wielkiej 'ZyU GRV]F]ċWQiH SRGF]DV RNXSDFMi SâRPiHQiH VWUDZiâ\� Początek wyprawy: Opiekun questu: 0C�\GICT\G�MQPUGMTCELK�MQþEKQêC�FCVC� � � � � � � � 8 ZHMğFiD GR OHğQiF]yZNi īHOD]QH OHī\ ]ZiHU]ċ ² B B B B B SRğUyG GU]HZ iJODVW\FK PiHMVFD WHJR VWU]HīH� 8GDâR Viċ" 7R B B B B B B B B B V]ODN� 1iHFK WHī &iċ SURZDG]i� ,Gĩ ZFiĆī SURVWR� GR ğFiHīNi ] EDUiHUNĆ ² PDV] MHV]F]H Viâ\" 4XHVW SURZDG]i SR )ROZDUNX 7RSRU]\VNR JPiQD -RUGDQyZ� 3DUċ NURNyZ SRG JyUċ i XNDīH &i Viċ NRğFiyâ SDUDÀDOQ\� SRZiDW VXVNi � JG]iH ]QDMGXMH Viċ RğURGHN MHĩG]iHFNi� Z NWyU\P NXOW\ZXMH Viċ P�iQ� SROVNiH WUDG\FMH NDZDOHU\MVNiH�3RâRīRQ\ QD Z]QiHViHQiX ² ZiGRN VWĆG IHQRPHQDOQ\� Autorzy questu: 6CO�Y\TQM�UY´L�UMKGTWL�LGFPÆ�RCTÔ�OGVT´Y�Y�I´TÔ� .U\VW\QD .XG]iD� (OīEiHWD 5\FKOiN� /XF\QD <QDCE\[U\�PCLUVCTU\Æ��PKG\Y[MêÆ�HKIWTÔ� *ZiD]GRQiN� -DQiQD S]F]XGâR� 'DUiXV] %JT[UVWUC�PC�MQNCPCEJ�VWNK�/CVMC�$QUMC�-T´NQYC Fundacja Mapa Pasji :DOiJyUVNi� =EiJQiHZ .RâDW #�PCF�PKOK�YUMC\´YMC�UêQPGE\PC��NWF\MK�ē[YQV�QFOKGT\CÈ� IQVQYC� Ilustracje: $QQD -DU]ċEVND .URSND WR V]ODN NRQQ\� SDVNi WR V]ODN SiHV]\� $ ZċGUyZND MHGQ\P i GUXJiP &iċ XFiHV]\� =DUD]� WDP JG]iH NDEHO QDG QDPi GURJċ SU]HFiQD� S]XNDM %DEiHM *yU\ QD OHZR� Z ZiGQRNUĆJ Viċ ZFiQD� 10 2 ������������������������������������������������ �� �� 1iHRSRGDO ZiG]iDQR WHī GHPRQiF]QHJR ZRĩQiFċ� &R Ziy]â QRFĆ ViDQR Hasło SâRQĆFH�questu: 1DZiHG]Dý RNROiFċ 0iDâ\ WHī GZD F]DUQH SV\� EU]ċF]ĆFH âDĕFXFKDPi� %H] VWUDFKX MHGQDN� OGNU\ZFR� UXV]DM GDOHM ] QDPi� SĆ WX UyZQiHī R]QDF]RQH V]ODNi URZHURZH� ,Gĩ GDOHM� QD 7ZRMH SU]\E\FiH VNU]\īRZDQiH MHVW JRWRZH� = GDOD MXī ZiGDý UR]ZiGOHQiH ² REiHU] OHZĆ RGQRJċ� 1iHGâXJR ZHMG]iHV] QD GUXJĆ R]QDNRZDQĆ GURJċ� ������������������������������������������������������������������������������������ �������� 6[UKÆE�UKGFGOUGV�A�A�A�A�A���A�A�A�A�A�A�A���A�F\KGYKÔÈ� WHO� �� �������� H� VHNUHWDUiDW#WRSRU]\VNR�SO Lj�\CRCOKÔVCL�VG�NCVC�� 24 25 #�OKGUKÆEC��CRTKN�Lj�MYKGVPKC��UK´FOGIQ� Aplikacja Skarby Górali: Inne góralskie questy: 1FYT´È�UKÔ�K�FQ�Y[LþEKC�MKGTWL�UKÔ�DQE\PGIQ� www.skarbygorali.pl %\WLPQþÈ�\CEJQYCL��LWē�PKGFCNGMQ�UMCTD�E\GMC� 9�UVTQPÔ�&QOW�.WFQYGIQ�KFđ�RTQUVQ��PKG�\YNGMCL� .GE\�PKG�\C�U\[DMQ��\CVT\[OCÈ�UKÔ�RT\[UVQK� 2T\GF�\PCP[O�IPKC\FGO�DWF[PGM�FTGYPKCP[�ǐ7TDCTWǏ �UVQK� 1 O ZiRğQiH i ]iPiH� 3RF]XM ODVX ]DSDFK� :Uyý GR GURJi i VNUċý Z OHZR ]D īyâW\Pi ]QDNDPi� 7HUD] NiOND ]QDF]NyZ ZċGUXMH WX ] QDPi� Z Bachmatem spacer Folwarku p Hasłopo pquestu: Miejsce na skarb: Hasło questu: � �� iOS .iP VĆ" 7R F]WHUG]iHVWX FKâRSD ] 0DâRSROVNi FDâHM� .WyU]\ NXOW\ZXMĆ NDZDOHU\MVNiH WUDG\FMH ] ]DSDâHP� 0DMĆ EDUZQH SURSRUFH� PXQGXU\� V]DEOH� ODQFH� =DZV]H VWU]HODMĆ REFDVDPi SU]\ VZHM Z\EUDQFH� : G]iHĕ G]iDâDMĆ WXWDM OHğQiF]yZND i VNâDG GUHZQD� : QRF\ ]Dğ MDNRE\ iQVW\WXFMD EDUG]R SRNUHZQD� Å8 3iâ\µ� MDN PyZiĆ OXG]iH� WDUWDN MXī QiHiVWQiHMĆF\ VWRi� : QRF\ UīQiH RQ GU]HZR ² 'XFK QiNRJR Viċ QiH ERi� $QGURiG �� QUEST- Wyprawa Odkrywców w iOS �� �� �� �� �� �� �� $QGURiG � l y e � iOS � iOS � $QGURiG � iOS � $QGURiG � iOS � $QGURiG � iOS B B B B B B B B B B ]DPRQWRZDQD� ZD ZDQ DQD� D� 14 iOS 6 %\ WUXGQD KiVWRUiD QiJG\ QiH ]RVWDâD ]DSRPQiDQD� #PFTQKF 3U]H] B B B B B B B B $QGURiG 7DP WDEOiFD GOD XSDPiċWQiHQiD SRğZiċFHĕ RJURPQ\FK� : KRâG]iH īRâQiHU]RP B B B B B B B B B B B B B B B 20 22 .RQQ\FK� Tokarnia Mszana Dolna Rabka-Zdrój Nowy Targ Łapsze Niżne �www.skarbygorali.pl ISBN 978-83-956959-1-9 Poznaj Górala spoza Podhala Anna Jarzębska, Fundacja Mapa Pasji Skarby Górali Góralszczyzna kojarzy nam się niezmiennie z Podhalem i Zakopanem, tymczasem w górzystych rejonach południowej Małopolski możemy spotkać jeszcze osiem innych grup górali, z których każda ma swoje tradycje, stroje, pieśni, gwarę, legendy, tańce i postacie. Niematerialne dziedzictwo południowej Małopolski jest niezwykle bogate i różnorodne, ale wciąż mało znane. Postawiliśmy sobie cel, by nie tylko je udokumentować, ale także opowiedzieć o nim w sposób przystępny i ciekawy. Dlatego właśnie do tworzenia tej opowieści zaangażowaliśmy przede wszystkim miejscową młodzież, lokalne ośrodki kultury, szkoły i stowarzyszenia. Jednym słowem tych, którzy tę kulturę dziś tworzą i będą ją przekazywać dalej. Tych, którzy z dumą mogą powiedzieć: „jestem stąd!”. Skarby Górali Poznaj Górala spoza Podhala � Górale Babiogórscy Górale Biali Górale Kliszczaccy Górale Nadpopradzcy Górale Orawscy Górale Pienińscy Górale Spiscy Górale Zagórzańscy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6d2a10b8a2a832d48829a29c67d6bbd.pdf 8a25c5a2b7df32a52b60f6eb0d004baf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEUM ROLNICTWA IM. KS. KRZYSZTOFA KLUKA POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE �ETNOGRAFIA W MUZEUM IDEE, DROGI, TROPY ��Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ETNOGRAFIA W MUZEUM IDEE, DROGI, TROPY REDAKCJA NAUKOWA Anna Weronika Brzezińska Mariola Tymochowicz Ciechanowiec – Wrocław 2025 �Redakcja naukowa: Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Redakcja językowa: Piotr Makolągwa Recenzenci: Magdalena Kwiecińska, Filip Wróblewski Projekt okładki: Monika Herman Fotografia na okładce: Artur Warchala Skład i łamanie: Monika Herman Copyrighth by Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and authors Wydawcy: Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka ul. Pałacowa 5 18-230 Ciechanowiec www: https://www.muzeumrolnictwa.pl e-mail: info@muzeumrolnictwa.pl Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Muchoborska 18 (Budynek GAMMA WPT S.A.) 54-424 Wrocław www: www.ptl.info.pl e-mail: ptl@ptl.info.pl PTL ISBN 978-83-64465-81-9 Muzeum ISBN 978-83-62374-66-3 �SPIS TREŚCI Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Wprowadzenie .................................................................. 7 Część I. Muzea, ekspozycje i praktyka kolekcjonerska 1. Jan Święch, Czy etnografię będziemy uprawiali tylko w muzeach etnograficznych? ...................................... 13 2. Katarzyna Waszczyńska, Niełatwa koegzystencja. Muzea regionalne a kolekcjonerzy etnografików na Kurpiowszczyźnie ......................................................................................................................................... 23 3. Elżbieta Jodłowska., „Muzeum wyobraźni” Gumercinda Garcia Alvarona jako andyjska kosmowizja ...... 35 4. Agnieszka Grabowska, Małgorzata Kunecka, Czy potrzebne są katalogi zbiorów? Kwerendowanie tematyczne – nowy sposób opracowywania kolekcji muzealnych na podstawie doświadczeń z opracowywania katalogu zbiorów „Dzieciństwo” w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie........................................................................................................................................................ 51 5. Piotr Mańkowski, Wojciech Połeć, Narzędzia do obróbki drewna. Sposoby pokazania rozwoju technologii obróbki drewna na wystawie w muzeum .......................................................................................................... 57 Część II. Projekty, inicjatywy, działania, zadania i plany 1. Wojciech Mielewczyk, Dokumentowanie kultury tradycyjnej i jej przemian w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie ............................................................................... 67 2. Izabela Okręglicka, Rola etnografii w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Przypadek Muzeum Krakowa ........................................................................................................................... 77 3. Piotr Czepas, Michał Świercz, Anna Smolińska, Między tradycją a nowoczesnością – badania etnograficzne we wsi Łęka 60 lat później ................................................................................................................................. 89 4. Barbara Chlebowska, Zarys części projektu badawczego „Łęka” poświęconej obrzędowości ślubnej i weselnej .............................................................................................................................................. 101 5. Stanisław Remiszewski, Staroobrzędowcy w Polsce – pomiędzy retrospekcją a antropologią zastaną. Obserwacja uczestnicząca i jej znaczenie w utrwaleniu kodu kulturowego ................................................. 105 Część III. Problemy i możliwości 1. Wojciech Połeć, Piotr Mańkowski, Pamięć mimetyczna, dziedzictwo kulturowe, nowe technologie i nowe możliwości dla muzeum etnograficznego ............................................................................................ 115 2. Magdalena Fołta, Janusz Radwański, „Czy wyraża pani zgodę…”. Etnograf-muzealnik w terenie po RODO i pandemii ..................................................................................... 125 Część IV. Opinie 1. Damian Danak, Ekspozycje etnograficzne – notatki z terenu ....................................................................... 137 5 ��WPROWADZENIE W 2023 roku została podpisana umowa o współpracy pomiędzy Polskim Towarzystwem Ludoznawczym a Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Filarem naszej współpracy ma być wymiana doświadczeń w zakresie działalności naukowej oraz wzajemne wspieranie się w organizowaniu działań zmierzających do integrowania środowiska, które w swojej aktywności zawodowej i popularyzatorskiej zajmuje się muzealnictwem. Jednym z ważniejszych celów PTL jest popularyzacja wiedzy o kulturze ludowej i współczesnej wsi oraz miast wśród szerokiej publiczności poprzez organizację wykładów, wystaw, warsztatów, konferencji. Dlatego też chętnie współpracujemy z instytucjami świata nauki oraz kultury, w tym muzeami, aby promować dziedzictwo kulturowe w szerszym kontekście międzynarodowym. Współpraca z Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu zapoczątkowała nowy cykl konferencji organizowanych co dwa lata, poświęconych muzealnictwu etnograficznemu. Nasz wybór kooperacji z Ciechanowcem nie był przypadkowy. Jest to bowiem instytucja, która podejmuje bardzo szeroki zakres działań muzealniczych, w tym gromadzenie, zachowywanie i popularyzację dziedzictwa związanego z rolnictwem, etnografią oraz historią wsi i życia codziennego na terenach wiejskich. Działalność muzeum obejmuje zatem różnorodne aspekty historii rolnictwa, rzemiosła, technik rolnych oraz tradycji kulturowych wsi polskiej, ze szczególnym uwzględnieniem regionu Podlasia. Muzeum posiada dużą kolekcję dawnych narzędzi rolniczych, maszyn, pojazdów, sprzętów gospodarskich, a także eksponaty związane z hodowlą zwierząt i uprawą ziemi. Zgromadzone zasoby ukazują jak zmieniało się rolnictwo na przestrzeni wieków. Na terenie muzeum znajduje się skansen, który prezentuje dawne zabudowania wiejskie Południowego Podlasie, w tym chałupy, stodoły, spichlerze, młyny, kuźnie i inne budynki gospodarcze. Obiekty te przedstawiają typową architekturę wiejską i ich wyposażenie, przedmioty codziennego użytku, jak i te odświętne. W centralnym miejscu przestrzeni skansenowskiej jest imponujący zabytkowy pałac z XVIII wieku, wybudowany w stylu późnobarokowym, a następnie rozbudowany w XIX wieku w stylu klasycystycznym. Początkowo należał do rodu Starzeńskich, a później przeszedł w ręce innych szlacheckich rodzin. Również ten obiekt w części prezentuje dawne życie rodziny ziemiańskiej. Etnograficzna działalność muzeum dotyczy ponadto tradycyjnych strojów, rękodzieła oraz obyczajów i rytuałów związanych z życiem wsi. Warto dodać, że integralną częścią Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jedna z największych w Polsce kolekcja pisanek, obejmująca ponad 2000 eksponatów z całego świata. Zbiory te są systematycznie poszerzane dzięki darom od artystów, kolekcjonerów oraz pasjonatów kultury ludowej. Muzeum w tym zakresie aktywnie współpracuje z twórcami ludowymi z Polski, jak i z zagranicy, aby wzbogacać swoje zbiory o nowe eksponaty. Kolejnym wyróżnikiem tej placówki jest dział poświęcony zielarstwu i lecznictwu ludowemu, co stanowi odniesienie do postaci ks. Krzysztofa Kluka, patrona muzeum, który był znanym botanikiem, badaczem flory i autorem książek o rolnictwie i przyrodzie. Muzeum w ciągu roku organizuje rozliczne wydarzenia w tym wystawy tematyczne, warsztaty, pokazy dawnych prac rolniczych, jak również imprezy kulturalne i edukacyjne, takie jak festiwale, jarmarki czy dożynki, promujące tradycje rolnicze i folklor. Jest również ważnym miejscem edukacji i badań nad przeszłością i rozwojem rolnictwa oraz historią wsi i małych miasteczek. Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu posiada bardzo dobrze przygotowaną infrastrukturę konferencyjną, dlatego też pracownicy organizują liczne sesje naukowe o tematyce historycznej, etnograficznej, regionalnej, 7 �czy dotyczące aspektów społeczno-politycznych dawnej Polski. Naszą współpracę chcielibyśmy zacieśnić właśnie w tym zakresie, czyli organizacji spotkań poświęconych muzealnictwu etnograficznemu, które stoi przed wieloma wyzwaniami związanymi z dynamicznie zmieniającym się światem oraz rosnącymi oczekiwaniami zwiedzających. Współczesne muzea etnograficzne muszą balansować pomiędzy zachowaniem tradycji a adaptacją do nowoczesnych technologii i oczekiwań odbiorców. Muszą znaleźć sposoby na zaangażowanie współczesnej publiczności, jednocześnie chroniąc dziedzictwo kulturowe przed zapomnieniem. W ostatnich latach zmieniono sposób prezentowania wystaw, obszary i tematy badań, a także powiększona została tematyka pozyskiwanych eksponatów, która odnosi się już do 2 połowy XX wieku i współczesności. Przeobrażeniom i zwiększeniu uległy działania edukacyjne, promocyjne oraz koniecznością stało się pozyskiwanie środków grantowych na tworzenie nowych ekspozycji, zakup obiektów, ale także na realizację badań, które zawsze stanowiły istotny element pracy etnologów i antropologów. Podczas planowanych cyklicznie spotkań dedykowanych muzealnikom, pracownikom innego typu instytucji kultury, pasjonatom dziedzictwa będą prezentowane aktualne wyniki badań prowadzonych w ośrodkach badawczych i instytucjach kultury. Niebagatelną rolę w integracji tych dwóch instytucji nauki i kultury odgrywa Sekcja Muzeologiczna, która została powołana 11 lutego 2014 roku przy Zarządzie Głównym PTL. Celem Sekcji jest m.in. „stworzenie forum dyskusyjnego dotyczącego tak polskich muzeów (ich zadań, zasad i sposobów finansowania, zakresów merytorycznych, zadań konserwatorskich i innych tematów związanych z działalnością podstawową muzeum), jak teorii i badań muzeologicznych”1. Mamy nadzieję, że pierwsze spotkanie, które miało miejsce w dniach 20–21 kwietnia 2023 roku w Ciechanowcu spełniło ten postulat i pozwoliło na zacieśnienie więzi pomiędzy środowiskami reprezentowanymi zarówno przez Towarzystwo, jak i Muzeum. Aby wzajemnie rozpoznać swoje oczekiwania, sformułowany temat naszego pierwszego spotkania został zakreślony w taki sposób, by móc dokonać swego rodzaju przeglądu stanowisk dotyczących statusu etnografii rozumianej jako specyficznego oglądu świata i dokumentowania zjawisk społeczno-kulturowych. Organizatorzy spotkania w Ciechanowcu podzielają pogląd, że w ciągu ostatnich lat etnografia (zwłaszcza ta „uprawiana” przez muzea i w muzeach) bywa postrzegana przez pryzmat stereotypu, który określa ją jako dyscyplinę związaną z przeszłością kultury ludowej i wiejskiej. Cezurą czasową dla badań i budowania ekspozycji muzealnych nadal pozostaje połowa XX wieku, co powoduje utożsamianie jej ze „skansenem muzealnym”, kojarzonym jedynie w pejoratywny sposób jako coś minionego, „przaśnego”, uogólnionego i przekazującego zafałszowany wizerunek przeszłości. Jednocześnie rozwija się nurt badan nastawionych na etnografię dokumentującą przejawy współczesnej kultury ludowej. Badania te skupiając się na przemianach i nowych funkcjach wykorzystują z powodzeniem nowe metody badawcze oparte na współpracy, współuczestnictwie i aktywnej partycypacji. Wobec takich założeń konieczne jest tworzenie forum wymiany doświadczeń dla praktyków i teoretyków, osób związanych z ośrodkami akademickimi i instytucjami kultury, naukowców oraz animatorów kultury i liderów społeczności lokalnych. Osobom uczestniczącym w spotkaniu postawiono kilka pytań, na które starali się odpowiedzieć. Efektem tych wielowątkowych i ożywionych dyskusji jest niniejszy tom, w którym prezentujemy czternaście tekstów przygotowanych przez badaczki i badaczy reprezentujących instytucje z całego kraju. Symbolem naszego spotkania było także zwiedzanie Centralnego Magazynu Zbiorów Muzeum Rolnictwa im. Ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Ta ogromna inwestycja jest jedną z bardziej nowoczesnych i symbolicznych, jakie zrealizowano w ostatnich latach w muzealnictwie (zwłaszcza tym opartym na etnografii). Wielka, innowacyjna i dobrze zorganizowana przestrzeń zapewnia świetne warunki do przechowywania artefaktów muzealnych, zróżnicowanych pod względem materiału z jakiego zostały wykonane, gabarytów oraz tematyki. Znajdują się tam także specjalistyczne pracownie konserwacji prewencyjnej i aktywnej, stolarnia i warsztat mechaniczny, pracownia digitalizacji zbiorów, serwerownia, pomieszczenia biurowe i socjalne. Jest tam przestrzeń do działań edukacyjnych i naukowych. Ważną częścią konferencji była debata pt. Co będzie dalej z „etnografią w muzeum”?, do udziału w której zaproszenie przyjęli: Monika Dudek (dyrektorka Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie), dr Arkadiusz Jełowicki (kustosz dyplomowany z Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie), prof. dr hab. Jan. Święch (z Uniwersytetu Jagiellońskiego) oraz Robert Zydel Cele i działalność Sekcji Muzeologicznej przy ZG PTL: https://ptl.info.pl/o-ptl/struktura/sekcje/92,Sekcja-muzeologiczna. html (dostęp 15.09.2024). 1 8 �(ówczesny dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie). Poruszone w trakcie ożywionej dyskusji wątki pokazały, że katalog problemów współczesnego muzealnictwa etnograficznego jest duży: od problemów z kolekcjonerstwem, włącznie z tym jakiego rodzaju eksponaty powinny być gromadzone (czy tylko te z zakresu kultury tradycyjnej i pozaeuropejskiej, czy odnoszące się do współczesnej kultury wsi i miast); poprzez opracowywanie zasobów, w tym tworzenie specjalistycznych inwentarzy tematycznych umożliwiających właściwe porządkowanie i opracowywanie zgromadzonych eksponatów oraz jakiego rodzaju oprogramowania najlepiej się sprawdziły w tego typu pracach. Podjęto także temat problemów związnych z koniecznością konserwacji eksponatów i brakiem specjalistów w tym zakresie w wielu muzeach. Istotne okazały się zagadnienia: redefiniowania celów statutowych poszczególnych instytucji muzealnych, budowania grup odbiorców i konieczności odpowiadania na ich potrzeby. Podjęty został temat zarządzania zespołem pracowników muzealnych, a także zauważono konieczność dokonywania restrukturyzacji muzeów pod zakres działalności merytorycznej. Jednym z poruszanych wątków była partycypacja społeczna rozumiana jako współpraca muzeów z otoczeniem społeczno-gospodarczym, stałe monitorowanie potrzeb i możliwości tego otoczenia oraz możliwości współpracy w zakresie budowania oferty muzealnej. Myślimy, że będzie to temat kolejnego spotkania w gościnnych progach ciechanowieckiego muzeum. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Poznań – Lublin, wrzesień 2024 roku 9 ��CZĘŚĆ I. MUZEA, EKSPOZYCJE I PRAKTYKA KOLEKCJONERSKA ��Jan Święch1 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Jagielloński CZY ETNOGRAFIĘ BĘDZIEMY UPRAWIALI TYLKO W MUZEACH ETNOGRAFICZNYCH? Wprowadzenie Muzea etnograficzne w swoich początkach, przypadających na drugą połowę XIX w., dokonały rewolucyjnych zmian w filozofii kolekcjonerstwa i wystawiennictwa. Pochyliły się one bowiem nad pomijanym wcześniej w praktyce muzealnej dokumentowaniem niezwykłości codziennej ludzkiej egzystencji, nieelitarnej warstwy społecznej – chłopstwa. Sens wspomnianych praktyk muzealnych podbudowywał wielki ogólnoeuropejski ruch regionalny (Bujak 1971: 76–108). Dodać należy, że rozwój polskiego muzealnictwa etnograficznego w drugiej połowie XIX w. nie mógłby zaistnieć bez intelektualnego wsparcia ośrodków akademickich i kształtującej się dyscypliny naukowej – etnografii. Utworzenie bowiem tego typu placówek we wspomnianym okresie, bez uwierzytelniającego akademickiego wykładu, skazane byłoby w najlepszym przypadku, na działania określane jako „nieszkodliwe dziwactwo”. Każda zatem szkoła czy kierunek w etnografii oddawały na rzecz muzealnictwa etnograficznego część aktywności naukowej, wyrażającej się m.in. w proponowaniu modelowych projektów muzeów etnograficznych – wytycznych kolekcjonerskich, wystawienniczych oraz pracy naukowej (Święch, Tubaja 2001: 135–142). Wspólna droga Przypomnijmy zatem, że pierwsze samodzielne muzeum etnograficzne na ziemiach polskich powstało w 1888 r. w Warszawie. Głównym inicjatorem powołania tej placówki był Jan Karłowicz, który podobnie jak Stanisław Ciszewski – pierwszy kustosz muzeum i jednocześnie pierwszy w kraju profesor etnografii, swoje badawcze działania i interpretacje zjawisk kulturowych, podporządkowali kierunkowi ewolucjonistycznemu, w szczególności zaś, wykładowi niemieckiego etnologa Adolfa Bastiana (Bujak 1975: 39–41). Nie ulega też wątpliwości, że pierwsze ekspozycje interesującego nas muzeum, wzorowane były na realizacjach Königliches Museum für Völkerkunde w Berlinie, którego założycielem był Bastian, i u którego praktykował kilka lat Ciszewski. W chwili otwarcia warszawskiego Muzeum Etnograficznego, trzon jego kolekcji stanowiły zbiory krajowe. Dla ewolucjonistycznej kreacji niezbędne były obiekty kultur „egzotycznych”. One bowiem, stanowiły podstawę do szerszej prezentacji ciągów rozwojowych wybranych elementów kultury w możliwie najszerszym zasięgu przestrzennym. W efekcie licznych zabiegów kolekcjonerskich, już w 1905 r. krajowe zbiory stanowiły jedynie 20% całości kolekcji (Bujak 1975: 42). Natomiast ekspozycja muzealna przypominała bardziej magazyn demonstracyjny w dzisiejszym rozumienia tego określenia i prezentowała ciągi rozwojowe obiektów pochodzących z różnych stron świata. Dobór obiektów do takich prezentacji był właściwie dowolny, nastawiany raczej na intrygowanie zwiedzających niezwykłością formy, niż na prezentację konkretnej konceptualizacji zjawiska kulturowego (Bujak 1975: 49). Owa odtwórcza formuła ekspozycyjna Muzeum Etnograficznego w Warszawie zmienia się diametralnie w 1921 r., kiedy to kierownictwo placówki obejmuje Eugeniusz Frankowski. Ten uznany etnograf oraz muzeolog – zwolennik kierunku kulturowo-historycznego w etnologii (Kutrzeba-Pojnarowa 1963: 425–435), zaproponował nową koncepcję wystawy, opartej o modelowe wręcz wyłożenie wizji kreowania kultury przez 1 Kontakt: jan.swiech@uj.edu.pl. 13 �wspomniany naukowy wykład (Dziekoński 1963: 566–568). I tak oficjalnie hasło nowo otwartej wystawy brzmiało: „Aby zrozumieć i poznać kulturę ludu polskiego, należy poznać i zrozumieć kulturę całego świata”. W tym celu Frankowski pogrupował i uszeregował eksponaty na wystawie w ten sposób, aby uzyskać z jednej strony monograficzne ujęcie poszczególnych zagadnień w kraju, z drugiej zaś, aby ten zasadniczy wątek ciągnął się wzdłuż całej wystawy prezentującej również obiekty z innych części świata. Stelaż stanowiły szafy. Na półkach jednej z nich, w linii pionowej, umieszczone były obiekty pochodzące z różnych regionów etnograficznych Polski; w szafach stojących obok, prezentowano natomiast okazy z innych regionów świata, posiadające analogiczne cechy funkcji. Sam Frankowski konstatował zalety ekspozycji następująco: Pragnąc na przykład zapoznać się z garncarstwem, znajduje się wszystkie te okazy skupione na tym samym poziomie. Dzięki takiemu układowi z łatwością można dokonać przeglądu całego dorobku kulturowego i wyróżnić cechy znamienne dla poszczególnych dzielnic. Dzbany ze względu na swój kształt, zostały umieszczone na półkach w połowie wysokości szaf. Zwrócone dziobkiem w jednym kierunku, zestawione z uwzględnieniem pokrewieństwa typu, kształtu, polewy, ozdoby, warsztatu, gdzie zostały wykonane, umożliwiają najsubtelniejszą analizę różnić profilu. Wychodząc z dzieła polskiego do obcego, (…) odnajdujemy na tym samym poziomie szaf wyroby garncarskie oraz odpowiednie im, rozwojowo poprzedzające naczynia z tykwy, z łupiny i kokosu, z rogu, z muszli itp. Służące do tego samego użytku u ludów z różnych części świata.. Na odrębnych tablicach została zobrazowana technika garncarstwa ludowego u nas, oraz innych ludów ziemi. W myśl tej idei zespół przedmiotów muzealnych, fotografii życia i opisów może dać pojęcie o całokształcie zagadnienia, pokazać np. sztukę garncarską jako dorobek cywilizacyjny w jego najróżniejszych przejawach u ludów całego świata, zaznaczając przynależność naszego garncarstwa do wielkich kompleksów ogólnoludzkich, oraz wykazać cech charakterystyczne, tworzące znamiona naszej odrębności grupowej (Frankowski 1926: 55–56). Przytoczony przykład, dotyczący garncarstwa to tylko jeden z elementów interesującej nas wystawy. W podobny sposób eksponowano obiekty z zakresu gospodarki podstawowej, obrzędów, budownictwa, sztuki, itp. O ile nowatorska koncepcja Eugeniusza Frankowskiego eksponowania kultury ludowej nie znalazła naśladowców w Polsce, przede wszystkim ze względu na ubogie zbiory większości placówek etnograficznych, o tyle wzorowały się na niej muzea etnograficzne w krajach Europy Zachodniej, dysponujące odpowiednio bogatymi zbiorami. Stanowi ona zatem istotny wkład w rozwój pawilonowych ekspozycji etnograficznych w skali europejskiej, zaś Muzeum Etnograficzne w Warszawie zyskało wówczas status czołowej tego typu placówki Starego Kontynentu (Dziekoński 1963: 569). Na szczególną uwagę i przypomnienie zasługują również trzy polskie projekty wzorcowych modeli pawilonowych muzeów etnograficznych. Powstały one w trzech pierwszych dekadach XX w. i wspólną ich cechą była programowa deklaracja o naukowym charakterze tych placówek, czego konsekwencją było: tworzenie kolekcji, profilaktyka konserwatorska, opracowanie naukowe zbiorów, prowadzenie badań, tworzenie ekspozycji i programów edukacyjnych, miały być pochodną działalności naukowej. Koncepcje te miały ogromny wpływ na kształtowanie się krajowego muzealnictwa etnograficznego, ale podkreślić należy również ich oddziaływanie na obraz tego typu muzeów w krajach słowiańskich. Pierwszy w polskim muzealnictwie wzorcowy model muzeum etnograficznego przedstawił w 1913 r. Bronisław Piłsudski. Był to memoriał w sprawie urządzenia działu ludoznawczego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, skierowany do Zarządu tej placówki (Piłsudski 1914–1921: 147–188). Już w preambule tego wyjątkowo starannie przygotowanego dokumentu jednoznacznie zaznaczono, że: „Muzeum musi być instytucją naukową, stojącą na poziomie współczesnej wiedzy pracownią, w której mogliby zawodowi etnografowie pracować nie dorywczo, ale systematycznie nad wszechstronnym poznaniem ludu podhalańskiego” (Piłsudski 1914–1921: 153). Ową naukowość musi podbudowywać: specjalistyczna biblioteka, archiwum, katalog kart naukowych obiektów oraz fotografii i materiałów terenowych, ponadto sprzęt fotograficzny, sprzęt antropometryczny, a także fonograf. B. Piłsudski opracował też, pierwszą w polskim muzealnictwie, kartę katalogu naukowego z komentarzem w jaki sposób ma być ona opracowywana. Sporo uwagi poświęcono profilaktyce i praktyce konserwatorskiej obiektów. Wymienione powyżej pryncypia miały być podstawą do budowania podhalańskiej etnograficznej kolekcji w postaci 28. działów-zagadnień grupujących przedmioty konieczne dla perspektywy historycznej, społecznej, obyczajowej i geograficznej, uwzględniając również (co warte podkreślenia) kontekst etniczny – zamieszkujących Podhale ludności romskiej i żydowskiej. W końcu bardzo dokładnie określono zasadę budowania ekspozycji stałej oraz wystaw czasowych, które miały być realizowane kolejno przez mieszkańców poszczególnych gmin Podhala aby „opowiedzieli” o swo- 14 �jej swojskości kulturowej (sic! to przecież formuła muzeum partycypacyjnego). Muzeum miało być miejscem edukacji i spotkań, których celem była nie tylko nauka o przeszłości, ale i o przyszłości Podhala. Wyniki badań zaś, miały być publikowane w periodyku – „Podhalańskim Roczniku Naukowym”, którego dokładny projekt przygotował B. Piłsudski w 1915 r. (Piłsudski 1915: 1–4, maszynopis Arch. MT w Zakopanem). Wczytując się w znakomity projekt B. Piłsudskiego – działu etnograficznego w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem, nabiera się przekonania, że wyprzedził on koncepcje tzw. „nowej muzeologii”, do której tak często odwołują się muzeolodzy w Polsce od blisko osiemdziesięciu lat2. Drugi wzorcowy model muzeum etnograficznego opracował i opublikował w 1928 r. Kazimierz Moszyński (Moszyński 1928: 1–78). Propozycja ta kierowana była zasadniczo do środowiska regionalistów, którego potencjał organizacyjny dostrzegał i cenił K. Moszyński pisząc: „Spośród tych wszystkich korzyści jakie regionalizm powinien oddać etnografii, tworzenie zbiorów regionalnych na prowincji może stać się najważniejszą” (Moszyński 1925: 11–16). Ten najwybitniejszy badacz Słowiańszczyzny, zdając sobie sprawę, że inicjatywa utworzenia muzeum regionalnego i gromadzenia zbiorów będzie najczęściej prowadzona przez niewykształconych, etnografów – amatorów w preambule interesującego nas opracowania, prezentuje znakomity wykład na temat, czym jest etnografia i jakie naukowe procedury obowiązują przy doborze obiektów do kolekcji i ich opisie. Wskazuje też na konieczność tworzenia przy tych placówkach bibliotek oraz archiwów. Z niezwykłą precyzją przedstawiono też zespoły obiektów, które miały dokumentować 15 działów kultury materialnej, duchowej i społecznej, niezbędnych do ekspozycyjnej prezentacji kultury określonego regionu etnograficznego. Jak już wspomniano, ów wzorcowy model kierowany był zasadniczo do muzeów regionalnych i stał się podstawą organizacji większości muzeów i działów etnograficznych oraz ich prezentacji wystawienniczych w kraju w okresie przed- i powojennym (Znamierowska-Prȕfferowa 1968: 419–450). Kolejny model etnograficznego muzeum przedstawiła, a następnie rozwinęła Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 1926: 1–28, 1933: 75–98). Ta nowatorska w działaniach placówka podzielona została na dwie strefy. Pierwsza, określana mianem „muzeum laboratorium”, przeznaczona była zasadniczo dla studentów i uczonych, badających zgromadzone obiekty i rozpoznających za ich pomocą fenomeny kultury. Druga strefa, nazwana „muzeum demonstracyjnym”, dedykowana była szerokim kręgom odbiorców. Organizowano w niej tematyczne wystawy czasowe, obrazujące specyficzny rodzaj typologii etnograficznej, opartej na studiowaniu stosunków zachodzących między tworzywem, techniką wytwórczą, kształtem i funkcją ideologiczną przedmiotów w kontekście ich własnej historii, łańcucha przemian strukturalnych, tworzenia filiacji typów, narastania nowych i ginięcia starych wartości. Dla naszych rozważań ważniejsza jest pierwsza sfera. Była ona bowiem miejscem głębokiej refleksji nad nowymi wykładniami z zakresu teorii kultury. „Muzeum laboratorium” zakładało ścisłą współpracę muzealników z pracownikami akademickim, rotacyjną wymianę kadr, możliwości zdobywania stopni naukowych, a wszystko po to, aby jak podkreślała to Jędrzejewiczowa: „Słowem, chcąc, ażeby z jednej strony Muzeum nie zmartwiało, z drugiej zaś, ażeby etnografowie książkowcy również nie kamienieli w fikcjach mózgowych, koniecznym jest zachowanie i w przyszłości jak najściślejszego kontaktu między Uniwersytetem a Muzeum”. (Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa 1933: 87–88). Kolekcję budowali pracownicy naukowi i studenci Zakładu Etnologii Uniwersytetu w Wilnie, tworząc Uniwersyteckie Muzeum Etnograficzne. Wojna przeszkodziła w pełnej realizacji tego projektu, a zgromadzone zbiory zostały rozproszone3. Książka The New Museology, pod red. P. Vergo, Londyn 1989, w polskiej literaturze przedmiotu cytowana jest często jako nowatorski wykład, który zmienił oblicze polskiego muzealnictwa i jego rolę we współczesnym społeczeństwie. Koncepcja muzeum partycypacyjnego, wykorzystującego jego potencjał na rzecz: lokalnego rozwoju gospodarczego, rewitalizacji miast i osiedli, rozwoju społecznego, wzmocnienia kulturowej świadomości i społecznej kreatywności oraz miejsca integracji społecznej, to ubrane w naukowy język postulaty Bronisława Piłsudskiego. 3 Formułę wileńskiego Muzeum planowała odtworzyć w Toruniu profesor Maria Znamierowska-Prüfferowa – uczennica C. Jędrzejewiczowej i kustosz Muzeum Etnograficznego przy Zakładzie Etnologii wileńskiego Uniwersytetu. Niemal natychmiast, po przybyciu transportem repatriacyjnym do Torunia w 1945 r. w nowo utworzonym Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Katedrze Etnologii i Etnografii, kierowanej przez profesor Bożenę Stelmachowską, podjęła próbę utworzenia uniwersyteckiego muzeum etnograficznego. Ta inicjatywa nie znalazła jednak zrozumienia u władz Uniwersytetu oraz w macierzystej jednostce organizacyjnej. Długoletnie zabiegi M. Znamierowskiej-Prüfferowej zostały uwieńczone sukcesem dopiero w 1959 roku. Powołane zostało wówczas samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Jego koncepcja zakładała pełne udostępnianie tworzonych kolekcji – ekspozycje → magazyny demonstracyjne → i magazyny studyjne. 2 15 �Dla urzeczywistnienia takich projektów muzeów i działów etnograficznych, potrzebna była wykształcona na poziomie studiów wyższych kadra pracowników działalności podstawowej. W okresie międzywojennym wysokie standardy w tym zakresie oferowały ośrodki akademickie w: Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Po II wojnie światowej zaś, w: Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Warszawie, Wrocławiu i Toruniu, bowiem ówczesne programy studiów etnograficznych były opracowywane najczęściej przez profesorów, którzy w swoim życiorysie zawodowym zetknęli się bezpośrednio z praktykę muzealną. Przywołajmy w tym miejscu cały szereg takich właśnie postaci m.in.: Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, Barbary Bazielich, Jana Bujaka, Stanisława Ciszewskiego, Witolda Dynowskiego, Eugeniusza Frankowskiego, Marii Frankowskiej, Mieczysława Gładysza, Adolfa Nasza, Edwarda Pietraszka, Stanisława Poniatowskiego, Romana Reinfussa, Tadeusza Seweryna, Bożeny Stelmachowskiej, Anny Szyfer, Marii Znamierowskiej-Prȕfferowej. Dlatego właśnie kursy z zakresu muzealnictwa były czymś oczywistym w programach nauczania we wszystkich wymienionych powyżej ośrodkach akademickich, zaś do prowadzenia tych zajęć zapraszano też często muzealników, posiadających spory dorobek naukowy oraz stopnie naukowe. Absolwenci etnografii do końca lat 70. ubiegłego stulecia, reprezentowali formację etnografii dokumentalnej, można rzec bardzo dobrego „rzemiosła”, doskonale sprawdzającego się w muzealnictwie. Były to osoby o ogromnej erudycji etnograficznej, encyklopedycznej znajomości rzeczy, otoczonych aurą kultury niematerialnej, znakomici „terenowcy”, głęboko osadzone w terenie, znające tajniki fotografii dokumentacyjnej, reportażowej, filmu dokumentalnego, rysunku odręcznego i technicznego, transkrypcji dialektologicznej, nierzadko też muzycznej oraz bez trudu poruszające się również po zasobach archiwalnych. Owi szlachetni „rzemieślnicy” pochylający się nad dokumentowaniem fenomenów szybko zmieniającego się świata kultury ludowej, brali w pełni świadomie udział w „wyścigu z czasem”, w którym stawką był sam przedmiot ich badań, rezygnując wcale nierzadko z kreowania własnych ambicji – udziału w szerszym naukowym dyskursie, na rzecz tworzenia różnego typu rzeczowych i archiwalnych „kapsuł pamięci” z użyciem coraz doskonalszych narzędzi zapisu dokumentacyjnego. Początki kryzysu i próby jego zażegnania W 1980 r. na łamach kwartalnika „Polska Sztuka Ludowa” ukazał się tekst grupy młodych etnografów: Zbigniewa Benedyktowicza, Czesława Robotyckiego, Ludwika Stommy, Ryszarda Tomickiego i Jerzego Wasilewskiego, stanowiący zbiór postulatów w sprawie innego niż dotychczas uprawiania etnografii – nauki o kulturze (Benedyktynowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1980: 47–60). Ów „manifest” wskazał, że w badaniach nad problemami wielowątkowej kultury współczesnej należy zastosować nowe metody badawcze oraz sposoby interpretacji i reinterpretacji zjawisk kulturowych. O ile projekt – antropologia kultury w środowisku akademickim po kilkunastu latach został urzeczywistniony, o tyle w muzealnictwie etnograficznym proces ten przebiegał znacznie wolniej, co nie znaczy, że nie eksperymentowano z nowymi metodami służącymi do budowy nowych kolekcji z zakresu kultury współczesnej oraz reinterpretacyjnymi wystawami4. Niestety nie wypracowano wówczas nowej – partnerskiej formuły wspólnych działań, zaś współpraca tych podmiotów, sprowadzona została właściwie do kurtuazyjnych kontaktów. Sytuacja taka w niedługim Struktury organizacyjnej muzeum umożliwiała nie tylko koncentrowanie się na dokumentowaniu dziedzictwa materialnego, ale też dziedzictwa niematerialnego (!!!) – działy folkloru muzycznego, ustnego i tańca, wiedzy i medycyny ludowej oraz zwyczajów i obrzędów, były w zasadzie działami badawczymi. Prowadzono też szeroko zakrojone badania terenowe, skierowane na opracowywanie syntez zjawisk kulturowych. W końcu przygotowane realizacje wystawiennicze w części pawilonowej muzeum, odbiegały od ewolucjonistycznego wykładu, a kierowały się w kierunku fenomenologicznego przedstawiania rzeczywistości kulturowej, stąd niezbędna w takiej opcji ekspozycja – muzeum na wolnym powietrzu. Na wystawach pawilonowych delektowali się zwiedzający szczegółem, na ekspozycji skansenowskiej, ów szczegół osadzony był w pełnym kontekście kulturowym. Zasygnalizowane powyżej, nie wszystkie zresztą, założenia tej placówki poświadczają dobitnie naukowo-badawczy charakter tej placówki (Święch 2020: 206–208). 4 Przywołać w tym miejscu można choćby nowatorskie w kraju badania inwentaryzacyjne, przeprowadzone w 1987 r. przez zespół pracowników Muzeum Etnograficznego we Włocławku, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie oraz studentów etnologii UJ. Chodziło o stworzenie kolekcji dokumentującą współczesną wieś, w której uchwycono najbardziej ważkie, chociaż często nieprawdopodobne treści, tkwiące w najbanalniejszym nieraz przedmiocie oraz zrejestrować wzajemne powiązania pomiędzy nimi, odsłaniające ich wymowę symboliczną. W akcie kreowania obiektu muzealnego, była to zmiana fundamentalna (Święch, Szacki, 1990: 24–51). �okresie doprowadziła m.in. do braku zainteresowania tematyką muzeologiczną w programach studiów etnologicznych, a w konsekwencji do „braku chemii”, aby najłagodniej ująć to zjawisko, pomiędzy środowiskiem akademickim i muzealnym. Nie odmawiano wprawdzie etnologom – specjalistom muzealnym takiego właśnie określania się, ale jednocześnie akademicy traktowali muzealników najczęściej patriarchalnie, wskazując na „rzemieślniczy” charakter wykonywanej przez nich pracy, zaś przejście pracownika naukowo-dydaktycznego z uczelni wyższej do pracy w muzeum, postrzegane było, poza stanowiskami dyrektorskimi, w kategorii zawodowego upadku, a przyjmując terminologię towarzyszącą zdarzeniom sportowym – spadkiem do niższej ligi. Więcej, nawet w przypadku problematyki, która upraszała się o wspólny dyskurs – w sferze zainteresowań współczesnej antropologii kultury, znalazły się również „rzeczy”. Akademicy podążali własną drogą, proponując w mentorskich niekiedy wykładach nowy język ich opisu. Wykłady te wywołały konsternację w środowisku muzealników, w szczególności z muzeów etnograficznych, bowiem zaproponowany „nowy” język opisu „rzeczy”, stosowany był właściwie w muzealnictwie „od zawsze”. W praktyce i teorii muzeologicznej każdy obiekt w kolekcji, obok swojej formy i funkcji, jest również nośnikiem różnego typu treści, znaczeń, symboli, wartości emocjonalnych i estetycznych. W przestrzeni muzealnej staje się on podstawowym „tekstem” w prowadzonych narracjach ekspozycyjnych. „To one ogniskują wszystkie muzealne problemy, intelektualne dylematy, rozterki estetyczne i etyczne. Muzealnik jest obywatelem rzeczywistości urzeczowionej” (Berent 2014: 16). Załamanie się instytucjonalnych kontaktów, nie przekreśliło jednak kontaktów nieformalnych. Te ostatnie pozwoliły na zorganizowanie spotkania – konferencji w Muzeum Etnograficznym we Włocławku pod nazwą: „Warsztaty Etnograficzne. Kategorie kultury ludowej – 1990 r.”. Za priorytet przyjęto swobodę wypowiedzi referentów i nieograniczoną limitem czasowym dyskusję. Chodziło o to, aby przedstawić różne stanowiska i modele uprawiania naszej dyscypliny oraz zaproponować nowe formy kontaktów i współpracy. W konferencji uczestniczyło ponad sto osób w tym kilkadziesiąt, które miały ogromny wpływ na kreowanie obrazu współczesnej akademickiej etnologii i antropologii kulturowej oraz muzealnictwa etnograficznego w Polsce, m. in.: L. Stomma, A. Jackowski, J. Wasilewski, Z. Benedyktowicz, I. Kabzińska, W. Michera, S. Sikora, E. Nowina-Sroczyńska, K. i K. Piątkowscy, Cz. Robotycki, D. Czaja, J. Szpilka, M i W. Bursztowie, M. Buchowski, J. Schmidt, A.K. Kowalski, S. Węglarz, i muzealnicy: P. Szacki, T. Baraniuk, A. Pelczyk, J. Adamczewski, I. i J. Święchowie, I. Kotowicz Borowy, M. Kośko, M. Lipok. Cały dorobek konferencji /programowe wystąpienia i dyskusję/, którą uważa się za przełomową dla relacji muzealnictwa etnograficznego z etnologicznymi ośrodkami naukowymi w kraju, został opublikowany (Rocznik Muzealny Włocławek 1991: 145–310; Święch I., Święch J. 2021: 353–358). W dyskusji padły jednoznaczne deklaracje partnerskiej współpracy. Odwołam się w tym miejscu do wypowiedzi Cz. Robotyckiego: Uważam za fałszywą tezę rozróżniającą etnografów na tzw. muzealników i teoretyków. Twierdzę, że etnografia jest jedna i integralna. Krótko mówiąc: w każdym miejscu można robić rzeczy mądre i niemądre. Muzealników nie wyróżnia technika dotykania rzeczywistości. Jeśli chcę i wiem co chcę, to mogę to robić w każdym miejscu, dlatego ten podział tak silnie zarysowany uważam za niepotrzebny i obie strony krzywdzący. Powinniśmy traktować się tak samo i z właściwym szacunkiem. Technika wykonywania pracy nie może być kryterium rozróżniającym nas między sobą (Robotycki 1991: 309). Kolejne podobne spotkania odbyły się w Bytomiu, 1991 r. (Śląskie Prace Etnograficzne 1992: 3–123), w Poznaniu, 1998 r. (Wyznania i Perswazje 1999: 3–90), w Bytowie 2006 r. (Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie 2007: 3–220) i Warszawie 2008 r. (Etnografia Nowa 2009: 3–160). O ile przywołane powyżej konferencje w kapitalny sposób zmieniły krajowe muzealnictwo etnograficzne, m in. poprzez przełamanie tematycznego monopolu – kultury ludowej, o tyle nie przełożyły się one na nowe programy studiów etnograficznych, uwzględniających potrzeby kadrowe tegoż muzealnictwa. W poszukiwaniu nowych dróg współpracy Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce zorganizowało Ogólnopolską Konferencję Muzeologiczną pt. Współczesne problemy zarządzania w muzeach. Edukacja, dobór kadr, 27 luty – 1 marca 2023 r. Sierpc. Do Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu zaproszono przedstawicieli wszystkich krajowych muzeów na wolnym powietrzu, specjalistycznych etnograficznych muzeów pawilonowych oraz ważniejszych działów etnograficznych, znajdujących się w strukturach wielodziałowych muzeów pawilonowych. 17 �Ponadto zaproszono do wystąpień konferencyjnych przedstawicieli wszystkich ośrodków akademickich, kształcących studentów w zakresie etnologii i antropologii kulturowej. Organizatorzy konferencji chcieli uzyskać odpowiedź od przedstawicieli ośrodków akademickich na dwa pytania: dlaczego mimo zgłaszanych ofert zatrudnienia, absolwenci etnologii nie podejmują pracy w muzeach oraz jakie kursy i w jakim zakresie są prowadzone w programie studiów, które przydatne są w praktyce muzealnej? Chodziło w szczególności o muzealnictwo, historię etnografii, etnografię Polski, ludową wizję świata. Muzealnicy zaś, w ramach dyskusji mieli przedstawić swoje minimalne oczekiwania od absolwentów studiów w zakresie etnologii i antropologii kulturowej. Zaprezentowane wystąpienia i głosy w dyskusji nie napawały optymizmem. I tak w programach kształcenia tzw. „przedmioty muzealne” w większości ośrodków są kursami nie wchodzącymi do obowiązkowego kanonu, zaś praktyki badań terenowych sprowadzone są do niezbędnego minimum. W takiej sytuacji osiągnięcie podstawowego znawstwa, niezbędnego do poruszania się po muzealnych „magazynach przeszłości”, będących jednocześnie kluczem do zrozumienia całej wielkiej współczesnej transformacji kulturowej wsi i miast w Polsce, jest w zasadzie wykluczona. W efekcie łatwiej jest nowym adeptom muzealnictwa etnograficznego udokumentować współczesne subkultury, niż współczesną złożoność kulturową wsi5. Muzealnicy zwracali uwagę na epatowanie przez młodych etnologów swoją wrażliwością i przekonaniem, że ich intuicja jest wystarczającym instrument do nieomylnego interpretowania zjawisk. Jeśli nie są to odosobnione przypadki, to ponieśliśmy dydaktyczną klęskę! Antropologiczną ideę otwartości na świat i zachwytu nad jego niezwykłością, zastąpiliśmy zajmowaniem się wyłącznie sobą, „auto-erotyczną fiksacją? badaniem siebie, doglądaniem siebie, rozpaczliwą próbą przebicia muru, rozdarcia całunu grobowej izolacji?” (Bartoś 2023:25). Konferencja sierpecka unaoczniła skalę problemu i potrzebę szybkich działań. Nowe formy partnerskiej współpracy z ośrodkami akademickimi muzea muszą zbudować w oparciu o dwa filary – potencjał badawczy zespołu pracowników merytorycznych oraz potencjał promocji osiągnięć nauki. I tak: 1. Obecnie większość projektów badawczych realizowana jest w ramach uzyskiwanych grantów. Reżimy terminowe sprawiają, że budowanie zespołu, którego członkowie przekroczyli próg „głębokiego wtajemniczenia” w podejmowanym zagadnieniu, jest bardzo trudne. Takimi osobami są pracownicy działalności podstawowej w muzeach. Duża ich część to specjaliści z ogromną, szczegółowa wiedzą, osadzonych doskonale w tzw. terenie. Ich przydatność na każdym etapie badań byłaby nie do przecenienia. Atutem są też spore umiejętności organizacyjne muzealników. Niestety osoby takie są najczęściej nieznane w świecie akademickim. Potrzebne jest zatem ogólnodostępne zestawienie pracowników muzeów, posiadających stopień naukowy z krótką charakterystyką ich osiągnięć i specjalności. Wydaje się, że takiego zadania mógłby podjąć się w skali całego kraju się NIM, ale też branżowe stowarzyszenia muzealne lub same muzea na swoich stronach internetowych. 2. Większość dużych, w szczególności zaś międzynarodowych akademickich projektów badawczych, opatrzona jest też klauzulą szerszej popularyzacji wyników badań, ponieważ finalne naukowe dzieła ze względu na hermetyczność prowadzonych w nich rozważań, zawężają odbiór niewątpliwych osiągnięć do wąskiego grona uczonych. Wystawy muzealne stanowią nieocenioną wręcz formułę dla takich właśnie działań. Doświadczenia i opinie zachwytu akademików przy tego typu realizacji, potwierdzają olbrzymi potencjał muzeów w tym zakresie6. Pozostaje odpowiedzieć jeszcze na pytanie: jakie korzyści przyniesie muzealnictwu taka współpraca? Zacznijmy zatem od tych wymiernych: 1. Tworzenie nowych kolekcji, inspirujące kreacje wystawiennicze i programy edukacyjne. 2. Uzupełnienie sprzętu wystawienniczego. Na brak rzetelnych badań i tekstów w tym zakres zwraca uwagę Andrzej Leder. Pisze on: „Większość Polaków mieszka dziś w przestrzeni miejskiej, znikoma część pracuje na roli. A jednak folwarczne zmagania chłopa z panem nadal określają wyobraźnię tego mieszczańskiego społeczeństwa. … Brak tekstów kultury, które dadzą naszej wyobraźni oparcie w nowoczesności, będzie nas skazywał na to że, pozostaniemy tym dziwnym tworem: chłopskim pniem, porośniętym pańskim mchem.” (Leder 2018: 102). Wiele też tekstów przedstawianych jako naukowe rozważania, przypomina bardziej dziennikarskie przekazy i reportaże, lub pisarstwo, niestety mocno odległe od poziomu wrażliwości etnograficznej i antropologicznej Tadeusza Redlińskiego, Konopielka, 1973, lub Wiesława Myśliwskiego, Traktat o łuskaniu fasoli, 2007, czy też: W środku jesteśmy baśnią. Mowy i rozmowy, 2022. 6 Przywołam tu przykładowo międzynarodowy projekt badawczy „HERA” – „Religijność przeżywana” Kierownik tego projektu prof. dr hab. Anna Niedźwiedź, z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ zatrudniła do polskiej jego części muzealników i to zarówno do prac badawczych jak i realizacji wystaw muzealnych propagujących szeroko wyniki badań. 5 18 �3. Możliwości pozyskiwania kolejnych grantów badawczych. 4. Bonusy finansowe dla pracowników muzeum uczestniczących w grancie. Drugą grupę stanowią korzyści, które określiłbym jako ideowe. Należy w tym miejscu przed wszystkim wymienić: 1. Zdobywanie i utrwalanie umiejętności naukowych procedur muzealników. 2. Tworzenie liderów pracy naukowej w muzeum i atmosfery potrzeby takiej pracy. 3. Uzyskiwanie stopni naukowych przez muzealników. Epilog W 2019 r. etnologia i antropologia kulturowa została wykreślona z listy dyscyplin naukowych w naszym kraju. W różnych formach protestów przeciw tej niezrozumiałej decyzji całe nasze środowisko akademickie zamanifestowało wyjątkową zgodność poglądów. Zabiegi te jednak nie przyniosły pożądanych rezultatów. Z inicjatywy prof. J Barańskiego, udało się uzyskać zgodę na spotkanie z Włodzimierzem Bernackim – Sekretarzem stanu w Ministerstwie Edukacji i Nauki i Pełnomocnikiem Rządu ds. monitorowania wdrażania reformy szkolnictwa wyższego oraz profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W pierwszym spotkaniu uczestniczył również prof. J. Święch i prof. M. Brocki. Starannie przygotowany do rozmów Pan minister przedstawił statystykę kadry naukowej etnologów i antropologów kulturowych w krajowych ośrodkach akademickich i naukowych instytucjach na tle statystyk innych dyscyplin naukowych. Porównanie to nie wyglądało korzystnie dla naszej sprawy. Umówiliśmy się, że na kolejne spotkanie przyniesiemy uzupełnione dane, bowiem nie znaleźliśmy na przedstawionej liście, kilku nazwisk z mniejszych ośrodków akademickich. Jednak nawet ta korekta nie podniosła znacząco statystyki. Postanowiliśmy zatem, że w przygotowanym zestawieniu, ujmiemy wszystkich etnologów pracujących w polskich muzeach, które w statutowych zapisach są przecież placówkami naukowo-oświatowymi i stanowią bezpośrednie zaplecze ośrodków akademickich. Pan minister długo studiował listę i w końcu, męczącą ciszę przerwała uwaga: tak, to jest istotny argument. Trzecie spotkanie, odbyło się w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ z udziałem Dyrekcji Instytutu i miało charakter informacyjny. Dotyczyło ewentualnych kolejnych procedur, związanych z powoływaniem Rady Dyscypliny Nauki Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie Jagiellońskim. 11 października 2022 r. podpisano nowe rozporządzenie Ministerstwa Edukacji i Nauki w sprawie wykazu dyscyplin naukowych w Polsce. Etnologia i antropologia kulturowa po blisko trzyletniej przerwie powróciły na tą listę, a mówiąc w pewnym uproszczeniu, dzięki muzealnictwu etnograficznemu. Na pytanie zawarte w tytule niniejszego artykułu: „Czy etnografię będziemy uprawiali tylko w muzeach etnograficznych?”, należy odpowiedzieć: byłoby bardzo źle gdyby ośrodki akademickie odcięły się od swojego naturalnego szerokiego zaplecza. O jego ogromnym potencjale wspomniano powyżej. Konieczne jest zatem wypracowanie jak najszybciej nowych programów studiów etnograficznych, które uwzględnią potrzeby muzeów etnograficznych. Może to być formuła specjalizacji, bądź system dłuższych praktyk muzealnych. Doświadczenia systemu stypendialnego „Praxis” związanego z półrocznymi praktykami w wybranych muzeach, okazały się nadspodziewanie dobre. 40% uczestniczących w nich studentów podjęło stałą pracę w muzeum, w którym odbywali praktyki. Streszczenie Muzealnictwo etnograficzne w Polsce nie zaistniałoby bez uwierzytelniającego wsparcia etnografii akademickiej. Do końca lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia ośrodki uniwersyteckie kształciły etnografów przygotowanych do pracy muzealnej. Te ścisłe kontakty i współpraca zaczęły się załamywać w latach osiemdziesiątych XX w. O ile nowe inicjatywy obustronnie korzystnej współpracy z przełomu XX i XXI w. zmieniły polskie muzealnictwo etnograficzne m.in. poprzez przełamanie tematycznego monopolu – kultury ludowej, o tyle nie stworzono w programach studiów etnograficznych specjalności muzealnictwa etnograficznego. W dłuższym przedziale czasu antropologia kultury może utracić swoje naturalne zaplecze, będące fundamentem utrzymania etnologii i antropologii jako dyscypliny naukowej. Słowa klucze: etnografia, antropologia kultury, muzealnictwo etnograficzne 19 �Bibliografia: Benedyktowicz, Z., Robotycki, Cz., Stomma, L., Tomicki, R., Wasilewski, J. (1980). Antropologia kultury w Polsce – dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika. „Polska Sztuka Ludowa” , nr 1, s. 47–60. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, C. (1926). Wskazówki dla zbierających przedmioty dla Muzeum Etnograficznego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Wilno, Wydawnictwo „Zorza”. (1933). Zakład Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, „Balticoslavia”, t. 1, s. 76–98. Berent, E. (2014). Wprowadzenie. W: Berent E. (red.), Mom jo skarb. Pamięć rzeczy w tradycjach dolnośląskich. Wrocław, Agencja Wydawnicza „ARGI” Bujak, J. (1971). Znaczenie regionalizmu i krajoznawstwa dla rozwoju muzeów i zbiorów etnograficznych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne”, z. 5, s. 76–108. Bujak, J. (1975). Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Etnograficzne”, z. 8, s. 39–41. Dziekoński, T. (1963). Profesor dr Eugeniusz Frankowski, „Lud”, t. 48, s. 66–68. „Etnografia Nowa” (2009). Nr 1, s. 3–160. Frankowski, E. (1926). Muzeum etnograficzne. W: Pięćdziesięciolecie Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, Warszawa, s. 55–56. Kutrzeba-Pojnarowa, A. (1963). Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim, „Etnografia Polski”, t.7, s. 425–435. Leder, A. (2018). Ile w Polaku chłopa, a ile szlachcica. „Polityka. Pomocnik Historyczny” nr 5, s. 102. Moszyński, K. (1925). Regionalizm wobec etnografii, „Ziemia”, s. 11–16. (1928). Etnografja w Muzeach Regionalnych, Warszawa, Wydawnictwo „Nasza Drukarnia”. „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodnio-Kaszubskiego w Bytowie”. (2007). Nr 9, s. 3–220 Piłsudski, B. (1914–1921). W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. (O urządzeniu działu ludoznawczego), „Rocznik Podhalański”, t.1, s. 147–188. „Rocznik Muzealny Włocławek” (1991). T.4, s. 145–310. „Śląskie Prace Etnograficzne” (1992). T. 2, s. 3–123. Święch, I., Szacki, P. (1990). Badania inwentaryzacyjne. Założenia i realizacja, „Rocznik Muzealny Włocławek”, t. 3, s.24-51. Święch, J., Tubaja, R. (2001). Szkoły i kierunki w etnologii a muzealnictwo etnograficzne w Polsce. W: Jasiewicz Z., Karwicka T., (red.), Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, Poznań, Wydawnictwo M-Druk, s. 135–142. 20 �Święch, J. (2020). Muzeum Etnograficzne – nauka czy park rozrywki. W: Barańska K., Murzym-Kupisz M., Święch J., (red.), Muzea na wolny powietrzu. Antycypacje, Kolbuszowa, Wydawnictwo „Historia Iagellonica”, s. 203–214. Święch, I., Święch, J. (2021). Włocławska konferencja Warsztaty Etnograficzne 1990. Radość i dziwienie się wraz z Ludwikiem Stommą, „ PSL Konteksty, nr 1-2, s. 353–358. „Wyznania i Perswazje” (1999). T. 1, s. 3–90. Znamierowska-Prȕfferowa, M. (1968). Polskie muzealnictwo etnograficzne w okresie 25-lecia PRL, „Lud”, t. 53, s. 419–450. 21 ��Katarzyna Waszczyńska1 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski NIEŁATWA KOEGZYSTENCJA. MUZEA REGIONALNE A KOLEKCJONERZY ETNOGRAFIKÓW NA KURPIOWSZCZYŹNIE W piramidzie wartości muzealnych obiekty etnograficzne znalazły się na trzeciej pozycji od dołu i na sześć możliwych (Bergeron 2020: 200). Nie oznacza to jednak braku zainteresowania nimi, mimo faktu, że pierwsze muzea etnograficzne na ziemiach polskich były organizowane w XIX w. (Barańska 2004: 46, 52). Z kolei dookreślenie celów i misji tworzenia takich zbiorów nastąpiło dopiero w latach 20. i 30. XX w.2. Jedną z osób zaangażowanych w te działania był Kazimierz Moszyński (1928: 98–170), inną Maria Znamierowska-Prüfferowa, która apelowała: „Dopomóżcie w ratowaniu ginących zabytków kultury ludowej! Dopomóżcie w rozumnem, celowem gromadzeniu i ochranianiu wytworów ludu wiejskiego!” (Znamierowska-Prüfferowa 1932: 1). Powstające wówczas muzea, w których znajdowały się zbiory etnograficzne określano jako muzea regionalne, podkreślając ich bliski związek z terenem, w którym (i dla którego) działały. Tak zapoczątkowany rozwój muzealnictwa etnograficznego przerwała II wojna światowa, dokonując zniszczenia dużej części zbiorów (Barańska 2004: 57). Po wojnie podjęto się ich odtworzenia, a jednostki muzealne upaństwowiono i wprowadzono rozróżnienia na muzea centralne i okręgowe3. Z powyższego można wnosić, że gromadzenie obiektów etnograficznych, będących „świadectwem jakiejś kultury i jakiejś społeczności w określonym momencie historii” (Bergeron 2020: 201) jest domeną tylko jednostek muzealnych. Tak jednak nie jest. Zbiory takie można odnaleźć w wielu izbach regionalnych4. Zainteresowani nimi byli i są również kolekcjonerzy. Co więcej, prowadzona szczególnie przez tych ostatnich działalność zbliżona jest do tej muzealnej: nie tylko poszerzają swoją kolekcję, lecz także ją udostępniają zwiedzającym. Jednak relacje kolekcjonersko−muzealne nie zawsze są oczywiste, szczególnie kiedy funkcjonują na jednym terenie. Celem artykułu jest charakterystyka takiej sytuacji z obszaru Kurpiowszczyzny. W pierwszej części zostaną przybliżone tutejsze jednostki muzealne i izby regionalne oraz wybrani zbieracze-kolekcjonerzy etnografików, a w drugiej będą poddane refleksji ich relacje i wskazane możliwe przyczyny, które sprawiają, że ich koegzystencja została określona w tytule jako niełatwa. Zbiory obiektów etnograficznych Kurpiowszczyzna to region etnokulturowy, który wyznaczają rzeki: Pisa na wschodzie, Narew na południu, Orzyc i Omulew na zachodzie oraz dawna granica między Prusami a Rzeczpospolitą na północy. W tak zarysowanym obszarze znajdują się: jedno muzeum, które do 1998 roku było okręgowym − Muzeum Kultury Kurpiowskiej oraz dwa muzea na wolnym powietrzu: Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętmika w Nowogrodzie i Zagroda Kurpiowska w Kadzidle. Warto przyjrzeć się im bliżej, ale nie tylko synchroniczKontakt: k.waszczynska@uw.edu.pl. Warto dodać, że wówczas uznano za wzorcowe Muzeum Tatrzańskie (Midura 2001: 116), ale nie to powołane na przełomie XIX i XX w., ale to otwarte w 1922 r. i kierowane przez Juliusza Zborowskiego. 3 Muzea okręgowe zaczęto organizować pod koniec lat 50. XX w. i w wielu przypadkach były to przekształcone dawne muzea regionalne (Ptaśnik 1964: 64). Po reformie administracyjnej 1975 r. muzea okręgowe organizowano w każdym z 49 województw. 4 Marian Pokropek dowodzi, że izby regionalne rozpowszechniły się po II wojnie światowej (Pokropek 1980: 8). 1 2 23 �nie, lecz także diachronicznie. Uwzględnienie historii zbiorów kurpiowskich ujawnia bowiem, że takich jednostek było więcej niż te wymienione. I tak, w miejscowości Szelków nad Orzycem (czyli już na ziemi kurpiowskiej), w 1897 r. powstało jedno z pierwszych w Królestwie Polskim muzeów wiejskich o charakterze etnograficznym i rolniczym (Kielak 2012: 122). Jego inicjatorem i organizatorem był komisarz do spraw włościańskich powiatu makowskiego I.G. Poprużenko5, a siedzibą miejscowy Urząd Gminy6. Zbiory liczyły ok. 100 obiektów, a były wśród nich: „stroje ludowe najbliższej okolicy, narzędzia rolnicze, sprzęty domowe. Znalazły się tam również ciekawostki i okazy z krajów egzotycznych” (Kielak 1996: 186). Niestety muzeum to nie przetrwało I wojny światowej. Kolejną inicjatywę muzealną było zorganizowane już w Ostrołęce Muzeum Puszczańskie. Powstało ono w 1912 r., w ramach Oddziału Ostrołęckiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Warto dodać, że część zbiorów została przekazana przez Adama Chętnika (etnografa i muzealnika kurpiowskiego) i pochodziła z jego prywatnej kolekcji. W muzeum tym gromadzono obiekty etnograficzne, związane z kulturą materialną Kurpiów oraz zabytki archeologiczne, historyczne i przyrodnicze (por. Kielak 1996: 188). Podobnie jak w przypadku Szelkowa muzeum to nie przetrwało I wojny światowej7. W 1927 r. otwarto jedno z pierwszych muzeów na wolnym powietrzu – Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie nad Narwią. Inicjatorem jego powołania był, wspomniany już, Adam Chętnik8. Zbiory liczyły ok. 3000 tys. obiektów w dwóch działach: etnograficznym i przyrodniczym. Warto dodać, że 2/3 z nich pochodziło z prywatnej kolekcji Chętnika9, a samo Muzeum działało w ramach Towarzystwa Krajoznawczego. II wojna światowa przyniosła zniszczenie muzeum i zbiorów10. Po jej zakończeniu rozpoczął się długi proces odbudowy, wspierany m.in. przez Muzeum Regionalne w Łomży. W 1958 r., w jego ramach przygotowano wystawę dotyczącą tradycyjnego rolnictwa kurpiowskiego, którą następnie przeniesiono do Nowogrodu, dając tym samym początek kurpiowskiemu muzeum na wolnym powietrzu. Ponownej organizacji muzeum patronował Adam Chętnik11. Od lat 60. XX w. zaczęto przenosić lub rekonstruować budynki mieszkalne i gospodarcze z terenu środkowej i wschodniej Kurpiowskiej Puszczy Zielonej i prezentować w nich przedmioty codziennego użytku z tych terenów. Po śmierci Chętnika w 1967 r., placówka przyjęła oficjalnie nazwę: Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie12. Wymienione Muzeum Kultury Kurpiowskiej, mające swoją siedzibę w Ostrołęce to z kolei jednostka powołana w 1975 r. jako Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Założeniem muzeów okręgowych była ich wielodziałowość (Ptaśnik 1964: 57). W jednostce ostrołęckiej zorganizowano, pod koniec lat 70. XX w., cztery działy odpowiadające za zbiory: archeologiczne, etnograficzne, historyczne i sztuki13. Dział etnograficzny opiekował się gromadzonymi obiektami pochodzącymi przede wszystkim z terenów Puszczy Zielonej i Puszczy Białej, a także z pogranicza kurpiowsko-mazurskiego. Wśród nich znalazły się narzędzia rolnicze, rzemiosło wiejskie (wyroby plecionkarskie, garncarskie, bednarskie oraz ciesielskie i stolarskie, np. meble), sprzęty związane z zajęciami takimi jak: bartnictwo, pszczelarstwo, tkactwo, rybołówstwo itd., a także tkaniny i ubiory odświętne, przede wszystkim kobiece, z ich dodatkami: koronkami i haftami. Zgromadzono również przykłady plastyki obrzędowej i twórczości ludowej. Początkowo liczba zbiorów etnograficznych szacowana była na 1400 obiektów, obecnie14 przekroczyła 3300, w tym znajduje się kolekcja ok. 700 wyciZostał mianowany na to stanowisko w 1894 r. (Mianowania „Kurier Poranny”, 1894, nr 333, 3). Informacja za: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2662; dostęp: 15.12.2023 r. 7 Informacja za: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2295; dostęp: 16.12.2023 r. 8 Muzeum zostało zorganizowane na działce zakupionej przez małżeństwo Zofię i Adama Chętników w 1919 r. W jego budowę i organizację byli zaangażowani miejscowi rzemieślnicy, rolniczy i rybacy należący do miejscowego oddziału Towarzystwa Krajoznawczego, którego założycielem i prezesem był Chętnik. Otwarcie muzeum odbyło się w ramach Towarzystwa (Kurpiowskie… 1969: 21). 9 Chętnik rozpoczyna swoją aktywność zbieracza ok. 1909 r. i gromadzi je w domu ojca – Wincentego Chętnika. W latach 1911–1913 przekazał część zbiorów tworzącym się wówczas jednostkom muzealnym w Łomży i wspomnianemu Muzeum Puszczańskiemu w Ostrołęce. Zbiory te w czasie I wojny światowej zostały rozproszone i zginęły. Po wojnie Chętnik powraca do zbierania (Kurpiowskie… 1969: 20). 10 O szczegółach zniszczeń można przeczytać w informatorze muzealnym (Kurpiowskie… 1969: 27). 11 W działaniach tych brała również czynny udział druga żona Chętnika − Jadwiga (1912–1995) − nauczycielka, regionalistka i muzealniczka. 12 Za: Historia Muzeum – http://skansenkurpiowski.pl/wiadomosc/historia-muzeum; dostęp: 17.12.2023 r. 13 Uzupełniały je: dział naukowo-oświatowy, biblioteka oraz Sala Wiktora Gomulickiego (Kielak 1982: 11–12). 14 Dane z 2021 r., pochodzą ze strony muzeum: https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r. 5 6 24 �nanek kurpiowskich. Należy dodać, że zmiana nazwy muzeum i jego reorganizacja, które nastąpiły pod koniec XX w., mogą wskazywać na większą rolę działu etnograficznego15 niż wcześniej. Wreszcie drugie z muzeów na wolnym powietrzu to Zagroda Kurpiowska w Kadzidle, która jest formalnie filią Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Ten „punkt muzealny typu skansenowskiego” zorganizowano w 1991 r. (Kielak 1990: 135). Przeniesiono tu budynki mieszkalne i gospodarskie, pochodzące z XIX i pocz. XX w. z miejscowości Golanka, Łodziska i Tatary k/Kadzidła, dopełniając je przedmiotami codziennego użytku, wyposażenia wnętrz oraz narzędziami. Na terenie zagrody znalazły się również: kuźnia, olejarnia, drewutnia, studnia z żurawiem, ule (w tym kłodowe)16. Ten przegląd jednostek muzealnych należy dopełnić najmłodszą tego typu inicjatywą − Muzeum w Dzwonnicy Myszynieckiej17, które zostało otwarte w 2018 r. Odbiega ono jednak od poprzednich swoim charakterem − dominującymi prezentacjami multimedialnymi, które pokazują wybrane aspekty kultury kurpiowskiej. Jednostki muzealne to nie jedyne miejsca gromadzenia obiektów etnograficznych. Ich obecność można odnotować również w izbach regionalnych. Marian Pokropek postrzega izby jako „nowy typ kolekcjonerstwa, czy wręcz zbiorów muzealnych” (Pokropek 1980: 8), a definiując podkreśla ich charakter prywatny lub prywatno-społeczny oraz zróżnicowanie tematyczne, związane jednakże z historią i kulturą danej miejscowości i jej okolic (Pokropek 1980: 9). Ich powoływanie można zatem uznać za organizacyjną formę pośrednią między muzeum a zbiorami kolekcjonera. W przypadku Kurpiowszczyzny należy odnotować kilka izb. W „Przewodniku po izbach regionalnych w Polsce” (1980) znalazły się trzy: Zbiory Regionalne i Współczesnej Sztuki Kurpiowskiej18 w Kadzidle (Pokropek 1980: 101–102), Izba Pamięci Narodowej przy Szkole Podstawowej nr 2 im. Stanisława Staszica w Ostrołęce19 (Pokropek 1980: 161) oraz również z Ostrołęki − Zbiory regionalne Henryka Ciszewskiego20 (Pokropek 1980: 161–162). Znajdujące się w nich zbiory etnograficzne miały zbliżony charakter. We wszystkich można było oglądać: sprzęty domowe (w tym tkackie), narzędzia rolnicze, instrumenty muzyczne, przykłady sztuki ludowej: rzeźby, wycinanki, tkaniny, plastykę obrzędową itd. Podobieństwem był również czas kiedy powstały − lata 70. XX w. Natomiast różne okazały się ich dalsze losy. I tak, o Izbie Pamięci Narodowej przy Szkole Podstawowej nr 2 w Ostrołęce − brak informacji. O Zbiorach Regionalnych i Współczesnej Sztuce Kurpiowskiej w Kadzidle wiadomo tyle, że pod koniec lat 80. XX w. część zbiorów − głównie rzeźby trafiły do ówczesnego Muzeum Okręgowego w Ostrołęce, co stało się z pozostałymi trudno jednoznacznie powiedzieć. Natomiast Zbiory regionalne Henryka Ciszewskiego były na tyle dobrze rozpoznawalne, że po jego śmierci w 2013 r. w całości zostały przejęte przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce. Biorąc powyższe pod uwagę można odnieść wrażenie, że izby regionalne na Kurpiowszczyźnie należą do przeszłości. Nie jest to zgodne ze stanem faktycznym. Obecnie są następujące działy: Dział Etnograficzny, w którym znalazła się pracownia archeologiczna (dawny Dział Archeologiczny), Dział Historyczno-Artystyczny, Dział Edukacji i Promocji (https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r.). Należy też dodać, że Muzeum w Ostrołęce jest też organizatorem Pomnika Mauzoleum żołnierzu poległych w bitwie pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku (więcej patrz: https://muzeum.ostroleka.pl/?p=1245; dostęp: 16.12.2023 r.). 16 Należy dodać, że w wyniku pożaru w 2015 r. zniszczeniu uległy dwie stodoły i znajdujące się w nich zbiory rzemiosła, warsztat stolarski, naczynia drewniane oraz środki transportu: wóz, sanie, bryczka. W 2016 r. pozyskano nowe obiekty, mające zastąpić spalone (https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/podpalenie-bylo-przyczyna-pozaru-w-skansenie-kurpiowskim-w-kadzidle; data dostępu: 16.12.2023 r.). W 2016 r. zrekonstruowano jedną ze stodół. 17 Zarządzającym muzeum jest Urząd Miejski w Myszyńcu. Jego powołanie jest jednym z celów projektu „Ochrona dziedzictwa kulturowego poprzez renowację Bazyliki Mniejszej oraz XVIII-wiecznej Dzwonnicy w Myszyńcu wraz z zagospodarowaniem terenu − wzrost regionalnego potencjału turystycznego” realizowanego ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata 2014–2020, Oś Priorytetowa: Gospodarka Przyjazna Środowisku, Działanie 5.3. Dziedzictwo kulturowe (https://rckkmyszyniec.pl/index.php/informacja-turystyczna/dzwonnica-myszyniecka; data dostępu: 17.12.2023 r.) 18 Organizatorem Zbiorów był ksiądz Jan Franciszek Urban, który nazywał je „Skarbcem kultury kurpiowskiej”. Na gromadzenie i prezentację zbiorów, liczących ok. 1000 obiektów przeznaczył dwie salki katechetyczne, korytarz i starą zakrystię w kościele p.w. Świętego Ducha w Kadzidle (Braun 2012: 335). 19 Jej inicjatorkami były Halina Gałązka i Władysława Ciborowska (Pokropek 1980: 161). Brak informacji o wielkości zbiorów. 20 Henryk Ciszewski (1920–2013) był twórcą ludowym (rzeźbiarzem), działaczem regionalnym i kolekcjonerem. Swoje zbiory (nie tylko etnograficzne, bo też numizmatyczne, historyczne, geologiczne, archeologiczne i przyrodnicze) liczące około 400 obiektów udostępniał w regałach-gablotach i niewielkim pomieszczeniu obok swojego domu. To minimuzeum było przez niego nazwane „Kaczeńcem” (Parzych 1991: 189). 15 25 �Obecnie bowiem działają: Izba Pamięci Czesławy Konopkówny w Kadzidle − udostępniona w 1979 r.21; Izba Pamięci Biskupa Edwarda Samsela w Myszyńcu − otwarta w 2015 r.22; Muzeum Brata Zenona w Czarni − działające od 2002 r.23. W każdym z tych miejsc obecne są obiekty etnograficzne. Czasem w wymiarze większym, czego przykładem jest Izba z Kadzidła, która odwzorowuje wnętrze chaty kurpiowskiej wraz z jej charakterystycznymi sprzętami i zdobieniami (w tym wypadku wycinankami), a czasem mniejszym − kiedy wykorzystywane są pojedyncze elementy odnoszące się bezpośrednio do terenu − Izba z Myszyńca. Warto zauważyć, że to co różni działające izby od wcześniej przywołanych to fakt, że nie prezentują one zróżnicowanych pod względem tematycznym zbiorów, ale są skoncentrowane na konkretnej postaci jako reprezentanta danej społeczności i jej kultury. Do tak nakreślonego obrazu jednostek zainteresowanych gromadzeniem obiektów etnograficznych należy dodać jeszcze kolekcjonerów. Pasja kolekcjonowania nie jest niczym wyjątkowym. James Clifford − amerykański historyk i antropolog przekonywał, że „pewien sposób <<gromadzenia>> wokół jednostki i wokół grupy − nagromadzenie materialnego <<świata>> […] jest prawdopodobnie uniwersalny” (Clifford 2000: 235). To jednak co wyróżnia kolekcjonerów to przedmiot ich zainteresowań. Z tego powodu z grupy osób posiadających pasję kolekcjonerską, a mieszkających na terenie Kurpiowszczyzny zostali wybrani ci, których zbiory mają charakter etnograficzny. Do takich osób należą m.in. Antoni Tomala z Ostrołęki/ Kadzidła, Zdzisław Bziukiewicz z Wachu czy Henryk Kulesza z Lelisa. Warto krótko zaprezentować wymienionych kolekcjonerów i ich zbiory. I tak, Antoni Tomala to ponad 80-letni mężczyzna urodzony w Kutnie, którego los związał najpierw z Łowiczem24, potem Białymstokiem25, aż wreszcie z Ostrołęką, w której podjął pracę i założył rodzinę. Jego pasja kolekcjonerska początkowo dotyczyła znaczków, pudełek od zapałek, różnych przedmiotów metalowych, które gromadził w garażu w Ostrołęce. Pozbył się ich jednak i zainteresował przedmiotami codziennego użytku, które wykorzystywano na Kurpiach oraz narzędziami i maszynami rolniczymi. Swoje zbiory umieścił na kupionej w Kadzidle działce oraz w piwnicy postawionego przez siebie domu. Ich liczba to 1860 sztuk, a każdy z obiektów otrzymał swoją etykietkę i został opisany. Tworzenie dokumentacji było związane z jednej strony z zainteresowaniami kolekcjonera: […] zbieram po Kurpiach różne rzeczy, dla mnie ciekawe co do czego służyło, jak działało, jak było nazywane. Zbieram te rzeczy, bo giną, a ja chcę pokazać, że były. A te usłyszane opowieści nagrywam na dyktafon, a potem na kartkę zapisuję26 a z drugiej z wymogami stawianymi zbiorom, które mają być wpisane do wykazu muzeów27. Antoni Tomala uzyskał taki wpis w 2014 r., od tego czasu funkcjonowały one pod nazwą „Prywatne Muzeum Inicjatorką i organizatorką Izby była Czesława Konopkówna (1925–1993) − wycinankarka. Warto dodać, że Izba w Kadzidle nawiązywała do wystroju Izby z Tatar, który Konopkówna przygotowała na konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, ogłoszony w 1949 r. przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Warszawski Urząd Wojewódzki. Miejsce to funkcjonowało do 1969 r. i pożaru, który zniszczył dom. Nowa Izba została zaaranżowana w zakupionym przez krewnych wycinankarki − Tadeusza i Stanisławę Konopków drewnianym domu w Kadzidle. Państwo Konopkowie byli również zaangażowani w prace organizacyjne, a po otwarciu Izby w 1979 r., stali się jej opiekunami. Po śmierci Czesławy Konopkówny w 1993 r., Izba przyjęła jej imię, a we wnętrzu pojawiła się wystawa poświęcona wycinankarce. 22 Głównymi inicjatorami i założycielami Izby byli Stefania i Janusz Prusaczyk z Myszyńca (więcej patrz: Waszczyńska 2018: 243−256). 23 Muzeum zostało zainicjowane przez księdza Wacława Nowackiego − proboszcza kościoła p. wez. Poczęcia NMP w Czarni i upamiętnia postać franciszkanina brata Zenona Żebrowskiego (1898–1982). Zlokalizowane jest w pomieszczeniach dawnej plebanii. We wnętrzach łączona jest historia i kultura lokalna, nawiązująca do jego kurpiowskiego pochodzenia z kulturą miejsca, w którym prowadził działalność − Japonią (https://to.com.pl/muzeum-brata-zeno-w-czarni/ga/6217914/ zd/9679916; dostęp: 17.12.2023). Ta dwoistość sprawiła, że zaczęto używać nazwy Muzeum Kultury Polsko-Japońskiej (zapis nazwy zgodny z oryginałem) (Bis, Jóźwiak, B. Kielak, N. Kielak, Pędzich br: 20) . 24 Należał tu przez kilka lat do zespołu folklorystycznego (rozmowa z A. Tomalą, .06.2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 25 Zdobywał tu wykształcenie budowlane i został inżynierem (rozmowa z A. Tomalą, .06.2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 26 Rozmowa K. Waszczyńskiej z A. Tomalą, .07. 2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki. 27 Wykaz muzeów jest prowadzony przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, ale nie jest tożsamy z Państwowym Rejestrem Muzeum. Wpisane do niego jednostki muzealne są powoływane przez osoby prywatne lub organizacje nie posiadające osobowości prawnej, decyduje o nim zinwentaryzowanie zbiorów i posiadany regulamin lub statut. 21 26 �<<Tomala>>”. Warto dodać, że w 2006 r. kolekcjoner otrzymał nagrodę − „Kurpika”28 za popularyzację regionu kurpiowskiego i jego kultury. Stan zdrowia Tomali sprawił, że pod koniec pierwszej dekady XXI w.29 był zmuszony sprzedać działkę z domem oraz zbiorami. Nowi właściciele nie byli jednak zainteresowani opieką nad Prywatnym Muzeum „Tomala”. W tej sytuacji cześć zbiorów trafiła do prywatnego muzeum Zdzisława Bziukiewicza. Co stało się z Pozostałymi? – Nie wiadomo30. Kolejny kolekcjoner − Zdzisław Bziukiewicz − to Kurp urodzony w 1965 r., mieszkający w Wachu ze swoją rodziną, w gospodarstwie po rodzicach. Z wykształcenia jest technikiem ekonomistą, ale to umiejętność obróbki bursztynu, której nauczył się od rodziców: Stanisława i Marianny Bziukiewiczów zadecydowała, że został twórcą ludowym31. To również działacz regionalny i propagator wiedzy o Kurpiowszczyźnie32. Jak sam o sobie mówił: ja z zamiłowania historyk jestem. Zawsze mnie historia interesowała, a ta najbliższa tak samo33. Zbieranie przedmiotów i narzędzi wychodzących z użytku oraz organizacja muzeum, w którym można je pokazać było konsekwencją tych zainteresowań. Na muzeum kolekcjoner wykorzystał przestrzeń nieczynnej stodoły, w której prezentuje zbiory tematycznie, zgodnie z pracami wykonywanymi w kurpiowskim gospodarstwie rolnym, uzupełnione przykładami tkanin, kurpiowskich ubiorów odświętnych, mebli, różnego rodzaju naczyń czy plastyki obrzędowej. Z kolei większe narzędzia, maszyny rolnicze, środki transportu itd. pokazuje na zewnątrz − w obrębie gospodarstwa. Warto dodać, że oprócz artefaktów, w zbiorach znajdują się materiały archiwalne i publikacje dotyczące Kurpiowszczyzny. Muzeum zostało udostępnione 1 kwietnia 2009 r.34 Od tego czasu trwa nieustanna praca nad powiększaniem zbiorów (dzisiaj [2023 r.] jest ich już kilka tysięcy) i ich eksponowaniem. Kolekcjoner wkłada również dużo wysiłku w zabezpieczanie ich stanu, prowadzenie dokumentacji (w tym fotograficznej) i inwentaryzacji zbiorów. Wszystkie te zabiegi służyły celowi, by wpisać zbiory jako Muzeum Kurpiowskie w Wachu do Wykazu muzeów, co też nastąpiło. Zdzisław Bziukiewicz prowadzi muzeum razem z żoną − Laurą35. Razem też prowadzą lekcje muzealne i warsztaty, dla których przestrzenią i oparciem merytorycznym są zbiory etnograficzne. Małżeństwo Bziukiewiczów za swoją działalność twórczą oraz popularyzatorską wielokrotnie było nagradzane36. Wreszcie Henryk Kulesza − Kurp, urodzony w 1950 r. w Olszynach, historyk, działacz regionalny, śpiewak. Od 1976 r. związany zawodowo37 i rodzinnie z Lelisem. W połowie lat 90. XX w. zaangażował się w organizację Ośrodka Etnograficznego38. Warto dodać, że inicjatywa ta miała poparcie władz lokalnych39, które przekazały na ten cel budynek należący do gminy (Ogniewska 2012: 6). Pod koniec 1997 r. odbyło się uroczyste otwarcie wystawy poświęconej wyposażeniu tradycyjnej chaty kurpiowskiej: małej i dużej izby, alkierza, sieni40. Pan Henryk aranżując je wykorzystał własne zbiory (m.in. przekazał warsztat tkacki Jest to nagroda Prezesa Związku Kurpiów przyznawana rokrocznie od 2001 r. za ochronę dziedzictwa kulturowego, budzenie tożsamości i pracę na rzecz rozwoju regionu kurpiowskiego. 29 Informacja od Zdzisława Bziukiewicza (.12.2023 r.) 30 Należy dodać, że muzeum nie zostało wykreślone z Wykazu muzeów MKiDN, ani też nie nastąpiła zmiana co do jego opiekuna (https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/wykaz-muzeow.php; dostęp: 20.12.2023 r.). 31 Od 1995 r. Zdzisław Bziukiewicz należy do Stowarzyszenia Twórców Ludowych. 32 Prowadzi intensywną działalność popularyzatorską także w przestrzeni wirtualnej − www.kurpie.com.pl. Warto dodać, że była to jedna z pierwszych stron prowadzona przez twórcę ludowego (więcej patrz: Waszczyńska 2010: 163–178). 33 Rozmowa P. Strojnowskiego z Z. Bziukiewiczem, .07. 2011, Wach, transkrypcja w archiwum autorki. 34 Więcej na temat muzeum patrz: Braun, Braun 2022: 117−132, Waszczyńska 2014: 341−361. 35 Laura Bziukiewicz również jest twórczynią ludową. Zajmuje się koronką-frywolitką. 36 Zdzisław Bziukiewicz otrzymał m.in. Kurpika w 2005 r., Nagrodę Wójta Gminy Kadzidło w 2009, ale też Odznakę „Zasłużony dla Kultury Polskiej” w 2014 czy Medal 100-lecia Odzyskania Niepodległości 2018. Z kolei Laura Bziukiewicz otrzymała m.in. Kurpika w 2021 r, Nagrodę Wójta Gminy Kadzidło (2013), Medale Pro Mazovia (2013 i 2019), Nagrodę Specjalną Ministra Kultury i Sztuki (2013 i 2020). 37 Pan Henryk był nauczycielem historii w szkole w Lelisie; od 1995 r. uczył w tutejszym Liceum ekonomicznym, a po przejściu na emeryturę, w latach 2003–2006 na pół etatu w Zespole Szkół im. Kardynała Stefan Wyszyńskiego w Lelisie [rozmowa z H. Kuleszą, 5.07.2009, Lelis, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki]. 38 Drugą osobą odpowiedzialną za organizację była Anna Ogniewska − wówczas dyrektor Gminnego Ośrodka Kulturalno-Oświatowego w Lelisie. 39 Decyzja na ten temat zapadła 21 sierpnia 1996 r. (Ogniewska 2012: 6). 40 Dokładny jej tytuł brzmiał: „Wnętrza chaty kurpiowskiej”, a otwarcie odbyło się 12 października 1997 r. (Ogniewska 2012: 6). 28 27 �teściowej – Marianny Sadłowskiej) oraz to, co zebrał współpracując z uczniami. Na tym jednak nie poprzestał i gromadził dalej. W każdym z pozyskanych obiektów Kulesza widział świadka przeszłości i tradycyjnego życia wsi kurpiowskiej, który ma wartość wymierną i moralną. Tłumaczył: gdyby sprzedać te rzeczy, które ma Ośrodek, to można by zrobić 10 km drogi asfaltowej, ale byśmy sami siebie sprzedali41. W 1998 r., władze samorządowe przekazały dodatkowe trzy pomieszczenia w budynku po dawnym Urzędzie Gminy na nowe wystawy, a w następnych latach kolejne, bo zbiorów przybywało. Około 2007 r. Ośrodek Etnograficzny zaczęto nazywać Ośrodkiem Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Kurpiów. Gromadzone przez pana Henryka zbiory odzwierciedlały życie i kulturę dawnej wsi kurpiowskiej42, uzupełnione eksponatami ukazującymi przyrodę43 i historię44 Kurpiowszczyzny. Szacunkowo zbiory leliskie liczyły ponad 2,5 tys. obiektów. Należy dodać, że formalnie Ośrodek został podporządkowany Gminnemu Ośrodkowi Kulturalno-Oświatowemu w Lelisie45, a pan Henryk został w nim zatrudniony (na umowę zlecenie) jako jego opiekun i przewodnik (Ogniewska 2012: 6). Jego działalność wykraczała jednak poza obowiązki służbowe. Niestrudzenie zbierał, edukował, popularyzował wiedzę o Kurpiowszczyźnie46. Niestety dobra passa Ośrodka, mimo przekonania władz47 i mieszkańców o jego wartości, nie trwała długo. Efektem jest stan dzisiejszy (2023 r.), w którym niegdyś otwarte gościnnie drzwi − są zamknięte na głucho. Zaprezentowane pokrótce jednostki muzealne, izby regionalne, a także kolekcjonerzy etnografików (choć tu dokonany został ich wybór48) ukazują Kurpiowszczyznę jako region zainteresowany własną kulturą regionalną. Dążenie do jej zachowania to cel, który bez wątpienia ich łączy. Czy jest jednak wystarczający, by na nim budować wzajemne relacje? Relacje muzealniczo-kolekcjonerskie Rozważając relacje między jednostkami muzealnymi i kolekcjonerami najczęściej przywołuje się historię muzealnictwa, w której można wskazać przykłady kolekcji muzealnych powołanych i/lub powiększanych dzięki kolekcjonerom i ich zbiorom49. Nie inaczej było z muzeami etnograficznymi. Przykładami takich jednostek z terenu Kurpiowszczyzny może być Muzeum Puszczańskie z 1912 r. (dzisiaj nieistniejące), czy Muzeum Kurpiowskie w Nowogrodzie nad Narwią (obecne Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie). Obydwa powstały dzięki prywatnym zbiorom Adama Chętnika. Za uznanie wagi kolekcjonerstwa, a jednocześnie postrzeganie go jako zjawiska kulturowego można uznać organizowane przez muzea spotkania z kolekcjonerami oraz wystawianie ich zbiorów. Taki przykład działania można wskazać również z terenu kurpiowskiego. Był nim choćby zorganizowany w 2015 r. przez Muzeum Kultury Kurpiowskiej Dzień Kolekcjonera50. Co jednak należy zauważyć, mimo że uczestniczyli w nim kolekcjonerzy z OstroRozmowa K. Waszczyńskiej z Henrykiem Kuleszą (5.07.2009 r., nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Były to: narzędzia i sprzęt związany z obróbką lnu i tkactwem, szewstwem, garncarstwem, plecionkarstwem, obróbką drewna i stolarstwem, rybołówstwem, pozyskiwaniem bursztynu, bartnictwem itd., a także przeniesiona wystawa pokazująca wnętrza chaty kurpiowskiej. Na zewnątrz, w znajdującym się nieopodal budynku magazynowo-sklepowy (zakupionym przez samorząd gminny w 2000 r.) swoje miejsce znalazły mniejsze maszyny i urządzenia rolnicze, środki transportu, gręplarka do wełny, olejarnia. Duże maszyny rolnicze stanęły pod wiatą wybudowaną ze środków samorządowych w 2005 r. 43 To wypchane zwierzęta i ptaki. 44 To kilka eksponatów archeologicznych, militarnych i numizmatycznych. 45 od 2015 r. to Centrum Kultury − Biblioteki i Sportu w Lelisie; https://ckbislelis.pl/o-nas.html 46 Należy dodać, że współpracował z różnymi podmiotami: Ostrołęckim Towarzystwem Naukowym im. Adama Chętnika w Ostrołęce, Ostrołęckim Chórem Nauczycielskim itd. (Ośrodek… 2005: 9), a także z IEiAK UW (Waszczyńska 2009: 297–300). 47 Warto dodać, że Ośrodek został wpisany do Gminnego Programu Opieki nad Zabytkami dla Gminy Lelis na lata 2020–2023, który stanowi załączniku do uchwały nr XIX/138/2020 Rady Gminy Lelis z dnia 29 września 2020 r. Wskazany jest tu jako jedna z najciekawszych atrakcji turystycznych (s. 12), co jednakże zmienia jego znaczenie dla społeczności lokalnej. Nie jest już miejscem przechowywania i ochrony dziedzictwa kulturowego, ale turystycznym obiektem i ciekawostką. 48 Nie można bowiem zapomnieć o Henryku Dąbrowskim z Rozóg (zmarłym w 2012 r. nauczycielu i kolekcjonerze, którego zbiory zostały przeniesione do Izby regionalnej, specjalnie zorganizowanej dla nich w Gminnym Ośrodku Kultury w Rozogach) czy Mariannie i Waldemarze Pędzich z Szafarczysk. 49 O roli jaką pełnili w muzealnictwie kolekcjonerzy szeroko pisał Krzysztof Pomian (2012). 50 Obchodzony był 15 października 2015 r. Warto dodać, że była wówczas zorganizowana wystawa pt. „Od włoskich butów 41 42 28 �łęki i okolic, to zabrakło wśród nich tych zbierających obiekty etnograficzne. Tę tematykę prezentował natomiast Henryk Słowikowski51 z Kamieńczyka nad Bugiem, czyli z terenu niekurpiowskiego. Zastanawiając się dlaczego tak mogło się stać warto przypomnieć przytoczone przez Bergerona rozróżnienie kolekcjonerów Reimsa na introwertyków, którzy ukrywają swoje zbiory i ekstrawertyków, którzy lubią je pokazywać i chętnie dzielą się swoimi odkryciami (Reims 1981 za Bergeron 2020: 196). Zakwalifikowanie kurpiowskich kolekcjonerów etnografików do tych pierwszych mogłoby być takim wyjaśnieniem, gdyby nie to, że każdy z nich za swój cel obrał wykorzystywanie zbiorów do edukacji i popularyzacji Kurpiowszczyzny. Tak więc przyczyny ich nieobecności musiały być inne. Funkcjonowanie muzeum i kolekcjonera (czy kolekcjonerów) na jednym terenie i zainteresowanie podobnymi obiektami (w tym wypadku etnografikami) nie jest rzadkością, ale to jak układają się ich relacje pozostaje kwestią otwartą. W tym kontekście warto przyjrzeć się: motywacjom i powiązanym z nimi gromadzeniu zbiorów, zarządzaniu nimi − tworzeniu dokumentacji i ochronie, a także ich wystawianiu i udostępnianiu. I tak, to co bez wątpienia zbliża muzeum i kolekcjonerów to przekonanie, że ich działania służą zachowaniu tego co jest tego warte. Z tym, że określenie owej wartości nie jest już tożsame. W przypadku tworzonych kolekcji muzealnych decyduje o tym charakter zbiorów i realizowana polityka ich pozyskiwania. Dana rzecz staje się przedmiotem/obiektem etnografii, dzięki zdefiniowaniu ich przez etnografów (Kirshenblatt-Gimblett 2016: 30), czyli w tym wypadku osób tworzących komisję zakupów. Z kolei kolekcjoner decyduje sam wedle własnego rozeznania, a przede wszystkim potrzeby (por. Jackowski 1975: 5). Ujawniona tu różnica ma swoje konsekwencje. Jedną z nich jest przekonanie, że tylko muzea gromadzą w sposób profesjonalny, a więc są do tego predestynowane. Rodzi to krytykę działań kolekcjonera. Spotkał się z nią Antoni Tomala, który wspominał: […] bo ja mam kochanych przyjaciół w Muzeum w Ostrołęce i oni mi dokuczali, że ja zbieram, a nie wolno mi zbierać, jeżeli to jest niezarejestrowane.. e .. tam zarejestruję. No to co, wziąłem pojechałem do Ministerstwa Kultury i podpisałem co trzeba, pani tam dała mi statut, minister podpisał i odczepta się ode mnie, że ja nielegalnie zbieram52. W przypadku Tomali działanie muzealników ostrołęckich okazało się mobilizujące, by zarejestrować zbiory i − co warto zaznaczyć − nazwać je: „muzeum”. Podobny ruch wykonał Zdzisław Bziukiewicz, choć on używał określenia „muzeum” od samego początku udostępniania zbiorów, ale również dokonał odpowiedniego wpisu do rejestru ministerialnego53. Inną konsekwencją jest to, co jest zbierane. Aleksander Jackowski w latach 70. XX w. wskazywał tematy z zakresu sztuki ludowej, ale i antropologii codzienności, które były pomijane przez muzea, a za to dostrzeżone przez kolekcjonerów (Jackowski 1975: 4–5). Wspominał o tym również Zdzisław Bziukiewicz: skanseny państwowe, czy społeczne przespały ten moment przejścia chłopa na traktor […] a to jest tak, że tysiąclecia ludzie obywali się koniem, wozem, ręczną obróbką, ale czas przyspieszył i dał kopa, że chłop się w rakietę przesiadł, a my się zamykamy na tym etapie konia, jakby cała reszta w ogóle nie istniała. […] Dlatego nam bardziej się chciało, żeby taki realny pokazać obraz życia, w jednym gospodarstwie mogły przecież stać sprzęty starsze i nowsze54. Nierzadko jest jednak tak, że zbiory muzealne i kolekcjonerskie są podobne, a mimo to postrzeganie ich „wartości” jest różne. Dobrze ilustruje to przytaczany już schemat Yvesa Bergerona, w którym najwyższe miejsce w piramidzie wartości zajmuje obiekt muzealny, a kolekcjonerski jest mu podporządkowany, co więcej autor nazywa go wręcz „czyśćcem”. do ebay kolekcjonerów, czyli muzeum po drodze” oraz konkurs plastyczno-literacki dla dzieci i młodzieży pt. „Zaczyna się niewinnie. Mali kolekcjonerzy”. Wydarzenia te były związane z obchodami jubileuszowymi 40.lecia działalności muzeum (https://muzeum.ostroleka.pl/?p=681; dostęp: 19.12.2023). 51 Henryk Słowikowski − kolekcjoner i twórca prywatnego Muzeum Historycznego i Etnograficznego w Kamieńczyku. 52 Rozmowa K. Waszczyńskiej z A. Tomalą, .07. 2012, nagranie i transkrypcja w archiwum autorki. 53 Np. w 2009 roku Zespół Ekspertów opracował Raport i projekt zmian w Ustawie o muzeach. Jedna z nich miała dotyczyć nazwy „muzeum”. Jej użycie przysługiwałoby tylko tym jednostkom, które posiadają uzgodniony z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego statut lub regulamin. Wprowadzenie tego zapisu mogło sprawić, że wiele prywatnych zbiorów, noszących miano muzeum lub tak są nazywanych byłby zmuszonych uregulować swój status, albo zmienić nazwę. 54 Rozmowa K. Waszczyńskiej ze Zdzisławem Bziukiewiczem, 29.03. 2010, Wach (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 29 �„Obraz czyśćca obrazuje tę fazę, która pozwala najróżniejszym wytworom ludzkim czy przedmiotom pokonać kolejny etap oddzielający przedmioty, które muszą zginąć od tych, które warto zachować” (Bergeron 2020: 202). O wadze działań kolekcjonerskich był jednak przekonany Marian Pokropek. Pisał: „zbiory regionalne chronią zasoby miejscowej kultury, które często nie znajdują miejsca nawet w różnych specjalistycznych placówkach muzealnych” (Pokropek 1980: 13). Kurpiowskich kolekcjonerów nie trzeba o tym przekonywać. Prawdopodobnie podobnie sądziły osoby, od których kolekcjonerzy pozyskiwali (w formie daru lub kupna) interesujące ich przedmioty, bo często przytaczali ich argument: bo u ciebie będzie w poszanie (poszanowaniu − KW). Nie można wykluczyć, że chodziło im o zabezpieczenie tych obiektów przed wyrzuceniem, spaleniem przez tych, którzy nie dostrzegają w nich żadnej wartości. Innym powodem może być fakt, że zainteresowanie nimi kolekcjonerów niejednokrotnie było zdecydowanie łatwiejsze i szybsze niż w przypadku muzeum. Wspomniany wyżej profesjonalizm muzeum dotyczy również zarządzania zbiorami począwszy od tworzonego inwentarza, dokumentacji zawierającej opisy przedmiotów i ich fotografie, po ich zabezpieczenie i konserwację. Co jednak należy zaznaczyć, podobne działania są podejmowane przez opisywanych kolekcjonerów55, choć rzeczywiście tworzone przez nich spisy, czy dokumentacje odbiegają od tych muzealnych. Największym problemem jest jednak zabezpieczenie i konserwacja zbiorów. Obiekty często są przechowywane w nieogrzewanych pomieszczeniach (Lelis, Wach), bądź nawet na dworze (Kadzidło), a jeśli nawet zabezpieczane, to dostępnymi środkami, a niekoniecznie w zgodzie ze sztuką konserwatorską (Wach)56. Podstawowym problemem są finanse, ale też brak wsparcia (np. w postaci konsultacji) ze strony choćby pracowników muzealnych. Wreszcie wystawianie zbiorów i ich udostępnianie, które także zbliżają muzeum i kolekcjonerów (szczególnie tych ekstrawertycznych), ale różni ich sposób, a w zasadzie stosowane strategie. W muzeach prezentowanie zbiorów ma dwa wymiary: wystaw stałych i czasowych. W każdym jednak przypadku pokazywane obiekty są dobierane do tworzonej przez kuratora czy zespół narracji (por. Wieczorkiewicz 2001). Z kolei, kolekcjoner najczęściej pokazuje całość swoich zbiorów, nie dysponuje bowiem oddzielnymi salami wystawowymi i magazynami. Tak jest we wszystkich trzech przypadkach. Oglądając zgromadzone obiekty w Wachu, Kadzidle czy Lelisie nie można uciec od ich liczebności, a w zasadzie nadmiaru, nawet jeśli są tematycznie pogrupowane, czy zaaranżowane np. we wnętrze izby wiejskiej (Wach, Lelis). Dlatego tak ważną rolę pełni sam kolekcjoner, który opowiadając o zbiorach może dostosować (i często tak robi) swoją wypowiedź do danego tematu, wydobywając przy tym odpowiednie przedmioty, które mają go ilustrować. Wspomniany nadmiar obiektów często stoi w sprzeczności z wyestetyzowanymi wystawami muzealnymi, w których samych przedmiotów może być niewiele, a obudowane są tekstami i podpisami, a współcześnie także multimediami. Takich możliwości technicznych nie ma kolekcjoner. Jego atutem jest jednak bezpośredniość i umożliwianie zwiedzającym wzięcia do ręki danej rzeczy i niejednokrotnie sprawdzenia jak działa. Takie angażowanie zwiedzających wyróżnia Muzeum Kurpiowskie Bziukiewcza, ale też było zasadą Ośrodka w Lelisie. Takiej praktyki w zasadzie nie ma w muzeum, a jeśli już to dotyczy pojedynczych obiektów. Do tych różnic należy dodać również udostępnianie, w rozumieniu umożliwienia zwiedzania miejsca i poznawania zbiorów. W przypadku muzeum odbywa się to w określonych godzinach, związanych z działaniem tej instytucji (nawet podczas Nocy Muzeów ów czas jest ograniczony). Z kolei kolekcjoner, nawet jeśli wyznacza godziny dostępności, to zezwala na oglądanie zbiorów również poza nimi, przez to jest bardziej elastyczny, a zatem i konkurencyjny w stosunku do jednostek muzealnych. Zakończenie Wszystkie zarysowane podobieństwa i różnice służyły temu, by pokazać gdzie może dojść do współpracy między muzeum a kolekcjonerem lub co może ją utrudniać. Ułożenie relacji wydaje się ważne i powinno dotyczyć zarówno tego „teraz” jak i „potem”. Owo „teraz” to przede wszystkim współdziałanie. Aleksander Jackowski przekonywał, że „Zbieracz, zwłaszcza poważny, to naturalny sojusznik muzeum, a nawet więcej” Warto dodać, że dzisiaj mogą korzystać z pomocy różnych portali, np. https://myvimu.com, skorzystać z programu udostępnianego na stronie Stowarzyszenia Polskich Muzealników Prywatnych, czy nawet wykupić program komputerowy do archiwizacji zbiorów. 56 Pisała o tym K. Braun (Braun, Braun 2022: 128-129). 55 30 �(Jackowski 1975: 5). Dlatego dużo korzystniejsze jest dostrzeganie w sobie partnerów w działaniach, których zbiory mogą się uzupełniać, a nie stanowić konkurencji. Tym bardziej, że jak stwierdzała Katarzyna Barańska kolekcjonerzy w gromadzeniu obiektów są skuteczniejsi niż muzea (Barańska 2010: 121). Posiadają też wiedzę na ich temat, która nie tyle wynika z poszukiwań naukowych, ile z pochodzenia i funkcjonowania w społeczności, której kulturę chcą zachować. Tak więc, wykorzystanie potencjału kolekcjonerów, w tym wypadku etnografików, mogłoby wzmocnić muzeum regionalne. Z kolei muzealnicy mogliby dzielić się swoimi doświadczeniami w zarządzaniu zbiorami. Inną formą współdziałania mogłoby być stworzenie platformy wymiany informacji o zbiorach regionalnych, w której znalazłyby się i te z jednostek muzealnych, izb regionalnych, czy zbiorów kolekcjonerskich. Platforma ta mogłaby służyć do promocji, ale też być wykorzystywaną przy kwerendach związanych np. z wystawą. Mogłaby też odegrać ważną rolę w sytuacji związanej z „potem”. Jednym z problemów zbiorów kolekcjonerów są ich losy w momentach tzw. zawirowań: od tych organizacyjnych jak problemy z siedzibą do ostatecznych jak śmierć kolekcjonera, szczególnie gdy bliscy nie są zainteresowani kontynuacją jego dzieła57. Nawiązane relacje z muzealnikami, a przez to posiadanie przez nich wiedzy o takich zbiorach umożliwiałaby kontrolę nad tym co się z nimi dzieje, nie mówiąc o ewentualnym ich przejęciu. Historia kurpiowskich zbiorów prywatnych i ich organizatorów pokazuje, że dobry kontakt z pracownikami muzeum procentuje, czego przykładem jest przejęcie zbiorów Henryka Ciszewskiego. Z kolei brak porozumienia sprawia, że zbiory prywatne stają się dla nich niewidoczne, przez co dochodzi do ich rozproszenia, a z czasem zniszczenia. Taki los spotkał choćby zbiory Antoniego Tomali, ale nie tylko. Streszczenie Zbiory etnograficzne nie są domeną tylko muzeów etnograficznych czy regionalnych, ale znajdują się one również w centrum zainteresowania kolekcjonerów. Relacje kolekcjonersko-muzealne nie zawsze są oczywiste, szczególnie kiedy funkcjonują na jednym terenie i gromadzą podobne obiekty. Celem artykułu jest charakterystyka takiej sytuacji z obszaru Kurpiowszczyzny. W pierwszej części zostały przybliżone tutejsze jednostki muzealne, izby regionalne oraz wybrani zbieracze-kolekcjonerzy etnografików. Z kolei w drugiej dominującym wątkiem jest opis ich relacji oraz wskazanie przyczyn, które sprawiają, że ich koegzystencję można ocenić jako niełatwą. Słowa klucze: Kurpiowszczyzna, muzeum, kolekcjoner, izba regionalna, obiekty etnograficzne. 57 Wątek ten został również podjęty w opracowaniu pt. Muzea prywatne/kolekcje lokalne. Raport z badań, 2013: 64-65. 31 �Bibliografia: Barańska, K. (2004). Muzeum etnograficzne. Misje, struktury, strategie. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. (2010). „Somewhereover the Rainbow”, czyli rola muzeów regionalnych w teraźniejszości. Wyzwania, zagrożenia oraz nieprzekraczalne granice w pełnionej misji. W: K. Łukawski (red.), Muzea regionalne. Jaka przyszłość? (s. 115−123). Pułtusk: Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora. Bergeron, Y. (2020). Kolekcja. W: A. Desvallées, F. Mairesse (red.), D. Folga-Januszewska (red. wyd. pol.), Słownik encyklopedyczny muzeologii (przeł. K. Bartkiewicz, D. Folga-Januszewska) (s. 190−210). Warszawa: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Bis, A., Jóźwiak, G., Kielak, B., Kielak, N., Pędzich E. (br). Atrakcje turystyczne Puszczy Zielonej. Myszyniec: Związek Stowarzyszeń „KURPSIE RAZEM” [pdf]. Braun, K., Braun, K. (2022). Prywatne muzeum Laury i Zdzisława Bziukiewiczów w Wachu jako kurpiowskie swoiste „tribalmuseum”. Dziedzictwo Kulturowe Wsi, 6, 117−132. Braun, M. (2012). Kadzidlańscy proboszczowie Mieczysław Mieszko i Jan Urban wobec kurpiowskiej kultury. W: M. Przytocka (red.). Dzieje parafii i kościoła pod wezwaniem Ducha Świętego w Kadzidle (s. 331−336). Kadzidło: Parafia Rzymsko-Katolicka pw. Świętego Ducha w Kadzidle. Clifford, J. (2000), O kolekcjonowaniu sztuki i kultury (przeł. J. Iracka). W: J. Clifford. Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka (przeł. E. Dżurak, J. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman) (s. 233−271). Warszawa: Wydawnictwo KR. Jackowski, A. (1975). Pochwała zbieractwa. Polska Sztuka Ludowa, 29/1−2, 3−8. Kielak, B. (1982). Informator. Ostrołęka: Muzeum Okręgowe w Ostrołęce. Kielak, B. (1990). Działalność Muzeum Okręgowego w Ostrołęce w ochronie Kurpiowskiej sztuki ludowej. Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, 4, 130−140. (1996). Tradycje muzealnictwa regionalnego na Mazowszu. W: A. Stawarz (red.), Kultura Ludowa Mazowsza i Podlasia. Studia i materiały (183−192), T. 1. Warszawa: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Warszawie, Warszawski Ośrodek Kultury, Ludowe Towarzystwo Naukowo-Kulturalne. (2012). Tradycja Mazowsza. Powiat makowski. Przewodnik subiektywny. Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Agencja Wydawnicza „Egros”. Kirshenblatt-Gimblett, B. (2016). Przedmioty etnografii. ZWAM, 3, 29−46. Mianowania. (1894). „Kurier Poranny”, R. 18, nr 333, 3. Kurpiowskie Muzeum na Wolnym Powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny. (1969). Łomża−Nowogród: Wydział Kultury Prezydium Rady Narodowej i Muzeum Regionalnego w Łomży. Midura, F. (2001). Muzea regionalno-krajoznawcze. Muzealnictwo, 43, 113−121. Moszyński, K. (1928). Etnografja w muzeach regionalnych. W: Muzea regjonalne. Ich cele i zadania. Książka zbiorowa 32 �(s. 98−170). Warszawa: Wydawnictwo Sekcji Powszechnych Uniwersytetów Regjonalnych Związku Polskiego Nauczycielstwa Szkół Powszechnych. Muzea prywatne/kolekcje lokalne. Raport z badań. (2013). Bydgoszcz-Warszawa [pdf]. Ogniewska, A. (2012). Bijemy rytmem serca Kurpiowszczyzny. Wieści Gminne. Biuletyn Gminy Lelis, 2(41), 6−7. Ośrodek Etnograficzny w Lelisie. (2005). Wieści Gminne. Biuletyn Gminy Lelis, 2, 9. Parzych, C. (1991). Ostrołęcki regionalista. Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego, 5, 188−191. Pokropek, M. (1980). Przewodnik po izbach regionalnych w Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Pomian, K. (2012). Zbieracze i osobliwości. Paryż–Wenecja XVI–XVIII wiek (przeł. A. Pieńkos), pierwsze wydanie 1987, Gdańsk: Słowo/Obraz/Terytoria. Ptaśnik, M. (1964). Muzeum okręgowe – instytutem wiedzy o regionie. Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego, 2, 57−68. Waszczyńska, K. (2009). Warszawscy etnolodzy w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa kulturowego Kurpiów w Lelisie. Rocznik Mazowiecki, XXI, 297−300. (2010). Kurp w intenecie i w realu − Zdzisław Bziukiewicz. W: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.). Antropolog wobec współczesności. Tom w darze profesor Annie Zadrożyńskiej (s. 163−178). Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. (2014). „Muzeum” w stodole. Zbiory etnograficzne Zdzisława i Laury Bziukiewiczów i ich rola w narracji o Kurpiowszczyźnie. W: A. W. Brzezińska, J. Schmidt (red.), Regiony i regionalizmy w Europie. Badania− Kreacje−Popularyzacje (s. 341−361). Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Wrocławki. (2018). Zachowane… Izby pamięci w Kadzidle i Myszyńcu. W: K.Waszczyńska (red.), Orbis interior kurpiensis mieszkańców Gminy Kadzidło i okolic. Eseje etnograficzne (243−256). Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra. Wieczorkiewicz, A. (2001). Mowa słów i mowa rzeczy. W: B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski (red.), Praktyki opowiadania (s. 239–255). Kraków: UNIVERSITAS. Znamierowska-Prüfferowa, M. (1932). Ochrona Kultury Ludowej. Wilno: Nakładem Oddziału Wileńskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Skład Główny w Księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie. Netografia: Dzień Kolekcjonera za nami: https://muzeum.ostroleka.pl/?p=681; dostęp: 19.12.2023 r. Historia Muzeum: http://skansenkurpiowski.pl/wiadomosc/historia-muzeum; dostęp: 17.12.2023 r. Muzeum brata Zeno w Czarni: https://to.com.pl/muzeum-brata-zeno-w-czarni/ga/6217914/zd/9679916; dostęp: 17.12.2023 r. Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce: https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=208; dostęp: 16.12.2023 r. Oferta kulturalna myszynieckiej dzwonnicy i Bazyliki mniejszej: https://rckkmyszyniec.pl/index.php/informacja-turystyczna/dzwonnica-myszyniecka; data dostępu: 17.12.2023 r. Ostrołęka, Muzeum Puszczańskie (1913): http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2295; dostęp: 16.12.2023 r. Podpalenie było przyczyną pożaru w skansenie kurpiowskim w Kadzidle: https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/podpalenie-bylo-przyczyna-pozaru-w-skansenie-kurpiowskim-w-kadzidle; dostęp: 16.12.2023. Stary Szelków, Muzeum Rolnicze (1897): http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=2662; dostęp: 15.12.2023 r. Wykaz muzeów: https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/wykaz-muzeow.php; dostęp: 20.12.2023 r. Zagroda Kurpiowska w Kadzidle (Oddział MKK): https://muzeum.ostroleka.pl/?page_id=1304; dostęp: 16.12.2023 r. 33 �Dokument: Uchwała nr XIX/138/2020 Rady Lelis z dnia 29 września 2020 r. (2020). Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego. Poz. 10128. Warszawa: 8 października 2020. Inne: Rozmowa K. Waszczyńskiej ze Zdzisławem Bziukiewiczem, 29.03.2010, Wach (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa P. Strojnowskiego z Z. Bziukiewiczem, .07. 2011, Wach ( transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa K. Waszczyńskiej z Henrykiem Kuleszą, 5.07.2009 r., Lelis (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). Rozmowa K. Waszczyńskiej z Antonim Tomalą, 3.07.2012 r., Kadzidło (nagranie i transkrypcja w archiwum autorki). 34 �Elżbieta Jodłowska1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie MUZEUM WYOBRAŹNI GUMERCINDO GARCIA ALVARON JAKO ANDYJSKA KOSMOWIZJA Antropolog powinien wychodzić od tego, co widział, a czego może nikt już nigdy nie ujrzy Victor Turner Historia opisana w tym artykule wydarzyła się w listopadzie roku 2019, w czasie trzymiesięcznego pobytu badawczego w Peru (prowincja Ancash, okolice miasta Huaráz, miejscowość Marían położona powyżej 3400 m. n.p.m. w Białych Kordylierach). Owego deszczowego dnia – gdyż właśnie zaczęła się pora deszczowa2, byłam umówiona z miejscową informatorką, aby pojechać do wysokogórskiej wsi i poszukać huanki – kamiennego monolitu, w wielu miejscach zachowanych do dziś, ustawionych in illo tempore na granicach własności ayllu (wspólnot rodowych), wśród pól lub w innych miejscach wyróżnionych przez mieszkańców ayllus. Huancas, to – uogólniając, skamieniali przodkowie, najczęściej herosi, założyciele rodu lub ayllu. Wcześniej, w czasie poprzednich pobytów badawczych zebrałam dostateczną ilość informacji teoretycznych, pozostawało znaleźć ową huankę na miejscu, w terenie. „Przypadkowe” spotkanie3 Jak na złość padało – rdzenna przewodniczka milczała jak zaklęta – wysiadłyśmy z malutkiego busa na ostatnim przystanku w miejscowości Marían. Na błotnistej drodze nie było nikogo. Domy w pewnej odległości. Miałam nadzieję, że informatorka zaczepi paru ludzi i rozmowa się potoczy… a tu nikogo. Moja informatorka stała niezdecydowanie na skraju drogi. W pewnej odległości pojawił się jakiś człowiek, który zamykał na cztery spusty swoje dziwne domostwo, odróżniające się od skromnych okolicznych gospodarstw. Kontakt: ela@ejm.pl. Pora deszczowa, w tym miejscu Peru, czyli na tej szerokości geograficznej i w tym specyficznym mikroklimacie rożni się od reszty obszarów tej części Peru. Koordynaty geograficzne Cordillera Blanca to około 9°40’S szerokości geograficznej i 77°30’W długości geograficznej. Jest to obszar o spektakularnej górskiej scenerii, pełnej lodowcowych szczytów i turkusowych jezior. Przyciąga zarówno turystów, jak i miłośników wspinaczki górskiej z całego świata. W tekstach kultury poświęconych temu regionowi, dominują opisy zawierające słowa: „szczodra i żyzna ziemia”, „obfitość” czy też „hojność ziemi”. To najwyższe pasmo górskie w strefie tropikalnej. Tropikalna roślinność jest obecna w pejzażu, nawet tym wysokogórskim. Region ten od czasów kolonialnych był bardzo urodzajny. Wśród upraw dominują m.in.: w strefie górskiej tradycyjnie uprawia się rośliny bulwiaste oraz quinoa, a w dolinach kukurydzę oraz pszenicę i owies, wśród nowszych upraw: avocado. Wysokogórskie ziemie jak i te w dolinach są nawadniane przez lodowce. System tradycyjnych kanałów nawadniających doprowadzających wodę z lodowców, jest bardzo wydajny i działa nieprzerwanie od czasów przedinkaskich, woda jest doprowadzana do pól w czasie pory suchej. W czasie deszczowej zimy, ożywcze deszcze padające popołudniami, nawadniają część tych ziem, które nie mają szans na nawodnienie systemem kanałów. Przyroda regeneruje się i odnawia a plony można zbierać dwa, trzy razy w ciągu roku (w zależności od gatunku rośliny oraz „piętra” czyli wysokości, na której rośnie). 3 O znaczeniu „przypadkowych spotkań” z informatorami pisze obszernie Aleksander Posern Zieliński w swoim artykule pt: Szczęśliwy traf i tubylczy partner w badaniach terenowych. Z doświadczeń antropologa w USA i Ameryce Południowej, (2021). 1 2 35 �Nie namyślając się długo podeszłam do owego człowieka, pytając o lokalną kamienną huankę. Człowiek zdawał się nie rozumieć o czym mówię, ale aż podskoczył z uciechy, że ma rozmówcę, i zaczął mozolnie otwierać swój budynek, który tak skwapliwie jakiś czas już zamykał (fot.1). Było mi bardzo trudno zrozumieć jego wywód, gdyż posługiwał się mieszanką hiszpańskiego i miejscowego quechua, z tym, że słowa hiszpańskie pełne był „peruwianizmów” co pogarszało jeszcze sytuację. Ale od słowa do słowa pojęłam, że jest właścicielem muzeum i doskonale zrozumiał o czym mówię, jednakże jego oblicze pozostało nieprzeniknione4. Gospodarz terenu rozgadał się i podkreślił nawet, że ma na swoim terenie prawdziwą hunkę. Zdziwiona weszłam do środka (niemniej zdziwiona była moja milcząca przewodniczka). Fot. 1. Dom Gumercindo zamyka swoje muzeum. Na szczycie bramy umieścił dioramę swojego pomysłu – „Białe andyjskie szczyty” Owego dnia tej szukanej huanki nie znalazłam, ale muzeum: Campestre Villa Garcia Marían – Huaráz czyli „Wiejska Willa Garcia z Marían – Huaráz” i jego właściciela. Człowiekiem tym okazał się być Gumercindo Garcia Alvarón, prawnuk słynnego przywódcy buntu chłopskiego z 1885 roku – Pedro Pabla Atusparii5. Jego sławny pradziadek, czyli Pedro Pablo Atusparia jest do dzisiaj niezwykle rozpoznawalną postacią Rdzenna ludność oraz Metysi opisywani są w tekstach jako powściągliwi, o nieprzeniknionym obliczu. Bierze się to z rezerwy wobec białych, obawy przed niezrozumieniem i lekceważeniem, jest to spuścizna wieloletniego marginalizowania tej grupy społecznej i jej wielowiekowej opresji. Jednakże, jeżeli autochton widzi, że badacz jest autentycznie zainteresowany miejscowa kulturą i nawet wie coś niecoś o tym miejscu świata – sytuacja się zmienia. Najczęściej kieruje go do odpowiedniej osoby, chociażby miejscowego gawędziarza a mnie zdarzyło się często, że zostałam szczęśliwie skierowana do regionalisty czy pasjonata miejscowej etnografii. 5 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne…, s. 131–132; F. Escárzaga, La sublevación de Ancash. Proyecto nacional y guerra de razas, „Política y Cultura” 1999, nr 12, s. 151–175; J.A. Salazar Mejía, Identidad…, s. 52–53, 90–92; J. Klaiber, La actitud y sensibilidad del clero en la revolución de Pedro Pablo Atusparia 1885, [w:] Diócesis de Huaráz…, s. 277–287. es 4 36 �dla całego regionu – to przywódca powstania chłopskiego z roku 1885, postać emblematyczna i niezwykle nośna. Symbol niezłomnego oporu miejscowej ludności chłopskiej przeciwko bezustannej opresji, od czasów kolonialnych poprzez okrucieństwa „wojny o saletrę”, czyli Wojny o Pacyfik, kończąc na zawsze niekorzystnych dla chłopów reformach agrarnych. Atusparia, będąc wówczas alcalde (sołtysem) swojej rodzinnej wsi Marían, podniósł bunt chłopski który rozlał się na całą prowincję Ancash i został krwawo stłumiony przez wojska rządowe. Pedro Pablo Atusparia, którego opór wobec władz przyjął również postać rewolucji moralnej, wystąpił w obronie tradycyjnej własności ziemskiej oraz stworzeniu nowego ładu społecznego. Atusparia wpisał się w mityczną strukturę herosa kulturowego (fot. 2). Więc znalazłam herosa – tylko nie kamiennego. Kontekst historycznych wydarzeń, którego pierwszoplanowa postacią był Pedro Pablo Atusparia, opisuje w swojej pracy, polska badaczka Joanna Pietraszczyk-Sękowska, Tradycje oporu w Andach: (…) Rok po wybuchu buntu w Comas, na terenie doliny Callejón de Huaylas (dep. Ancash) doszło do wieloetnicznej i wieloklasowej rebelii o zbliżonym charakterze. Bezpośrednią przyczyną zrywu był spór między kontrolującą te obszary administracją generała Miguela Iglesiasa a ludnością tubylczą, odmawiającą płacenia przywróconej przez prefekta kontrybucji tubylczej. Aresztowanie indiańskich autorytetów domagających się zniesienia nowych obciążeń finansowych, doprowadziło do udanego ataku zbuntowanych chłopów na więzienie w stolicy departamentu, Huaráz oraz eskalacji rebelii na obszar całej doliny. Na czele buntowników stanął wówczas uwolniony z aresztu indiański alkad, Pedro Pablo Atusparia, którego opór wobec władz przyjął postać rewolucji moralnej, służącej obronie tradycyjnej (…) własności ziemskiej oraz stworzeniu nowego ładu społecznego. Co istotne, w działaniach antyrządowych uczestniczyło nie tylko metysko-indiańskie chłopstwo, ale również drobni handlarze i rzemieślnicy oraz rywalizujący z M. Iglesiasem lokalni ziemianie. Podobnie, jak w przypadku oporu mieszkańców Comas, bunt na terenie Callejón de Huaylas uderzał jednak w elitarny charakter republiki, przez co po kilku miesiącach został zdławiony przez połączone siły dwóch zwalczających się generałów, A. Cáceresa i M. Iglesiasa, których propaganda przedstawiła wydarzenia w Ancash jako godzący w procesy konsolidacji narodowej przejaw rasizmu Indian. Zdaniem historyków, rebelia w Callejón de Huaylas nie miała jednak rasistowskiego charakteru. Mark Thurner nie zgadza się również z dość powszechną tezą, iż bunt ten był przykładem walki z obciążeniami, uważając, że przedmiotem oporu mieszkańców Ancash były przede wszystkim pozbawione legitymizacji prawnej decyzje lokalnych władz, które pobierały kontrybucję, mimo iż formalnie miała obowiązywać jedynie w okresie konfliktu z Chile (…) (Pietraszyk-Sękowska 2015: 130–031). Fot. 2. Portret autorki z Don Gumercindem oraz jego sławny pradziadek na pomniku ustytuowanym na jednym z głównych placów miasta Huaraz. U dołu: portret Pablo Pedro Atusparii, zestawiony z portretem Don Gumercinda 37 �W trakcie wizyty w muzeum, kiedy Don Gumercindo wpisał mi do zeszytu kompletne imię i nazwisko, (Peruwiańczycy podobnie jako Hiszpanie mają często dwa lub więcej imion, oraz dwa nazwiska po obojgu rodzicach) wydawało mi się dziwnie znajome. Jakież było moje zdumienie, kiedy przypomniałam sobie, że był jednym z ważnych informatorów dla badaczki regionu Ancash – Barbary Bode. To amerykańska antropolożka, autorka pracy z regionu Ancash: Las campanas del silencio. Destrucción y creación en los Andes. Współbadaczka była cennym źródłem przy pisaniu mojej pracy doktorskiej. Powoływałam się na B. Bode wielokrotnie, przy czym Don Gumercindo był ważnym ekspertem od miejscowych obiektów kultu i synkretycznej religijności. W tym kontekście „przypadkowość” spotkania była tym bardziej zaskakująca. Muzeum składa się z dwóch części, z jednej zlokalizowanej w budynku i drugiej części na wolnym powietrzu. Budynek muzeum stanowi jedna, duża sala, w której usytuowane są „mesy” – stoły (fot. 3). Właściciel oprowadza po ciasno zastawionym meblami pomieszczeniu i przedstawia się tutaj jako szaman6, słowo to nie jest odpowiednie dla andyjskiego świata, to bardziej kapłan andyjski, depozytariusz wiedzy o przyrodzie i przedstawiciel wspólnoty do rozmów z Apus. Peruwiańczycy w większości są katolikami, czynności religijne są synkretyczną kompilacją rytów rodzimych i katolickich suplikacji. W większości są to pago (ofiara) dla bóstw Apu, opiekuńczych gór. Ryty dziękczynne i inne czynności religijne obfitują w ofiary z roślin i produktów spożywczych. Mój rozmówca przedstawia się więc jako znawca skomplikowanych rytuałów ofiarnych oraz „znawca ludzi”, specjalista od ludowej medycyny– curandero. Fot. 3. „Mesy” czyli stoły, w głównym budynku muzeum Don Gumercinada Na ścianach dominują fotosy, plakaty, stare zdjęcia, foldery, banery, wycinki z gazet, dewocjonalia, większość oprawiona w różnorakie ramki oraz przedmioty zabytkowe z regionu, takie jakie najczęściej można spotkać w regionalnych izbach pamięci (narzędzie rolnicze, ceramika). Co najciekawsze fotografie i artefakty niekoniecznie wiążą się bezpośrednio z regionem, ale są ważne dla osoby właściciela, być może muzeum pełni rolę edukacyjną. Na plakatach macha ręką wynalazca telefonu komórkowego, pierwszy Peruwiańczyk w kosmosie, miejscowe miss piękności, politycy odwiedzający muzeum, turyści (fot. 4). Zdjęcia rodzinne, jest też dyskretna, nienachalna obecność sławnego pradziadka. W oczy rzuca się też zasłużona postać pierwszego europejskiego podróżnika i geografa Antoniego Raimondiego [2006], który opisał andyjski świat minerałów i roślin z punktu widzenia Europejczyka (a szczególnie ten region) oraz odznaczenie państwowe – medal dla Don Gumercinda za edukacyjne zasługi dla Peruwiańskiej kultury. Z. J. Ryn, Medycyna indiańska. Kraków 2007. Wyd. Literackie. Książka ta jest najobszerniejszym opracowaniem tematu w polskiej literaturze naukowej. Zob. też: G. Cock, Sacerdotes o chamanes en el mundo andino, Historia y Cultura. Revista del Museo Nacional de Historia” 1983, nr 16, s. 138–139. 6 38 �Fot. 4. Don Gumercindo prezentuje swoje zbiory. U dołu czarno-białe zdjęcie Antoniego Raymondiego, wybitnego geografa i naukowca urodzonego we Włoszech. Raimondi jest imiennikiem wielu peruwiańskich instytucji kulturalnych, w tym szkół, teatrów, muzeów i instytutów szkolnictwa wyższego. Jego imieniem nazwano również prowincję Antonio Raymondi w regionie Ancash w Peru Pomieszczenie dość ciasno wypełniają stoły – „mesy” (Elías Minaya 2012: 75–78). Na centralnym stole-mesie właściciel usytuował trójkątną konstrukcję z przymocowanymi sztucznymi owocami oraz sztucznym pieczywem (wykonanymi z plastiku) – to tsampi (fot. 5), symboliczna góra-opiekun, dostarczyciel dóbr. To stoły-ołtarze (Elías Minaya 2012: 78), w tym przypadku „mikrokosmosy pamięci”. Don Gumercinda umieścił na nich przedmioty wykorzystywane w różnorakich ceremoniach, artefakty mocy, przedmioty służące wróżbiarstwu, lub wykorzystywane w rytuałach ofiarnych, dziękczynnych. Bywają nieodzowne w suplikacjach do gór Apus, czy też w prośbach o uzdrowienie. Na mesach nie może też zabraknąć figur miejscowych świętych, większość z praktykujących szamanów to katolicy. Są to najważniejsze przedmioty mocy funkcjonujące w regionie i posiadające właśnie tutaj ogromne znaczenie dla kultury popularnej. Figury świętych, krucyfiksy, dewocjonalia związane z centrami pielgrzymkowymi.; ulotki, wyblakłe, niektóre prawie nieczytelne plakaty z regionalnych fiest, fotografie. Zestawiając te przedmioty być może kierował się nieznaną mi hierarchią czy innym porządkiem, ale na pewno były dla właściciela ważne w muzeum swej własnej wyobraźni. W przypadku mesy nazwanej przez Don Gumercindo huaracina (czyli odpowiadającej geograficznie obszarowi Callejón de Huaylas, teraz prowincji Ancash) najważniejszymi obiektami są: „katolickie świętości” i ich wizerunki, nasiona i rośliny, zdjęcia artefaktów muzealnych: „przedmioty mocy” z szeroko pojmowanego zasobu kultur przedhiszpańskich. Opisze tylko najważniejsze przedmioty (fot. 6). Miniaturowy krucyfiks Señor de Mayo – ze swoim żeńskim odpowiednikiem Virgen de Huata (w świecie andyjskim występuje bardzo charakterystyczne zjawisko zwane „dualizmem andyjskim”, wszystko tutaj występuje w parach, ma swoje męskie i żeńskie odpowiedniki, uzupełniają się lub występują w opozycjach), i patron, lokalny święty San Miguel Arcangel. (Archanioł Michał) 39 �Fot. 5. Tsampi: symboliczna „Góra – dostarczyciel dóbr” Fot. 6. Stół z Huaraz (mesa huaracina) 40 �Wiązka suchej quinoa – nazywana potocznie „złotem Inków”, czy „zbożem Inków”, komosa ryżowa (Chenopodium quinoa), właściwie nie jest zbożem. Kiedyś była podstawową rośliną uprawianą przez kultury rolnicze w czasach przedinkaskich. Region Callejón de Huaylas (to historyczno-geograficzna nazwa regionu, funkcjonująca przed nowożytnym podziałem administracyjnym) opiewany jest w tekstach kultury jako ziemia niezwykle szczodra, żyzna. Bogata w aluwialne gleby, nawadniana przez wody spływające z lodowców. Po pojawieniu się hiszpańskich osadników quinoa została wyparta przez pszenicę. Jest uprawiana w wysokogórskich wsiach.; jest obecna w mitach i legendach. W kulturze tradycyjnej posiada wysoką pozycję. Wśród pamiątkowych obrazków okalających „świętości” – wyróżnia się fotografia przedstawiająca dziwny przedmiot: łapa pumy, niezwykle cenny artefakt muzealny, obiekt mocy bogato reprezentowany w ikonografii kultury Moche i kultur przedhiszpańskich. Nasiona huayruro, (Ormosia coccinea) (fot. 7), inaczej „jagoda szczęścia”. Nasiona mają czerwono-czarny kolor, symbolizują równowagę. W Peru są używane powszechnie do różnorakich praktyk i rytuałów. Przynoszą szczęście i obfitość, ale także działają ochronnie przeciw „złemu oku”7. Wykorzystywane w medycynie Indiańskiej jako lek na choroby oczu. Medycyna zachodnia koncentruje się na jej toksycznym działaniu. Nasiona huayruro są powszechnie noszone przez szamanów jako ozdoby podkreślające ich status społeczny. Nawet i w tym przypadku nasiona te są rozróżniane jako żeńskie i męskie. Nasionka męskie posiadają czerwona kropkę, nasiona żeńskie jej nie posiadają, są jednorodnie czerwone. Kolorystyka mes: wydawałaby się być przypadkowa, ale nie. Zawsze zastanawiam się czy to nie jest z mojej strony nadinterpretacja… Dominuje głęboki różowy, magenta, zwany też kolorem fuksji. To kolejny topos regionalny. Magenta dominuje w przestrzeni publicznej, w tekstyliach, regionalnych, tych tradycyjnych, jak i zupełnie współczesnych. To kolor tej prowincji. Kolejny kolor to zestawienie czerwono-białe barwy narodowe Peru. Peruwiańczycy silnie utożsamiają się z symbolami narodowymi i lubią je eksponować, podobnie jak eksponowanie kolorów lokalnych odnoszących się do tożsamości regionalnej. Niebieski – zakodowany jest w nazwie tej górzystej prowincji Ancasch, słowo ancash – „głęboki niebieski” (w quechua ankaskim) – taki błękit jaki towarzyszy białym, ośnieżonym szczytom. Fot. 7. Huayruro – Ormosia coccinea Muzeum na wolnym powietrzu Na posiadanym terenie, przyległym do budynku, znajdują się narzutowe głazy, dość liczne, więc wydaje się, iż właściciel zaplanował centralną alejkę wraz z poprzecznymi ścieżkami tak, aby stanowiły rodzaj harmonijnej całości. Na tym terenie wybudował zestaw malutkich domków czy przybudówek (fot. 8), nawiązujących wyglądem do krainy hobbitów, całość spowita w miejscowej roślinności, wśród których przeważa aliso (Alnus acuminata czyli wierzba andyjska) i kantuta. Wierzba andyjska aliso jak i kantuta są rdzennymi roślinami wykorzystywanymi w medycynie i silnie zakorzenionymi w kulturze. Wyjątkowość tej rośliny, przedstawił w krótkim, etnologicznym opisie, polski badacz, Kacper Świerk w czasopiśmie „Indigena. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich” (2013, Nr. 3), Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka, s. 27. 7 41 �Fot. 8. Domki z „krainy hobbitów” w części ogrodowej muzeum na wolnym powietrzu Kantuta – Cantua buxifolia (fot. 9) Jest to silnie rozgałęziony, efektownie wyglądający wieloletni krzew dorastający do 2–3 m wysokości. Uważana za kwiat narodowy Peru. Od czasów prekolumbijskich uprawiana jako roślina ozdobna. Istnieje też w innych odmianach kolorystycznych: czerwony i żółty. Kwiaty te uważane były przez Inków za święte i często były przedstawiane na ceramice. Stosowali je w ceremoniach religijnych i politycznych, w rytuałach mających na celu ułagodzenie Boga Trzęsień Ziemi – Pachacamaqa. (Ten zwyczaj nadal istnieje wśród rdzennej ludności Cusco w procesjach Señor de los Temblores) Przedstawienia kwiatu kantuty jak i drzewa aliso często pojawiają się na kubkach queros. Kubki quero stanowią ważną i intrygującą grupę artefaktów archeologicznych, charakterystyczną dla rozległych obszarów inkaskiego imperium Tawantinsuyu i kilku wcześniejszych kultur. Ich geneza niknie w czasach prehistorycznych; dzierżyli je w dłoniach mityczni bogowie z Huarochiri (Szemiński 1985: 26). pojawiały się już we wczesnych okresach ceramiki i występowały aż do epoki kolonialnej. Wykonywano je z gliny lub drewna. Quero (lub w uproszczeniu kero) w języku quechua pochodzi od q’iru (drewno). Znane są nieliczne kubki quero z metalu (również złote i srebrne). W zapiskach kronikarzy, złotymi kubkami wznosili toasty władcy inkascy „przepijając” ze słońcem. W centralnej części umieścił oczko wodne i otwarty pawilon, będący przedłużeniem budynku muzeum. Oprowadzając po strefie z domkami – podkreślał, że ma tutaj miejscowe „Andy w miniaturze”, można sobie wynająć domek w dowolnej strefie klimatycznej i zaręczał, że mieszkając w danym domku, można doświadczyć tego klimatu, że właśnie tak będzie. Nie wiem tutaj czy żartował, w tym przypadku jego oblicze pozostawało nieprzeniknione, być może przemawiała tutaj jego „szamańska natura”. W opowieści opierał się na geograficznym podziale Andów wg. skali Manuela Pulgara-Vidala. Uczony ten z lat 30., zbadał i opisał niezwykle zróżnicowane andyjskie strefy klimatyczne. Co prawda Don Gumercindo nie wymienił nazwiska tego uczonego Peruwiańczyka, ale wymieniał nazwy tych stref, podawał ich charakterystykę oraz ich funkcjonowanie w niektórych kontekstach kulturowych. 42 �Fot. 9. Kantuta – Cantua buxifolia, rosnąca obficie w muzeum na wolnym powietrzu, w rzemiośle artystycznym (kolczyki) oraz na ulicznym muralu w mieści Huaraz W następnej kolejności gospodarz zaprowadził mnie pod jeden z domków tonących w zaroślach kantuty. Wejście do domku zagospodarował w sposób nawiązujący do zabytków architektury inkaskiej (fot. 10) Przed domkiem wyrzeźbił, czy też uformował z cementu „trony inki”. To popularna nazwa, pod którą kryje się kamienny artefakt, bywa, że sporych rozmiarów. Badacze, archeolodzy nie do końca są zgodni co do funkcji tych kamiennych form, ale na pewno nie były to trony czy siedziska. Służyły pomiarom astronomicznym, były instrumentami pomiarowymi dla promieni słońca lub księżyca. W kulturze popularnej istnieją również pod tą samą nazwą inne kamienne konstrukcje zwane uschnu. To kamienne jedno lub dwustopniowe podesty ceremonialne, które prawdopodobnie służyły jako centralne miejsce składania ofiar lub wykonywania innych ważnych czynności w czasie świąt i uroczystości. Fot. 10. „Trony Inki” uformowane przed jednym z domków w muzeum W strefie głazów dominował spory, najwyższy głaz ze sztucznie uformowanym wierzchołkiem, wyraźnie zaznaczoną białą farbą strefą wiecznych śniegów (fot. 11). To główny opiekun-duch góry, góra-protektor, osobny ontologiczny byt obdarzony osobowością. Zaraz po sąsiedzku znajdował się kolejny głaz 43 �z namalowaną tęczą. Gospodarz wskazując go, podkreślał, że to dzieła utworzone przez naturę, tak jak i poprzedni – ten z białym wierzchołkiem, na potwierdzenie swych słów pokazał rewers głazu, gdzie rzekomo są widoczne naturalne przebarwienia skały (w kolorze ochry). Konotacje tęczy są bardzo szerokie, pojemne, jest ważna i bogato reprezentowana w wierzeniach oraz symbolice kultur andyjskich. To twór ambiwalentny. Może sprowadzać choroby na patrzącego oraz spowodować ciążę u niezamężnej kobiety… trzeba uważać. Fot. 11. Don Gumercindo prezentuje „prawdziwą Górę – opiekuna” W centralnej części ogrodowej, jak wspomniałam, gospodarz umieścił obszerny pawilon-wiatę. W pawilonie tym oprócz, wydawałoby się, ciasnoty i dość przypadkowo zgromadzonych eksponatów, dominują banery zatytułowane: „7 Cudów Świata” oraz sporych rozmiarów drewniane obiekty-rzeźby, oraz kamienie-dzieła przyrody (fot. 12). W czasie badań terenowych, zauważyłam już wiele lat temu, niebywałą skłonność miejscowych do pareidolii. Właściwie każdy informator opowiadał o miejscowym głazie, drzewie, górze, dopatrując się w nim znanych kształtów, odczytując jego kształt jako postać ludzką czy zwierzęcą. W muzeum Don Gumercinda nie mogło zabraknąć więc kamieni – dzieł przyrody, odpowiadających temu zamiłowaniu. Wśród wolno stojących obiektów, Don Gumercindo umieścił meble własnej roboty, wyplatane z plastikowego sznurka na metalowej konstrukcji. Opowiadając o tych przedmiotach, wszystkim tym zbiorom poświęcił tyle samo uwagi; niezwykle powykręcane konary w formie kondora czy fotel wyplatany ze sznurka stanowiły w jego opowieści taki sam walor, zachęcał do zakupienia mebli oraz wynajęcia malutkiego domku na wolnym powietrzu. Etnografowie prawie od samego początku, narodzin metody badań terenowych zapisują elementy niejasnej jeszcze wiedzy, pojawiającej się podczas pracy w najróżniejszy sposób – na papierze, na dyktafonie, w fotografiach i filmach czy w pamięci. Dopiero później, na postawie skomplikowanych historii tworzą pierwsze zapiski, które następnie analizują w zaciszu gabinetu, by w końcu zbudować interpretację innego, cudzego życia. (Rakowski 2012: 18). 44 �Fot. 12. Drewniane i kamienne „dzieła przyrody” Podobnie i ja, szkicując plan muzeum, już w zaciszu pracowni, zastanawiałam się czy moje przemyślenia to nie nadinterpretacja? Przemyślenia te dotyczyły graficznego podobieństwa mojego pośpiesznego szkicu sytuacyjnego muzeum, do wizji świata według Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua, na pierwszy rzut oka uderzała zbieżność ze sławnym rysunkiem (fot. 13). Fot. 13. Zastanawiająca zbieżność szkicu muzeum (wykonana prez autorkę) z rysunkiem Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua żyjący na przełomie XVI i XVII, pochodził z arystokracji inkaskiej; autor dzieła Relación de antigüedades deste Reyno del Perú (wyd. 1873), poświęconego historii Peru ze szczególnym uwzględnieniem dziejów władców inkaskich do panowania Huáscara (zm. 1532). Kronika ta jest jednym z fundamentalnych źródeł do dziejów Inków. Relacion de antiguedades deste reyno del Peru, powstała w latach 1550–1600, jest jednym z trzech etnohistorycznych i etnolingwistycznych zabytków kultury andyjskiej, wraz z kroniką Guamana Poma de Ayala i relacją jezuickiego księdza Francisco de Avila (zapisaną w quechua) Bogowie i ludzie z Huarochirí. Te trzy prace zawierają wyjątkowo głębokie 45 �i cenne informacje i świadectwa o kolonialnej przeszłości państwa Inków, kosmowizji, mitów, wierzeń, zwyczajów i organizacji społecznej. Dzieło Salqa Maywy zostało po raz pierwszy opublikowane w roku 1873. Chociaż zawiera różnorakie opisy i informacje, chociażby drobiazgowo opisana historia wojny Inków z wojowniczym ludem Chanków, to jednak ów rysunek rozbudził niezwykle ożywioną dysputę wśród badaczy8. Liczni badacze rozszyfrowujący ten rysunek, interpretowali go z różnych perspektyw. Począwszy od wyobrażenia barokowego ołtarza, będącego schrystianizowaną wizją indiańskiego świata - do wykresu linii ceques – wyimaginowanych linii podziału całego królestwa Tawantinsuyu. Linie ceques, które promieniście wychodzą z pępka świata, czyli Cuzco biegnąc w cztery strony świata, do czterech prowincji, jednocześnie wyznaczają główne punkty usytuowania świętych miejsc zwanych huancas (przy czym mogą to być twory natury skały głazy monolity czy źródła jak i świątynie czy rodowe dobra, a także budynki, zyskujące status obiektu „świętego”). Szczególnie popularną interpretacją rysunku jest ta, opierająca się na wizji świata posadowionego na katolickim, barokowym ołtarzu, czyli interpretacja będąca odniesieniem się osoby opisującej andyjski świat do sacrum; Salqa Maywa, partycypujący w kulturze kolonialnej elity i niejako „przemycający” w tej wizji rdzenne elementy tradycyjnego porządku quechua, wydają się wizją neofity chcącego pogodzić te dwa porządki w jednej całości. Jednakże wszystkie te interpretacje, różnych badaczy, zawsze zawierają szereg podziałów na określone strefy i elementy odpowiadających sobie w parach bocznych, tych przeciwległych jak i w rzędach pionowych. Każda para zamieszczonych na rysunku elementów występuje albo jako kontekst opozycji binarnych, albo ujawnia niezwykle pojemne konteksty kulturowe związane z każdym z nich. Konteksty te są silnie zamocowane w języku quechua. Elementy graficzne rysunku podpisane są przez autora w języku hiszpańskim (kolonialnym) przeplatanym z kolonialnym quechua9. Słowa-klucze w języku quechua odnoszą się do botaniki, zoologii, rolnictwa czy tradycyjnej medycyny i ich mityczno-magicznych powiązań. Jako całość, rysunek jest streszczeniem lub kompendium relacji zachodzących w naturze i miejscu człowieka w owej kosmowizji. Przykładowo słowo Pacha lub Patsa, to niezwykle pojemne semantycznie słowo, zawierające konteksty mieszczące się zarówno w kategoriach przestrzennych (ziemia, podłoże, świat, nasz świat, ten świat) jak i w kategoriach czasowych (czas, ten moment, to co teraz), oznaczałby tutaj, w kontekście omawianego rysunku „wszechświat uporządkowany w kategoriach czasoprzestrzennych”. Don Gumercindo w swym małym, prywatnym muzeum dokonał rekonstrukcji tradycyjnego andyjskiego światopoglądu. Pozostaje pytanie: Czy Don Gumercindo znał rysunek Salqa Mywy? Czy też nie znając tego rysunku posiadał utrwaloną w tradycji wizję andyjskiego świata zwaną „andyjską kosmowizją”? Andyjska kosmowizja porównywana jest przez badaczy do Eliadowskiej „religii kosmicznej”. W Andach jest trwała i żywa, istnieje w kulturze popularnej, która tutaj wydaje się mieć bezpośrednią egzemplifikację. Świat odtworzony Rysunkowi Juana de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua poświęcono wiele opracowań, niezwykle krótkie streszczenie czy skrót rozważań badaczy, który zamieszczam w niniejszej pracy, oparłam na opracowaniach: Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua, Relación de Antiguedades desde reyno del Perú, [w:] Tres Relaciones de Antiguedades peruanas, Madrid 1879. Jan Szemiński Don Joan de Santa Cruz Pacha Cuti Yamqui Salca Maygua y su „Relación de antiguedades deste Reyno del Piru” (2019), Rita Fink, La cosmología en el dibujo del altar del Quri Kancha según don Joan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salca Maygua. (2001), A. Yaranga Valderrama, Koncepcja świata, czyli wizja kosmosu w cywilizacji andyjskiej, [w:] Czas w kulturze, przeł. Andrzej Krzanowski (1988), Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 66. 9 Język quechua, zwany runa simi (język ludzi) używany przez ludy andyjskie od czasów przedinkaskich do współczesności. Obecnie szacuje się, że aktywnie używa go od 8 do 11 milionów ludzi. Posiada wiele odmian czy wariantów. Spośród 47 zarejestrowanych odmian tego języka 17 wariantów należy do grupy językowej quechua ancashino, czyli występują one na badanym przeze mnie obszarze. Quechua posiada łaciński zapis słów, lecz pisownia bywa różna i słowa w quechua pisane po hiszpańsku mogą być zapisywane na różne sposoby. Mimo iż w roku 1975 powstał ujednolicony zapis bazowy dla tego języka, poruszanie się na tym „grząskim temacie” wymaga od badacza szczególnej uwagi, aby nie zabrnąć w pułapki językowe. Jako przykład podam moje zmagania ze słowem Apu: Pan, Władca-góra, władca-opiekun, duch góry, góra-protektor, góra opiekuńcza dla danego terytorium, czy Apus (w liczbie mnogiej). Słowo to niejako podstawowe w badaniach andyjskich, w tej chwili przeszło do tekstów naukowych czy tekstów folkloru jako słowo panandyjskie, i z powodzeniem stosowane jest przez badaczy międzynarodowych a odnoszące się różnych regionów andyjskich. Jednakże, gdy studiowałam teksty z regionu Callejón de Huaylas, szczególnie te najstarsze, pełne słów quechua sprzed reformy językowej, nie występowało ono zupełnie. Czyżby oznaczało to, że region ten miał gór-protektorów? Wydawało się to absurdem, oczywiście że miał, tylko słowo: Pan, władca, opiekun, protektor, duch góry itp. występuje regionalnie pod zupełnie inną nazwą (Jircas, Auquis), i co ciekawe, aktualnie, współcześni badacze stosują słowo panandyjskie Apu, zubażając kontekst językowy tego zakątka Andów. 8 46 �przez Don Gumercindo w swoim prywatnym „muzeum wyobraźni” jawi się jako organizm realny, żywy i święty zarazem. Streszczenie Tekst prezentuje niezwykłe prywatne muzeum położne wysoko w górach w małej andyjskiej wiosce, we wsi Marían położonej w Białych Kordylierach w Prowincji Ancash, w Peru. Jest ono stworzone przez potomka Pablo Atusparii powstańca chłopskiego i nosi tajemniczą nazwę: Campestre Villa Garcia Marían – Huaráz, CLUB Campestre VILLA Garcia. Pablo Atusparia jest niezwykle rozpoznawalną postacią dla całego regionu – to przywódca powstanie chłopskiego z roku 1885. Symbol niezłomnego oporu miejscowej ludności chłopskiej przeciwko bezustannej opresji, od czasów kolonialnych poprzez okrucieństwa „wojny o saletrę”, czyli Wojny o Pacyfik, kończąc na zawsze niekorzystnych dla chłopów reformach agrarnych Atusparia wpisał się w mityczną strukturę herosa kulturowego. Potomek Atusparii, Gumercindo, mieszkaniec Limy, stworzył we wsi Maraín muzeum Atusparii, zdumiewającą budowlę, która jest „muzeum jego pamięci”. Niezwykłe budowle i eksponaty – ilustrują stosunek do świata przyrody i jego miejsce w kosmowizji andyjskiej. Artykuł ten, jest próbą wstępnego odkodowania zawartości tego muzeum, znaczenia przedmiotów będących eksponatami – lub nie będących eksponatami. Co jest eksponatem, co przejściowym nietrwałym wyposażeniem? Ich funkcje się mieszają, są w bezustannym ruchu, nic tu nie jest trwałe, jednocześnie cały czas jest ujęte w ramy „andyjskiego świata”. Słowa klucze: Andy, muzeum na wolnym powietrzu, Atusparia, andyjska kosmowizja, Apus 47 �Bibliografia: Bode, B. (2015). Las campanas del silencio. Destrucción y creación en los Andes, traducción de Leoncio Robles, Lima: Fondo Editorial del Congreso del Perú. Bogowie i ludzie z Huarochiri (1985). przeł., wstępem i objaśnieniami opatrzył J. Szemiński, Kraków. Cock, G. (1983). Sacerdotes o chamanes en el mundo andino, „Historia y Cultura. Revista del Museo Nacional de Historia” nr 16, s. 135–146. Escárzaga, F. (1999). La sublevación de Ancash. Proyecto nacional y guerra de razas, „Política y Cultura”, nr 12, s. 151–175 (Universidad Autónoma Metropolitana Unidad Xochimilc Distrito Federal, México). Elías Minaya, José, F. (2012). El sentido de la fe en el curanderismo, [w:] „Pueblo Continente” Volumen 23, N° 1, Enero – Junio: 75–78 Juan de Santa Cruz Pachacuti Yamki Salcamayhua (1879). Relación de Antigue dades desde reyno del Perú, [w:] Tres Relaciones de Antiguedades peruanas: Madrid. Klaiber, J. (1999). La actitud y sensibilidad del clero en la revolucion de Pedro Pablo Atusparia 1885, [w:] Diócesis de Huaraz. Cien años de vida diocesana, 15 de mayo 1899–1999, Lima: b.w., s. 277–287. Fink, R. (2001). La cosmología en el dibujo del altar del Quri Kancha según don Joan de Santa Cruz Pachacuti Yamqui Salca Maygua, Histórica, Vol.25, Num.1. s. 9–75 Relación de las costumbres antiguas de los naturales del Perú [Manuscrito] entre 1550 y 1600. Pietraszczyk-Sękowska, J. (2015). Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego: Łódź. Posern-Zieliński, A. (1974). Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej (XVI–XX w.), Zakład Narodowy im. Ossolińskich: Wrocław. Posern-Zieliński, A. (2021). Szczęśliwy traf i tubylczy partner w badaniach terenowych. Z doświadczeń antropologa w USA i Ameryce Południowej Etnografia. Praktyki, Teorie, Doświadczenia, 7: 183–214. Raimondi, A. (2006). El departamento de Ancachs y sus riquesas minerales (1873). Mapa del departamento de Ancachs con la nueva provincia de Dos de Mayo del departamento de Huánuco (1873). Incluye la presentación de dibujos inéditos de sus libertas de viajes y de la oficina de redacción de la obra El Perú. Compilación y estudio introductorio de L.F. Villscorta Ostolaza, Lima: Fondo Editorial Universidad Mayor de San Marcos. Rakowski, T. (2018). Etnografia przedtekstowa. Fenomenologiczne korzenie interpretacji antropologicznej. „Teksty drugie” nr 1, s. 16–39. Salazar Mejía, J. A. (2006). Identidad. Diversificación curricular para Ancash. Bases para el Proyecto Educativo Regional, Huaraz: Instituto Repúblico y Libertador „José Faustino Sánchez Carrión”. 48 �Szemiński, J. (2019). Don Joan de Santa Cruz Pacha Cuti Yamqui Salca Maygua y su „Relación de antiguedades deste Reyno del Piru”. Editorial: El Lector: Peru-Arequipa. Szemiński, J. Inkaska filosofía, http://ptta.pl/index.php?id=owydawnictwie&lang=pl Dostęp: 29.04.2022 Świerk, K. (2013). Perspektywizm, miłość i cykady. Uczucia, transformacje i etos w opowieści Jerinti z folkloru Indian Matsigenka. „Indigena. Przeszłość i Współczesność Tubylczych Kultur Amerykańskich”, Numer 3, s. 26–51. Yaranga Valderrama, A. (1988). Koncepcja świata, czyli wizja kosmosu w cywilizacji andyjskiej, [w:] Czas w kulturze, przełożył z hiszpańskiego Andrzej Krzanowski, Państwowy Instytut Wydawniczy: Warszawa. 49 ��Agnieszka Grabowska Małgorzata Kunecka1 Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie CZY POTRZEBNE SĄ KATALOGI ZBIORÓW? KWERENDOWANIE TEMATYCZNE – NOWY SPOSÓB OPRACOWYWANIA KOLEKCJI MUZEALNYCH NA PODSTAWIE DOŚWIADCZEŃ Z OPRACOWYWANIA KATALOGU ZBIORÓW „DZIECIŃSTWO” W PAŃSTWOWYM MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W WARSZAWIE Czy to jeszcze ma sens? Czy w dobie coraz bardziej rozpowszechnionych cyfrowych repozytoriów potrzebne są katalogi zbiorów muzealnych? Czy tradycyjna książka może konkurować z interaktywną bazą danych, a jeśli tak to na jakim polu? Aby spróbować odpowiedzieć na tak postawione pytania trzeba przyjrzeć się klasycznym katalogom zbiorów wydawanym przez muzea, które zwykle stanowią odzwierciedlenie podziału muzealiów konkretnej placówki muzealnej na poszczególne kolekcje. Te zaś są wydzielane wg kryterium materiałowego lub funkcjonalno-rzeczowego. Mamy zatem w naszych muzeach kolekcje ceramiki, tkanin, rzeźby drewnianej albo kolekcje narzędzi rolniczych, biżuterii, instrumentów muzycznych czy zabawek. Opracowania, które my, muzealnicy, tworzymy są zatem zazwyczaj powieleniem pewnego szablonu, w który wcześniej sami włożyliśmy muzealne zbiory i przez który zwykliśmy na nie spoglądać2. O ambiwalencji muzealnych podziałów Żadna klasyfikacja nie jest doskonała, za to każda nosi w sobie znamiona sztuczności. Dwie dekady temu, rozpoczynając pracę w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie jako coś naturalnego potraktowałyśmy zastany porządek podziału zbiorów z terenu Polski na cztery kolekcje: Gospodarki Podstawowej i Rzemiosła, Strojów i Tkanin, Sztuki Ludowej i Nieprofesjonalnej oraz Folkloru. Podział ten dla młodych i niedoświadczonych pracowników stanowił coś w rodzaju dogmatu i nie był poddawany krytyce. W tych grupach muzealia od dekad są inwentaryzowane i przechowywane, tymi grupami opiekują się też poszczególni specjaliści. Co oczywiste, to od ich zainteresowań badawczych i koncepcji kolekcjonerskich zależy w dużej mierze kształt każdej z kolekcji. Ta zależność losu przedmiotu od zainteresowań zbieracza jest szczególnie widoczna w momencie gdy staje się on muzealnym obiektem. I tak na przykład gliniany gwizdek może okazać się na tym etapie zabawką lub reprezentantem warsztatu rzemieślniczego, a szklany medalik dewocjonalium lub elementem biżuterii – zawieszką do korali. Wieloznaczeniowość przedmiotów i możliwość spojrzenia na nie z różnych perspektyw zaowocowały sytuacją, w której takie same lub bardzo podobne przedmioty wchodzą w poczet różnych kolekcji. W muzeum, instytucji długiego trwania, zmieniają się trendy i ludzie, co ma swoje odzwierciedlenie w zbiorach, często w postaci niekonsekwencji podziałów. 1 2 Kontakt: agnieszka.grabowska@ethnomuseum.pl, malgorzata.kunecka@ethnomuseum.pl. Podkreślamy, że mamy tu na myśli katalogi zbiorów, nie zaś katalogi wystaw. 51 �Ale czy możliwy jest konsekwentny i klarowny podział zbiorów tak różnorodnych i zaskakujących niekiedy jak zbiory etnograficzne? Czy można pozamykać życie w szufladach nie mając wątpliwości, co do której włożyć i co do czego pasuje? Te dylematy zaowocowały pomysłem stworzenia katalogu zbiorów innego od dotychczasowych, skupionego na kategorii tematycznej, który połączy wszystkie kolekcje zgromadzone w Muzeum. Przekopać zbiory w poprzek Pomysł stworzenia katalogu, który zaprezentuje zbiory muzealne w inny od standardowego sposób powstał w wyniku wieloletniego doświadczenia pracy w Centralnym Magazynie Zbiorów i prowadzenia kwerend. To wtedy stało się dla nas jasne, że muzealia można pogrupować wg dowolnych zasad i że katalogi zbiorów, podobnie jak wystawy i towarzyszące im publikacje, mogą być narracyjne. Wybór obiektów do takiego katalogu wiąże się jednak z przyjrzeniem się wszystkim zbiorom na nowo i ułożeniem ich niejako w poprzek ustalonych podziałów. Taka kwerenda przypomina więc kwerendy poprzedzające przygotowanie wystaw, jest jednak o wiele bardziej wymagająca bo katalog z definicji musi zawierać wszystkie zbiory obejmujące wybrane zagadnienie. Nasz katalog został podzielony na cztery części tematyczne. Czytelnik nie znajdzie tu jednak rozdziałów poświęconych czterem kolekcjom Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, o których wspominamy na początku tego artykułu. Muzealia i archiwalia zostały podzielone na rozdziały i podrozdziały, których zakres wiąże się z punktem widzenia dziecka. To rola jaką przyjmuje dziecko w odniesieniu do danego artefaktu była dla nas kluczowa przy dzieleniu materiału. I tak: rozdział pt. „Utensylia. Zapis codzienności dzieciństwa” podzieliłyśmy na części: „Kołysanie, czyli pierwsze chwile”, „Troska, czyli różne sposoby opieki”, „Obecność, czyli dzieci, których wszędzie pełno” oraz „Bliskość, czyli poczucie bezpieczeństwa”. Rozdział „Rekwizyty, czyli świadectwa świątecznego czasu” składa się z części: „Bohater, czyli dziecko w centrum”, „Aktor, czyli dziecko aktywne”, „Widz, czyli dziecko obserwator” i „Kostium, czyli wyjątkowa oprawa”. Na rozdział „Akcesoria. Świadectwa dziecięcej pracy, nauki i zabawy” składają się podrozdziały: „Powinność, czyli obowiązki małe i duże”, „Przysposobienie, czyli droga ku dorosłości”, „Frajda, czyli czysta przyjemność” oraz „Skarb, czyli to co ukochane”. Ostatni rozdział publikacji poświęcony został wizerunkom dziecka i dzieciństwa utrwalonym w dziełach sztuki, zabytkach ikonograficznych oraz na dawnej fotografii. Dobierając materiał do tej części na wstępie przyjęłyśmy założenie, że z różnych względów pozostawimy na marginesie naszych zainteresowań wizerunki Najważniejszego Dziecka w polskiej sztuce ludowej czyli Dzieciątka Jezus, a także wizerunki innych świętych dzieci. Skupiając się na dziecku jako małym człowieku, stanowiącym część rodziny i społeczeństwa, pogrupowałyśmy wizerunki w następujące kategorie: „Pociecha, czyli dziecko w rodzinie”, „Osóbka, czyli portrety dzieci”, „Ogniwo, czyli dziecko jako część społeczności” i „Model, czyli stylizacje i kreacje”. Stworzone na potrzeby książki kategorie służą podmiotowemu potraktowaniu dziecka. Kilka słów o wyzwaniach Katalog „Dzieciństwo” został opracowany i wydany dzięki dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Wspieranie Działań Muzealnych. Był to projekt roczny, co sprawiło, że prace nad książką były prowadzone równolegle z aktualizacją wniosku. Szybko okazało się, że mimo wstępnych kwerend przeprowadzonych na etapie przygotowania wniosku liczba obiektów, które chcemy zawrzeć w publikacji znacznie przerasta nasze odważne, jak się wydawało, wyliczenia. Podejście narracyjne przyniosło wiele niespodzianek, których byłoby zapewne znaczniej mniej w przypadku zbioru wyznaczonego na podstawie twardych kryteriów takich jak funkcja, materiał, technika wykonania czy region etnograficzny, z którego prezentowane przedmioty pochodzą. Praca nad katalogiem pokazała, że w przypadku szerokiej kategorii tematycznej o nieostrych granicach, w zasadzie nie da się oszacować dokładnie ilości zbiorów przed rozpoczęciem projektu. Katalog „Dzieciństwo” zgodnie z założeniem jakie przyjęłyśmy obejmuje wszystkie zbiory Państwowego Muzeum Etnograficznego związane z wybraną tematyką, a więc zarówno muzealia jak i archiwalia. Obydwa zbiory generowały wiele pytań i wątpliwości, na które często nie było jednoznacznej odpowiedzi. 52 �Oczywiście pewne obiekty i grupy nie budziły zastrzeżeń, jak choćby zabawki, kołyski, dziecięce ubranka czy przybory szkolne. Znacznie trudniej sprawa przedstawiała się w przypadku tych przedmiotów których co prawda dzieci używały, ale nie były to rzeczy wykonane z myślą o dzieciach i specjalnie dla nich przeznaczone, jak narzędzia, naczynia lub meble. Konieczne było więc znalezienie klucza i podjęcie decyzji co zostanie włączone do zbioru określonego mianem „dzieciństwo” a co pozostawione poza nim. Wybór przedmiotów oparty na kryterium czy były one wykonane z myślą o dzieciach lub używane z całą pewnością przez dzieci był wyborem autorskim, zatem subiektywnym. Podobnie przedstawiała się sytuacja z doborem archiwaliów i wszelkiej ikonografii. Ważne stało się ustalenie momentu kiedy człowiek przestaje być dzieckiem co okazało się istotne w przypadku pojawiającej się na fotografiach młodzieży, ale też w wielu przypadkach niezwykle trudne. W tym kontekście konieczne stało się opracowanie komentarza w formie tekstów wprowadzających do każdej części, a także do całego katalogu. Stanowią one wartość dodaną całej publikacji, która stała się dzięki temu nie tylko katalogiem zbiorów, ale również swego rodzaju opracowaniem pozwalającym spojrzeć na zagadnienie dzieciństwa z różnych perspektyw. Znane – nieznane Analiza zbiorów pod kątem wybranego tematu przyniosła więcej niespodzianek niż początkowo zakładałyśmy. Przede wszystkim pozwoliła poznać luki w zbiorach. I choć odkrycia braków akurat się spodziewałyśmy to już kategorie niektórych z nich stanowiły dla nas zaskoczenie. Stosunkowo najbardziej przewidywalny okazał się brak przedmiotów wykonanych poza społecznościami wiejskimi, choć konsekwentne pilnowanie wiejskiego rodowodu muzealiów doprowadziło do sytuacji, w której w kolekcji zabawek nie znalazłyśmy np. klasyku w postaci pluszowego misia. Ponadto okazało się, że tylko niewielka część kolekcji zabawek była rzeczywiście używana przez dzieci, ponieważ zabawki te najczęściej nie zachowały się, a przez sobie współczesnych etnografów nie były uznawane za godne włączenia do zbiorów muzeum. Natomiast zabawki z ośrodków rzemieślniczych, których dzieci nie trzymały w ręku, zbierano jako przykład rzemiosła wiejskiego. Luki w zbiorach były więc spowodowane w dużej mierze podejściem poprzednich pokoleń do etnografii, ale też (a może przede wszystkim?) do dziecka. Brak atencji dla przedmiotów wykonanych i używanych przez dzieci uświadomił nam brak podmiotowego podejścia do dziecka, a sposób w jaki zatytułowane zostały niektóre fotografie wręcz przedmiotowy stosunek badaczy do tej grupy W ramach podsumowania Narracyjne opracowania zbiorów muzealnych dają możliwość innego, nieszablonowego spojrzenia na istniejące kolekcje. Dzięki nim, nawet pracując przez lata z tymi samymi obiektami możemy odkrywać je niejako na nowo przy okazji podejmowania kolejnych tematów. Nie tylko stanowią gotową bazę do tworzenia scenariuszy, wystaw, lekcji muzealnych, wydarzeń czy paneli dyskusyjnych, ale są również impulsem do uzupełniania kolekcji i integrującym doświadczeniem dla zespołu. Mamy świadomość, że klasyfikacja zbiorów stworzona na potrzeby katalogu zbiorów „Dzieciństwo” podobnie jak każda inna ma swoje słabe strony. Jednocześnie wiemy, że jej stworzenie pomogło nam w spojrzeniu na muzealia i archiwalia z dziecięcej perspektywy i tym samym na podmiotowe podejście do dziecka – bohatera naszej opowieści. Odrzucenie podejścia funkcjonalnego i kategoryzacji przedmiotów według typowych, znanych reguł jak np. wyodrębnienie zabawek czy odzieży dziecięcej jako całych zbiorów muzealiów pomogło nam zbliżyć się do optyki dziecięcej i uczynienia z dziecka podmiotu. Próba zmiany perspektywy spojrzenia na przedmioty czy ikonografię była pomocna w kolejnych latach podczas prac nad wystawą „Dzieciństwo”. Streszczenie Artykuł porusza pytanie o zasadność tworzenia tradycyjnych katalogów muzealnych w erze cyfrowych repozytoriów oraz o tym, czy książka może konkurować z interaktywną bazą danych. Autorki analizują klasyczne podziały muzealnych zbiorów, wskazując na ich umowność i wieloznaczność przedmiotów, które 53 �często mogą być przypisane do różnych kolekcji w zależności od kontekstu. Na bazie doświadczeń w pracy w magazynie zbiorów powstała koncepcja alternatywnego katalogu tematycznego „Dzieciństwo”, prezentującego zbiory z perspektywy dziecka. Projekt okazał się wyzwaniem, m.in. z powodu trudności w określeniu liczby odpowiednich obiektów i granic kategorii. Przy okazji odkryto luki w zbiorach, szczególnie w kontekście przedmiotów miejskich czy faktycznie używanych przez dzieci zabawek. Pokazało to ograniczenia wcześniejszego podejścia do etnografii i marginalizację dziecka jako pełnoprawnego podmiotu badań. Katalog stał się nie tylko opracowaniem zbiorów, ale także refleksją nad spojrzeniem na dzieciństwo w muzealnej praktyce. Słowa kluczowe: katalog muzealny, podziały muzealne, kolekcje tematyczne, dziecko w muzeum, dzieciństwo 54 �Bibliografia: Broda, A., Grabowska, A., Kunecka, M. [red.] (2021). Dzieciństwo. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Deredas, A., Sosnowska, J. (2022). Dzieciństwo w rodzinie robotniczej międzywojenne Łodzi. Perspektywa etnograficzno-pedagogiczna. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Jakubiak, K., Nawrot-Borowska, M. (2021). Dziecko i dzieciństwo na ziemiach polskich w źródłach narracyjnych i ikonograficznych z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek Kuciel-Frydryszak, J. (2023) Chłopki. Opowieść o naszych babkach. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy Landau-Czajka, A. (2002). Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach dla dzieci najmłodszych 1785–2000. Warszawa: Wydawnictwo NERITON Instytut Historii PAN Lewińska, T. (2001). Polskie Ludowe Instrumenty Muzyczne. Katalog zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie Mędrzecki, W. (2002). Młodzież wiejska na ziemiach Polski centralnej 1864–1939. Procesy socjalizacji. Warszawa: Wydawnictwo DiG. 55 ��Piotr Mańkowski1 Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wojciech Połeć2 Katedra Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego NARZĘDZIA DO OBRÓBKI DREWNA. SPOSOBY POKAZANIA ROZWOJU TECHNOLOGII OBRÓBKI DREWNA NA WYSTAWIE W MUZEUM Wprowadzenie Celem niniejszego opracowania jest refleksja nad sposobami prezentacji narzędzi związanych z obróbką drewna w ramach ekspozycji muzealnych, przede wszystkim w ramach muzeów na wolnym powietrzu, czyli w skansenach, ale zawarte w tym opracowaniu refleksje mogą mieć zastosowanie także w przypadku innych muzeów, począwszy od muzeów etnograficznych, poprzez muzea lokalne a na muzeach przemysłu skończywszy. Skupiamy się na sposobach przedstawiania narzędzi w kontekście obecnych wystaw muzealnych i staramy się przedstawić sugestie dotyczące tego, w jaki sposób można w przyszłości rozwijać czy też zmieniać sposoby ekspozycji narzędzi w ramach wystaw kontekstowych w skansenach, ale również w ramach samodzielnych wystaw poświęconych prezentacji zmian i rozwoju technologii związanych z obróbką drewna. Ważną częścią naszych rozważań jest zauważalna w wystawach muzealnych (a czasami również w zbiorach muzealnych) luka w pokazywaniu rozwoju narzędzi, która dotyczy przede wszystkim okresu drugiej połowy XX wiek, kiedy to zaczęto wprowadzać do użycia narzędzia produkowane fabrycznie i z zastosowaniem napędu elektrycznego. Wskazujemy na to, że brak w zbiorach i ekspozycjach muzealnych tego typu zmieniających się narzędzi może być w przyszłości znaczącym problemem w ukazywaniu rozwoju narzędzi do obróbki drewna, gdyż narzędzia te bezpowrotnie znikają nie tylko z rynku, ale również z przestrzeni społecznej, co jest związane z ich wychodzeniem z użycia i zastępowaniem ich nowymi. Luka dokumentacyjna przekłada się również na lukę w edukacyjnej roli muzeów, które pokazują wybrany, nie tak odległy fragment historii związany z ludowością, ale nie pokazują ciągłości między tradycyjnymi narzędziami, a narzędziami wytwarzanymi i wykorzystywanymi współcześnie. Narzędzia do obróbki drewna w kontekście historycznym Nie trzeba przypominać, że drewno towarzyszy człowiekowi od samego początku istnienia naszego gatunku: jako opał, materiał budowlany, materiał do budowy broni, ale także materiał do budowy narzędzi. Przykłady drewna obrobionego odnajdywane są w czasie wykopalisk archeologicznych (Ruszczyk 2007), obrazy ilustrujące obróbkę drewna znane są już ze starożytności. Ekspozycje narzędzi do obróbki drewna spotkać więc można w muzeach archeologicznych czy też muzeach historycznych, które pokazują rozwój poszczególnych miast, regionów czy też różnorodnych społeczności. Narzędzia te rzadko jednak bywają głównym tematem wystaw, najczęściej są ich fragmentem, stanowią część tła dla narracji obrazu1 2 Kontakt: piotr_mankowski@sggw.edu.pl. Kontakt: wojciech_polec@sggw.edu.pl. 57 �jących przemiany życia ludzi w różnych miejscach i epokach historycznych. Szczególne miejsce zajmują narzędzia drewniane i do obróbki drewna w ekspozycjach skansenów. Usprawnienia obróbki drewna wymagało stworzenia narzędzi do jego obróbki. Pierwsze prymitywne narzędzia kamienne (także z wykorzystaniem drewna) prezentowane są na wystawach dotyczących już życia ludów pierwotnych. W kontekście kolejnych epok przedstawia się kolejne narzędzia takie jak siekiery, pobijaki. Pojawia się często na ekspozycjach drewniana broń: dzidy, włócznie, łuki, siekiery. Ekspozycje skansenów ukazują najczęściej rekonstrukcje warunków życia i pracy, jakie spotkać można było w okresie XIX i I poł XX wieku (Czajkowski, 1979). Próbują one zachowywać i prezentować kulturę ludową w jej kształcie, który nie uległ jeszcze przemianom modernizacyjnym, ale nie zawsze oznacza to, że przedstawiają one „odwieczny” obraz życia na polskiej wsi. Józef Burszta, powołując się zresztą na Oskara Kolberga, zwraca uwagę na przemiany na polskiej wsi, które związane były z uwłaszczeniem chłopów. Kolberg podkreślał, że większa zamożność chłopów wielkopolskich wiązana może być z wcześniejszym uwłaszczeniem, a i w innych regionach, jak pokazuje Burszta okres po uwłaszczeniu jest okresem znaczących zmian zarówno w budownictwie ludowym i wyposażeniem wnętrza mieszkań, jak i w innych sferach życia (Burszta 1974: 66). Duża więc część ekspozycji skansenowskich nie tyle oddaje „odwieczny” sposób budowania i wytwarzania przedmiotów użytkowych, co pewien etap rozwoju kultury materialnej wsi polskiej. Początki tworzenia tego typu ekspozycji związane były z rozbudzeniem zainteresowania życiem na wsi i pracą chłopa na roli, odzyskiwaniem przez Polskę niepodległości, szukaniem polskiego stylu narodowego w wiejskim budownictwie drewnianym, co do którego domniemywano, że przetrwał on w niezmienionej formie nieskażonej „obcymi wpływami” (Chętnik 1915; Pokropek 2019; Sas Zubrzycki 1916). Obok zbiorów muzealnych ważnym źródłem do poznania narzędzi do obróbki drewna są dokumentacje badań terenowych i wykonane rysunki i zdjęcia (Pokropek 2019; Moszyński 1929). Ciekawy etnograficznie opis narzędzi służących do wykonywania drewnianych instrumentów muzycznych przedstawiony jest w opracowaniu Chętnika „Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach” (Chętnik 1983). Jest to przedwojenny opis ludowych narzędzi wykonany przez etnografa, Kurpia, lutnika i wiejskiego muzykanta w jednej osobie, co sprawia, że mamy do czynienia z cennym źródłem, gdyż opracowany przez etnografa, który wyrósł z tego regionu i znał z własnego muzycznego doświadczenia tradycje wytwarzania instrumentów ludowych. Mamy więc potencjalnie do dyspozycji zarówno same narzędzia jak i dokumentację dotyczącą sposobów ich użytkowania w przeszłości. Dokumentację taką i rozszerzanie zbiorów można rozszerzać na kolejne okresy historyczne doprowadzając do współczesności, która, co oczywiste, z czasem stanie się również przeszłością. Dobrym przykładem tego typu procesu mogą być ekspozycje skansenowskie. Narzędzia do obróbki drewna w kontekście ekspozycji skansenowskich Praca na wsi wiązała się z koniecznością wytworzenia sobie narzędzi do obróbki roli. Początkowo każdy wytwarzał sobie prymitywne narzędzia, a gospodarstwo musiało być w pełni samowystarczalne lub ograniczać się do wymiany w obrębie społeczności wiejskiej (Burszta 1974: 87). Z czasem powstają zakłady rzemieślnicze, coraz bardziej wyspecjalizowane, produkujące sprzęty potrzebne w gospodarstwie. Zaczęły się również pojawiać narzędzia produkowane poza społecznościami lokalnymi. Nie tylko takie, które produkowane były w pobliskiej przestrzeni miejskiej, ale również narzędzia sprowadzane z dalszych obszarów, w tym zza granicy. Ekspozycje skansenowskie przedstawiające pracę na wsi pokazują sprzęty wykorzystywane w gospodarstwie i czasami narzędzia służące do ich wytwarzania/naprawy. Narzędzia do obróbki drewna w skansenie znaleźć można na ekspozycji prezentującej: ciesielstwo, stolarstwo, bednarstwo, kołodziejstwo, młynarstwo, wytwarzanie zabawek drewnianych, wyrób wióra/gontu, łyżek/naczyń, wyrób ludowych instrumentów muzycznych np. ligawek. To oczywiście nie pełna lista, narzędzia można spotkać także gdzie indziej. Dla niektórych może to być zaskoczeniem, że młynarz czy właściciel wiatraka mieli w miejscu pracy stół stolarski i podstawowe narzędzia służące do bieżących napraw. Jeżeli uważnie zwiedzać wystawy, to okazuje się, że narzędzi do obróbki drewna jest niemało, ale stopień rozproszenia utrudnia odbiór. Zazwyczaj pokazywane są pojedyncze egzemplarze, narzędzia ukazujące jego stan z przełomu XIX/XX w. do II wojny światowej. Od wiertarki sznurkowej do kobry drewnianej, czasem pojawia się korba stalowa. A czy nowsze narzędzia są gorsze? 58 �Już Jan Stanisław Bystroń pisał we „Wstępie do ludoznawstwa polskiego”, że: „Trzecim działem kultury, obok kultury umysłowej i społecznej, jest kultura techniczna. Obejmuje ona przedmioty i czynności, służące do zaspokojenia potrzeb fizycznych i materialnych, a więc do zdobycia i przygotowania żywności, mieszkania, odzieży, sprzętów i t. d. Obok rzeczy starych, jak np. niektóre narzędzia gospodarskie i niektóre techniki przetworów, mamy tu bardzo silne wpływy późniejsze, często i obce; wieś przejmuje powszechnie rzeczy nowe, jedynie tempo ich przejmowania jest uwarunkowane prymitywizmem stosunków, stopniowo się zmniejszającym” (Bystroń 1926: 168). Ten aspekt zmian jest bardzo rzadko pokazywany i uwydatniany w ekspozycjach muzealnych, w tym przede wszystkim skansenowskich. Po zniszczeniach I, a zwłaszcza II wojny światowej (w czasie uprzemysłowienia, rozwoju PGR-ów i coraz silniejszej urbanizacji) nasiliły się badania etnograficzne polskiej wsi. Był to ostatni moment na uchwycenie zanikających ówcześnie zjawisk. Ten etap zaowocował powstaniem większości ekspozycji skansenowskiej w Polsce, przedstawiającej wieś przełomu wieków. Ekspozycja skansenowska ukazuje głównie życie na wsi, w ostatnich latach pojawiają się drewniane sektory małomiasteczkowe. Ekspozycja skansenowska „dochodzi” do czasów powojennych i tu zdecydowanie się kończy. Jest to etap wielkich zmian (PGR-y, Kółka Rolnicze, mechanizacja rolnictwa, chłoporobotnicy i odkułaczanie) odciskają silne piętno na życiu wsi. Dalsze przemiany polskiej wsi nie są eksponowane w skansenach. W latach 80. XX wieku o tego typu przemianach polskiej wsi pisał Ignacy Tłoczek: Formy architektury jako przejaw duchowego życia narodu nie są niezmienne, stałe są tylko prawa tektoniki. Byłoby więc niedorzecznością nawoływanie do naśladownictwa form skostniałych i do niewolniczego ich przeszczepiania. Wprawdzie nie wszystko, cośmy odziedziczyli, zestarzało się do tego stopnia, aby było nieużyteczne, ale też nie wszystko, co nowe, niesie z sobą wartości godne współczesnego pokolenia. Na widok tandety i pstrokacizny wciskającej się w krajobraz polskiej wsi, budzą się w nas odruchy protestu przeciwko uznawaniu tego zjawiska za wyraz nowej formacji kulturowej. Nasi sąsiedzi unowocześniając zabudowę swoich wsi respektowali jej narodowy charakter, nam natomiast zabrakło poczucia dumy z kulturalnego dziedzictwa i skromności w dziele tworzenia” (Tłoczek 1985: 10). Zauważmy, że z jednej strony jest on świadom zmienności, z drugiej jednak jest mu trudno zaakceptować kierunek tych zmian. Być może tego typu postawa, często powiązana również z estetyzacją przestrzeni skansenu, sprawiła, że nie widzimy w nich zmian, jakie zachodziły na polskiej wsi w drugiej połowie XX wieku. W tym okresie w życiu wsi zachodzą zaś bardzo poważne i szybkie zmiany, które również warto udokumentować. Zmienia się budownictwo (pustak, cegła, beton zastępują tradycyjne drewno), blok PGR-u zastępuje drewnianą chatę, eternit zastępuje strzechę. Ściany i pokrycie dachów wykonuje się z nowych materiałów, ale sama konstrukcja dachów nadal pozostaje drewniana. Cieśla nie jest zawodem, który zaniknął. Ignacy Tłoczek podkreślał: „Drewniany budulec dominował w Polsce od zarania rozwoju kultury materialnej naszego narodu do połowy ubiegłego stulecia w miasteczkach i na wsiach, wypierany najpierw przez cegłę i kamień ze ścian, a następnie przez stal i żelbet z konstrukcji dachowych i stropowych. Nawet w znaczniejszych miastach nie należały do rzadkości drewniane budowle fabryczne i magazynowe. Najdłużej jednak przetrwała technika drzewna w budownictwie wiejskim, jak to wynika z danych statystycznych, obrazujących stan z 1925 i z 1957 r., wedle których w województwach wschodnich udział budynków drewnianych w zabudowie wsi wahał się w granicach od 75 do 95% ogólnych zasobów” (Tłoczek 1980: 7). Skanseny dobrze dokumentują stan sprzed tych zmian, ale samą zmianę dokumentują dużo rzadziej. Weźmy tutaj za przykład zmiany widoczne w narzędziach do prac polowych: drewniane brony i pługi zastępuje stal, drewniane koło wyparte zostało przez stalowy odpowiednik, wóz drabiniasty zastępuje jego stalowy odpowiednik. Pojawiają się spalinowe ciągniki, które kilka dziesięcioleci temu były nowością, dziś zaś stają się kolekcjonerskim rarytasem w przypadku dobrze zachowanych egzemplarzy. Kiedyś były one codziennością, później pozbywano się ich, gdy wychodziły z użycia i jeśli nie pozyskano ich na tym etapie do zbiorów muzealnych, dziś stają się trudnym i kosztownym do pozyskania eksponatem. Także narzędzia do obróbki drewna ulegają zmianie i podlegają podobnej dynamice. Specjalizacja warsztatów, elektryfikacja i przemysłowa produkcja narzędzi odciska silne piętno na obróbce drewna (Górecki 1961). Stopniowo zmniejsza się zapotrzebowanie na drewniane sprzęty. Z czasem wymierają rzemiosła i rzemieślnicy: kołodziej, bednarz, łyżkarz. Nawet jeśli nadal produkowany jest dany przedmiot, jest on produkowany zupełnie innymi, przemysłowymi metodami, albo sprowadzany z zagranicy. 59 �Silnik elektryczny zastępuje pracę ręczną. Krajzega za stodołą zastępuje rzaskę, z czasem pojawi się pilarka stołowa, strugarka elektryczna zastępuje strug ręczny. Zmiany są nieubłagane. Stare narzędzia znikają, zastępowane są nowszymi wersjami, albo zupełnie nowymi, odmiennymi urządzeniami. Pojawiają się kolejne generacje narzędzi, coraz wygodniejszych w pracy. Wypierają one starsze, mniej ergonomiczne, bardziej energochłonne nowymi (Bieniek i Duchnowski 1995; Prażmo; Prządka i Szczuka 1997). Te stare lądują na śmietniku, złomie lub składzie elektrośmieci. Do dziś grzebiąc w kątach warsztatów (szałerkch, spichlorkach, strychach) można natrafić na stare, nieużywane (i nie do końca rozpoznawalne) ślady historii rzemiosła (obróbki drewna). Rzadko spotyka się w skansenach te późniejsze narzędzia. A szkoda. Za chwilę może być już za późno. Już dziś coraz trudniej jest spotkać narzędzia „сделано в СССР” lub „made in DDR” kupowane w latach 90. na „barachołce”. Takie narzędzia pojawiają się na aukcjach internetowych i osiągają coraz wyższe ceny. Oczywiście nie są kupowane do pracy. To sentyment powoduje, że jest na nie popyt. Powstają kolekcje ukazujące dawne narzędzia: przy szkołach, w zakładach, w GOK-ach. Kolekcje gromadzone przez amatorów są coraz większe i coraz ciekawsze. Pojawiają się w miejscach nieoczywistych, czasem trzeba długo szukać, aby znaleźć i zobaczyć ciekawą kolekcję (Wrede 2021). Przykłady takich kolekcji znaleźć można w zamieszczonej poniżej Netografii. Propozycja ekspozycji muzealnych Być może warto stworzyć w skansenie ekspozycję pokazującą rozwój narzędzi (zaczynając od istniejących starych drewnianych, by pokazać ich rozwój dochodzący do współczesnej „chińszczynzny”)? Może to być istotne zwłaszcza ze względu na to, że możemy mówić współcześnie o rozwijaniu się kolejnego etapu użytkowania ręcznych narzędzi w obrębie kultury konsumpcyjnej. Tom Dant zwraca uwagę, że: czynności typu bricolage stały się cechą charakterystyczną zachodniej kultury konsumpcyjnej późnej nowoczesności. Hasło „zrób to sam” zaowocowało przemysłem kultury zorientowanej bardziej na to, co niedrogie i praktyczne, niż na luksus i splendor. (…) Materiały produkowane mechanicznie, w pierwszej fazie produkcji przemysłowej przygotowywane już są do następnej, łatwo dają się mierzyć, ciąć, i kształtować amatorom, zwłaszcza używającym narzędzi elektrycznych” (Dant 2007: 91). W ramach tego typu „konsumpcyjnego” bricolage’u mamy do czynienia z jakościowo nowym zjawiskiem. Nie chodzi już tylko o zapełnianie braków rynkowych, ale o udział w kulturze konsumpcyjnej, w ramach której zarówno narzędzia jak i prefabrykaty są wcześniej przygotowane, by umożliwić realizację pewnego stylu życia, osobistych preferencji. Jeżeli chusty rezerwistów, dekoracje z opon, zdobienie domów potłuczonymi talerzami czy transparenty ze strajku kobiet stają się obiektami zainteresowań etnografów, to może warto zastanowić się nad zbieraniem świadków materialnej kultury w postaci narzędzi do obróbki drewna. One nie zanikają jak chusty rezerwistów, ale za chwilę (krótszą lub dłuższą) okaże się, że narzędzia z lat 50/60. to pełnoprawny, ale coraz trudniej dostępny, eksponat na wystawie etnograficznej dotyczącej obróbki drewna w gospodarstwie wiejskim. Do niedawna osoby, szczególnie starsze, odwiedzając ekspozycje muzealne, skansenowskie mogły odnaleźć przedmioty znane z młodości czy też dzieciństwa. Mieliśmy do czynienia z pewną ciągłością wiedzy, praktyk i wytworów materialnych. Obecnie wycieczki szkolne traktują skansen jako zupełną egzotykę niepowiązaną z ich własnym doświadczeniem. Rozszerzenie ekspozycji o „nowsze” eksponaty mogłoby tę powstającą lukę wypełnić. Mamy tutaj do czynienia ze zjawiskiem podobnym do „dryfującej luki” w pamięci zbiorowej opisaną przez Jana Assmanna. „Dryfującą luką” jest ten okres w historii danej grupy, który nie jest już dostępny w doświadczeniu i nie jest już przekazywany bezpośrednio w ramach pamięci komunikatywnej, a nie stał się (jeszcze) częścią pamięci kulturowej. W jej obrębie mieszczą się też wszystkie wydarzenia, fakty, które nie mają szansy stać się częścią kanonu danej kultury (Assmann 2008). Na przykładzie wiertarki można byłoby przedstawić rozwój narzędzi do wykonywania otworów od łuku ogniowego (służącego do rozniecania ognia, a także wiercenia otworów w drewnie/kości/kamieniu/ cegle), poprzez wiertarkę sznurkową/bezwładnościową, drewnianą korbę ręczną, świdry i dalej (co dziś rzadko można oglądać w skansenie) metalową korbę ręczną, metalową wiertarkę ręczną, aż do wiertarki elektrycznej/wiertarki pneumatycznej, na wiertarce CNC (nowoczesna obrabiarka sterowana numerycznie) skończywszy. Na wystawie można przedstawić wiertarki małe i wielkie, napędzane siłą mięśni (ręczne) lub elektryczne, z silnikiem wbudowanym lub napędzane poprzez pas transmisyjny, jednofazowe/trójfazowe/akumu60 �latorowe, stacjonarne i przenośne. Możliwości stworzenia ekspozycji jest wiele. Opracowanie scenariusza takiej wystawy zdecydowanie wykracza poza ramy niniejszej publikacji. Pierwszą przymiarką do takiej ekspozycji mogą być pokazane na Fotografii nr 1 różne rodzaje wiertarek ze zbiorów własnych autorów. Fotografia nr 1. Różnorodne rodzaje wiertarek. Fot. Piotr Mańkowski, Wojciech Połeć Opracowanie scenariusza takiej wystawy, wybór eksponatów na niej przedstawianych, opis (tekst, zdjęcia, film) i oczywiście oprawa plastyczna (dopasowana do eksponatów i trafiająca do współczesnego zwiedzającego/odbiorcy) to niełatwa praca do wykonania (Domańska 2022). Ustalenie właściwej proporcji pomiędzy opisem a eksponatami, aby wystawa nie była „do czytania”, a jednocześnie żeby nie była hermetyczna i niezrozumiała to kwestia wyczucia. Do tego warto byłoby się zastanowić nad dostępnością narzędzi do prób ich zastosowania przez zwiedzających. Osobnym pytaniem jest jak pogodzić współczesne narzędzia z drewnianym budynkiem skansenowskim? Lub odwrotnie jak przedstawiać stare narzędzia we współczesnej sali wystawienniczej? Odpowiedź na niniejsze pytania wymaga dyskusji praktyków stolarzy, etnografów i muzealników. Zanim zorganizuje się wystawę należałoby odpowiedzieć sobie na pytania o zainteresowanie tematem zwiedzających: Czy to jest temat któremu warto poświęcić więcej zaangażowania? Czy zainteresuje to zwiedzających? Czy zostanie to przez nich docenione? 61 �Podsumowanie Narzędzia do obróbki drewna na ekspozycji skansenowskiej zazwyczaj rozrzucone są pomiędzy ekspozycjami przedstawiającymi rzemiosła wiejskie. Przedstawiane narzędzia ukazują rozwój technik obróbki drewna do lat 50. XX wieku. Dalszy rozwój narzędzi rzadko bywa przedstawiany na wystawach w skansenie. Być może warto byłoby przedstawić dalszy rozwój narzędzi do obróbki drewna (elektryfikacja, specjalizacja, nowe wersje starych narzędzi). Pomysł przedstawienia rozwoju narzędzi do obróbki drewna odbiega od typowego układu ekspozycji skansenowskiej. Rodzi to wiele pytań, które na razie pozostają bez odpowiedzi. Wraz z upływem czasu niepostrzeżenie zmienia się kontekst funkcjonowania skansenów. Ich ważne zadanie, jakim jest zachowanie dziedzictwa dawnej kultury ludowej wraz z jej drewnianym budownictwem i wykonywanymi z drewna narzędziami, sprawia, że dokumentowanie przemian polskiej wsi, która z każdym rokiem czy też z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej oddala się od stanu i obrazu, jaki możemy zobaczyć w skansenie nie jest przedstawiane na ekspozycji. Nie jest to już w miarę płynne uchwycenie odchodzącej w przeszłość wsi, ale zachowania coraz bardziej „zamkniętego” rozdziału historii. Coraz rzadziej zdarzać się będą sytuacje, gdy wieś poza murem skansenu podobna jest do tego, co możemy w skansenie zobaczyć, jak to było jeszcze niedawno. Brak w ekspozycjach skansenowskich dokumentacji późniejszych przemian powoduje, że dotychczasowa, względna ciągłość zostaje zerwana. Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” pt. (Nie) ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich Mazowsze i Polska Wschodnia (NdS/536514/2021/2021). Streszczenie Celem niniejszego opracowania jest refleksja nad sposobami prezentacji narzędzi związanych z obróbką drewna w ramach ekspozycji muzealnych. Skupiamy się na sposobach przedstawiania narzędzi w kontekście obecnych wystaw muzealnych i staramy się przedstawić sugestie dotyczące tego, w jaki sposób można w przyszłości rozwijać czy też zmieniać sposoby ekspozycji narzędzi. Ważną częścią naszych rozważań jest zauważalna w wystawach muzealnych luka w pokazywaniu rozwoju narzędzi, która dotyczy przede wszystkim okresu drugiej połowy XX wieku. Próbujemy pokazać, że wraz z upływem czasu niepostrzeżenie zmienia się kontekst funkcjonowania skansenów. Ich ważne zadanie, jakim jest zachowanie dziedzictwa dawnej kultury ludowej, sprawia, że dokumentowanie przemian polskiej wsi, która z każdym rokiem czy też z każdym dziesięcioleciem coraz bardziej oddala się od stanu i obrazu, jaki możemy zobaczyć w skansenie nie jest przedstawiane na ekspozycji. Słowa kluczowe: obróbka drewna, ekspozycje skansenowska, narzędzia do obróbki drewna 62 �Bibliografia: Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach starożytnych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Bieniek, S. i Duchnowski, K. (1995). Obrabiarki i urządzenia w stolarstwie. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne. Burszta, J. (1974). Kultura ludowa - kultura narodowa: szkice i rozprawy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Bystroń, J. S. (1926). Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Lwów: K. S. Jakubowski. Chętnik, A. (1915). Chata Kurpiowska. Warszawa: Księgarnia Gebethnera. Chętnik, A. (1983). Instrumenty muzyczne na Kurpiach i Mazurach. Olsztyn: Wydawnictwo „Pojezierze”. Czajkowski, J. (1979). Formy i metody ekspozycji w muzeach skansenowskich. W J. Czajkowski, M. Czajnik i F. Midura, Muzea skansenowskie w Polsce (strony 60–78). Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne – oddział w Poznaniu. Czarnowski, S. (1958). Kultura. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dant, T. (2007). Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Domańska, A. (2022). Przemiany koncepcji wystawienniczych (na przykładzie Oddziału Etnografii Muzeum Narodowego w Gdańsku. Zbiór wiadomości do antropologii muzealnej(9), strony 77–98. doi:10.12775/ZWAM.2022.9.06 Górecki, S. (1961). Stolarstwo CZ. I. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Szkolnictwa Zawodowego. Moszyński, K. (1929). Kultura ludowa Słowian. Część I. Kultura materialna. Kraków: Polska Akademja Umiejętności. Pokropek, M. (2019). Etnografia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. Połeć, W., Murawska, D. (2022). The Social Constraints on the Preservation and Sustainable Development of Traditional Crafts in a Developed Society. Sustainability (14(1), 120). doi:https://doi.org/10.3390/su14010120. Prażmo, J. (brak daty). Stolarstwo cz 1. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Prządka, W. i Szczuka, J. (1997). Stolarstwo cz 2. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Ruszczyk, G. (2007). Drewno i architektura. Dzieje budownictwa drewnianego w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”. Sas Zubrzycki, J. (1916). Polskie budownictwo drewniane. nakładem autora. Stomma, L. (1986). Atropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 63 �Świecimski, J. (1996). Muzea i wystawy muzealne. Wydawnictwo Naukowe DWN. Tłoczek, I. (1980). Polskie budownictwo drewniane. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy imienia Ossolinskich Wydawnictwo. Tłoczek, I. (1985). Dom mieszkalny na polskiej wsi . Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Wrede, M. (2021). Tradycyjne narzędzia stolarskie. Kolekcja historyka. Muzealnictwo(62), strony 41–52. doi:10.5604/ 01.3001.0014.8755 Netografia: www.kobax.pl/wystawa-dawnych-narzedzi (dostęp 11.05.23) www.drewno.pl/artykuly/2818,wystawa-starych-narzedzi-stolarskich.html (dostęp 11.05.23) www.oristo.pl/news/nowoczesne-rzemioslo/ (dostęp 11.05.23) www.muzeumrolnictwa.pl/muzeum/wystawy-stale/spichlerz-z-klepacz (dostęp 11.05.23) hme.zhp.pl/zbiory/ (dostęp 11.05.23) portalnarzedzi.pl/artykul/festool-roadshow-w-elblaskiej-firmie-punta/ (dostęp 11.05.23) 64 �CZĘŚĆ II. PROJEKTY, INICJATYWY, DZIAŁANIA, ZADANIA I PLANY ��Wojciech Mielewczyk1 Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie DOKUMENTOWANIE KULTURY TRADYCYJNEJ I JEJ PRZEMIAN W MUZEUM NARODOWYM ROLNICTWA I PRZEMYSŁU ROLNO-SPOŻYWCZEGO W SZRENIAWIE Geneza projektu Jednym z zadań Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie jest m.in. gromadzenie, katalogowanie i naukowe opracowanie dokumentacji odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego wsi polskiej. Od początku swojej działalności Muzeum gromadzi także dokumentację niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w postaci fotografii, nagrań dźwiękowych i filmów. Dokumentacja ta napływała jednak sporadycznie podczas penetracji terenowych realizowanych przez pracowników Muzeum oraz przekazywana była w formie darów od różnych instytucji i osób prywatnych (zob.: Mielewczyk 2013: 299). Do systematycznych badań niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi Muzeum przystąpiło w 2012 r. W roku 2011, po ogłoszeniu przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego „Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki” przygotowany został projekt badań dziedzictwa kulturowego wsi. Projekt zatytułowany „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” zgłoszony został w ramach modułu 1.1 obejmującego Wspieranie długofalowych prac dokumentacyjnych, edytorskich i badawczych o fundamentalnym znaczeniu dla dziedzictwa i kultury narodowej (kultury w Polsce). Przygotowany w tym projekcie zakres problematyki badawczej był bardzo szeroki; nie uwzględniał jedynie badań językowych, głównie ze względu na zaawansowany stan wiedzy w tym zakresie2. Po podpisaniu w listopadzie 2011 r. umowy z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego3 przystąpiono do jego realizacji. Prace badawcze i dokumentacyjne wykonano w latach 2012–2015. Zostały one całości sfinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (Mielewczyk 2017: 117–122). Kierownikiem tego projektu był dr Wojciech Mielewczyk. W naszym zainteresowaniu znalazła się północna część województwa wielkopolskiego. Jednak pełny zakres prac przeprowadzono w siedmiu powiatach części środkowej województwa: czarnkowsko-trzcianeckim, gnieźnieńskim, międzychodzkim, nowotomyskim, obornickim, szamotulskim i wągrowieckim. W kolejnych ośmiu powiatach (pilskim, chodzieskim, złotowskim, grodziskim, wolsztyńskim, średzkim, wrzesińskim i słupeckim) przeprowadzone zostały tylko badania pilotażowe w wybranych gminach. W celu koordynowania prac w Dziale Badań Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Rolnictwa szreniawskiej placówki utworzona została Pracownia Badań Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Wsi kierowana przez dr. Wojciecha Mielewczyka. Nad całością prowadzonych prac czuwała Rada Naukowa złożona ze specjalistów różnych dziedzin nauki (etnologii, socjologii i historii), która służyła pomocą przy ukierunkowaniu badań terenowych i podczas przygotowania do druku wyników tego pionierskiego w skali kraju przedsięwzięcia (Mielewczyk 2013: 301). Kontakt: w.mielewczyk@muzeum-szreniawa.pl. Drukiem wydanych zostało m.in. 11 tomów Atlasu języka i kultury Wielkopolski. 3 Umowa nr 0145/FNiTP/H11/80/2011 z dnia 1 marca 2912 r. 1 2 67 �Fot. 1. Okładka tomu 1 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Fot. 2. Okładka tomu 11 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Założenia badań Celem tego projektu było udokumentowanie tych niematerialnych elementów kultury, które przetrwały w miejscowej tradycji wiejskiej i którym w dobie szybko następujących przemian społeczno-kulturowych groziło zapomnienie. Dotyczyło to zwłaszcza tradycyjnych zajęć i zawodów wiejskich, jak również zanikających tradycyjnych zwyczajów i obrzędów niegdyś powszechnych w życiu mieszkańców wsi. W wyniku migracji ludności wiejskiej do miast oraz zajmowaniem terenów wiejskich przez budownictwo indywidualne przybyszów z miast, na bezpośrednią utratę narażone są również wszelkiego rodzaju nazwy miejscowe, którymi ludność wiejska określała poszczególne areały ziemi uprawnej, ukształtowanie terenu, a także funkcjonujące w miejscowej tradycji wspomnienia o mniej lub bardziej istotnych zdarzeniach, a nawet lokalne podania i legendy. W zapomnienie odchodzą też zwyczaje, obyczaje i obrzędy świąteczne, doroczne i rodzinne, a ponadto umiejętności związane z przygotowywaniem tradycyjnych potraw i wykonywanym rękodziełem. Z tego też względu prowadzone działania miały w dużym stopniu charakter badań ratunkowych (Mielewczyk 2016: 44). Przedmiotem badań prowadzonych w ramach projektu „Atlas…” były następujące zagadnienia: I Toponomastyka – 1) Nazwy miejscowości (urzędowe, historyczne, zwyczajowe), 2) Nazwy lokalne (przysiółków, części wsi, pojedynczych gospodarstw, dróg wiejskich), 3) Nazwy topograficzne (pól, łąk, pastwisk, cieków wodnych, stawów, wzniesień, obszarów leśnych, uroczysk), 4) Nazwy pojedynczych obiektów przyrody żywej i nieożywionej (pojedynczych drzew, głazów narzutowych), 5) Nazwy etnonimiczne poszczególnych grup mieszkańców wsi (egzo- i endonimy). II Folklor dawny i współczesne zjawiska kulturowe, 1) Podania o wydarzeniach lokalnych oraz legendy. 2) Tradycyjne obrzędy doroczne (także te o charakterze religijnym). 3) Tradycyjne obrzędy rodzinne i okolicznościowe (narodziny, chrzty, śluby, wesela, pogrzeby). 68 �4) Tradycje kulinarne (w tym produkty regionalne i lokalne, potrawy świąteczne, przepisy kulinarne). 5) Zespoły folklorystyczne, śpiewacze, muzyczne, w tym przeglądy i festiwale oraz twórcy słowa. 6) Widowiska obrzędowe. III Tradycyjne umiejętności rękodzielnicze – wytwórczość rzemieślników i artystów nieprofesjonalnych. IV Przejawy religijności tradycyjnej – lokalne miejsca kultu religijnego i związane z nimi zwyczaje, sanktuaria, odpusty i pielgrzymki. V Miejscowe uroczystości i obchody świeckie – dożynki, dni gminy, lokalne festyny (Brzezińska, Jełowicki, Mielewczyk 2015: 58–59). Dla właściwego i efektywnego przeprowadzenia badań terenowych opracowane zostały narzędzia badawcze w postaci ośmiu kwestionariuszy obejmujących następujące zagadnienia: 1. Podania i legendy. 2. Tradycyjna obrzędowość. 3. Tradycje kulinarne. 4. Wytwórczość rzemieślnicza i sztuka ludowa. 5. Przejawy religijności tradycyjnej. 6. Zespoły folklorystyczne. 7. Uroczystości lokalne i obchody świeckie. 8. Zwyczaje okolicznościowe. Każdy z kwestionariuszy odnosił się do jednej tematyki badawczej obejmującej konkretne zjawiska kulturowe możliwe do udokumentowania podczas badań w terenie. Większość problemów zawartych w kwestionariuszach zostało sformułowanych jako pytania otwarte, a każde pytanie zaopatrzono w komentarze objaśniające. Przed przystąpieniem do prac terenowych wiosną 2012 r. na terenie wsi Gościejewo w gminie Rogoźno (powiat obornicki) poprowadzono badania pilotażowe. W ich wyniku uzyskano nie tylko konkretne informacje odnoszące się do niematerialnego dziedzictwa kulturowego tej miejscowości, ale przede wszystkim zweryfikowano przyjętą metodykę oraz skonstruowane dla niej narzędzia badawcze. Nabyte doświadczenia pozwoliły także na opracowanie wzorcowego modelu gromadzenia dokumentacji (Mielewczyk 2014: 241). Przebieg badań terenowych Podstawową formą badań były wywiady prowadzone wśród miejscowej ludności. Miały one na celu uzyskanie jak najszerszych reprezentatywnych wiadomości na temat niematerialnego dziedzictwa kulturowego w danej miejscowości. Wśród osób indagowanych byli głównie sołtysi, przewodniczące i członkinie kół gospodyń wiejskich, lokalni animatorzy kultury, członkowie zespołów artystycznych, pracownicy ośrodków kultury, bibliotek i szkół, rękodzielnicy oraz inni mieszkańcy wsi, zwłaszcza zamieszkujący w danym miejscu od pokoleń. Przystępując do realizacji projektu zakładano, że wywiady będą przeprowadzane we wszystkich miejscowościach. W praktyce okazało się to jednak trudne do realizacji i nie wszystkie miejscowości zostały objęte badaniami. Dotyczyło to zwłaszcza małych wsi i przysiółków, gdzie trudno było pozyskać odpowiedniego informatora. Z założenia wywiady były nagrywane na dyktafon, chyba że rozmówca wyraźnie tego sobie nie życzył, co miało miejsce zupełnie wyjątkowo. Zawarte w nagraniu informacje zostały transkrybowane do odpowiednich rubryk w przygotowanych kwestionariuszach. Znalazły się tam również podstawowe dane osobowe informatora, chociaż zdarzały się nieliczne odmowy podania nazwiska, a nawet imienia. Każda osoba otrzymała swój indywidualny kod. Na podstawie wywiadów z jednej miejscowości zostały dodatkowo opracowane karty zbiorcze ujmujące w sposób syntetyczny zebrane informacje. Natomiast zebrane w trakcie badań toponimy naniesiono na robocze mapy topograficzne w skali 1:10 000. Kolejny etap badań niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej miał miejsce w latach 2018–2019. W ramach zadania „Dokumentacja niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi północnych powiatów województwa wielkopolskiego” pracami objęto teren trzech powiatów: chodzieskiego, pilskiego i złotowskiego (zob.: Mielewczyk 2020: 135–137). Działania te zostały dofinansowane przez Minister- 69 �stwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Kultura Ludowa i Tradycyjna 2018”4 oraz przez Samorząd Województwa Wielkopolskiego5. Kierownikiem tego projektu był także dr Wojciech Mielewczyk. Badania terenowe prowadzone były w taki sam sposób i przy użyciu tych samych narzędzi, jak w przypadku poprzedniego projektu. Ogółem w trakcie realizacji obu projektów na terenie tych dziesięciu powiatów przeprowadzono ponad dwa tysiące wywiadów w 920 miejscowościach. Wyniki badań Nasze badania unaoczniły, że współczesne niematerialne dziedzictwo kulturowe Wielkopolski stanowi zbiór pewnych elementów tradycji, które przetrwały wojny i zmiany przynależności państwowej tego terenu oraz fale migracji ludności. Tradycja opisywana jeszcze przez dziewiętnastowiecznych etnografów uległa znaczącej transformacji. Dało się zauważyć, że wiele zwyczajów z zakresu obrzędowości dorocznej, rodzinnej, folkloru muzycznego oraz kulinariów nie tylko uległo przekształceniom, lecz wręcz zanikło z przyczyn zarówno społeczno-kulturowych, jak i pozakulturowych. Niematerialne dziedzictwo wsi stanowi dzisiaj swoistą mieszankę treści ludowych i popkulturowych, wzbogacaną o zwyczaje o charakterze ogólnopolskim czy nawet międzynarodowym. Obok kultywowania dawnych zwyczajów w zmodyfikowanej formie przez poszczególne rodziny wiejskie, daje się zaobserwować postępującą aktywizację działań animacyjnych ze strony lokalnych stowarzyszeń, a także ośrodków kultury czy władz gminnych. Zaczyna wyróżnić się grupa zwyczajów zinstytucjonalizowanych, nad którymi kuratelę sprawują władze samorządowe, lokalne stowazyszenia bądź szkoły. Należy do nich przede wszystkim topienie Marzanny oraz dożynki gminne. Archiwizacja zebranych materiałów Materiały zebrane podczas badań terenowych w ramach obu wspomnianych projektów stały się podstawą utworzenia archiwum dziedzictwa kulturowego wsi, funkcjonującego w Dziale Badań Dziedzictwa Kulturowego Wsi i Rolnictwa szreniawskiego muzeum. Zgromadzoną dokumentację ułożono według przyjętego układu alfabetyczno-terytorialnego. Korzystanie z kartoteki ułatwiają opracowane spisy miejscowości, w których przeprowadzone zostały wywiady, oraz zestawy kodów informatorów. Archiwum to obejmuje teczki z wydrukowanymi transkrypcjami wywiadów. Równolegle funkcjonuje też archiwum w wersji elektronicznej na nośnikach cyfrowych. Zawiera ono nagrania przeprowadzonych wywiadów, pliki z transkrypcjami oraz dokumentację fotograficzną (Mielewczyk 2022a: 141). Taka forma archiwizowania materiałów powoduje jednak, że dostępność do zawartych w nich informacji jest ograniczona, a wiedza o tym zasobie, zwłaszcza wśród lokalnych społeczności, bywa niewielka. Z tego też powodu część materiałów zgromadzonych w archiwum została udostępniona w formie cyfrowej na stronie internetowej etnowielkopolska.pl, w osobnej zakładce. Wykonanie zadania „Cyfrowe archiwum naszego dziedzictwa w Wielkopolsce” była możliwa dzięki dofinansowaniu otrzymanemu z Narodowego Centrum Kultury w ramach programu „EtnoPolska”6. Jego realizacja trwała przez cały 2021 rok. Celem projektu, kierowanego także przez dr. Wojciecha Mielewczyka, była digitalizacja i udostepnienie części wywiadów terenowych z lat 2012–2015. Do tego przedsięwzięcia wytypowano 300 wywiadów z powiatu międzychodzkiego, obornickiego oraz z pięciu gmin powiatu czarnkowsko-trzcianeckiego. Przygotowując kwestionariusze do umieszczenia na stronie internetowej dokonano anonimizacji respondentów, usuwając zwłaszcza takie informacje jak imię i nazwisko oraz adres zamieszkania. Zachowano jednak informacje dotyczące ich płci i wieku (ten został podany na czas przeprowadzenia wywiadu – lata 2012–2013). Jednak w przypadku osób pełniących funkcje publicznie, a także miejscowych artystów oraz osób nieżyjących, pozostawiono ich imiona i nazwiska. Podano również określenia stanowisk publicznych lub funkcji społecznych, jeśli takie respondenci pełnili (np. sołtys, wójt, radny gminy, dyrektor domu kultury, przewodnicząca KGW). Zachowano kody nadane respondentom w trakcie badań terenowych. Anonimizacji poddano również dane osób przeprowadzających wywiady, zamieszczając jedynie ich inicjały. Umowa nr 02564/18//FPK/DIK z dnia 21 września 2018 r. Umowa nr 91/DK/IK/2018 z dnia 1 sierpnia 2018 r. 6 Umowa nr 199/2021/NCK/EP z dnia 28 czerwca 2021 r. 4 5 70 �Fot. 3. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki powiatów i gmin Fot. 4. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki z wywiadami Kolejnym zabiegiem przeprowadzonym w kwestionariuszach była ich redakcja techniczna i stylistyczna. Przede wszystkim opracowano nowy formularz wywiadu, już bez rubryk z danymi osobowymi i komentarzami metodycznymi. Przed umieszczeniem w nim informacji uzyskanych w trakcie badań, ujednolicono formę językową tekstów. Tak przygotowane wywiady w nowych formularzach przekonwertowano do postaci plików pdf. Każdy plik otrzymał nazwę odpowiadającą nazwie miejscowości z liczbą informującą o kolejności wywiadu przeprowadzonego w danej miejscowości. Pliki pogrupowano według kryteriów administracyjno-geograficznych (powiat → gmina → miejscowość). Domyślna forma publikacji pozwala na pobranie każdego wywiadu na własny komputer i przeglądanie go off-line. Przykładowy adres internetowy pliku z transkrypcją wywiadu wygląda następująco: http://etnowielkopolsk.pl/cyfrowe-archiwum/wywiady/powiat-obornicki/gmina-Rogoźno/Budziszewko_1 71 �Na dużą dowolność w korzystaniu z materiałów Archiwum Cyfrowego pozwala forma prawna – Creative Commons 4.0. W przypadku cytowania fragmentów wywiadów powinno się zastosować zapis bibliograficzny. Ponieważ Cyfrowe Archiwum jest repozytorium, nie jest konieczne podawanie daty dostępu do strony www. W przypadku powielenia całego wywiadu, oprócz podania zapisu bibliograficznego, można dodać zapis licencyjny. Dla ułatwienia korzystania z przygotowanych wywiadów opracowane zostały opisy dla strony www. Cyfrowe Archiwum, w których zawarte zostały zasady jego funkcjonowania. Przedstawiono tam również warunki korzystania ze zgromadzonych materiałów zgodnie z licencją Creative Commons 4 (Mielewczyk 2022b). Publikacje Zgromadzone w trakcie badań terenowych materiały stały się podstawą do opracowania tekstów i map do dziesięciu tomów wydawanej przez Muzeum Narodowe Rolnictwa w Szreniawie serii „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej”, osobnych dla każdego przebadanego powiatu. Efektem końcowym realizacji pierwszego projektu było siedem publikacji omawiających niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiatach czarnkowsko-trzcianeckim, gnieźnieńskim, międzychodzkim, nowotomyskim, obornickim, szamotulskim i wągrowieckim (tomy 2–8) (Smykowski 2015; Paprot 2015; Czerniejewska 2015; Stanisz 2015; Machowska 2015; Palacz 2015; Echaust 2015) oraz tom 1 (wstępny) zawierający omówienie przyjętych założeń, celów i metodyki (Brzezińska, Jełowicki, Mielewczyk 2015). Wydanie kolejnych tomów prezentujących wyniki prac w powiatach chodzieskim, pilskim i złotowskim (tomy 9–11) (Stanisz 2022; Echaust, Gensler 2022, Janiszewska 2022) było możliwe dzięki uzyskaniu kolejnej dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego7 oraz Samorządu Województwa Wielkopolskiego8 w ramach projektu „Opracowanie i publikacja 3 tomów serii »Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej«”, którego kierownikiem był także dr Wojciech Mielewczyk. Przy opracowywaniu tekstów do poszczególnych tomów, oprócz wyników badań terenowych, wykorzystane zostały także wszelkie opracowania z zakresu etnografii, historii i toponomastyki, a w miarę możliwości również pamiętniki i wspomnienia mieszkańców oraz wydawnictwa regionalne i lokalna prasa. Układ treści wszystkich tomów prezentujących niematerialne dziedzictwo poszczególnych powiatów jest jednakowy. Zawarte zostały w nich następujące zagadnienia: 1) Ogólny obraz środowiska geograficznego i dziejów danego powiatu oraz charakterystyka kultury ludowej; 2) Podstawowe źródła i stan wiedzy o dawnym niematerialnym dziedzictwie kulturowym wsi w powiecie; 3) Założenia i realizacja badań nad niematerialnym dziedzictwem kulturowym; 4) Współczesny stan niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w powiecie (podzielony na dziewięć zagadnień: toponomastyka i nazwy etnonimiczne, podania i opowieści o wydarzeniach lokalnych, tradycyjne obrzędy doroczne, tradycyjne obrzędy rodzinne i okolicznościowe, zespoły i tradycje folklorystyczne, tradycje kulinarne, tradycyjne umiejętności rękodzielnicze, przejawy religijności tradycyjnej, lokalne uroczystości i obchody świeckie); 5) Znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w danym powiecie. Prócz tego każdy tom zawiera bibliografię i wykaz źródeł dotyczących omawianych zagadnień, spisy instytucji kultury, liderów lokalnej społeczności, a także wykaz miejscowości objętych badaniami. Obszerne streszczenia przetłumaczone zostały na język angielski i niemiecki. W skład każdego tomu wchodzi część atlasowa zawierająca dwie mapy topograficzne danego powiatu w skali 1:50 000, podzielone na arkusze formatu publikacji (A4). Naniesiono na nie wszystkie zebrane w trakcie badań informacje o przejawach niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi. Na jednej znalazły się nazwy topograficzne i etnonimiczne (endo- i egzonimy) zebrane w trakcie badań. Umieszczono tam jednak tylko te nazwy terenowe, które nie widniały na drukowanych mapach podkładowych. Nazwy wyróżnione zostały odpowiednimi kolorami: kolorem czerwonym oznaczono lokalne nazwy wsi, ich części i przysiółków, dróg i placów, kolorem zielonym – nazwy terenowe (pola, łąki, wzgórza, laski), a niebieskim – nazwy stawów, cieków wodnych i mokradeł. Natomiast etnonimy odnoszące się do mieszkańców danej miejscowości zaznaczono kolorem pomarańczowym. Na drugiej mapie umieszczone zostały piktogramy obrazujące elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego odnotowane w trakcie badań. Analogiczne 7 8 Umowa nr 04156/20/FPK/DIK z dnia 6 maja 2020 r. Umowa nr 45/DK/IK/2020 z dnia 15 lipca 2020 r. 72 �arkusze obu map, przedstawiające ten sam wycinek terenu, znalazły się na sąsiadujących ze sobą stronach, co ułatwia korzystanie z publikacji. Opublikowane tomy mają wartość dokumentacyjną, ukazując w oparciu o badania naukowe współczesną kulturę wsi, zmieniającą się z upływem czasu, a także te jej elementy, które zostały wniesione przez ludność napływającą na opisane tereny po 1945 r. Oprócz waloru naukowego publikacje te spełniają jednocześnie zadania popularyzatorskie i edukacyjne. napisane zostały bowiem przystępnym językiem z niezbędnym tylko aparatem naukowym. Ich przeznaczeniem jest służenie zarówno naukowcom, jako źródło i punkt wyjścia do dalszych badań na dziedzictwem kulturowym wsi, jak też szkołom jako pomoc dydaktyczna, urzędom i instytucjom lokalnym w kultywowaniu i rozwoju miejscowej tradycji, regionalistom oraz każdemu, kto jest zainteresowany przeszłością i kulturą swojej małej ojczyzny. Streszczenie Artykuł omawia badanie i dokumentowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej w ramach realizowanych w latach 2012–2022 przez Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie projektów badawczych. Celem tych projektów było udokumentowanie tych niematerialnych elementów kultury wiejskiej, które przetrwały w miejscowej tradycji i którym grozi zapomnienie. Przedmiotem badań były wydarzenia utrwalone w lokalnej tradycji, zwyczaje, obyczaje, obrzędy świąteczne oraz umiejętności związane z wykonywaniem tradycyjnego rzemiosła, a także lokalne nazwy miejscowe. Efektem końcowym prac prowadzonych w projektach jest 10 tomów z serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, osobnych dla każdego powiatu. W każdym tomie znajduje się syntetyczne omówienie współczesnego stanu niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w powiecie. Integralną częścią każdego tomów są mapy zawierające nazwy topograficzne i etnonimiczne zebrane w trakcie badań oraz piktogramy obrazujące zbadane przejawy niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Wprowadzeniem do serii jest tom 1 zawierający omówienie założeń, celów i metodyki badań terenowych. Słowa kluczowe: Wielkopolska, region kulturowy, niematerialne dziedzictwo kulturowe, metoda atlasowa, atlas etnograficzny 73 �Bibliografia: Brzezińska, A.W., Jełowicki, A., Mielewczyk, W. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 1: Założenia, metodyka, cele, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Czerniejewska, I. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 4: Powiat międzychodzki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Echaust, K. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 8: Powiat wągrowiecki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Echaust, K. Gensler, M. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 10: Powiat pilski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Janiszewska, J. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 11: Powiat złotowski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Machowska, M. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 6: Powiat obornicki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Mielewczyk, W. (2013). Projekt „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” realizowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, [w:] J. Adamowskiego i K. Smyk (red.) Niematerialne dziedzictwo kulturowe: źródła – wartości – ochrona, Lublin–Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 299–305. (2014). Założenia i realizacja projektu „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” t. 30, s. 241–245. (2016). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi w ramach projektu „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” realizowanego w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2012–2015, „Museion Poloniae Maioris. Rocznik Naukowy Fundacji Muzeów Wielkopolskich” t. III, s. 43–51. (2017). „Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej” – pionierski projekt realizowany w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2012–2015, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 1, s. 117–122. (2020). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej (lata 2018–2019), „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 4, s. 135–137. (2022a). Badania niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej realizowane w Muzeum Narodowym Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie w latach 2018–2022, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie” t. 37, s. 139–142. (2022b) „Cyfrowe archiwum naszego dziedzictwa w Wielkopolsce” – nowe repozytorium niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” t. 6, s. 149–153. Palacz, T. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 7: Powiat szamotulski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. 74 �Paprot, A. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 3: Powiat gnieźnieński, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Smykowski, M. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 2: Powiat czarnkowsko-trzcianecki, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Stanisz, A. (2015). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 5: Powiat nowotomyski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. (2022). Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej, t. 9: Powiat chodzieski, Szreniawa: Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Spis fotografii: Fot. 1. Okładka tomu 1 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej. Fot. 2. Okładka tomu 11 serii Atlas niematerialnego dziedzictwa kulturowego wsi wielkopolskiej Fot. 3. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki powiatów i gmin. Fot. 4. Widok strony www Cyfrowe Archiwum – zakładki z wywiadami. 75 ��Izabela Okręglicka1 Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa Muzeum Krakowa ORCID: 0000-0002-6462-4977 ROLA ETNOGRAFII W OCHRONIE NIEMATERIALNEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO. PRZYPADEK MUZEUM KRAKOWA Przepis na muzeum2 Misja muzeum miejskiego nie jest tożsama z zadaniami, jakie stoją przed muzeami etnograficznymi. Te drugie mają przede wszystkim pokazywać poprzez swe kolekcje różnorodność kultur obecnych w świecie3, zaś w przypadku Muzeum Historycznego Miasta Krakowa skupiamy się, co oczywiste, na gromadzeniu i badaniu kultury, historii, zabytków, tradycji i zwyczajów mieszkańców jednego tylko miasta. Muzeum Historyczne miało również gromadzić materiały dotyczące okupacji niemieckiej Krakowa podczas II wojny światowej (Archiwum Zakładowe MHK 1945). Dzisiejsze Muzeum Krakowa, mające 13 oddziałów i sześć filii, podejmuje działania służące budowie więzi z lokalną społecznością w dzielnicach Krakowa, przyjmuje wyzwanie bycia przyjaznym miejscem spotkań i dyskusji różnych środowisk. Wiele wydarzeń i wystaw powstaje we współpracy z mieszkańcami, stowarzyszeniami czy z Radami Dzielnic. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (obecnie używające nazwy Muzeum Krakowa, w skrócie MK) w 2023 roku świętuje 124 lata swego powstania. Początkowo istniało jako oddział Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, a 18 grudnia 1945 roku formalnie oddzieliło się od Archiwum i zaczęło swój byt niezależny. Ogromną rolę w budowaniu Muzeum, konstruowaniu jego wizji i gromadzeniu artefaktów miał pierwszy jego Dyrektor – dr Jerzy Dobrzycki (1900–1972), który został powołany na tę funkcję w czerwcu 1946 roku. Przed II wojną światową Dobrzycki pełnił funkcję kierownika Biura Propagandowo-Artystycznego i zastępcy naczelnika Wydziału Oświaty i Kultury w Zarządzie Miejskim, był członkiem Rady Artystycznej Miasta Krakowa i członkiem honorowym Towarzystwa Miłośników i Historii Zabytków Krakowa. Ten z wykształcenia historyk sztuki, przewodnik i wielki popularyzator wiedzy o Krakowie już wtedy mocno angażował się w ochronę tradycji krakowskich. Zorganizował m.in. unikatowe na skalę Polski Dni Krakowa, podkreślające historyczne i kulturalne walory miasta, które miały stać się filarami promocji (czy jak wtedy mówiono propagandy) Krakowa. Pierwsze święto miasta zaplanowano na rok 1935, ale z uwagi na śmierć Józefa Piłsudskiego, festiwal zainaugurowano rok później. Termin Dni Krakowa uzależniono od świąt Bożego Ciała ze względu na jego podniosłość i ogromną malowniczość obchodów z wielką procesją, w której szły bractwa Kontakt: i.okreglicka@muzeumkrakowa.pl. Parafraza tytułu wystawy „Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego” w MHK z 2014 r. Kuratorka: Katarzyna Winiarczyk. 3 Słowo „różnorodność” pojawia się m.in. w misjach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (PME) i Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie (MEK): PME: „Naszą misją jest kolekcjonowanie różnorodności [podkr. autorki] i bogactwa kultur całego świata oraz prezentowanie ich wartości jako dobra ogólnonarodowego, tym samym przyczyniając się do rozwoju społeczeństwa otwartego”, https://ethnomuseum.pl/o-nas/. MEK: „Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie, mając świadomość wyjątkowości powierzonej mu najstarszej zgromadzonej kolekcji etnograficznej w Polsce, z szacunkiem pochyla się nad tym, co polecili nam przechować nasi przodkowie, opracowując, upowszechniając i promując swoje zbiory oraz krzewiąc wiedzę o dziejach i różnorodności [podkr. autorki] kultur ludzkich”, https://etnomuzeum.eu/jak-myslimy-o-muzeum. 1 2 77 �i różne organizacje religijne. Krakowski festiwal w latach 1936–1939 trwał każdorazowo niemal trzy tygodnie i obejmował również pochód Lajkonika, intronizacje króla kurkowego czy świętojańskie wianki nad Wisłą. Dla nas jednak niebagatelne znaczenie miała jeszcze inna idea, której mocno poświęcił się Dobrzycki. Związana jest z unikatowym lokalnym dziedzictwem, jakie stanowi szopkarstwo krakowskie. Szopkarstwo, które rozwijało się w XIX wieku, po I wojnie światowej zaczęło podupadać. Nie cieszyło się już taką popularnością wystawienie jasełek z dużymi szopkami, coraz mniej pojawiało się na rynku małych szopek, a ich poziom artystyczny nie był już tak wysoki jak kiedyś. Stąd też szansą na zachowanie tradycji szopkarstwa krakowskiego stała się organizacja Konkursu na najpiękniejszą szopkę krakowską, który z inicjatywy Dobrzyckiego wprowadzono w życie 21 grudnia 1937 roku. O tym, jak cenna jest szopka krakowska tak poetycko pisał późniejszy organizator Konkursu: Jako tradycja na wskróś rodzima, nieznana w tej formie nigdzie gdzieindziej w świecie, pełna niezwykłych wartości estetycznych, zasługuje w całej pełni szopka krakowska na zachowanie jej w pamięci społeczeństwa. Miejmy nadzieję, iż pamięć jej i ukochanie nie ulegnie nigdy zatracie, i że zawsze w przyszłości będzie ona jak ongiś przez laty długie szeregi, przedziwnym i zawsze młodym i świeżym czarem swym, płynącym z niezgłębionej krynicy duchowej twórczości ludu polskiego – pieścić, zachwycać i wzruszać (Dobrzycki 1929: 2). Fot. 1. 80. Konkurs Szopek Krakowskich w dniu 1 grudnia 2022 r. Na pierwszym planie, na pomniku Mickiewicza widoczna szopka Marka Markowskiego jr., która zdobyła I miejsce w kategorii szopek średnich oraz Nagrodę imienia Dyrektora MHK Jerzego Dobrzyckiego. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis 78 �Zaraz po tym, jak Dobrzycki został wybrany dyrektorem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, to ta instytucja zajęła się formalnie organizacją Konkursu Szopek Krakowskich i od roku 1946 aż po dziś dzień sprawuje opiekę nad szopkarstwem krakowskim. W przeprowadzeniu Konkursu nie przeszkodziła nawet pandemia koronawirusa – zespół muzealników tak skoordynował pracę, aby można było w bezpieczny sposób zaprezentować szopki w trudnych latach 2020–2021 (Okręglicka 2023). W 1947 roku Muzeum przejęło również organizację dorocznego pochodu Lajkonika, który odbywa się w oktawie Bożego Ciała. Zgodnie z wolą Dyrektora Muzeum, do opieki nad ożywianymi i ponownie wprowadzanymi do krakowskiego kalendarza tradycjami powołano specjalny dział Muzeum Historycznego4. I tak w 1960 r. powstał Dział Tradycji i Obrzędów Krakowskich, przemianowany w 1975 r. na Dział Folkloru Miejskiego i Tradycji Krakowa, a w 1995 r. na Dział Folkloru i Tradycji Krakowa. Kierownikami działu byli kolejno: Tadeusz Wroński, Tamara Petryk, dr Anna Szałapak, Łukasz Olszewski, Małgorzata Niechaj i dr Andrzej Iwo Szoka. Działowi Folkloru powierzona została piecza nad kolekcjami z działu Varia (nr X – 185 obiektów) oraz działu Folklor (nr Xa – 425 obiektów) m.in. z bogatą kolekcją szopek krakowskich, dziś liczącą 277 obiektów5 oraz strojem Lajkonika zaprojektowanym w 1904 roku przez Stanisława Wyspiańskiego (Lichończak-Nurek 2005: 137–140). Fot. 2. Pochód Lajkonika w dniu 16 czerwca 2022 r. Ostatni rok Zbigniewa Glonka w roli „Konika Zwierzynieckiego”. Na drugim planie, w zielonej czapce i okularach, Mariusz Glonek – syn Zbigniewa, nowy Lajkonik od 2023 roku. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Bogdan Krężel 4 5 Archiwum Zakładowe MHK, Sprawa Muzeum Historycznego m. Krakowa 1945 r., sygn.. 63/11. Stan kolekcji na 30 maja 2023 r. 79 �Muzeum jako mecenas, animator i opiekun tradycji krakowskich Po uchwaleniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2003 roku i jej ratyfikowaniu przez Polskę, Muzeum Historyczne Miasta Krakowa kontynuuje i rozwija działania na rzecz ochrony lokalnego dziedzictwa. Ukoronowaniem wielu lat pracy krakowskich muzealników stało się umieszczenie na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego już w pierwszym roku funkcjonowania listy dwóch zjawisk z tego miasta: szopkarstwa krakowskiego i pochodu Lajkonika. Jeszcze większym sukcesem, do którego przyczyniło się zaangażowanie się m.in. pracowników Działu Folkloru i Tradycji Krakowa: dr Magdaleny Kwiecińskiej, Małgorzaty Niechaj, dr Andrzeja Iwo Szoki, jako współczłonków zespołu przygotowujących wniosek, był wpis szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niemate-rialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2018 roku6. W 2016 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa zorganizowało międzynarodową interdyscyplinarną konferencję „Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja”. Uczestniczyli w niej muzealnicy, muzeolodzy i interpretatorzy dziedzictwa z Polski i z zagranicy. Pokłosiem tej konferencji jest publikacja pod redakcją naukową dr Kwiecińskiej (Kwiecińska 2016a). W październiku 2020 roku Dział zmienił nazwę na Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa (CDN), a jego siedziba – Dom pod Krzyżem przekształca się w miejsce spotkań i pogłębionej refleksji na temat różnorodnych obrzędów, tradycji i zwyczajów Krakowa. Od 13 kwietnia 2023 roku Centrum zostało Oddziałem Muzeum Krakowa a kieruje nim dr Andrzej Iwo Szoka. Czym konkretnie zajmuje się ta jednostka? Na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa widnieją trzy tradycje z Krakowa: szopkarstwo krakowskie, pochód Lajkonika wpisane w 2014 roku i od 2016 roku krakowska koronka klockowa. Miłośnicy tych tradycji spotykają się między innymi w Domu pod Krzyżem. W przyjaznych przestrzeniach dawnego szpitala dla scholarów odbywają się wykłady, warsztaty i działania edukacyjne, które służą propagowaniu lokalnego dziedzictwa oraz wzmacnianiu wzajemnych relacji. Centrum opiekuje się również depozytariuszami. Zgodnie z zapisami strategii, którą można znaleźć na oficjalnej stronie MK: Muzeum uznaje niematerialne dziedzictwo za fundament tożsamości mieszkańców Krakowa. Dziedzictwo to ma dobroczynny wpływ na zrównoważony rozwój całej społeczności. Służy budowaniu więzi społecznych i wzajemnego szacunku. Nadaje dodatkową wartość i sens przestrzeni i artefaktom materialnym, które są z nim powiązane. Pierwszym dużym wyzwaniem nowego Centrum było zorganizowanie konferencji pt. „Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce”, która odbyła się w trudnej sytuacji pandemicznej hybrydowo: w Pałacu Krzysztofory oraz online w dniach 8–9 listopada 2021 r. W ciągu ostatniej dekady zmieniło się bardzo wiele w definiowaniu, interpretowaniu i – co za tym idzie – ochronie zjawisk zaliczanych do obszaru dziedzictwa niematerialnego. Zmiany te dotyczą nie tylko rozumienia pojęcia niematerialnego dziedzictwa, lecz również relacji pomiędzy jego praktykowaniem i przeżywaniem a teoretycznym namysłem nad dziedzictwem jako skomplikowanym kulturowym i społecznym fenomenem. Pragnąc zrozumieć te relacje oraz ich dynamikę Muzeum Krakowa wraz z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili ekspertów (teoretyków) oraz depozytariuszy (praktyków) do udziału w dyskursie. Wynikiem tej konferencji jest publikacja, w której prezentujemy siedem artykułów nawiązujących do tematu konferencji oraz zapis fragmentów debaty, która odbyła się w pierwszym dniu obrad (Niedźwiedź, Okręglicka 2021). Tom stanowi próbę namysłu nad szerszymi teoretycznymi kontekstami niematerialnego dziedzictwa, równocześnie przywołując konkretne przykłady i studia przypadków osadzone we współczesnej rzeczywistości kulturowej w Polsce. Pracownicy CDN współpracują też obecnie z Urzędem Miasta Krakowa w formowaniu interdyscyplinarnego Zespołu ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa, którego zadaniem będzie wypracowanie narzędzi i metod ewidencjonowania tradycji znajdujących się w posiadaniu społeczności depozytariuszy z terenu Krakowa. Celem działań Zespołu ma być m.in. rozpoznawanie elementów niematerialnego dziedzictwa Krakowa, kształtowanie miejskiej polityki względem lokalnego niematerialnego dziedzictwa, stworzenie Krakowskiej listy niematerialnego dziedzictwa kulturowego jak też formułowanie wniosków W składzie zespołu z MHK był również jego dyrektor dr Michał Niezabitowski oraz Mirosław Kołodziej (montaż filmu). Współautorką i główną koordynatorką merytoryczną prac nad wnioskiem o wpisanie szopkarstwa krakowskiego była dr hab. Hanna Schreiber z Instytutu Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. 6 80 �o wpisanie elementów krakowskiego niematerialnego dziedzictwa na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa (jak i na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO). Zgodnie z zapisami nowego regulaminu organizacyjnego Muzeum Krakowa, CDN ma m.in. gromadzić, opracowywać, katalogować i ewidencjonować zbiory związane z problematyką niematerialnego dziedzictwa kulturowego Krakowa, folkloru i tradycji krakowskich od czasów najdawniejszych do okresu współczesnego; organizować doroczne uroczystości pochodu Lajkonika i kolejne edycje Konkursu Szopek Krakowskich. CDN nie jest jedynym oddziałem Muzeum Krakowa, któremu bliskie są tradycje i zwyczaje krakowskie. Od lat w Oddziale Celestat zajmujemy się zwyczajami związanymi z historią krakowskiego Bractwa Kurkowego. Celestat opiekuje się kolekcją pamiątek oraz współpracuje również z Towarzystwem Strzeleckim „Bractwo Kurkowe” w Krakowie przy organizacji intronizacji Króla Kurkowego; w Rydlówce opowiadamy o nietuzinkowych postaciach związanych z Bronowicami i dramatem „Wesele” a także o życiu na dawnej podkrakowskiej wsi. Tam też odbywa się coroczne „Osadzanie Chochoła” czyli obrzęd okrywania krzaka róży słomą. Osadzanie Chochoła to już półwieczna tradycja sięgająca otwarcia Muzeum w Rydlówce, nawiązująca do ślubu i wesela Lucjana Rydla i Jadwigi Mikołajczykówny, który to stał się inspiracją dla Wyspiańskiego do napisania słynnego dramatu. Zaś w Domu Zwierzynieckim – innym Oddziale Muzeum Krakowa – w 2023 roku odbyła się już IX edycja Konkursu na Najpiękniejsze Drzewko Emausowe. Konkurs związany jest z wielowiekową tradycją odpustu Emaus organizowanego w Poniedziałek Wielkanocny na krakowskim Zwierzyńcu w pobliżu klasztoru sióstr Norbertanek i kościoła Najświętszego Salwatora. Kiermasz, który towarzyszy temu odpustowi zyskał sławę w całej Polsce, między innymi za sprawą niezwykłych zabawek: glinianych dzwonków, drewnianych toporków, konnych bryczek i figurek na sprężynkach. Wśród nich najbardziej charakterystycznymi były postaci Żydów w tradycyjnych strojach chasydzkich trzymających księgi lub instrumenty muzyczne, ale kupić można było również kiwające się ptaszki, postacie handlarzy, żołnierzy, diabłów, par krakowskich na huśtawkach, figurek z legend krakowskich (takich jak np. Pan Twardowski). Jedną z niezwykłych zabawek było drzewko życia wykonywane z kijków, z wetkniętymi drewnianymi „listkami” i drewnianym ptaszkiem na czubku. Drzewku przypisywano wyjątkową symbolikę – miało nawiązywać do przedchrześcijańskich obrzędów zadusznych i wiary w to, że w czasie wielkanocnym dusze zmarłych pod postacią ptaków pojawiają się w koronach drzew (por. Seweryn 1960, 1961 i Duda 1979: 93)7. Drzewko życia symbolizowało też budzenie się całej przyrody po długiej zimie. W Muzeum Krakowa kilka lat temu powrócono do pomysłu z 1976 roku dotyczącego konkursu na tradycyjną zabawkę emausową8 i w 2014 roku po raz pierwszy zorganizowano pierwszą edycję Konkursu na Najpiękniejsze Drzewko Emausowe. Miał to być powrót do tworzenia zapomnianych już niemal drzewek życia, które najbardziej odpowiadają symbolice świąt wielkanocnych i wiosennym odpustom krakowskim. W związku z rozrastaniem się tej idei i powstawaniem niezwykłych prac konkursowych, CDN postanowiło udokumentować te dzieła i pozyskiwać wybór najlepszych prac do swojej kolekcji. Mimo, że Konkurs został zainicjowany przez Muzeum, odzew publiczności – a więc jak się okazało – i potrzeba tworzenia drzewek emausowych jest bardzo silna u współczesnych mieszkańców Krakowa, którzy coraz liczniej przystępują do kolejnych edycji tego Konkursu. Mając w zasobie bogactwo tradycji, z których Kraków słynie od stuleci, co jakiś czas pojawia się pokusa, aby wskrzeszać lub „poprawiać” dawne zwyczaje, próbować je odtwarzać w nowej formie. Muzeum musi być bardzo ostrożne w podejmowaniu takich akcji. Możemy rozpoznawać, dokumentować różnorakie zjawiska, ale zadaniem etnologa czy historyka nie jest tworzenie performatywnych sytuacji artystycznych. Do muzealników należy badanie, opracowywanie, edukacja, promocja i interpretacja dziedzictwa a nie jego tworzenie. Istnieją w Krakowie miłośnicy miejskiego folkloru, którzy przychodzą do Muzeum po wsparcie w organizacji wydarzeń pokazujących lokalne dziedzictwo. Tak było z flisakami, którzy krzewią kulturę dawnych włóczków pływając na drewnianych łodziach czy galarach i blisko współpracują z Muzeum Krakowa przy organizacji różnych wodniackich imprez związanych z Wisłą. Tak też było w 2022 roku z inicjatywą Joanny Łucji Cichoń i jej projektem „Krakoskie Dziady” sfinansowanym z programu Stypendiów Twórczych Miasta Krakowa, który miał na celu wprowadzenie tematu śmierci oraz pamięci o przodkach do przestrzeni publicznej, a także ożywienie i przetransformowanie tradycji związanych ze Świętem Zmarłych. Wydarzenie, które poprzedziły warsztaty w budynku CDN polegało 7 8 Drzewka życia sprzedawano również dna drugim wielkanocnym odpuście – na Rękawce w Podgórzu. Pismo Dyrektora Muzeum do Prezydenta Miasta Krakowa z dn. 1 lutego 1977 r. 81 �na stworzeniu współczesnej Ceremonii Dziadowskiej opartej na doświadczeniach uczestników warsztatów, tradycyjnych rytuałach związanych z pamięcią o zmarłych oraz obrzędach odprawianych wokół zmarłego. W listopadowe popołudnie o zachodzie słońca uczestnicy zasiedli na placu św. Ducha przy zastawionym stole zapraszając też przechodniów na wspólną ucztę. Przy użyciu ruchu, śpiewu i rozmów odbyła się celebracja wspomnienia bliskich zmarłych. Fot. 3. Ceremonia „Krakoskich Dziadów” w dn. 6 listopada 2022 r. na Placu św. Ducha obok budynku Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Fot. Izabela Okręglicka 82 �Joanna Cichoń i Katarzyna Chodoń wraz ze swoimi grupami w lutym tego roku były też animatorkami wskrzeszenia krakowskiego Babskiego Combra. W dawnym Krakowie w Tłusty Czwartek przekupki krakowskie – często pod wpływem alkoholu, tańczyły na krakowskim rynku próbując wciągnąć do zabawy przechodniów. Utrzymywano, że dla tych kobiet był to dzień radości i wolności od doczesnych trosk i wielu zakazów (Grabowski 2008: 40). Babski Comber Anno Domini 2023 był świętowaniem współczesnej kobiecości, a jego obchody rozpoczęły się na kultowym targowisku na Starym Kleparzu od wspólnego śpiewania i tańca z przekupkami „na znak połączenia się z kontinuum tradycji”. Podczas happeningu uczestnicy śpiewali pieśni combrowe przy akompaniamencie heligonki. Wesoły, otwarty dla wszystkich pochód, przemaszerował na Rynek Główny zaglądając m.in. do okolicznych restauracji, porwał to tańca krakowian i turystów na środku Rynku Głównego i w Sukiennicach, po czym zakończył harce zabawą w hallu Pałacu Krzysztofory z gośćmi Muzeum Krakowa. Fot. 4. Babski Comber w dn. 18 lutego 2023 r. na krakowskim Rynku Głównym. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis Czy owe przedsięwzięcia młodych ludzi to jedynie moda na folkloryzm? Jeśli przyjąć definicję folkloryzmu Józefa Burszty (1974: 311)9, być może tak. Świadczy o tym na pewno wydobycie tych najbardziej „atrakcyjnych” artystycznie i widowiskowo zasobów kultury ludowej i powiązanie ich z głęboko emocjonalnymi treściami (vide: warsztaty dotyczące pamięci o własnych przodkach). A może inicjatorzy wskrzeszania dawnych zwyczajów po prostu urodzili się za późno? Czyż odtwarzając dawne rytuały nie wyrażają swojej potrzeby ekspresji i interakcji w procesie interpretacji dawnych zwyczajów? (Robotycki 2009b: 9). Sięgając do swych korzeni, inspirując się tradycyjną obrzędowością prawdopodobnie poszukują swojej tożsamości. W tych właśnie poszukiwaniach pomaga Muzeum – przyjazna instytucja kultury, która chętnie współpracuje z różnymi środowiskami i rozwija kolekcje związane z folklorem Krakowa. Jak zauważa Hubert Czachowski (2016: 182), „na wznoszącej się fali działań ruchów regionalnych wielu ich uczestników właśnie w muzeach widzi szansę na reaktywację własnego dziedzictwa”. Według J. Burszty „folkloryzm polega na celowym stosowaniu w poszczególnych sytuacjach bieżącego życia wybranych treści i form folkloru, branych bądź jeszcze wprost z terenu i przenoszonych w sytuacje odmienne od naturalnych, bądź też czerpanych z folklorystycznej dokumentacji, a odtwarzanych w sytuacjach celowo zaaranżowanych. Ta druga sytuacja staje się i będzie się chyba stawać coraz częstsza w konsekwencji zanikania autentycznego i żywego folkloru klasycznego”. 9 83 �O ważnej roli Muzeum tak napisał we wstępie do książki M. Niezabitowskiego prof. Jacek Majchrowski – Prezydent Miasta Krakowa: Nie do przecenienia jest również działalność Muzeum Krakowa jako opiekuna i animatora lokalnych tradycji. Lajkonik, szopki, chochoł – to symbole tak mocno wpisane w krakowski pejzaż, że wydają się nam oczywiste. Tymczasem wymagają troski, opieki, życzliwości, umiejętności organizacyjnych. Muzeum o to wszystko dba. Jako instytucja miejska poszukuje też nieustannie odpowiedzi na niezwykle istotne pytania: kim są dzisiejsi krakowianie? Skąd pochodzą? Dokąd zmierzają? Jakie wartości są dla nich najważniejsze? W jakim stopniu utożsamiają się ze swoim miastem? (Niezabitowski 2021: 9). Podsumowanie W Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa przyglądamy się uważnie współczesnym zjawiskom pojawiającym się na krakowskim horyzoncie kultury. Tym samym bliskie jest nam rozumienie dziedzictwa o jakim pisał jeden z pionierów heritologii, Amerykanin Freeman Tilden (1883–1980), który stwierdził, że aby opowiadać o dziedzictwie trzeba je najpierw samemu odkryć, poznać i zrozumieć. Ten amerykański pasjonat parków narodowych podpowiada nam, abyśmy śmiało interpretowali własne dziedzictwo, bo to powoduje, że możemy odnaleźć sensy przeszłości. Teoria Tildena zakłada również, że interpretacja nie tylko ma pobudzać do myślenia, ale także ujawnia znaczenia ukryte pod podawaną informacją. Dzięki otwartości i odpowiedzialności w badaniach nad przeszłością możemy zrozumieć współczesność (Tilden 2019). Idąc za tymi radami, w Centrum staramy zgłębiać istotę tradycji krakowskich, aby tłumaczyć fenomen magicznego miasta10. Ważne jest, aby zachować przy tym kolejność, która wybrzmiała w rozprawie habilitacyjnej Czesława Robotyckiego: „najpierw fakty, potem interpretacje” (1992: 9). W najbliższym czasie w CDN mamy przed sobą zadanie zorganizowania wystawy czasowej o świętowaniu po krakowsku, która poprzedzona została projektem badawczym zrealizowanym we współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego11. W 2022 roku badacze mieli przeprowadzić wywiady z mieszkańcami oraz zarejestrować pejzaże dźwiękowe wybranych zjawisk metodą audioantropologii, przy zastosowaniu cyfrowych technologii audio związanych z nagrywaniem, edycją, aranżacją, odsłuchem i publikacją oraz wykonać fotografie w czasie najważniejszych świąt obchodzonych w Krakowie. Te badania przyczyniły się do pozyskania materiałów do późniejszych pogłębionych analiz, jak i do zilustrowania współczesnego wymiaru świętowania. Dzięki projektowi zacieśniła się współpraca między akademikami i muzealnikami, co daje też szersze spojrzenie na badane zjawiska. To ma sprawić również, że wystawa nie stanie się li tylko historyzującym obrazem dawnych praktyk a uda się pokazać pewną dynamikę, której poddawane jest wciąż niematerialne dziedzictwo Krakowa. Inne zadanie, przed jakim stoi Centrum, to także ciągłe powiększanie kolekcji o dzieła sztuki i zabytki kultury materialnej związane z krakowskimi tradycjami i obrzędami. Zamierzamy kontynuować zakupy najlepszych krakowskich szopek konkursowych oraz poszerzać kolekcję związaną z pochodem Konika Zwierzynieckiego o pamiątki „nieoczywiste” – Lajkonik bowiem stał się powszechnie używanym wizerunkiem. Do tego dołożyć należy wspomniane drzewka emausowe a także inne współczesne wytwory rękodzielnicze jak koronki klockowe krakowskich koronczarek, tradycyjne ozdoby bożonarodzeniowe, takie jak światy z opłatków, pająki z bibułek i słomy czy fajerki – krakowskie wycinanki z papieru, które wyniosła na poziom mistrzowski pani Agata Seweryn. Ponad tym stoją jak zwykle organizacje pochodów Lajkonika i kolejnych edycji Konkursu Szopek Krakowskich wiążące się z energią bezpośrednich kontaktów z depozytariuszami tych flagowych dla Muzeum Krakowa zjawisk. W dwa czwartki roku: czerwcowy, w oktawę Bożego Ciała, kiedy tańczy Lajkonik i pierwszy czwartek grudnia (dzień Konkursu Szopek Krakowskich) mieszkańcy, uczestnicy wydarzeń i muzealnicy integrują się, świętują, przeżywają i odkrywają na nowo te dwa barwne zwyczaje krakowskie. Jak pisał Cz. Robotycki dzisiejsze „muzeum to nie jest już rekonstrukcja odwiecznej prawdy, ale perswazyjne symulakrum, przestrzeń estetycznego przeżycia, bez podziałów na sztukę wysoką, niską, popularną, użytkową itd.” (2009a: 11). Tym samym cytat ten może stanowić podsumowanie całego powyższego wywodu. Jaka jest zatem odpowiedź na postawione przez autorkę pytanie o roli, jaką pełni współcześnie etnologia 10 11 „Magiczny Kraków” to nazwa oficjalnego portalu internetowego miasta. Wystawa czasowa „Od wielkiego dzwonu. Świętowanie w Krakowie” (XI 2024 – IX 2025 r.) 84 �w muzeum miejskim? Okazuje się, że w nowoczesnej instytucji kultury, jaką jest Muzeum Krakowa ta dziedzina nauki z jej jakościowym podejściem do badań, stawiająca na bezpośrednie kontakty z badanymi społecznościami i holistycznym podejściem do kultury jest niezbędna do rozważań nad praktykami, wyobrażeniami, przekazami, wiedzą i umiejętnościami będącymi składowymi niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Streszczenie Muzeum Historyczne Miasta Krakowa (teraz Muzeum Krakowa) już w chwili swego powstania wpisało dokumentowanie i otoczenie opieką tradycji i zwyczajów krakowskich oraz organizację dorocznych konkursów szopek, obchodów Lajkonika, etc. Przez długie lata na rzecz popularyzacji krakowskich zjawisk działał powołany do tego celu Dział Folkloru i Tradycji Krakowa. Działowi Folkloru powierzona została również piecza nad bogatą kolekcją szopek krakowskich. Po uchwaleniu Konwencji UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego i jej ratyfikowaniu przez Polskę oraz po wpisie szopkarstwa krakowskiego na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO w 2018 roku Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w dalszym ciągu mocno angażuje się w ochronę lokalnego dziedzictwa. Dział niedawno zmienił nazwę na Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa, a jego siedziba – Dom pod Krzyżem staje się miejscem spotkań i pogłębionej refleksji na temat różnorodnych obrzędów, tradycji niematerialnych i zwyczajów Krakowa. Jaką rolę zatem pełni współcześnie etnografia w muzeum miejskim? Czy jest jeszcze dla niej miejsce w nowoczesnej instytucji kultury dużego miasta? Słowa klucze: Muzeum Krakowa, Jerzy Dobrzycki, niematerialne dziedzictwo kulturowe, krakowskie tradycje, interpretacja dziedzictwa 85 �Bibliografia: Burszta, J. (1974). Kultura ludowa – kultura narodowa. Szkice i rozprawy. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 308-314. Czachowski, H. (2016). O zapętleniu. Relacja muzeum-dziedzictwo kulturowe. Rocznik Antropologii Historii, rok VI, (9), 171–185. Dobrzycki, J. (1929). Szopka krakowska, jej powstanie i znaczenie, Czas, nr 296, 25 XII 1929 Duda, E. (1979). Krakowskie odpusty wielkanocne. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 6, 88–94. Grabowski, A. (2008). Dawne zwyczaje krakowskie. Kraków: Wydawnictwo Jagiellonia SA. Klimek, Ł. (red.) (2014). Świat Lajkonika. Konik na świecie. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Kwiecińska, M. (2012). Krakowskie tradycje. Emaus na Zwierzyńcu. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. (2016). Miasto i muzeum. Dobre praktyki Muzeum Historycznego Miasta Krakowa w dziedzinie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 34, 343–354 (2016a) (red.) Niematerialne dziedzictwo miasta. Muzealizacja, ochrona, edukacja. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Lichończak-Nurek, G. (2005). Początki Muzeum Historycznego Miara Krakowa. Rocznik Krakowski, t.71, 125–138 Niedźwiedź, A., Okręglicka I. (red.). (2021). Niematerialne dziedzictwo kulturowe w teorii i praktyce. Kraków: Wydawnictwo Muzeum Krakowa, Wydawnictwo Księgarnia Akademicka. doi:10.12797/9788381383493. Pozyskano z: https://books.akademicka.pl/publishing/catalog/book/327. Niezabitowski, M. (2021). Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. 1899–1996–2019. Kraków: Wydawnictwo Muzeum Krakowa i Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Okręglicka, I. (2023). Szopkarstwo krakowskie – ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego z perspektywy muzealnej i antropologicznej. Perspektywy Kultury, 1(40), 59–76. doi: 10.35765/pk.2023.4001.06. Oleszkiewicz, M. (2009). Krakowskie wiosenne odpusty jako miejsca zabawa ludowych. W: J.M. Małecki (red.) Kraków ludyczny. Materiały sesji naukowej odbytej 19 kwietnia 2008 roku, 31–45. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Oleszkiewicz M., Pyla G. (2007). Czar zabawek krakowskich. Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Olszewski, Ł. (2010). Zwierzynieckie tradycje ludowe. W: F. Szczurek (red.). Oblicza Zwierzyńca 1910–2010. Katalog wystawy. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 36–40. 86 �Robotycki, Cz. (1992). Etnografia wobec kultury współczesnej. Rozprawy Habilitacyjne. Uniwersytet Jagielloński, nr 232, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytet Jagielloński. (2009a). Czy można współcześnie tworzyć muzea etnograficzne? Etnografia Nowa, nr 1, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, 7–12. (2009b). Ludyczność dawnego Krakowa a jego ludowość. W: J.M. Małecki (red.) Kraków ludyczny. Materiały sesji naukowej odbytej 19 kwietnia 2008 roku, 7–16. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. Schreiber, H. (2018). Szopkarstwo krakowskie – pierwszy polski wpis na liście dziedzictwa niematerialnego UNESCO. Twórczość Ludowa, R. XXXIII (85), nr 3–4, 58 Seweryn, T. (1960). Polskie zabawki ludowe. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe. (1961). Tradycje i zwyczaje krakowskie. Kraków: Wydawnictwo Artystyczne Graficzne. Szałapak A. (2012). Szopka krakowska jako zjawisko folkloru krakowskiego na tle szopki europejskiej: studium historyczno-etnograficzne. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Szoka, A. (2016). Lajkonik jako obiekt muzealny. Krzysztofory. Zeszyty Naukowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, nr 34, 355–370. (2023). Znaczenie niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla jego depozytariuszy na przykładzie społeczności współpracujących z Muzeum Krakowa. Perspektywy Kultury, 1(40), 9–727. doi: 10.35765/pk.2023. 4001.03. Tilden, F. (2019). Interpretacja dziedzictwa. Poznań: Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT. Winiarczyk, K. (2014). Przepis na Kraków Jerzego Dobrzyckiego. Kraków: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Archiwum Zakładowe Muzeum Historycznego Miasta Krakowa: Wniosek na kolegium Naczelników Wydziałów Zarządu Miejskiego. Zarząd Miejski kolegialny, Komisję Kultury i Sztuki Miejskiej Rady Narodowej i Miejską Radę Narodową zatwierdzony przez Prezydenta Miasta Krakowa w dniu 14 XI 1945 r. AZMHK, M.H.Org., 1/258, s. 45–46. Sprawa Muzeum Historycznego m. Krakowa 1945 r., Archiwum Zakładowe MHK, sygn. 63/11. Pismo Dyrektora Muzeum do Prezydenta Miasta Krakowa z dn. 1 lutego 1977 r., Archiwum Zakładowe MHK, sygn. FT-6410/1/77. Regulamin Organizacyjny Muzeum Historycznego Miasta Krakowa obowiązujący od dnia 13.04.2023 r. W: Załącznik do zarządzenia Dyrektora Muzeum nr 35/2023. Netografia: Źródło: Strona internetowa Muzeum Krakowa, Misja i strategia, https://muzeumkrakowa.pl/misja-i-strategia [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Strona internetowa Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, Jak myślimy o muzeum etnograficznym?, https://ethnomuseum.pl/o-nas/ [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Strona internetowa Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, O nas. Cały świat w jednym miejscu, https://ethnomuseum.pl/o-nas/ [dostęp 26.05.2023 r.]. Babski Comber: https://muzykatradycyjna.pl/kalendarz/babski-comber-cykl-warsztatow-w-kregu-kobiet/ https://www.facebook.com/events/858808355379827/858808368713159/?active_tab=about Krakoskie Dziady: http://karnet.krakowculture.pl/45798-krakow-krakoskie-dziady Agata Seweryn: http://szlakrzemiosla.pl/Agata-Seweryn.html [dostęp 26.05.2023 r.]. Źródło: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, http://etnomuzeum.eu/zbiory/drzewko-z-odpustu-emaus [dostęp 26.05.2023 r.]. 87 �Fotografie do tekstu: (Fot. 1). 80. Konkurs Szopek Krakowskich w dniu 1 grudnia 2022 r. Na pierwszym planie, na pomniku Mickiewicza widoczna szopka Marka Markowskiego jr., która zdobyła I miejsce w kategorii szopek średnich oraz Nagrodę imienia Dyrektora MHK Jerzego Dobrzyckiego. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis. (Fot. 2). Pochód Lajkonika w dniu 16 czerwca 2022 r. Ostatni rok Zbigniewa Glonka w roli „Konika Zwierzynieckiego”. Na drugim planie, w zielonej czapce i okularach, Mariusz Glonek – syn Zbigniewa, nowy Lajkonik od 2023 roku. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Bogdan Krężel. (Fot. 3). Ceremonia „Krakoskich Dziadów” w dn. 6 listopada 2022 r. na Placu św. Ducha obok budynku Centrum Interpretacji Niematerialnego Dziedzictwa Krakowa. Fot. Izabela Okręglicka. (Fot. 4). Babski Comber w dn. 18 lutego 2023 r na krakowskim Rynku Głównym. Źródło: Muzeum Krakowa, fot. Marcin Gulis. 88 �Piotr Czepas1 Michał Świercz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi Anna Smolińska2 Muzeum-Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie MIĘDZY TRADYCJĄ A NOWOCZESNOŚCIĄ – BADANIA ETNOGRAFICZNE WE WSI ŁĘKA 60 LAT PÓŹNIEJ Badania etnograficzne są ważną częścią działalności placówki muzealnej. Ich realizacja pozwala dokumentować wybrane, niezwykle różnorodne zjawiska kulturowe. Będące ich wynikiem materiały stanowią punkt wyjścia do opracowań o charakterze naukowym czy popularyzatorskim. Obszar Polski środkowej dość późno stał się terenem systematycznych etnograficznych badań terenowych. Z uwagi na postępujące po II wojnie światowej przemiany cywilizacyjno-kulturowe i będący ich efektem szybki zanik elementów kultury typu ludowego realizacja badań terenowych stała się koniecznością. Program długofalowych, systematycznych prac na obszarze ówczesnego województwa łódzkiego sformułowała prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Zakładał on wytypowanie w danym regionie wsi uznanej za reprezentatywną i realizację stacjonarnych badań terenowych w zakresie wybranych tematów na jej terenie. Na przestrzeni lat 50. i 60. XX wieku zbadano zatem wsie, z przysiółkami, na obszarze Sieradzkiego (Klonowa), Rawskiego (Jasień) czy Brzezińskiego (Łaznów). Ich wyniki systematycznie publikowano w ramach kolejnych numerów wydawnictwa pt. „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, które rozpoczęto wydawać w 1957 roku. W myśl przyjętych założeń latach 1961–1963 przez Zespół Etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi zostały przeprowadzone stacjonarne badania terenowe w Łęce. Ich przedmiotem było budownictwo, zajęcia rolnicze i gospodarcze, handel, zwyczaje i obrzędy, w tym weselne, oraz zagadnienia społeczne. Wyniki prowadzonych prac zostały opublikowane w ramach ósmego numeru Serii Etnograficznej wydawnictwa pt. „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi” w 1964 roku (zob. Dekowski 1964a; Nowosz 1964; Paszkowska-Wróblewska 1964; Dudkiewicz 1964; Drozdowska 1964a; 1964b). W ramach publikacji znalazły się również opracowania poświęcone kulturze regionu łęczyckiego oraz zbiorom MAiE w Łodzi pochodzącym z omawianego terenu (zob. Dekowski 1964b; 1964c; 1964d; Lech 1964; Lechowa 1964). W 2022 roku w Łęce zostały zrealizowane ponowne badania terenowe przez pracowników i współpracowników Zespołu Działów Etnograficznych MAiE w Łodzi w osobach: dr Piotra Czepasa, mgr Anny Smolińskiej, mgr Michała Świercza i dr Barbary Chlebowskiej. Po zakończeniu badań w 2022 roku został również sporządzony wniosek do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego na realizację planowanych dalszych prac badawczych i ich popularyzacji. W tym miejscu należy powiedzieć, że ponowne badania etnograficzne zostały dotychczas zrealizowane przez Zespół Działów Etnograficznych oraz jego współpracowników we wsi Klonowa w latach 1994–1995 oraz we wsi Jasień w latach 1996–1997 i ogłoszone drukiem w 30 i 31 numerze „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Serii Etnograficznej” w 2001 i 2003 roku. 1 2 Kontakt: piotr.czepas@maie.lodz.pl; michal.swiercz@maie.lodz.pl. Kontakt: etnografia@skansenkurpiowski.pl. 89 �Celem niniejszego artykułu jest prezentacja wstępnych wyników badań przeprowadzonych w 2022 roku w Łęce oraz okolicy, jeśli tematyka prac wymagała szerszego ujęcia3. Tematem badań realizowanych przez dra Piotra Czepasa było budownictwo, mgr Anna Smolińska podjęła problematykę małej architektury sakralnej, a mgr Michał Świercz rozpoczął badania nad papieroplastyką. Dr Barbara Chlebowska zajęła się natomiast problematyką obrzędowości weselnej. Wywiady prowadzone w terenie miały charakter rozmów swobodnych. Zgromadzone materiały z badań zostały zdeponowane w Archiwum Etnograficznym MAiE w Łodzi. Łęka jest miejscowością położoną w regionie łęczyckim, oddaloną około dziesięć kilometrów na zachód od miasta Łęczyca. Pod względem administracyjnym wieś jest zlokalizowana na obszarze gminy Łęczyca w powiecie łęczyckim, województwie łódzkim (Fot. 1). Fot. 1. Łęka – widok miejscowości. Autor fotografii: Piotr Czepas Budownictwo w Łęce – studium wybranego przypadku Wśród podjętych tematów badawczych znalazło się budownictwo w Łęce. Wieś w dużej mierze nadal jest zabudowana tylko po jednej, południowej stronie przebiegającej przez nią drogi z zachodu na wschód. Nowe inwestycje budowalne, w tym takie, które znajdowały się w fazie realizacji badań terenowych podjętych w 2022 roku, zaburzają jednak ten układ, są bowiem lokalizowane również po stronie północnej. Uwagę w trakcie badań w pierwszej kolejności skoncentrowano na najstarszych obiektach reprezentujących budownictwo mieszkalne i gospodarcze wzniesionych w okresie międzywojennym oraz na elementach małej architektury tj. ogrodzeniach i studniach. Dawne domy mieszkalne pochodzące sprzed II wojny światowej są obiektami już bardzo nielicznymi w Łęce. Te, które zachowały się do dnia dzisiejszego zostały znacznie zmodernizowane. W ramach niniejszego opracowania zaprezentowany zostanie jeden z dawnych tradycyjnych domów chłopskich. Niniejszy tekst jest rozszerzoną wersją koreferatu wygłoszonego przez Piotra Czepasa, Annę Smolińską i Michała Świercza w dniu 21 kwietnia 2023 roku na konferencji pt. „Etnografia w muzeum. Idee, drogi, tropy” w Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu. Z uwagi na udział w badaniach terenowych w Łęce Barbary Chlebowskiej do niniejszego opracowania dołączono aneks jej autorstwa. 3 90 �Historia prezentowanego obiektu sięga pierwszej połowy XX wieku. W trakcie badań opowiadała o niej jego aktualna właścicielka mieszkająca na stałe w Łęce, pani Róża Jabłońska (urodzona w 1930 roku). Jego wygląd dokumentują zachowane zdjęcia archiwalne znajdujące się w jej posiadaniu. Wynika z nich, że był to dom zbudowany w konstrukcji zrębowej, zwieńczony naczółkowym dachem pokrytym słomą. Był to początkowo dom o dwóch izbach mieszkalnych, przedzielonych znajdującą się pomiędzy nimi nieprzelotową sienią i kuchnią. Dom był przeznaczony dla jednej, dwupokoleniowej rodziny. Jego modernizacja nastąpiła po 1967 roku. W tym roku Pani Róża Jabłońska wyszła za mąż. Wydarzenie to związane było ze zmianą jej miejsca zamieszkania. Opuściła ona bowiem swój rodzinny dom i wprowadziła się do budynku mieszkalnego znajdującego się w posiadaniu męża. Datę ślubu poświadczają zachowane przez informatorkę dokumenty. Zatem modernizacja domu nastąpić musiała w pierwszej połowie lat 70. XX wieku. W świetle ustalonych faktów możemy stwierdzić, że obecny dom zbudowany został na planie starego założenia. W trakcie modernizacji zmieniono w nim budulec ścian, którymi obecnie są pustaki cementowe, kształt dachu na dwuspadowy wymieniając jego pokrycie na blachę. Zachowano natomiast układ pomieszczeń, w pewnej mierze urządzenia paleniskowo-dymne oraz stolarkę okienną i drzwiową. Zachowanymi elementami początkowego założenia są: piec z szarych kafli kwadratelowych, komin słupowy do poziomu sufitu, płycinowe drzwi wejściowe do domu znajdujące się od strony podwórza, okna od strony podwórza oraz przewód kominowy łączący piec kaflowy z ustawionym podkalenicowo kominem słupowym (Fot. 2). Fot. 2. Dom mieszkalny we wsi Łęka. U góry: stan przed 1967 rokiem. Fotografia archiwalna w posiadaniu Róży Jabłońskiej. U dołu: stan w 2022 roku po dokonanej modernizacji. Autor fotografii: Piotr Czepas 91 �Historia omawianego domu pokazuje nie tylko jego przemiany techniczne, lecz również zjawisko funkcjonowania we wsiach domów o starszej metryce, pochodzących jeszcze sprzed II wojny światowej. Ich obecność we wsiach, także w Łęce, wiąże się czasem z zamieszkiwaniem ich przez osoby starszego pokolenia. Zwykle po zakończeniu ich użytkowania są one niestety rozbierane. Dawne chłopskie domy czasem wykorzystywane są w Polsce środkowej ponadto jako sezonowo funkcjonujące obiekty rekreacyjne, w pewnym stopniu trafiły także do muzeów na wolnym powietrzu tj. do Łowickiego Parku Etnograficznego w Maurzycach, Ośrodka Plenerowego Budownictwa Ludowego przy gmachu Muzeum w Łowiczu czy Sieradzkiego Parku Etnograficznego w Sieradzu. Ich rekonstrukcje możemy obejrzeć także w Łęczyckiej Zagrodzie Chłopskiej stanowiącej część Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Jeszcze w początku lat 60. XX wieku tradycyjne domy chłopskie występowały w Łęce w całym bogactwie ówczesnych form (zob. Paszkowska-Wróblewska 1964, 49–57, ryc. 1-2, 4–11. Zob. także: Lech 1979; Miszczyńska 2007, 39–59). W trakcie badań zrealizowanych w 2022 roku zachowane były zaledwie cztery domy, łącznie z opisanym wyżej, w tym jeden murowany z czerwonej cegły zbudowany w 1937 roku. Pozostałe domy zostały rozebrane we wsi po 1963 roku. O powodach rezygnacji z zamieszkiwania starych, przedwojennych wzniesionych z drewna, tradycyjnych lub murowanych domów i ich zaniku w okresie po II wojnie światowej świadczą wypowiedzi mieszkańca Łęki i jednocześnie jej sołtysa Ryszarda Kaźmierczaka, który mówiąc na ten temat stwierdzał: „czas pochłonął to wszystko”, „każdy ucieka do nowoczesności”, „samo życie zmusza do tego”. Małe formy architektury sakralnej we wsi Łęka „Łęka w opinii sąsiadów uchodzi za wieś postępową, uspołecznioną, dość zamożną, w której jednak dotąd jeszcze zachowało się wiele z dawnej tradycyjnej kultury ludowej” (Dekowski, 1964a: 26), tak podsumował badania etnograficzne w ogólnej charakterystyce Łęki, Jan Piotr Dekowski biorący udział w ekspedycji naukowej MAiE w Łodzi na początku lat 60. XX w. W bardzo podobny sposób mogłabym zwerbalizować swoje pierwsze wrażenia będąc tam latem 2022 roku i rozpoczynając badania terenowe po sześćdziesięciu latach od ostatniego zapisanego słowa w sprawozdaniu merytorycznym poprzedniej ekipy etnograficznej z łódzkiego Muzeum. We wspomnianych latach grupa etnografów muzealników podejmowała różne tematy badawcze na terenie wsi Łęka, jednocześnie poświęcając mniej uwagi małym formom sakralnym, takim jak kapliczki i krzyże przydrożne. Rezultaty tego zainteresowania zawarto w jednym tylko akapicie „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Serii Etnograficznej” nr 8, wydanej w 1964 roku, czyli publikacji podsumowującej te badania. Rzecz jednakże traktuje nie o poświęconej małej architekturze w samej Łęce, lecz w oddalonej o 13 km miejscowości Grodzisko. Dowiadujemy się stamtąd przy okazji o podaniach i wierzeniach tamtejszych terenów nadrzecznych i wodnych. Dla ochrony przed demonami, oraz na pamiątkę różnych nieszczęśliwych wypadków i zdarzeń stawiano na błotach krzyże i kapliczki. „Spośród tych świątków na baczniejszą uwagę zasługiwała nieistniejąca już dzisiaj (czyli w 1961 roku – przyp. A.S.) modrzewiowa kapliczka, która stała na terenie Grodziska w pobliżu kościoła. W jej wnętrzu znajdowała się lipowa figura św. Benona. Z jakich czasów pochodziła ta figura i kto ją fundował dokładnie powiedzieć nie możemy. Tradycja miejscowa utrzymuje, że święty ten chronił od morowego powietrza” (Dekowski, 1964b: 75–76). Nie spotykamy tu, jak widać, żadnych informacji dotyczących sakralizacji przestrzeni w interesującej nas wsi Łęka. Podczas badań terenowych w 2022 roku postanowiłam więc podjąć ten temat, zrobić dokumentację fotograficzną zachowanej jeszcze architektury sakralnej oraz przeprowadzić wywiady z mieszkańcami miejscowości na temat możliwej wiedzy o historii powstania kapliczek i krzyży oraz ewentualnej współczesnej obrzędowości z taką architekturą związanej. Najwięcej informacji uzyskałam od sołtysa wsi, Ryszarda Kazimierczaka, którego rodzina mieszka na tym terenie, jak sam mówi „od pokoleń”. Według topografii miejscowości widzianej jego oczami, początek miejscowości wyznacza krzyż przydrożny. Warto bowiem zaznaczyć, że tradycyjna zabudowa wsi jest tylko po jednej stronie drogi, biegnącej od zachodu na wschód. Po drugiej stronie drogi są pola, łąki, pastwiska (Paszkowska-Wróblewska, 1964: 45), i jak mówi sam sołtys, „nowe się tam budują”. Interesujący nas krzyż także znajduje się po tej drugiej stronie drogi – „od niedawna” – w lipcu 2022 roku, kiedy prowadziłam badania, było to od dwóch tygodni. Pan Kazimierczak, autorytetem sołtysa potwierdza: 92 �„Krzyż dwa tygodnie temu wymieniany był, bo wcześniejszy przerdzewiał. I ten jest nowy. Krzyż jest mało widoczny po prostu, bo cała wieś jest po tej stronie, tam się te nowe wybudowały, a dalej, jak już droga odchodzi w stronę innej miejscowości, przez łąki, to po lewej jest ten krzyż i tam są zabudowania. I on stał kiedyś po tej stronie, ale był już stary, zniszczony, no i ludzie chcieli już bardzo nowy krzyż zrobić. No i czasy komunistyczne, to nie wolno… No bo w pasie, bo za blisko drogi, bo to, bo same utrudnienia… No i ludzie na siłę po prostu poszli i pobudowali. I po drugiej stronie. Po drugiej stronie, no bo tutej nikt się nie chciał zgodzić, (…) no i po drugiej stronie postawili ten krzyż. No i ten krzyż stał no…. prawie 50 lat. Ja pamiętam z opowieści – ojciec opowiadał, że te trudności mieli z tym krzyżem, a ja wtedy byłem we wojsku. A byłem w ’72 roku, a w ’74 wyszedłem. 2 lata. (…) No i w tym roku właśnie chcieli go odnowić (2022 rok – przyp. A.S.), obłożyć kostką brukową wokół tak. Jak droga powstała, to ten krzyż… ten beton wyschnął, to trzeba było tak schodzić tam nisko, no i taki uskok tam był. To podnieść trzeba było wyżej i kostką brukową obłożyć żeby był porządek. No i ogrodzić nowym ogrodzeniem, bo tam to już zardzewiałe wszystko się robiło. No i w tym roku właśnie trochę tam żeśmy się skrzykli, jak to się mówi, kwesta przez wieś na remont, no i ludzie zawsze co mogli, zawsze coś dali. No i ten krzyż w tym roku, niedawno, jakieś 2 tygodnie temu był wyświęcony.” Warto dodać, że niegdyś, pierwszy, drewniany, postawiony w Łęce krzyż, znajdował się po tej samej stronie, co tradycyjna zabudowa wsi. Jak mówi ponad 90-letnia mieszkanka miejscowości, pani Róża Jabłońska: „W moim gospodarstwie, co mieszkałam kiedyś, jak jeszcze byłam panną, rosły dwa dęby, bardzo duże drzewa. No zniszczyli Niemce kiedyś te drzewa. No i mama mówi, że dali jedno to drzewo na krzyż”. Ten drewniany krzyż był we wsi do wczesnych lat 70. XX wieku do momentu zmiany wspominanej przez sołtysa. W płaszczyźnie symbolicznej krzyż zawsze pełnił funkcję sakralizacji przestrzeni, oddzielał orbis interior od orbis exterior, akcentował wyraźnie granicę wsi. Świadczył także o pobożności mieszkańców oraz z oddali wskazywał początek miejscowości (Jackowski, 2007: 38). Obecnie, na skutek zasygnalizowanych przez pana Ryszarda utrudnień, krzyż znajduje się po drugiej stronie zabudowań mieszkalnych. Nie jest już drewniany, tak jak ten pierwotny, lecz jest metalowy, tak jak następny, który został postawiony w latach 70. XX wieku. Współcześnie, jak mówi sołtys „ramiona tego krzyża są z ceownika”, pomalowany jest na czarny kolor, tak, jak zresztą metalowe ogrodzenie wokół. Widoczne są w powstałym w ten sposób „ogródku” wokół krzyża dwie duże donice ozdobione bukietami sztucznych kwiatów. Całe ogrodzenie udekorowane jest ponadto bukiecikami sztucznych różyczek w narożnikach oraz kokardami zrobionymi z białych plastikowych wstążek. W miejscu przecięcia się belek pionowej i poziomej przytwierdzony jest nieduży, metalowy krzyżyk srebrnego koloru ze srebrną, zawieszoną na nim, niewielką figurą Ukrzyżowanego. Nad tą „Bożą Męką” nie widnieje żaden przytwierdzony daszek. Oprócz krzyża, który znajduje się na początku wsi, istnieje, tworząc jakby nawias, w którego zawartości znajduje się Łęka, kapliczka będąca sakralizacją drugiej granicy, zamykająca miejscowość. Dowiedziałam się o niej także od sołtysa: kapliczka, przedwojenna można powiedzieć, starodawna, ona tam pod koniec wsi jest. No i ona była już bardzo podniszczona, pasowałoby ją odnowić w jakiś sposób. Ona tam była murowana, później tam była malowana na różne te kolory. I też żeśmy ze 3/4 lata temu (badania prowadzone były w 2022 roku – przyp. A.S.) odnowili ją. Bo ona tam była zwykła, murowana, troszkę tam zaciągnięta tynkiem. I malowali ją i trzeba było odnawiać i żeśmy ją odnowili. Krzyż ten co był na niej, zabytkowy, co to kowal zrobił go ręcznie…I on właśnie zrobił ten krzyż. Na tej kapliczce no to wiadomo, że stał ten sam, odmalowany. No a kapliczkę to żeśmy obłożyli tą co jest dookoła, płytą taką nagrobną co to się robi z tego granitu, tak? Takie cięższe płytki i ładnie ozdobione. W miejscu zamurowanej obecnie niegdysiejszej niszy powieszony jest prostokątny obraz, wykonany techniką grawerowania na czarnym granicie. Grawer jest konturowy i w jego miejscu widoczne jest nałożenie złotej farby. Przedstawia wizerunek Matki Boskiej, a właściwie tylko jej górną część – popiersie, w typie przypominającym Matkę Bożą Miłosierdzia bez korony, jedynie z aureolą w formie wieńca. Jest to murowana, „maryjna” kapliczka, czyli ta, przy której niegdyś odprawiane były nabożeństwa majowe. Znajduje się przy końcu Łęki, po tej samej stronie, co obecnie krzyż. Niegdyś, bo współcześnie niestety nabożeństwa te już nie są odprawiane. Sołtys, mówi o tym wprost: „Młodzi nie chcą śpiewać, a starsi poodchodzili. Były przedtem majowe, były. No to było, że 4–5 pań się zbierało i tam śpiewali te pieśni właśnie maryjne takie majowe, a teraz ta tradycja znikła zupełnie. Już na wsi nie ma tego”. Przy dalszej rozmowie dodaje: „Raz tylko w roku, w maju właśnie, na początku, przyjedzie ksiądz i mszę odprawi tu na miejscu. Przy kapliczce. W tym roku tylko nie było, bo krzyż był wyświęcany, to przy krzyżu było. I pojedzie i to wszystko”. Nabożeństwo majowe 93 �zatem już nie jednoczy społeczności Łęki, ale na samą tę kapliczkę współcześnie odnowioną można patrzeć jak na znak pamięci, niepisaną kronikę lokalnej społeczności, jak na ślad „historii” widzianej z perspektywy wioski (Jackowski, 2007: 30). Fot. 3. Kapliczka szafkowa we wsi Łęka. Autor fotografii: Michał Świercz Krzyże i kapliczki chroniły przed wszechobecnym złem, które czaiło się wszędzie, zwłaszcza w godzinach wieczornych, a ludzka wyobraźnia doszukiwała się go w najlżejszym niepokojącym cieniu i szmerze. Pamiętajmy, że świat kultury ludowej zasiedlały strzygi, topielce, duchy, ogniki (Jackowski, 2007: 38), a na ziemi łęczyckiej mamiący wszystkich po „piskorzowych” błotach i torfowiskach diabeł Boruta kryjący się pod wieloma nieoczywistymi postaciami. Miejsca uświęcone architekturą sakralną w myśleniu religijno-magicznym chroniły przed takim niebezpieczeństwem. Ponadto kapliczki, zwłaszcza tę największą w Łęce, stawiano w miejscach realnego zagrożenia, jak np. ledwo widoczne, zarośnięte krzakami i drzewami zakręty drogi. Ta w Łęce stoi właśnie przed takim zakrętem i być może dlatego jest erygowana po drugiej, niezamieszkanej stronie drogi. Jej zadaniem mogła być m.in. ochrona przejeżdżających gospodarzy z naładowanymi wozami przed niebezpiecznym zakrętem. Zwłaszcza, że jej dawny rodowód potwierdza sam sołtys „No, była ona już przed wojną…. Przed wojną była pobudowana”. Pani Róża dodaje: „Po wojnie tutaj stała. Wiem, że była stara, taka niebieskawa.” W 2022 roku, podczas badań respondenci potwierdzili, ze kapliczka była odnowiona 4 lata temu, przed pandemią. Wcześniej bowiem, jak mówi sołtys: „same zarysy były”. Wcześniej, przed remontem, Pani Róża wspomina, że miała: „okienko, w które się wkładało figurkę”, niszę w której: „był taki obrazek, jak to się wieszało w domu, ale to wszystko zaginęło gdzieś, spadło, wyleciało, różnie to było tam”. Na terenie wsi, znajduje się także jedna kapliczka/krzyż zbudowana ze szczątkowego, dawnego ogrodzenia, w obrębie zabudowania mieszkalno-gospodarczego, po tej samej stronie, co tradycyjna zabudowa Łęki. Niegdyś, w 2013 roku etnografowie z MAiE w Łodzi próbowali ją nawet pozyskać do powstałego w tamtym czasie skansenu Łęczycka Zagroda Chłopska w Kwiatkówku, będącego oddziałem łódzkiego Muzeum. Kapliczka ta stoi na opuszczonej posesji, co wydawałoby się ułatwi sprawę, ale nieuregulowane sprawy majątkowe uniemożliwiły sfinalizowanie tego pomysłu. Kapliczka utworzona jest z betonowego słupa, który 94 �zwieńczony jest krzyżem z takiego samego surowca. Pomiędzy zaś słupem, a krzyżem znajduje się trójkątna nisza, do złudzenia przypominająca Oko Opatrzności. Nie wiadomo jednakże, czy takie było założenie fundatora, czy skojarzenie jest przypadkowe. Całość zrobiona jest z jednego surowca i ma około 160 cm wysokości ponad gruntem. W środku trójkątnej niszy znajduje się metalowy ryngraf z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej mającej pod sobą orła w koronie. Całość niszy udekorowana jest ponadto wieńcem z drutu kolczastego, mającego przypominać tą symboliczną koroną cierniową o Golgocie Chrystusa. Sołtys mówi, że: „tam Amerykan miał siostrzenicę i postawił kapliczkę na tym słupku i oni tam, rodzina odnawiała, ale później… ci już nie żyją, a tamci wyprowadzili się do innej miejscowości, ziemię kupił sąsiad i tam jest pustostan”. Obecnie kapliczka jest więc zaniedbana, trochę zarośnięta przez chwasty, ale pamięć o niej w społeczności Łęki cały czas jest obecna. Kolejną formą sakralną, którą udało mi się udokumentować, jest niewielka kapliczka na drewnianym ociosanym balu wbitym w ziemię. Słup ten ma kolor brązowy i na jego zwieńczeniu zamocowana jest biała, otwarta, szafkowa kapliczka z dwuspadowym daszkiem (Seweryn, 1958: 9–13; Janicka-Krzywda, 1991: 44–51). W jej środku znajduje się gipsowa figurka Matki Bożej z Lourdes, którą od przestrzeni zewnętrznej oddziela tylko niziutki, zamocowany również w przestrzeni skrzyneczki, drewniany biały płotek. Umiejscowiona na tle pola, gdzie rośnie zboże, wprowadza akcent pionowy, kierując wzrok i myśli ku niebu, wznosząc się jak strzelisty akt modlitwy do Najświętszej Panienki (Jackowski, 2007: 29–37). W samej wsi znajdują się zatem trzy kapliczki jako odrębne formy architektoniczne oraz jedna, zarejestrowana przeze mnie kapliczka umieszczona na ścianie frontowej budynku znajdującego się przy drodze. Znajduje się ona na specjalnie wmurowanym „parapecie” z cegieł, u szczytu tej ściany, na wysokości poddasza, nad balkonem. Jest to oszklona kapliczka szafkowa w miejscu wnękowej (Janicka-Krzywda, 1991: 44–51) z brązowym dwuspadowym daszkiem, w środku której znajduje się niewielka figurka Matki Boskiej w wizerunku „Serce Maryi”. Pani Róża jednakże wspomina, że niegdyś w Łęce było kapliczek więcej: „Tak! Kiedyś było ich dużo więcej! Tu zaraz w trzecim gospodarstwie była. W podwórku po tej stronie. I była później ta, ta druga. I jeszcze była trzecia tam dalej we wsi. Bo taki człowiek był w Ameryce. I on jak był w tej Ameryce, to jak się dorobił, to wrócił do Polski i to te kapliczki popostawiał. On wszystko postawił. Tam, gdzie mieszkał postawił, tam, gdzie jego rodzina mieszkała. Tak, że później były ze trzy, cztery te kapliczki (nie licząc tych zarejestrowanych przeze mnie – przyp. A.S.). Nazywał się Jabłoński, ale zawsze na niego mówili Amerykan, jak z Ameryki wrócił. Ja to myślałam, że on się Amerykan nazywa, bo tak wszyscy mówili”. Pan sołtys dodał, że może jako podziękowanie te kapliczki postawił: „w ramach tęsknoty, może miał jakąś wenę”. Niestety żadna z tych jeszcze zachowanych i postawionych przez niego, nie posiada tabliczki fundacyjnej, czy chociażby napisu z rokiem powstania. Dlatego uważam za Aleksandrem Jackowskim, że pamięć zastraszająco szybko ginie. Znaki zaś takie jak kapliczki i krzyże przydrożne stanowiły dla tej pamięci niegdyś punkty oparcia – pomagały w przekazie pokoleniowym historii widzianej z perspektywy lokalnej (Jackowski, 2007: 32). W przekazie, który na skutek odchodzenia ludzi starszych, jak i załamania się ich autorytetu, nie utrwaleniu ich wiedzy i pamięci, uległ całkowitemu rozbiciu. Naszym więc zadaniem jako etnografów, etnografów-muzealników jest podjąć to wyzwanie i uratować w terenie szczątki tej pamięci. Niech to będzie jeden z tropów współczesnego muzealnictwa etnograficznego – ratować pozostałą jeszcze w terenie wiedzę, szukać depozytariuszy, umieć ich słuchać i nauczyć się zadawać właściwe pytania. Katarzyna Orczykowska – wycinankarka ze wsi Błonie Wchodząc w skład grupy z MAiE w Łodzi prowadzącej badania etnograficzne we wsi Łęka i sąsiedniej Błonie z racji powierzonego Działu Plastyki Ludowej, zwracałem uwagę na przejawy twórczości samorodnej w terenie. Niestety w chwili obecnej w wymienionych wsiach nie ma czynnych artystów nieprofesjonalnych. Sięgnąłem więc po „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna” nr 8/1964, które powstały jako wynik prowadzonych badań etnograficznych przez naszych zacnych poprzedników, pracowników merytorycznych Zespołu Działów Etnograficznych MAiE w Łodzi na początku lat 60. XX wieku. Dosłownie w dwóch zdaniach zawarta jest w nich informacja o zakupie podczas kwerend 25 wycinanek kołowych autorstwa Katarzyny Orczykowskiej ze wsi Błonie. 95 �Postanowiłem zgłębić ten temat. Podczas kolejnego wyjazdu do wsi Łęka starałem się porozmawiać z najstarszymi mieszkańcami, którzy mogliby pamiętać wycinankarkę. Jedynie Pani Róża Jabłońska kojarzyła Panią Katarzynę z dzieciństwa, nie potrafiła jednak nic więcej powiedzieć na jej temat, jak sama twierdzi była za mała. Zacząłem poszukiwać w badanych wsiach zachowanych prac artystki. Ten trop okazał się zgubny. Myślę, że jest to wynikiem nietrwałości papieroplastyki. Prace Jej autorstwa nie przetrwały próby czasu. W dalsze działania wręcz „detektywistyczne” zaangażował się sołtys wsi Łęka Ryszard Kazimierczak, który jedynie słyszał o Pani Katarzynie z przekazów rodzinnych. Uruchomił jednak swoje kontakty, co zaowocowało zdobyciem numeru telefonu do spadkobierczyni wycinankarki Pani Marzeny Grzyb, która wskazała mi miejsce pochówku twórczyni na cmentarzu we wsi Błonie oraz zaczęła poszukiwania w archiwum rodzinnym Jej zdjęcia. W celu poszerzenia swojej wiedzy, zadzwoniłem do Pani etnograf Anny Dłużewskiej-Sobczak z Muzeum w Łęczycy. Po pierwszej rozmowie dowiedziałem się, że w zbiorach muzealnych znajduje się 80 sztuk wycinanek kołowych i pasowych autorstwa Katarzyny Orczykowskiej. Kilka dni później Pani Anna nawiązała ze mną ponownie kontakt przypominając sobie ciekawą historię. Otóż w 1992 roku do Muzeum w Łęczycy zgłosił się Pan Władysław Orczykowski, nauczyciel, który przekazał do zbiorów placówki muzealnej zdjęcie swoich dziadków. Dla Pani etnograf było ono niezwykle intersujące ze względu na chustę kamelową, w którą odziana jest kobieta na zdjęciu. Po wielu latach w 2008 roku fotografia została zeskanowana i umieszczona we wspólnej publikacji Anny Dłużewskiej-Sobczak i Alicji Woźniak pt. „Łęczyckie chusty kamelowe”. Gdy Pani kustosz po moim telefonie odnalazła to zdjęcie okazało się, że kobieta na fotografii to Katarzyna Orczykowska z domu Stankowska, urodzona w 1879 roku, zmarła zaś 12 stycznia 1962 roku. Ten zbieg okoliczności zainspirował mnie do dalszej pracy „detektywistycznej”, znalezienia w terenie osób, artefaktów, które pozwolą mi w artykule poświęconym Łęce na ukazanie postaci nieco zapomnianej wycinankarki, której twórczość znajduje się w Muzeach w Łęczycy i Łodzi. Z pomocą przybyła ponownie Pani Anna Dłużewska-Sobczak, której udało się zdobyć numer telefonu do Pana Jacka Orczykowskiego, prawnuka „zagadkowej” wycinankarki, mieszkającego obecnie w Bełchatowie. Zadzwoniłem, umówiliśmy się na spotkanie w MAiE w Łodzi. Pan Jacek przywiózł zeszyt z rękopisami autorstwa swojego ojca. Dosłownie znalazłem w nim dwa zdania, które poświęcił swojej babce. Reasumując zebrany materiał wiem, że Katarzyna Orczykowska z domu Stankowska urodziła się w 1879 roku. Wyszła za mąż za Mateusza Orczykowskiego, z którym miała dwóch synów: Wojciecha i Stefana. W dosyć zaawansowanym wieku, pod koniec życia, zapewne za namową polonistki i regionalistki Jadwigi Grodzkiej zaczęła wykonywać wycinanki. Pani Grodzka, która doprowadziła do powstania Muzeum w Łęczycy, pełniąc w nim rolę kierownika, jeździła po regionie aktywizując mieszkańców wsi do twórczości, zauważając talenty plastyczne. Organizowała dla nich liczne konkursy. Katarzyna Orczykowska wzięła udział w zaledwie jednym z nich, zapewne miało to związek z wiekiem artystki. Kunszt wykonywanych wycinanek docenili jednak muzealnicy z Muzeum w Łęczycy oraz MAiE w Łodzi, którzy pozyskali je do zbiorów. W Dziale Plastyki Ludowej łódzkiej placówki muzealnej do księgi inwentarzowej wpisano 25 wycinanek kołowych. Należy wspomnieć, że początek tej formy twórczości z papieru jako ozdoby służącej do dekoracji izb wiejskich datowana jest na drugą połowę XIX wieku. Nie było to zjawisko wyłącznie polskie i ludowe. Swego czasu Aleksander Błachowski podjął się w książce pt. „Polska wycinanka ludowa” przedstawienia tła zjawiska, z którego jasno wynika, że wycinanka rozwinęła się na podstawie form zdobnictwa występujących w kulturze szlacheckiej, mieszczańskiej i żydowskiej. Nie było bowiem między kulturą różnych warstw społecznych tak szczelnej izolacji, by wieś nie mogła mieć kontaktu z formami funkcjonującymi poza jej opłotkami (Błachowski 1986: 15). Poprzednikami wycinanki były chociażby papierowe podkłady pod pieczęcie opłatkowe, wykonywane jak ludowe „gwiazdy” rawskie, czy „kwadraty” opoczyńskie i sieradzkie. Na koła i gwiazdy kurpiowskie miała zapewne wpływ wycinanka żydowska, rajzelech, rozeta przypinana do szyb w okresie święta Pesach. Inny zaś typ żydowskiej wycinanki, nazywany szawuoslech, w której pojawiają się sylwetki ptaków i zwierząt mógł być inspiracją dla kurpiowskich twórczyń, które zaczęły wykonywać wyklejane ptaki (pawie, koguty). Takich przykładów można podać znacznie więcej. Niewątpliwie wycinanka rozwinęła się bardzo szybko, przybierając różnorodne formy, w nieodległych od siebie regionach. Przyczyniła się do tego chęć, wręcz ambicja pokazania odrębności swojego regionu, która widoczna była również w strojach. Wycinanka polska jest płaska, linearna, tworząca rytmiczną kompozycję. Jej ornament budowano poziomo, nawet wówczas gdy umieszczano go na konstrukcji pionowej. Przeważnie wybierano kolory: czerwony, ciemny i jasny zielony, czarny, 96 �żółty, rzadziej granatowy, czy złoty. W wycinankach podejmowano tematykę odwzorowania świata, przyrody, wsi, na Kurpiach pojawiają się jeźdźcy, myśliwi, karety, sanie, łowicka kodra opowiada o weselach, ślubach, prezentuje karety z weselnymi gośćmi, czy w późniejszej twórczości z okresu PRL, często ilustrują prace polowe. Wycinanki cięto nożycami do strzyżenia owiec, bez wcześniejszego rysowania wzoru. Fot. 4. Wycinanka kołowa autorstwa Katarzyny Orczykowskiej, pochodząca ze zbiorów Działu Plastyki Ludowej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Autor fotografii: Michał Świercz Tą swoistą formą sztuki nieprofesjonalnej trudniły się przeważnie kobiety, które często osiągały własny niepowtarzalny styl. Inne zaś naśladowały twórczynie, które uznawały za wzór, powielając ich prace. Współczesne wycinanki często oprawiane są w ramkach za szkłem. Stały się obrazkami, zatracając swój pierwotny charakter elementu kompozycji ściany (Jackowski 2007: 153). Wycinanki znano przede wszystkim w tak zwanej Kongresówce i ziemiach wschodniej Galicji. Wykorzystywano je poza ich funkcją zasadniczą, czyli zdobieniem ścian także do dekoracji gwiazd kolędniczych i szopek. Najważniejsze regiony wycinankarstwa to: kurpiowska Puszcza Zielona, Łowickie, Gąbińskie, Rawskie, Opoczyńskie, a także Sieradzkie, Kieleckie, rejon Puszczy Kozienickiej, Kolbielskie, Lubelskie, Powiśle Garwolińskie (Jackowski 2007: 155). Wycinanki występujące na opisywanej ziemi łęczyckiej to małe, przede wszystkim koliste, ażurowe formy, oscylujące wokół 8–12 cm średnicy z ząbkowanym brzegiem. Przeważały motywy geometryczne, roślinne lub fantazyjne. Wykonywano je z jednego kawałka papieru, z tym że składano go wzdłuż średnicy i parokrotnie wzdłuż promieni, czterech, ośmiu, rzadziej szesnastu, następnie wycinano różne motywy, a po rozłożeniu uzyskiwano koło z ornamentem ażurowym promienistym. Na podobnej zasadzie powstawały wielobarwne wycinanki koliste-pełne (Paszkowska-Wróblewska 1989: 210). W Łęczyckiem na wycinanki mówiło się: krążek, kółko lub gwiozdka. Przyklejano je na pobielanych wapnem ścianach i belkach sufitowych używając kleju, zrobionego z mąki i wody. Zwyczaj zdobienia wnętrz mieszkalnych wycinankami utrzymał się do okresu I wojny światowej. Stopniowo zaczął zanikać w okresie międzywojennym. Wpłynęły na to zmiany społeczno-ekonomiczne, jakie wytworzyły się na wsi po I wojnie światowej. Zjawisko to dotyczyło wielu innych przejawów kultury tradycyjnej, której upadek rozpoczął się wraz z wkroczeniem na wieś wzorów miejskich. Zmienia się budownictwo, modne staje się malowanie ścian we wzory, co przyczynia się do usunięcia ze ścian izby wycinanek. (Paszkowska-Wróblewska 1989: 223–224). W tym kontekście widzimy jak ważną rolę odegrała Jadwiga Grodzka, która aktywizowała zdolnych mieszkańców Łęczycy i okolicznych miast i wsi 97 �do zajęcia się zanikającymi już formami sztuki ludowej. Jedną z takich osób była Katarzyna Orczykowska, którą udało mi się odkryć ponownie po wielu latach. Mam ogromną nadzieję, że prowadząc dalsze badania na tym terenie napotkam na inne przejawy twórczości zarówno tej przeszłej jak i może obecnej. Resumée. W ramach niniejszego opracowania zaprezentowane zostały wstępne wyniki badań terenowych w łęczyckiej wsi Łęka. Zostały one przeprowadzone po sześćdziesięciu latach od poprzednich działań. Możliwość realizacji tak różnorodnej tematyki, tj. w zakresie budownictwa, małej architektury sakralnej w postaci krzyży i kapliczek, wreszcie zagadnień związanych z papieroplastyką i jej twórczynią pokazuje ogromne bogactwo kulturowe badanego terenu i wydaje się być dobrym prognostykiem w kontekście przyszłych, planowanych działań. Podjęte tematy nie wyczerpują bowiem palety możliwych do realizacji zagadnień. Planuje się zatem kontynuowanie badań terenowych w Łęce i dalszą publikację ich rezultatów. Streszczenie W ramach niniejszego artykułu zostały zaprezentowane wstępne wyniki badań etnograficznych podjętych w 2022 roku przez pracowników i współpracowników Zespołu Działów Etnograficznych z ramienia Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Prace terenowe zostały zrealizowane po upływie sześćdziesięciu lat od wcześniej zrealizowanych badań. Terenem badań była w przeważającej mierze wieś Łęka znajdująca się na terenie Łęczyckiego oraz sąsiadująca z nią miejscowość Błonie. Ich przedmiotem było budownictwo, mała architektura sakralna oraz zagadnienia związane z papieroplastyką i jej twórczynią Katarzyną Orczykowską. Do artykułu dołączono aneks prezentujący tematykę obrzędowości związanej z weselem. Słowa klucze: badania etnograficzne, Łęka, region łęczycki, tradycja, współczesność, krzyż, kapliczka, fundator, wywiad, sakralizacja wycinanka, Łęczyca, Katarzyna Orczykowska, Łęka, Błonie 98 �Bibliografia: Błachowski, A. (1986). Polska wycinanka ludowa. Toruń: Wydawnictwo MET. Dekowski, J. P. (1964a). Ogólna charakterystyka Łęki. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 19–27. (1964b). Znaczenie terenów nadrzecznych i wodnych w życiu wsi łęczyckiej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 71–110. (1964c). Z badań nad pożywieniem ludu łęczyckiego. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 185–197. (1964d). Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 199–226. Drozdowska, W. (1964a). Komornicy i służba wiejska w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 169–183. (1964b). Kurek we wsi Łęka. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 227–234. Dudkiewicz, J. (1964). Handel wiejski w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 157–168. Jackowski, A. (2007). Polska sztuka ludowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Janicka-Krzywda, U. (1991). Kapliczki i krzyże przydrożne polskiego podkarpacia, Warszawa: S. Krynicki: Towarzystwo Karpackie. Lech, J. (1964). Ludowa technika eksploatacji torfu w Łęczyckiem. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 111–156. Lech, J. (1979). Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze środkowej Polski. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 20, 5–170. Lechowa, I. (1964). Zabytki kultury ludowej z powiatu łęczyckiego w zbiorach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 235–249. Miszczyńska, E. (2007). Pod wspólnym dachem. Tradycyjne budownictwo wiejskie. W: B. Kopczyńska-Jaworska, A. Nadolska-Styczyńska, A. Twardowska (red.) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego (s. 39–59). Pułtusk: Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora. Nowosz, W. (1964), Polowa uprawa roślin w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 29–44. Paszkowska-Wróblewska, B. (1964). Tradycyjne budownictwo w Łęce. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 45–69. 99 �(1989). Elementy zdobnicze izby wiejskiej na terenie Polski środkowej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 25, 195–224. Seweryn, T. (1958). Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX. Wywiad I: Respondent – sołtys wsi Łęka Ryszard Kazimierczak (ur. ok. 1955 roku), rozmowa przeprowadzona 19.07.2022 roku. Wywiad II: Respondentka – mieszkanka wsi Łęka Róża Jabłońska (ur. 1930 rok), rozmowa przeprowadzona 19.07.2022 roku. Spis fotografii: Fot. 1. Łęka – widok miejscowości. Autor fotografii: Piotr Czepas. Fot. 2. Dom mieszkalny we wsi Łęka. U góry: stan przed 1967 rokiem. Fotografia archiwalna w posiadaniu Róży Jabłońskiej. U dołu: stan w 2022 roku po dokonanej modernizacji. Autor fotografii: Piotr Czepas. Fot. 3. Kapliczka szafkowa we wsi Łęka. Autor fotografii: Michał Świercz. Fot. 4. Wycinanka kołowa autorstwa Katarzyny Orczykowskiej, pochodząca ze zbiorów Działu Plastyki Ludowej Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Autor fotografii: Michał Świercz. 100 �Barbara Chlebowska1 Ozorków ZARYS CZĘŚCI PROJEKTU BADAWCZEGO „ŁĘKA” POŚWIĘCONEJ OBRZĘDOWOŚCI ŚLUBNEJ I WESELNEJ W ósmym tomie „Prac i Materiałów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna”, który prezentuje wyniki badań zespołu etnograficznego Muzeum w Łęczyckiem, głównie we wsi Łęka, nie ma opracowań poświęconych wszystkim obrzędom cyklu życia jednostki. Zawiera on jednak tekst Jana Piotra Dekowskiego poświęcony ważniejszym obrzędom i zwyczajom weselnym w tym regionie. Autor na podstawie własnych badań i materiałów z II połowy XIX wieku oraz z przełomu XIX i XX wieku (szczególnie zgromadzonych przez Oskara Kolberga) opisuje tradycyjny przebieg najistotniejszych obrzędów i zwyczajów weselnych oraz stan ich zachowania w czasie prowadzonych przez siebie prac, czyli na początku lat 60. XX wieku (Dekowski 1964: 199–217). W swoich badaniach, które będą częścią większego projektu badawczego planowanego przez pracowników Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi w Łęczyckiem, również postanowiłam ograniczyć się do obrzędów i zwyczajów związanych ze ślubem i weselem w Łęce. Gdybym zajęła się wszystkimi obrzędami cyklu życia jednostki, skala badań byłaby zbyt duża. O dokonanym wyborze przesądził fakt, iż obrzędowość weselna jest szczególnie bogata. Nie bez znaczenia była także możliwość zestawienia uzyskanego materiału z wcześniejszymi ustaleniami (szczególnie Jana Piotra Dekowskiego z lat 60. XX wieku). Postawiłam sobie za cel przygotowanie opracowania dotyczącego najistotniejszych, najbardziej znaczących, etapów ślubu i wesela (z uwzględnieniem przygotowań do nich). Pierwszy z nich to zaręczyny i poprzedzająca je decyzja o zawarciu małżeństwa. Kolejnym etapem, który postanowiłam uwzględnić jest ceremonia ślubna w kościele, ewentualnie Urzędzie Stanu Cywilnego (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów związanych z dotarciem do kościoła przed ślubem, a następnie dojazdem do domu weselnego po ceremonii). Następnie zatrzymam się nad obrzędami i zwyczajami związanymi z samym weselem (z uwzględnieniem uroczystego powitania młodej pary na początku przyjęcia weselnego i odbywającymi się w jego trakcie oczepinami). Ostatnim etapem ślubu i wesela, który obejmę badaniami są poprawiny. Przyjęłam założenie, iż prześledzę zmiany, jakim podlegały wspomniane obrzędy i zwyczaje na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Podstawą źródłową dla opracowania dotyczącego zwyczajów ślubnych i weselnych w Łęczyckiem będą badania terenowe, które planuję przeprowadzić we wsi Łęka. Weźmie w nich udział ok. 20 –25 osób w różnym wieku (od 16 lat, bez ograniczeń jeżeli chodzi o górną granicę wieku). Będą to zarówno osoby stanu wolnego (szczególnie młodzi rozmówcy), jak i ludzie pozostający wiele lat w związku małżeńskim. Dzięki temu mam możliwość pozyskania informacji zarówno na temat ślubów i wesel z początkowego wycinka okresu, będącego przedmiotem moich zainteresowań, a także deklaracji dotyczących oczekiwań i planów młodych ludzi odnośnie tej sfery życia. Dodatkowo badania obejmą też kilku okolicznych przedsiębiorców związanych ze ślubnym biznesem, których potencjalnymi klientami są moi rozmówcy. Chciałabym także przeprowadzić rozmowę z księdzem z parafii w Błoniach, do której należy Łęka, ponieważ udzielając sakramentu w specyficzny sposób uczestniczy w obrzędach ślubnych. Rozmowy chciałabym przeprowadzić metodą wywiadu swobodnego, według luźnych wytycznych. Planuję zastosować ten rodzaj wywiadu, ponieważ w swojej wcześniejszej praktyce badawczej przekonałam się o jego zaletach. Wytyczne wyznaczają temat rozmowy, jednocześnie jest to metoda jakościowa, pozwalająca zebrać materiał na opracowanie, które ujmuje 1 Kontakt: bch1@op.pl. 101 �problem badawczy w wielu kontekstach. Uczestnik badań ma możliwość swobodnej wypowiedzi, dzięki temu istnieje szansa, iż poruszy aspekty nieprzewidziane przez badacza. Zaletą wywiadu swobodnego jest także fakt, że rozmówca do pewnego stopnia sam kształtuje swoją wypowiedź i może zawrzeć w niej rzeczy, które uważa za istotne. Pozwala to budować zainteresowanie rozmową oraz daje poczucie wagi przekazywanych informacji i doświadczeń, co sprzyja większemu zaangażowaniu (Chlebowska 2018: 12–13). Planując przystąpienie do badań terenowych, na podstawie lektur oraz dokonywanych w życiu codziennym obserwacji, pozwoliłam sobie na refleksje odnośnie kierunku przemian, jakie zaszły i jakie zachodzą obecnie w dziedzinie obrzędów i zwyczajów weselnych w naszym kraju. Stawiam sobie za cel potwierdzenie w toku badań wysnutych przez siebie hipotez. Zakładam również ustalenie skali i tempa zmian, których dotyczą niniejsze hipotezy. Dzięki temu będę mogła ocenić, jak silne są wyznaczone przeze mnie tendencje na interesującym mnie terenie. Zmiany, jakie dokonały się w dziedzinie, będącej przedmiotem mojej analizy, można podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to praktyki, które przyjęły się kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat temu. Są one dobrze utrwalone i opisane w literaturze. Druga grupa to zmiany zachodzące aktualnie. Konstytutywną cechą wielu przemian, które zaliczają się do pierwszej grupy jest fakt, iż uczestnicy obrzędów zatracili świadomość ich głębokiego, symbolicznego sensu. Najlepszym przykładem tego zjawiska będą oczepiny – mają one obecnie charakter zabawy, w której uczestniczą państwo młodzi i wszyscy weselnicy. Należy zauważyć również, iż w wyniku utraty symbolicznego sensu dawnych obrzędów i związanego z tym ich uproszczenia oraz zmiany ich charakteru nie wyznacza się osób, które pełniłyby ważne niegdyś funkcje – swata, swaszki, druhen i drużbów. Cała grupa istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą przemian zwyczajów i obrzędów spowodowana była przyjmowaniem obcych, zazwyczaj miejskich wzorów. Miało ono miejsce na przykład na gruncie mody weselnej. Uczestnicy wesela zarzucili tradycyjny strój i przyjęli modę miejską. Jej zmianom podlegają zarówno państwo młodzi, których ubiór ma charakter stroju obrzędowego, jak i goście. Oprócz mody miejskim wpływom ulegały weselne menu i miejsce wesela (nie dom panny młodej, ale wynajęta sala, np. remiza strażacka). Należy podkreślić, że istotną motywacją dla przyjmowania tych zmian była chęć zademonstrowania zamożności i pozycji społecznej przez rodziny nowożeńców (Królikowska 2001: 173–192; Kwaśniewicz 1981: 109–124). „Nowe” zmiany, które zachodzą aktualnie lub zaszły stosunkowo niedawno są głębokie, ponieważ wiążą się z istotnymi przemianami w rodzimej kulturze. Obecnie młodzi ludzie mają pełną dowolność co do wyboru kandydata na męża czy żonę. Nie ma przeszkód by kierowali się w tej kwestii uczuciem. W kulturze tradycyjnej wsi, gdy obowiązywał zwyczaj swatania młodych ludzi, podstawowym kryterium, jakim kierowali się rodzice wybierając współmałżonka dla córki była pozycja materialna i społeczna jego oraz jego rodziny. Podobnie o zainteresowaniu dziewczyną ze strony kawalera i jego krewnych decydowała w znacznej mierze wysokość posagu panny. Ewentualne uczucie między młodymi mogło być brane pod uwagę tylko, gdy za zawarciem związku przemawiały również argumenty natury finansowej i społecznej (Królikowska 2001: 173–192; Kwaśniewicz 1981: 109–119). Obecnie, nawet jeżeli ciężar organizacji wesela spoczywa w znacznym stopniu na rodzicach państwa młodych, aranżowane małżeństwa należą do przeszłości, w takiej sytuacji zmienia się charakter zaręczyn. Choć zazwyczaj zachowały się tradycyjne praktyki zaręczynowe, w trakcie których kandydat na męża prosi o rękę kobiety jej ojca, mają one jedynie formalny charakter (por. Dekowski 1964: 199–203; por. Królikowska 2021: 174–175). Podobnie formalny charakter ma często dziś praktykowany, choć pierwotnie obcy naszej rodzimej obrzędowości weselnej, zwyczaj prowadzenia panny młodej do ołtarza przez ojca, gdzie przekazuje ją pod opiekę a także władzę, przyszłego męża. Ta patriarchalna praktyka jest jednak powszechnie interpretowana jako wyraz miłości ojca do córki oraz córki do ojca i uważana za bardzo wzruszającą. Tradycyjnie zawarcie związku małżeńskiego wyznaczało moment osiągnięcia dorosłości i samodzielności. W realiach dawnej wsi zazwyczaj był to także moment przejęcia przez państwa młodych obowiązków gospodyni czy gospodarza, wtedy również powstawała nowa rodzina. Dziś powszechne stało się rozpoczynanie wspólnego życia z partnerem (czy partnerką) i posiadanie dzieci bez zawarcia związku małżeńskiego. Decyzję o ślubie, który sankcjonuje istniejący stan rzeczy, pary żyjące w nieformalnych związkach podejmują niekiedy po wielu latach. Odbywające się wówczas obrzędy i zwyczaje weselne trudno uznać za tradycyjnie rozumiany ceremoniał przejścia. Mamy bowiem do czynienia, nie ze zmianą w przebiegu konkretnego obrzędu czy zwyczaju, ale ze znacznym przesunięciem w czasie zespołu obrzędów i zwyczajów związanych ze ślubem i weselem. Sytuacja taka prowadzi do podważenia ich tradycyjnego znaczenia. 102 �Nastąpiło również zjawisko profesjonalizacji organizacji ślubu i wesela – organizację większości elementów ceremonii i przyjęcia oraz ich oprawy powierza się osobom, które zajmują się tym zawodowo. Obecnie działają coraz liczniejsze lokale specjalizujące się w kompleksowej organizacji przyjęć weselnych, oferują one zarówno wszystkie posiłki jak i dekoracje sali. Dziś rzadko młode pary wynajmują salę weselną np. remizę strażacką i niezależnie kucharza czy kucharkę i sami przygotowują dekoracje (por. Królikowska 2001: 186). Profesjonalizacja organizacji ślubu i wesela jest wyrazem wzrostu zamożności mieszkańców wsi i chęci podkreślenia pozycji społecznej państwa młodych i ich rodzin. Jak sygnalizowałam powyżej należy mieć świadomość, że zmiany, na które wskazuję w moich hipotezach są wpisane w głębokie przemiany, jakie nastąpiły w naszej rodzimej kulturze. Mam na myśli głównie zmiany stosunków w rodzinie, prowadzące do słabszej władzy rodziców nad ich dziećmi. Kolejnym aspektem przywołanych przemian jest osłabienie funkcji kontrolnej społeczności, w której funkcjonuje jednostka. W takich okolicznościach jednostki zyskują autonomię, a co za tym idzie możliwość podejmowania niezależnych decyzji życiowych, także w sferze związanej z zawarciem związku małżeńskiego. Streszczenie W ramach badań terenowych, które we wsi Łęka planuje przeprowadzić zespół etnograficzny Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, zajmę się obrzędowością weselną. Jest ona szczególnie bogata, co przesądziło o wyborze tematyki. Nie bez znaczenia była także możliwość zestawienia uzyskanego materiału z wcześniejszymi ustaleniami, bowiem w latach 1961 – 63 również przez łódzkie Muzeum został przeprowadzony projekt, częścią którego była obrzędowość weselna. Problematyka, którą podjęłam wymaga objęcia badanami szerokiej grupy rozmówców. Postawiłam sobie za cel przygotowanie opracowania dotyczącego najbardziej znaczących, etapów ślubu i wesela – od zaręczyn będących oficjalnym wyrazem chęci zawarcia związku małżeńskiego przez młodą parę, poprzez ślub, przyjęcie weselne i oczepiny, po poprawiny. Przyjęłam założenie, iż prześledzę zmiany, jakim podlegały wspomniane obrzędy i zwyczaje na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Słowa kluczowe: obrzędowość weselna, ślub, oczepiny, badania terenowe, wywiad swobodny 103 �Bibliografia: Chlebowska, B. (2018). W Grabowie Wielkanoc trwa trze dni. Historia i dzień dzisiejszy Święta Palanta. Łódź: Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi. Dekowski, J. P. (1964). Ważniejsze zwyczaje i obrzędy weselne Łęczyckiego, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 8, 199–225. Jełowicki A. (red.) (2017). Pulteram – żywa tradycja w Wielkopolsce, szreniawa: Muzeum narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego. Królikowska, E. (2001). Obrzędy rodzinne w Klonowej, Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna, 31, 173–202. Kwaśniewicz, K. (1981). Zwyczaje i obrzędy rodzinne. W: (red.) M. Biernacka, & M. Frankowska, & W. Paprocka, Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 2, 89–124. Wrocław: Ossolineum. Majkowska-Szajer, D., Zych, M. (red.) (2015). Wesela 21, Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli. 104 �Stanisław Remiszewski1 Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu STAROOBRZĘDOWCY W POLSCE – POMIĘDZY RETROSPEKCJĄ A ANTROPOLOGIĄ ZASTANĄ. OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA I JEJ ZNACZENIE W UTRWALENIU KODU KULTUROWEGO W niniejszym artykule została poruszona dosyć bliska nam kwestia, jako że depozytariusze interesującej mnie kultury stanowią część naszej społeczności, a jednocześnie daleką, gdyż kultura badanego etnosu dla większości z nas wciąż jest mało poznaną sferą, jako dziedzictwo obce, a w większości przypadków wcale nam nie znane. Budowane tezy powstały w oparciu o moje obserwacje staroobrzędowców na Podlasiu, z dużym naciskiem na ośrodki Gabowe Grądy i Bór. Staroobrzędowcy stanowią grupę wychodźców z carskiej Rosji, którzy nie przyjęli zmian w cerkwi prawosławnej, wprowadzonych (narzuconych) w II połowie XVII wieku przez ówczesnego Patriarchę Nikona i cara Aleksego I Michajłowicza Romanowa. W 1653 r. patriarcha Nikon zadecydował powrót do liturgii greckiej, weryfikację i ujednolicenie ksiąg liturgicznych na jej wzór, oraz nakazał odnosić się w sprawach cerkiewnych do posłuchu greckich patriarchów. Wierzył, że tradycja grecka „odrodzi (…) Wieczną Cerkiew, oczyści z umysłowego lenistwa, uwolni od pijaństwa i pogańskich zwyczajów” (Szczepański, Górny, 1999: 8). Prześladowani przez władzę Cerkiewną i świecką, przeciwnicy greckich wzorców traktowali reformy i szybkie zmiany obyczajowe w Rosji, jako znak nadejścia Antychrysta. Sprzymierzeńcy rodzimej wiary zaczęli uciekać w różne strony Rosji i za granicę, jak również tworzyli we własnym kraju tajne gminy wyznaniowe. Ostateczny rozłam dokonał się nie tylko w samej cerkwi i wśród jej duchowieństwa, ale także wśród społeczeństwa Rosji. Władze duchowne i świeckie wszelkimi sposobami dążyły do likwidacji podziału Cerkwi. Po surowym rozprawieniu się władz duchownych ze zwolennikami cerkiewnej spuścizny na soborach w latach 60. XVII wieku (1666–1667) zastosowane zostały wobec nich okrutne represje. W celu uniknięcia kar, a raczej możliwości kontynuowania tradycji, zapoczątkowanej w 998 roku, po przyjęciu chrześcijaństwa na ziemiach Rusi Kijowskiej przez księcia Włodzimierza I Wielkiego, sprzymierzeńcy staroprawosławnej cerkwi zaczęli szukać schronienia w różnych miejscach świata. W omawianych przeze mnie Gabowych Grądach (okolice Augustowa) staroobrzędowcy pojawili się w latach 60. XIX w., zakładając tę wieś od samego początku (Dębiński 1910: 18–21). W dobie wszechogarniającego konsumpcjonizmu /mcdonaldyzacji społeczeństwa stoimy przed wyzwaniem zabezpieczenia wszelkich przejawów naszego bogactwa symbolicznego, poprzez rejestrowanie uniwersalnego kodu kulturowego. Nieunikniona hybrydyzacja staroobrzędowców, pod wpływem innych kultur, a jednocześnie swoim zamknięciu na współczesną kulturę rosyjską (w odróżnieniu od np. staroobrzędowców litewskich bądź łotewskich), stworzyła unikalną strukturę miejscowej gwary. Ciemiężeni przez okrutny carat, przezwyciężyli oni ateizację rządów komunistycznych, przekazując swoją kulturę kolejnym pokoleniom. Przetrwanie tej społeczności, jako odrębnej grupy etnograficznej i wyspy gwarowej mówi o ich determinacji i ogromnej religijności, opartej na prymarnym rdzeniu matczynej kultury. Moje badania terenowe mają charakter obserwacji uczestniczącej i jawnej, którą uważam za najbardziej praktyczną, gdyż taki sposób studiowania tradycji pozwala poznać strukturę obserwowanej grupy od wewnątrz. Dodatkowym i bardzo ważnym czynnikiem ułatwiającym nam poznanie odrębnych kultur jest, oczywiście, znajomość języka danej społeczności, gdyż staje się on nosicielem zaufania i zbliżenia pomiędzy 1 stas.remiszewski@wp.pl. 105 �rozmówcami. Wśród podlaskich staroobrzędowców występuje bilingwizm, a stopień zaawansowania miejscowej gwary różni się w zależności od wieku, gdyż starsze pokolenie (urodzonych przed rokiem 40.) bądź pokolenie X władają gwarą w stopniu zaawansowanym i z łatwością przełączają się na język polski. Gwara staroobrzędowców jest osadzona w języku rosyjskim, o podłożu archaicznym, z hybrydą języka polskiego i pozostałościami zasymilowanego języka białoruskiego/ukraińskiego. Wędrówka starowierców odbywała się nie tylko z ziem nowogrodzko-pskowskich, ale przybierała zarówno kierunki ze Starodubia, Białej Krynicy – w obwodzie rówieńskim, a także z Łatgalii i Finlandii2. Wielostronne ścieżki migracji niosły ze sobą zróżnicowania lingwistyczne, co do tej pory słychać w mowie podlaskich starowierców i tworzy unikalne zjawisko językowo-autonomiczne. Ze względu na zmieniające się pokolenie, także język podlega transformacji w kierunku znacznego spolszczenia. Obecnie mamy ostatnie chwile na uchwycenie, a mianowicie utrwalenie kodu lingwistycznego najstarszego pokolenia staroobrzędowców. Proces transformacji miejscowej gwary i mniejsze czy większe zacieranie się śladów prymarności jest procesem nieświadomym, gdyż dominującym językiem, wykorzystywanym w codziennych relacjach, stał się polski. Gdy wsłuchamy się w gwarę, to słychać właśnie kumulacje wyrazów zapożyczonych, przekształcone polskie słownictwo, jak również archaiczny język przednikoniański i dyglosję. Ciekawym przykładem jest wyraz barkan, charakterystyczny dla miejscowej gwary. Nad pochodzeniem tego wyrazu zastanawia się wielu badaczy z uniwersytetów, lecz do tej pory, osobiście, nie natknąłem się w artykułach na etymologię danego słowa. Prawdopodobnie, źródłosłów tego słowa nie stanowi wyjaśniającej komplikacji, gdyż odpowiednikiem słowa barkan → marchew w języku fińskim jest porkkana, prawdopodobne zapożyczenie z języka fińskiego z transformacją pod wpływem przekazu ustnego tego wyrazu podczas wymian handlowych pomiędzy Finlandią a Rosją, co upowszechniło się w nazwie pieczywa z nadzieniem marchewkowo-jajecznym barkannik. Warto zauważyć, że w innych krajach bałtyckich pisownia i wymowa wyrazu marchew jest zbliżona do staroobrzędowego barkan lub fińskiego odpowiednika: łot. burkāni, est. porgand. Wspaniałym przykładem, ukazującym rejestrowanie miejscowego języka są wiersze Wiery Jewdokimow, poetki pochodzącej z Gabowych Grądów (okolice Augustowa) z rodziny staroobrzędowców. Wiera Jewdokimow pisze w języku miejscowej gwary, odwołując się do życia codziennego, przyrody i religii. Jest to jedyna osoba w Polsce, wykorzystująca gwarę starowierców w wierszach. Ta antropologia poetyckości charakteryzuje się użyciem prymarności, hybrydyzacji języka i innych zabiegów lingwistycznych. Osobliwa kulturotwórczość autorki osadzona jest w antropologii codzienności, jak również nostalgii za minionym czasem w rodzinnym miejscu Gabowe Grądy. Wiersze są bezpośrednim nośnikiem danej kultury, stanowią kod kulturowy wsi i jej mieszkańców. Charakteryzują się kolorystyką, często barwną dekoracją. Warto zauważyć, że poszczególne kolory zostały użyte nie tylko po to, żeby wzbogacić kolorystykę utworów, ale przede wszystkim stanowią sens odzwierciedlający filozoficzny przekaz danego słowa. Charakterystyczna i osobliwa dekoracja każdego z utworów jest wyróżnikiem Pani Wiery – nadaje utworowi tonacje wzniosłej radości. Wiersze zawierają również obrzędy, opisy przedmiotów kultu, onomastykę i inne wartościowe cechy. Właśnie zrozumienie gwary pozwala na analizę danej kultury, co jest niezmiernie ważne w badaniu tej grupy lub podczas poznawania/opisywania innych grup etnograficznych. Wiersze W. Jewdokimow można podzielić również na poszczególne grupy, ze względu na: pory roku, przyrodę, młodość, dorosłość, starość, religię, tradycyjną kuchnię czy inne. Przykładowo w utworze Poranny dzwon (Utrienij zwon), autorka odwołuje się do religijności i elementów kultu, jak również przy naszej rozmowie potwierdza, że wiersz jest powrotem do młodości, kiedy to poranny, niedzielny dzwon w molennie oznajmiał i oznajmia okolicy o istnieniu staroobrzędowej wsi, zapowiadając nabożeństwo. Autorka zwraca uwagę na cykliczne dzwony jako znak ugruntowanej i nieskazitelnej kultury, pod wpływem której ożywa przyroda, przesiąknięta sakrum starej wiary. Molenna stanowi centrum zakonserwowanej kultury, a rezonans dzwonów jest głosem przodków, którzy przypominają mieszkańcom o istocie ich wiary, jako sensie istnienia. Wiersz jest napisany gwarą, posiada archaiczne wtrącenia, wybrane zdania bądź wyrazy zaznaczone poszczególnym kolorem, również w celu ukazania zachowanej hierarchii słowotwórczej. W wierszu Brzoza (Bierioza) autorka pisze o ważności tego drzewa dla starowierców, jako że wyłącznie gałązki z brzozy są wykorzystywane w tradycyjnej bajni do biczowania ciała. Kultura czystości odgrywa ko2 Kierunki oznaczonego przemieszczania się potwierdzają depozytariusze staroobrzędowej kultury z Augustowszczyzny. 106 �lejną i bardzo ważną rolę wśród badanej społeczności. Do molenny (świątyni starowierców) można wstąpić wyłącznie po kąpieli w bajni, gdyż nagromadzona niechciana energia profanum oczyszcza się przy kąpieli parowej i chłostaniu ciała, jako pierwszym etapie, a końcowe oczyszczenie następuje już w świątyni. Tradycyjnie, po przyjęciu kąpieli wierzący piją sukowicę – sok brzozowy, co również zostało podkreślone w wierszu, jako tradycyjny napój starowierców. W Gabowych Grądach i Borze niektórzy przygotowują zapasy sukowicy w dębowych beczkach, według wielowiekowej tradycji. Dzielenie się tym życiodajnym napojem następuje również podczas wspólnych uroczystości, które odbywają się przy świetlicy w Borze, kiedy to brzozowy sok ma wzmocnić całą społeczność starowierców i nadać im sił witalnych do nieustannego trwania w tradycji przodków. Przyjazd rodziny z miast (dzieci, wnuków) jest również witany słynnym sokiem brzozowym, do tego podawane są bliny rystwarianyj i herbata, która niegdyś była zakazanym napojem wśród starowierców3. Fot. 1. Przykładowe wiersze Pani Wiery Jewdokimow. Źródło: wiersze ze zbiorów autorki Chęć zachowania swojej odrębności widać na co dzień w Gabowych Grądach i Borze, nawet przez cyklicznie organizowany piknik staroobrzędowców przy świetlicy we wsi Bór. Mieszkańcy podejmują różne, ciekawe inicjatywy podczas wspólnych spotkań, od konkursu na najlepszy ogródek u staroobrzędowców, poprzez spotkania kulinarne – czyli konkurs na przyrządzenie tradycyjnych potraw, najstarsze zachowane receptury i nazwy dań. Tradycyjna, wielowiekowa kuchnia odgrywa kolejną, istotną rolę wśród miejscowych, jako że na co dzień spożywają większość dań, opartych na starej recepturze. Na podstawie niektórych potraw można stwierdzić, skąd przyszła większość starowierców na dzisiejsze Podlasie. Na przykład barkan/ barkanik, skancy (skańcy), bulbyszniki bądź kriopka/nakriopok były rozpowszechnione jako tradycyjne potrawy/pieczywa w Pskowie, Wielkim Nowgorodzie, jak również w Karelii, co potwierdza kierunek wędrówki starowierców na Podlasie. Według słów mieszkańców Gabowych Grądów herbata była zakazanych napojem wśród staroobrzędowców-bezpopowców. Zakaz ten tłumaczą historią osadzoną od dawna w ich kulturze: Gdy ukrzyżowano Jezusa, przyroda była pogrążona w bólu, wszystkie kwiaty, trawa i drzewa zwiędły, jedynie herbata wciąż pięknie kwitła i radowała się z męki i śmierci Zbawiciela. Pomimo wciąż przekazywanej opowieści o herbacie, dzisiaj stała się ona popularnym napojem. 3 107 �Na cyklicznym pikniku, w jednym miejscu i czasie, spotykają się wszystkie grupy wiekowe starowierców, co daje możliwość na rozmowy ze społecznością i obserwację kilku pokoleń na raz. Przy świetlicy działa jedyny w Polsce zespół śpiewaczy staroobrzędowców Riabina, który promuje swoje pieśni i kulturę wśród szerokiego grona odbiorców. Młodzież nie ukrywa swego pochodzenia wśród katolickich rówieśników, wręcz są z tego dumni. Słuchając rozmów i biorąc bezpośredni udział w dyskusjach wszyscy zgormadzeni podkreślają, że religia i gwara stanowią filar ich wartości, na którym opierają się pozostałe elementy kultury. Niestety, rozmówcy ubolewają nad powolnym zacieraniem się języka, głównie z powodu mieszanych małżeństw z katolikami, jako że nastąpił moment, kiedy polscy starowiercy już nie mogą prowadzić endogamii, ze względu na ich małą liczbę. Istnieje potrzeba wprowadzania innych genów. W tym przypadku język polski staje się językiem prymarnym. Natomiast więź z matczyną religią nie słabnie, a młodzież tradycyjnie uczęszcza do molenny, gdzie odbywają się chrzty i śluby. Dosyć często się zdarza, że starowiercy mieszkający w Stanach Zjednoczonych, wywodzący się z Gabowych Grądów, przyjeżdżają specjalnie do swojej świątyni w celu ochrzczenia dzieci albo dokonania pochówku na miejscowym cmentarzu osoby zmarłej za oceanem. Fot. 2. Molenny staroobrzędowców-bezpopowców. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Miejscem kultu staroobrzędowców jest molenna, cechująca się skromnością w wyposażeniu i orientacją w kierunku wschodu. W Polsce znajdują się 4 czynne świątynie – w Wojnowie, z klasztorem; Suwałkach; Wodziłkach i Gabowych Grądach, przy czym w ostatniej miejscowości kilka lat temu została utworzona dodatkowa, nowa świątynia. Dzisiejszy kościół rzymskokatolicki w Gibach, przed 1982 rokiem pełnił również funkcję molenny w Pogorzelcu. Ze względu na małą liczbę wiernych świątynia została przekształcona na kościół po translokacji, nad czym ubolewa obecne pokolenie staroprawosławnych. Największą parafią, prężnie działającą jest właśnie ta w Gabowych Grądach, z molenną z 1948 roku, do którego również przynależą wierni z Augustowa. Jako że nurt staroobrzędowców nie uznawał duchownych wyświęconych po przeprowadzonej schizmie w kościele prawosławnym, a na początku XVIII wieku wyświęconych według starego obrzędu praktycznie nie zostało, więc z braku starowyświęconych, starowiercy zaczęli wybierać z własnego grona przewodnika, tak zwanego nastawnika – najstarszą, najbardziej oczytaną osobę. W związku z tym, molenna u bezpopowców nie jest, w przeciwieństwie do cerkwi, miejscem sprawowania eucharystii, którą może odprawiać wyłącznie wyświęcony kapłan. Molenny muszą być ujednolicone i różnić się od cerkwi skromnością, brakiem ikonostasu, a ołtarz tworzy szereg ustawionych na półeczkach ikon – opartych o ścianę. Zabrania się przybijać, zawieszać na gwoździach bądź przytwierdzać ikony na drutach, gdyż oznacza to ponowne ukrzyżowanie Jezusa, umartwienie świętych osób. W odróżnieniu od cerkwi, wewnątrz 108 �molenny znajdują się miejsca siedzące z podrucznikami (dywanikami). Oczywiście najbardziej charakterystyczną cechą nurtu starocerkiewnosłowiańskiego jest pierwotny styl bizantyjski, ośmiokończasty krzyż i czynienie znaku krzyża dwoma palcami – jako symbol Boga i człowieka, a nie trzema, według nowych reform prawosławnych. Ikony czczone są wyłącznie te, które zostały napisane przed schizmą lub też kopie z nich. Zabrania się również kategorycznie poprawiania ich. Ikona jest pisana, nie malowana, gdyż traktowana jest jako Pismo Święte (Remiszewski 2021: 44). Przywożone po długich tułaczkach w wieku XVIII ikony pochodziły głownie z Moskwy, warsztatów utworzonych nad rzeką Wyg w Karelii, Wietki w dzisiejszym obwodzie homelskim, a w późniejszym etapie wychodziły z pracowni w Wojnowie i Rygi. Rozpowszechnioną praktyką wśród starowierców było noszenie poliptyków. Składane, małe ikony służyły często jako „podróżne”. O ikonach „podróżnych” historyk D. Lichaczow pisze: „Obrazki podróżne starowierców prowadzą bezpiecznie podróżników drogą pełną grzesznych niebezpieczeństw” (Górny 2001: 23). O wykonywaniu tych ikon w monasterze wygowskim w następujący sposób pisze na początku XIX w. A. Suspałow: „W dwóch piecach odlewano miedziane święte obrazy lub składane czteroczęściowe, trzy- oraz dwuczęściowe ikony podróżne. W drugim pomieszczeniu wyroby pieczołowicie polerowano i część z nich przekazywano emalierom, którzy wypalali na nich wielobarwną emalię” (Górny 2001: 95). Takie ikony zazwyczaj były bogato zdobione, również motywami roślinnymi. Posiadały one zawieszki, służące za medalik, ale także zawieszano je na krzyżach cmentarnych. W posiadaniu podlaskich staroobrzędowców znajdują się podróżne ikony o precyzyjnym zdobieniu, osadzone w mosiężnych i srebrnych koszulkach, obrazujących roślinną ornamentykę. Podczas deportacji starowierców na początku XX w. w głąb Rosji (Saratów, wieś Sinieńkije) i podczas II Wojny Światowej do Królewca, wierni wieźli ze sobą schowane, małe ikony, które, według słów depozytariuszy, uratowały im życie. Takie ikony stanowiły najdroższy element kultury na obczyźnie, towarzyszący i hartujący ciężki los zesłańców. Fot. 3. Wnętrza molenn. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Nabożeństwa odprawia się według ksiąg (Psałterza) wydanych przed reformą (I połowa XVII wieku), jako całkowicie poprawnych i natchnionych przez Ducha świętego, zabrania się używania czy nawet wnoszenie do molenny nikoniańskich ksiąg, jako wielkiego grzechu. W molennie używa się Czasosłowów – czyli najbardziej rozpowszechnionej i najczęściej używanej bogosłużebnej księgi, zawierającej teksty niezmiennych modlitw czasu dobowego. Czasosłow, a w głównej mierze jego skrócona wersja – Czasownik – były używane na Rusi i są nadal używane, aby uczyć dzieci czytania i pisania w języku starocerkiewnosłowiańskim. Duża liczba starowierców, nawet chłopów, umiała czytać, gdyż uczyli się tej sztuki na podstawie modlitw (co odróżniało ich od chłopów wyznania prawosławnego czy rzymskokatolickiego). Staroobrzędowcy osiadający na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Polski korzystali zarówno z ksiąg przywiezionych ze sobą, jak również zamawianych w zabłudowskiej czy supraskiej drukarni (Mironowicz 2018: 140–141), a później, powstałej w wieku XIX drukarni w Piszu, jak również bezpośrednio z drukarni przy cmentarzu Przemienienia Pańskiego w Moskwie. Drukowano tam księgi oparte na starym kanonie, czyli jedynie słusznym i prawdziwym w świecie Cerkwi Prawosławnej. 109 �Wręcz nieodłącznym elementem życia starowierców jest lestowka, czyli rodzaj różańca, Nazwa pochodzi od wyrazu lestnica – drabina i symbolizuje wznoszenie się do nieba. Lestowkę trzyma się w lewej ręce, przesuwając jej schodki od ziemi do nieba podczas odmawianych modlitw. Największe zastosowanie posiadała lestowka przy wykonywaniu pokutnych pokłonów oraz w okresie Wielkiego Postu, kiedy to każdy wierny powinien był omodlić około 10 lestowek (złożyć 952 ziemne pokłony na dywanik zwany podrucznikiem), co do tej pory praktykuje się w niektórych staroobrzędowych ośrodkach. Niegdyś różaniec był noszony przez wiernego codziennie, obchodzono się z nim podobnie jak z ikoną podróżną. Brało się go w drogę, co miało chronić przed nieszczęściem. Symbolizowało również ciągłe przebywanie z Bogiem, oczyszczano nim nabyte na rynku pokarmy (wraz z określoną ilością pokłonów), jako pochodzące od niewiernych. Lestowka, podobnie jak natielny krzyż, ma towarzyszyć wiernemu od narodzin do ostatniego dnia życia. Fot. 4. Przedmioty kultu religijnego staroobrzędowców-bezpopowców: lestowka, krzyż o ośmiu zakończeniach, podrucznik. Źródło: zdjęcia ze zbiorów prywatnych S. Remiszewskiego Warto nadmienić, że śpiewy w molennach mają charakter monofoniczny (zachowana jednogłosowość), w odróżnieniu od prawosławnego śpiewu polifonicznego. Śpiewy monofoniczne u staroobrzędowców nazywane są śpiewami kriukowymi, od ich sposobu zapisywania w kształcie haczyków. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (2018–2021) liczba staroobrzędowców w Polsce wynosi około 1452 osoby. Zamieszkują oni przede wszystkim duże ośrodki, jak Suwałki, Augustów, Białystok, a także mniejsze: Gabowe Grądy, Wodziłki, Wojnowo i inne miejscowości na Podlasiu. Nie duża ich liczba osiadła w Warszawie, stanowiąc w większości wychodźców z ośrodków podlaskich. Prowadzenie badań w zachowanej społeczności, a w szczególności wewnątrz grupy, jest jedyną i najbardziej praktyczną metodą, pozwalającą w większym stopniu utrwalić zastaną etniczność. Z drugiej strony, obojętność wobec tej społeczności będzie prowadzić do zatracenia nici, łączącej cały przekaz ich kulturowości, a ostatecznie do luki etnograficznej i braku możliwości rekonstrukcji pamięci. Niezmiernie ważne jest rejestrowanie kodu kulturowego najstarszych depozytariuszy kultury, nosicieli prymarnych śladów norm wewnątrzkulturowych, a jednocześnie zmian wpływających na spostrzeżenie własnej sukcesji wśród młodszych pokoleń. Uchwycenie przez badacza permanentności tradycji jest mostem pomiędzy przeszłością a teraźniejszością, pozwalającym danej kulturze trwać, nie zważając na niepochamowane transformacje społeczne. Grupa etnograficzna staroobrzędowców-bezpopowców, jako jedna z najmniejszych grup religijnych w Polsce, jest unikalną kulturą, której ślady wielowiekowej tradycji wciąż są obecne w antropologii zastanej. Podejmowanie obserwacji uczestniczącej i rejestrowania kodu tej społeczności pozwala zachować wszelkie przejawy etnosu, zabezpieczając elementy tego dziedzictwa, jako część naszej osobliwej wielokulturowości. 110 �Streszczenie Mieszkający w Polsce staroobrzędowcy są potomkami wychodźców z carskiej Rosji, którzy nie przyjęli XVII-wiecznych zmian w cerkwi prawosławnej i zmuszeni byli opuścić własny kraj, ratując się przed prześladowaniami reformatorów. Pomimo tego, że starowiercy zachowali swoją odrębność, zauważa się zachodzące zmiany w ich kulturze, które z roku na rok prowadzą do zacierania się autentyczności dziedzictwa. W celu zachowania świadectw unikalnej mniejszości, należy podejmować starania w rejestrowaniu wszelkich zjawisk danej kultury. Jedynym sposobem na udokumentowanie szeroko pojętej etnografii staroobrzędowców jest obserwacja uczestnicząca i aktywne działanie na rzecz promocji i popularyzacji omawianego etnosu. W referacie została poruszona kwestia kultury, jej transformacji i znaczenie w prowadzeniu badań terenowych w celu uratowania zastanego kodu kulturowego. Autor odwołuje się do metody porównawczej pomiędzy przeszłością a teraźniejszością i przeobrażeń pod wpływem innych kultur. Słowa klucze: staroobrzędowcy, dziedzictwo, Gabowe Grądy, molenna, Jewdokimow, Riabina 111 �Bibliografia: Dębiński, K. (1910). Raskoł i Sekty w Prawosławnej Cerkwi Rosyjskiej, Warszawa: Armoryka. Górny, W. (2001). Ikona i jej desakralizacja. Niektóre aspekty detalizacji i komercjalizacji sztuki cerkiewnej, [w:] Cerkiew – Wielka Tajemnica. Sztuka cerkiewna od XI wieku do 1917 roku ze zbiorów polskich. Katalog wystawy zorganizowanej przez Muzeum Zamek Górków w Szamotułach i Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, Kwiecień–sierpień 2001, Gniezno 2001. Remiszewski, S. (2021). Staroobrzędowcy na Podlasiu – permanentny fenomen wsi Gabowe Grądy, [w:] Ciechanowiecki Rocznik Muzealny, Tom XVII, Ciechanowiec 2021, s. 36. Mironowicz, A. (2018). Działalność protopopa zabłudowskiego Nestora Kuźmicza na tle epoki. Pismo Historyczne, Warszawa, Saeculum Christianum, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Szczepański, M., Górny, W. (1999). Strażnicy Kanonu. Nieznane oblicza rosyjskiej sztuki sakralnej XVIII i XIX wieku ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach, Kraków, Galeria Słowiańska „Orthdruk”. 112 �CZĘŚĆ III. PROBLEMY I MOŻLIWOŚCI ��Wojciech Połeć1 Instytut Socjologii Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Piotr Mańkowski2 Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego PAMIĘĆ MIMETYCZNA, NOWE TECHNOLOGIE I NOWE MOŻLIWOŚCI DLA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wstęp3 Uznany autorytet w zakresie badań nad pamięcią kulturową Jan Assmann (2008) wyróżnia trzy rodzaje pamięci, które stają się częścią pamięci kulturowej danego narodu. Są to pamięć mimetyczna związana z uczeniem się danych czynności poprzez bezpośredni kontakt, poprzez powtarzanie zaobserwowanych czynności, pamięć rzeczy odnosząca się do tego, co przypominają nam, z czym kojarzą się nam dane przedmioty czy też miejsca oraz pamięć komunikatywna związana z bezpośrednim, narracyjnym przekazem treści. Zauważyć można, że działania mające na celu utrzymanie tradycji, narodowego dziedzictwa skupiają się przede wszystkim na zachowaniu tych ich części, które są wyrażone i możliwe do przekazu w ramach pamięci komunikatywnej oraz pamięci rzeczy. W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia przede wszystkim z gromadzeniem i eksponowaniem (najczęściej w muzeach) różnorodnych artefaktów. Już jednak polski klasyk badań nad kulturą Stefan Czarnowski (1958) w studium „Wędrówka narzędzia” zwracał uwagę na to, że dany przedmiot, dane narzędzie staje się częścią konkretnej kultury dopiero wtedy, gdy jest używane i wpisuje się w dany kontekst społeczny i kulturowy. Więcej nawet, to samo narzędzie może mieć diametralnie odmienne funkcje, odmienne znaczenie w dwóch różnych kulturach, które się nim posługują. Nie ma przy tym znaczenia to, czy dane narzędzie zostało w interesującej nas kulturze wynalezione czy też jest elementem zapożyczonym z innej kultury. Jego znaczenie jest swoiste i wyjątkowe ze względu na, powtórzmy, społeczny i kulturowy kontekst jego użytkowania. Czarnowski prowadził swoje rozważania z perspektywy rozwoju technologicznego, jego głównym pytaniem w tym zakresie jest, dlaczego pewne rozwiązania nie są przyjmowane, nawet jeśli są bardziej efektywne i oszczędzające pracę robotnika. Wnoszą one jednakże duży wkład w zrozumienie interesującego nas tutaj problemu zachowania i zrównoważonego rozwoju tradycyjnych umiejętności i rzemiosł. Problematyka zmiany, przyjmowania nowych technologii jest innym aspektem, „drugą stroną monety” zachowania tradycyjnych rzemiosł i form produkcji. Tym, co zmienia się najbardziej jest wartościowanie odchodzenia od technik i metod tradycyjnych na rzecz nowych, najczęściej pochodzących z innej kultury (Połeć, Murawska: 2022). Czarnowski zwraca uwagę na to, że „O zapożyczeniu technicznym mówić można dopiero wówczas, gdy zostaje przyjęty nie tylko przedmiot, ale także sposób jego użycia” (Czarnowski 1958: 115). W takich przypadkach, gdy przyswojony zostaje jedynie dany przedmiot, zatraca on całkowicie swoje wartości użytkowe stając się najczęściej jedynie dekoracją. Kontakt: wojciech_polec@sggw.edu.pl. Kontakt: piotr_mankowski@sggw.edu.pl. 3 Opracowanie powstało w ramach realizacji projektu Ministra Edukacji i Nauki „Nauka dla Społeczeństwa” pt. (Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich Mazowsze i Polska Wschodnia (NdS/536514/2021/2021). 1 2 115 �Taką formą zachowania dawnych przedmiotów jest potraktowanie ich jako eksponatów muzealnych. W tym przypadku nie mamy do czynienia z przetworzeniem danego przedmiotu, ale z całkowitą zmianą sposobów ich wykorzystywania. Nadrzędną sprawą jest zachowanie przedmiotu, a nie jego użytkowanie. W niektórych przypadkach zabezpieczenie przedmiotu dla celów ekspozycyjnych wymaga jednak pozbawienia ich funkcjonalności. Często dzieje się tak w muzeach etnograficznych, skansenach czy też muzeach przemysłu, w których bezpieczeństwo zwiedzających i troska o zachowanie eksponatów powoduje, że obiekt muzealny jest pozbawiony funkcji użytkowych. Oczywiście nie jest tak zawsze. Jak wskazywał na przykład Andrzej Gólski, już w pierwszym skansenie w Sztokholmie wprowadzano ludzi, którzy mieli skansen ożywić. Pisze on: „Wiele z rzemiosł, np. dawną sztukę przędzenia, demonstrują od czasu do czasu dla publiczności przeszkoleni w tym zakresie rzemieślnicy. W odpowiednio urządzonych pomieszczeniach na oczach zwiedzających odbywa się tu również wykonywanie artystycznych wyrobów szklanych itp.” (Gólski, 1972: 19). Nie zawsze jednak, szczególnie współcześnie taki rodzaj bezpośredniej prezentacji, nie mówiąc już o całościowym przekazie rzemiosła, jest możliwy. Podobną sytuacją jest zachowanie przedmiotów w niezmienionej formie, ale traktowanie ich jedynie jako dekoracji niemających innych funkcji niż funkcja estetyczna z ewentualnym dodatkowym przywołaniem stylu, klimatu bądź czasów, z których pochodzi dany przedmiot na przykład wykorzystanie dawnych narzędzi, naczyń czy też przedmiotów codziennego użytku dla osiągnięcia efektu rustykalności czy też wykorzystanie posążków Buddy, by osiągnąć efekt orientalizujący daną przestrzeń. Takie zastosowanie przedmiotów pozbawione dawnego kontekstu, a przede wszystkim dawnych funkcji nie może być uznane za odpowiednio zachowanie tradycji czy też przyjęcie nowego elementu kulturowego. Podsumowując można stwierdzić, że w przypadku zachowywania tradycyjnych umiejętności i rzemiosł zachowanie samych artefaktów jest stanem niewystarczającym, konieczne jest zachowanie i przekazywanie całości umiejętności związanych z wytwarzaniem i użytkowaniem przedmiotów, a także zachowanie obrzędowości i kulturowo uwarunkowanych sposobów używania tradycyjnych przedmiotów będących częścią nie tylko materialnego dziedzictwa narodowego, ale również dziedzictwa niematerialnego zawartego w samych technikach, umiejętnościach i obrzędowości. Powyższe rozważania wydają się zbieżne z perspektywą prezentowaną przez Joannę Dziadowiec-Greganić w ramach nowej teorii dziedzictwa rzemieślniczego rękodzielniczego (Dziadowiec-Greganić: 2021), choć przyjmowany za UNESCO podział na materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe przebiega wzdłuż innych linii niż podział na poszczególne rodzaje pamięci proponowane przez Assmanna. Pamięć mimetyczna a niematerialne dziedzictwo kulturowe Niedoreprezentowanie tej części dziedzictwa kulturowego, która wchodzi w ramy pamięci mimetycznej ma swoje źródła przede wszystkim w trudnościach jego nabycia poza bezpośrednim (i często długotrwałym) kontaktem twarzą w twarz. Nie oznacza to jednak, że wysiłków takich nie podejmowano. Katarzyna Waszczyńska w słowie wstępnym do dzieła Mariana Pokropka pisze tak o jego wysiłkach dokumentacyjnych: „Wiele z tej dokumentacji ma już walor historyczny, wśród zarejestrowanych wytworów można znaleźć takie, które wypadły z użytkowania, ale też takie, które powoli zaczynają podzielać ten los. Warto też dodać, że ich opis nie ogranicza się do rejestracji, lecz także uwzględnia sposoby ich użytkowania. Tak jakby Autor przewidział, że w przyszłości trzeba będzie wiele z nich <<poznawać na nowo>>, wyjaśniać zasady ich działania oraz możliwości wykorzystywania” (Waszczyńska 2019: 3). Widzimy tutaj próbę opisania i uchronienia tej części niematerialnego dziedzictwa, które w języku Assmanna opisać możemy jako pamięć mimetyczną. Tekst, opis nie zawsze jest jednak wystarczający do zachowania, a następnie odtworzenia sposobów użycia narzędzia, szczególnie jeśli chodzi o szczegóły techniczne, takie jak sposób trzymania narzędzia przez rzemieślnika, sposoby przyłożenia narzędzia do obrabianego materiału czy też ruchy, jakie należy wykonywać, by narzędzie działało „prawidłowo”, to znaczy, by wykonywało pracę, do której zostało stworzone. Nie zmienia to jednak faktu, iż dużą rolę w tego typu utrwaleniu i przekazie sposobów użycia narzędzi, sposobów wykonywania i użytkowania danego przedmiotu ma słowo pisane, któremu często towarzyszą ilustracje mające zobrazować sposób wykonywania danej czynności. Tego typu zapisy tworzone były nie tylko przez badaczy zajmujących się daną problematyką, ale również przez specjalistów w danej dziedzinie, często w postaci podręczników, samouczków mających umożliwić zainteresowanej osobie poznanie tajników danej umiejętności. Nie bez znaczenia są tutaj również, używane także współcześnie druki ulotne w po116 �staci instrukcji obsługi, które towarzyszą często narzędziom czy też przedmiotom wytwarzanym profesjonalnie, przemysłowo. Problematyka tego typu tekstów, nie zawsze łatwych do zrozumienia przez „laika”, którym towarzyszą często schematy czy też instrukcje piktograficzne, jest ciekawym przedmiotem badań samym w sobie, ale musimy zaznaczyć, że wykracza ona poza ramy niniejszego opracowania. W przypadku umiejętności tradycyjnych nie mamy najczęściej do czynienia z tego typu opracowaniami. Nie były one potrzebne, skoro dana umiejętność była przekazywana w doświadczeniu bezpośrednim. Zewnętrzne zaś opisy, w tym przede wszystkim opisy etnograficzne, tworzone były poza zwykłym kontekstem użytkowania i przekazywania wiedzy na temat ich użytkowania. W tym zakresie znaczącą zmianą było wynalezienie technik zapisu dźwięku i obrazu, które szybko zaczęły być wykorzystywane przez najlepszych badaczy. Dzięki wysiłkowi i wykorzystaniu ówczesnych najnowocześniejszych metod zapisu dźwięku przez Bronisława Piłsudskiego ludzkość dysponuje współcześnie unikalnymi nagraniami dokumentującymi kulturę Ainów. Jego dokonania wyprzedzają nie tylko prace Bronisława Malinowskiego, który w swych badaniach wykorzystywał dokumentację fotograficzną (por. np. Malinowski: 2005), ale również dokonania amerykańskich antropologów, którzy również szybko odkryli zalety dokumentacji filmowej. Szczegółowo historię wykorzystania fotografii w badaniach antropologicznych i socjologicznych relacjonuje Piotr Sztompka (Sztompka: 2005). Dokumentacja filmowa jest stosowana w badaniach etnograficznych od dawna, co nie zawsze przekładało się na możliwości dostępu do tej dokumentacji nie tylko przez profesjonalistów, ale także przez zainteresowane osoby spoza akademii. Znaczącą zmianą było w tym zakresie upowszechnienie się dostępu do internetu, a przede wszystkim stworzenie platform takich jak Youtube, która pozwala na dzielenie się ze społecznością internetową własnymi nagraniami filmowymi oraz nagraniami innych osób i instytucji. Platformy takie, choć najczęściej utożsamiane z odtwarzaniem muzyki, stają się zagłębiem informacji wizualnej w każdym właściwie zakresie, w tym przedstawiania sposobów radzenia sobie w sytuacjach życia codziennego (tzw. lifehack), przedstawienia sylwetek różnorodnych twórców, w tym twórców ludowych, czy też sposobów wytwarzania i posługiwania się różnorodnymi przedmiotami i urządzeniami. W ramach zasobów sieciowych możemy również spotkać się z upublicznionymi filmami archiwalnymi, które pokazują jak pracowano i posługiwano się różnorodnymi przedmiotami w przeszłości. Najliczniejsze archiwalne materiały filmowe prezentuje w internecie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie (link w netografii). Wizualną dokumentację rzemieślniczej obróbki drewna szerzej opisujemy w naszym opracowaniu (Połeć, Mańkowski: 2024). Współcześnie wszystkie rodzaje takich treści pojawiają się również w mediach społecznościowych, które umożliwiają „dzielenie się” materiałami wizualnymi. Możemy w tym zakresie mówić o jakościowej zmianie w zakresie dostępności do tego rodzaju materiałów i wiedzy, którą one zawierają. Rozwiązując dowolny problem o naturze technicznej, bądź to starając się o pogłębienie swoich umiejętności, sięgnąć możemy po zasoby internetowe. Nie zawsze jednak materiały takie są dostępne i spełniają nasze oczekiwania. Po pierwsze, możemy spotkać się z filmami tworzonymi przez pasjonatów danej umiejętności, rzemiosła, którzy tworzą omówienia czy też instrukcje budowy, obsługi danego sprzętu. Często są to najbardziej wartościowe materiały, gdyż tworzone są z myślą o użytkowniku, który ma z nich skorzystać w praktyce. Problemem jest tutaj stopień znajomości rzeczy przez twórcę filmu, sposób prezentacji, czy wreszcie tematyka materiałów. Częściej spotkać można poradniki dotyczące bieżącego sposobu wykorzystywania danej umiejętności, niż filmy dokumentujące tradycyjne i umiejscowione kulturowo umiejętności. Po drugie, spotkać można materiały, które przygotowywane są przez w miarę profesjonalne ekipy filmowe czy też osoby „z zewnątrz”, które stawiają sobie za cel przedstawienie danego rzemieślnika, twórcy, ale skupiają się raczej na walorach estetycznych prezentacji oraz na warstwie mówionej. Są to często zapisy wywiadów, bądź to filmy w konwencji wywiadów, w których oko kamery nakierowane jest (zgodnie ze sztuką filmową) na twarz wytwórcy, a nie na jego czynności. Widzimy więc na przykład rzeźbiarza przy pracy, ale nie możemy zobaczyć jakie wykonuje on ruchy dłońmi, narzędziami. W tego typu filmach mamy również bardzo częste przeskoki czy też pominięcia poszczególnych etapów pracy, co powoduje, że kluczowe nieraz z technicznego punktu widzenia elementy wytwórczości czy obsługi są pomijane. Filmy takie, tworzone w innym celu niż przekaz danej umiejętności, często nie są przydatne osobom chcącym odtworzyć daną umiejętność, a ich wartość dokumentacyjna bywa niewielka, choć mają oczywiście inne walory, w tym walory edukacyjne i mogą stać się bodźcem do dalszych, własnych poszukiwań. 117 �Po trzecie, mamy pewien zasób filmów archiwalnych, których podstawowym walorem jest to, że utrwaliły one obrazy umiejętności, zawodów czy też zachowań, których obecnie nie możemy już spotkać lub spotkać możemy bardzo rzadko. To tego typu filmy towarzyszą często ekspozycjom muzealnym. Ich wartość dokumentacyjna nie przekłada się jednak często na użyteczność w ramach zachowania niematerialnego dziedzictwa kulturowego z powodów wymienionych powyżej, a dodatkowo wiele z nich jest mało atrakcyjna wizualnie ze względu na dawne ograniczenia w technice filmowej. Nowe możliwości dokumentacji i rozpowszechniania niematerialnego dziedzictwa kulturowego Dzisiejszy stan technik filmowych (dużo większa dostępność, wyższa jakość, rozwój technologii VR, filmów 360) pozwala na postawienie kolejnego kroku milowego w zakresie dokumentacji i rozpowszechniania dziedzictwa związanego z użytkowaniem przedmiotów. Nie musimy poprzestawać na werbalnych opisach, statycznych przedstawieniach fotograficznych czy też rejestracji filmowej, która nie pozwala na uchwycenie tych szczegółów, perspektyw patrzenia, które są najistotniejsze z punktu widzenia przekazu umiejętności. Mamy możliwość takiego opracowania sposobów zapisu i ich prezentacji, by mogły być one wykorzystywane w przyszłości i by mogły stać się częścią tego, co znany brytyjski socjolog Anthony Giddens nazywa doświadczeniem zapośredniczonym. Zwraca on uwagę na to, że współcześnie coraz większa część naszego doświadczenia jest zdobywana w sposób zapośredniczony przez różnego rodzaju środki przekazu (Giddens: 2001). Możemy tutaj dodać, że jedną ze sfer, która najbardziej traci na tego typu przekazie jest właśnie sfera związana z pamięcią mimetyczną, która nie kończy się jedynie na przekazie umiejętności niezbędnych w naszej pracy zawodowej (choć i w tym zakresie spotykamy się coraz częściej z różnego rodzaju symulatorami), ale dotyczy całości naszego życia nie tylko życia codziennego, również tej jego części, która jest ściśle związana z naszą tożsamością społeczną, kulturową i narodową czy też stosunkiem do innych narodów (Siellawa-Kolbowska, Połeć: 2014). Ze względu na zmianę stylu życia zwłaszcza młodego pokolenia, zanikają lokalne obyczaje i tradycje, których różnorodność stanowi bogate dziedzictwo kulturowe będące przeciwwagą dla procesów globalnej uniformizacji. Starsze pokolenie nie zawsze ma komu przekazywać swoją rzemieślniczą wiedzę, w rezultacie czego zanikają tradycyjne umiejętności, czy zawody. W celu ich zachowania zaplanować można działania dokumentujące i edukacyjne z wykorzystaniem techniki filmów sferycznych, rozszerzonej rzeczywistości a więc techniki VR pozwalające dotrzeć, dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii multimedialnej, zwłaszcza do odbiorców najmłodszych oraz zainteresować ich sposobem tradycyjnego wytwarzania przedmiotów codziennego użytkowania. Specyfika filmów sferycznych i filmów stosujących rozszerzoną rzeczywistość pozwalających na wirtualne poruszanie się widza w przestrzeni akcji filmu, obracanie się w dowolnym kierunku, zmianę planu przez co tego typu film jest dużo bardziej atrakcyjny dla odbiorcy. Pozwala też na lepsze zapoznanie się ze szczegółami pracy, ruchów twórcy, ale również ze szczegółami miejsca, w którym film jest wytwarzany. W przypadku filmów ukazujących tradycyjne umiejętności ogromną rolę mogą odegrać skanseny. Mamy w nich do dyspozycji właściwie gotowe scenografie dla takich filmów. Przestrzeń domów, warsztatów może zostać wykorzystana do zarejestrowania pracy rzemieślnika w kontekście, który zbliżony jest do kontekstu tradycyjnego, a w dzisiejszych czasach praktycznie już zaginął. Pomimo tego, że rzemieślnik wytwarza tradycyjne wyroby, zmienił się znacznie proces wytwarzania i narzędzia konieczne do wykonania wyrobów rzemieślniczych. Współczesne rzemiosło posługuje się elektronarzędziami, produktami przemysłowymi, które odbiegają od narzędzi wykorzystywanych przez rzemieślników na początku XX wieku. Współczesny warsztat podporządkowany jest ergonomii pracy, jest tworzony we współczesnych budynkach murowanych, przestrzennych, dobrze oświetlonych i ogrzewanych. Zwrotnie, przygotowane filmy wykorzystujące nowoczesne techniki zapisu wykorzystywane mogą być nie tylko poza przestrzenią muzeów, skansenów, ale mogą niekiedy stać się częścią ich ekspozycji szczególnie tam, gdzie warunki techniczne, przepisy dotyczące bezpieczeństwa czy też konieczność zachowania w niezmienionym stanie zabytkowych przedmiotów nie pozwalają na bezpośredni kontakt zwiedzających z tradycyjnymi narzędziami i przedmiotami. Może to być rozszerzenie możliwości działań muzeów wykraczające poza przygotowywanie kopii, replik przedmiotów, które w muzeach przygotowywane są w celu umożliwienia bezpośredniego kontaktu zwiedzającego z artefaktami z epoki. 118 �Wśród nowych technik filmowych można wyróżnić kilka ich rodzajów, które mogą być przydatne w działalności muzealnej, choć nie wszystkie w równym stopniu mogą nadawać się do prezentacji niematerialnego dziedzictwa kulturowego i prezentacji sposobów wykonywania danych przedmiotów czy też posługiwania się różnorodnymi narzędziami. Po pierwsze, możemy mówić o produkcjach wykorzystujących obraz 360 stopni typu street view – pozwalają one pokazać przestrzeń statyczną, w której przemieszcza się widz mogąc decydować o tym, w którą stronę patrzy i jakie chce mieć przybliżenie. Jest to przeniesienie technologii umożliwiającej oglądanie przestrzeni „na zewnątrz” do wewnątrz dowolnego budynku w tym do muzeum czy galerii. Przykładem tego typu produkcji opierających się bardziej na szeregu zdjęć niż na filmie jako takim może być projekt „Museum Views — Google Arts & Culture”, w ramach którego możemy zobaczyć na przykład Salę Ludową w Muzeum Polskim w Rapperswilu (Sala Ludowa, Rapperswil, Szwajcaria — Google Arts & Culture). Tego typu projekty pozwalają przenieść się wirtualnie do miejsc, do których nie możemy dotrzeć bezpośrednio, ale nadają się raczej do tego, by pokazać miejsca, zbiory niż osoby w ruchu. Mogą one być przydatne do tego, by na przykład pokazać magazyny muzealne zwykle bardzo ciekawe, ale niedostępne dla zwiedzających czy też te miejsca na wystawie, do których widz nie może dotrzeć, choć wymaga to pewnych dodatkowych zabiegów i przygotowań. Zauważyć można, że we wspomnianej Sali Ludowej na czas zdjęć nie zdjęto na przykład barierek oddzielających przestrzeń poruszania się zwiedzających od ekspozycji. Pokazuje to realny obraz muzeum, ale nie wyczerpuje potencjału, jaki za tego typu produkcjami stoją. Po drugie, możemy mówić o filmach 360 będących zapisem wykonywania danej czynności umożliwiający zmianę widzianego obrazu za pomocą ruchu komputerową myszką lub poprzez poruszanie telefonem. Przykładem może być film ukazujący lot helikopterem nad Warszawą (link w netografii), w którym możemy zaobserwować zarówno widok na Warszawę w szerokiej perspektywie, ale również, po poruszeniu myszką, ruchy wykonywane przez pilota helikoptera lub też ruchy pasażerki wykonującej zdjęcia standardowym aparatem fotograficznym. Poprzez odpowiednie „poruszanie się” w ramach filmu możemy na przykład zobaczyć osobę wykonującą zdjęcie oraz obraz, który fotografuje. Tego typu filmy mają dużo większy potencjał w pokazywaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego, w dokumentacji pracy rzemieślników. Dzięki ich wykorzystaniu możemy „podejrzeć” rzemieślnika z różnych stron, z różnych perspektyw. Po trzecie, możemy mówić o filmach sferycznych pokazujących również obraz 360 stopni, ale przeznaczonych przede wszystkim do oglądania w goglach VR (choć można je oglądać również na komputerze czy innym standardowym urządzeniu). To przede wszystkim tego typu filmy mają potencjał rozszerzania wystaw muzealnych „na miejscu”, a nie zastępowania wizyty w muzeum. Filmy z użyciem techniki VR dostosowane do oglądania w specjalnych okularach – goglach dają wrażenie zanurzenia w rzeczywistość przedstawianą przy czym, raz stworzone, nie wymagają poza goglami wiele więcej niż fragment pustej przestrzeni. Możliwości takich filmów przedstawiają reklamy firm, które zajmują się ich nagrywaniem, np. (https://www. youtube.com/@EpicVR). Filmy takie pozwalają również (przy użyciu specjalnych manipulatorów) przedstawić symulację wykonywania danej czynności w rzeczywistości wirtualnej. Wielką zaletą tego typu filmów jest poziom zanurzenia się w rzeczywistość przedstawianą po założeniu gogli a zarazem „łatwość” przenoszenia wirtualnej ekspozycji z miejsca na miejsce. Wiele z tego typu filmów, szczególnie promocyjnych, stawia na siłę doznań emocjonalnych, na ułudę doświadczanie zdarzeń, z którymi rzadko spotykamy się, na przykład skoku ze spadochronu (3D FREE PARACHUTE JUMP VR Videos 3D SBS Google Cardboard VR Virtual Reality VR Box - YouTube), ale mają one również duży potencjał edukacyjny, w którym siła doznań może być raczej zaletą niż wadą. Potencjał ten może się wyrażać w pokazywaniu wykonywania danej czynności „oczami wykonawcy”, rzemieślnika lub innej osoby. Może to więc być remedium nie tylko na sytuacje, gdy nie mamy możliwości pokazania w muzeum realnego rzemieślnika przy pracy, ale również w sytuacjach, gdy dostęp do wykonywania danej czynności nie jest możliwy na przykład z powodów bezpieczeństwa, gdy nie mamy możliwości udostępnienia narzędzi zwiedzającym. Przykładem filmów, które mogą zostać wykorzystane w przestrzeni muzealnej do prezentacji rzemieślników i ich pracy, mogą być filmy VR przygotowane w ramach projektu „(Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich – Mazowsze i Polska Wschodnia” (link w netografii).Tego typu filmy mogą być wykorzystywane jako swoiste symulatory podobnie jak to ma miejsce w szkoleniu, na przykład kierowców czy też studentów medycyny. 119 �Cele tworzenia filmów Ta ostatnia kwestia, różnorodne szkolenia zawodowe, przenosi nas do jednego jeszcze zagadnienia, jakim jest cel tworzenia różnorodnych materiałów edukacyjnych, w tym takich, na których skupiamy się powyżej. W przypadku różnorodnych projektów mających na celu zachowywanie tradycyjnych technologii przyjmuje się, że technologie takie mają potencjalnie stać się zawodem wykonywanym przez osobę, która się nimi zainteresuje, a więc mają stać się one podstawowym źródłem utrzymania, do którego dana osoba ma się przygotować w ramach formalnej edukacji w wyspecjalizowanej szkole branżowej. Bliższe przyjrzenie się analizie szans zachowania i zrównoważonego rozwoju tradycyjnych umiejętność jasno wskazuje, dlaczego takie działania mają najczęściej niezbyt pomyślne rezultaty, jeśli chodzi o uzyskiwane produkty finalne, efektywność ekonomiczną i skalę popytu na dobra tradycyjne. Skutkiem ich jest konieczność pozarynkowego wspomagania wytwórczości produktów tradycyjnych, bądź też skazywania ich jedynie na niszowe zastosowania, a wreszcie na przegrywanie nierównej konkurencji z towarami produkowanymi masowo, w których realne koszty produkcji i negatywne konsekwencje środowiskowe ukryte są poprzez rozłożenie ich na dużą liczbę wytwarzanych w powtarzalny i standardowy sposób egzemplarzy. Kluczem do rozwiązania problemu wydaje się tutaj stworzenie warunków do kultywowania tradycyjnych rzemiosł i umiejętności, nie tylko jako pracy zawodowej, ale też jako zajęcia „dodatkowego” wspomagającego inne formy zarobkowania i przenoszącego tradycyjne umiejętności ze sfery pracy czysto zawodowej do sfery czasu wolnego czy hobby. Nie rzadko również samorealizacji osób dokonujących świadomych wyborów życiowych, niekoniecznie w młodym wieku, również tam, gdzie w grę wchodzi rynkowa sprzedaż wytworzonych dóbr, ale także produkcja na własne potrzeby oraz pozaekonomiczne motywacje podejmowania danych aktywności. Współcześnie zauważyć możemy zmiany, które powodują, że obszary wiejskie przestają być jedynie dostarczycielami produktów rolnych, ale stają się również obszarami, na których spędza się wolny czas, odpoczywa się (co wiąże się z rozwojem agroturystyki), ale również stają się miejscem docelowym migracji z terenów miejskich zarówno osób, które dzięki rozwojowi technologii telekomunikacyjnych mogą wykonywać swoje obowiązki zawodowe zdalnie, jak i osób, które pragną zmiany stylu życia i zaczynają interesować się tradycyjnymi technologiami z pobudek autotelicznych, kulturowych i/lub pobudek związanych ze zdrowym trybem życia i ekologią. To do tego typu osób można kierować działania mające na celu zachowanie i upowszechnienie tradycyjnych umiejętności i zawodów, to takie osoby mogą stać się żywymi nosicielami tradycji, a przynajmniej jej aktywnymi odbiorcami w teraźniejszości, ale potencjalnie również w przyszłości. Przygotowywanie materiałów filmowych pomyślanych jako instruktaż, pokazanie w miarę możliwości całościowo sposobów wytwarzania, użytkowania różnorodnych przedmiotów tradycyjnych, które korzystałyby z tego, że współcześnie mamy możliwość bezpośredniego kontaktu z twórcami ludowymi, z rzemieślnikami wykonującymi tradycyjne przedmioty tradycyjnymi metodami, może przynieść swoje owoce nie tylko w teraźniejszości, ale również w przyszłości, gdy o taki bezpośredni kontakt będzie znacząco trudniej, albo będzie on zupełnie niemożliwy. Podsumowanie Pamięć mimetyczna, sposoby posługiwania się ciałem, niematerialne dziedzictwo kulturowe, umiejętności tradycyjne, sposoby wytwarzania i użytkowania narzędzi i sprzętów codziennego użytku to terminy, które próbują opisać tę część naszego doświadczenia, którą trudno jest zamknąć w słownych opisach, do wykonywania której nie jest wystraczający jedynie słowny instruktaż czy posiadanie odpowiednich narzędzi. Rzeźbiarz ludowy potrafi za pomocą noża i siekiery „wyczarować” kształty, których większość z nas nie spodziewałaby się po tych prostych narzędziach. Z drugiej strony, niektóre sprzęty, narzędzia na wystawach muzealnych czy też strychach naszych domów kryją przed wieloma z nas swoje dawne przeznaczenie pod pozorami niezrozumiałego, skomplikowanego działania. Prosta wiertarka sznurkowa, prawdopodobnie wykorzystywana od wieków przez przedstawicieli kultur tradycyjnych na całej właściwie planecie, bez odpowiedniego instruktażu staje się skomplikowanym, ciężkim do obsługi narzędziem. Pokazanie sposobów użytkowania narzędzia jest równie ważne jak pokazanie samego narzędzia. Wszak współczesna definicja muzeum zakłada, że jest ono instytucją, która zajmuje się między innymi prezentacją materialnego i niematerialnego dziedzictwa. 120 �Nieco paradoksalnie, najnowsze technologie, nowe technologie cyfrowe i filmowe mogą stać się znaczącą pomocą w zachowaniu tych umiejętności, od których kiedyś zaczęliśmy i bez których, poprzez długie szeregi wynalazków i innowacji, nie byłoby narzędzi i sprzętów, którymi się dziś posługujemy. Jeśli zakładamy, że warto jest zachowywać dla przyszłych pokoleń efekty działań naszych przodków, czego wyrazem są zbiory różnorodnych muzeów, to czy przez to samo równie ważne nie jest dokumentowani i zachowywanie sposobów ich wytwarzania? Z drugiej strony, jeśli chcemy, by dziedzictwem tym zainteresowały się „młode pokolenia”, to czy nie jest najlepszym sposobem na pokazanie im drogi do nich w języku technologii, który jest dla nich równie intuicyjny jak kiedyś intuicyjne były umiejętności, jakie chcemy przekazać? Jeden z twórców ludowych, który pokazywał nam, jak się robi prosty gwizdek z gałązki opowiadał jednocześnie, że „kiedyś” ambicją każdego chłopca była umiejętność samodzielnego wykonania takiego gwizdka. Przekaz umiejętności nie był tutaj przekazem „z pokolenia na pokolenie” w dosłownym, czy też najczęściej używanym znaczeniu, ale był przekazem stałym wśród prawie równolatków, którzy wspólnie paśli bydło. Być może dziś przekaz taki jest również możliwy, jeśli uda nam się trafić do przestrzeni, w której spotykają się młodzi ludzie, którzy już nie muszą paść stad swoich rodziców. Streszczenie W niniejszym opracowaniu skupiamy się na problematyce zachowania pamięci mimetycznej związanej z uczeniem się danych czynności poprzez bezpośredni kontakt, poprzez powtarzanie zaobserwowanych czynności, dzięki wykorzystaniu dostępnych współcześnie i rozwijających się nowych technologii filmowych. Niedoreprezentowanie tej części dziedzictwa kulturowego, która wchodzi w ramy pamięci mimetycznej ma swoje źródła przede wszystkim w trudnościach jego nabycia poza bezpośrednim (i często długotrwałym) kontaktem twarzą w twarz. W tym zakresie znaczącą zmianą było wynalezienie technik zapisu dźwięku i obrazu, które szybko zaczęły być wykorzystywane przez najlepszych badaczy. Próbujemy przekazać, że dzisiejszy stan technik filmowych pozwala na postawienie kolejnego kroku milowego w zakresie dokumentacji i rozpowszechniania dziedzictwa związanego z użytkowaniem przedmiotów w ramach ekspozycji muzealnych. Słowa klucze: pamięć mimetyczna, niematerialne dziedzictwo kulturowe, nowe technologie, skansen 121 �Bibliografia: Assmann, J. (2008). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w państwach starożytnych. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Czarnowski, S. (1958). Kultura. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Dziadowiec-Greganić, J. (2021). Ku nowej teorii dziedzictwa rzemieślniczego rękodzielniczego – pomiędzy materialnością i niematerialnością w tworzeniu. Łódzkie Studia Etnograficzne, 60, 329–348. doi:https://doi.org/10.12775/LSE.2021. 60.19 Giddens, A. (2001). Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Gólski, A. (1972). Zarys historyczny powstania muzeów skansenowych w Europie i ich klasyfikacja. W Meuzea skansenowskie w Polsce (strony 7–44). Poznań: Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie. Kroeber, T. (1978). Ishi. Człowiek dwóch światów. Warszawa: Wydawnictwo Literackie. Malinowski, B. (2005). Argonauci zachodniego Pacyfiku. Relacje o poczynaniach i przygodach krajowców z Nowej Gwinei. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Połeć, W., Mańkowski, P. (2024). Drewno nieograniczone możliwości. Raport z badań jakościowych z osobami kontynuującymi i odtwarzającymi tradycyjne formy wytwórczości oraz z osobami kontynuującymi lokalne tradycje i obyczaje. Warszawa: Wydawnictwo SGGW. Połeć, W., Murawska, D. (2022). The Social Constraints on the Preservation and Sustainable Development of Traditional Crafts in a Developed Society. Sustainability (14(1), 120). doi:https://doi.org/10.3390/su14010120. Siellawa-Kolbowska, E., Połeć, W. (2014). O obawach Polaków wobec Rosji. Pamięć przeszłości jako motyw postaw wobec teraźniejszości. Kultura i Społeczeństwo(3), strony 91–111. Sztompka, P. (2005). Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Waszczyńska, K. (2019). Kultura ludowa Słowian – na XXI wiek. Kilka słów o książce Profesora Mariana Pokropka. W M. Pokropek, Etnologia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym (strony 1–6). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA. Netografia: 3D FREE PARACHUTE JUMP VR Videos 3D SBS Google Cardboard VR Virtual Reality VR Box - YouTube https://www.youtube.com/watch?v=QC_pOHytzrg EpicVR – VR AR Expert – YouTube https://www.youtube.com/@EpicVR Film 360 z wysokości 2500 metrów nad Warszawą | POLAND ON AIR | Maciej Margas & Aleksandra Łogusz – YouTube https://www.youtube.com/watch?v=c4t4wBRSt1U 122 �Museum Views — Google Arts & Culture https://artsandculture.google.com/search/streetview?project=streetviews „(Nie)ginące zawody, umiejętności i obyczaje w społecznościach wiejskich – Mazowsze i Polska Wschodnia” https://nieginacezawody.pl/filmy-sferyczne/ Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie https://www.youtube.com/@ethnomuseuminwarsaw Sala Ludowa, Rapperswil, Szwajcaria — Google Arts & Culture https://artsandculture.google.com/streetview/ sala-ludowa/KwEDWOCKnAgVog?sv_lng=8.815755115464981&sv_lat=47.227433057922696&sv_h=25.73962863354455&sv_p=-7.494063675616999&sv_pid=pAgI9RNX6ssAAAQINTGGPw&sv_z=1 123 ��Magdalena Fołta1 Janusz Radwański Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej CZY WYRAŻA PANI ZGODĘ? ETNOGRAF-MUZEALNIK W TERENIE PO RODO I PANDEMII Wprowadzenie Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej zajmuje się przede wszystkim kulturą wsi lasowiackiej i rzeszowskiej. Jego obszar zainteresowania to teren, na którym powojenne wysiedlenia w niewielkim stopniu i na nieznacznym obszarze naruszyły ciągłość osadniczą, a procesy modernizacyjne w drugiej połowie XX wieku nadwątliły, ale nigdy nie zerwały całkowicie transmisji kulturowej. Oznacza to, że zadaniem MKL jest dokumentowanie kultury żywej, która podlega ciągłym przemianom. Wywiązywanie się z tego zadania wymaga od muzealników stałej obecności w terenie i czyni prowadzenie na bieżąco terenowych badań etnograficznych niezbędnym dla wykonywania statutowych celów muzeum. Dlatego też pracownicy MKL gromadzili dane z wywiadów terenowych praktycznie od samego początku istnienia placówki (1974 roku), zbierając między innymi cenne wiadomości z zakresu obrzędowości dorocznej i rodzinnej, kultury materialnej, magii i demonologii ludowej, folkloru słownego i muzycznego, etnobotaniki i innych. Badania terenowe w praktyce Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Od 2008 roku MKL prowadzi badania terenowe w ramach projektów finansowanych ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Biorą w nich udział zarówno pracownicy MKL, jak i zaprzyjaźnionych ośrodków muzealnych i akademickich. Badacze prowadzą wywiady terenowe i wykonują dokumentację fotograficzną. W ramach każdego z projektów wykonywane są także filmy dokumentujące wybrane zjawiska. Nagrania wywiadów, ich opracowania, zdjęcia, transkrypcje dialektologiczne i etnomuzykologiczne są deponowane w Archiwum Naukowym MKL i udostępniane wszystkim zainteresowanym. Każdy z projektów podsumowywany jest obszernym wydawnictwem zawierającym teksty prezentujące wyniki analizy zebranych materiałów, pisane przez naukowców reprezentujących różne gałęzie nauki: historyków, etnografów, etnomuzykologów, językoznawców, kulturoznawców2. Pierwszym z realizowanych w ten sposób projektów były Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, przeprowadzone w latach 2008–2014. W jego ramach prowadzono kierowane wywiady terenowe na temat jak najszerszego spektrum przejawów kultury ludowej na terenie dawnej Puszczy Sandomierskiej zamieszkiwanym przez Lasowiaków. W latach 2014–2016 MKL realizowano badania w ramach projektu Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian. Podobnie jak w wypadku Źródeł kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej, również i w tym wypadku celem było zarejestrowanie jak największej ilości wszelkich przejawów i form folkloru (tradycyjnych i współczesnych), jakie obecnie funkcjonują u Rzeszowiaków – grupy etnograficznej, której terytorium skupione jest wokół trzech ośrodków miejskich: Rzeszowa, Łańcuta i Przeworska. Kontakt: etnografia@muzeumkolbuszowa.pl. Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej (2014), Puszcza Sandomierska od kuchni. Między tradycją a współczesnością (2017), Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian (2018), Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie (2019), Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny (2023). 1 2 125 �Fot. 1. Wywiad przeprowadzany na progu domu, Kuryłówka, 2008, fot. A. Mazur Od 2016 do 2017 roku badacze w trakcie czterech sezonów (wiosna, lato, jesień, zima) prowadzili wywiady w ramach projektu Puszcza Sandomierska od kuchni. Tym razem byli zaopatrzeni w kwestionariusze dotyczące różnych zagadnień związanych z pożywieniem codziennym i odświętnym w poszczególnych porach roku. Od 2018 do 2019 roku w ramach projektu Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie badacze zbierali informacje dotyczące kolędowania, kolęd, a także wszelkich informacji o obrzędowości Godnich Świąt związanej z tradycjami kolędniczymi i ich współczesnymi przemianami, jakie można do dziś zaobserwować na terenach Lasowiaków i Rzeszowiaków. Od 2021 do 2023 roku trwał projekt Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny. Tym razem celem badaczy w czasie czterech sezonów badawczych było zebranie informacji dotyczących lasu, jego roli i funkcji w znaczeniu utylitarnym, jak również obrzędowo symbolicznym dla mieszkańców Rzeszowszczyzny, rozumianej jako obszar zajmowany przez Lasowiaków i Rzeszowiaków3. Poza projektami badawczymi finansowanymi z zewnątrz Muzeum prowadzi badania w ramach bieżącej działalności. Przede wszystkim są to wywiady terenowe związane z wyposażaniem wnętrz obiektów przenoszonych do Parku Etnograficznego MKL lub wyposażanych na nowo. W ostatnich latach były to między innymi: dwór z Brzezin, karczma, sklep i mieszkanie rodziny żydowskiej z Hadli Kańczuckich, leśniczówka Za ten projekt Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej otrzymało nagrodę Grand Prix w 44. Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2023. 3 126 �z Biedaczowa-Zerwanki, zagroda kolonistów niemieckich z Bożej Woli, plebania z Ostrów Tuszowskich, chałupa Antoniego Szylara Zielorza z Markowej, zagroda rodziny Lejów z Brzezin i zagroda tkacza z Woli Zarczyckiej. Od 2023 roku pracownicy Działu Etnograficznego prowadzą także badania na temat dawnego pogranicza polsko-rusińskiego na obszarze zainteresowania Muzeum. W latach 2017 i 2018 MKL organizowało dwa studenckie obozy terenowe. Pierwszy był poświęcony współczesnym ogrodzeniom i podwórkom w okolicach Kolbuszowej. Wzięli w nim udział studenci etnologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Filii w Cieszynie. W ramach drugiego obozu studenci filologii polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadzili w gminach Dzikowiec i Kolbuszowa wywiady na temat dzieci i dzieciństwa na wsi. W 2024 roku MKL w Kolbuszowej we współpracy ze Stowarzyszeniem Muzeów na Wolnym Powietrzu zorganizowało Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny. Wzięli w nim udział studenci etnologii i antropologii kulturowej z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Łódzkiego. Uczestnicy obozu prowadzili badania terenowe na temat przestrzeni przydomowej współczesnej wsi lasowiackiej w miejscowościach w okolicy Kolbuszowej. Ponadto regularnie prowadzone są wywiady związane z wnioskami o wpisanie poszczególnych potraw i produktów na Listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa (każdy wniosek wymaga przeprowadzenia trzech wywiadów terenowych). Całość uzupełniają wywiady robione na bieżąco, w związku z aktualną pracą Muzeum, najczęściej towarzyszące zakupowi lub przekazywaniu w darowiźnie eksponatów lub materiałów archiwalnych. Wszystkie wywiady prowadzone są w formie nagrań audio, a następnie pracownicy MKL przygotowują opracowania z elementami transkrypcji. Całość uzupełnia dokumentacja zdjęciowa prowadzona w trakcie wywiadu lub w miejscach związanych z jego tematyką. Tak przygotowane materiały przekazywane są do Archiwum Naukowego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, gdzie dostępne są dla wszystkich zainteresowanych. Obecnie Archiwum Etnograficzne Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej liczy 965 jednostek4. Wieloletnia i na tyle intensywna, na ile tylko pozwala muzealna praca, obecność w terenie pozwoliła pracownikom MKL śledzić na bieżąco przemiany kultury Lasowiaków i Rzeszowiaków. W parze ze zmianami dotyczącymi kultury mieszkańców wsi dawnej Puszczy Sandomierskiej szły także zmiany realiów pracy w terenie. Niniejszy tekst poświęcony będzie temu, jak w ostatnich latach zmieniła się sytuacja badacza terenowego na obszarze zainteresowania MKL. Badania terenowe w okresie powojennym Na realia pracy w terenie w okresie, w którym powstawało Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej sporo światła rzucają publikacje i korespondencja Franciszka Kotuli (1900–1983), wybitnego badacza Lasowiaków, Rzeszowiaków i Pogórzan. Osobnego omówienia wymagałaby techniczno-organizacyjna strona prowadzenia badań, w niniejszym tekście skupimy się jedynie na relacjach między badaczem a informatorem. Poznawanie terenu i informatorów oczami Franciszka Kotuli jest o tyle łatwiejsze, że, używając specyficznego, gawędziarskiego stylu, nie stroni on od ujawniania własnych odczuć, emocji, ocen i przeżyć. Sam F. Kotula pozwala towarzyszyć swojemu czytelnikowi przy nawiązywaniu kontaktu z informatorem. Takiego dziadka spotkałem pewnego sierpniowego popołudnia. Siedział na skarpie polnej dróżki w pełnym blasku słońca, które zdawało się z lubością grzać stare kości wąsatego pastucha. (…) Dlaczego nie śpiewam? – zwrócił się do mnie z przekornie przechyloną głową, mrużąc oczy w półuśmiechu. (…) – Widzicie, moje krowy nie są muzykalne, szkoda mi dla nich głosu. (…) Ale dalej już potoczyła się przyjacielska rozmowa, jakbyśmy obydwaj byli bardzo starymi znajomymi (Kotula 1979: 106). Taki opis przypadkowego spotkania, które owocuje wywiadem terenowym, wydaje się dobrze charakteryzować zarówno jeden ze sposobów pracy w terenie F, Kotuli, ale również nastawienie jego informatorów. Niewątpliwie badaczom Rzeszowszczyzny współczesnym Kotuli pomagało to, że poruszali się po wsi, na której żywe były jeszcze wywiedzione z tradycyjnej kultury ludowej normy grzeczności, zgodnie z którymi nawiązanie rozmowy czy choćby pozdrowienie napotkanego mieszkańca wsi było gestem nie tylko mile widzianym przez wiejską wspólnotę, ale nawet przez nią wymaganym (Grochola-Szczepanek 2014: 185). Stan na koniec grudnia 2024 roku. Archiwum Etnograficzne stanowi część Archiwum Naukowego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. 4 127 �Oczywiście należy pamiętać, że mimo wszystko kontakt z badaczem był kontaktem z kimś obcym, spoza wiejskiej społeczności. Informatorzy byli też świadomi tego, że wywiad jest specyficznym rodzajem interakcji. Co więcej, nie wszyscy akceptowali bez zastrzeżeń wpisaną w niego asymetrię kompetencji kulturowych i pozycji społecznej. Stary tekst jest przedmiotem handlu (…). Ten pogląd, często dziś spotykany, dobitnie wyrażony został przez jednego z informatorów: „Jak pan postawi pół litra i coś do pół litra, to pomyślimy! A co? Wy tam zarabiacie grube tysiące, a my, chłopi, mamy wam śpiewać za darmo? Ja co piątek słyszę, jak z rzeszowskiego radia grają i śpiewają. Panie, głupich już nie ma! Zapłaci pan, będę śpiewał, nie, to pyska nie otworzę!”(Hernas 1976: 8). W późniejszych latach sytuacja badacza terenowego w omawianym regionie zmieniła się. Jak wspominają pracownicy Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej prowadzący badania w latach 80. i 90. XX wieku, badacze nadal witani byli z radością i chętnie przyjmowani w domach. Witającymi byli już jednak bardzo często informatorzy, którzy w dorosłe życie weszli po drugiej wojnie światowej, uczyli się lub pracowali w mieście, a kontakt z miejską kultura i ogólnopolską kulturą masową wpłynął na ich ocenę kultury wsi. Po latach odcinania się mieszkańców Rzeszowszczyzny od wiejskiej kultury, wstydzenia się jej i kojarzenia z biedą, informatorzy różnili się od tych, którzy przyjmowali F. Kotulę. Widziałam to sama: ludzie usiłowali na wszelkie możliwe sposoby sprawić wrażenie, że ludzie tutaj mieszkający z kosmosu przyszli. Tu nie było żadnych tradycji – i tyle. I to też miało znaczący wpływ na jakość wywiadów i ich rodzaj. Gdy się szło w teren, trzeba było mieć cały czas z tyłu głowy tę informację, że oni bardzo chcą rozmawiać, bardzo chcą coś powiedzieć, ale przez lata odcięcia się od swoich własnych tradycji i starania się, by nic o nich nie wiedzieć, konfabulowali. Opowiadali to, co wydawało im się, że ktoś chciałby usłyszeć. Musieliśmy pamiętać o tej konfabulacji, która była nieodzowna. Ludzie, posłuchawszy programów, obejrzawszy występy Mazowsza i Śląska, do takiej stylizowanej „wspaniałej” kultury chłopskiej chętnie się odwoływali. Wywiady musieliśmy weryfikować. Zawsze trzeba było w danej miejscowości zrobić dwa-trzy wywiady na ten sam temat i uzyskiwaliśmy wtedy mniej więcej jakąś wypadkową, w co można było ewentualnie uwierzyć5 – wspomina lata 80. i 90. dr Jolanta Dragan, pracownik MKL w Kolbuszowej. Taka sytuacja, jeśli chodzi o prowadzenie badań terenowych na interesującym nas obszarze, trwała do lat dwutysięcznych, kiedy wieś zaczęła przechodzić kolejną falę przemian gospodarczych i społecznych. Razem ze społecznością wsi zmieniły się także realia pracy w terenie. Współczesne problemy związane z prowadzeniem etnograficznych badań terenowych –doświadczenia z terenu Najważniejszą kwestią w prowadzeniu badań etnograficznych jest nawiązanie kontaktu z terenem. „Większość teoretyków badań terenowych podkreśla, że częstokroć całe powodzenie badań zależy od tego, czy pierwsze kontakty z badanym środowiskiem ułożą się pomyślnie, czy wytworzy się atmosfera obopólnego zaufania” (Kopczyńska-Jaworska 1971: 180). Zdobycie zaufania i sympatii rozmówcy jest jedną z najbardziej istotnych kwestii. Podczas wywiadu powinien on czuć się swobodnie. Przede wszystkim osoba, z którą przeprowadza się wywiad, musi wyrazić zgodę na odbycie rozmowy i jej nagranie. To jak ważna jest świadoma zgoda od dawna podkreślali już praktycy pracy badawczej (zob. Kopczyńska-Jaworska 1971; Atkinson, Hammerslay 2000). Zgoda ta wyrażana była ustnie. W maju 2018 roku weszło w życie unijne rozporządzenie o ochronie danych osobowych RODO6. Od tego czasu idący w teren badacz zobowiązany jest uzyskać pisemną zgodę rozmówcy na nagranie wypowiedzi, wykorzystanie jej do badań, a także publikację i archiwizację (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 79). Dokumenty zawierające te zgody stanowią najczęściej plik kartek A4 zadrukowanych różnymi formułkami napisanymi językiem prawniczym. Jeżeli prowadzony jest wywiad zbiorowy, takie dokumenty powinny zostać podpisane z każdą osobą biorącą udział w wywiadzie. Etnograf w pewien sposób zamienia się w urzędnika z teczką pełną dokumentów. Niestety, jak pokazuje doświadczenie badaczy związanych z MKL z kilku ostatnich lat, działa to odstraszająco na potencjalnych rozmówców. W obecnym świecie, w którym pełno jest doniesień medialnych o różnego rodzaju oszustwach czy wyłudzaniu danych 5 6 Wywiad przeprowadzony na potrzeby niniejszego tekstu. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001000/U/D20181000Lj.pdf [dostęp: 27.06.2023]. 128 �osobowych, rozmówcy podejrzliwie patrzą na formularze, w jakich takie właśnie dane muszą podać, i które muszą podpisać. Wpływa to na zwiększenie dystansu społecznego pomiędzy badaczem a rozmówcą. Moment podpisywania dokumentów powoduje także dyskomfort u badacza, który zaczyna czuć się jak urzędnik państwowy. Istotną kwestią jest także język użyty w przygotowanych do podpisania formularzach. Treść powinna być napisana prostym językiem, zrozumiałym dla osoby, która ma te dokumenty podpisać (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 79). Rozmówcy, którzy w jakikolwiek sposób związani są z działalnością różnego rodzaju instytucji (pracownicy ośrodków kultury, członkowie Kół Gospodyń Wiejskich, zespołów obrzędowych i tanecznych, itp.), zdają sobie sprawę z obowiązujących przepisów i z reguły nie mają problemu z podpisaniem wymaganych zgód i oświadczeń. Inaczej jest w przypadku osób, które nie są w żaden sposób związane z różnego rodzaju instytucjonalną działalnością, ale są depozytariuszami wiedzy na interesujący badacza temat. Często są to osoby w podeszłym wieku, nieraz urodzone jeszcze przed II wojną światową, bywa że mieszkające samotnie. W takich przypadkach bywają sytuacje badawcze, w których wyciągnięcie wymaganych dokumentów mogłoby przekreślić szanse na przeprowadzenie wywiadu. Nieraz zdarza się, że takie osoby opowiadają, że zostały oszukane lub próbowano oszukać ich tzw. metodą na wnuczka. Bywa także, że mieszkańcy danej miejscowości pytani o to, z kim warto byłoby porozmawiać, wskazują kogoś, zaznaczając przy tym, że niedawno został oszukany i wyłudzono od tej osoby pieniądze i sugerują, że lepiej do takiej osoby nie iść. W sytuacjach, w których badacz uzna, że lepiej nie wyciągać wymaganych dokumentów, w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej przyjęto zasadę nagrania na dyktafon ustanej zgody na wykorzystanie danych osobowych, w takiej sytuacji nagrana zgoda uważana jest za prawnie wiążącą. Bywa także, że rozmówca wyraża ustną zgodę, ale dokumentów woli nie podpisywać – wtedy też wystarczy nagranie zgody. Spory wpływ na to, czy dana osoba podpisze wymagane dokumenty ma także rodzina rozmówcy. Z reguły zachęcają oni rozmówców, aby nie bali się podpisać, ale zdarzają się sytuacje, kiedy to właśnie członkowie rodziny mocno komplikują sprawę. Jedna z badaczek zetknęła się z sytuacją, kiedy informatorka wyraziła ustną zgodę, która została nagrana, ale następnego dnia do Muzeum zadzwoniła osoba z jej rodziny z oskarżeniami o oszustwo i groźbą zgłoszenia sprawy na policję – domagała się skasowania wywiadu. Inny przykład ingerencji rodziny to wywiad, którego rozmówca udzielił bardzo chętnie, nie miał oporów przed podpisaniem dokumentów, ale w momencie podpisywania formularzy wkroczyła jego żona, zabraniając mu podpisania czegokolwiek. Badacze terenowi stosują dwie „szkoły” podpisywania formularzy. Część z nich dopełnia formalności na samym początku rozmowy, licząc się z możliwością odmowy i zaprzepaszczenia szansy na wywiad, z kolei inni po uzyskaniu ustnej zgody prowadzą wywiad, a dokumenty wyciągają na koniec spotkania – wtedy rozmówca jest już mniej spięty, atmosfera jest luźniejsza i istnieje większa szansa na podpisanie wymaganych dokumentów. Fot. 2. Podpisywanie zgody na wykorzystanie wizerunku na potrzeby filmu, Kolbuszowa Górna, 2014, fot. W. Dragan 129 �Uzyskiwanie zgody w projektach realizowanych przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej Jak wspomniano, pierwszy duży projekt badawczy dofinansowany ze źródeł zewnętrznych realizowany przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej to Źródła kultury ludowej Puszczy Sandomierskiej. Podczas realizacji tych badań nie trzeba było podpisywać żadnych oświadczeń, wystarczyła wyrażona przez rozmówcę ustnie zgoda. Dobrą okazją do nawiązaniu kontaktu było zagadnięcie przechodnia, rowerzysty, osoby pracującej w polu. Często zapytanie o drogę czy o kapliczki znajdujące się w danej miejscowości stanowiło dobry pretekst do nawiązania rozmowy. Jeśli rozmówca wyraził chęć, wyciągano dyktafon i prowadzono wywiad. Właściwie można to było zrobić gdziekolwiek, co obrazują dołączone do wywiadów fotografie, na których uchwycono moment rozmowy prowadzonej w polu czy na progu domu. Nie podpisywano żadnych umów ani oświadczeń. Przy kolejnych projektach zalecane było już, w miarę możliwości, podpisywanie zgód lub nagranie zgody, ale w praktyce wyglądało to różnie. W ostatnim etapie badań etnograficznych realizowanych w ramach projektu Folklor Rzeszowiaków – obraz przemian (2014–2016), niektórzy badacze nagrywali na dyktafon wyrażone ustanie zgody. W następnym projekcie badawczym Dziedzictwo kulinarne mieszkańców dawnej Puszczy Sandomierskiej (2016–2017) nagranie wyrażonej przez rozmówcę zgody na wykorzystanie danych osobowych i informacji uzyskanych podczas wywiadu było już obligatoryjne – w opracowaniu wywiadu należało podać czas, w którym rozmówca wyraża zgodę. Przy dwóch ostatnich projektach: Kolędowanie na Rzeszowszczyźnie (2018–2019) oraz Las w życiu i kulturze mieszkańców Rzeszowszczyzny (2021–2023) wymagano podpisania formularzy zgód7. Gdyby z jakiś względów nie było to możliwe, to należało nagrać zgodę na dyktafon i w opracowaniu wywiadu podać czas, w którym zgoda została wyrażona. W związku ze zwiększonym sformalizowaniem badań terenowych widać, że coraz trudniej jest przeprowadzić swobodny, naturalny wywiad z przypadkowo napotkaną osobą. Przy dwóch pierwszych projektach zdarzało się, że badacz szedł w teren i na miejscu szukał informatorów. Organizowano wtedy także obozy badawcze, które trwały kilka dni. W tym czasie badacze starali się nawiązać kontakt z badanym środowiskiem i przeprowadzić jak najwięcej wywiadów. Następne projekty podzielone były na sezony badawcze i badacze już indywidualnie umawiali się na badania w wybranym przez siebie momencie. Fot. 3. Wywiad z członkinią Zespołu Obrzędowego „Lasowiaczki” z Baranowa Sandomierskiego, 2016, fot. J. Radwański W badaniach realizowanych przez Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej wymagane jest podpisanie następujących dokumentów: oświadczenie o wyrażeniu zgody na wykorzystanie wizerunku, oświadczenie woli o przetwarzaniu danych osobowych oraz umowa licencyjna. Pracownicy MKL w Kolbuszowej współpracują także przy projektach badawczych z innymi instytucjami kultury z naszego regionu – każda instytucja ma swoje wzory zgód. 7 130 �„Profesjonalni” informatorzy W związku ze opisanymi wyżej przemianami warunków pracy badawczej, obecnie przed udaniem się w teren badacze kontaktują się zazwyczaj z lokalnym ośrodkiem kultury, sołtysem, Kołem Gospodyń Wiejskich czy księdzem. Celem tego jest dowiedzenie się, z kim w danej miejscowości można by przeprowadzić wywiad, aby potem wystosować prośbę o zaaranżowanie takiego spotkania. Jest to niekwestionowana pomoc – pośrednik, który dobrze zna teren i jest w nim osobą rozpoznawalną, wprowadzając badacza do lokalnego środowiska zapewnia mu niejako kredyt zaufania, dzięki czemu badacz staje się mniej „obcy” dla osoby, z którą ma przeprowadzić wywiad. Należy przy tym pamiętać, że osoby, do których zwraca się badacz w celu uzyskania pomocy w doborze potencjalnych informatorów w pewny sposób mogą mieć wpływ na kształt i przebieg badań (Atkinson, Hammerslay, 2000: 84). Badacze często są odsyłani do „profesjonalnych informatorów”. Z reguły są to osoby bardzo zasłużone dla lokalnej społeczności i kultury, dysponujący dużą wiedzą na różne tematy. Niejednokrotnie takie osoby udzieliły już wielu wywiadów, zarówno etnografom, ale także dziennikarzom, bywają to osoby medialne. Zdarza się, że to oni narzucają temat rozmowy, czasami odnosi się także wrażenie, że mówią to, co uważają, że badacz chciałby usłyszeć. Oczywiście nie należy kwestionować wartości takich wywiadów, ale każdy badacz, który doświadczył terenu wie, że czasami najciekawsze informacje pozyskuje się od osób, których nikt w okolicy nie poleciłby do rozmowy. Korzystając z kontaktów poleconych przez lokalnych pośredników coraz trudniej do takich właśnie osób trafić – a jeśli już uda się trafić, to ze względu na zbiurokratyzowanie badań terenowych trudnym zadaniem bywa przezwyciężenie ich podejrzliwości i niechęci do podpisywania wymaganych dokumentów. Pandemia a prowadzenie badań terenowych W ostatnim czasie na prowadzenie etnograficznych badań terenowych wpływ miała także pandemia. W tym szczególnym okresie, w miarę możliwości, prowadzono w Muzeum Kultury Ludowej badania terenowe, zarówno w ramach projektów, jak i bieżącej pracy muzealnej. W wywiadzie etnograficznym bardzo ważna jest interakcja pomiędzy badaczem a rozmówcą. Istotna jest mimika, gestykulacja, mowa ciała. Pandemia zwiększyła dystans społeczny. Noszenie maseczek podczas wywiadu powodowało, że trudniej było dostrzec reakcję rozmówcy na temat, który był poruszany w rozmowie – na przykład, czy wywołuje uśmiech, zakłopotanie, czy niechęć. W czasie jej trwania niektórzy potencjalni rozmówcy odmawiali spotkania lub przesuwali je na porę letnią, kiedy będzie można przeprowadzić je na świeżym powietrzu. Niektórzy dopytywali o szczepienia. W ogóle sama pandemia była tematem, który powracał w rozmowach, czasami rozmówcy wiele czasu poświęcali na wyrażanie swojej opinii o zaistniałej sytuacji, co oczywiście samo w sobie ma dużą wartość badawczą. W czasie pandemii przeprowadzane były także wywiady w formie online lub telefonicznej. Takie wywiady przedstawiają z reguły niską wartość merytoryczną. W badaniach etnograficznych niezwykle ważna jest interakcja między badaczem a badanym oraz jej kontekst. Bardzo często kanwą dalszej rozmowy są pokazywane przez rozmówcę stare zdjęcia czy różnego rodzaju przedmioty, które mają dla niego wartość sentymentalną. Widząc reakcję rozmówcy na omawiane zagadnienia, podejmuje się decyzje, o czym rozmawiać w dalszej części wywiadu. Należy także pamiętać, że większość rozmówców to osoby starsze, miewające już problemy ze słuchem, które w małym stopniu posługują się współczesnymi technologiami. Przeprowadzenie z takimi osobami wywiadu online, nawet przy pomocy ich rodziny, może być trudne i powodować u rozmówców dyskomfort i niechęć. Starsi rozmówcy przyzwyczajeni są do bezpośrednich kontaktów, wręcz cierpią na ich brak. W wielu wywiadach pojawia się wątek, w którym narzekają na to, że współcześni ludzie nie spędzają ze sobą już tyle czasu, co kiedyś, a każdy zamyka się w swoim domu przed telewizorem: Teraz? Siedzi w domu, telewizor. Na przykład dawniej w żniwa, po robocie się umył, pochlapał. Sąsiad do sąsiada bez drogę, zapaliły, pogadały. Teraz nie widać, żeby sąsiady siedziały razem8. 8 Archiwum Naukowe Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: MKL-AE 614/2. 131 �Fot. 4. Wywiad przeprowadzany w czasie pandemii z ostatnim we wsi mieszkańcem chałupy pod strzechą, Widełka, 2021, fot. J. Radwański Podsumowanie Prowadzenie badań terenowych to jedna z podstaw działalności muzeów o charakterze etnograficznym. Z badaniami etnograficznymi nierozerwalnie wiążą się kwestie etyki badawczej. Osoba, z którą prowadzony jest wywiad etnograficzny, powinna wyrazić na jego przeprowadzenie świadomą i dobrowolną zgodę9. Świadoma zgoda jest kwestią niepodlegającą dyskusji. Ale już liczba dokumentów, które rozmówca obecnie powinien podpisać, wyrażając zgodę na przeprowadzenie wywiadu, wywołuje w środowisku badawczym kontrowersje. Nadmierna biurokratyzacja i wytwarzanie wielu dokumentów przysparza w terenie licznych problemów – zwiększa dystans między rozmówcą a badaczem, wzbudza nieufność i podejrzliwość, „usztywnia” sytuację badawczą. Niniejszy artykuł pokazuje, jak na przestrzeni lat zmieniało się podejście rozmówców do badaczy i prowadzonych przez nich badań terenowych na obszarze działania Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Pomimo napotykanych trudności instytucje zajmujące się kulturą ludową powinny prowadzić badania etnograficzne. Jest to kwestia niezwykle ważna, jako że kultura ludowa w Polsce jest żywa i stale się zmienia. Stałe rejestrowanie zjawisk zachodzących w tej dziedzinie jest istotne nie tylko dla zrozumienia zachodzących zjawisk, ale także stanowi cenną pomoc dla przyszłych pokoleń badaczy. Niezależnie od przemian wiejskiej kultury jedną z cech dobrego badacza terenowego jest wyczucie terenu i zamieszkującego go ludzi, zrozumienie i nawiązanie przyjaznej relacji pomimo napotykanych na drodze różnych trudności. Pisał o tym Franciszek Kotula, niestrudzony badacz Rzeszowszczyzny: Jeśli jest jakaś moja zasługa, tak w gromadzeniu materiałów, jak i ich opracowywaniu, to tylko dlatego, że nauczyłem się słuchać głosu terenu, rozumieć jego mowy, wyciągnąć z tego odpowiednie wnioski. A to Właściwe traktowanie uczestników badań wyraża się już w ich prawie do dobrowolnego i świadomego wyrażenia zgody na udział w badaniu, a także w prawie do odstąpienia od wyrażonej zgody na każdym etapie procedury badawczej, czyli także już po zakończonym nagraniu. Dobrowolna zgoda interlokutora obejmuje zarówno udział w rozmowie, jak i przekazanie nagrania do archiwizacji, jego przechowywanie oraz udostępnienia na ustalonych warunkach (Majewska-Tworek, Śleziak, Tworek, Zaśko-Zielińska 2020: 57). 9 132 �wcale nie jest trudne, trzeba tylko podchodzić do ziemi jak do matki, z czułością i miłością. I te słowa nie są wyrazem jakiegoś sztucznego patosu, ale prawdziwego uczucia. Zakończę westchnienie nieco w stylu romantyzmu: z terenem trzeba się powiązać iście wieczystymi ślubami. Ale to nie jest równoznaczne z niewolnictwem. Takie małżeństwo musi być wynikiem wyboru i dobrowolnej decyzji. Ale też… „dopóki śmierć nas nie rozłączy”(Kotula 1973: 299). Streszczenie Tekst poświęcony jest wpływowi przemian wsi i jej kultury na sposób prowadzenia badań na terenie zamieszkiwanym przez Lasowiaków i Rzeszowiaków, na obszarze działania Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Warunki pracy terenowej zmieniły się w ponad pięćdziesięcioletnim okresie działania Muzeum. W latach 60. i 70. badacze penetrowali wieś, której kultura skłaniała ludzi do otwartości, a nawiązanie dialogu nawet z obcym człowiekiem było jednym z wymogów zasad grzeczności. W latach 90. i 2000. wieś na badanym terenie zmieniła się znacząco. Katalizatorem, który przyspieszył zmiany w ostatnich latach, była pandemia COVID-2019 oraz wprowadzenie ustawy RODO, nakładającej na badaczy obowiązek uzyskiwania zgód na przetwarzanie danych osobowych. Przemiany te utrudniły prowadzenie spontanicznych wywiadów terenowych, co zmieniło rodzaj i charakter przeprowadzanych rozmów. Słowa klucze: Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej, badania terenowe, metodologia badań, pandemia, RODO 133 �Bibliografia: Archiwum Naukowe Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej: MKL-AE 614/2. Atkinson, P., Hammerslay, M., (2000). Metody badań terenowych (przeł. S. Dymczyk). Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo. Grochola-Szczepanek, H. (2014). Grzecznościowe zachowania językowe w środowisku wiejskim na przykładzie gwary spiskiej w Polsce, Jezikoslovni Zapiski, 20 (1), 175–188. Hernas, Cz. (1976). Upadająca kultura. W: F. Kotula, Znaki przeszłości. Odchodzące ślady zatrzymać w pamięci (s. 5–22). Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Kopczyńska-Jaworska, B. (1971). Metodyka etnograficznych badań terenowych. Warszawa-Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kotula, F. (1973). Z doświadczeń, pracy i przemyśleń regionalisty. Lud, r. LVII, 263–300. (1979). Muzykanty. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Majewska-Tworek, A., Śleziak, M., Tworek, A., Zaśko-Zielińska, M. (2020). Od rozmowy do korpusu, czyli jak zbierać i archiwizować dane mówione. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski. Netografia: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001000/U/D20181000Lj.pdf [dostęp: 27.06.2023]. Spis ilustracji: Fot. 1.Wywiad przeprowadzany na progu domu, Kuryłówka, 2008, fot. A. Mazur. Fot. 2. Podpisywanie zgody na wykorzystanie wizerunku na potrzeby filmu, Kolbuszowa Górna, 2014, fot. W. Dragan. Fot. 3. Wywiad z członkinią Zespołu Obrzędowego „Lasowiaczki” z Baranowa Sandomierskiego, 2016, fot. J. Radwański. Fot. 4. Wywiad przeprowadzany w czasie pandemii z ostatnim we wsi mieszkańcem chałupy pod strzechą, Widełka, 2021, fot. J. Radwański. 134 �CZĘŚĆ IV. OPINIE ��Damian Danak Fundacja Entropia EKSPOZYCJE ETNOGRAFICZNE – NOTATKI Z TERENU W poniższym tekście chciałbym zaprezentować Ziemię Lubuską z „etnograficznego lotu ptaka”. Odnosząc się do tytułu zwrócę uwagę na kilka mniej lub bardziej oczywistych ekspozycji etnograficznych, które zostały przygotowane przez Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze-Ochli. Samo określenie ekspozycja ma swój rodowód w języku łacińskim i oznacza pokazanie czegoś, opis, narrację, wyjaśnienie, wytłumaczenie (Korpanty 2001: 267). Ekspozycja jest bardzo zbliżona w znaczeniu do słowa etnografia, które opisuje, przedstawia świat poszczególnych kultur, grup czy zjawisk z perspektywy badacza, przez pryzmat jego zanurzenia w kulturze, wrażliwości, dystansu, wyobraźni. Nazwa Ziemia Lubuska pochodzi od miejscowości Lubusz, w której w XII w. miała powstać siedziba diecezji katolickiej. Z powodu zawirowań politycznych tak się jednak nie stało. Dziś Lubusz (niem. Lebus), od którego wzięła się nazwa regionu i województwa znajduje się na terenie Republiki Federalnej Niemiec. Ziemia Lubuska położona jest na styku kilku większych regionów historycznych: Wielkopolski, Śląska, Dolnych Łużyc i Brandenburgii. Region ten można określić jako kulturowe pogranicze. Już w późnym średniowieczu etnicznie słowiańskie tereny w szybkim tempie zostały zdominowane przez ludność niemieckojęzyczną. Jednak jeszcze pod koniec XIX w. istniały tu enklawy, pojedyncze wioski, w których używano języka słowiańskiego, np. Stary Kisielin pod Zieloną Górą, czy Chyże pod Krosnem Odrzańskim. Po zakończeniu II wojny światowej nastąpiła niemal całkowita wymiana ludności – wysiedlono również słowiańskich Dolnołużyczan, uznając ich za ludność nazbyt zniemczoną i niepolską. Na Ziemię Lubuską przybyli migranci z różnych stron przedwojennej Polski. Bardziej zwarte grupy etnograficzne, które do dziś zachowały swoją odrębność to Górale Bukowińscy zwani także Czadeckimi, Poleszucy, Kresowiacy, Łemkowie czy Romowie. Odrębność etnograficzna najbardziej widoczna jest w kulturze kulinarnej, szczególnie tej związanej z obrzędowością doroczną. Na uwagę zasługuje jedyna grupa autochtoniczna z tzw. Regionu Kozła. To kilka wsi położonych w okolicach Babimostu, które między I a II wojną światową leżały po niemieckiej stronie granicy. Nazwa Region Kozła pochodzi od charakterystycznych instrumentów kozła białego i czarnego, jest to rodzaj dud napędzanych skórzanym miechem, trzymanym pod pachą. Ten mikroregion cechuje bogactwo nadal żywej kultury tradycyjnej. W 2022 roku Stowarzyszenie Akademia Tradycji było inicjatorem przeprowadzenia badań etnograficznych w Regionie Kozła, które prezentowane są na stronie internetowej wregioniekozla.pl. Innym spojrzeniem na etnografię Ziemi Lubuskiej jest poszukanie współczesnych wyróżników charakterystycznych dla tego regionu. Bliskość niemieckiej granicy zdeterminowała kilka czynników kulturowych, o czym w dalszej części tekstu. Jest to najbardziej zalesione województwo w Polsce. Dominują tu uprawy leśne, głównie sosna. Lubuskie jest największym skupiskiem robinii akacjowej, która została sprowadzona tu w XIX w. będąc świetnym materiałem na paliki prowadzące winorośl. Akacja dobrze utrzymuje strome brzegi winnicy. Jest jednak gatunkiem inwazyjnym. Omawiany obszar jest jedynym historycznym rejonem winiarskim w naszym kraju. Od co najmniej dekady obserwowany jest renesans kultury winiarskiej w całym regionie. W Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze-Ochli możemy zobaczyć ekspozycję winiarską prezentowaną w osiemnastowiecznej wieży winiarskiej z Budachowa, z archaicznym typem winnicy palikowej obok. Kilka słów należy zamieścić także na temat lubuskiego fenomenu żużlowego. Jak żadna inna dyscyplina sportowa porywa ona rzesze Lubuszan, tak z północy jak i z południa regionu. Toczy się to wokół „świętej wojny” między dwoma stolicami – wojewódzkim Gorzowem Wielkopolskim i samorządową Zieloną 137 �Górą. Wracając do kwestii granicy niemieckiej to w latach 90. XX w. mocno odcisnęła ona swoje piętno na szmuglowaniu tańszych wyrobów z naszego kraju oraz na złodziejskich wypadach zwanych jumą. Nazwa wzięła się od pociągu, który wyjeżdżał do naszych zachodnich sąsiadów o godzinie dwunastej w południe z Zielonej Góry. Duże zapotrzebowanie na rzeźby ogrodowe z masy solnej i tworzywa sztucznego, uczyniło z lubuskiego zagłębie krasnali ogrodowych. W Nowej Soli z inicjatywy producentów powstał Park Krasnala – rodzaj parku rozrywki z Największym Krasnalem Ogrodowym na świecie. Najważniejszym i najbardziej oczywistym miejscem w regionie, gdzie prezentowane są ekspozycje etnograficzne jest Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze – Ochli. Są tu cztery główne sektory budownictwa tradycyjnego z regionów: Dolne Łużyce, Wielkopolska, Dolny Śląsk oraz zagroda z Bukowiny Rumuńskiej. Ważnym elementem ekspozycyjnym są przejawy kresowej kultury materialnej i niematerialnej. Dominującym typem ekspozycji w muzeum jest etnografia historyczna rozumiana jako „(…) dyscyplina prowadząca studia nad dziejami ludów i kultur przy zastosowaniu konceptualnego podejścia antropologicznego względem źródeł historycznych analizowanych zgodnie z wymaganiami warsztatu historycznego konfrontowanych w toku badań ze źródłami archeologicznymi, etnograficznymi i wszelkimi innymi danymi przydatnymi do rekonstrukcji przeszłości kulturowej” (Posern-Zieliński 1987: 91–92). Zabytki kultury niematerialnej zaaranżowane w formie naśladującej życie codzienne oddają mentalité, czyli nawyki mentalne, powszechnie żywione przekonaniami, stereotypami o świecie, człowieku i życiu (Polasik 2007: 18). Charakterystycznym zabiegiem jest na przykład zdejmowanie z ekspozycji narzędzi w okresie świątecznym. W działalności naukowej i popularyzatorskiej Muzeum Etnograficznego w Zielonej Górze-Ochli etnografia historyczna płynnie przechodzi w klasyczną etnografię. Za przykład podam projekt badawczy realizowany w 2016 roku przez muzeum pt. „Dom i zagroda”, w którym poprzez wywiady etnograficzne oraz materiał historyczny przedstawiono pejzaż kulturowy regionu lubuskiego związany z domem rodzinnym rożnych grup etnograficznych. Innym przykładem badań etnograficznych jest opis wybranych zespołów folklorystycznych z terenu województwa lubuskiego, które zasadniczo można podzielić na dwa typy: pierwszy to te kultywujące odrębność etnograficzną w repertuarze, instrumentarium, stroju i drugie to takie, które tworzą nową, sfolkloryzowaną rzeczywistość. Specyficznym rodzajem ekspozycji w Muzeum Etnograficznym w Zielonej Górze-Ochli jest pewna interpretacja na temat istniejących jeszcze lub nieistniejących już w terenie zabytków. Dochodzi tu do tworzenia pewnej imitacji – symulakrum. Ekspozycja muzealna staje się dekoracją, która ma zabrać widza w świat sielankowego świata dawnej wsi. Tradycyjne wypełnienie konstrukcji szkieletowej w postaci glinianego szachulca czy wypalanej cegły zastępowane jest betonowym bloczkiem, kamienna rzeźba w rekonstrukcji wykonana jest z masy solnej i tworzywa sztucznego. Niesie to za sobą dwa zagrożenia. Jedno to porzucenie przez muzeum misji pozyskiwania i ratowania cennych, istniejących w terenie obiektów. Drugie to robienie z muzeum parku rozrywki. Ekspozycje etnograficzne w działalności muzealnej wydają się być możliwym i bardzo wskazanym kierunkiem. Nie jest to jednak oczywista i akceptowana przez wszystkich droga. Zagrożeniem może być tu komercjalizacja i upolitycznienie muzeów. Warto szukać tropów etnograficznych w miejscach pokrewnych do muzeów, jak galeria sztuki współczesnej i innych, jak witryna internetowa, park tematyczny. Streszczenie Prezentacja Ziemi Lubuskiej z „etnograficznego lotu ptaka”, skupiajaca się na opisie działalności ekspozycyjnej realizowanej w Muzeum Etnograficznym. Słowa klucze: lubuskie, etnografia, ekspozycja, muzeum 138 �Bibliografia: Korpanty, J. (red.) (2001). Mały słownik łacińsko-polski, Warszawa: Wydawnictwo Szkolne PWN. Posern-Zieliński, A. (1987). Etnohistoria, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa–Poznań: Wydawnictwo PWN, s. 91–94. Polasik, K. (2007) Antropologiczny rekonesans historyka. Szkice z antropologii historycznej, Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram. Baudrillard, J. (2005). Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa: Sic! Danak, D. (red.) (2016). Dom w lubuskim pejzażu kulturowym, Ochla: Muzeum Etnograficzne w Zielonej Górze z siedzibą w Ochli. Danak, D., Śmigielski, W. (2017). Rozczerwona Kalina – pieśń i poezja na Ziemi Lubuskiej, Zielona Góra: Muzeum Etnograficzne. 139 ��� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia w muzeum : idee, drogi, tropy Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne, kolekcjonerstwo, kolekcje etnograficzne Description An account of the resource Etnografia w muzeum : idee, drogi, tropy / red. nauk. Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz, Ciechanowiec-Wrocław 2025, 139 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja naukowa Anna Weronika Brzezińska, Mariola Tymochowicz Publisher An entity responsible for making the resource available Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a1851e7b0dc2cd0dcd07f52d5be4b35.pdf 04765ed97da11d9f76a613a573f49e8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6070 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART f Special Issue 2014 ISSN 1230-6142. INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n te n ts Volume I: Anthropology of Contemporary Culture Zbigniew B enedyktowicz The Symbol in Ethnography................................................. 6 L udwik S tomma The Alcmene Myth ............................................................. 13 RYSZARD K apuściński On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja ............... 21 Province CZESLAW R obotycki The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication .................................................................. 34 DARIUSZ C zaja The Paradox of the Province ............................................. 41 Zbigniew B enedyktowicz Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor ................................ 47 M aria Poprzęcka A t Home ............................................................................... 61 JACEK WALTOŚ The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory Hom e .................................................................................... 65 DARIUSZ C zaja My Mobile Home. The Travelling A rtist .......................... 67 W iesław K uba S zpilka My Province......................................................................... 79 Center, Metropolis, Cities Zbigniew B enedyktowicz A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contemporaneity ......................... 84 LUDWIK S tomma The Beauty of Human Error ......................................... 112 DARIUSZ C zaja Fragments of the Venetian Discourse ............................ 120 JUSTYNA C hmielewska Istanbul: Recollections from a Lost City ...................... 144 TOMASZ S zerszeń Phantom Houses and Voyages to Nowhere ................... 151 W iesław K uba S zpilka Poor Ethnography............................................................. 156 Ethnologist en route JERZY S. W asilewski The Secret History of Objects ........................................ 163 JERZY S. W asilewski People of the Taiga, the Reindeer People,the People... . 168 JERZY S. W asilewski Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc ? Attempted Anthropology of Conventional Behaviour.... 177 1 �CONTENTS Anthropology of Memory WOJCIECH M ichera TOMASZ S zerszeń The Homelessness of Odysseus ....................................... 187 Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois ................ 193 W ojciech M ichera Image, Crypt, Interpretation ........................................... 197 JERZY S. W asilewski Transgression and Tragedy, Laughter versus D eath ...... 204 DARIUSZ C zaja The Shadows of Europe. History and M etaph or ......... 211 SŁAWOMIR S ikora Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyum ri.......................................................... 221 Volume II: Anthropology of Film Zbigniew B enedyktowicz Anthropology of Film. Introduction ............................... 228 T eresa R utkowska Fellini’s Wandering........................................................... 232 A leksander J ackiewicz Charlie on an Italian Road ............................................ 243 Zbigniew B enedyktowicz Road Movie —a Poem about the Pebble......................... 245 WOJCIECH M ichera Nights of Cabiria by Federico Fellini (Anthropological Notes) ................................................. 264 GRZEGORZ N adgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la G o d a rd ........ 269 WIESŁAW J uszczak The Work and the “Boundary of M eaning" .................. 277 DARIUSZ C zaja The Eternal Moment. On Babette’s Feast ................. 282 Zbigniew B enedyktowicz Mary and Martha (Remarks on Babette’s F east)........ 289 MARTA L eŚNIAKOWSKA The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of Babette’s Feast ................................ 294 W ojciech M ichera In Front of the Room (Stalker)..................................... 296 DARIUSZ C zaja Cipher and Epiphany. Several Remarks on n .................. 305 RYSZARD C iarka Film and the True State of Things .................................. 311 SŁAWOMIR S ikora The Predicament of the Meaning of Blow-up .............. 317 D ariusz C zaja Why Is It the Way it Is? .................................................. 324 W ojciech M ichera The “Image" in Blow-Up —the Problem of Focalisation ......................................... 333 DARIUSZ C zaja WIESŁAW S zpilka Le Chef-d’oeuvre inconnu . Balzac and Rivette ......... 341 To See the World. Ethnography vis a vis Film and M ass Culture................................................................ 352 W iesław S zpilka MONIKA S znajderman Batman —a Story of C reatio n ....................................... 357 What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on Batm an................... 361 A nna S obolewska The Construction of Existence ...................................... 365 Zbigniew B enedyktowicz Tango - a Dance of Universal A lienation ................... 370 DARIUSZ C zaja Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo .... 378 K arolina K osińska The Androgyne Who Fell to E a r th ..................................391 DARIUSZ C zaja Homo Faber. Accident or Necessity ............................. 402 B eata K osiń SKA-Krippner The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries ................. 414 Notes on Authors ......................................................... 429 Bibliographic Note ........................................................ 432 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e6f5f07d6caa1153ebc2f1e9bd483f.pdf df0ff03b1541828d80306051b13cbf91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6497 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource okładka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6069 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Creator An entity primarily responsible for making the resource redakcja PSL- Konteksty Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 1230-6142 Special Issue 2014 Polska Sztuka Ludowa K o n teksty ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART ♦ ANTHROPOLOGY between Scie n ce and A rt ANTHOLOGY OF TEXTS FROM THE QUARTERLY "KONTEKSTY" (CONTEXTS) Volume I Anthropology of Contemporary Culture Uolume II Anthropology of Film �Palace of Culture and Science in Warsaw. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz On the cover: altar erected in Defilad Square (in front of the Palace of Culture and Science in Warsaw), where Holy Mass was celebrated during the visit-pilgrimage of Pope John Paul II in Poland, 1987. © Photo: Anna Beata Bohdziewicz Editorial Staff: Zbigniew Benedyktowicz (Editor-in-Chief), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (Managing Editor), Justyna Chmielewska, Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Rożalski, |Czesław Robotyckj, Tomasz Szerszeń. Summaries: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Scientific Editorial Board: Jerzy Bartmiński (Maria Curie-Skłodowska University, Lublin), Antoni Kroh (Ethnographical Workshop, Nowy Sącz), Ludwik Stomma (Ecole des Hautes Etudes, Sorbonne, Paris), Roch Sulima (University of Warsaw), Zofia Bisiak (Foundation Academy Łucznica) NARODOWY PROGRAM ROZWOJU HUMANISTYK* This scientific publication was financed by the Minister of Science and Higher Education in the frame of the “ National Programme for the Development of the Humanities” [Narodowy Program Rozwoju Humanistyki] for 2012-2013. Translation: Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Selection and edition: Zbigniew Benedyktowicz Design: Andrzej Łubniewski Editorial address: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Publisher: INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE „Konteksty” in electronic version is also available in Central and Eastern European Online Library (CEEOL) http://www.ceeol.com/aspx/publicationlist.aspx Electronic design: Łukasz Pruszko � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/288d5d07cea6b6494741a4ed896c36aa.pdf 1cd6a62b9da653826455f943345eae52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:983 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:904 Title A name given to the resource Wyznaczniki odrębności etnicznej, fukcjonujące współcześnie w świadomości grupy ludności łemkowskiej na terenie dawnej Łemkowszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.195-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Regulska, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ELŻBIETA R E G U L S K A W Y Z N A C Z N I K I ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ, F U N K C J O N U J Ą C E WSPÓŁCZEŚNIE W ŚWIADOMOŚCI GRUPY LUDNOŚCI Ł E M K O W S K I E J N A TERENIE DAWNEJ ŁEMKOWSZCZYZNY Sformułowanie tematu wprowadza trzy istotne ograniczenia, na k t ó ­ re chciałabym zwrócić uwagą od razu na wstępie. Po pierwsze — moje rozważania bazować będą na materiale współczesnym, zebranym pod­ czas badań terenowych w październiku 1976 i l u t y m 1977 r. Stąd wnios­ kowanie wstecz wymagałoby uwzględnienia zmienności kontekstu his­ torycznego i plastyczności ludzkiej psychiki. Po drugie — interesuje mnie sfera świadomości, będąca specyficzną płaszczyzną, na której od­ tworzyć można rzeczywistość subiektywną (czyli tę, w której żyje ana­ lizowana społeczność we w ł a s n y m odczuciu). Wreszcie po trzecie — analizowany materiał dotyczy konkretnej, specyficznej grupy, a więc prezentowane uogólnienia nie pretendują do stwierdzeń generalizują­ cych (w zamyśle mają pełnić rolę sugestii, co można by weryfikować lub falsyfikować na przykładach innych grup, szukając wyznaczników po­ wtarzalnych, stałych). W badaniach, które prowadziłam, punktem wyjścia było dla mnie pojęcie „grupy etnicznej" w ujęciu profesora Józefa Obrębskiego *. Stąd najważniejsze są dla mnie wyznaczniki odrębności grupy łemkowskiej, funkcjonujące w świadomości, a dopiero w drugim rzędzie — obiektyw­ ne kryteria pozwalające na przeprowadzanie podziałów z punktu widze­ nia stojącego z zewnątrz badacza. Faktem podstawowym, zasadniczym, decydującym o istnieniu grupy etnicznej w ogóle, jest dla mnie poczucie więzi wewnętrznej i odrębno­ ści w stosunku do innych grup. Nie znaczy to jednak, że ograniczyłam się wyłącznie do elementów subiektywnych. Są one decydujące, ale nie pojawiają się nagle i znikąd. Tworzą się na bazie obiektywnie istnieją­ cych więzi językowych, religijnych, kulturowych, terytorialnych i histo1 ujęcie, J . O b r ę b s k i , Problem grup etnicznych w „Przegląd Socjologiczny", t. I V : 1936, s. 181. etnologii i jego socjologiczne �196 ELŻBIETA REGULSKA rycznych. Badania, które prowadziłam, dotyczyły więc zarówno postrze­ gania siebie w odmiennych kategoriach, jak i odzwierciedlenia wyznacz­ ników w rzeczywistych warunkach społeczno-kulturowych. Wynika z tego konieczność przedstawienia — choćby w najogólniej­ szym zarysie — podstaw, na których kształtowała się świadomość od­ rębności, jak i systemu czynników wpływających na jej obecny stan. Przed I I wojną światową obszar po obu stokach Karpat, na terenie Polski i Słowacji, zamieszkiwała ludność zwana Rusinami, Rusnakami lub Łemkami (nazwa ostatnia jest najbardziej popularna w najnowszej literaturze etnograficzno-socjologicznej , toteż w dalszym ciągu będę się nią posługiwała). Łemkowszczyzna na terenie Polski sięgała od terenów górskich na wysokości Nowego Sącza, rozszerzającym się klinem aż po Bieszczady. Ze względu na pokrewieństwo etniczne i wyznanie pra­ wosławne lub greckokatolickie (a zaznaczyć t u należy, że na tych tere­ nach przynależność do grupy etnicznie polskiej i wyznanie rzymsko­ katolickie były utożsamiane) Łemkowie zaliczani b y l i (i są obecnie) do ukraińskiej mniejszości narodowej. Dla etnografów podstawą do obiek­ tywnego wyodrębnienia Łemków spośród innych grup górali ruskich (Bojków, Hucułów) i generalnie spośród ludności ukraińskiej była w y ­ raźna specyfika kulturowa (tak w sferze kultury tradycyjnej, jak i mo­ wy), wynikająca zarówno z cech swoistych, genetycznie związanych z początkiem osadnictwa i kolonizacjami wołoskimi, nawarstwiającymi się na element ruski, jak również wielowiekowego oddziaływania wpły­ wów polskich i słowackich. W okresie międzywojennym, a więc stosunkowo późno i nieomal na oczach badaczy, siła więzi wewnątrzlokalnych w obrębie grupek, na które podzielona była ludność łemkowska, zaczęła słabnąć na rzecz roz­ powszechniającego się poczucia przynależności do grupy ogólnołemkowskiej . Układy polityczne spowodowały, że ludność ta była poddawana infiltracji wpływów ukraińskich, polskich i rusofilskich, co spowodowało różną, jak na tak małą grupę, identyfikację narodową. Rozbieżności po­ głębiły się w konfliktowych warunkach okupacji niemieckiej, niemniej nawet wtedy dominowała świadomość przynależności głównie do włas­ nej grupy, a dopiero wtórnie do grupy narodowej. Identyfikację z grupą łemkowską ułatwiały obiektywnie istniejące czynniki: wspólnota k u l ­ tury, języka, terytorium, wschodni obrządek w obu wyznaniach — pra­ wosławnym i greckokatolickim. Po I I wojnie światowej w wyniku repatriacji na Ukrainę, a w okre­ sie późniejszym wojskowej akcji represyjnej przeciw oddziałom UPA, 2 3 2 Najważniejsze z tych pozycji: A. K w i l e c k i , Łemkowie. Zagadnienie migra­ cji i asymilacji, Warszawa 1974; R. R e i n f u s s, Łemkowie. Opis etnograficzny, K r a k ó w 1936; t e n ż e , Łemkowie jako grupa etnograficzna, [w:] Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8, Lublin 1948. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa... 3 �WYZNACZNIKI ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ 197 większość ludności łemkowskiej przesiedlona została na obce jej tereny. W t y m okresie zanikają również inne obiektywne wyróżniki odrębności. Przestała istnieć zwarta całość, jaką była kultura tradycyjna oraz grecko­ katolicka społeczność wyznaniowa. Ze względu na ograniczony zasięg działania duchowieństwa prawosławnego ludność prawem inercji przeszła na obrządek rzymskokatolicki jako jedyny umożliwiający praktyki r e l i ­ gijne. Jednocześnie sytuacja polityczna była niezmiernie istotna dla kształ­ towania się świadomości grupowej. Wszyscy członkowie grupy łemkow­ skiej, niezależnie od poglądów, wieku, wyznania, wykształcenia, znaleźli się w takiej samej sytuacji. Musieli dokonać na własny użytek i w swo­ jej świadomości wyraźnego określenia — k i m jestem? do jakiej grupy należę? Sprowadzeniem do wspólnego mianownika było zakwalifikowanie ich do grupy łemkowskiej — czyli wystąpiło tu utożsamienie człowieka z jedną z ról społecznych, przez niego granych — przeniesienie war­ tości stereotypowego Łemka-Ukraińca na wszystkich realnych członków grupy. Na t y m podłożu, w warunkach wykształconych wtedy antagoniz­ mów, utrwaliła się więź ogólnołemkowska. Wyznaczniki odrębności etnicznej, funkcjonujące w.świadomości, po­ dzielić można pomiędzy trzy płaszczyzny (wymiary), w których będą pełnić rolę kryteriów klasyfikacyjnych. Pierwszy z nich określić można jako wymiar „ego". Do tej kategorii zaliczam wszelkie stwierdzenia, odnoszące się do samego siebie; określe­ nia własnej przynależności, zarówno w formie wyraźnego stwierdzenia „jestem Łemko", jak i w formie reprezentowania wartości grupy włas­ nej: „nasz język", „po naszemu", „nasza wiara" „nasze góry", „nasi l u ­ dzie" — opozycyjnej w stosunku do grupy rozmówcy: „po waszemu" (w znaczeniu — po polsku), „bo ja też jestem waszej wiary" (rozmów­ czyni, która przeszła na katolicyzm) itp. Tego rodzaju informacja świadczy o emocjonalnym związku z włas­ ną grupą — nie można na jej podstawie wnioskować o powiązaniach realnych. Emocjonalna identyfikacja informatora z własną grupą jest w jego oczach zupełnie wystarczająca. Nie potrzeba mu innych w y ­ znaczników przynależności etnicznej. Stwierdzenie — „jestem Ł e m k o " oznacza po prostu, że interlokutor czuje się Łemkiem, a nie Polakiem (w znaczeniu przynależności do narodu, a nie obywatelstwa). Przy dalszej analizie wymiaru „ego" stwierdzić można, że niezwykle istotne jest pochodzenie. Informator zmuszony do wytłumaczenia, co to właściwie znaczy być Łemkiem, podaje w pierwszej kolejności pocho­ dzenie łemkowskie (oczywiście swoje, bo o tej płaszczyźnie mowa), tzn. „jestem Łemkiem, bo moi rodzice byli Łemkami". Identyfikacja z grupą implikuje zachowania manifestujące swoją odrębność. Przy omawianiu wymiaru grupowego zajmę się szerzej wyznacznikami odrębności. W tej �198 ELŻBIETA REGULSKA chwili chciałabym zasygnalizować, jak w różnych sferach życia zazna­ cza się swoją przynależność etniczną. Mechanizm rozumowania wygląda w ten sposób: jestem członkiem tej grupy — to są wartości (postawy) uznane za nasze — czyli, aby udokumentować swoją przynależność do grupy, powinienem się do nich stosować. I tak egzemplifikując: w gru­ pie Łemków za „własną w i a r ę " uważa się prawosławie lub grecko4atolicyzm. Elementem najbardziej istotnym jest obrządek wschodni. Ze względu na odejście od praktyk greckokatolickich i działalność księży rzymskokatolickich, ludność chodzi do kościoła na rzymskokatolickie nabożeństwa, niemniej świętuje obok świąt kościelnych również „własne święta" (związane z kalendarzem wschodnim). Mniejsza część ludności przeszła na prawosławie (lub trwa przy nim sprzed wojny). W tej gru­ pie spotykałam wręcz stwierdzenia, że informator nie jest wierzący, ale w ten sposób manifestuje swoją odrębność etniczną w stosunku do Polaków-katolików. W analizowanym przypadku wyznanie jest bardzo istotnym w y ­ znacznikiem różnicującym — oczywiście nie jedynym. Aby scharaktery­ zować pozostałe chciałabym przejść teraz do kolejnej płaszczyzny — do perspektywy grupowej (w przeciwieństwie do indywidualnej, o której mówiłam poprzednio). Do tej sfery zaliczam cechy ogólne, uznawane za charakterystyczne dla grupy (co nie znaczy, że dla wszystkich jej członków). Istnieje kilka zasadniczych kryteriów, za pomocą których sami Łemkowie wyznaczają i charakteryzują swoją grupę: 1. Język — więź językowa jest obecnie dla grupy łemkowskiej jed­ ną z najistotniejszych. Przede wszystkim język stanowi główny wyróż­ nik, na podstawie którego można ją wyodrębniać. Wszyscy moi roz­ mówcy na jednym z pierwszych miejsc wymieniali „własną m o w ę " jako czynnik integrujący. Istotnie, wszyscy Łemkowie znają swój język i po­ sługują się nim na codzień. Po łemkowsku (rusku) rozmawia się w do­ mu i z sąsiadami Łemkami. Po łemkowsku ludzie się modlą, śpiewają piosenki. Język polski jest natomiast językiem urzędowym i używanym w kontaktach z Polakami. Najczęściej jest to ludność dwujęzyczna, ale tylko mowa łemkowska jest traktowana jako własna. 2. Jak już wspomniałam ważnym wyznacznikiem jest religia (wy­ znanie). Silny jest stereotyp Polaka-katolika i często spotykałam się z traktowaniem przechodzenia na katolicyzm jako polonizowanie się. Zwłaszcza w pokoleniach starszych silna jest tendencja do utożsamiania obrzędu wschodniego z wiarą ruską, własną, charakterystyczną dla grupy. 3. Terytorium — bardzo silny związek emocjonalny z terytorium, wyrastający z tradycji, obecnie nie ma odpowiednika w rzeczywistości. Funkcjonuje w świadomości ludności łemkowskiej jako nieomal mitycz­ na dawna „ziemia rodzinna". Dawna Łemkowszczyzna uważana jest �WYZNACZNIKI ODRĘBNOŚCI ETNICZNEJ 199 za ojczyznę wszystkich Łemków, niezależnie od ich aktualnego miejsca zamieszkania (dotyczy to również emigracji). 4. Kultura tradycyjna — z jednej strony za „własny" uważa się stan kultury przed jej rozpadem pod wpływem warunków egzogennych. Wszystko, co ludzie pamiętają sprzed wojny, jest tradycyjne, łemkow­ skie, „własne". Obecnie istnieje ona jedynie w opowiadaniach o tym, jak to było. Zachowały się nieliczne przedmioty materialne, budynki, pewne tradycje obrzędowości dorocznej. Mimo sentymentu do kultury tradycyjnej jako całości, traktowania jej jako dziedzictwa grupowego, którego utrata godzi w żywotne interesy grupy łemkowskiej, nie chroni się elementów ocalałych i nie kultywuje zwyczajów, chyba że chodzi o świadomą manifestację (przykład celowego szycia „starych" strojów dla Łemków mieszkających poza Polską). 5. Przeszłość w świadomości Łemków — tradycje wspólnego pocho­ dzenia (obcego, etnicznie niepolskiego) i stereotypy kształtujące się w okresie bezpośrednio powojennym: Polak — nietolerancyjny wobec Łemków. 6. Stereotyp własnej grupy — mit „naszych ludzi" rozrzuconych po całym świecie, a przecież zwartych; solidarność, uczciwość, zgodność, gościnność jako wzorcowe cechy grupy łemkowskiej. Ostatnią sferą jest klasyfikacja dokonywana przez jednostkę na człon­ ków własnej grupy i tych, którzy do niej nie należą, na „swoich" i „ob­ cych". Interesują nas tutaj wyznaczniki, pozwalające zaliczyć konkretne osoby do tej samej grupy etnicznej. A priori przyjmowana jest konieczność łemkowskiego pochodzenia. Następnie w tej grupie szuka się ludzi manifestujących swoją przy­ należność (ludzi o tej samej świadomości) i ludzi spełniających warunki wynikające z modelu grupy — znających język, związanych z teryto­ rium tzw. „tutejszych", odpowiedniego wyznania. Oczywiście czynni­ kiem decydującym jest przekonanie o podobnym samookreśleniu. Jak już zaznaczyłam na początku, moim zamiarem było pokazanie na konkretnym przykładzie modelowego zespołu wyznaczników odrębności grupowej (a raczej pewnej jego propozycji). Można w nim dokonywać dowolnych, dostosowanych do zmienionego kontekstu, modyfikacji. Sto­ sunkowo najmniej przydatny wydaje się być przy rekonstrukcjach się­ gających daleko w przeszłość, ze względu na trudności w odtwarzaniu świadomości członków grupy, która — jak już wielokrotnie podkreśla­ łam — odgrywa rolę pierwszoplanową. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f746fa0dd238f1cb79d52757883381.pdf f77a13c499c68a4e17d1b651de392885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6209 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Glanowska, Janina (1934-2011) Jordan, Maria (1922-2011) Krzysztofowicz, Jan Klemens (1921-2010) Mucek, Adam (1932-2010) Paradowska, Maria (1932-2011) Rączka, Władysław (1928-2011) Solecka, Wanda (1923-2101) Staszczak, Zofia (1928-2011) Sulikowska-Zegan, Zofia (1923-2011) Szymik, Jan (1930-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5793 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.437-458 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I JA N IN A G LANO W SKA (1934-2011) Urodziła się 1 maja 1934 roku w Krakowie. Ukończyła filologię romańską na Uni­ wersytecie Jagiellońskim oraz studia pedagogiczne w Wyższej Szkole Pedagogicz­ nej. Była wieloletnim pracownikiem do spraw sztuki ludowej i folkloru w Wydziale Kultury Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Miasta Krakowa, członkinią Krakowskie­ go Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat organizowała konkursy (m.in. „Malowana Chata w Zalipiu”) i festiwale folkloru (m.in. Między­ narodowy Festiwal w Zakopanem „Jesień Tatrzańska”). Za pracę na rzecz rozwo­ ju sztuki ludowej i folkloru została odznaczona w 1999 roku Medalem im. Oskara Kolberga. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na cmentarzu w Przegini koło Krakowa. Krystyna Reinfuss-Janusz M A R IA JORDA N (1922-2011) Prof. dr hab. Maria Jordan urodziła się 9 sierpnia 1922 roku w Stanisławowie, w rodzinie inteligenckiej. Od 1945 roku mieszkała w Krakowie. Ukończyła farmację na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie studiowała tam biologię. Swoją karierę naukową rozpoczęła w Zakładzie Biologii i Embriologii UJ, a od 1955 roku aż do emerytury w 1988 roku pracowała w Zakładzie Zoologii Doświadczalnej Polskiej Akademii Nauk. Jej praca doktorska dotyczyła zagadnień farmacji, natomiast ha­ bilitacyjna (w 1966 r.) omawiała zagadnienia związane z biologią. Tytuł profesora uzyskała w 1976 roku. Przez wiele lat pełniła funkcję redaktora naczelnego kwar­ talnika naukowego „Folia Biologica” wydawanego w Krakowie. Prof. Maria Jor­ dan prowadziła badania dotyczące regeneracji systemu nerwowego u płazów (była przedstawicielką „krakowskiej szkoły regeneracyjnej”), kariologii i kariosystematyki ssaków, z człowiekiem włącznie, oraz badała wpływ pestycydów na środowisko. �Iii memoriam 438 Uczestniczyła także w badaniach toksyczności frakcji pyłów przemysłowych ze Ślą­ ska, wód opadowych i śniegu z Beskidu Śląskiego. Należała do Koła Stanisławowian Towarzystwa Miłośników Lwowa w Krakowie. Od 1980 roku była członkiem Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Aktywnie działała w czasie pierwszej „Solidarności” i w stanie wo­ jennym. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Salwator­ skim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz KLEM ENS JAN K RZY SZTO FO W ICZ (1921-2010) Urodził się we Lwowie 16 czerwca 1921 roku jako syn Jana i Zofii z domu Torosiewicz. Pochodził z zie­ miańskiego rodu spolszczonych Ormian, tak zwanych „białych” Krzysztofowiczów herbu Donabied. Od 1933 roku uczęszczał do IV Gimnazjum o profilu kla­ sycznym im. Jana Długosza we Lwowie. W 1939 roku zdał maturę w VII Gimnazjum. Wybuch II wojny światowej zastał go w rodzin­ nym Artasowie. W grudniu 1939 roku opuścił Lwów i przedostał się do Generalnego Gubernatorstwa. Do 1941 roku pracował w majątkach w Mycowie (powiat hrubieszowski) oraz Posadowię (powiat Tomaszów Lubelski). Od 1943 do czerwca 1944 roku działał w plutonie (jako jeden z jego organizatorów) zwiadu konnego Armii Krajowej (za­ przysiężony w marcu 1942 r., przyjął pseudonim „Kania”) w regionie Tomaszowa Lubelskiego. Po wojnie przeniósł się do Krakowa, często zmieniał miejsce zatrudnienia. Pra­ cował między innymi jako zarządca majątku w Biskupicach Nyskich, reorganizator dawnych gospodarstw rolnych w Czechnicy koło Wrocławia oraz kierownik zespołu majątków kopalń w okręgu Bytom w Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglo­ wego. W latach 1955-1959 studiował zaocznie zootechnikę w Wyższej Szkole Rolni­ czej w Krakowie. W 1956 roku został zatrudniony w Okręgowym Przedsiębiorstwie Tuczu Przemysłowego w Krakowie-Bieżanowie, potem w Szaflarach na Podhalu, a następnie w Zakładach Mięsnych w Krakowie, gdzie włączył się w działalność ruchu „Solidarność”. Został wybrany delegatem na pierwszy zjazd „Solidarności” w Małopolsce. W 1983 roku przeszedł na emeryturę. Należał do Towarzystwa Przyjaźni Polsko­ -Greckiej, Polsko-Hiszpańskiej i Polsko-Portugalskiej. Od powstania w 1980 roku Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego należał do n aj aktywu iej szyć h j ego członków. Był jednym �In memoriam 439 z organizatorów pierwszego zjazdu polskich Ormian, który odbył się w Krakowie wiosną 1981 roku; w latach 1988-1990 sprawował funkcję prezesa KZKO. Jako przedstawiciel Koła uczestniczył w zjazdach delegatów PTL, należał również do za­ łożycieli Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. W 1960 roku ożenił się z Anną z Nowakowskich, historyczką sztuki (1926-1972). W 1976 został uznany za kombatanta, a w 1984 roku odznaczony Krzyżem Armii Krajowej. Zmarł w Krakowie 21 sierpnia 2010 roku, jest pochowany na Cmentarzu Rakowickim. W pamięci bliskich i przyjaciół pozostał jako człowiek dobry, łagodny, który nigdy nie mówił źle o bliźnich, wiemy w przyjaźniach, życzliwy i pomocny. Byl mądrym patriotą. Kochał Lwów, do którego nigdy nic powrócił. Magdalena Kwiecińska A D A M M UCEK (1932-2010) Urodził się 25 listopada 1932 roku w Stanisławowie. Był magistrem biologii, na­ uczycielem w Liceum Ogólnokształcącym w Skawinie. Interesował się historią i et­ nografią Armenii. Należał do Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, działającego przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był współorganiza­ torem Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. Przez dwie kadencje pełnił funkcję skarbnika. Został pochowany 21 sierpnia 2010 roku na cmentarzu w Skawinie. Kiystyna Reinfuss-Janusz M A R IA PARADOW SKA (1932-2011) Profesor Maria Paradowska, z domu Szenic, dla przyjaciół i bliskich po prostu „pani M aryna”, przez całe swe naukowe życie była związana z poznańską Pracownią Etnograficzną, która najpierw funkcjo­ nowała w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN, a po zmianie nazwy tej placówki była częścią Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. To właśnie w tej niewielkiej pracowni, powołanej do życia przez prof. Marię Frankowską, przez lat wiele dzieliłem troski i radości „etnograficznej” przygody życia wraz z późniejszą profesor - M arią Paradow­ ską. Dzieje tej placówki badawczej splotły się bar- �440 In memoriam dzo mocno z prof. Paradowską, która przepracowała w niej blisko czterdzieści lat (1963-2003), przechodząc tam przez wszystkie szczeble zawodowej kariery od magistra i asystenta aż do profesora zwyczajnego (1994) i kierownika pracow­ ni (1993-2003). Trudno się zatem dziwić, że prof. Paradowska utożsamiała się w pełni z tą placówką i zawsze zabiegała o jej rozwój. Trzeba tu wspomnieć, że współtworzyła tam Ona niepowtarzalną atmosferę koleżeńskiej współpracy, opartej na bliskich więzach przyjaźni i zaufania, i to mimo znacznej różnicy wieku, jaka przecież dzieliła j ą od swych młodszych ko­ leżanek i kolegów. Ten specyficzny klimat pracowni, w znacznej mierze współ­ tworzony przez panią Marynę, przyciągał do tej placówki (mieszczącej się wów­ czas przy ul. Zwierzynieckiej) wielu etnologów, archeologów i innych badaczy, którzy odwiedzając tam tą siedzibę znajdowali zawsze Jej życzliwe zaintereso­ wanie, wsparcie oraz możliwość przedyskutowania z N ią swych naukowych i „życiowych” problemów. Także i moja droga zawodowa na lat wiele związana była ściśle z Pracownią, a więc i z prof. Paradowską, która zarówno dla mnie (jak i dla mojej małżonki - Mirosławy, również tam zatrudnionej) była nie tylko starszą koleżanką, ale przyjacielem i powiernikiem naszych codziennych radości i kłopotów. Razem organizowaliśmy konferencje i sympozja, wspólnie zabiegali­ śmy o kształt i wyposażenie Pracowni, rozbudowywaliśmy jej bibliotekę, wespół przeżywaliśmy trudne, a jednocześnie ekscytujące czasy „pierwszej Solidarno­ ści”, a przede wszystkim wspólnie przedyskutowaliśmy niezliczoną ilość godzin o naszych naukowych planach, projektach i możliwościach ich realizacji. W samym Poznaniu, prof. Maria Paradowska była osobą wyjątkowo dobrze znaną, popularną, szanowaną i podziwianą, przede wszystkim dzięki Jej wiel­ kiemu zaangażowaniu w tworzenie i kierowanie społeczno-kulturowym ruchem Bambrów, to jest poznaniaków o historycznych korzeniach sięgających połu­ dniowych Niemiec (okolic Bambergu), których przodkowie przybyli do wsi po­ łożonych wokół stolicy Wielkopolski jeszcze w XVIII wieku, zachowując przez stulecia swą subkulturową specyfikę i odrębną tożsamość. W nowych, demokra­ tycznych warunkach III RP, prof. Paradowska rzuciła pomysł utworzenia orga­ nizacji, która zrzeszałaby potomków osadników z Bambergu (1993). Po kilku kolejnych latach sama stanęła na czele powołanego przy swym udziale Towarzy­ stwa Bambrów Poznańskich (1996), któremu przewodziła z wielkim powodze­ niem nieprzerwanie przez długi czas. W tym okresie nie ograniczała się do badań nad dziejami i kulturą tego środo­ wiska, ale wzmacniała wydatnie jego rangę i znaczenie w Poznaniu, przyczynia­ jąc się do rewitalizacji pamięci o kulturotwórczej roli Bambrów oraz odbudowy prestiżu ich dzisiejszych potomków. Jej aktywność i sukcesy osiągnięte na tym polu sprawiły, iż prof. Paradowska wkroczyła, i to już w bardzo zaawansowanym wieku, w sferę działalności samorządowej, zasiadając (z rekomendacji Platfor­ my Obywatelskiej) w latach 2003-2010 w Sejmiku Wojewódzkim, angażując się tam przede wszystkim w bieżące, ważne sprawy kultury miasta i regionu. Mimo �In memoriam 441 coraz słabszego zdrowia i częstych pobytów w szpitalach nie ustawała w ostat­ nich latach w swej niespożytej aktywności, nadal starając się pisać, publikować, wspierać bamberskie inicjatywy i pracować na rzecz swego ukochanego Pozna­ nia, z którym związana była przez całe życie. W uznaniu Jej dokonań została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, medalem „Ad Perpetuam Rei Memo­ riam”, a także tytułem „Zasłużonego Działacza Kultury” i wyborem „Kobiety roku 2005” przez Business and Professional Women Club. W 2009 roku jako prezeska Towarzystwa Bambrów Poznańskich odebrała również prestiżową Europejską N a­ grodę Obywatelską Parlamentu Europejskiego przyznaną Jej za szczególną działal­ ność na rzecz zbliżenia narodów polskiego i niemieckiego. Prof. Maria Paradowska pozostanie jednak w mojej pamięci jako osoba nie­ zwykle silnie zrośnięta ze wspomnianą już wyżej Pracownią i prowadzonymi tam ambitnymi poczynaniami, takimi choćby jak ogólnopolskie seminaria amerykanistyczne, zwoływane w latach 60. i 70. z inicjatywy kierującej tą placówką prof. Marii Frankowskiej. Gromadziły one wówczas wszystkich tych, którzy niezależnie od reprezentowanej dyscypliny interesowali się kulturami i społeczeństwami No­ wego Świata. W latach 90., kiedy kierownictwo pracowni spoczęło w rękach prof. Paradowskiej, wniosła Ona znaczny wkład w rozwój tej placówki, skupiając wokół siebie zespół młodych badaczy, zajmujących się już innymi problemami badawczy­ mi, związanymi z dziejami i kulturą Bambrów, religijnością ludową Wielkopolski oraz studiami azjatyckimi. W tym też czasie sporo wysiłku włożyła prof. Paradow­ ska w prace edytorskie, redagując przez kilka lat (2000-2006) ważne anglojęzyczne pismo polskich etnologów, jakim była i jest nadal „Ethnologia Polona”. Profesor Maria Paradowska, z wykształcenia etnografka i etnolożka, a z za­ miłowania profesjonalnego - etnohistoryczka, niezwykle sprawnie łączyła absor­ bujące obowiązki rodzinne z działalnością organizacyjną społeczną i badawczą oraz, co istotne, z godną pozazdroszczenia sprawnością pisarską. Należała do tych osób, które same wyznaczały sobie coraz bardziej ambitne zadania, a na­ stępnie z dużą konsekwencją i determinacją je realizowały. Stąd też Jej publiko­ wany dorobek (ponad 200 artykułów i 16 książek) jest bardzo obfity i różnorodny zarówno pod względem treści, jak i formy, od naukowych monografii i szkiców do popularyzacyjnych opracowań i przewodników. W gruncie rzeczy, naukowe zainteresowania prof. Paradowskiej zostały ukształtowane przez Jej poznańskich mistrzów. Jednym z nich był profesor Józef Burszta, który ewidentnie skierował Jej uwagę na dzieje i kulturę Bambrów. Znaczny wpływ na profil Jej prac na­ ukowych wywarła również profesor Maria Frankowska, która z kolei skłoniła Ją do zajęcia się dziejami polskiego podróżnictwa, i to rozpatrywanymi przede wszystkim z punktu widzenia roli dawnych obieżyświatów w etnograficznym do­ kumentowaniu odległych ludów i kultur. W tym zakresie profesor Maria Paradowska, jak mało kto z naszego środowi­ ska, wniosła znaczny wkład w „przywracanie pamięci” o dokonaniach polskich �442 In memoriam wędrowców po „egzotycznych” krajach, zwracając znaczną uwagę na ich etnogra­ ficzne fascynacje i treściowe walory opisów zamorskich lądów i zamieszkałych tam ludów umieszczonych na kartach pamiętników, relacji i raportów z podróży. Niestety, samej profesor Paradowskiej nie było dane podróżować po bezkresnych przestrzeniach Azji, Oceanii czy Ameryki Łacińskiej, ale za to mogła bez przeszkód podążać szlakami swych bohaterów, poczynając od admirała Krzysztofa Arciszew­ skiego i jego brazylijskiej przygody wojennej, a skończywszy na geologu Józefie Zwierzyckim penetrującym wnętrza Nowej Gwinei. W istocie, wraz z nimi, cofając się w czasie, przemierzała dalekie kraje i poprzez ich podróżnicze doświadczenia poznawała specyfikę świata zamorskich kultur. Pierwszym większym studium po­ święconym tym zagadnieniom była już Jej praca doktorska obroniona w 1969 roku (opublikowana w 1977 r.), poświęcona XIX-wiecznym relacjom polskich podróż­ ników po Iraku, która skierowała Jej uwagę na znaczenie tego rodzaju dokumen­ tów historycznych dla dzisiejszych studiów etnologicznych. Jej dalsza intelektualna „wędrówka” szlakami polskich podróżników zaniosła Ją jednak, i to na dłuższy czas, do Ameryki Łacińskiej. Ten kierunek zaintere­ sowań był bowiem zgodny z ówczesnym amerykanistycznym profilem poznań­ skiej Pracowni. Stąd też w centrum studiów etnohistorycznych prof. Paradow­ skiej znalazły się wszystkie główne postacie z dziejów polskiego podróżnictwa po krajach Ameryki Południowej i Środkowej. W swych licznych na ten temat publikowanych artykułach i książkach zwracała baczną uwagę między innymi na doniosłą rolę pisarstwa Ignacego Domeyki w poznawaniu rdzennej ludno­ ści południa dzisiejszego Chile (tj. Mapuczy), na wkład Józefa Siemiradzkiego w badania nad kulturą mieszkańców krajów andyjskich, czy też na rzetelność raportów Mieczysława Lepeckiego o peruwiańskiej Amazonii. W swych pracach poświęconych podróżnikom, emigrantom, misjonarzom i naukowcom zwracała szczególną uwagę na zawarte w ich relacjach i doniesieniach treści o charakte­ rze etnograficznym, a więc na takie elementy owych nieprofesjonalnych opisów, które ukazywały miejscową specyfikę obyczajową charakteryzowały stosunki etniczne i przedstawiały charakter tubylczego społeczeństwa. Tego rodzaju profil Jej badań był podyktowany, jak sądzę, dwoma założenia­ mi, a mianowicie, poszukiwaniem w tych relacjach takich wyjątkowych i war­ tościowych fragmentów, które faktycznie powiększały wiedzę Polaków o za­ morskich krajach i dostarczały cennych lub pożytecznych informacji. Po drugie, ważnym celem Jej dociekań były studia nad sposobami, w jakie owi podróżnicy, przede wszystkim z wieku XIX, spoglądali na inne, pozaeuropejskie kultury. In­ teresowało Ją to, jak postrzegali „egzotyczne” ludy, jakie przypisywali im ste­ reotypowe cechy, jak na kartach swych relacji przedstawiali odmienne obyczaje i rytuały, na jakie osobliwości zwracali szczególną uwagę oraz w jaki sposób prowadzili narrację, poddając się bezwiednie klimatowi swej epoki. Tego rodzaju zagadnienia pojawiły się także w rozprawie habilitacyjnej M a­ rii Paradowskiej (z r. 1977), w której obok analizy treści podróżniczych relacji �In memoriam 443 znalazły się również obszerne rozważania na temat geograficzno-etnograficznej zawartości całego polskiego piśmiennictwa wieku XIX, w tym ówczesnych pod­ ręczników szkolnych, gazet, encyklopedii, kalendarzy i pamiętników. W ten spo­ sób powstało interesujące studium na temat dawnego „obrazu Indianina” w pol­ skim piśmiennictwie doby rozbiorowej. Niestety, praca ta nie przybrała nigdy kształtu monograficznej książki, i to bynajmniej nie z winy Autorki, a wyjątko­ wo trudnych czasów, w jakich przyszło jej pracować. Zawarte w tej rozprawie ustalenia zostały opublikowane jedynie w obszernych fragmentach w postaci dwóch artykułów zamieszczonych w „Etnografii Polskiej” w burzliwych latach 1981-1982. Wielka szkoda, iż tak się właśnie stało, bowiem w całym amerykanistycznym dorobku prof. Paradowskiej to mało znane studium etnohistoryczne dotykające ważnych kwestii stereotypizacji i postrzegania „obcego” uważam za szczególnie wartościowe i, mimo upływu lat, niewątpliwie nadal przydatne. W ostatniej fazie swych zainteresowań relacjami podróżniczymi, prof. M a­ ria Paradowska skoncentrowała swą uwagę na tych wędrowcach po dalekich krajach, których wydała ziemia wielkopolska. Intensywnie zbierała materiały do planowanego dzieła, które w całości byłoby poświęcone „Wielkopolanom na szlakach świata”. Miała zamiar przedstawić w nim galerię postaci podróż­ ników, poczynając od najstarszych wędrowców z czasów XVI i XVII wieku, a kończąc na organizatorach naukowych ekspedycji realizowanych już w końcu XX wieku. Zapowiedzią tego ambitnego i wielce oczekiwanego projektu była nawet okolicznościowa wystawa poświęcona tym podróżnikom zorganizowana przez Bibliotekę Raczyńskich w Poznaniu, przy wydatnej, intelektualnej pomocy prof. Paradowskiej. Jednakowoż dalszy bieg wydarzeń, a przede wszystkim Jej niezwykle silne zaangażowanie w sprawy „bamberskie” spowodowały odłożenie zaawansowanych już w gruncie rzeczy prac na bardziej sprzyjający moment, na który to, ze względu na pogarszający się stan Jej zdrowia, zabrakło już nieste­ ty czasu. Jak się jednak okazuje, w archiwum naukowym pozostawionym przez prof. Paradowską spoczywa niemal gotowy tekst wspomnianego dzieła, które - j a k wierzę - po niezbędnych edytorskich pracach ujrzy pewnego dnia światło dzienne, docierając w końcu do czytelników. Obok studiów nad polskimi podróżnikami oraz nad dziejami poznańskich Bambrów, w twórczości naukowej prof. Marii Paradowskiej znajdujemy jesz­ cze jeden obszar zainteresowań, a mianowicie badania związane z historią reli­ gii i Kościoła. Nie znajdowały się one w głównym nurcie Jej badań, ale mimo tego zaznaczyły się trwale dwoma książkami. Jedna z nich to obszerna biografia wielkopolskiego duchownego - księdza Ignacego Posadzego, współzałożycie­ la Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, a więc zgromadzenia, które zostało powołane w celu prowadzenia opieki duszpasterskiej w polskich skupiskach diasporowych i emigracyjnych. Podjęcie się tego zadania nie było w żadnej mierze przypadkiem, bowiem prof. Paradowska utrzymywała w latach 80. i 90. bliskie kontakty i więzi współpracy naukowej oraz dydaktycznej z tym �444 In memoriam poznańskim zgromadzeniem działającym intensywnie na całym świecie, od Bra­ zylii i USA poczynając, a na Kazachstanie i Nowej Zelandii kończąc. W latach 1996-1998 prof. Maria Paradowska włączyła się z kolei w wielki projekt badawczy związany z obchodami upamiętniającymi początki państwo­ wości, chrzest Polski i działalność m isyjną św. Wojciecha. Obok realizujących to wielkie zadanie badawcze archeologów i historyków, prof. Paradowska wraz ze swym zespołem przez lat kilka koordynowała podprojekt typowo etnograficzny, poświęcony miejscom kultu św. Wojciecha na naszych ziemiach i formom obec­ ności tego patrona Polski w ludowej religijności lokalnej. Plonem tych prac, obok bogatej dokumentacji oraz obszernej rozprawy doktorskiej (pióra A. Urbańskiej-Szymoszyn), napisanej pod kierunkiem prof. Paradowskiej, stała się także Jej kolejna publikacja książkowa. Nie ulega jednak wątpliwości, że do najbardziej znanych stron działalności naukowej prof. Marii Paradowskiej należały Jej studia etnohistoryczne poświę­ cone Bambrom. Rozpoczęła je jeszcze na etapie pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. J. Burszty i obronionej eksternistycznie na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza dopiero w roku 1960. Tak więc swe studia etnograficz­ ne zamknęła prof. Paradowska dopiero po siedmiu latach od czasu ukończenia przez nią studium historii kultury materialnej na tejże uczelni (w r. 1953), a więc w okresie, kiedy to etnologia jako samodzielna nauka została uznana za „burżuazyjną” dyscyplinę i tym samym wykreślona z programu akademickiego kształ­ cenia. Po wielu latach, już jako w pełni uformowana badaczka, prof. Paradowska powróciła do „bamberskiej” tematyki i, stopniowo, coraz głębiej zaczęła wnikać w dzieje tej specyficznej grupy poznaniaków, która tak wiele oryginalnego kolo­ rytu wniosła do kultury, religijności i obyczajowości mieszkańców stolicy Wiel­ kopolski. W tym celu systematycznie nawiązywała bliższe kontakty z potomkami Bambrów, interesując się szczególnie losami i koligacjami rodzin wywodzącymi się z tej grupy. W ten sposób pozyskiwane materiały poszerzały wydatnie bazę źródłową, pozwalając Jej na nowo opracować monografię poświęconą dziejom i kulturze Bambrów. Książka ta doczekała się kilku kolejnych wydań (w tym jednego niemieckiego), i co warte podkreślenia, nadal cieszy się dużym zainte­ resowaniem czytelników, co sprawia, że stale jest dodrukowywana, wchodząc na dobre do kanonu tak zwanych „poznanianów”. Bardzo bliskie kontakty prof. Marii Paradowskiej ze środowiskiem pozna­ niaków o bamberskich korzeniach sprawiły, iż stanęła ona na czele Towarzystwa Bambrów. Jego członkowie, niezwykle wysoko ceniąc dotychczasowy wkład prof. Paradowskiej w poznawanie bamberskiej przeszłości, złożyli na Jej ręce kierowanie tą organizacją, choć doskonale wiedzieli, iż nie miała ona rodzinnych związków z tą grupą poznaniaków. Od tego momentu, prof. Paradowska nolens volens stała się nie tylko znanym naukowcem poznańskim, ale przede wszyst­ kim wybitnym działaczem i społecznikiem regionalnym aktywizującym i roz­ wijającym różnorodne inicjatywy organizacyjne i kulturalne. W tym więc sensie �In memoriam 445 rzec można, iż przebyła Ona znaczącą (dla wielu etnologicznych karier) drogę od akademickich studiów gabinetowych do aktywności o cechach aplikacyjnych, występując jako ekspertka, animatorka i działaczka samorządowa, wykorzystu­ jąca swe umiejętności i wiedzę na rzecz wcześniej badanej społeczności. Na tym polu zdobyła Ona w Poznaniu znaczną popularność, uznanie, szacunek i podziw. W dużej mierze dzięki prof. Marii Paradowskiej poznańscy Bambrzy ponownie wpisali się w główny nurt dziejów miasta, stając się ze społeczności prawie „nie­ widzialnej” i nierzadko traktowanej lekceważąco, ważnym elementem miejskiej symboliki i dziedzictwa kulturowego, z dum ą manifestowanym w trakcie wielu lokalnych uroczystości, świąt, obchodów i kiermaszów. Co ważne, prof. Para­ dowska doprowadziła także do nawiązania partnerskich i naukowych kontaktów między Poznaniem a Bambergiem, z którego okolic przybyli przed wiekami na wielkopolską ziemię nowi wiejscy osadnicy. Wreszcie - co szczególnie ważne - wystąpiła z projektem budowy Muzeum Bambrów Poznańskich, które gromadziłoby dokumenty i artefakty przechowy­ wane dotychczas w rodzinnych zasobach potomków bamberskich rodzin. Nie zważając na administracyjne przeszkody, szczupłe środki finansowe i scepty­ cyzm wielu osób co do możliwości realizacji tego przedsięwzięcia, doprowadziła z niebywałą determinacją do budowy i powstania muzeum. Nigdy nie zapomnę dnia uroczystego otwarcia tej placówki (2003 r.), kiedy to prof. M. Paradowska oprowadzała swych przyjaciół i gości po salach wystawowych nowego pawilonu wyrosłego w parku przy Muzeum Etnograficznym. Wówczas to z niekłamaną satysfakcją i entuzjazmem objaśniała dzieje przybycia Bambrów do Poznania, opowiadała barwnie o ich dawnych obyczajach i fachowo komentowała wysta­ wione zbiory eksponatów ukazujące ich dawną kulturę życia codziennego. Był to przecież dzień, w którym Jej wielkie marzenie wreszcie się zmaterializowało, wzbogacając sieć poznańskich muzeów o jeszcze jedną placówkę, tematycznie mocno powiązaną z dziejami Poznania i wielokulturową historią jego mieszkań­ ców. Prof. Maria Paradowska była niewątpliwie pasjonatką; zawsze angażowała się niezwykle silnie w sprawy, które uznawała za ważne i słuszne, była czło­ wiekiem niezwykle oddanym rodzinie, pomocnym i lojalnym wobec przyjaciół, angażującym się społecznie, i to także w trudnych latach pierwszej „Solidarno­ ści” i stanu wojennego; była silną osobowością, uparcie dążącą mimo przeszkód do celu. Pamiętamy Ją jednak także jako pogodnego towarzysza wielu spotkań w gronie etnografów i osób związanych z tym środowiskiem. Całe Jej życie było wypełnione pracą naukową oraz działalnością społeczną na rzecz poznańskiej etnografii, środowiska Bambrów i mieszkańców Poznania. Taką Ją będziemy wspominać, a Jej wkład zachowamy w naszej wdzięcznej pamięci. Aleksander Posern-Zieliński �In memoriam 446 Wybrane prace Marii Paradowskiej 1973 Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnograficzne, Poznań: 1975 Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Warszawa-Poznań: PWN. 1977 1979 PWN; wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Poznań: Media Rodzina of Poznań 1995; wyd. 3., Poznań: Media Rodzina of Poznań 1998; tłum. nie­ mieckie Die Bamberger im Posener Land. Geschichte und Kultur einer deutschen Einwanderung (ab 1719) im Wandel der Zeit, Bamberg: Bayeri­ sche Verlagsanstalt 1994. Polacy wAmeryce Południowej, Wrocław: ZakładNarodowy im. Ossolińskich. Siadami Indian. Antologiapolskich relacji o Indianach Ameryki Południowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1981-1982 Obraz Indian Ameryki Południowej w Polsce wXIXwieku, cz. 1, „Etnogra­ fia Polska” 25: 1, s. 47-120; cz. 2, „Etnografia Polska” 26: 1, s. 13-78. 1984 Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejówpolskiego wychodźstwa w Ameryce Południowej, Warszawa: Interpress. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice: Wydawnictwo Śląsk. 1989 Wśród Indian i Metysów. Antologia polskich relacji o mieszkańcach Me­ ksyku i Ameryki Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1992 Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa: Wydawnictwo „Warsawa”. 1998 Wszystko dla Boga i Polonii. Zycie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań: „Hlondianum”. 2000 ...I szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, Poznań: Wydawnictwo „W drodze”. 2001 KrzysztofArciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Warszawa-Wrocław: DTSK Silesia. 2002 Poznań. Zabytki bamberskie. Przewodnik, Poznań: Wydawnictwo Miejskie; wyd. 2„ Poznań: Wydawnictwo Miejskie 2008. �In memoriam 447 W ŁAD YSŁAW RĄ CZK A (1928-2011) Prof, dr hab., inż. arch. Jan Władysław Rączka urodził się 18 sierpnia 1928 roku w Krakowie. Ukończył studia wyższe - Wydziały Politechniczne Akademii Górni­ czo-Hutniczej w Krakowie. Był architektem. Pracę zawodowąrozpoczął w 1945 roku jako wychowawca w Zakładzie Leczniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie-Witkowicach. Po ukończeniu studiów pracował w Naftobudowie, w latach 50. i 60. jako projektant i kierownik robót budowlano-montażowych rafinerii w Trzebini, Czechowicach, Niegłowicach koło Jasła, Jedliczu, Glinniku Mariampolskim, a także w „Bipronafcie”. Stopień doktora nauk technicznych uzyskał na Wydziale Architek­ tury Politechniki Krakowskiej w 1978 roku. Na Politechnice Krakowskiej pracował aż do przejścia na emeryturę, kierował Zakładem, a następnie był dyrektorem Insty­ tutu Architektury i Planowania Wsi Wydziału Architektury. Był koordynatorem i kie­ rownikiem ogólnopolskiego resortowego problemu badawczego MR 16 dotyczącego architektury i urbanistyki w aspekcie rewaloryzacji zespołów zabytkowych. W 1976 roku na Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przedstawił refe­ rat dotyczący drewnianego budownictwa w granicach Krakowa. W 1993 roku został wybrany na przewodniczącego Sekcji Urbanistyki Krajobrazu Komisji Urbanistyki i Architektury Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Był mianowanym członkiem Wydziału Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, a także przewod­ niczącym Komisji Rewaloryzacji Zabytków Krakowa (w 1994 r.). Należał do licz­ nych organizacji, między innymi European Council for the Village and Small Town (ECOVAST), w której był członkiem zarządu i przewodniczącym Sekcji Polskiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1978 r.), Komisji Naukowo-Problemowej „Kraków 2000”, Towarzystwa Miłośników Historii Zabytków Krakowa (prze­ wodniczył Komisji Konserwatorskiej), Krakowskiego Towarzystwa Fotograficzne­ go, w którym pełnił funkcję wiceprezesa do spraw artystycznych. W czasie pracy na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej opublikował ponad 200 prac naukowych. Jan Władysław Rączka pasjonował się fotografią, która nieodłącznie towarzyszy zawodowi architekta. Prezentował swoje zdjęcia na indywi­ dualnych oraz międzynarodowych wystawach fotograficznych. Ostatnia jego indy­ widualna wystawa - „Requiem dla szałasu. Jan Władysław Rączka. Nieobiektywnie. Fotografie”, miała miejsce w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w 2009 roku. Prof, dr hab. Jan Władysław Rączka był laureatem wielu nagród indywidualnych i zespołowych nadanych przez rektora PK oraz ministra edukacji narodowej, od­ znaczony został Złotym Krzyżem Zasługi i Honorową Odznaką Politechniki Kra­ kowskiej. Zmarł 30 lipca 2011 roku, został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz �In memoriam 448 W ANDA SOLECK A (1923-2010) 19 grudnia 2010 roku zmarła Wanda Solecka z d. Surma, członek Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, Oddział w Opocznie. Urodziła się 9 lute­ go 1923 roku w Opocznie jako córka Jana i Marianny. Miała trzech braci - Kazimierza, Zygmunta i Mariana. W okresie okupacji rodzina była silnie związana z Ar­ mią Krajową. Wanda od maja 1944 roku do stycznia 1945 roku była sanitariuszką i łączniczką 3 komp. „Henryka” 25 pp AK. Po utworzeniu w 1989 roku w Opocznie koła Światowego Związku Żołnierzy AK weszła do jego zarządu, zajmowała się sprawami księ­ gowymi. Była również członkinią Koła Miłośników Folkloru Opoczyńskiego. Wanda Solecka została pochowana na cmentarzu w Opocznie przy ul. Granicznej w grobie rodzinnym. Pogrzeb odbył się 22 grudnia 2010 roku. Tomasz Łuczkowski ZOFIA STASZCZAK (1928-2011) Urodziła się 26 stycznia 1928 roku w Bychawie jako druga córka Władysława i Stanisławy z Bucz­ ków. Studia ukończyła w 1952 roku na Uniwersyte­ cie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, uzyskując dyplom magistra w zakresie etnografii z etnologią. Została zatrudniona jako pracownik naukowy Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, biorąc udział w pracach organizacyjno-naukowych Polskiego atlasu etnograficznego. W latach 1954­ -1956 pracowała jako starszy asystent Zakładu Et­ nografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN we Wrocławiu, gdzie kontynuowała prace nad PAE, organizując przygotowanie jego Zeszytu próbnego i prowadząc badania terenowe na Lubclszczyźnie. W 1956 roku Zofia Staszczak została starszym asystentem w Katedrze Et­ nografii Ogólnej Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1959 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie pracy o budownictwie chłopskim �In memoriam 449 w województwie lubelskim, a w 1960 roku objęła etat adiunkta. Uczestniczy­ ła w dalszych pracach nad PAE, przygotowując kartogramy do 1. i 2. zeszytu. W 1967 roku została przeniesiona służbowo na stanowisko adiunkta naukowo­ -badawczego do Pracowni Socjologicznej Instytutu Śląskiego w Opolu, a w 1968 roku znów do Uniwersytetu Wrocławskiego, do Katedry Etnografii Polski na etat starszego wykładowcy. W 1974 roku podjęła pracę w Katedrze Etnografii (póź­ niej Instytucie Etnologii) Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na stanowisku adiunkta. W 1978 roku uzyskała tu stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy o pograniczu polsko-niemieckim jako pograniczu etno­ graficznym, która w oparciu o niemieckie źródła dokumentowała słowiańskie dziedzictwo kulturowe tych ziem. Rok później otrzymała stanowisko docenta, na którym pozostała do przejścia na wcześniejszą emeryturę w 1985 roku. Jej zainteresowania naukowe koncentrowały się na zagadnieniach tradycyj­ nego budownictwa, rolnictwa i obrzędowości, procesach adaptacji i integracji kulturowej mieszkańców ziem zachodnich i etnografii Europy. W uznaniu osią­ gnięć naukowych otrzymała kilkakrotnie resortowe nagrody ministra oraz rekto­ ra UAM. Dorobek naukowy Zofii Staszczak liczy 101 pozycji bibliograficznych. Jej prace budziły zawsze zainteresowanie naukowe, nie tylko w kraju, czego do­ wodem jest ponad 25 opublikowanych recenzji i omówień. W czasie pracy na Uniwersytecie Wrocławskim i na UAM doc. Zofia Stasz­ czak prowadziła wykłady kursowe z etnografii Europy, etnografii Polski, etno­ grafii Słowian, wstępu do etnografii, kartografii etnograficznej oraz wykłady monograficzne. Wypromowała 14 magistrów. Jej zajęcia dydaktyczne były sta­ rannie przygotowane i inspirujące. Przez wiele lat pełniła również funkcję opie­ kuna roku, angażując się w nią całym sercem. Swoje obowiązki pedagogiczne pojmowała - jak trafńie określił to Ludwik Stomma - w sposób macierzyński, ale utrzymujący określone wymagania1. Wyrazem uznania dla Jej pracy dydaktycz­ no-wychowawczej były nagrody: rektora Uniwersytetu Wrocławskiego i rektora UAM. Była recenzentem dwóch prac doktorskich i jednej habilitacyjnej. W latach 1980-1985 doc. Zofia Staszczak wraz z kierowanym przez siebie zespołem przygotowała Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Kierowała Pra­ cownią Słownika Etnologicznego, powołaną przez rektora UAM przy Instytucie Etnologii. Jako inicjatorka i redaktorka pierwszego tego typu przedsięwzięcia w etnologii polskiej skupiła 25 specjalistów spośród pracowników macierzystego Instytutu i innych instytucji naukowych w kraju. Słownik zestawiał i wyjaśniał podstawowe terminy ogólnoteoretyczne w etnologii, antropologii kulturowej i społecznej. Zofia Staszczak uważała, iż jego opracowanie udało się dlatego, że doszło do „szczęśliwego spotkania inicjatywy młodszych pracowników na­ ukowych z doświadczeniem starszej kadry naukowej”. Największą nagrodą za L. Stomma, Mój panteon, „Polityka” 2011: 28. �In memoriam 450 trud włożony w przygotowanie tego dzieła była dla Niej świadomość częstego cytowania i zaczytywania egzemplarzy Słownika w bibliotekach. Zofia Staszczak należała do szeregu stowarzyszeń naukowych, między inny­ mi: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1955 r.), w którym była człon­ kiem Zarządu Głównego w latach 1958-1961 i 1964-1967 oraz sekretarzem i wiceprezesem Oddziału we Wrocławiu w latach 1955-1957, a także Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1975-1990), której sekretarzem była w latach 1975-1976. Została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1974 r.), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1983), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984) i Medalem Rodła (1989), z którego była najbardziej dumna. Była człowiekiem prawym, rzetelnym, życzliwym ludziom, wrażliwym na krzywdę, wiernym w przyjaźni, z poczuciem humoru, była też znakomitą go­ spodynią i ogrodniczką. W 1965 roku zawarła związek małżeński z prof. dr. hab. Krzysztofem Kwaśniewskim, socjologiem i etnologiem. Zmarła 17 maja 2011 roku w Poznaniu, została pochowana na Cmentarzu Junikowskim. Irena Kabat Wybrane prace Zofii Staszczak 1958 (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 1, 9, 12, 13, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny. Zeszyt próbny, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. 1960 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego atlasu etnograficznego, „Lud” 45, s. 494-516. 1961 Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze województwa lubel­ skiego w XIX i XX w, w: O. Gajkowa (red.), Lubelskie, Prace i Materiały Etnograficzne 18: 1, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 303­ -359. 1963a Budownictwo chłopskie w województwie lubelskim (w XIX i XX wieku), Prace i Materiały Etnograficzne 24, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1963b Kształtowanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego, Zeszyty Etnograficzne 1, 1964a Śląska forma obrzędu Marzanny i gaiku na tle porównawczym, Komuni­ Wrocław: Muzeum Etnograficzne, s. 9-79. 1964b 1965 katy, Seria monograficzna 54, Opole: Instytut Śląski w Opolu. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 31, 32, 33, 34, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 70, 71, 72, 73, 74, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �In memoriam 1969 451 Opowojennych badaniach socjologicznych Opolszczyzny, „Opolskie Rocz­ niki Ekonomiczne” 2, s. 305-322. 1970 Niektóre nawiązania słowiańskie w tradycyjnej kulturze ludowej Śląska w świetle danych Atlas der deutschen Volkskunde, w: A. Nasz (red.), Wieś dolnośląska, Prace i Materiały Etnograficzne 20, Wrocław: Polskie Towa­ 1973 Einige slavische Gemeinsamkeiten in der traditionellen Volkskultur Schle­ siens anhand der Angaben des „Atlas der deutschen Volkskunde”, „Ethno- rzystwo Ludoznawcze, s. 233-264. logia Slavica” 4, s. 43-65. 1977 Opowojennej leksykografii etnograficznej, „Lud” 58, s. 131-148. Etnograficzneprzesłanki wyznaczaniapogranicz etnicznych (naprzykładzie polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego), „Lud” 59, s. 63-74. Zur etnographischen Interpretation der Bräuche, „Ethnologia Slavica” 7, 1978a 1978b Kultura ludowa a etnografia Belgii, „Lud” 62, s. 13-34. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Seria Etno­ 1974 1975 s. 153-160. grafia 8, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 1978c 1979a 1979b 1981 1982a Tendencje przemian obyczajowości rodzinnej w śląskiej wsi robotniczej, w: Z. Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak (red.), Tradycja i przemiana. Stu­ dia nad dziejami i współczesną kulturą ludową, Seria Etnografia 9, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 245-257. Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy, „Lud” 63, s. 219-234. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pograni­ cza polsko-niemieckiego), „EtnografiaPolska” 23: 2, s. 117-126. Czaplicka Maria, Czekanowski Jan, Krzyżanowski Julian, Malinowski Broni­ sław, Nitsch Kazimierz, Schebesta Paweł, w: K. Kwaśniewski, L. Trzecia­ kowski (red.), Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań: Instytut Zachodni. Obrzędowość rodzinnajako wyraz przemian obyczajowości wsi, „Lud” 66, s. 101-112. 1982b Porodićni ritual kao izrazpromena obićaja na selu, w: P. Vlahovic (red.), Promene u tradicionalnom porodićnom zivotu u Srbiji i Poljskoj, Posebna 1985a Novéjsi skoumâni cyklu rodinnych obradà v Polsku, w: V. Frolec (red.), Cas zivota. Rodinné a spolecenské svâtky v zivotè clovéka, Bmo: Naklada- izdanja kniga 25, Belgrad: Sanu, s. 25-34. telski Blok, Lidovâ kultura a soucasnost, s. 53-59. 1985b Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Biblioteka „Kroniki Wielkopolski”, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1986 Zur Methodik der Darstellung von ethnographischen Grenzgebieten und das polnisch-deutsche Grenzgebiet, „Ethnologia Slavica” 15 (1983), 1987a Amalgamacja, Antropogeografia, Asymilacja kulturowa, Cecha kulturowa, Ceremonia, Dezintegracja kulturowa, Dyfuzjonizm, Dysharmonia kul­ turowa, Fuzja kulturowa, Izolacja kulturowa, Kompleks kulturowy, Krąg kulturowy, Kultura adaptacyjna, Kultura duchowa, Kultura materialna, Kultura postfiguratywna, Kultura społeczna, Metoda etnogeograficzna, s. 7-18. �In memoriam 452 Obrzęd, Obszar kulturowy, Ryt, Rytuał, Symbioza kultur, Szkoła kulturowo-historyczna, Szok kulturowy, Transkulturacja, Wzór kulturowy, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, 1987b 1989 2002 Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pogranicze etnograficzne a problemy pograniczy etnicznych, w: L. Dzięgiel, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Problemy metodologiczne etnografii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 27-37. Wielkopolskieprzemawianie obrzędowe, Wielkopolskie Zeszyty Folkloru 1, Poznań: Wydawnictwo WBP WSPOMNIENIA O ZOFII STASZCZAK Zosia Poznałam Zosię Staszczak, panią docent Zofię Staszczak w 1953 roku. Spo­ tkałyśmy się we Wrocławiu na posiedzeniu Zespołu Redakcyjnego Polskiego atlasu etnograficznego. Obie zajmowałyśmy się stroną organizacyjną spotkania, miałyśmy szczęście przysłuchiwać się dyskusjom autorytetów: Jana Czekanowskiego, Kazimierza Nitscha. Młodsze pokolenie profesorów reprezentowali Wi­ told Dynowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klima­ szewska (w zastępstwie nieobecnego K. Moszyńskiego), A dolf Nasz. Zosia była praw ą ręką Gajka, ja sekretarzowałam profesorowi Dynowskiemu. Z jednej stro­ ny, byłyśmy zaszczycone możliwością towarzyszenia tak zacnemu gronu, z dru­ giej - dość poważnie traktowałyśmy toczące się między nimi spory. Dla Zosi Atlas był bardzo bliskim przedsięwzięciem, w którego znaczenie głęboko wierzyła i włożyła w jego realizację niezmiernie wiele energii. Idei atla­ sowej pozostała wierna do końca. Nadała swojej pracy głęboki sens. Dla niej to nie był tylko inwentarz polskiej kultury ludowej przełomu XIX i XX wieku, źródło do wykorzystania przez bliżej nieokreślone pokolenia. To był zbiór infor­ macji o przenikaniu elementów kultury od jednej grupy etnicznej lub społeczno­ ści do drugiej, o mobilności ludności, w tym o ruchach osadniczych. Dała temu wyraz w swej do dziś ważnej pracy o pograniczu polsko-niemieckim, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978). Miała wielkie poczucie odpowiedzialności za środowisko, za studentów. To właśnie, wraz z potrzebą stałego porządkowania i doskonalenia warsztatu na­ ukowego, skłoniło j ą do podjęcia bardzo wyczerpującego zadania opracowania Słownika etnologicznego (1987), słownika będącego w ielką pom ocą dla nas wszystkich do dziś, i to pomimo kolejnych fal rewolucji metodologicznych prze­ taczających się przez antropologię i etnologię. �In memoriam 453 Była świadkiem pierwszych, restytuujących etnologię i etnografię na polskich uniwersytetach starań. W etnografii, tak jak i w całej Polsce, wszystko zaczęło się w Lublinie. Tam studiowała na UMCS psychologię z filozofią. Po, jak to sama określiła w liście do mnie, „uśpieniu” tych dwóch dyscyplin na UMCS, studenci zostali rozdzieleni pomiędzy antropologię fizycznąi etnografię, którąpowierzono świeżo habilitowanemu na KUL i mianowanemu profesorowi Józefowi Gajkowi. W tym „lubelskim” okresie Zosia ma szansę na rozmowy z repatriowanymi, głównie ze Lwowa, profesorami: Janem Czekanowskim, Tadeuszem M ilew­ skim (który właśnie publikował Zarys językoznawstwa ogólnego, późniejszy podstawowy podręcznik także dla studentów etnografii), Władysławem Tatar­ kiewiczem, Narcyzem Łubnickim, Stefanem Harasskiem, Juliuszem Kleinerem - najświatlejszą grupą elity umysłowej w Polsce. Jest też świadkiem ważnych wydarzeń związanych z przewożeniem ze Lwowa archiwum PTL, co się wiązało nierzadko z osobistymi wyrzeczeniami. Wspominała mi w liście, że rozmawiała z synem Adama Fischera, który musiał zrezygnować z limitu przyznanego na przywóz osobistego bagażu, aby przywieźć ze Lwowa nie tylko wspomniane ar­ chiwum, ale także kartoteki 250 ośrodków etnologicznych w Europie prowadzą­ cych naukową wymianę czasopism i publikacji z PTL. Okazała się ona bezcenna w czasach ograniczeń dewizowych w PRL. Podobne ofiary na rzecz ocalenia archiwum osobistego Stanisława Poniatowskiego (w czasie wojny więźnia obozu koncentracyjnego) poniosły jego siostry. Była więc Zosia „Świadkiem uczestniczącym” w ważnych wydarzeniach na scenie etnograficznej. Poznała w swym życiu różne ośrodki etnograficzne w Pol­ sce. Mimo że nie pełniła kierowniczych stanowisk, znała nasze środowisko jak nikt inny, była naszą „dobrą duszą”, zawsze pogodną i obdarzoną niezwykłym poczuciem humoru, w ierną w przyjaźni, życzliwą dla wszystkich, nawet tych, którzy ranili jej wrażliwość. Nie zdążyłam omówić z N ią tak wielu spraw! Zofia Sokolewicz Od opiekunki naukowej, przez kumę do siostry Październik 1959 roku. Duśana Drljaćę, kustosza Muzeum Krajowego (Zemaljski muzej) w Sarajewie, stypendystę rządu polskiego, skierowano do Wro­ cławia, gdzie właśnie rozpoczynały się badania terenowe dotyczące budownictwa ludowego do Polskiego atlasu etnograficznego. Stażysta oczekiwał, w związku z wybranym tematem: „Elementy słowiańskie w budownictwie ludowym Jugo­ sławii i Polski”, że znajdzie się u prof. Kazimierza Moszyńskiego w Krakowie. Śmierć profesora to uniemożliwiła, został więc odesłany do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którą kierował prof. Józef Gajek. �454 In memoriam Prawdziwą instytucją, alfą i om egą wszystkiego, co działo się w tym czasie we wrocławskiej Katedrze, była pani adiunkt Zofia Staszczak. Czekała na mnie o północy na dworcu wrocławskim głównym, umieściła tymczasowo w przydworcowym hotelu i nazajutrz zabrała taksówką do Katedry, wskazując po drodze bar mleczny, gdzie miałem jadać śniadania. Moja opiekun­ ka (póki nie upoważniła mnie nazywać Ją Siostrą) przygotowała mi bardzo am­ bitny i głęboko przemyślany plan zajęć, informując jednocześnie o obowiązku sześciodniowego tygodnia pracy, od godziny ósmej do siedemnastej z przerwą obiadową, i wygospodarowała mi biurko z widokiem na plac Nankiera. Poinfor­ mowała mnie też, że trzy razy w tygodniu będę uczyć się indywidualnie języka polskiego u rusycystki z Uniwersytetu. W grudniu załatwiła mi dwutygodniowy pobyt w okresie Bożego Narodzenia w Maciejowcu na Dolnym Śląsku, gdzie w „nowym” polskim środowisku nabrałem odwagi mówienia po polsku. Nadzwyczaj pracowita, umiała na współpracujących przenieść własny entu­ zjazm, zmuszając ich nieraz do poważnych wysiłków. Oczekiwała widocznie, aby się i jej podopieczny, przy udziale kolegów, „udał”. Cieszyła się niezmiernie z sukcesów drugich, co przyznajmy, nie jest tak częstym zjawiskiem. Ogarnia mnie coraz większy smutek, stwierdzam bowiem, że o Człowieku, o Zofii Stasz­ czak piszę w czasie przeszłym. Pani Zofia Staszczak była osobą błyskotliwą, rezolutną w podejmowaniu de­ cyzji merytorycznych, delikatną w sprawdzaniu stopnia wykonania zadań, dużo „lepszą” od jej przełożonych. Z nowym rokiem pani adiunkt nałożyła podopiecznemu nowe obowiąz­ ki: przygotowanie cyklu wykładów dla studentów „Zarys stanu badań etnolo­ gicznych w Jugosławii”, tygodniowe pobyty naukowe w Krakowie, Toruniu oraz Warszawie, dziesięciodniowe badania terenowe budownictwa ludowego w Bieszczadach i tygodniowy rekonesans wśród repatriantów z Bośni w Bole­ sławcu. Uczestniczyłem też aktywnie w sobotnich seminariach magisterskich. Jak widać, edukacji i badań terenowych nie brakowało. Drugoplanowa aktywność stażysty doprowadziła pod koniec sierpnia 1960 roku do zawarcia związku małżeńskiego z wrocławianką m gr Hanną Chełchowską, małżeństwa trwającego niebagatelnych 51 lat. Świadkiem na ślubie cywil­ nym był adiunkt Krzysztof Kwaśniewski, prawdziwy autorytet wśród młodych etnografów w Pracowni Kartograficznej PAE. Zofia, wychodząc nieco później za niego za mąż, stała się więc naszą „kumą”. Z kum ą Zofią Staszczak utrzymywaliśmy, wraz z małżonką, szczerą przyjaźń, zwłaszcza od czasu, kiedy zezwoliła mi nazywać siebie Siostrą. Darzyła mnie sympatią, poznawszy doskonale wszystkie moje wady, była zawsze gotowa do udzielenia pomocy („I co? Siadamy, już piszemy!”). Robiła to nieraz kosztem swoich, doskonałych osiągnięć naukowych. Niezwykle uczynna w sferze nauko­ wej, była i w życiu prywatnym istną dobrodziejką, czego Jej nigdy nie zapomną polskie dzieci z Serbii, które podczas bombardowania Belgradu w 1999 roku �In memoriam 455 spędziły trzy miesiące w Poznańskiem. Niezmiernie czuła na ludzką niedolę, nadzwyczaj gościnna, doskonała gospodyni. Siostra Zofia Staszczak była wesoła, lubiła się śmiać. Zadzwoniła do mnie przed W ielkanocą 2011 roku. Rozmawialiśmy o różnych sprawach, i dość długo. Nie mogłem pomyśleć, że szykuje się do... odejścia. Nawet żartowała: „Stoję na dworcu przed pół wiekiem, a z wagonu wysiada elegant z dwiema dużymi walizkami i podłużną parasolką, ubrany według włoskiego żumala, który okazał się wymagającym: a to, że nie chce mieszkać w akademiku, lecz gdzie indziej; sam sobie doskonale radzi, jeździ po Polsce...”. Właśnie ten i taki miał szczęście, że polską etnografię i kraj poznawał z Jej pom ocą i poprzez Jej niezwykłą oso­ bowość. Ze łzą w oku Ją wspominam i pozostaję z myślą: dobrze, żeśmy Ją taką mieli. Dusan Drljaca profesor emerytowany, Etnografski institut, Srpska akademija nauka i umetnosti, Belgrad Opiekun spolegliwy, nauczycielka życia, matka intelektualna „Opiekun wtedy jest spolegliwy, kiedy można słusznie zaufać jego opiece, że nie zawiedzie, że zrobi wszystko, co do niego należy, że dotrzyma placu w niebez­ pieczeństwie i w ogóle będzie pewnym oparciem w trudnych okolicznościach”. Tym cytatem myśli profesora Tadeusza Kotarbińskiego pragnę rozpocząć moje wspomnienie o Pani Docent Zofii Staszczak. Opiekun spolegliwy w wydaniu Pani Docent - wydaniu luksusowym, pełnym elegancji i wdzięku - to człowiek przede wszystkim dobry, skory do pomocy i chętnie jej udzielający. To także osoba wrażliwa i czuła na problemy drugiego człowieka, osoba odpowiedzialna za poczynania swoich podopiecznych, choć nie narzucająca im na siłę swoich poglądów. Takim właśnie opiekunem spolegli­ wym była Pani Docent dla nas, studentów etnografii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w latach 1973-1978. Mogliśmy liczyć na pomoc Pani Docent w każdej sytuacji: kiedy nie rozumieliśmy skomplikowanego pojęcia naukowego lub kiedy zmagaliśmy się z referatem na temat skąpo opracowany w literaturze przedmiotu, ale także wtedy, kiedy mieliśmy kłopoty romantyczne, zdrowotne, rodzinne lub polityczne. Pani Docent była także świetnym pedagogiem: erudycyjnym wykładowcą i wymagającym nauczycielem akademickim. Z dezaprobatą spoglądała na ka­ wiarnianych intelektualistów, którym potrafiła postawić dwóję, jeśli nie byli solidnie przygotowani do egzaminu i myśleli, że uda im się oczarować Panią Docent pustą gadaniną. Tym, którzy się dobrze spisali, mówiła: „Tak trzymać!”. W czasach, kiedy podróże poza granice Polski były luksusem i przywilejem nie­ osiągalnym dla większości studentów, Pani Docent starała się nam przybliżyć �456 In memoriam kultury europejskie - w ich wydaniu historycznym i współczesnym - nie tylko poprzez solidne wykłady, świetnie umocowane w literaturze przedmiotu, ale tak­ że poprzez środki audiowizualne oraz... przysmaki kulinarne. Zakończenie zajęć z etnologii Europy świętowaliśmy ucztą, na którą składały się tradycyjne potra­ wy europejskie. Najbardziej przypadła nam do gustu kawa po irlandzku! Na wykładach z etnologii Europy uczyła nas Pani Docent także zasad wy­ pracowania solidnego warsztatu naukowego. Słowo „warsztat” w wydaniu Pani Docent to był rzeczownik zawsze wymawiany dużymi literami. Przykładała do niego dużą wartość, ceniła solidność naukową, wdrażała nas w reguły zapisu bibliograficznego i różne style przypisów. Uczyła szacunku dla dorobku nauko­ wego innych i ostrzegała przed popełnianiem plagiatów. Interesowały Panią Do­ cent także praktyczne wymiary warsztatu naukowego: o jakiej porze naukowcy i pisarze są najbardziej twórczy; czy tworzą teksty popijając herbatę, czy kawę, a może delektując się kieliszkiem wina lub koniaku; starszych wiekiem podpytywała czy zaakceptowali komputer, czy nadal piszą piórem lub ołówkiem na kartkach papieru. Niektóre z nas miały okazję i zaszczyt współpracować z Panią Docent po ukończeniu studiów - jako świeżo upieczone asystentki w ówczesnej Katedrze Etnografii czy jako „słowniczki”, czyli członkinie zespołu przygotowującego pod redakcją Pani Docent Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (1987) - i tym samym kontynuować naszą edukację: naukową i życiową. Zespół słownikowy i grono autorów dobierała Pani Docent starannie. Możliwość współpracy z Panią Docent to był nie tylko zaszczyt i wyróżnienie, ale także lekcja na przyszłość. Dziś, jako starsza pani z siwym włosem, zawiadująca różnorodnymi zespoła­ mi badawczymi i sprawująca pieczę nad młodymi asystentami w Georgetown, często wspominam zasady budowania zespołu badawczego, którymi kierowała się Pani Docent i staram się je wdrożyć za Atlantykiem. Jeśli uda mi się projekt badawczy, słyszę przysłowiowe sformułowanie Pani Docent: „Tak trzymać!”. Przyjaźń z Panią Docent Staszczak przetrwała m oją prawie trzydziestoletnią emigrację. Powroty do Poznania zawsze rozpoczynałam od wizyty w domu Pani Docent i Pana Profesora Kwaśniewskiego. Wizyta w domu Profesorostwa Kwaś­ niewskich była zawsze ucztą duchową, intelektualną i kulinarną. Często żarto­ wałam, że te odwiedziny to egzamin; egzamin, z którego wychodzi się z dobrą oceną, ale także ze wskazówkami, co jeszcze trzeba poznać, czego trzeba się nauczyć i co zmienić we własnym zachowaniu. Była Pani Docent prawdziwą nauczycielką życia i intelektualną matką. Kiedy pojawiłam się na pogrzebie Pani Docent, wiele osób okazało spo­ re zdziwienie, że przyleciałam zza oceanu wyłącznie po to, aby uczestniczyć w ostatnim pożegnaniu. Ja byłam zdziwiona ich zdziwieniem. Nie było innej al­ ternatywy! Ten mały gest nigdy nie będzie odpowiednim podziękowaniem za bo­ gactwa, jakim i obdarzała mnie nieustannie Pani Docent. Z materialnych rzeczy pozostały mi po Niej tylko naszyjniki z bursztynów, agatów i perełek - noszę je �In memoriam 457 często, szczególnie w dni pełne wyzwań naukowych - natomiast dobra duchowe, którymi mnie obdarzyła tak szczodrze, pozostaną na zawsze moim największym skarbem. Dziękuję, Pani Docent! Elżbieta M. Goździak Uniwersytet Georgetown w Waszyngtonie, USA ZO FIA SU LIK O W SK A -ZEG A N (1923-2011) Urodziła się 10 lipca 1923 roku w Krakowie, była wnuczką założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzieli. W czasie II wojny światowej łącz­ niczka Szarych Szeregów Armii Krajowej. Ukończyła Studium Wychowania Fi­ zycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wyższą Szkołę Wychowania Fizycznego w Krakowie. Była pracownikiem służby zdrowia oraz opieki i pomocy społecznej, zajmowała się rehabilitacją leczniczo-ruchową. Jako pierwsza prowadziła rehabi­ litację ruchową w polskiej psychiatrii, w szczególności dziecięcej, między innymi w Szpitalu Specjalistycznym im. J. Babińskiego i Wojewódzkiej Przychodni Zdrowia Psychicznego w Krakowie. Jako inspektor do spraw rehabilitacji Wojewódzkiego Ze­ społu Pomocy Społecznej organizowała specjalistyczne gabinety w domach pomocy społecznej. Zofia Sulikowska-Zegan działała w wielu stowarzyszeniach naukowych i społecznych; była współzałożycielką i wieloletnią przewodniczącą Zarządu Głów­ nego Sekcji Magistrów Wychowania Fizycznego w Poradni Rehabilitacji Polskie­ go Towarzystwa Walki z Kalectwem. Należała do Polskiego Związku Fizjoterapii, Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji, Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1999 r.). Za wybitne osiągnięcia w pracy zawodowej Zofia Sulikowska-Zegan została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Za Pracę dla Miasta Krakowa” oraz odznaczeniami resortowymi. Zmarła 19 maja 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz JA N SZYM IK (1930-2011) Urodził się 26 kwietnia 1930 roku we Frysztacie, gdzie uczęszczał do polskiej szkoły ludowej, a następnie wydziałowej. Maturę zdał w liceum w Milanówku. Stu­ diował na Wydziale Fitotechnicznym Wyższej Szkoły Rolniczej w Nitrze; ukończył Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu. Ponad trzydzieści �458 In memoriam lat pracował jako pedagog w szkolnictwie rolniczym w Czeskim Cieszynie. Był członkiem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego (PZKO), jednym z założy­ cieli i wieloletnim wiceprezesem Sekcji Folklorystycznej przy Zarządzie Głównym PZKO, a następnie prezesem Sekcji Ludoznawczej, członkiem Sekcji Literacko-Artystycznej i Sekcji Historii Regionu, pracował między innymi w Komisji Szkol­ nej, Komisji Kultury i Nauki oraz Komisji Wydawniczej ZG PZKO. W latach 1968-1969 prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Cze­ chosłowacji. Był członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i Grupy Literackiej’63 przy Hucie Trzyniec. Publicysta, prozaik, poeta i eseista. Zajmował się w szczególności etnografią, nie stronił również od historii regionu. Wygłaszał liczne referaty zarówno w miejscowych kołach PZKO, jak rów­ nież w polskich szkołach na Zaolziu oraz podczas różnych imprez po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego. Publikował między innymi w „Zwrocie”, „Kalendarzu Ślą­ skim”, „Kalendarzu Skoczowskim”, „Głosie Ludu”, „Głosie Ziemi Cieszyńskiej”, „Biuletynie Ludoznawczym” (około 55 artykułów, opowiadań gwarowych, prezenta­ cji sylwetek regionalnych badaczy kultury ludowej), w kilku jednodniówkach Sekcji Folklorystycznej. Redagował lub współredagował piętnaście numerów „Biuletynu Ludoznawczego” oraz kilka „Zeszytów Ludoznawczych”, które stanowią ciekawą dokumentację i źródło wiedzy na temat kultury ludowej oraz folkloru Śląska Cie­ szyńskiego. Był autorem licznych artykułów etnograficznych poświęconych lecznic­ twu ludowemu, ziołolecznictwu, prognostyce ludowej oraz zwyczajom i obrzędom dorocznym na Śląsku Cieszyńskim. Wśród jego publikacji należy wymienić: A gdy będzie Słońce i deszcz (ludowe prognostyki pogody na Śląsku Cieszyńskim), Cieszyń­ ska plastyka ludowa na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyńskieformy do masła (współautor Antoni Szpyrc), Doroczne zwyczaje i obrzędy na Śląsku Cieszyńskim. Był współauto­ rem pierwszej, dwutomowej monografii poświęconej kulturze ludowej czeskiej czę­ ści Śląska Cieszyńskiego - Płyniesz Olzo (publikował pod nazwiskiem Wanda Szy­ mik). Te i inne prace są nie tylko zapisem, dokumentacją kultury i tradycji regionu, ale także inspiracją do działań zmierzających do podtrzymywania dziedzictwa kultu­ rowego oraz umacniania tożsamości kulturowej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Jan Szymik posiadał wszystkie odznaczenia PZKO. Był również wyróżniony przez Instytut Bałtycki w Gdańsku medalem „In mare via Tua”, przez ministra kul­ tury i sztuki RP odznaką „Zasłużony dla kultury polskiej”, a przez Civitas Christiana uhonorowany Śląską Nagrodą im. Juliusza Ligonia. W 2007 roku został laureatem Nagrody im. Karola Miarki. Zmarł 22 lipca 2011 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87de290311b3c9b95a8210c87d2030da.pdf b0d36357379eae06c358faee54b5e208 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bajerowa, Irena (1921-2010) Lévi-Strauss, Claude (1908-2009) Rieszetow, Aleksander Michajłowicz (1932-2009) Sampławska, Halina (1926-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5771 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.515-524 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Burszta, Wojciech J. Jasiewicz, Zbigniew Tatara, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I IRENA BAJEROWA (1921-2010) 30 czerwca 2010 roku zmarła prof. Irena Bajerowa, wybitna znawczyni historii języka polskiego, autorka fundamentalnych prac z tego zakresu, uwzględniających związki języka z życiem narodu i kultury nastawionej na obronę tożsamości. Prof. Irena Bajerowa była córką językoznawcy - Zenona Klemensiewicza. Uro­ dziła się 13 marca 1921 roku. W roku 1938 rozpoczęła studia na Uniwersytecie Ja­ giellońskim, które jednak przerwała wojna. Związała się z ruchem konspiracyjnym - Związkiem Walki Zbrojnej i Armią Kraj ową na terenie Krakowa i Warszawy. Pełni­ ła funkcję łączniczki i sekretarki szefa sztabu Okręgu Krakowskiego AK, wyrabiała też fałszywe dokumenty. Podczas wojny poznała Karola Wojtyłę oraz przyszłego męża, Kazimierza Ba­ jera. Ukończyła studia na tajnych kompletach. Po wojnie doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale później, ze względu na niechętne nastawienie do niej ówczesnych władz uniwersyteckich spowodowane jej AK-owską przeszłością i uwięzienie męża skazanego za działalność konspiracyjną, przyjęła w 1955 roku propozycję pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach. Właśnie tam, a następnie na powstałym w roku 1968 Uniwersytecie Śląskim tworzyła podstawy śląskiej humanistyki. Jako prorektor do spraw studenckich, w pierwszych dniach stanu wojennego zo­ stała internowana wraz z ówczesnym rektorem, późniejszym marszałkiem Senatu prof. Augustem Chełkowskim. Byli to jedyni rektorzy uczelni polskich internowani w czasie stanu wojennego. Funkcję prorektora ds. nauczania prof. Irena Bajerowa pełniła w Uniwersytecie Śląskim w latach 1981-1982, była też zastępcą dyrektora Instytutu Filologii Polskiej w latach 1969-1972 oraz wieloletnim kierownikiem Zakładu Historii Języka Pol­ skiego. W 1974 roku uzyskała tytuł naukowy profesora, a w roku 1989 - stanowisko profesora zwyczajnego. Przeszła na emeryturę na początku lat 90., poświęcając się nadal pracy badawczej. Jedną z jej najważniejszych prac jest monumentalna, trzytomowa monografia Polski język ogólny X IX wieku: stan i ewolucja. Prof. Irena Bajerowa była członkiem wielu towarzystw naukowych, między in­ nymi Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Polskiej Akademii Nauk, Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego �In memoriam 516 oraz Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Otrzymała wiele odznaczeń wojskowych i cywilnych oraz nagród i wyróżnień, wśród nich prestiżową nagrodę „Lux ex Silesia”, ustanowioną przez metropolitę ka­ towickiego. W roku 2008 została doktorem honoris causa Uniwersytetu Śląskiego. Prof. Irena Bajerowa została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz CLAUDE LÉVI-STRAUSS (1908-2009) OSTATNI HEROS HUMANISTYKI Latem i jesienią 2008 roku w centrum Paryża, a ściślej rzecz biorąc - na wysta­ wach wszystkich księgarń w tym rejonie, królował Claude Lévi-Strauss. Witryny wypełniały nieodmiennie zdjęcia „papieża strukturalizmu” (z okresu pobytu w Ame­ ryce Południowej albo z ostatnich lat, zawsze wówczas siedzącego w fotelu na tle książek). Mistrz miał niebawem skończyć 100 lat, co było pretekstem do przypo­ mnienia tej niezwykłej postaci, jubileuszowych wydań jego chef d ’oeuvre, a także albumów ze zdjęciami z dawnych badań. Również świat intelektualny obchodził tę rocznicę, ale jakby w sposób wyciszony, jako że - tak to bywa - nawet najbardziej kontrowersyjni badacze po latach stają się klasykami, a urok dawnych sporów ma już głównie nostalgiczny charakter. Rok później Lévi-Strauss zmarł w swoim pary­ skim mieszkaniu przy ulicy Nicolasa Poussina, zamykając tym samym ważną epokę w dziejach dwudziestowiecznej humanistyki. Powszechnie mówiono o nim, że nale­ ży do pokolenia ostatnich wielkich herosów nauki, że jego autorska idea antropologii strukturalnej jest zarówno koncepcją teoretyczną, jak i próbą całościowej filozofii człowieka. Dla Lévi-Straussa kluczowe znaczenie miały pojęcia nieuświadamianej struktu­ ry ludzkiego umysłu, opozycja natura - kultura, zakaz kazirodztwa (i jego inwersja w postaci zasady egzogamii) oraz myślenie mito-logiczne, oparte na spontanicznym operowaniu metaforami i metonimiami. Francuski badacz uogólnił na całą kulturę symboliczną to, co charakteryzować miało funkcjonowanie języka, stąd podstawowe dlań znaczenie posiadało pojęcie opozycji binarnych i odróżnienie synchronii od diachronii. Credo swojej teorii i metody strukturalnej wyłożył krótko: Zarówno język, jak i kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc - ze stosunków logicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożone, ale tego sa­ mego typu co te, które są mu właściwe; odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze (Lévi-Strauss 1970: 130-131). �In memoriam 517 Według Lévi-Straussa kultura ma dwa poziomy. Pierwszy z nich ma charakter powierzchniowy, na którym uczestnicy kultury potrafią sami tłumaczyć sens działań, obrzędów, mitów czy zachowań rytualnych, nie zdają sobie jednak sprawy, że ich myśleniem rządzi głęboki poziom kultury. Ów poziom to nic innego, jak niezmien­ ne struktury umysłu, które mają charakter pozaświadomościowy, choć są racjonalne i logiczne - zawsze i wszędzie. Zadaniem antropologa strukturalnego jest dotarcie do mentalnego poziomu kultury, a tym samym do zasad myślenia ludzkiego, wspólnych dla wszystkich ludzi. Niewielu antropologów mogło się pochwalić za życia tak wielką międzynaro­ dową renomą i sławą, tak wielką liczbą cytowań, polemik i nawiązań do własnej twórczości. Od końca II wojny światowej do połowy lat 70. był chyba najważniej­ szym autorytetem nauk o człowieku, wizjonerem, świetnym pisarzem i - co także się podobało - hermetycznym umysłem, zatopionym w rozważaniach fundamentalnych. Lévi-Strauss doprowadził do zasadniczej zmiany sposobu, w jaki antropolodzy sta­ wiają pytania i definiują swój przedmiot badań w takich dziedzinach, jak stosunki pokrewieństwa, sztuka, klasyfikacje i mitologia. Określany był zawsze jako człowiek wrażliwy, na poły filozof i moralista, na poły chłodny analityk tajemnic ludzkie­ go umysłu. Był zawsze zdystansowany wobec bieżącej rzeczywistości. Najlepszym przewodnikiem po meandrach jego umysłowości jest z pewnością słynna, literacko doskonała autobiografia (i podróż filozoficzna), Tristes tropiques (1955). To właśnie w tej książce wyznał, że trzema dyscyplinami, które wyznaczyły horyzont jego po­ znawczej wyobraźni, były geologia, marksizm i psychoanaliza; wszystkie trzy po­ kazują, iż rzeczywistość nigdy nie jest tym, co widać na pierwszy rzut oka, a proces rozumienia polega na redukowaniu rzeczywistości jednego rodzaju do innego rodza­ ju rzeczywistości. Ponadto, wszystkie te trzy dziedziny borykają się z tym samym problemem, jakim jest relacja między poziomem zjawisk postrzeganych zmysłowo a poziomem refleksji umysłu. Zdaniem Lévi-Straussa także antropologia, jego pasja i wybrana dziedzina wiedzy, winna zmierzać ku temu, by połączyć dziedzinę zmysło­ wą i rozumową w jeden spójny system logicznych prawideł myślenia. Francuski antropolog był dobrze przygotowany do podjęcia się takiej próby maksy­ malnej racjonalizacji wiedzy o kulturze symbolicznej. Dwa względy miały tutaj decy­ dujące znaczenie. Pierwszym jest jego talent do logiki formalnej. Drugim - inspiracje empiryczne (pobyt wśród Indian Kaduweo, Bororo i Nambikwara) oraz teoretyczne, w postaci językoznawstwa strukturalnego, z którym zapoznał się dzięki pobytowi w Nowym Jorku i bliskiej przyjaźni z Romanem Jakobsonem. Także na lata amerykań­ skie przypada skrupulatne poznanie osiągnięć tamtejszej antropologii kulturowej, któ­ rej znajomość wykorzystał w swojej pracy doktorskiej Les structures élémentaires de la parenté (1949). Po powrocie do Francji był już w pełni ukształtowanym badaczem z jasno wyznaczonym celem - zrewolucjonizować antropologię, uczynić z niej wiedzę tak ścisłąi zobiektywizowaną, jak udało się to językoznawcom strukturalnym. Po fascynacji zagadnieniami pokrewieństwa, czego wyrazem była wspomniana rozprawa doktorska, Lévi-Strauss skupił się przede wszystkim na badaniach mitolo­ gii i klasyfikacji tubylczych. W tej sferze metody strukturalne wydawały się najbar­ dziej użyteczne. Na pierwszy ogień poszło pojęcie totemizmu, jeden z najbardziej �518 In memoriam niejasnych i obciążonych mistyfikacjami terminów antropologicznych. Zgodnie z dominującą na przełomie XIX i XX wieku perspektywą ewolucyjną, badacze wi­ dzieli w totemizmie jedną z pierwszych form religii pierwotnej, która miała polegać na utożsamianiu się grup ludzkich z pewnymi gatunkami roślin i zwierząt. Kilku badaczy brytyjskich zaproponowało nową interpretację totemizmu, ale dopiero Lévi­ -Strauss nadał debacie poziom abstrakcji, który zadziwił naukowy świat. Według autora Le totémisme aujourd’hui (1962) owo kontrowersyjne pojęcie to system kla­ syfikacji grup społecznych oparty na analogii, która zestawia z jednej strony różnice między grupami w świecie społecznym, a z drugiej - różnice między gatunkami w przyrodzie. Tworzy się szczególny system myślenia, w ramach którego zakłada się relację między pojedynczym zwierzęciem a gatunkiem, do którego ono przynależy, co stanowi podstawę modelu intelektualnego dla wyobrażenia sobie relacji między jednostką a jej kategorią społeczną. Społeczeństwa wybierają zwierzęta za swoje to­ temy nie po to, aby je chronić (lub zjadać), ale dlatego, że „nadająsię do myślenia”. Kontynuacją racjonalizowania umysłowości pierwotnej jest książka La pensée sauvage (także rok 1962), w której Lévi-Strauss podważył powszechne wówczas przekonanie, że umysłowość preliteracka znajduje się na jakimś przed-logicznym etapie ewolucji. Myśl dzika jest jak najbardziej logiczna, ale „logiczna inaczej” - jest naturalna, bliska intuicji zmysłowej, operuje konkretem, a nie abstrakcją. Co więcej: jest ona uniwersalna, przej awiaj ąc się analogicznie w sztuce, wierzeniach i trądy ej ach mitologicznych. Jest taka, jaką - w ostateczności - wyznacza struktura mózgu. Przyjęło się, że najważniejszą pracą Lévi-Straussa są czterotomowe Mytholo­ giques (1964-1971), logiczna kontynuacja jego rozważań nad naturą umysłu, teraz odnoszonych wyłącznie do myśli mitycznej, która najlepiej obrazuje złożoność my­ śli pierwotnej. Mistrz zanalizował blisko tysiąc mitów zebranych wśród 200 grup indiańskich przez antropologów amerykańskich. Wniosek z jego badań był jedno­ znaczny - mitologia nie posiada żadnej funkcji praktycznej, mity działająjako syste­ my przekształceń, nieustannie opowiadają się w ludzkim umyśle w nieprzebranym bogactwie wariantów. Mniej ważna jest semantyka mitów, bardziej ich syntaktyka, a więc relacje opozycji, inwersji, symetrii, podstawienia i permutacji. Był to niewątpliwie kolejny przełom w badaniach, niezależnie jak po latach oce­ niamy wiarygodność wyjaśnień Lévi-Straussa. Rzecz w tym, że na diachroniczny porządek narracji wyrażający się w syntagmatycznych relacjach między elementa­ mi, nałożył on synchroniczny i paradygmatyczny porządek dotyczący grup relacji. Nowatorstwo polegało w tym wypadku na określeniu mitu jako sumy wszystkich swoich wersji, bez określania pierwszeństwa czy większej prawdziwo ści/kompletności poszczególnych wariantów. Różnice między poszczególnymi wersjami danego mitu dają się zredukować do ciągu operacji podstawień analogicznych. W ramach danego mitu można porównywać powtarzające się elementy i relacje, których nie do­ strzeżemy, jeśli ograniczymy analizę do samego wątku narracyjnego. Rozpatrywanie pokrewnych mitów, w których powtarzają się badane relacje, pochodzących z tego samego społeczeństwa lub grup sąsiednich, pozwala na ujawnienie tych relacji. Ze­ spół wariacji danego mitu wraz z operacjąmediacji tworzy grupę przekształceń, któ­ ra przyjmuje kanoniczną formułę: �In memoriam 519 Fx(a) : Fy(b) :: Fx(b) : Fa-l(y), w której a i h są terminami, a x i y funkcja­ mi tych terminów. W jednej z ostatnich książek, La potière jalouse (1985), Lévi­ -Strauss o wiele przejrzyściej aniżeli w zawiłych wywodach z Mythologiques pokazał działanie tej formuły, odwołując się do analizy amerykańskich mitów dotyczących początków zazdrości i narodzin garncarstwa, w których centralne miejsce zajmuje lelek, ptak o nocnym trybie życia1. Jeśli w miejsce a podstawimy / {lelek), w miejsce b podstawimy k {kobieta), a z a i i j odpowiednio - z {zazdrość) i g {garncarstwo), otrzymujemy wówczas: Fz(l) : Fg(k) :: Fz(k) : F l-l(g), co z kolei należy czytać: funkcja „zazdrość” lelka wobec funkcji „garncarstwo” kobiety jest tym, czym funkcja „zazdrość” kobiety jest wobec odwróconej funkcji „lelek” garncarstwa (gdzie odwrócona funkcja „lelek” oznacza innego, bardzo powszechnego ptaka amazońskiego, znanego pod nazwą „garncarza”). Obecne w ramach pewnego cyklu mitycznego Indian Jivaro relacje lelek/zazdrość i zazdrość/kobieta pozw a 1aj ą wyw n io skow ać relację między ptakiem garncarzem a lelkiem (relację inwersji), która pozwala zamknąć cykl logiczny. Myśl mityczna zatem, widziana jako zespół logicznych operacji, nie różni się od myślenia praktycznego, różni je jedynie „materiał”, na którym operuje ludzki umysł, którego cechą jest zawsze racjonalizm. Nie każdemu jest jednak dane ów podstawowy fakt zrozumieć - temu służy metoda strukturalna. Lata 60. i 70. ubiegłego stulecia upłynęły na polemikach z francuskim strukturalistą. Nie będzie przesadą napisać, że jego myśl „zaczadziła” niemal wszystkich przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych. Strukturalizm próbowano fun­ dować w literaturoznawstwie, historii sztuki, medioznawstwie, socjologii, archeolo­ gii, w rodzących się studiach kulturowych, nie wspominając filozofii. Paradoksalnie, Lévi-Strauss przeżył wszystkich swoich krytyków, a także kontynuatorów, których zresztą było niewielu, bo jego koncepcja posiada wszelkie cechy myśli autorskiej, naznaczonej sygnaturą jednej, heroicznej postaci. Nie ma już wśród nas Michela Foucaulta, Jacquesa Derridy, Jacquesa Lacana, Pierre’a Bourdieu, Paula Ricoeura, Clifforda Geertza, Edmunda Leacha i wielu innych adwersarzy mistrza strukturalnej szarady logicznej. W ich ślady podążył sam Lévi-Strauss, pochowany na skromnym cmentarzu w miejscowości Lignerolles. Skończyła się na dobre pewna epoka wielkich opowieści o człowieku i kulturze, których byli oni symbolami. Nauka się uskromniła, nie ufa uniwersalnym narracjom, skupiając się raczej na naszym hic et nunc. Tym bardziej warto mieć we wdzięcznej pamięci wielkiego antropologa, który chciał uczynić z ukochanej dyscypliny królo­ wą nauk. I uczynił wiele, aby tak się wydawało przez kilka dziesięcioleci. Wojciech Jó ze f Burszta 1 W tym miejscu odwołuję się do hasła C laude L é v i-S tra u ss, autorstwa B. Saladin d’Anglure’a, zamieszczonego w: A. Barnard, J. Spencer (red.), E n cy k lo p e d ia a n tro p o lo g ii sp o łe czn o -ku ltu ro w ej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen (w druku). �In memoriam 520 LITERATURA Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1955 Tristes tropiques, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Smutek tropików, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PIW 1960. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1962 Le totémisme aujourd’hui, Paris: Presses Universitaires de France; 1. wyd. poi. Totemizm, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PWN 1968. 1964-1971 Mythologiques, 1-4, Paris: Plon. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: PIW. 1985 La potière jalouse, Paris: Plon. Saladin d’Anglure B. w druku Claude Lévi-Strauss, w: A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antro­ pologii społeczno-kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. ALEKSANDER MICHAJŁOWICZ RIESZETOW (1932-2009) Aleksander M. Rieszetow, etnolog i orientalista rosyjski, zmarł w Sankt Peters­ burgu 29 maja 2009 roku. Ceniony jest nie tylko dla poważnego i różnorodnego dorobku naukowego, obejmującego ponad 400 publikacji oraz wiele prac redakcyj­ nych. Pełnił również odpowiedzialne funkcje w zakresie organizacji nauki, a po­ nadto zasłużył się dla integracji środowiska etnologów i antropologów rosyjskich. Dla etnologów polskich i polskiej etnologii jest ważny jako badacz odbywający materiały świadczące o pracach Polaków w Rosji i ich kontaktach z rosyjskimi uczonymi. Aleksander M. Rieszetow urodził się 1 sierpnia 1932 roku w osadzie Głubokij w ob­ wodzie rostowskim, w rodzinie kolejarskiej2. Studiował w latach 1951-1956 na Wy­ dziale Wschodnim Uniwersytetu Leningradzkiego, specjalizując się w historii Chin. Po studiach uniwersyteckich dostał się na aspiranturę w Oddziale Leningradzkim In­ stytutu Etnografii AN ZSRR i stamtąd został wysłany w roku 1957 na staż do Chińskiej 2 Dziękuję prof. W.A. Popowowi i redakcji „Etnografićeskogo obozrenija” za udostępnienie ne­ krologów: przeznaczonego dla „Etnografićeskogo obozrenija”, napisanego przez A.A. Baburkina, D.W. Iwanowa, W.A. Popowa i D.A. Samsonowa oraz przygotowanego dla czasopisma „Vostok” - pió­ ra J.W. Riewunenkowej i J.W. Iwanowej. �In memoriam 521 Republiki Ludowej. Przebywał w Chinach do roku 1961, kolejno w Uniwersytecie Pekińskim i w Centralnym Instytucie Narodowości w Pekinie. Powrócił stamtąd ze znajomością języka chińskiego i tybetańskiego oraz historii i kultury Hanów oraz mniejszości narodowych i etnicznych w Chinach, a także na terytoriach sąsiednich podlegających wpływom kulturowym Chin. Wiedzę tę wykorzystał, przygotowując w roku 1967 pod kierunkiem N.N. Czeboksarowa, którego uznawał za swojego mi­ strza, pracę kandydacką, Bui. Zarys historyczno-etnograficzny, dotyczącą narodowo­ ści z południowych Chin. W latach 1975-2002 pracował na stanowisku kierownika Działu Etnografii Wschodniej i Południowo-Wschodniej Azji, przemianowanego na Dział Krajów Wschodu, w Leningradzkim Oddziale Instytutu Etnografii i An­ tropologii AN ZSRR. Oddział w roku 1992 stał się znów samodzielnym Muzeum Antropologii i Etnologii (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk. Powierzono także A.M. Rieszetowowi funkcję sekretarza naukowego Oddziału Leningradzkiego Instytutu Etnografii AN ZSRR (1969-1976) oraz niezwykle ważną, w sytuacji kiedy na całym terytorium ZSRR tylko dwa ośrodki naukowe miały uprawnienia do nadawania stopni naukowych ze specjalności etnografia, funkcję sekretarza nauko­ wego tak zwanej Rady ds. Dysertacji, którą pełnił w latach 1969-2001. Organizował i uczestniczył w wielu ekspedycjach naukowych na Dalekim Wschodzie, Syberii i w Mongolii. Prace naukowe A.M. Rieszetowa koncentrowały się na problematyce etniczno-kulturowej Chin oraz obszarów, na których prowadził badania terenowe. Był mię­ dzy innymi autorem kilku rozdziałów w tomie Ludy Azji wschodniej (1965) z serii „Ludy świata”. Od końca lat 70. XX wieku coraz większą uwagę kierował ku historii etnologii w Rosji i w ZSRR. Dokonania uczonych prezentował w kontekście ich osobowości, warunków pracy i życia, przywracając w ten sposób historii etnologii rosyjskiej jej wymiar osobowy. Stał się cenionym biografistą, autorem dziesiątków biogramów uczonych opublikowanych w wielu słownikach i encyklopediach rosyj­ skich i zagranicznych. Do końca życia pracował nad przygotowaniem „Słownika bio-bibliograficznego antropologów i etnologów Rosji XX wieku”. Jego wielką za­ sługą było podjęcie badań nad uczonymi represjonowanymi w okresie stalinowskim i wykreślonymi, przez cenzurę polityczną, z oficjalnej historii nauki. Uznany został za założyciela i główną siłę sprawczą tego nowego w etnologicznej historiografii rosyjskiej kierunku, który otrzymał nazwę studiów nad „represjonowaną etnografią”. Przywracał także pamięć o rosyjskich etnologach-emigrantach; wiele artykułów po­ święcił między innymi S.M. Szirokogorowi. Docenione zostały wysiłki A.M. Rieszetowa, podejmowane zwłaszcza na rzecz integracji środowiska etnologów rosyjskich. Swoimi badaniami z zakresu historii etnologii rosyjskiej wskazał na ciągłość w dziejach tej dyscypliny; dbał o to, aby nie zanikła więź między tworzącymi ją różnymi pokoleniami uczonych. W tym celu napisał dziesiątki nekrologów upamiętniających dokonania odchodzących badaczy. Uczestniczył w działaniach mających na celu utrzymanie więzi i kontaktów w ra­ mach etnologii rosyjskiej, obecnie zdecentralizowanej, przyjmującej różne orienta­ cje teoretyczne i podlegającej konkurencji nowo ukształtowanych dyscyplin, między �522 In memoriam innymi tak popularnej na terenach dawnego ZSRR kulturologii. Był współzałoży­ cielem i przez wiele lat członkiem prezydium Asocjacji Antropologów i Etnologów Rosji oraz członkiem rad redakcyjnych ważnych czasopism, między innymi „Etnograficeskogo obozrenija” i „Kur’era Petrovskoj Kunstkamery”. Wieloletnia działal­ ność i zasługi A.M. Rieszetowa zostały uczczone wydaniem jubileuszowej księgi Problemy obscej i regionaPnoj etnografii. K 75-letu A.M. Resetova, Sankt-Peterburg 2007, z cennym „Słowem wstępnym” i bibliografią Jubilata. Z Aleksandrem M. Rieszetowem spotkałem się w Krakowie na III Międzynaro­ dowej Konferencji poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu i jego dziedzictwu na­ ukowemu (29.08-2.09.1999 roku). Zbliżyło nas zainteresowanie historią etnologii. Rozpoczęliśmy współpracę, która zaowocowała opracowaniem i wydaniem kore­ spondencji Dmitrija K. Zielenina z Kazimierzem Moszyńskim i Adamem Fischerem ze zbiorów Petersburskiej Filii Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk i Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Przygotowa­ niu artykułów oraz biogramu Walentyna A. Moszkowa do drugiego tomu słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (2007) towarzyszyła korespondencyjna wymia­ na informacji. Drugie i ostatnie moje spotkanie z A.M. Rieszetowem miało miejsce w Petersburgu, w maju 2008 roku. Nie wychodził już wówczas, z powodu choroby, z mieszkania, pomagał jednak w moich pracach archiwalnych. Przekazał informa­ cję o korespondencji Marii Antoniny Czaplickiej z Lwem Sztembergiem, dzwonił do zaprzyjaźnionych pań w Archiwum z prośbą, aby pomogły mi w moich poszu­ kiwaniach. Odwiedziłem go 25 maja. Mieszkał samotnie, nie założył rodziny, żył z głodowej emerytury otoczony opieką przyjaciół. Jednopokojowe mieszkanie było wypełnione do ostatniego skrawka książkami i teczkami z materiałami. Zajmowały półki wokół ścian pokoju, leżały na stole, krzesłach, podłodze, pozostawiając miejsce tylko dla polowego łóżka i wąskiego przejścia. Wlewały się do korytarzyka i kuchni, zapełniały stół kuchenny z wolnym jedynie jego brzegiem. Opowiadał o dzieciństwie i młodości w obwodzie rostowskim, trudnych relacjach z kozakami w okresie okupa­ cji niemieckiej, czuł się „jużnikiem” - Rosjaninem z południa Rosji. Był pochłonięty sprawami etnologii w Rosji oraz w Muzeum Antropologii i Etnografii i wykonywa­ nymi pracami. Relacjonował trudności w gromadzeniu, poprzez ankiety, materiałów do przygotowywanego słownika antropologów i etnologów Rosji. Pragnął opraco­ wać listy M.A. Czaplickiej do L.J. Sztemberga, namawiał mnie do poszukiwania listówM.A. Czaplicki ej do W.I. Jochelsona,októrychsądził, że znajduj ąsię w archiwum Instytutu Orientalistycznego RAN w Petersburgu. Żywo zainteresował się pierwszym użyciem w publikacj achrosyj skich, spośród znanych, terminu „etnografia”, odnalezio­ nym przeze mnie w „Nastavleniach dla sostavlenia v gimnaziach... zapisok po raźnym naukam” z roku 1812, do którego dotarłem dzięki ich przetłumaczeniu i opublikowa­ niu w „Dzienniku Wileńskim” w roku 1816. Był dumny z wydanej na jego cześć księgi jubileuszowej. Aleksander Michajłowicz Rieszetow pozostanie w mojej pamięci jako człowiek bez reszty oddany nauce, życzliwy i pomocny. Zbigniew Jasiewicz �In memoriam 523 PRACE A.M. RIESZETOWA OPUBLIKOWANE W WYDAWNICTWACH POLSKICH: 2001a D.A. Klemenc i ego svazi s polskim i etnografami, w: Bronislaw Piłsudski andFutabatei Shimei - an Excellent Charter in the History o f Polish-Japa­ nese Relations, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań”, Monograph 2001b Suplement 7, red. A.E Majewicz, T. Wicherkiewicz, Poznań, s. 401-411. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego 2003a z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Ro­ syjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Lud” 85, s. 277-288. Novye nahodki p is ’em B. Pilsudskogo v Sankt-Peterburgskih arhivah, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 243-247. 2003b 2003c 2003d 2004 2007 O p is ’mah V.A. Moskova k akademiku V.V. Radlovu: V.A. Moskov kak ucenyj; P is’ma V. A. Moskova, „Rocznik Orientabstyczny” 55: 1, s. 5-44. (wstęp i komentarze), Bronislav Pilsudskij. P is’ma L ’vu Akovlevicu Sternbergu (1903 i 1905 g g j; Vasil’u Vasil’evicu Radlovu (1905 g.); Dmitriu Alekandrovicu Klemencu (1908 g.); Karlu Germanovicu Zalemanu (1909 g.), „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 249-259. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Nau­ kowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Etnografia Polska” 47: 1-2, s. 31-47. (wspólnie z W.M. Łatyszewem), Korespondencja Władysława Kotwiczą i Lwa Szternberga (1924-1925), „Przegląd Wschodni” 9: 1 (33), s. 185-193. Walentyn Aleksandrowicz Moszkow. Rosyjski wojskowy, etnograf i folk­ lorysta amator, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław-Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 219-221. HALINA SAMPŁAWSKA (1926-2009) Halina Sampławska urodziła się w 1926 roku w Tucholi na Pomorzu. W latach 1957­ -1963 studiowała germanistykę i etnografię na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W roku 1963 obroniła pracę magisterską napisaną pod kierunkiem prof. dr. Józefa Burszty „Magia w obrzędowości weselnej ludu polskiego na tle porów­ nawczym”. W tym samym roku podjęła pracę w Muzeum w Kwidzynie. Znaczący dorobek Haliny Sampławskiej to ponad trzydzieści lat pracy merytorycz­ nej w Dziale Etnografii kwidzyńskiego muzeum oraz szesnaście lat (1978-1994) pełnie­ nia obowiązków kierownika tego muzeum - kuratora oddziału Muzeum Zamkowego �524 In memoriam w Malborku. Halina Sampławska była członkiniąPolskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego od roku 1964, a od roku 1971 - również Zarządu Towarzystwa Miłośników Ziemi Kwidzyńskiej. Ponadto pełniła funkcję Społecznego Opiekuna Zabytków, od roku 1966. Dział Etnografii Muzeum w Kwidzynie zawdzięcza Halinie Sampławskiej upo­ rządkowanie i opracowanie pełnego katalogu naukowego zbiorów (1200 obiektów) oraz uzupełnienie i prowadzenie od roku 1970 księgi inwentarzowej muzealiów et­ nograficznych. W okresie swej działalności wzbogaciła Dział Etnograficzny Muzeum o 750 eksponatów z zakresu sztuki i kultury materialnej. Dzięki jej pracy powstały nowe kolekcje z zakresu współczesnej rzeźby i haftu. Halina Sampławska zorganizowała w oparciu o własny scenariusz stałą ekspozy­ cję etnograficzną zatytułowaną „Sztuka i kultura ludowa Dolnego Powiśla”. Zorga­ nizowała ponad 30 wystaw muzealnych, w tym 27 etnograficznych i trzy historycz­ ne, do których opracowała scenariusze. Ponadto prowadziła muzealny Dział Historii Walki o Polskość Powiśla, który wzbogaciła o wiele zabytków, opiekowała się rów­ nież Działem Archeologii. Ogromna jej praca w dziedzinie popularyzacji wiedzy etnograficznej to kilkaset prelekcji dla szkół oraz wykładów otwartych w muzeum, audycji radiowych, artykułów popularnonaukowych, a także naukowych. Współpra­ cowała z licznymi instytucjami oświatowymi i kulturalnymi regionu oraz ośrodkami akademickimi, służąc pomocą merytoryczną. Przez wiele lat była też doskonałym przewodnikiem po muzeum (ze szczególnym uwzględnieniem zbiorów etnograficz­ nych) oraz po Katedrze w Kwidzynie. Biegle władała językiem niemieckim. Obok stałych penetracji terenu w celu pozyskania eksponatów etnograficznych dla Muzeum, w latach 1969-1989 Halina Sampławska prowadziła badania nad kulturą ludową Powiśla. Cykl badań dotyczących roku obrzędowego realizowała we wsiach Tychnowy, Jeżewo i Dubiel w powiecie kwidzyńskim, a badania nad pieśnią ludową w gminie Janowo w tym samym powiecie. Początkowo zebrany materiał miał posłużyć do napisania pracy doktorskiej, jednak nie został opracowany ani opublikowany. Inne badania, z zakresu kultury duchowej (pieśni) oraz lecznictwa ludowego, prowadziła Sampławska w nadwiślańskich wsiach Janowo, Klamrowo Małe i Pólko. Innym obszarem działań Haliny Sampławskiej była opieka nad lokalnymi twór­ cami ludowymi, promocja ich prac, koordynacja udziału w różnego rodzaju konkur­ sach i praca jako członka jury. Jej konsultacje pomogły w odtworzeniu lokalnego haftu i ludowego stroju powiślańskiego dla potrzeb Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle” w Kwidzynie. Studenci etnografii (głównie z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu), odbywający w kwidzyńskim muzeum praktyki studenckie, zawdzięczają Hali­ nie Sampławskiej opiekę naukową, pomoc i konsultacje, również przy pisaniu prac magisterskich. W roku 1995 mgr Halina Sampławska przeszła na emeryturę. Nadal pozostawała w kontakcie z Muzeum w Kwidzynie, dzieląc się swą wiedzą i wielkim doświadcze­ niem. Zmarła 9 listopada 2009 roku w wieku 83 lat. Sylwia Tatara � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e884a05ad7b7ef9184ed40626ccd328.pdf 9f16a9293b335d43d0ba7a03fe48389c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1783 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Paryż - muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1651 Title A name given to the resource Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64,s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. KRYSTYNA t. lM, 1980 REINF'USS HISTORIA POWSTANIA MUZEÓW ETNOGRAFTCZ'NYCH W PARYŻU Kiedy zwiedzamy jakieś muzeum, nie zdajemy sobie sprawy ile trz,eba było trudu wielu pokoleń, alby zostały wypracowane formy zachowa:1ia i przekazania zabytków przeszłości. Rozwijaj4ce się z "gabinetów osobliwości" muzealnictwo, począwszy od drugiej połowy ,ubiegłego stulecia, zaczęło nabierać znaczenia, jako jeden z ważniejszych czynników iku'lturalnego rozwoju społeczeństwa. W parze z zadD.niami dydaktycznymi, jakie przypisuje się muz'eom, szedł rozwój teorii muzealnictwa, która z biegiem czasu nabierała coraz bardziej charakteru naukowego. Z'biory zaczęto systematyzować i dzielić według dyscyplin naukowych. T4 drogą wyodrębniały się różnego rodzaju muzea specjalistyczne, a wśród nich na 'przełomie XIX i XX wie'ku równj'eż etnograficzne, których losy toczyły się rozmaicie w za'leżności od lo'ka:lnej sytuacji poszczególnych ,krajów. Francja, jako kraj 'bogaty, .posiadająca w przeszł,oś<Ciroziegłe kolonie zamorskie, .miała :bardzo dobre warunki zarówno dla rozwoju muzealnictwa etnograficznego, ja'k i nauki z tego zakresu. Ośrodkiem, gdzie powstały największ'e z!biory ,etnograficzne i gdzie 'kształtowała się teoria francuskiego muzealnictwa, stał się Paryż, mający obecnie dwa wielkie muzea - Musee de l'Homme (ME) i wyłonione z niego w trakcie dalszeg,) rozwoju l\ohlsee des Arts et Traditions Populaires (AT,P). Zajmujqc się zbiorami etnograficznymi obu muzeów 'paryskich i ich działalncścią warto pokrótce zaznajomić się z historią ich powstania. Ruch kolekcjonerski, rozwijający się we Włoszech w dobie Renesansu, wpływał na liczne kraje Europy, a między innymi na Francję. W XVI - XVIII wieku powstają tak zwane gabinety sztuki i Dsobliwaści, w których zlnajdujemy zbiory różnych ciekawostek oraz dzieł sztdki, okazów przyrodni'czych i numizmatów. T'e pierwsz'e 'kolekcje były prywatną własnością króla, książąt lub magnatów. Jak podają franouskie źródła historyczne, najstarsza kolekcja oSOlb'li wości została ofiarowana Karolowi Wi'elkiemu w latach 801. i 807 przez kalifa Haroun �38 KRYISTYNA REINFUSS ar - Raschid 1. W jednym z królewskich gabinetów <Jsobliwości Karola V zachował się najstarszy inwentarz, który częściowo został o.publilkowany; dotyczy on zbiorów sprzętu i biżuterii wschodniej lub indyjskiej 2. Frall1ciszek I był nie tyl'ko zbieraczem kuriozćw, ale lubił także dyskutować z ,podróżnikami i organizować wJ'lprawy do dalekich krajów, skąd zawsze przywożono mu "nowinki". W lalach trzydziestych XVI wieku dobre stosunki Francis7!ka I ze ~;wjatem mu:cułmal1skim umD'żliwiły mu urządzenie wypraw do krajów Afryki północnej, a mianowicie do Tunisu i do Fez, z :których to wy.pra w podróżnicy, wysłani przez króla, przy\vieźłi bogate dary, Z3 wierające między innymi ciekawe okazy fauny (np. wielbłądy dwugarbne, strusie, charty itp.) 3. Wyprawy drogą morską podejmowane były przez Jacques Cartier'a. Odkrył 'Oill .południowączęść Labradoru (1.5'34r.), wyspy Canada, Rochelaga, Saguenay i inne. W prezencie przywiózł królowi 'kilku Indian do Saint Ma,lo 4, natomiast podróżnilk Bizeret na statku "Le Saint Philippe" opłynął Brazylię i sąsiadujące z nią wyspy, skąd przywiózł do Paryża paru BrazyliJczyków 5. Pieczę nad 'kuriozami powierzano przede wszystkim podróżnikom królewskim. Do takich inależał Andre Thevet, oraz Jean MO'cquet, 'nadworny lekarz Henryka IV, 'który na życzenie króla w latach 11601, - 1(612 podróż'ował lpo świecie. Zwiedził Maroko, Mozambjlk, Syrię, Brazylię, Ziemię Świętą. Z wy'praw tych przywiózł wiele darów j, osobliwości. Będąc jednakże przede wszystkim lekarzem, aptekarzem i Ibotanikiem, zbiory, które dostarczał królowi, miały charakter nowości przyrodniczych, jak: ,kukurydza, drzewo różane, miód, egzotyczne 'ptaki ,i zwierzęta itd. Z przedmiotów etnograficznych przywiózł maski z Mazagan, łuki indiańskie i rzeźbione kamienie 6. Od rOiku 1'612 zajmował się on zbiorami Marii Medycejskiej, umieszczonymi w Tuileries. Zbiory te prawdopodobnie zaginęły. Gdy w 1'. 1650 robiono inwentaryzację w pałacu Tuileries, nie podano ani jednej wzmianki ,o eksp'onatach aptekarza. 1 Paris 2 S. E. T. Harny, Les origines du Musce d'Ethnographie, Histoire et documents, 1890, s. 5. J. La.ba,rte, Inventair du MobUier de Charles V, roi de France, Par.is 1879, 16. L. de LabOl'i(le, Revue universeUe des arts, t. 2, PI<lII1is 1870, s. 206. Brief recit et succinte narration de la Navigation faite en MDXXXV et MDXXXVJ par Ca:pit{liine Jacques Camtier aux iLes de Canada, Hochrelaga, Saguenay et autres, publice par M. d' Avezac, Paris 1863. 5 L. de LabOlI1de, Revue ... , t. 2, s. 272. 8 J. Mocquet, Voy,og'e,s en AfTi.que, Asie, Ind,es OfTlientales et occ<identales, Rouen, t. 2, Cai'l'love 1'{,45. 3 4 �His,toria pOlwstaniJa muzeów etnOig:r!ajicznych 39 w Paryżu Podróże wielokrotnie były subwencjonowane 'przez państwo. Zachowało się dużo dokumentów odnośnie organizowanych wypraw, jak listy, plany czy opisy rzeczy, które fascynowały wędrowców w odl<egłych krajach. Konty-nualorem clawnych tradycji Jean Mocquet'a był Pierre Borel, który w ksi<\żc:€pt. Antiquites de Castres wyda:nej w 1'. 1642 opisuje swój .ga·binet osobliwości. Gabinet 'podzielony był na 18 części: 1) osobliwościczłowieka, 2) zwierzęta czworonożne, 3) pta'ki, 4) ryby, 5) inne gatunki poschodzenia morskiego,6) owady i węże, 7) rośliny, a przede wszystkim drzewa i korzenie, 8) :liśde, 9) kwiaty, 10) 'gumy i .płyny, 11) nasiona lub ziarna, 12) rzadkie -owoce, 1.3) ilnne owoce, 14) minerały, CI przede wszystkim kamienie, 15) przemiany w kamieniach, 16) inne minerały, 17) starożytności, 18) różn-e przedmioty. Na przelomi-e XVIIIXVIII w. e'ks'pedycje mają na celu ,głównie gromadzenie przedmiotów wartościowych, zaś wyprawy o chara'kterze odkrywczym podejmowane są stosunkowo rzadko. J. B. CoJbert urządził kilka wypraw na północny zachód 7, odkrył ziemie Kanady, ujście i dorzecze Mississi'Pi, a jego towarzysz, Cavelier de la Salle, napisał historię o Indianach - zwierzętach. Relacje te zachowały się do naszy-ch czasów i uważane są za jeden z naj'star:szych opisów nowych odkryć. Ludwik XIV nie zajmował się ~bieraniem rzeczy pochodzących z Nowego Świata. Interesowały g.o zabytki świata antycznego, jak numizmaty, rzeźiby kamienne. 2Jbieranie zabytków m ini'nn,ej przeszłośd spowodowało, że zbiory ws'półc~esne ulegały znisz-czeniu, natomiast szczególne zamiłowanie do numizmatyki dało początek powstaniu sławnyeh królewskich zbiorów numizmatycznych. W lata-ch 1704 -17,08 i l'H4 -1717 Paul Lucas przebywał na Wschodzie (Lewant), gdzie na życzenie !króla poszukiwał ró:żlneg.orodzaju ciekaw-ostek, medali, rzeŹlbkamiennych, manuskryptów itd. Z wypraw tych zostało przywiezionych wie'le eennych przedmiotów, m. in. 24 skrzynie zawierające nieznane kurioza 8. Najwięcej ,było meda'li, wieile rzeźb kamiennych i manuskryptów: hebrajs!kkh, syryjski'ch, greckich, tureckich i arabskich. W sprawozdaniu z podróży 'Paul'a Luca,s'a znajdujemy też kilka wzmialnek dotyczących eksponatów o charakterz-eetno:grafiocznym, jak np. haftowana chustka, sabewka, koszula i szarawary jedwabne, 7 P. Clement, Lettres, instructions et les ordres de l'Empereur, t. 3, Pianis 1864. s 'Memo:i:re swr la valeur d,es med:ali:l:lets, raret&s apportees Metla'iJ:les). du Levant pa;r Ze sieur memoires de Colbert, inscript.W'IIJS, pi€'rrres Palu,! VIWQJS (IBibl. Nat. publiee d'apres g'Mve1es et autres Ar-ch. OalbLnet des �KRY'S-TYNA REINFUSS 40 dwie kości do gry z jaspisu o krawędziach ze złota, trąba z :baraniego rogu, pękate naczynie 'żelazne na miód 9. W okresie panowania prekursora nauk geograficznych, Ludwika XVI, ga,binet królewski zaczął ,otrzymywać zbi'ory ,prawdziwie 'etnograficzne. Do nich należą ,eksponaty pochodzące z Hosji z 1.7'i,6r.: kale::ldarz z Kamczatki wycięty na .małych drewnianych desedkach, podobny kalendarz pochodzenia samojedzkiego, zbroja znaleziona na Syberii, a składająca się z wielu 'żelaznych fragmentów, figura żelazna przedstawiająca 'bóstwo domowe (Kamczatka), haczyk żelazny zwany "bogiem połowu" (Samojedzi), waga chińska, oraz dużo bóstw-rzeżb iPochodzenia tatarskieg.o i mOlngolskiego 10. Joseph Dombey w r. 1785 .prowadził prace wykopaliskowe na terenie Peru. Przywiezione stamtąd zbiory były pierwszymi, które z tego kraJu przywędrowały do Francji. Zbiory zostały skatalogowane i zaopatrzone metryczkami przez samego podróżnika 11, a następnie zdeponowane 31 stycznia 1'7,86r. w Cabinet du Hoi. Obok przedmiotów wykopaliskowy'ch znalazło się tu dużo eksponatów etnograficznych, jak np. białe, bawełniCline poncho haftowane w dU'że figury, wykonane ·czarną, cz·erwoną i żółtą wełną, rze'żbione herło lub laska (oznaka władzy) z twardego drewna, a także przyrządy tkackie i wiele innych. Niektóre z tych przedmiotów zachowały się do dnia dzisiejszego i można je oglądać w Musee de l'Romme. W ,ckresie Wielkiej Hewolucji Francuskiej 'konfiskowano zbiory i kolekcje książąt, magnatów it,p., co umożliwiło dalszy rozwój Gabinetów Osobliwoś'ci. W trzecim roku Hewolucji rejesLracją istniejących zbiorów zajął się Villar de la Mayenne. W raporcie z dnia 30 XI n,84 r. donosi, że w lokalu znajdujący:m się nad Cabinet'em des Medaille::. znalazł zbiory składające się ze szczątków rzeź/b antycznych, naczyń z marmuru, brązu itd. Drugi podobny skład według Villar'a mieścił się na parterz·e VI małej, wilgotnej salce. W owym s;Jrawozdaniu Villar wysunął propozycję ·utworzenia ze znalezionych przez niego zbiorów Musee des Antiquites (Muzeum Przedmiotów Antycznych). W nowym muzeum 9 dans Voyage du sieur Raoul Lucas fait en MDCCXIV, etc, pa·r ordre de Louis XIV la Turquie, L' Asie, Sourie, PaLestine, 11 aute et Basse-Egypte, t. :3, Amsterdam 1744. 10 L. A. Cointreau, Hist(}ire ab.regee d,u Cab.inet d.es 1Vled.aiUes et Antiques de la BibLiotheque National au Etat succinet des acquisitions et augmentations qui ant eu Lieu a dater de L'anne.e 1754 jusqu'a La fin du sic'de (all1 VIn de Ja RepubliqUJe fra'l1c;aise PaTi,s am IX) 1800, t. l. 11 W C.abi.nelt d€'s Meid'ai:He'Sm.ajiClJu'jesię HSotJ. Dcmbey (Pau'is., 25 I 1786). List ten je",t plI'!zyJdadem, jak w owy{m cz'a'Sla,ch pr,zygotowywa'no pOSli'ad:a'l1'ezbiory prz'eid i'ch oiJJi'ar'owaniam. �His/oria powstania muzeów etnograNc.znych w Paryżu 41; miało znaleźć sir~ miejsce dla zbiorów archeo'logi'cznych ietnograficznych. Ponieważ wystą'jJiły trudno-ści z przetransportowaniem eksponatów, więc umiesz·czono je tymczasem w Ibardzo zagęszczonym pomieszczeniu Cabinet des lVledailles. W dekrecie z dnia 17 X l'iS:5- r. zatwierdzono zorganizowanie na nowych ,oasadach z-biorC'w medali, przedmiotów pochodzenia antycznego i neźb -kamiennych. Zadanie to powierzono mlodszemu A. J. Barthelemy, który u waż~lł, że dla ponown-eg<) rozibvitu wiedzy o starożytmoś<:i n[deży gromadzić nie tyl'ko pomniki pozwalające ustalić nieznanych antycznych autorów, ale także ,przedmioty, jakie mogą być pomocne przy poznawani'u zv;yc7a,jów i -obY2zajów różnych ludów. Chciał on połączyć badania r:ad te:aźniejszością z prz-eszłością, oraz zająć się oibyczajami i zwyczajami luciów odległy-ch w czr.sie i przestrzeni. Naukę tę inazwał etncgrafią, która od tego czasu znajdowała się w ścisłym 'połączeniu z archeolo~ią 12. Wśród skonfiskowanych w -czasie Rewolucji zbiorów znalazły się również bogate kolekcje 'Księcia d'Orange, rozsiane IpO licznych jego rezydencjach i 'pnekazane na rze-cz ,pań-stwa. iNa specjalną wzmiankęzasługują losy zbiorów bogatego kolekcjonera Stathouder'a, który podczas Rewolucji ewaku,ował je do Holandii. Gdy armia francuska pod wodzą Pichegru wkroczyła do Holalndii, członkowie Konwentu z r. 17'9!2 towarzyszący oddziałom wojskowym, zobowiązah się, ż·e prywatna własność obywateli ipozostanie nienaI'Uszona, a wyjątek stanowią jedynie zbiory Stathouder'a, które muszą wrócić do Paryża. Rewin~dykacja zbiorów wywiez:oTlych do HoL:mdii powierzona została ,przez Konwent Andre Thouin, dyrektorowi Mu~(~e d'Histoire NatureHe. W r. 17'9,5 r. z Holandii zostCJly przesłar:e .pierwsze eksponaty z za'kresu sztuki, które w z,:1acznej części przekazano do mU7eów departamentalnych, utworzonych przez Konwent. Tylko najhardziej cenne zbiory zdeponowano w Bibliothcque Nettionale w Paryżu. Wśród nich znalazło się 16 skrzyń zawierających p r;-:edmi-o t y ,pochodzenia indiailskiego 13. . Jai'geon, kcnsenv,lt-Dr z1bioró\v z 'ulicy de Beaunne, -przeniósł w r. 1795 do BiblictheCjl':C' Nali(";nale zbiory archeologiczno-etnograficzne, wśród których znajdowały si(~ \vazy peruwiańskie, przywiezione z wyprawy ,przez J. Dombey'a (obecnie są one w MH). W wieI u skonfiSKowanych posiadłościach magnackich znaleziono liczne przedmioty j..:ochodzenia indyjski<:ogo, kanadyjskiego, chińskiego itd. W piqtym roku Rewolucji :(1797) zbiory Bibhote'ki powiększyły się znowu przez od£bnmie 'emigrantom pozostawiony,ch kolekcji. I tak np .. 12 13 E. T. Ramy, Les ori!Ji.nes ... , s. 24. lHagasin encyclopedique, Jer, annee 1'795, t. 2, s. 419. �42 KRYSTYNA REINFUSS w -pałacu J.oly de Beury znaleziono kompletny strój indiański, a ze wspaniałego ,pałacu księcia de Brissac, namiestnika Paryża i dowódcy pułikowni'ka des Cent~Suisses, straconego w Wersalu w r. 1792, została zabrana wschodnia broń r(tarczechińskie, złot.e krisze malajskie o damasceńs'kich rękojeściach, pałasze, kołczany, strzały itd.), którą zdeponowano w 1797 r. w Catbinet de Barthelemy, zaś piękną pirogę z drzewa :goździkowego, zrobioną przez tubylca wysp Moluckich, wraz z całą dużą kolekcją różnych przedmiotów wyniesiono z domu :księcia de Conde z Chantilly i odd3lTIodo Biib'hote'ki. Zabezlpieczone przez konfiskatę prywatne zbiory weszły później do zfbiorów Musee de l'Homme 14. H. L. .Jean Baptiste Bertin - minister Ludwika XVI, był przede wszystkim miłośnikie'm nauiki i ,kolekcjonerem. Prowadził ożywioną działalność społ'eczną. Zakładał szkoły, głównie rolnicze i weterynaryjne, ale najwięcej poświę'cał ,czasu na ,prowadzenie stałej kClresp<)lndencji z podróżnihem ~P. Amiot i jezuitami przebywającymi \'1 Chinach. Czuwał nad tym, aby naj'bardziej interesujące roz!pravv'Ynaukowe uczonych misjonarzy były drukowane w "Memoire'S concernalnt Ie'S Chinais". Dzię-ki tym licznym łkonta'ktom powstała duża i cieka wa kolekcja, która została skonfiskow8.lna w r. 1'7'96, ponieważ Bertin został oskarżony o udział w "Pade de famine". Musiał się ratować uciecz~ką za granicę, zaś Jego Zlbiory powiększyły zaso'by Biblioteki Narodowej 15. Książki i rysunki ..chińskie zdeponowano w dziale dru'ków i manuskryptów, ,eksponaty etnograficzne dostały się do C<abinet des Antiques. Zbiory te przyczyniły się do 'Powstania niezwykle interesującej r'ozprawy na temat Chin, napi. sam'ej .przez M.Breton'a w latach 181'1 - 1'8:1,316. Dawne ~biory starożytności i nowe nabytki, pochodzące przeważnie z konfiskaty majątków emigrantów, dały początek Muzeum Etnograficznemu, które 'Powstało w siedzibie Biblioteki Narodowej. Zbiory skata1ogowane zostały według zarządzenia Comite de l'Instruction Publique, w pierwszej kolejności te, które były wyszcz'ególnione w "zestawieniach kol,ekcji i depozytów do inwentaryzowatnia "pod łiterą "p" (prywatne) i te, 'któr'e były wymie:nione jako "zbioryemigrantów i byłego duchowi,eństwa". Tymczasem do Musee de Barthelemy, zwanym też "Cabinet du Roi", trafiały zbiory ofiarowywane przez poszczególnych amatorów-zbieraczy '-czy urzęidy pulbliczne, jak równie'ż przedmioty przywożone przez cywilnych luJb wojskowych urzędników, będących na służbie państwowej albo E. T. Hamy, Les origines ... , s. 28. H. Condj€!I", Biblio.theca Sinica, t. 1. 11 M. Breton, La Chine en miniature ou Choix de costume, arts et metiers de . ~et empire, Plads 1812. l4 15 �Historda powstania muzeów etnograficznych w p.aryżu 43 przedstawicielstw handlowych w Ameryce, Indiach, Seln'egalu i wielu innych ,placówkach 17, Kolekcja utw8rzona przez A. Barthelemy de Courl;ay (takie było jego pełne nazwisko) składała się z 'kr(>tkich serii przedmiotów, ale ;niezwykle interesujących. Zapoczątkował on pierwszy w r, 1799 geograficzną iklasyfikację eksponatów, która to klasyfikacja była potem w XIX wieku stosowana we wszystkich muzeach na terenie Francji, Prz-ez wiele lat ,po śmierci Andre Barthelemy de Courcay jak gdyby zapomniano o zbiorach w Cabinet du Roi. Nowych kolekcji ,przybywało niedużo, a stare niszczyły się. Na interwencję ówczesnego ministra J. Banks'a (ok. 1805 r.) aby zabezpieczyć zbiory przed zniszczeniem, Z'Ostał Cabinet de Barthelemy (czy tzw. Qwl'ekcja Cabinet du Roi) zdeponowany w Musee des Antiques, znajdującym się w Biblitheque du Roi. Po wydarzeniach w roku 1,815 (Restaura'cja Burbonów) część, stosunkowo nawet duża, zbiorów skonfiskowanych wczasie Rewolucji wróciła do swych prawowitych wlaścicieli, 'prawdopodobnie również owych 1'6 skrzyń i kolekcja Stathouder'a, gdyż ślad .po nich zaginął; z-ostały jedy;nie przedmioty 'bardzo zniszczone i nie posiadające większej warteś'ci 18. Zaczęła siG nowa -era zbierania, konserwowania i zabezpieczania zbiorów etnograficznych z tendencją d,o wywakzenia odrębnego muzeum etll{)graficznego w Paryżu. Znaczne zasługi w tym położył E. F. Jomard, inżynier i geograf (brał udział w wyprawie N3!poleona do E'giptu), członek rządu, a także członek l' Acaldemie des inscriptions ,et belles-lettr'es de l'Institut de France, który od 181i8 roiku zajmował się sprawami związanymi ze zbiorami etnograficznymi w Paryżu. W roku 1182'8 E. F. JornaI'd zos'taje mianowany opiekunem zbiorów w Bib'liotheąue du Roi, przy czym zaraz rozpoczął konserwację 1) d~pozytów pochodzących z różnych stron świata (des depots de geographie) oraz '2) przedmiotów antycznych i 3) przyrodni(;zych. Konserwatorem w Bibliothequ'e du Roi został na prośbę E. Jomard'a - Daeier. Jego zadaniem byłl() zajęcie się organizacją Muzeum Etnograficznego, na którego zaloż€nie 'Zgodził się jesz'cze w r. UH8 l'Institut de France. Niestety, ni€ mógł on utworzyć takiej placówki w Bi'bliotece, gdzie zbiory się mieściły, Iponieważ zadania Bibliotelki były różne od tych jakie miało mieć Muzeum Etnografcme. E. J omard czynił wsze:lkie starania o zainteresowanie społeczeństwa i sfer rządzących ,programem muzeum geo-etnograficznego (Muse€ geoethnogra'phique - określenie E. Jomard-a). Sprawa oparła się o Ministerstwo !Marynarki. W MOinitorz<ez dnia 1'5 stycznia 11828 r. :podano 17 J. Expilly, DicmonwiJre deiS GauLes et de la Fra7l1C'€, t. 5, Paris - 465. 18 L. A. CoiJntrealU, HiS<toire ... , s. 193, 2G3. 1-820, s. 464- �44 KRYSTYNA REINFUSS do wiadomości :popartą prz'ez króla decyzję utworzenia w pałaeu du Louvre Muzeum Morskiego (le Musee Naval), noszącego imię syna królewskiego, M. Ie Dauphin - admirała Francji, w obrębie którego mieścić się miały Musee de la Marine i Musee d'Ethnogra'phie, a oba miały działać pod patronatem Muz.eum Sztuki w Luwrze. Muzeum marynistyc:z.ne dzieliło !Się na dwie sekcje: marynisty'czną i etnograficzną, przy czym tą ostatnią kierował E. Jomard. Wiele warto'ściowych przedmiotów znalazło się w InDwym Muzeum. Podróżników udających się na wy'prawy przed wyjazdem z Francji instruowano o koniecznoś·ci przywożenia nowych ·e'ksponatów z różnych stron świata. Do Muzeum napływały również zJbiory prywatne, dary obywateli lub instytucji. Na apel E. Jomard'a, który skierowany był do lekarzy, oficerów, marynarzy, podrÓ'ż,ników itd., o Dfiarowywaniekolekcji czy pOjedynczy'ch rz·eczy dla Muzeum, odpowiedziało wiele osób, oddając pojedyncze okazy lub cał,e zbiory. Wśród tych darów znalazło się cały sz·ereg niezwykle cenny'ch ,przedmiot6w, jak np. pełny strój Siuksa ofiarowany .przez nawigatora Zede, ·czy 'kolekcja licząca ponad 200 :przedmiotów podarowanych 'przez Dumont d'Urville i d'Orbigny po ich :powrocie z wyprawy do Oceanii. W nowych zbiorach znalazło się wiele prz·edmiotów przywiezionych z Nowej Zelaindii, z Archipelagu Tonga itd. E. Jomard, oprócz tego że współpracował z administracją Marynar!ki, kolonii, z żeglar7ami czy też dyplomatami, prz'ebywającymi z dala od kraju, ,podejmował też działania na własną rękę. I tak, m. in. zakupił dla Muz·eum z.biory Lamare~PicquDt z Hindostanu, starał się o z.organiz.owanie ekspedycji, !którą prowadził Lamare-Picqnot w ,latach 1826- 1,829 do Kalkuty, Indii itd., skąd ten podróżni';'; 'Przywiózł dużo niezmi'ernie ·cie'kawych zabytków kultu bramiilsikiego i 'buddyjskiego. Po jego powrocie E. Jomard zabiegał, aby l'Aeademie des inscriptio-as et belles-lettres, Societe asiatique, Societe de gĆ2~:raphie, zajęły się z'biorami Lamare-,picquot'a. Otrzymał on na wet od tFh trzech wymieninnych instyt'ucji przyrzecz·eni·e, że powstanie w Paryżu specjalne muzeum, w którym ta cała kolekcja 'przedmiotów, jakich dotąd Francja nie posiadała, będzie wystawiona. Niestety, projekt te:n nigdy nie z-ostał zrealizowany. Za zgodą ówczesnego ministra, a na -pole·ce::lieG. Cuvier'a, sławnego uczonego-.przyrodnika, czlonka Francuskiej Akademii Nauk, piastującego w okresie cesarstwa i Restauracji wiele wysokich godu8ści państwowych, a od 1:8211, członka Rady Państwa i Para Francji, 'Prz.y Sekcji Etn-ograd'i'cznej Musee Naval powstała Komisja, w skład której wchodziło dwóch reprez'entantów Akademii i Towarzystwa Azjatyckiego oraz �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 45 sam Cuvier i Jomard. Rezultatem działania Komisji było ogłoszenie wydane dnia l XI 18:)1 r. zarządzające, ż·e: l) w Paryżu będzie tylko jedno miejsce, w którym zosta;ną zgromadzone przedmioty etnograficzne, wyjaśniające historię człowieka od strony tak fizycznej, jak i duchowej; 2) miejscem tym będz:e sala w Biibliotheque du Roi; 3) eksponaty a cha1'3kLerze etnograficznym roz'proszone po różnych instytucjach publicznych Paryża będą za zgcdą zarządzających tymi zbiorami przewiezione do Bibliotheque du Roi. Komisja 'kasowała i wcielała do Se'kcji wszystkie publiczne kolekcje etnograficzne na terenie ·Paryża. Zbiory dostały się do malej sali nad Cabinet'em des Medailles w Bibliotece Królewskiej. Zbiory przyrodnicze, o których iniezbyt precyzyjnie mówiło zarządzeni·e z dnia 21 XI 18311 r. dostały się do Musee c.e la Marine 19. Dalsza działalność zmierzająca do utworzenia w Paryżu oddzielnego Muzeum Etnograficznego uległa poważnym zahamowaniom w r. 1832, kiedy to na skutek epidemii cholery wymarło wielu rzeczników powstania muzeum, a wśród nich również i minister Cr,vier. Zamieszki polityczne spowod·owały, że E. Jomard i wielu innych zwo:!enlIlików Muzeum m1..:siało .się chrOlnićopus::czeniem Paryża. Gdy sytuacja polityczna w Paryżu uspokoiła się E. Jomard ,ofiarował swoje prywatne zbiory do Bi'bliotheque du Roi, a równocześnj'e kusto.sz MU'see de la Marine na polecenie ministra Marynarki i Kolonii przekazał Bibliotece Królewskiej 84 obiektyetnograficzne. J Zbiory Sekcji Etnograficznej powiększały się stale ,o nowe dary. Wśród ofiarodawców znalazł się i Ludwik Filip, 'który 'podarował wartościowe przedmioty otrzymane od króla A'bisynii. Pod koniec pierwszej połowy XIX w. zbiory obu Sekcji Musee de la Mar1ne zestały ostatecznie ;podzielone na eksponaty a charakterze marynistycznym i etnograficznym. Sekcja ·etnograficzna otrzymała nowy lekal w postaci dużej sali w sąsiedztwie Mu'see de la Marine oraz pawilon de Beauvais. W roku 1-8~;0 nowa Seikcja otworzyła pcdwoje dla publicznoś·ci. W związku z tą uroczystością wzbogaciła się a nowe eksponaty. Przeprowadz·ono inwentaryzację wabu Sekcjach, 'którą zakończono 31: XII 185'6. Musee de la Marine posiadało 37'86 przedmiotów, z czego 1026 była w Sekcji marynistyczlnej, a 2760 w Sekcji 'etnograficznej 20, a to: E. T. Hamy, Les origines ... , s. 45. L. Morale-Fatio, Notice des collections du dans les galeries du Musee Imperial du Louvre, s. XII - XIV. 19 20 Musee t. de la 1, Paris Marine expo~ees 1862, Introduction, �46 .KRYSTYNA REINtFUSS Nazwa Illość obiektów 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Prowincj'e azja tyckie Chiny, Indochiny, J alponia Afryka wschodnia Afryka centralna Afryka zachodnia Afryika północna Ameryka północna Ameryka południowa Oceania zaohodnia (Mauazja) Oceania południowa (Me~ClIn'ezja) H. Oceania północna (Mikronezja) 1'2. Oceania wschodnia (Bolinezja) --- 1011 1014 24 332 11&223' 1i2:B 67 86 253 38 raz'em --- 447, --::---- 27\60 !Przygotowanie d) :Pierwszej Wystawy Światowej w 1860 r., układy Euro1JY z Japonią, wdelenie do państwa Nowej Kaledonii itd. wszystko to spowodowało, że znowu wypłynęła sprawa utworzenia nowego, oddzi'elnegomuzeum 'etnogroaficZlnego.O zbiorach przypomniano sobie w momencie wzno:wienia działa!~ności Musee des Antiquites Nationales w Saint-Germain-en-Laye 21. O stanowisko kustosza w tym nowym muzeum starał się, pomimo Ipodeszł-egowieku, E. Jomard, jedna'kże jego kandydatura została odrzucona. W parę miesięcy 'po odmowie wielki miłośnik etnografii i rzecznik utworz'e:nia odrębnego muzeum etnograficznego zmarł. Wi'ele Z1biorównadsyłanych w związku z mającą się odbyć Wystawą było składanych w magazynach Musee de Saint-Germain-elll-Laye i w Musee d'Histoire NatureUe lub prz'esyłano do muz,eów prowi'ncjonalnych. Z ramienia Ministerstwa Oświecenia iPublicznego wysłany został dr E. T. Hamy, naukowiec, do Da{tlii,Szwecji i !Norwegii, aby zapoznał się ze wspaniałymi zbiorami tamtejszych muzeów i ich organizacją. W raporcie z tej !podróży dr Hamy sugerował rutworz'eni'e muzeum ettIlo,graficznego, wzorującego się na Muz'eum Królewskim w iKopenhadze (1e Musee royal -ethnographique de Copenhague). Uważał on, że znajdujące się w LuwrZJe zbiory 'etnograficzne są zupełnie nie na właściwym miejscu, gdyż Luwr jest muzeum sztuki plastycznej. Dr Hamy zdawał sobie sprawę, ż-e Z1biorypaństwowe i te, które są w posiadaniu ko'lekcj<merów chętnych do przekazania swych zbiorów na rzecz państwa, 21 CataLogue E. Jomard, des obj.ets Paris 1863. d'antliqwite et de la oo~l(?Ct,j,onefurnogTwpM.ątLe de feu. �HistorJia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 41 są ogr'omne, więc dlatego w raporcie do Ministerstwa Oświecenia Pu-blicznego a'pelował o scentralizowanie wszystkich prz'edmiotów ściśle etnograficznych z misji, darów, wymiany lub nabytych, w jednym muzeum, które nosiłoby nazwę "Museum 'ethnogra;phique des Missions scien tiphiques". Zostało to D.publikDwane w "Journal officiel" w dniu 19 XI 1877 r. W tym samym czasie M. de Watteville, kierujący przygotowalniami do !Wystawy Światowej, zorganizował tymczasową sekcję amerylkanozna wczą i zaapelował do obywateli posiadają'cych zbiory z ,Nowego Świata, aby je oddawali do Muzeum. Wtedy to E. Andre, który przeibywał w KD'lumbii i Ekwadorze (187,6), ofiarowa'ł swoje zbiory wiele posążków !bóstw z doliny św. Augustyna, stwj'e z doliny Rio4Napo. różne ;przedmioty ,pocho.d.zą'cez <grobów dawnych Indian de [a Guacamaya itd. W r. 1'87:8, 2'3 stycznia odbyła się inauguracja tymczasowego Muz'eum Etnograficznego w salach wynajętych 'przez 'komisarza Wystawy Światowej, M. de Watte'ViHe. !Przez ,sześć tygodni publiczność tłoczyła ,się w trzech salach, w których znajdowały się <eksponaty pochodzące z Ameryki, Azji, Ocealllii i Afryki, zachwycając się ,bogadwem. zbiorów, słuchając informacji misjonarzy i podróżników objaśniających swoje zbiory oraz relacjonujących swojoe odkrycia naukowe 22. Sukces., ja1ki ;przyniosła wystawa spowodował, że M. de W:atteviHe nie wahał się już wydzielić znaGnej przestrzeni na wystawę etnograficzną w ramach Wystawy Światowej 23. Zaproponował on równie'ż utworzenie, dwóch komisji {l'8 X li8718), z których jedna zająć się miała kwestią .lo.- . kalową, a druga bud:Żetem Inowego muzeum. Uchwalono, ż,e budżet muzeum wynosić ibędzie około dwóch milionów fTainków, 'ustalono także, skład osobowy pf80cowników muzeum. Architekt ViOlilet-le-Duc zaproponował, aby wykorzystać na oole przyszłego muz'eum część iPalais Champs des Mars. ProJekt ten nie w- . stał zrea!lizowany. :Po wielu pertr~ktacj8Jch pomiędzy zarządem miasta. ministrem finansów i 'kierownikiem sekre'tariatu !Ministerstwa Oświece __ nia PuJblicznego, został wydany dekret (13 X 1187(9), na mocy któregOJ . do dYS!pOzycjiM~nisterstwa Oświecenia Puhliczmego i Sztuk !Pięknych (Bt!aux-Arts) oddano Pałac du Trocadero z przynal€!Żnościami. Viollet-Ie-Due uznał j-ednak ;pałac Trocadero za nieodpowiedni dla muz,euIllt. etnograficznego, a to z tego powodu, że w pałacu sale byqy zbyt wąskie. długie, nie nadające się do podziału, 'który konieczny jest każdemu etno.grafowi tworzącemu wystawę ze swoich eksponatów. Również wadliwe, u Cataiog,ue du MJi1lJVstere de t'1n.st:TtLC'tion Publique, des CuUes et des Beaux-. t. 2, MliJssrilolnset voyages scien&1ique.s, Paris 1878. u Baron M ide Waltlte'VIill1e,Rapport adnninistratif $lUr l'exposition specłale dUr M.ini.stre de rIn.sltrrrwctłon Publique a l'Exrpo~,ion u'T1liv.€lTseUe de 1878, PariS 188,_ -A1'ts, s.23. �48 KRY,STYNA REINIFUSS · oświetlenie i brak dostatecznego ogrzewania mogły ,powodować :niszczenie cennych przedmiotów. Pomimo jego uwag i sprzeciwu zbiory, które wystawi'one były w czasie Wystawy Swiatowej w 1878 r., zostały przeniesione do skrzydła we wschodniej części pałacu. Wybrano komisję, która miała za zadanie ustalenie pewnego modelu urLądzenia muzeum etnograficznego. Przyjęto układ geograficzny, jaki prO'ponował w r. 17199 A. Barthelemy, a jaki rówlnież był przewidziany w projekcie N1usee des Missions Scienti.phiques. Zatwierdzono też ponownie budżet nowej .placówki. Starania trwały długo, tak że dopiero po dziesięciu latach od zakoilczenia Wystawy Swiatowejotrzymano pożądany rezultat. W 1'. 1889 definitywnie utworzono Muzeum, którego dyrektorem został dr Hamy. \V Pałacu du Trocadero w salach wystawowych nie mogły pomieścić się bogate zbiory, więc zaczęto je instalować w obszernych !korytarzach, gdzie światło !było bardzo słabe. Najlepiej oświetloną salte; przeznaczono na koleikcje ,pochodzące z Azji, jednakże w pomieszczeniu tym okna były nieoszklone, eksponaty niszczyły się bardzo szybko. Aby temu zapobiec część zbiorów przeniesiono do Muzeum Guimet (Musee Guimet), a część rozparcelowano między różne placówki muzealne na pr{)wincji. Wczasie przygotowań do Drugiej Wystawy w 1'. 1900 część sali została oszklona, umieszczono w niej rzeźby kamienne. Dopiero po zakończeniu Wystawy pomieszczenie zostało oddane Muzeum Etnograficznemu. Pozostała część sali wstała oszklona na koszt podróżników CreąuiMonfort i Senegal de la Grange, w zamian za co otrzymali oni pozwolenie wystawiania wciągu czterech lat swoich zbiorów pochodzących z ich wyprawy do Boliwii. Sytuacja lokalowa w Muzeum nadal była trudna. Wybudowano więc nad sailą Afryki pomieszczenie, w którym umieszcwno zbiory z Ocea,nii. Sutereny, mogące służyć za magazyny muzealne, zostały przydzielone Muzeum Rzeźby P{)równawczej i(Musee de sculpture comparee). Brak magazynów i miejsca spowodowały, że gabloty w sa'lach otwartych dla pu!bliczności były zapchane do tego sto,pnia, iż częst{) trudno było rozróżnić przedmioty, a () posegregowaniu według jakiejkolwiek metody nie było m{)wy. Czasami zdarzały się wypadki, że zwiedzający ofiarowywali nie tylko swoje zbiory, ale także pewne fundusze na ich wysta· wienie. Tak nip. Francuz Geniu, urodzony i mieszkający stale w Meksyku, ofiar{)wał kolekcję liczącą ponad 1000eksponatów, niezwykle cennych, ,pochodzących z okresu 'przedkolumbijskiego. Znając trudną sy·tuację finans.ową Muzeum wyasygnował również pewną kwotę pieniężną na zakup gablot, um{)żliwiających wystawienie tych zbiorów. Dr Hamy i jego zastępca, dr R. Verneau, z braku odpowiednich fun,duszy wykorzystywali deski skrzyń jako materiał na prowizoryczne :meble i gabloty. Pr{)blem ogrzewania sal był w dalszym ciągu nie roz_ �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 49 wiązany. Viollet-le-Duc po dokładnym ,przestudiowaniu zagadnienia doszedł do wniosku, że koszty roczne utrzymania Muzeum wynosić będą około 25.000 FF. Muzeum nie dysponowało jednak taką sumą, więc w trzech salach {) długości 75 m 'każda, w który'ch mieściły się zbiory z Francji, Afryki i Ameryki, wytbudowano po jednym piecu. Piece te jednak nie były w stanie ogrzać tak wielkich pomiesz'czeń. W lecie temperatura była niska, a w zimie było lodowato. Od r. 1907 Muz'eum kierował dr R. Verneau, który tak jak jego 'poprzedni;k borykał się z trudnymi warunkami lokalowymi i finansowymi. Zbiory Muzeum wakresie 1880 - 1:918 powiększyły się z okolo 6000 do ponad 100000 egzemplarzy, z czego więksZO'ść była darami, ponieważ Muzeum nie dysponowało prawi'e ża:dnymi fun!du'Szami na zakupy. Persone.l muzealny składał się z dyrektora, inspektora, stolarza i trzech dozorców. Zespół zatrudnionych był niedostateczny. W czasi'e I-szej wojnyświatowej wszyscy 'pracownicy byli zmobilizowani, jedynie dozorca zatrudniony czasowo 'pozostał w Muz'eum, a.le mimo najlepszy.ch chęci nie był w stanie sprostać tym wielkim i sz'erokim obowiązkom, jakie spadły na niego. Nic więc dziwnego,że w okresie wojny wiele przedmiotów uległo zniszczeniu 24. Założenie Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego Trocadero (La Societe des Amis du Musee d'Ethnographie du Trocadero) miało na celu przyjście z pomocą materialną, jednakże skończyło się jedy- _ nie na moralnym poparciu, a :nie na dotacji finansowej. Pierwszym aktem na drodze reorganizacji było połączenie Musee d'Ethnographie du Trocadero z Muzeum Narodowym Historii Naturalnej (Museum National d'Histoire Naturelle), które miało miejsce w r. 1'9128, a specjalnie z Katedrą Antropologii (La Chaire d'Anthropologie) tego Muzeum, której profesor zwyczajny stawał się automatycznie dyrektorem Muzeum. W tym czasie profesorem Katedry był Paul Rivet, który został dyrektof'em Muz'eum., Na jego zastępcę 'powołano George Henri Riviere. Nazwiska tych dwóch uczonych są nierozłączne, a ich zasługi jednakowe w reorganiza'cji Muz'eum 25. Nowa dyrekcja postawila sobie ,pytanie, czy należy przeprowadzać reorganizację w Muzeum, czy też szukać nowego miejsca, bardziej odpowiedniego na tego typu ,placówkę i przenieść Muz'eum do nowego lokalu. 'Problem ten był szeroko omawiany przez Komisję Doradczą (Com- 24 R. Verneau, Le Musee d'Ethnographie du Trocadero, "Anthropologie" (Paris) 1930, t. 29, s. 14. 25 P. Rivet e<t G. H. Riviier,e, La reorganis,ation dUo Musee d'Ethnographie du TTocade'To, "BUlll1ebn du MUlsee d'E)thnog)r.a'phie du Trocaderro" (Paris) 1931, nr l, s. 3 - 11. 4 "Lud" - tom 84 �50 KRYSTYNA RE:tNJ<'USS mission Consultative), w skład której 'Wchodzili: dyrektor Szkół Wyższych, dyrektor Muzeum, rektor Uniwersytetu 'Parysikiego, dwóch profesorów Muz'eum, .prz'ewodnkzący Towarzystwa Przyjaciół Muzeum du Trocadero oraz dyrektor Sztuk Pięknych. Komisja j-ednogłośnie uslaliła, ż'e należy posiadany -lokaol zaada!ptować. Takie rozwiązanie 'pozwalało szybciej uzyskać cel, czyli otworzyć wystawę dla zwiedzających. Musiano więc przede wszystkim założyć prawidloweoświetlenie i ogrzewanie, uszczelnić metalowe witryny i gabloty, powiększyć powierzchnię ekspozycyjną, aby była mO'żliwość stworzenia sali poświęc,onej zbiorom Azji oraz pomieszczeń magazynowych, laboratoryjnych i biurowych. Kwestia powiększenia powierzcl1ini była stosunkowo łatwa. Wystarczyło 'bowiem tylko przyznać Muzeum półkolistą galerię na pierwszym piętrze Pałacu du Trocadero. Galeria była oszklona i mogła stać się wE>pa~ niałą i obszerną salą ekspozycyjną. W czasie zastępowania starych witryn i gablot nowymi o konstrukcji metalowej, robiono dokumentację, czyli inwentaryzowano zbiory. W nowych gablotach układanoekspoillaty według wówczas obowiązujących reguł nowoczesnych zasad muzeologii, a więc bez zbytni'ego nagromadzenia przedmiotów, z etykietami wykonanymi starannie, o przystępnie zr·edagowanej treś·ci przeznaczonej dla sz'erokiej publiczności, umiesz'czano również mapy geograficzne przedstawiające rozmieszczenie plemion oraz mapy, na których zaznaczone było pochodzenie najbardzi,ej charakterystycznych przedmiotów 26. Pałac du Tr'ocadero, wybudowany na Wystawę Światową w 1865 r., ni'e był w .guście Paryżan, chociaż wielokrotnie /przeprowadzano remonty zewnętrzne. W r. 1932 został ogłosz'ony kOinkurs na projekt nowego Pałacu du Chaillot, który miał stanąć na miejscu starego. Jury wybrało .projekt Charles Sid-lis'a. Przebudowa trwała od 1935 do 193:'7. r. 27 !Muzeum Czł·owieka {Musee de l'Homme - nowa nazwa Muzeum Etnograficznego) otworzyło swoje podwojoe dla zwiedzają'cych w dniu 21 IV 1903'7 roku. Zbiory dawnego Muzeum podzielono na dwie części: pierwszą .stanowiły ·eksponaty odnosząee się do wszystkich części świata, również i Europy, z wyjątki,em przedmiotów dotyczących Fralncji. Te ostatnie tworzyły drugą część, a które od 19;28 r. wystawione były w oddzielne'j sali. Zbiory te z'ostały oddane nowoutworzouemu Muz·eum Sztuk i TraJdycji Ludowych (Ie Musee des Arts et Traditions Populaires). Najliczniejsze okazy pochodziły z Bretanii, Auvergne, Lanid.y, La'ngwedocji, Prowansji, Normandii, Alzacji i Lotaryngii. Wystawa miała na celu !8 Ibdderrn, s. 3 - 11. Za!har, Les melto-morphoses 27 1M. nr 4, s. 3 - 1.2. du Chaillot, "Le Renaissance" (Paris) 1938, �Historia powstania muzeów etnograficznych w Paryżu 51 przybliżenie ró~nych regionów Francji mieszkańcom stohcy oraz zaprezentowanie ich turystom zagranicznym 28. Dyrektorem Musee de l'Homme został Paul Rivet, a dyrektorem Musee des Arts et Traditions Populair'es - Geol'ges Henri Riviere. Oba Muzea nadal mieściły się w Pała,cu d€ Chaillot. ATP rozwijala się szybko, a kiedy ,po II-giej wojnie światowej zaczęło brakować miejsca dla zbiorów, rozpoczęto starania a nowy lokal. W 1'. 1'9154 wyznaczono na budowę gmachu dla ATP parcelę znajdującą się w Lasku Bulońskim. Budowa trwała długo, dopiero w r. 1£7,1 jako pierwszą otworzono galerię naukową z ekspozycją systematyczną, mieszczącą się w podziemiach inowego gmachu, a w r. Hl7'5 galerię a układzie głównie funkcjonalnym, zajmującą parter. Ga,leria prz'eznaczona jest dla szerokich rzesz z\viedzających. Obecnie w Paryżu istnieją dwa ,odrębne muzea, które różnią się od siebie nie tylko charakterem gromadzonych przez nie zbiorów. Stanowią one doskonały przykład, jak ibardzo w ciągu ostatniego półwiecza zmieniły się 'poglądy na funkcję placówki muzeal:nej, jej organizację, prohlemyekspozycji zbiorów czy formy popularyzacji wi'edzy o kulturze ludowej. Kontrast, jaki zachodzi między dwoma muzeami paryskimi stanowi interesujący temat do studiów nad rozwojem muzealnictwa francuskiego. Temat tym ciekawszy, 'Że daje możność śledz'enia drogi rozwoj u muzealnictwa ,etnograficznego od opartego na ewolucjonistycznych teoriach dziewiętnastowiecZinych - do bazująeego na współczesnych założenia,ch funkcjonalizmu. Badając mało w Polsce znane dzieje dwóch francuskich muzeów poznaj emy w zasadzie historię muz'ealnictwa w skali znacznie ogólniejszej. Zbliżone bowiem kaleje rozwoju przechodziły muzea etnografic7Jne w wieJlu innych krajach europejskich, nie wyłączając Polski, która - co iI1atym miejscu należałoby .podkreślić - w pewny'ch przypadkach wyprzedzała to, co znacznie później weszło do planów organizacyjnych najbardziej nowoczesnego francuskiego muz'eum etnografi'cznego w Lasku Bulońskim. KRYSTYNA REINFUSS THE HISTORY OF THE ORIGIN OF ETHNOGRAPHI'C o(S'umma MUSEUMS IN PARIS TY) QU'iLc a fow f'ac'tons co:nltriobute.d to fav,our.able aondtilti'ollls of the esltab1ishmen\t of French ethnoglr,a;phioc mursedlogy; Vliz. the wealth of the country, its vast ove28 A. La.n:dliim, Les musees t. 3, nr 5 (MDCOCLXXXVlIn). d'Ethnogr'aphie, "ReVlUle des T1'1HliiJtiol1JS Popurl<all'ws" �:52 iKRYISTYNA REINFUSS mea clOllOIlliesa.nd others. The sO-ClalHed"oo11lectiom; of cu:niI00it.ies" were the filrSlt ·collections to .be found iiIl France frOll11the 1,6th up to the 18th Clentury. They consisrted of soune .natural and IllUJmliJs:maJti:c s:pecim'ens, wor-ks of <lIlitaIS wel11aiS vaI1i!oU's {:urios coming mostly from overseat expeditio.ns. The very first collections belon'ged to the king, fu'rther ones used to be organized by dukes and magnates and supervised by famous traveHers. During the Fre·.ch Revolution <:onfiscated collections were PUlt together to form bi'~ger wnits. For exa-mp1e, the exhiibits of etlhnograp'hi'c chalracter were gathered in the bu~1dill'g of the Natio!nal Library in PaJ1i s. That fact is recoglll'ized aiS the vlery beginning 00' aln ethl1lographi·c museum there. AlIter l1H5 some cO'Jileclions returned to their previous owners. However, a ne.w elm of intea1Jsive c()l~lecltillnig, pres-erv1wti'on alllid pr<JIiecvi'on of eltrunogr.aphic specim'eJllS, as weB as efforts to estalblish an inde'p€lllident museum had be.gun. Origlina1oly., the Musee d'iEthnographie was a department of the Museum of Naviga:ti-on but as late ais i'n 11838i1 becaJme an i11Jd('pendent unit. For many years the Museum laiboured under great di:f!ficulti'es. Aliter the reorga,ruzall.ian and reibu'iln-~ngdi,ng whi'ch boo'k place in the years alf 1935 - 19·37 it was opened to the pub'lic under tihle new name: the Mus,eUim of M'an (Musee de l'Homme). Th'e exhibits caming from an over the woI'l'd (e~cept France) were gather'ed there. However, the speci'mens of French fo\]k culture Wlere taken over by a newly orgaJl'ized Museum O'f Ad alllld Fork Tr,aid'i,tion (!MUJs,ęedes Arts et 'I1ra!ditions Populaires). Originally, it occupied the same building a,nd only as late as in 1971 the first exhibition, the .so-camed "scientific .ga'l1ery" was opened iln a nerw bui'liding 'in Bois de Bo'U~ogne. The bwo mentioned ahove mUS€lliffiS differ grea tly alIld constitute examples of ,two d~f!ferent p()liJn:bsolf vierw on a fu l1IC tion s of the ,museUim Dentre, ·i'ts orga.rrizatioo and re:rearch progralm as weB as on the problems of exhibiting ethnographic collectioolS and popularizing the knowledge of fol:k cu'l,ture. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7f4cdeecf9cc5120d50cb0eef699834.pdf 4cb1fb9c514673127cbbf1759221099e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Kieleckie - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4340 Title A name given to the resource Z badań nad budownictwem ludowym w województwie kieleckim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. U l i c a . W y s o k i n , p a w . Opoczno Roman Reinfuss Z BADAŃ NAD BUDOWNICTWEM P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o sły dzisiejsze skrawka w w o j . kieleckie, z niewielkiego a Pilicą, l e ż a ł o obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y kreślała d a w n a obszar zakola W i ­ wyjątkiem n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą całości w organizacja województwa krakowskiej . Mimo 2 kościelna, g d y ż wchodził więzów, do łączyły z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m n y m jedynie w swojej części p o ł u d n i o w e j te pod­ niemal pierwotnie jakie LUDOWYM cały diecezji te tereny etnograficz­ nawiązuje M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o do wy­ W WOJEWÓDZTWIE KIELECKIM r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e , siejszy ki posiadają n a k t ó r y c h p o dzień d z i ­ z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e d a w n y c h puszcz, z których największą była R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y 1 i km 2 miały Opatowa. W okolice Wiślicy, Książnic, c e n t r u m województwa Koprzywnicy (obszar Gór nocnym zachodzie między średnim biegiem Kamiennej północy M a z o w s z a . łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e częściowo w renów, dziejach częściowo kontaktów, o s a d n i c t w a interesujących zaś w która k o n f i g u r a c j i sieci inaczej a inaczej po południowej układała części G ó r się nas t e ­ wzajemnych po północnej, szczególności z Tereny, które już w e obszary wzdłuż południowych województwa łącznie zachodu lessowe, od ciągnące i się z pow. opatowskim po kieleckiego pe- średnio­ szerokimi i przyległymi s k r a w k a m i powiatów bez­ płatami granic Sandomierz, do niego iłżeckiego. W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j części w o ­ i Chęcinami, w północnej l a r n y m i płatami w zaś — a Chmielnikiem układają Potkańskiego w zasiedleniu lesistych tereny Według obszarów m o g l i brać udział p r z e d e wszyst­ się 5 n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y z u r z y , część zachodnią resztę zaś t e r e n u — nieregu­ p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m , po Iłżankę o s i e d l i l i M a ­ od strony Pilicy — Sandomierzanie, Sieradzanie, którzy ze swych siedzib w południowej i w s c h o d n i e j części posunęli Świętokrzyskich się p o obu stronach Gór województwa na zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e . 8 od i j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m zaludnione s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c ­ wczesnym Wielkiej gęściej Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a . Karola rolę 4 wpływającym południowo-wschodnich Kazimierzy dzielącego rozleg­ l e ś n e , pełniące k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j ­ w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły leśne izolacyjnego, obszary intere­ talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków dologioznych. pasa północnej K i e l e c c z y z n y Świętokrzyskich. Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą sującego n a s t e r e n u , a w szukać Świę­ t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł ­ a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s tego s t a n u należy bada­ 8 n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d Przyczyny reszt­ Puszcza Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu przedkolo- n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a ­ sie kolonizacji na prawie niemieckim, omijało zwarte t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez bartników i ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy łow­ obej- 67 �muje tereny puszczańskie i 1 wzmaga się wybitnie w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą siatką nowych osadnictwem lonie w wiosek. pojawiły niemieckie dzisiejszych W związku z się n a t e r e n i e ,które ułożyły powiatach się XIX-wiecznym województwa ko­ się większymi grupami Opoczno, Kozienice, Zwoleń, R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8 nej wyróżniają kształtami się od starszych s w y m i r e g u l a r n y m i j a k o ulicówki Badania kształtów względnie rzędówki. osiedli na terenie w o j . kieleckie­ go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u stralnych. Główną podstawą na brak m a p k a t a ­ tego r o d z a j u badań stano­ w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł się w swym kształtów syntetycznym wsi w Polsce opracowaniu — Bogdan niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione dotyczącym Zaborski. Według na terenie w o j . kie­ l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a , między Kazimierzą Wielką a Sandomierzem, występuje w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d ­ n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a ciągnie się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które mniej­ s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w nocnej i części ówdzie województwa, owalnie obok i wsi typu zdarzających jącymi w p e w n e j stronach zagrodami u l i c y , w i ą ż e się z akcją komasacyjną, prowa­ czasie l i k w i d a c j i s t o s u n ­ k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W w związku następowało z wydzielaniem często wyznaczone przenoszenie gruntów całych owym chłopskich, na nowo m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y ulegał całkowitemu zniszczeniu. W i e l e wsi w s i rzędowych powstało t u j e d n a k i wcześniej, w okresie pańszczyźnianym czas włościan akcji ©czynszowania Zagadnienie 10 tutu Poza budownictwa ludowego krótkimi Sztuki PAN, Ludowej" pach w na terenie w o j . i 1 1 sprawozdaniami publikowanymi w artykułem Kalinkowie 1 2 Piotra opraco­ z obozów Insty­ „Polskiej Sztuce Dekowskiego literatura pod­ . k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o wania. sto­ o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u dzoną iprzez w i e l k ą własność w czasie, pół­ się t u przysiółkowegoZnaczna ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h dotycząca o chału­ tego przed­ m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d ­ stawiany tu w Kielecczyzny zarysie opiera problem ludowego się więc głównie budownictwa na materiałach t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i Ludowej Instytutu Sztuki P A N w l a t a c h 1968—1970 w l s , j a k również zebranych czasie badań p r o w a d z o n y c h M u z e u m Świętokrzyskie w Kielcach. Badania przez prowadzo­ n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o Atlasu E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m zakresie, w jakim znalazły one w y r a z w dotychczaso­ w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia­ łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o inwentaryzacji Architektury dzących w znajdujących Polskiej znacznej w się K i e l c a c h , j a k również w zbiorach Zakładu Politechniki Warszawskiej, mierze z okresu pocho­ międzywojennego. W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić, że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą wadze zagrody typu wielobudynkowego, w dla zwierząt ukształtowane są najczęściej leżności od rozmiarów podobnie i stodoła. Z a g r o d y w formie podkowy. W działki budowlanej takie za­ budynek m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j prze­ których b u ­ d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą , j a k pomieszczenie w s t r o n i e podwórza ścia­ stoi stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o ­ łączone j e d n y m dachem ( i l . 2). Z d a r z a się j e d n a k , i t o g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że 68 11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less. J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i . pomiesz- 2 �I I . 5. B u d o w n i c t w o czenia d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m chem, względnie mieszkalnym, Zagrody że obora połączona a stodoła s t o i jest z w których zarówno część dla inwentarza i doła, dachem, głównie w się pod jednym południowo-zachodnich Szaniec, p o w . B u s k o . spotykano a tylko raz w zawaliska Józefowie, opuszczonych p o w . Opatów, spotyka powiatach sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o sto­ się (Włoszczo­ Materiałem na terenie budowlanym w o j . kieleckiego wylesionych, ale jest mających w pienną spodarstwach stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e ustawione bokieru pują w mniej typu są w formie zamkniętym na terenie powiatach: zamożnych. okólnego, gdzie zwartego zadaszonym Gór terenów powiatów z jednym „pod-okołem", wystę­ oraz Wielkiej olkuskiego i liczne. Posiadali Poza miechowskiego, te nie najzamożniejsi w i I I wojnie waną czasie z kamienia jest I I wojny światowej biedota wiejska, b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w l u b półziemiankach. Występowały której nie ziemiankach one n a t e r e n a c h wa­ (obory, także z k a m i e n i a (powia­ światowej. Wsią t e n znalazł szersze zniszczonych niemal w Szaniec t y m na terenach obszarach miękką, gospodarcze odbudowy w lessowych za­ wsi całości po zbudo­ p o w . B u s k i m ( i l . 5). zdarzają o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j się chałupy ze słomą ( i l . 6). S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice). c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e towskim, sandomierskim gospodarze. Do I południu Zagrody je jedynie stosowanie Na podglebiu t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał pińczow- i Wiślicy, gdzie u jednak na jędrzejowskim, należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o . były budynki czworoboku Świętokrzyskich włoszczowskim, s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y sięgają wszystkie powszechnie drewno. „ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i na okre­ gospodarza stosowanym w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go­ Zagrody ziemianek, natrafiono zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w osobno. jednobudynkowe, renach budynkiem m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a mieszczą da­ kamienne. z gliny mieccy mieli 18 , k o z i e n i c k i m (Czarnolas). budować m . i n . ubożsi opa­ Domy koloniści nie­ . Starzy les­ Trady­ również w p o w i a t a c h : i n f o r m a t o r z y wspominają t e ż o chałupach ze sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń- ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w . czowskim. jamowego, bądź Kazimierza w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające jedy­ jałowca (Bronisławów, nie wykonaną z d r z e w a znaj­ strukcji ramowej dowały Budowano ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j 1 5 w mianki wkopane Kamieniu w d w u poziomach. również obory W typu się d r z w i i o k n o . W e d ł u g skiego w ziemianki Plebańskim Tadeusza koło Dybczyń- Sandomierza zbocze l e s s o w e spotykało się Prócz i stodoły w izb mieszkalnych zie­ t e n s a m sposób w y k o n a n e czasie badań p r o w a d z o n y c h w roku „lassa" występują wództwa w nawet były t a m Wielka). W ma ze budynkach pow. ścian u ż y w a n o Radom). ścianami Stodoły wypełnionymi wzdłuż wschodniego dolinie konstrukcja Do plecenia czasem o kon­ plecioną pogranicza woje­ Wisły. drewnianych węgłowa. W zdecydowaną najstarszych przewagę i już dziś . b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p " 1951 n a t y c h t e ­ ( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który u 69 �70 �w starszych dziesiąt chałupach centymetrów Na lessowych m a również nierówne terenach w części w o j e w ó d z t w a wystające o kilka­ południowej i wschodniej obok k o n s t r u k c j i węgłowej na jest równolegle sumikowo-łątkowa P o w s z e c h n i e występującą w o s t a t k i ( i l . 8). stosowa­ k o n s t r u k c j a ścian Kieleckiem gdzie w konstrukcja konstrukcją dachów krokwiowa. t r a d y c j i zachowała się Jedyną pamięć o jest wsią, budowie sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y strukcji sochowo-ślemieniowej znajdujemy też w na kon­ powia­ ( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o ­ tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o ­ w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a bliskim się wsie, w strukcja są w których prawie Wielka i Busko, wyłącznie sumikowo-łątkowa. znajdują występuje Słupy s u m i k ó w ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej dębowe) wkopywane były bezpośrednio j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć pow. wschodu wowych można w krasnystawskim na w o j . lubelskiego. Chronologia trudna (zwykle ziemię t a k , starych terenie systemów k o n s t r u k c j i w chałupach sąsiadującego obydwu jest ległych od podsta­ do u s t a l e n i a , W wiowo-płatwiowe, w pionie Krakowskiego również k o n s t r u k c j a belek młodsza, Gdy porównamy sumikowo-łątkowego w związek tej k o n s t r u k c j i lessowymi Z występuje wyjątkiem warstwę starszą. w woj. kieleckim z pozbawionymi sposób budynków budownictwa z mapą lasów najstarszych na obszarze to m a miejsce w oprawie II. 8. W ę g i e ł o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k n a rozległych o b s z a r a c h lasia, Lubelszczyzny, „na Kujaw rybi ogon" znaj­ Mazowsza, i gdzie indziej. . dachy krok- umieszczona jest natomiast, i połowy j e d n a k , że w domach płatew krokwdowo-belkowa, której Oglądany z końcami w szerszym jako forma przypada zasięgu 20 naj­ n a czasy rozrzut do i n t e r p r e t a ­ wskazuje n a t o , że ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a m a p najstarszych dachów w tereny to jest m . i n . i najnowszych Polsce, o p r a c o w a n y c h przez kon­ Jadwigę . Najstarszym na krokwi i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y t u do c z y n i e n i a Klimaszewską Pod­ jednym p r z e z zrąb końcach ( i l . 11/4), w y s t ę p u j e rozpowszechnienie p r z y porównaniu strukcji na starych, nie istnie­ u s y t u o w a n a była w na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w cji. sze­ zrębem. pułapowych mamy to X I X w . , pła­ szerokość, s p o c z y w a j ą c p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e wyraźny. w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka dują z a s t o s o w a n i e gleb, terenami 19 b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j ­ międzywojenne zasięg w y s t ę p o w a n i a płatew ( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e Konstrukcja cji t y c h t e r e n a c h stanowią których w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k ­ w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a w scowościach pamiętają ze terenach zrębu wypuszczonych pionie występuje krakowskiego t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y ­ lessowych woj. b u d y n k a c h występują rokości ( i l . 11/2), l u b o całą już o d południa terenie również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j jących wśród S t a r y c h o b i e k t ó w olkuskim na najstarszych terenie zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w bywają sprzeczne. tra­ pow. k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś wpuszczone d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w w kon­ Kielecczyźnie i pierwotnie był z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów. w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m dach j e d y n y m kształtem czterospadowy, I I . 9. K o n s t r u k c j a który okna dachu i dziś ujętego 71 �1 2 3 4 И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u ­ nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a kryje stare budynki n a obszarze całego województwa. F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h ubiegłego w wieku, chałupach są dachy bogatszych naczółkowe ( i l . 1). Często występujące pionowe s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w układach ściany różnych kształtuje się dachu w stosunku najczęściej jak do 1:1 r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o wysokości lub 1 :1,3, zrębu bardzo w obecnie obserwowanego żenia się Włoszczowa) porównane z mapą opadów nie wykazuje (1 : 1 l u b 1 : 1 , 3 o d kilkudziesięciu l a t również K r a k o w s k i e m ) procesu obni­ J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a Pokrycie pow. dachu dachów. Opoczno; Kosów, proporcje na i n n y c h terenach (np. w j a k 1 : 2. R o z m i e s z ­ Starachowice; ludowym, w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e ­ była p i e r w o t n i e pow. budownictwie z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z ­ c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w . Pawłowice, dawniejszym że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e powszechnione zultatem dekoracyjnych. Wysokość wiązujących zwłaszcza łach n a całym terenie gontem, wspominane źródłowych województwa sporadycznie z wieku XVIII, w występuje słoma. materia­ w rejonie współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń ­ Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y ­ skim nika wynoszą 550—600 m m , we 650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r największe opady — włoszczowskim 650—800 m m , w c a l e nie wyróżnia się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością W k o n k r e t n y c h przytoczonych dachu n i e jest również Wysokie d a c h y znalazły 600— G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są zależna dachów. przeprowadzonych przez P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o ­ k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e o d szerokości budynku. tów, d o s t a r c z a n y c h zarówno n a chału­ wysokości nale­ do K i e l c skutkiem rozpowszechnienia i miast produkcją okolicznych. gon­ Gdy się w m i a s t a c h i n n y c h m a ­ t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki, papy da­ czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o ­ p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane. 72 przykłady wyjątkowej Andrzeja n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a . wysokość się b o w i e m mgr się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j t u przykładach p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać ży, że z a n o t o w a n e z badań Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e �П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a , 6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i ­ żyn, p o w . K i e l c e . begcnda: S — sień, J — izba, K. — k o m o r a , S T — stajnia _4- + + — H - 7 > < J I / K -f+ — H J j ST - f +6 •+-1- к / : i J I /t - M i \ \ i \ \ / / i У. ^ I I \ \ \ \ 1 / ' / I I . 13. Zasięg występowania chałupy z izbą umieszczoną centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e ­ l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę ­ p o w a n i a chałupy wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej ( i l . 12/2) 73 �П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u ­ p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą ­ b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i do s i e n i . Niedziałki, p a w . Staszów. cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e 31 Kielecczyzna rezerwat, stanowi w gdzie chałup już b a r d z o rzadko. pewnego rodzaju t y m zakresie wąskofrentowych zachowało się najwięcej. Na całym w s k a z n y m o b s z a r z e chałupa wąskofronto- w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych zrębu l u b n a słupach. W wy- górnych b e l k a c h woj. kieleckim, jak również n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś ­ niej. W woj. kieleckim chałupę z p o d c i e n i e m rzów, p o w . Przysucha, w roku natrafiłem słupowym zbudowaną ( i l . 14) trafiają się jeszcze i Piskorzeniec, Natomiast typy rozplanowania 1) chałupa morą z sienią usytuowanymi w 2) chałupa występują trzy pod­ wnętrz: szczytową, jedną dzbą amfiladzie ( i l . 12/1—3); z sienią oraz ko­ umieszczoną centralnie (il. komorą jednej 12/4—6); 3) chałupa szczytowej układzie i z sienią jednym i lub równoległym Każdy z tych p o d s t a w o w y c h jący j e s t t y p p i e r w s z y , izba i komora l i n i i . Jest to f o r m a nictwie ludowym Kitowicz w w w typów posiada swe o d ­ D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u ­ w którym — trzy pomieszczenia usytuowane są wzdłuż n i e w ą t p l i w i e posiadająca odległą XVIII ścianie pomieszczeniami ( i l . 12/7—9). miany i f o r m y rozwojowe. sień, przy dwoma tradycję, skoro w. przeciwstawia —• jednej w budow­ już Jędrzej chałupy chłopskie, których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o ­ mora", środku dworkom 2 1 szlacheckim z sienią Chałupy tego rodzaju występują na terenie całego w o j . k i e l e c k i e g o szeroko- wąskofrontowej. i rozrzucie nym po­ na zagęszczeniem terenie w (lub występowały) w dwóch Odmiana ( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą. kim umieszczoną . odmianach, wąskofrontowa Występuje o n a w całego województwa powiatach: koneckim, szero­ z pew­ kieleckim i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13), który ciągnie Wschodnie 22 się o d w y b r z e ż a , Kaszuby, (Poznańskie- , 1 Kujawy 2 5 ), luńskie , P i o t r k o w s k i e , 27 2 S obejmując ujścia Łowickie przez 23 nadbrzeżny pas n a północy p o ujście S a n u znalazł okolicy chałupę o Kolbuszowej, a Tanwią . 3 0 74 N a niektórych Wie­ 2 6 woj. też w Pomorze Wielkopolskę (Nieborów ), aż p o t e r e n lubelskiego kieleckiego, Powiśla 2 9 . od Kazimierz t y m układzie (jako wspomina również, występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie rach , Wieprza Moszyński jątek) Bałtyku Tucholszczyznę między wy­ że Sanem terenach, j a k np. na M a z u ­ czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y t u t y p chałup całkowi- wy- czasie 1969 p r z e z M u z e u m z przejściami pomieszczenia i z drugim p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m znacznie Świę­ p o w . Końskie. t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o stawowe dziś. W w roku wyjściem z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o do 1836, k t ó r a podcienia j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w . łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e któ­ roku tokrzyskie, znaleziono Opisywana f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w zaledwie badań, p r o w a d z o n y c h Kielce, Pomijając w 1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t pustowe r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę n a jedną ( i l . 17) w e w s i S m o g o - bardziej wyżej — w rozpowszechniona w ścia­ zaniku. jest od- �I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m Smogorzów, p o w . Przysucha. miana szerokofrontowa wnętrz, t y l k o z ( i l . 15) o wejściem do tym samym sieni w ( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y układzie ścianie dłuższej występuje o n a na t e ­ Drugim typem rozplanowania j e s t chałupa z umieszczoną w z r . 1836. domu mieszkalnego środku sienią, która izby, a czasem przybywa r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w Piotr- izbę kowskiem, Mały, mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y pow. Sieradzkiem, Łowickiem Ł o w i c z ) , j a k również od wschodu 3 2 belskie). W w swej czystej głównie kierunku południowym formie, jak i w braku (Zabostów przejścia (Powiśle L u ­ schodzi odmianach między izbą Już Puget wskazywał z chałupy tej na komorą, że się w uważał postaci Moszyński nie wykluczał na wówczas izby jęte w potwierdzenia dowodów okresie okazało się, ostatniego że jeszcze dostarczyły n i e było. skim , sądeckim , a wąskofrontowe nawet na polskim 35 jewództw i 3 S istnieją ponadto równo od s t r o n y one b o w i e m szczytu, jak i wejście ściany przej­ do sieni za­ dłuższej ( i l . 16, Występują form wiąże Olkusz; Targowisko, Współistnienie skofrontowych, pow. Bochnia; na t y m s a m y m szerokofrontowych netyczny tych trzech odmian, przy czym leży jako Wieś, o b s z a r z e chałup z sienią posiadającą uważać z a postać wyjściową. wą- szczytową związek ge­ chałupę w ą s k o - n a j rozlegle jszy w zasięg, na­ podobny jednej równoległym, położone p o o b u Układy środku mają jedno- i pół- t u odległą trady­ województwa nie twerząc żadnych w zupeł­ możliwych się jedynie ze stratygrafią leckiem n a ogół r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez ilości rzadsze pomieszczeń Trzecim dwutraktowe dążono wreszcie ( i l . 12/7) są w i reprezentują raczej do w i ę k s z e j typem do tych majątkową sze f a z y w Kie­ później­ powiększenie wygody. występującym na terenie w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w prze­ dłużeniu k t ó r e j tylko stronie izba równoległym znajduje w dwie ( i l . 12/9). Chałupy budownictwie i się k o m o r a , a p o j e d n e j ( i l . 12/8), w z g l ę d n i e obszarze w o j . kieleckiego, Warmii 3 9 mają izby w te, rozsiane analogie ludowym , Kurpiach przede północnej 4 0 układzie na całym wszyst­ Polski, , Podlasiu , 4 1 w na pół­ n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d ­ 42 nim i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie frontową, Stara i inne). układzie w s i . Układy Mazurach pow. L i m a n o w a ; w obrębie kim pow. dwie kalenicy u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e Kosin, Załęże, do półtoratrakt, g d z i e p o one n a t e r e n i e przemieszaniu, Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik; równoległy na terenie w o j . kieleckiego. ciechów, Bełżyce; jednej podzielone. Miedzianka, pow. Kielce; pow. po reprezento­ Na wsiach w o ­ chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę ściową ( i l . 12/3), mają też , limanow­ Spiszu . j a k i w niektórych lubelskiego, kiedy występują terenie w o j . kieleckiego, krakowskiego pod­ dwudziesłopięciolecia, chałupy 37 Przeko­ badania w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim 38 W też i komora wane sa­ monumentalne dopiero izba i i komora, względnie W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są cję. takiego jest zachowany po­ ( i l . 12/5), sposób nym dzieło, czy rozwoju względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia cza­ nywających — s t r o n a c h s i e n i zostaną cha­ swe amfiladzie zostaje t o r a t r a k t o w e z sienią w 3 4 przygotowywał w jej się i z b a ona po­ odmianach wąsko- i szerokofrontowej . Moszyński jednotrakt ( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e łupy w gdy dalszym s t r o n i e s i e n i znajdą m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t ) sie, W tych j e d n a k , że w y m a g a współwyistępowania a od stajni. stronie prawdopodobieństwo, 3 3 ewentualności, lub ( i l . 13/IV). z sienią szczytową w y w o d z i wąskofrontowej . twierdzenia (dotyczących a z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y chałupa s z e r o k o f r o n t o w a zarówno roz­ d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e Mazowszu, Kielecczyzny co m o g ł o b y poprzez wskazywać na Mazowsze z terenami powiązania północnymi. D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół nowsze, pochodzą o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o ­ dobnie j a k t o m a miejsce czy w południowej na terenie Krakowskiego. Niemniej Lubelszczyźnie j e d n a k i na t e ­ r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e przykłady 75 �I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m wapiennika. L i p i e , p o w . Włoszczowa. chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y s t u l e c i a ( n p . chałupa z roku ubiegłego 1861 z n a l e z i o n a przez g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y Bo­ świad­ czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o typu chałup w więc czasu środkowej i południowej i dróg, j a k i m i dostał się na i jeszcze wymaga tereny Najstarsze Kielecczyzny, jest nadal prze­ otwarta badań. nowią piece z ogniowe, paleniskiem czeluścią p i e c a prowadzającą z piecem dym jakie zachowały nalepie, do komina. Tradycji urządzeń Zachowały się sta­ ku znajdowało pamięci nie infor­ ognisko, płonące n a środ­ izby. Zdobnictwo budownictwie ludowym Kielecczyzny jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które rozpowszech­ niło się w ozdobnie cyjnie w ciągu bieżącego stulecia. Wyraża się taflami d r z w i oraz zdobinami na­ c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e nice, ono p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a ­ rozwiązanymi śparogi, grzebienie sizczytów, p r o f i l o w a n e sterczyny dachowe, wycinane na kalenicach gontowych g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a dachów ozdobnie w Święto­ Stare typy i szerokofrontowe chałup, pochodzą a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m chałup. wspom­ wiatrow- k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów zdobione rozplanowania szczególnie wąskofrontowe z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e zupełnie. Przedstawiony twa wiejskiego w formie wskazuje, skrótowej zarys że K i e l e c c z y z n a lormy architektoniczne na część p o ł u d n i o w ą , graficznym dłużenie w nawiązującą etno­ prze­ odbijający się ubiorów, n i e z n a j d u j e można by wskazać, krzyżują niej i południowej 76 prze­ województwa p o d względem budownictwa. Jedynie niejszymi zupełnym n a w s t ę p i e podział kresie dowym w terenem chronologicznie do Małopolski, i północną, stanowiącą Mazowsza, dziedzinie występują budownic­ jest w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne mieszaniu. Wspomniany że w w tak wyraźnie np. odpowiednika w za­ sposób tutejszym się s t a r s z e elementy bardzo ogólny budownictwie l u ­ wspólne zachod­ P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź ­ elementami, które wiążą pół­ szczycie i jedną l u b d w i e m a izbami w układzie Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m z sienią w środku j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u ­ j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w do i n t e r p r e t a c j i stawia te t e r e n y z Polską się problem szerokofrontowej chałupy szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a izby wentylacyjnych się n a t o m i a s t w się o t w a r t e p ł a t e w ) , a także równoległym). kapę o d ­ kurnej m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t pieca samym umieszczonym c h l e b o w e g o , posiadające pozbawionym zanotowano. na (wysunięta w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d ­ w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o , przed i wschodnią nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m Sprawa ten typ rozplanowania dalszych urządzenia Polsce. środkową 19 z sienią pochodna �chałupy w ą s k o f r e n t o w e j ( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y j e j zasięg obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y ległe do w o j . k i e l e c k i e g o graniczny skrawek że p r o c e s przemiany kofrontowa mógł Wyrazem od zachodu, lubelskiego, j a k również pozwalały po­ przypuszczać, chałupy w ą s k o f r o n t o w e j odbywać przy­ n a szero­ się n a t y m w ł a ś n i e terenie. n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n Polski od zachodu, dachu (dach są z m i a n y dwuspadowy, w formie i konstrukcji konstrukcja krokwiowo-bel- dynków ków Na zagrożenia. tradycyjnego wego na terenie w o j . kieleckiego. wadzonych W remontu dopuszczają pryzmy nie łaciński, z roku chałupa 1836 w chałupa na siestrzanie ze s z c z y t o w y m Smogorzowie. datę Bielinach dzięki w z t e m u , że Smogorzowie, strzeni w kilku końca XVIII urządzono stanowiący województw, w. w niej został pro­ napo­ rając ców pierw­ chwili obecnej prezentujących słupowym takich można wszystkich typach i małe m u z e u m . D o m zabytek jak wiemy ilość doskonałych tutejszego przekrojach konserwowiane, po w s i a c h wykupują domy Ruch ludzi starych przeprowadzenia postępującej bo i t a k w ruiny, te najbliższej opuszczone na prze­ rozebrany znaj­ obiektów, r e ­ terenu społecznych. we Istnieją W budowlany na w s i niesłychanie kieleckiej intensywny. jeszcze zanotowania mieszkań­ w obecnej jest w Wioski, rezerwatem starego chwili które przed budownictwa, o b l i c z e , że w czasie ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a ­ ani jednej chałupy ( i l . 22). s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i zachowania najcenniejszych nianego, przez drewniane. rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o godnej chałupa zabezpieczona na terenie w o j . kieleckiego budownictwo są dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e bytków, nie w i a d o m o . W stanu badań p r o w a d z o n y c h napis r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a ­ d u j e się jeszcze p e w n a do 1774 i jedynie została unikalny je modrzewiowa podcieniem Przykładów b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h — w do właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e ­ czasie badań 20 l a t y b y ł y szerokofrontowa one wodne. najwyższego cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ­ posiadająca należą młyny stanie przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u w., albo czy w a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już obecnej XIX jednak u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a ­ z Sukowa, wiatraki są Słupia), b u ­ a także b u d y n ­ na te­ t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i tek jak obiekty Bowiem (Stara budownictwa ludo­ zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w stanu zachowania te okołów i gospodarczych, przemysłowych, Wszystkie i przykłady mieszkalnych również kowa). mat nieźle z a c h o w a n e jest b u d o w a skansenowskiego. do obiektów b u d o w n i c t w a d r e w ­ na terenie województwa muzeum M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m już p r z e d k i l k u n a s t u l a t y , jednakże realizacja projektu n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że n a m . Jeśli b u d o w a w czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c najbliższym faktu, że na terenie cenniejszych z dymem województwa obiektów, które muzeum czas działa p r z e c i w n i e nastąpi n i e będzie ulotnią się w już naj­ powietrze wapienników. 20 77 �11. 2 1 . S t a r e domy n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e . się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a Wielka Wielka. I I . 22. D z i ­ PRZYPISY Z. Natanson-Leski, Rozwój W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a w Królestwa. 1 terytorialny Polski, dobie przywrócenia S. A r n o l d , Terytoria plemienne w ustroju admini­ stracyjnym Polski piastowskiej, „Prace K o m i s j i dla A t l a ­ s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t . T . S z c z e p a n i k , Województwo kieleckie, zarys geograficzno-ekonomiczny, W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t . T . Ł a d o g ó r s k i , Studia nad zaludnieniem Polski w XIV wieku, W r o c ł a w 1958, m a p a : Gęstość z a l u d n i e n i a d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340. K . Potkański, Puszcza Radomska ( w : ) Pisma po­ śmiertne, t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109. ' I b i d e m , s. 112. I b i d e m , s. 164. V. Kauder, Das Deutschtum in Polen, Leipzig 1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n Siedlungen im Mittelpolen. B . Z a b o r s k i , O kształtach wsi w Polsce, Kraków 1926, m a p a . I b i d e m , s. 68. R. R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kie­ lecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35 i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową w Radom­ skiem, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t . J . P. D e k o w s k i , Najstarsze budownictwo w Kalinkowie, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43 i nast. Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o ­ łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N : p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i — 1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a tygodniowych o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965. M . Trawińska, Zagroda chłopska w Polsce na przełomie XIX i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 1, K r a ­ k ó w 1929, s. 4 6 1 . T . B a n a c h , Półziemianki w Sandomierzu, „Orli L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina puszczy jodłowej, L w ó w b . d., s. 82. R. R e i n f u s s , Badania terenowe... s. 38. T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29. J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem wiej­ skim w powiecie olkuskim, „Rocznik M u z e u m Etnogra­ f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89. J . Klimaszewska, Dach chaty w Polsce, „Lud S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B . 2 3 4 5 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 ^'ot. autor. J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów za panowania Au­ III, W r o c ł a w 1951, s. 522. L . Puget, Studia nad polskim budownictwem drewnianym, K r a k ó w 1904, s. 25. K . M o k ł o w s k i , Sztuka ludowa w Polsce, Lwów 1903, s. 267. T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda ( w : ) Kultura lu­ dowa Wielkopolski, t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t . O . K o l b e r g , Kujawy, t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79. K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265. Z . N e y m a n o w a , Wnętrze chaty w Załężu Wiel­ kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t ­ n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź 1961, s. 76, 77. A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie. Tamże. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550. M . Pryczowa, Tradycyjne budownictwo ludowe na Kujawach, T o r u ń 1961, s. 66. A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26. 2 1 gusta 2 2 2 3 2 1 2 3 2 8 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27. K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 . J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 . A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o ­ wej IS P A N w K r a k o w i e . Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe chałupy w Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o ­ d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz. 3 3 3 4 3 5 3 8 37 B . D z i k i , Budownictwo ludowe na Spiszu, pra­ ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M . Gładysza, m a s z y n o p i s . 3 8 A . F. K l o n o w s k i , Drewniane budownictwo wiej­ na Mazurach i Warmii, O l s z t y n 1965, s. 139. M . P o k r o p e k , Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu kurpiowskiej Puszczy Zielonej, War­ s z a w a 1962, s. 134, 137, 139. 3 9 skie 4 0 I . T ł o c z e k , Formy architektury ludowej wego Podlasia, „Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18. 4 1 środko­ Warszaw­ R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lu­ belszczyzny i Podlasia, „Studia i Materiały L u b e l s k i e " , L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4. 4 2 Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13 deśli-BelnfussoweJ — 11. 12; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63dc6aade166592cfb01266c01cfb0dc.pdf 78a319b05804c4778666b9df7a914f40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource szopka krakowska Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3602 Title A name given to the resource Architektura szopki krakowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.8-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I T E K T U R A S Z O P K I K R A K O W S K ROMAN c eneza szopki wywodzi się jak wiadomo z tzw. „jasełek urządzanych niegdyś po kościołach, zwłaszcza klasztornych w okresie świąt Bożego Na­ rodzenia. Początkowo były to stajenki betlejemskie wypełnione nieruchomymi figurkami, mającymi uzmysławiać wiernym moment hołdu składanego nowonarodzonemu Jezusowi przez Trzech Króli i pasterzy. Na przełomie wieku X V I I i X V I I I pod w p ł y w e m rozpowszechniających się u nas francu­ I E J REINFUSS skich teatrzyków marionetkowych, figurki jasełko­ we zamieniły się w ruchome lalki. Do akcji reli­ gijnego pierwotnie widowiska powplatały się momenty n a w s k r o ś świeckie, oddające różne wesołe sceny rodzajowe, a teksty związane z przedstawie­ niem n a b r a ł y tyle rubasznego humoru, że w końcu biskupi zakazali odbywania się tego rodzaju wido­ wisk po kościołach, a szopka wyrzucona na bruk uliczny zaczęła żyć nowym, bujnym życiem, stając ••cer"* if Rycina I. Zespól kolędniczy na przedmieściach Krakowa. Zdjęcie wykonane przed pierwszą wojną Ze zbiorów P.M.E. w światową. Krakowie. �7'ic się coraz bardziej świeckim, coraz bardziej ludo­ w y m teatrzykiem marionetkowym'). Dziś w przed­ stawieniach szopkowych momenty religijne zostały zepchnięte na plan zupełnie odległy i w całości nie odgrywają donioślejszej roli, na czoło wysunęły się przede wszystkim owe w k ł a d k i rodzajowe, które rozwijane i uzupełniane od k i l k u pokoleń stanowią obecnie główną treść szopki ludowej. Szopka należy do tego rodzaju zjawisk, które łączą w sobie szereg różnych dziedzin ludowej twórczości artystycznej, mogących być przedmio­ tem oddzielnych rozważań naukowych. Można więc szopkę t r a k t o w a ć jako przejaw l u ­ dowej twórczości literackiej (teksty), muzycznej (piosenki), czy teatralnej, można też skupić uwagę na jej architekturze lub sposobie wykonania k u ­ kiełek i wówczas zagadnienie szopki zostaje ujęte jako przejaw ludowej plastyki. Jakimi drogami i gdzie odbył się proces rozwoju architektury szopki są to pytania, na które nie po­ siadamy jeszcze w chwili obecnej zadawalającej odpowiedzi. Według J. Krupskiego, k t ó r y staran­ nie zebrał m a t e r i a ł y ikonograficzne, dotyczące rozwoju szopki ) z końcem X V I I I wieku przedsta­ wienia szopkowe odbywały się na tle płaskich ma­ lowanych kulisów. W pierwszej połowie następ­ nego stulecia zamiast kulisów jnko tło przed­ stawienia widzimy już szopkę. Według sztychu K. W. Kielisińskiego z roku 1837 szopka ta (ryc. 2) składa się z parterowej części środkowej z cztero­ spadowym dachem słomianym oraz dwóch bocz­ nych skrzydeł, nakrytych dachami ł a m a n y m i o podstawie kwadratowej, zakończonymi wysoki­ mi ostrosłupami z kulką i krzyżem na szczycie. Obszernymi drzwiami wyciętymi we frontowych ścianach skrzydeł bocznych wychodziły kukiełki poruszające się następnie wzdłuż szpary w desce umieszczonej przed szopką ). Dopiero w czasach późniejszych scena, na której poruszały się k u ­ kiełki została wprowadzona w sam obręb budynku 2 3 2. Sz">plia z mitu HY37 według li. K'. Hi^lisińshicgo. szopkowego, co według bardzo prawdopodobnych przypuszczeń Krupskiego mogło odbyć się w K r a ­ kowie. Ciekawą formę przejściową stanowi szop­ ka publikowana w roku 1862 w Tygodniku Ilustro­ wanym, a następnie reprodukowana w pracy Krupskiego (ryc. na okładce). Widzimy tam część środkową rozwiniętą już w formę jednopiętrową, skomponowaną zresztą dość niekonsekwentnie, gdyż część dolną stanowi prosta wsparta na słupach szopa kryta słomą, zaś oddzielona od niej w ą s k ą balust­ r a d ą część górna, o podstaw e w formie połowy sześcioboku, przypomina raczej fasadę jakiegoś pa­ łacu dużymi oknami, górą półkoliście* wykrojo­ nymi, nakrytego kopulartym dachem z kulą i gwiazdą u góry. Skrzydła boczne, k t ó r e w szop­ ce utrwalonej przez Kielisińskiego nie w y r a s t a j ą jeszcze zdecydowanie nad część środkową tu zmieniają się w dwie smukłe wieże zegarowe, z dachami w formie ostrosłupów zakończonych ' n i ­ lami, z tkwiącymi w nich chorągwiami. U pod­ nóża wież od strony frontowej dobudowane są symetrycznie dwa parterowe budyneczki nakryte osobnymi dachami. W znajdujących się naprzeciw siebie ścianach obydwu przybudówek wycięte są drzwi, którymi pojawiają się w czasie przedsta­ wienia kukiełki. Scena nie jest tu jeszcze wprowa­ dzona do wnętrza budynku, zostaje natomiast oskrzydlona z trzech stron przez rozwijające się iormy architektoniczne. ; Podobne rozwiązanie konstrukcji szopek spo­ tyka się dziś jeszcze niekiedy we wsiach z okolic Krakowa, a do niedawna nawet i w samym K r a ­ kowie, jak o tym świadczy zdjęcie z przed I wojny światowej, przechowywane w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie (ryc. 1). Pod koniec ubiegłego wieku wykształcił się nowy typ szopki, którego genezę wiąże tradycja z na­ zwiskiem Michała (ojciec) i Leona (syn) Ezenekiei ó w murarzy z Krowodrzy, wsi wchłoniętej dziś w obręb wielkiego Krakowa. �R,vc. 3.' Szopka z konkursu w roku 1947. Bardzo ciekawe zdwojenie wież na pierwszym piętrze. Hyc. 4. Szopka wzorowana na ezcnckicrowskicj, wystawiona na konkursie w roku 1947. Hyc. 5. Szopka typu ezenchicrowskiego, wykonana przez F. Tarnowskiego murarza z Krowodrzy, nagrodzona na konkursie w roku 1947. Szopka Ezcnekierów publikowana przez K r u p ­ skiego (ryc. 12) a znajdująca się obecnie w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie przypo­ mina swym wyglądem bogato rozczłonkowaną fa­ sadę świątyni. Całość składa się zasadniczo z trzech części t j . środkowej i dwóch wież. Podstawy wież t-tanowią zamknięcia boczne szerokiej wnęki, gdzie znajduje się scena z wymiennymi kulisami. Nad sceną na pierwszym piętrze za czterema profilo­ wanymi kolumnami zbudowana jest druga wnęka, w której pomieszczono g r u p ę postaci jasełkowych, aby nie przeszkadzały ruchom lalek na scenie, b ę ­ dącej na parterze. Nad drugą w n ę k ą wznosi się wie­ ża nakryta dwoma spłaszczonymi kopułami, połączo­ nymi ze sobą latarnią z kolumienek. Wieże boczne posiadają po 5 pięter, zwężających się k u górze i oddzielonych od siebie obiegającymi z trzech stron ganeczkami. Szczyty wież nakrywa wysoki dach ostrosłupowy otoczony wieńcem małych go­ tyckich wieżyczek, puste miejsca między częścią środkową a wieżami bocznymi wypełniają dwie �Rycina 6. Szopka z konkursu w Rycina roku l')47. 7. Szopko z konkursu w roku l')47. 7 mniejsze wieżyczki wznoszące się od drugiego piętra, zakończone rodzajem latarni z czterech ko­ lumienek, które dźwigają dach powstały przez przecięcie się na krzyż dwu daszków dwuspado­ wych. Szereg k o n k u r s ó w na najpiękniejszą szopkę or­ ganizowanych w Krakowie z inicjatywy Zarządu Miejskiego w latach poprzedzających I I wojnę światową i po jej zakończeniu wykazał, że zapo­ czątkowane w I I polowie ub. wieku szopkarstwo krakowskie jest wciąż jeszcze sztuką żywą. Wśród kilkudziesięciu szopek, k t ó r e rokrocznie pojawiają się na rynku krakowskim w dniu kon­ kursu najsilniej liczebnie reprezentowana jest ,*rupa szopek kontynuujących formy tradycyjne lub do nich nawiązujące, druga grupa mniej liczna obej­ muje wszelkie próby wprowadzenia form nowych. Szopki tradycyjne, k t ó r e m i zajmę się najpierw mogą to być bądź budowle znacznych rozmiarów, których szerokość waha się od 120—200 cm. zaś wysokość od 150 do 250 cm. ze sceną dostosowaną do potrzeb teatru marionetkowego (ryc. 11) bądź mniejsze, rzadko przekraczające wysokość 1 metra, obnoszone przez chłopców, śpiewających po do­ mach kolędy. Te drugie nie posiadają sceny dla ruchomych kukiełek, tylko wnękę, w której umieszczony jest komplet postaci jasełkowych, najczęściej wyciętych z drukowanych kartonów. Jak zobaczymy poniżej obydwa wymienione t u rodzaje szopek tradycyjnych nie różnią się od sie­ bie pod względem ogólnej kompozycji architekto­ nicznej. Pominąwszy rzadkie wypadki szopek jednowieżowych, k t ó r e spotyka się jedynie w maleńkich szopkach sklejanych prymitywnie przez dzieci, najprostszą formą tradycyjnej szopki krakowskiej będzie budynek, składający się z parterowej czę­ ści środkowej nakrytej jednospadowym dachem, umieszczonej między dwoma wieżami, nakrytymi ostrosłupowymi (tabl. I , 1), lub rzadziej stożkowy­ mi dachami. Forma ta zbliżona do zanotowanej w I połowie ubiegłego wieku przez Kielisińskiego, �Rycina li. Szopka z konkursu ir roku l') 17 Rycina 'K Szopka z konkursu w roku ¡947. jest już dziś w Krakowie dosyć rzadka i też spoty­ ka się j ą raczej w małych szopkach klejonych przez dzieci (ryc. 23). Częstsze bez porównania są szopki trój wieżowe, składające się z parterowej podstawy z w n ę k ą w pośrodku i trzech wież, z k t ó ­ rych środkowa bywa zazwyczaj najwyższa (tabl. J, 3). Dachy na wszystkich trzech wieżach są po­ dobnie jak poprzednie bądź ostrosłupowe, bądź stożkowe (ryc. 22). Dalszą ewolucją tego typu b ę ­ dzie powstanie pierwszego piętra, które rozwija się jako podstawa wieży środkowej (tabl. I , 4 ryc. 8). Schemat ten spotyka się w szopkach kra­ kowskich bardzo często, z t y m oczywiście, że w szczegółach zachodzić mogą drobne odmiany polegające na tym, że wieże podzielone są poziomymi gzymsami czy balustradami na kilka kondygnacji, lub szpiczaste nakrycia wież zastę­ puje się (w wieży środkowej, dwóch bocznych, czy wreszcie wszystkich trzech) przez kopuły, które w swych kształtach wykazują szeroki wachlarz od baroku po styl bizantyjski. W szopkach, które rozrosły się wzwyż uzyskując jedno czy więcej pię­ ter spotykamy się często z dwoma w n ę k a m i , z k t ó ­ rych jedna większa znajduje się na parterze, dru­ ga zaś, mniejsza, na pierwszym piętrze (tabl. I . 7, 8, 11 ,12, 13). Genezę tego zjawiska należy niewąt­ pliwie wiązać z dużymi szopkami kukiełkowymi (ryc. 4). Chodziło tu bowiem o przesunięcie wnętrza stajenki betlejemskiej do osobnego po­ mieszczenia na górze, by t y m większą swobodę ruchów zapewnić kukiełkom występującym we wnęce parterowej, która teraz zamienia się w sce­ n ę z k u r t y n ą i wymiennymi kulisami. Dziś wnęki na piętrach spotyka się również bardzo często i w szopkach pozbawionych sceny dla kukiełek (ryc. 9). Zarówno w małych szopkach dla kolędników, jak i w dużych ze scenką dla lalek, wyłania się w czasie budowy ważny problem czym wypełnić przestrzeń między częścią środkową a wieżami bocznymi, niekiedy od siebie dość silnie oddalo­ nymi (tabl. I , 2). Niektórzy szopkarze problem ten rozwiązują w sposób bardzo prosty, zakładając wolne miejsca poziomą ścianką (ryc. 15), biegnącą na pewnej wysokości z tyłu za wieżami (tabl. I . 3, 7) lub wstawiając między części środkowe a bocz­ ne wieże dach jednospadkowy (tabl. I . 18, (ryc. 9). Najczęściej jednak spotykamy się z rozwiązaniem występującym już w szopce Ezenekierów polegają­ cym na t y m , że między wieżę środkową i boczne wkomponowuje się jeszcze dwie mniejsze, niższe, od poprzednich (tabl. I . 9). Ten typ szopki pięciowieżowej można uważać za najbardziej rozwiniętą formę, która do dziś jest żywa (ryc. 4, 5, 11) i czę­ sto przez najwybitniejszych szopkarzy krakow­ skich powtarzana. Ścisłość z jaką bywają niekiedy ��odtwarzane wzory Ezenekierów pozwala przy­ puszczać, że książeczka Krupskiego, gdzie ezenekierowska szopka jest publikowana musi być wśród krakowskich szopkarzy dosyć popularna. W obrębie wyżej naszkicowanych schematów odbywa się dalszy rozwój form szopki krakowskiej, który polega bądź to na spiętrzaniu różnych zna­ nych nam elementów architektonicznych, bądź to na tworzeniu przybudówek, mających za zadanie ożywienie ściany frontowej. Spiętrzeniu mogą być poddane wieże, nabierające w takim wypadku dużej strzelistości (ryc. 6), lub całą część środkową, k t ó ­ rej piętra zlewają się z piętrami wieży, tworząc wysoką, dosyć płaską fasadę, uwieńczoną od góry trzema (ryc. 17) lub pięcioma dosyć przysadzistymi wieżycami. Celem urozmaicenia frontonu oddzielają szopkarze poszczególne piętra diagonalnie biegnącymi gzymsami, daszkami lub balustradami, części środ­ kowej nadają kształt połowy sześcioboku i wieże budują o sześciobocznym rzucie poziomym (ryc. 11). Ważną rolę w ożywieniu fasady grają wnęki. Rzadko stosunkowo posiadają one formę prostokąt­ ną, zwykle będą one miały wykrój gotycki (ryc. 7), czy też składający się z k i l k u łuków wiszących lub wspartych na profilowanych kolumnach. Zda­ rzają się też w n ę k i przypominające wycięciem m a u r y t a ń s k i e krużganki (tabl. I I , 12). Niekiedy od­ grodzone kolumnami wnęki występują na wszyst­ kich trzech piętrach części środkowej (tabl. 1, 13 ryc. 13) lub też kolumnada biegnie wzdłuż całego parteru, czy nawet pierwszego piętra (ryc. 16) Inny sposób urozmaicenia fasady polega na jej rozbudowie w przód, przez dostawienie do ściany frontowej przybudówek, wieżyczek itp. Pierwot­ nie przybudówki te podyktowane były zapewne względami technicznymi spowodowanymi wymo­ gami teatrzyku marionetkowego. Wiemy bowiem z poprzedniej części niniejszego szkicu, że z dosta­ wionych przed frontem szopki skrzydeł bocznych wychodziły na scenę laleczki biorąc udział w przed­ stawieniu. W czasach nowszych przybudówki, ma­ jące na celu moment wyłącznie dekoracyjny, spo­ tyka się też w małych szopkach nie przeznaczo­ nych dla celów teatralnych. Okres najbogatszego rozbudowywania fasady przez umieszczanie na ścianie frontowej licznych przybudówek przypada na lata poprzedzające dru­ gą wojnę światową. W owym czasie (np. w r. 1938) nawet małe i skromne szopeczki posiadają ścianę frontową rozwiązaną w k i l k u płaszczyznach piono­ wych, co uzyskuje się np. przez cofnięcie w tył wież i części środkowej (od pierwszego piętra po­ cząwszy) i wystawienie przed frontem wież ma­ łych, szczytowych daszków (ryc. 28). W niektórych szopkach zamiast bocznych daszków widzimy ��Hyc. 18. Szopka z konkursu /," roku l'J4(>. Hyc. 19. Szopka z konkursu w roku 1947 Hyc.'JO.Szopka Fr. Tarnowskiego nagro­ dzona na konkursie w roku 1948, obecni'w zbiorach Państw. Muz. Etn. w Krakowie Hyc. 'il. Szopka Krakowska z konkursu w roku 19W. �W pośrodku występujące naprzód ryzality (ryc. 21) i portale (ryc. 10). Ponadto dla ożywienia fasady wprowadzają na różnych piętrach liczne wieżyczki, przypominające gotyckie pinakle (ryc. 12) lub trój­ kątne erkery (ryc. 24). Wyjątkowo spotyka się oryginalne próby urozmaicenia fasady przez usta­ wienie wież krawędziami ku frontowi lub wpro­ wadzenie trójkątnych podcieni zwróconych jednym rogiem ku przodowi (tabl. I , 19). W pierwszej serii szopek powojennych (konkurs z r. 1945) dała się zauważyć tendencja do budowa­ nia szopek o fasadzie utrzymanej w jednej płasz­ czyźnie pionowej. Zanotowałem wówczas kilka szopek o prawie płaskich wielopiętrowych fron­ tach, nad którymi wznosiły się krótkie wieżyczki (ryc. 19). W dwa lata później (konkurs w roku 1947) na­ stąpił znaczny nawrot do typu czenekierowskiego z wieżami od pierwszego piętra, oddzielonymi od części środkowej. Większą też uwagę zaczęto zwra­ cać na rozbudowę lica szopki w celu uzyskania większej głębi. Duży wysiłek wkładają szopkarze w budowę wież a przede wszystkim dachów, które je po­ krywają. Mamy więc wieże o przekroju kwadratowym (ryc. 9), sześcio lub ośmiobocznym. Zdarza się, ze wieże u swej podstawy kwadratowe, od pierwszego piętra lub wyżej zmieniają się na sześcioboczne (ryc. 23). Jedne wieże od dołu do przedostatniej kondygnacji posiadają tą samą szerokość (ryc. 17), inne na każdym piętrze zwężają się nieco dzięki czemu powstać mogą ganeczki zagrodzone ażuro­ wą wysrebrzaną barierą (ryc. 11). Zakończenia wież podzielić można na iglicowatc i kopulaste. Prócz tych dwóch grup spotyka się też czasem na szczytach wież daszki powstałe przez przecięcie się na krzyż dwóch dachów dwuspado­ wych (tabl. I I , 43). Forma t-i występuje jednakowoż rzadko i to wyłącznie na małych wieżyczkach wsta­ wionych między wieżą środkową a boczne (ryc. 12). Iglicowe zakończenia w ew<j najprymitywniej­ szej, wyjściowej formie są to niezbyt wysokie stożki (tabl. I I , 41) lub czworościenne ostrosłupy (tabl. I I , 30). W dalszym dopiero rozwoju te ostat­ nie nabierają strzelistości iglic gotyckich, ilość ścian z czterech rośnie do sześciu względnie ośmiu a niekiedy zdarzają się też iglice profilowane o przekroju poziomym w formie gwiazdy. Dookoła iglicy budują czasem wianek małych wieżyczek, (ryc. 20), które mają naśladować zakończenio wieży kościoła mariackiego w Krakowie. Wieżycz­ k i te oddawane zwykle dość wiernie, bywają też czasem stylizowane, przybierając kształty wrze­ cionowate, lub dwóch ostrosłupów zrośniętych podstawami tabl. I I , 36). W niektórych wieżach za- 22 Rycina. 22. Szopka z konkursu w roku 1945. Rycina. 23. Szopka z konkursu w roku 1945. 23 ��Ryc. 24. Szopka nagrodzona na konkursie w roku 1948, wykonana przez Franciszka Tarnowskiego, murarza z Krowodrzy Obecnie w Muzeum Obrazcowa w Moskwie Ryc. 25. Szopka z czasów I wojny światowej Zlepiona w całości kolorowymi papierami, (ze zb. P. M. E. w Krakowie). H H 25 miast wianka drobnych wieżyczek u nasady iglicy robi się ich tylko cztery i rozmieszcza na rogach kwadratowej podstawy (tabl. I I , 40). Wieżyczki te również ulegają przestylizowaniu i wtedy przybie­ rają postać t r ó j k ą t n y c h zębów (tabl. I I , 12, 13). Iglicowe zakończenia wież nie należą dziś do naj­ częstszych. Stosunkowo wiele szopek posiada wieże z kopułami. Bywają one bardzo różne w kształcie, począwszy od prostych hełmów o przekroju pozio­ mym czworo czy sześciobocznym poprzez kopuły z wysokimi iglicami (tabl. I I , 21) do form bardziej rozwiniętych, w których dwie a nawet trzy umieszczone nad sobą, coraz to mniejsze ko­ puły, połączone b y w a j ą starannie wykonanymi la­ tarniami, czy to z profilowanych kolumienek, czy to ze ściankami wypełnionymi w i t r a ż o w y m i ok­ nami (tabl. I I , 22—27). Na iglicach niektórych wież widzimy korony lub kule, na szczycie zaś zatknięte są chorągiewki, gwiazdy, rzadziej koliste tarcze. Ostatnio coraz częściej spotyka się na szczycie środkowej wieży białego orła (ryc. 24). Budynek szopki wykonany był dawniej wyłącz­ nie z papieru lub tektury na drewnianym stelarzu, zewnątrz oklejano go kolorowymi papierami. Dziś spotyka się też szopki (zwłaszcza duże) wykonane z cienkiej drewnianej klejonki, wylepiane zewnątrz barwnymi metalowymi foliami (ryc. 11). Stare szopki (ryc. 15, 25) przechowywane w zbio­ rach P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Krako­ wie, pochodzące jeszcze z czasów I wojny świato­ wej pokryte są jaskrawymi papierami kolorowy­ mi. Zwykle każda ścianka wieżyczki czy iglicy posiada inną b a r w ę . Na krawędziach biegną paski koloru czerwonego, złotego często srebrnego o brze­ gach gładkich, wycinanych w ząbki lub w drobne frędzle, k t ó r e następnie sterczą wzdłuż krawędzi. W okresie międzywojennym i obecnie szopki w y ­ lepiane w ten sposób należą do rzadkości. Dzisiej­ sze szopki pod względem kolorystycznym są mniej jaskrawe. Często fasada (a przynajmniej jedna jej kondygnacja) obklejana bywa t y m samym kolo­ rem papieru, np. granatowym, niebieskim, seledy­ nowym itp. Kopuły i iglice na wieżach pokryte są błyszczącymi foliaami barwnymi. Srebrne pa­ piery występowały w dużej ilości już w szopce Ezenekierów, dziś błyszczące blaszki są podstawowym m a t e r i a ł e m u ż y w a n y m do przyozdabiania szopek. Prócz pokrywania wież i gzymsów używa się ich do okręcania kolumienek i balustrad. Wałeczki z barwnej folii nakleja się dla lepszego wydobycia b r y ł y wzdłuż krawędzi, robi się z nich ozdoby do­ okoła okien, attyki itp. (ryc. 20). Podczas gdy daw­ niej szopka krakowska biła w oczy pstrokacizną śmiałych zestawień barwnych, dzisiejsza mieni się od świateł odbitych od powierzchni błyszczących folii (ryc. 10). Wielką ozdobę szopki krakowskiej stanowią w i ­ traże. Ściany wież i środkowej części fasady, boki l a t a r ń na kopułach posiadają w każdej kondy- f 9 �TABLICA T ��gnacji wycięte liczne okna, kształtu najczęściej okien gotyckich, rzadziej prostokątnych lub innych (tabl. I I , 23—29), które od spodu podklejone są róż­ nokolorowymi bibułkami lub barwnymi celofanami (co obliczone jest na oświetlenie od wewnątrz), zewnątrz zaś mają nalepione wycinanki imitujące ramy okien i żebrowania witraży. Wycinanki te o niesłychanie szerokiej skali artystycznej od naj­ prostszych (ryc. 15) do form bardzo rozwiniętych, naśladujących rozety gotyckie czy renesansowe powinny zostać kiedyś oddzielnie opracowane. W niektórych szopkach całą powierzchnię fasady pokrywają starannie wycinane okna witrażowe (ryc. 11, 16). Na pograniczu między tradycyjnymi formami szopek krakowskich a tymi, które wnoszą coś zu­ pełnie nowego, stoi nieliczna stosunkowo grupa szopek, nawiązujących zasadniczo pod względem ogólnej kompozycji do któregoś ze schematów spo­ tykanych wśród form tradycyjnych, ale w szcze­ gółach tak swoiście interpretowanego, że do typo­ wych szopek krakowskich trudnoby je było zali­ czyć. P r z y k ł a d e m może tu być szopka przedsta­ wiona na ryc. 14, która pod względem kompozy­ cyjnym zbliżona jest do szopki trójwieżowej z po­ ziomą ścianą między wieżami (tabl. I , 3), ale skut­ kiem dużych odchyleń w proporcjach (bardzo w y ­ sokie wieże, przy niziutkiej części środkowej) na tle innych szopek krakowskich w y g l ą d a obco. Inny przykład stanowi szopka wystawiona na drugim konkursie powojennym w roku 1946 (ryc. 18). Układem i proporcjami nie odbiega ona od form tradycyjnych (por. tabl. I , 14), jednakże skut­ kiem wprowadzenia elementów czerpanych z archi­ tektury wiejskiej (dolna część fasady, obramienie sceny), oraz wprowadzenie malowanych ornamen- •m III Ryc. 20. Szopka z konkursu w r. 1945. Ryc. 27. Szopka oryginalnie interpretowana z konkursu w r. 1945 �Ryc. 28. Szopka z konkursu ir roku 1938. tów na dachach wież i kopułach nie może być uwa­ żana za stylową szopkę k r a k o w s k ą . Do I I grupy szopek (atypowych) zaliczam przede wszystkim te, które wychodzą z zupełnie innej za­ sady kompozycyjnej niż szopki o formach trady­ cyjnych (zestawione w g ł ó w n y m zrębie na tablicy I). P r z y k ł a d e m może tu być szopka z roku 1945 zbudowana na planie t r ó j k ą t a z trzema wieżami w narożnikach i rotundą w pośrodku. Z przedostat­ niej kondygnacji wież wybiegają ku środkowi k r ó t ­ kie łuki, k t ó r e łączą się ze sobą ponad kopułą ro­ tundy, tworząc podstawę dla smukłej wieżyczki zakończonej małą b a r o k o w ą latarnią (ryc. 26). Do tej grupy zaliczymy też wszystkie szopki kompo­ nowane w sposób asymetryczny (ryc. 32) lub skła­ dane z elementów stanowiących realistycznie trak­ towane kopie zabytków architektonicznych (ryc. 31) a wreszcie szopki, które skutkiem zastosowania innego materiału (np. drzewa) sposobem zdobienia, interpretacji formy, odbiegają zbyt daleko od szo­ pek tradycyjnych (ryc. 30). W ogóle nie u w a ż a m za szopki modeli kościołów (Mariackiego i innych), które prawie stale bodaj w jednym okazie repre­ zentowane są na dorocznym konkursie (ryc. 29). powtarzające się w szopkach wieże przypominające wyższą wieżę kościoła Mariackiego, lub kopuły przeniesione z kościołów barokowych. Trafiają się szopki utrzymine niemal w czystym stylu gotyckim (ryc. 24) i takie, które nawiązują przede wszystkim do wzorów barokowych (ryc21, 10). Nie jest wykluczone,- że w płaskich wielopiętro­ wych szopkach, które w większej liczbie pojawiły się na pierwszym konkursie powojennym, należy doszukiwać się echa nowoczesnej architektury mieszkaniowej. Artysta ludowy nie Krępuje się jednak zasadą czystości stylu. Najczęściej w jednej szopce łączy elementy gotyckie z barokowymi, stapiając je w sposób mistrzowski w jedną całość (ryc. 4, 12). Fakt czerpania wzorów z zabytków sztuki histo­ rycznej bynajmniej nie pozbawia szopki cech ory­ ginalności. Autorcwie stosunkowo rzadko ograni­ czają się do prostego kopiowania wzorów zwykle przetwarzają je w sposób swoisty, dając w rezul­ tacie dzieła wprawdzie oparte na motywach zapo­ życzonych ale niemniej będące wyrazem własnego wysiłku twórczego. Pobieżny nawet rzut oka na ilustracje załączone do niniejszego szkicu orjentuje czytelnika o tym, że na rozwój architektury szopki krakowskiej duży w p ł y w w y w a r ł y zabytki budownictwa monumen­ talnego. Szopkarze pomysły do swych modeli czer­ pali, studjując a r c h i t e k t u r ę krakowskich kościo­ łów gotyckich, czy barokowych, stąd tak często Twórcza indywidualność poszczególnych szopkarzy manifestuje się w ogólnej kompozycji bu­ dynku, w jej rozwiązaniu kolorystycznym, sposo­ bie stosowania ozdób, jak: witraże, kolumny, balu­ strady etc. (ryc. 27). Duża umiejętność operowania b r y ł ą i kolorem powoduje, że budownictwo szopek jest jednym �Ryc. Ryc. 29. 30. Model kościoła wystawiony jako szopka w roku 1947. Budowla wystawiona jako 'szopka na konkursie w roku 1946. 7. najciekawszych przejawów ludowej architektury. Architektury, k t ó r a nieskrępowana momentami ekonomicznymi, geograficznymi, użytkowymi, w y ­ znaczającymi rozwój normalnego budownictwa wiejskiego, daje artyście ludowemu nieograniczoną prawie możność wypowiadania się w formie pa­ pierowego modelu architektonicznego. Możność tę artyści ludowi potrafili wykorzystać w całej pełni. Szopka krakowska w swej bogatej archi­ tekturze jest dziełem ludzi prostych. Grono szopkarzy krakowskich rekrutuje się w 90 procen­ tach z wielkomiejskiego proletariatu. Spotykamy tu robotników, dozorców domów, tramwajarzy, funkcjonariuszów miejskich, woźnych sądowych, ślusarzy, pomocników handlowych, a przede wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec ubiegłego stulecia pierwsze miejsce wśród szopka­ rzy krakowskich (rodzina Ezenekierów) dzierżą prym do dnia dzisiejszego zdobywając pierwsze na­ grody na dorocznych konkursach'). PRZYPISY " ') Jan Krupski: Szopka krakowska. Kraków 1904 r. str. 3 - 8 . ) j.w. sir. 120 i nasi. 3) Album K. W, Kielisińskiego, Poznań 1853. *) Zdobywcą pierwszej nagrody w r. 1946 i 1947 był Franciszek Tarnowski, murarz krakowski z Krowodrzy, bardzo utalentowany szookarz, którego jedna z najpięk­ niejszych szopek przesłana została w darze do Muzeum Obrazlowa w Moskwie. W r. 1948 pierwszą nagrodę otrzymał również murarz Feliks Rupa. 2 30 Rycina 31. Szopka powstała z modelów wież kopiowanych z obronnych Krakowa. Wystawiona na konkursie w roku 1938. murów 37 2 4 Z wyjątkiem ilustracji 1, 2, 11, 12 i 15, zdjęcia wykonał Roman Reinfuss w czasie 1938 - 1947 roku. �Hyc. 29. Szopka asymetryczna wystawiona na konkursie tr roku 194'i. ftPXHTEKTVPfl K P A K O B C K O H LLlOriKH. K npa3flHHKaM PowjiecTBa X p n c T O E a b c e n a x h r o p o a a x riojibuiH Ae/iaiOT T a n Ha3. «LuonKH», t. e . C T p o e H H a - a u j H K M , M M e i o m n e H 3 o 6 p a > K a T b B n c b n e e M C K k i i i B e p i e n . I l e p B O H a M a j i b H O ohh npeaC T a B / i a / i H C 0 6 0 Í Í K y j i H C b i , n e p e a KOTopbiMH n p o H c x o f l M / i H n o / i H b i e B e c e / i b i x H H T e p M e A H ñ n p e a CTaB/ieHMH M a p M O H e T O K . L U o n K a S T o r o n e p w o f l a oöbihho c o c T o a / i a H3 6o/iee hh3koh c p e f l H e ñ nacTH, b K O T o p o ñ b cooTBeTCTByKDUieM y r / i y ô / i e H H H n o M e m a / i H C b HenoflBHWHbie cbnrypbi C B a T o r o CeMefícTBa, a no 6oxaM cpeflHeñ n a ć ™ HaxoflHJiHCb A B e B b i c o K w e 6 a i i i H n . B óonee no3flHne B p e N i e H a ( ß e p o a T H O b K p a K O B e , r a e n o c T p o ñ K a lliohok ö b i J i a H a w ö o / i e e p a 3 B H T a ) c u e H a , Ha koTopoPi flBHra/iHCb cbwrypKH MHHHaTiopHoro MapHOHeTOMHoro T e a T p a , BBe,n,eHa 6bma b n p e f l e ^ b i c o ó c T B e H H o r o C T p o e H H H L u o n K H , HMeHHo b yr/iy6/ieHHe, K O T o p o e p a H b u j e H a n o / i H e H O 6bmo H e noflBHWHbiMH cbHrypKaMH cb. C e M e ñ c T B a , a sth n o c n e A H n e , a a ö b i H e N i e i u a T b abhwchmsim MapHOHeTOK, nepeHeceHbi 6bmn b o c o ô o e B e p x n e e yrny6nenne, pacno/ioweHHoe H a btopoM a p y c e . OflHOBpeMeHHO npoHCxoflHT fla/ibHeHuiee a p x H T e K T y p H o e p a 3 B H T H e u i o n K H . Haa c p e f l H e ñ n a c T b i o noaB/iaeTca TpeTaa ö a u m a , a CBOÖoflHoe npocTpaHCTBO, B03HHKoiee M e w A y T p e M a 6aujHaMH H a B b i c o T e B T o p o r o a p y c a , 3 a n o / i H a e T c a A B y M a Ma/ibiMH AOÖaBOHHbiMH 6 a i u e H K a M H . T a K H M o6pa30M, b KOHeMHOM H T o r e n o / i y n a e T c a n a T H Ö a w e H H a a L u o n K a . rioAOÖHbiH T n n H a m e n C B o e H a n 6o/iee c T H / i b H o e E b i p a w e H H e H a n e p e / i O M e XIX h XX bckob b p a ö o T a x MnxaH/ia h J l e o H a 33eH e K e p o B , flßyx K p a K O B C K H x K a M e H i i i H K O B , u j o n K a K O T O p b i x ( p n c . 5) no c e r o B p e M e H H n p e A C T a B/iaeT C060ÍÍ o6pa3eu,, HepeflKO c n y w a L u w n npejiMeTOM noApawaHHa mhothx K p a K O B C K H x M a c T e - poB iiionoK. K p O M e ÖOJlbLUHX UJOnOK CO CU,eH3MH flJia MapMOHeTOMHblX n p e f l C T a B / i e H H H , BbICOTa K O T O p b l X ( B M e c T e c 6aniH5iMH) A O C T H r a e T 3 M e T p o B , a iunpHHa KO.ne6jieTca ot 2 p.o 2,5 NieipoB, C T p o a T c a T a K * e M e H b i i i n e , B b i c o T o ñ 50 c a H T H M e T p o B — 1 N i e i p , K O T o p b i e H O c a T c coöoh Ma/ibMHKH, n o i o u i H e b AOMax «ko^5iakh», t. e. o ó p H A O B b i e n e c H H , c B a 3 a n H b i e c P o w A e c T B e H H b i M H n p a 3 A H H K a M H . flpx H T e K T y p a stmx i i i o n o K b o ö m e M H e OT/inHaeTca ot B b i u j e o n H c a H H b i x i i i o n o K c o c u e H a M H A-na MapHOHeTOK. K p a K O B C K H e i i i o n K H C A e / i a H b i h3 libcthoh 6 y M a r H m M e T a J i n n e c K H x n a c T e i i , H a K / i e H B a e M b i x h n p n Kpen/iaeMbix k AepeBaHHOMy ocTOBy. R p x H T e K T y p a hx o c H O B a H a ria M O T H B a x , 3 a w M C T B O B a H H b i x H3 M O H y M e H T a A b H b i x apxMTeKTypHbix • naMaTHHKOB C T a p o r o K p a K O B a . 3Aecb b K y n o / i a x ö a i u e H , b cbopMe OKOH h y r / i y ö / i e H M H Mbi bhahm s n e M e H T b i tothkh hjih ö a p o K K O . 0kh3 3 a n o A H e H b i ctspsTcnbHO Bbipe3aHHbiM Ha 6 y M a r e B H T p a w e M , noAKAeeHhwm p a 3 H O u , B e T H O H n a n n p o c H o w 6yMaroH. C n o c o ó b i KOMno3nu,HH BHTpaweñ yKa3bißaiOT H a bahehhc r o T H M e c K H x h p e H e c c a H COBblX p o 3 e T . 3 n e M e H T b i , C B 0 6 0 A H O 3 3 H M C T B O B a H H b i e H3 p a 3 H b i x s n o x h CTHAeíí, K p s K O B C K H e M a c T e p a UJOnOK B e c b M a H C K y c c H O coeflHHa/TH b oaho u e / i o e . K p o M e u j o n o K , B b i A e p w a H H b i x b TpaAHUHOHHOM C T H j i e , B C T p e n a H O T c a H H o r A a n o n b i T K H HOBbix a p xHTeKTOHHMecKMx KOMno3Hu,HH. IlpHMepoM MOweT c^ywHTb i i i o n K a c 1945 r o A a , n o c T p o e H H a a n o n / i a H y n p a M o y r o A b H O r o T p e y r o A b H H K a c T p e M a öauiHSiMM n o y r A a M h pOTOHAOÍí n o c e p e A H H e . M3 n p e A n o c A e A H e r o a p y c a 6 a u i e H k c e p e A H H e B w c T y n a K D T K o p o T K n e A y r n , c o e A H H a K D i n n e c a c c o 60ÍÍ H a A KynoAOM p o T O H A b i , co3AaBaa ocHOBaHHe A-na C T p o H H o i i öameHKH ( p n c . 29). K p a K O B C K H e u j o n K H H3roTOB^atOTca HapoAHbiMH M a c T e p a M H - x y A O W H H K a M H H3 c c b e p r o p o A C K o r o npoAeTapHaTa. H a n ö o A e e B b u i a t o m H e c a M a c T e p a i i i o n o K BbixoA^iT h3 c p e A b i K a M e H b i n H K O B , K p o Me T o r o x o p o L u w e M a c T e p a BCTpenaiOTca cpeAH oiBeiiuapoB, TpaMBaííHbix KOHAyKTopoB, ToproBblX paÖOTHHKOB, A B O p H H K O B H T. AcocTaBAaeT wKOAHaa MOAOAewb. CpaBHHTe/lbHO HeÖOAblllOH npOUeHT H 3 r O T O B H T e / i e H UJOnOK �ARCHITECTURE DE L A CRÈCHE CRACOVIENNE. A l'époque de Noël et vers la Chandeleur, i l était d'usage dans les villes et villages polonais de fabriquer des ..Crèches", c'est a dire de petites constructions censées de r e p r é s e n t e r l'étable de Bethléem. Tout d'abord, c'étaient les coulisses d'un t h é â t r e de marionnettes ou l'on donnait des représentations avec des i n t e r m è d e s joyeux. La crèche de cette époque se composait habituellement d'une partie centrale surbaissée avec une niche ou se plaçaient des figurines immobiles de la Sainte Famille et des deux cotés du corps de logis central s'élevaient deux tours élancées. Plus tard, probablement à Cracovie ou la construction des crèches prit son essor, la scène ou se mouvaient les marionnettes fut placée dans la n i che agrandie de la Sainte Famille, laquelle fut alors t r a n s p o r t é e dans une niche supérieure au premier étage, car autrement les figurines sans mouvement auraient gêné le jeu des marionnettes. L'architecture de la crèche continuait à se développer. Une troisième tour s'élevant au dessus de la partie centrale et de petites tourelles remplirent le vide entre les trois tours à la hauteur du premier étage. Ce type de crèche finit par avoir son style à l'époque de transition du X ^ X au XX siècle, g r â c e au travail de Michel et Leon Ezenekier deux maçons cracoviens dont la crèche (voir illustration 12) sert jusqu'au temps présent de modèle à nombre d'imitateurs. A côté des grandes crèches avec une scène pour des représentations de marionnettes dont la hauteur avec les tours arrive jusqu'à trois m è t r e s et la larguer oscille entre 2-2,5 m. on fabrique ausi des crèches plus petites de la hauteur de 0,5—1 m. portées par des gars qui vont chanter des noêls, c'est à dire des chants rituels dans les maisons. L'architecture de ces crèches ne se distingue pas en principe des crèches—théâtres de marionnettes décrites ci — dessus. Les crèches cracoviennes sont faites de papier de couleur et de feuilles de papier métallique collées sur une armature en bois. Les motifs de leur construction sont fournis par l'architecture monumentale de l'ancien Cracovie. On trouve ici des éléments gothiques ou de style baroque dans les flèches des tours, la forme des fenêtres et des niches. Les fenêtres ont des vitraux de papier multicolore déconpé. La composition des vitraux démontre l'influence sensible des rosaces gothiques et Renaissance. Les éléments librement choisis dans des époques et dans des styles divers ont été fort heureusement fondus par les fabricants de crèches cracoviens en un tout harmonieux. Outre les crèches de style traditionnel on voit parfois a p p a r a î t r e des essais de n o u v e a u t é architectonique. Par exemple une crèche de l'année 1945 construite sur le plan d'un triangle equilateral avec trois tours aux angles et une rotonde au centre. Des arcs courts partant de l'avant dernier étage des tours se rejoignent au milieu, au desssu de la rotonde, formant soubassemen à une tourelle élancée (fig. 26). Les crèches cracoviennes sont exécutés par des artistes populaires provenant du prolétariat de la ville. Les meilleurs fabricants de crèches) se recrutent parmi les maçons, mais on en rencontre aussi parmi les huissiers, conducteurs d'omnibus, commis de magasins,, portiers, etc. Le pourcent de jeunesse d'école est minime. ARCHITECTURE OF THE CRACOW CRIB. A t Yule - Tide, from Christmas t i l l Candlemas i t was the custom i n Polish villages and towns to make so - called: ,,Cribs", i.e. constructions which were to represent the Bethléem stable. A t first they consisted of wings of a doll's theatre where performances w i t h merry interludes took place. The Crib of that time had a lower central part w i t h a niche where diminutive figures of the Holy Family were placed, and right and left stood two slim towers- Later on, presumably at Cracow for it is there that the building of Cribs expanded, the scene where the marionnettes where set i n motion by strings, was placed in the niche, and the Holy Family transferred to a recess on the first florr of the erection, where it didn't impede the play. The architecture of the Crib continued to develop- A t h i r d tower was raised above the central part, and two small towers added to f i l l the empty places between, on the level of the first storey. This made five towers. A t the end of the X I X and at the beginning of the X X Century this type of Crib began to have its own style thanks to the work of Michael and Leo Ezenekier two Cracow masons, (see picture 12) whose Crib became an often imitated model, adopted by most Cracow Crib — makers. Besides big Cribs w i t h a scene for marionnette — shows, sometimes 3 meters high, counting the towers, and 2 — 2,5 m. broad, smaller cribs were made, about 0,5 — 1 m. high which the waits carried into homes where they sang, Christmas-Carols, i.e. ritual songs relating to this Feast. The architecture of these Cribs does not differ from those which had marionette-theaters. The Cracow Cribs are made of coloured paper and t i n — foil stuck on a wooden skeleton. The architecture of these erections combines designs taken from the monumental architecture of Ancient Cracow buildings- Gothic and baroque designs are to be found in the steeples, the from of the windows and niches. The windows have stained glass imitations made of elaborately cut and assembled pieces of coloured tissue — paper. The composition of this stained glass in theb windows is a reminiscence of gothic rosettes and renaissance designs. Designs freely taken from various epochs and styles are very well fused into a whole. Besides the Cribs belonging to the school of the traditional style, there are also attempts of architectural invention. For example a Crib made i n 1945 is built on the plan of an equilateral triangle w i t h three towers at the angles and a rotund in the middle. From the one beforen last and highest storey start arcs which unite i n the mi ddle above the rotund forming a basis for a slim small tower, (see picture 26). The Cracow Cribs are made by artists recruited from the big — town proletariat. The best crib — makers are masons, but there are also ushers, busmen, shop — boys, posters etc. The youth of the schools is represented only by a very small percentage. ślusarzy, pomocników nanaiowycn, a. i^"< wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec F � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/189a7bf5ed757a517e55a5fd7803efb8.pdf c80feaae5ef215bd20cd2665a7e18cdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy tkanina ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3607 Title A name given to the resource Wpływ farbiarzy drukujących płótna na ludowe hafciarstwo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.40-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WPŁYW FARBIARZY PŁÓTNA NA LUDOWE DRUKUJĄCYCH HAFCIARSTWO ROMAN N Hajl ludowy dolno śląski cezjalnego we Wrocławiu. ze zbiorów Muzeum die­ REINFUSS a obszarze Nowotarszczyzny i Podhala wystę­ pują jako jedna z cech charakterystycznych tam­ tejszego ubioru kobiecego, koszule o r ę k a w a c h nie sięgających kostki, dołem zupełnie wolnych, bez manszetu, zakończonych zwykle trzema dużymi zębami. Kraj r ę k a w a zdobi szeroki na dwadzieścia kilka cm. szlak dziurkowanego haftu, na k t ó r y skła­ dają się trzy powtarzające się rytmicznie palmetowate ornamenty, rozdzielone j a k i m ś drobniejszym motywem roślinnym, czy to w formie gałązki z przecinkowatymi listkami, czy w formie kwiatka na pionowej łodydze lub tp. (ryc. 1). Sposób przedostania się i rozpowszechnienia na Podhalu tych w genezie swej nieludowych haf­ tów, był dotychczas niewyjaśniony. Snop światła na interesującą nas kwestię rzucimy porównując motywy spotykane na kobiecych koszulach pod­ halańskich z klockami u ż y w a n y m i przez farbiarzy do drukowania tkanin. W zbiorach P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie znajduje się spora ilość klocków drukarskich pochodzących z pracowni Jana Buszka w Muszynie, wśród nich szczególne zainteresowa­ nie wzbudzić musi klocek oznaczony liczbą inwen­ tarza 4091, którego fotografię do niniejszej notatki dołączam (ryc. 2). Klocek ten wykonany z drzewa �l\a lewo dziurkowany haft na kraju rękawa ubioru kobiecego. gruszkowego ciętego w poprzek, posiada na swej powierzchni ornament u k ł a d a n y z pasków cienkiej blaszki mosiężnej. Motyw g ł ó w n y stanowi wschod­ nia palmeta wypełniona gałązką z pięciolistnym kwiatkiem, dołem poniżej palmety znajduje się łukowato rzucona gałązka, a pod nią łańcuch ząb­ ków. Porównując rycinę pierwszą przedstawiającą podhalański haft dziurkowany i motyw wykonany na klocku drukarskim musimy stwierdzić duże podobieństwo, któjego nie umniejszają nawet zna­ czne różnice w szczegółach. Nie ulega wątpliwości, że między motywami spotykanymi na klockach a haftami na koszulach zachodzi prosty związek polegający na tym,, że początkowo wzory do haftu na koszulach wybijali kobietom wiejskim m a ł o ­ miasteczkowi farbiarze, posługując się przytym klockami podobnymi do przedstawionego na ryci­ nie. Fakt, że omawiany tu klocek pochodzi z M u ­ szyny a nie z Podhala nie powinien nam zupełnie przeszkadzać. W drugiej połowie ubiegłego wieku zarówno w miasteczkach nowotarszczyzny (Nowy Targ, Czarny Dunajec), jak i na terenach sąsiednich po obydwu stronach Karpat czynne były liczne pra­ cownie farbiarskie. Zespoły klocków, którymi farbiarnie dysponowały p o r ó w n y w a n e nawet na bardzo J\a prawo klocek drukarski z pracowni Buszka w Muszynie. znacznych obszarach (Muszyna, Morawy, Dolny Śląsk, Pomorze, Niemcy) nie wykazują różnic re­ gionalnych, co jest zupełnie zrozumiałe jeśli uwz­ ględnimy, że na Zachodzie (np. w Niemczech) były w y t w ó r n i e tego rodzaju klocków, skąd rozchodziły się one bardzo szeroko. Znalezienie interesującego nas klocka w warsztacie Buszka z Muszyny pozwa­ la z dużą dozą prawdopodobieństwa przypuszczać, że podobne klocki znajdowały się również i w pra­ cowniach farbiarzy nowotarskich, którzy wprowa­ dzili do haftu podhalańskiego i rozpowszechnili palmetowate motywy spotykane do czasów obec­ nych na rękawach koszul góralskich. Dziś oczywiście motywy te kontynuują się dro­ gą tradycji bez pomocy klocka drukarskiego, k t ó r y wyszedł z użycia wraz z upadkiem ręcznego dru­ karstwa na tkaninach. Z. omawianego tu wypadku należy w y s n u ć wnio­ sek ogólniejszy, ważny dla badaczy ludowego zdob­ nictwa, a mianowicie, że na rozpowszechnienie pewnych hafciarskich m o t y w ó w w p ł y w a ł y obok innych czynników, także farbiarnie płócien, które trudniły się również odciskaniem wzorów do haf­ tów spotykanych na ludowej bieliźnie. ') W Muzeum diecezjalnym we Wrocławiu znalazłem bardzo podobny dziurkowanym na kościelnej bieliźnie. motyw wykonany białym haftem � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af2bb6449a7d62cb877217d87232cf5.pdf 3fa5b5d0a94093d3ac162086cb13e6f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:480 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:436 Title A name given to the resource Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Łemkowszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.63-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c06684e1789cdd9b897e060e9308025.pdf 511988cf412a5ed71731420662ea0c6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2931 Title A name given to the resource Podhalański fenomen / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. D o m wykończony w 1985 r. M a r k a i J o l a n t y Peksów, Zakopane Roman Reinfuss PODHALAŃSKI FENOMEN Pisze się dużo i mówi, że k u l t u r a l u d o w a kończy się i ginio. — T o pewnie zospołowo stroje — prowokowałem gospodarza. Niektórzy twierdzą n a w e t , że już całkowicie zaginęła, że żywego — Bardzo przepraszam, bo po pierwsze nie są to stroje t y l k o f o l k l o r u już nie m a , żo pozostał j e d y n i o f o l k l o r y z m t o znaczy ubrania, a p o drugie wszystko jest moją prywatną własnością. sztucznie galwanizowana sceniczna n a m i a s t k a d l a zabawienia Po góralsku ubierają się Podhalanie również z o k a z j i ważnych bozsons, wydarzeń r o d z i n n y c h n p . n a wosela, ale nio t a k i e sztuczne d l a chociaż t r u d n o zaprzeczyć, żo są w Polsce okolice, gdzie a n i ceprów n a otwarcie Josieni Tatrzańskiej czy Sabałowych B a j a n , „ c e p r ó w " znudzonych cywilizacją. Jost t o oczywiście dawnego s t r o j u ludowego nie pamiętają, a n i zwyczajów czy obrzę­ t y l k o najprawdziwsze wesele, które n a P o d h a l u odprawiane jest dów po s t a r e m u nie odprawiają, a z dawnej t r a d y c j i weselnej joszcze z pełnym zachowaniem starego zwyczaju, z „ p y t a c a m i " pozostało jedynie stąd na k o n i a c h , którzy zapraszają gości, z „ b i a ł y m i " i „czarnymi" b i t k i między weselnikami. Są też okolice gdzie stare zwyczaje drużbami, gdzio nowożeńcy i wszyscy goście u b r a n i są w stroje obfite spożycie a l k o h o l u i wynikające zataiły t r a d y c y j n e , tańczą p o góralsku, p r z y góralskiej k a p o l i bez sakso­ się i zachowały potoncjalną moc odrodzenia się w nowej postaci. f o n u i p e r k u s j i . Takie wesele to nie jest w i d o w i s k o d l a obcych, i obrzędy n i o przeszły jeszczo do przoszłości ale raczej Bywają j e d n a k przykłady, żo t r a d y c y j n a k u l t u r a ludowa t y l k o uroczystość r o d z i n n a . Sprawił ją n p . w m a j u b r . A d a m a w t y m przede w s z y s t k i m f o l k l o r nio t y l k o nie zanikają, ale K u c h t a w B u k o w i n i o Tatrzańskiej g d y żenił swego syna. Orszak w p r o s t przeciwnie, zaczynają wchodzić w okres swoistego roz­ wosolny z k o n n y m i drużbami i sznurem dorożek obsiędzionych woju. gęsto przez mężczyzn w białych cuchach i k o b i e t y w k o l o r o w y c h T a k i m przykładem jest Podhale, a w szczególności jego część położona najbliżej T a t r , z Zakopanem i p a r u w s i a m i o k o l i c z n y m i . gorsetach zatarasował d r o g j z Poronina do Zakopanego gdyśmy jechali n a Josień Tatrzańską. T a m również urbanizacja poczyniła postępy. N a co dzień s t r o j u Obok wesel o d p r a w i a n y c h „ p o góralsku" odbywają się rów- ludowego prawio się nie w i d z i , czasem mignie przez Krupówki nioż wesoła „zwykło, po coporsku", alo „prawdziwo" i „honorne" góral w zniszczonych c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i wypłowiałym n a jost t y l k o wesele „ p o góralsku". O t a k i m mówi się między s w o i m i rudo kapeluszu z m u s z u l k a m i , ale na święto, n a odpust w L u d z i - długo i z szacunkiem. m i o r z u , czy inną dużą uroczystość zjawia się nagło tłum górali w pełnoj krasie swego tradycyjnego s t r o j u , a nie jost to strój Bywają również pogrzeby „ p o góralsku". W t e d y k o n d u k t poprzodza chłopaczek w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i g u n i niosący „zespołowy" k u p o w a n y za państwowe, czy społeczne pieniądze krzyż, trumnę wiezie się na dra.biiiiastym wozie, zaprzęgniętym t y l k o własny, starannie przechowywany, w parę pięknych k o n i w bogatej uprzęży. Za trumną postępujo bo jest d r o g i . Bardzo drogi. Obocnio (początek września 1986) ubranio mężczyzny o d rodzina kapelusza z piórkiom po kierpce, z kożuszkiem, szerokim pasem wszyscy w odświętnych strojach góralskich. wraz z odprowadzającymi zmarłego uczestnikami, i cuchą kosztuje 375 tysięcy a, k o b i e t y (bez k o r a l i ) ćwierć m i l i o n a . W całej Polsce buduje się na wsi ..kamienice", które po naj­ K u p n o s t r o j u jest więc dużym w y d a t k i e m , kupują go przez większej części stanowią zakałę naszego k r a j o b r a z u . N a P o d h a l u parę l a t p o kawałku, ale go stale na P o d h a l u p r z y b y w a . Nio również budujo się wysokie, zwykło dwupiętrowe b u d y n k i m u ­ s t r o n i o d niego również młoda inteligencja podhalańska. W d o m u rowano. 7, krzyżowymi dachami n a k r y t y m i blachą l u b e t e r n i t e m . pewnego magistra-inżyniera., specjalisty od motorów spalinowych, R o m a n t y k szukający na wsi małych d r e w n i a n y c h domków p o d zastałem w p o k o j u , urządzonym góralskimi m e b l a m i , żerdkę strzechą l u b g o n t e m p o d powałą, przez którą przerzucone portki, wysokich gunia i serdak - były cyfrowane doznaje podmurówkach p r z y drodze z szoku patrząc na „ p a g o d y " n a kamiennych okrąglaków z Nowego T a r g u do Zakopanego. stojące Nie wchodząc 9 �półwieczu zaczęło się w Z a k o p a n e m i okolicy odradzać nowo m a l a r s t w o na szkle. Początkowo była to t y p o w a p r o d u k c j a „na wynos" ite> dla „ c e p r ó w " obecnie j e d n a k coraz częściej spotkać można pojedyncze obrazy czy n a w o t całe serio w mieszkaniach góralskich. Autorzy t y c h , pełnych u r o k u , m a l o w a n y c h na tę powracającą falę bez spocjalnego szybok patrzą o n t u z j a z m u . Pewnego r a z u odwiodziłom jednogo z zakopiańskich m a l a r z y obrazów n a szkle (oczywiście górala). Przoz okno zobaczyliśmy zbliżającą się typową rodzinną grupkę góralską. Szodł n a przodzio ojcioc w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h , pół k r o k u za n i m m a t k a z dziesięcio­ letnim synkiem. —• Cholera! — mruknął gospodarz — z n o w u idą. —- N o to co, żo idą ? — A l e o n i idą po obrazy. — No to dobrze, przocio nie biorą za d a r m o . —• Cholerę t a m dobrze. Po znajomości trzoba sprzedać t a n i e j , a t a k i obcy to p r z y n a j m n i e j dobrze zapłaci. Narzeka się często n a młodzież wiejską, żo separuje się o d t r a d y c j i , że w s t y d z i się g w a r y , że eloktryczua, g i t a r a i d y s k o t e k a wyparła dawno m u z y k o w a n i e i tańce. N a P o d h a l u sprawa w y ­ gląda z n o w u inaczej. Góral podhalański nawet z wyższym w y ­ kształceniom jest w zasadzie dwujęzyczny. Z c e p r a m i r o z m a w i a potoczną polszczyzną, ale we własnym środowisku używa g w a r y . Jeżeli w mieszanym towarzystwie znajdzie się choćby dwóch górali, w rozmowio między sobą przechodzą n a gwarę. Z j a w i s k i e m niezwykle c h a r a k t e r y s t y c z n y m jest d y n a m i c z n y rozwój l i t e r a t u r y pisanej w gwarze podhalańskiej a szczególnie poezji, w której góral wyraża swój gorący stosunek do T a t r , rodzinnoj „dziedzi­ n y " , życia pastorskiego i t d . J e d n y m z l i c z n y c h przykładów togo rodzaju utworów jest wiersz A n d r z e j a Gąsienicy Makowskiogo napisany w czasio p o b y t u n a studiach w K r a k o w i o : Cy worce miylować cosi barzyj ? w ocenę estetyczną c/y architektoniczną togo budownictwa m u s i m y przyznać, żo prezentuje ono £wój własny, l o k a l n y s t y l , który powstał z budownictwa tradycyjnego (strome dachy, szczyty poprzecinano p o z i o m y m i okapami) bez p o m o c y „projek­ tów t y p o w y c h " n a przekór r e g i o n a l n y m b i u r o m planowania,. Dekorację zewnętrzną, budynków stanowi doskonała stolarka,, nawiązująca w formie do dawnego b u d o w n i c t w a (ozdobno taflo d r z w i często klepkowane) i bardzo piękne żelazne okucia (zawiasy, k l a m k i , k r a t y , b r a m y ogrodzeń) wykonane przez podhalańskich supormistrzów o d młota i kowadła. Część mieszkalna, którą użytkują właściciele wyposażona jest według najwyższogo standartu miejskiego, Japończyków, bo współcześni przyswajają sobie zacji ale równocześnie kultywują Podhalanio wszystkie z uporem przypominają zdobycze c y w i l i ­ swą tradycyjną kulturę. J a k długa i szoroka jest Polska wszędzie modernizujo się wnętrzo izby wiejskiej. K o g o t y l k o stać na t o w y r z u c a n a strych „staro g r a t y " i urządza mieszkanie meblami z „Emhade". D a w n i e j zaczynało się o d szafy trójdzielnej z l u s t r e m , dziś za­ domowiły się już cale k o m p l e t y m e b l i f a b r y c z n y c h z d y w a n a m i , f i r a n k a m i , kryształami i t p . Podhale już przeszło, a może raczoj przechodzi ten etap rozwoju, bo coraz częściej w n o w y c h góral­ skich domach, w pomieszczeniach użytkowanych przez właścicieli w i d z i się góralski" meble z białego drewna, zdobione snycerką duse se targać — s k r o n y cego ? B o zalubiylek sie w dziedzinie nasyj cniem do świata t e g o ! F t o odpowie ? — f t o sercu zelży ? coby koloć przestało ? F t o ten smutek w y t a r g o co w n i m łozy 7 Hej! nik! — nik! Bo t e n smutek zrodziyła miyłość góralsko k u h o l o m , g r a n i o m , lasom I jes je w m o j y j dusy i n i k j e j nie r u s y . N i k nie zgasi tego ognicka — co w a t r o m j e s ! Bo dziadek s t a r y dokłado p a t y c k i ! ozpoło j o m fest! I h o l n y j y j nie zduchnie — ba oznieci na m o i k kolegów na góralskie dzioci. H e j ! W o r c e miyłować Dziedziyne nasom, duse targać, płakać i cnić, bo bez n i y j ognicek — b y zgasnon! bo bez n i y j przestoł byś górolu zyć. D l a l u d z i z zewnątrz, nie z o r i e n t o w a n y c h w w a r u n k a c h lo­ k a l n y c h , pisanie w gwarzo wydaje się bozsonsowne i j a k o zja­ .według d a w n y c h wzorów. Przed I wojną, światową „niobie za­ wisko niozrozumiałe. Przed p a r u l a t y o d w i e d z i l i Zakopane kopiańskie" projektowane denci p o l o n i s t y k i z Poznania. Zaproszono i c h na „posiady", gdzie przez Witkiewicza-, Barabasza i in. stu­ kupowała zakopiańska i niezakopi.ińska inteligencja, częściowo podhalańscy poeci c z y t a l i swojo wierszo przoważnio pisano gwarą. ze szczorego uznania d l a góralszczyzny, częściowo d l a m o d y Poznaniacy b y l i t y m zaskoczeni i w d y s k u s j i k w e s t i o n o w a l i sens i snobizmu. Dziś stolarze góralscy robią meble według muzealnych u p r a w i a n i a twórczości litera,ckioj w języku m a r t w y m i niezrozu­ wzorów dla odbiorców z własnego środowiska. „Ceprzy" ich nie miałym. Poderwał się wówczas m g r Franciszek kupują gdyż są za. drogie, dzulorz, polonista i poeta góralski". urządzają n i m i swoje mieszkania górale. Za, góralskimi m e b l a m i wracają do góralskich obrazy n a szkle. Stave obiw/.y zniknęły już d^wno przez muzea, i p r y w a t n y c h zbieraczy, 10 I I Pytom ? domów wykupiono jednakowoż w o s t a t n i m Bachleda-Księ- — Co w y mówicie o m a r t w y m języku' A j a k i m j a mówię w d o m u z matką, ojcem, z rodzeństwem, z k o l e g a m i ! T o jest przecie nasz język macierzysty i powszedni. �I N i o wiem czy koledzy z Poznania, zostali p r z e k o n a n i do p r a w a obywatelstwa, gwary w l i t e r a t u r z e współczesnej, p e w n y m jest n a t o m i a s t , że wspomniany i n c y d e n t określił wyraźnie rolę gwa,ry w życiu dzisiejszego Podhala. N a ogól wieś polska obecnie ma,lo śpiewa a, z w i e j s k i m i m u ­ z y k a n t a m i w nioktórych regionach już jest t a k źle, żo cztero­ osobową kapelę dla zespołu folklorystycznego trzeba werbować z k i l k u okolicznych wsi, a często zastępować akordeonem. N a P o d h a l u mu/ykanlów nie b r a k u j o . W bieżącym r o k u (1986) na „Sabałowe B u j a n i a " w B u k o w i n i e Tatrzańskiej zgłosiło się do konkursu 34 solislów-instrumentalistów. Przeważnie byli to l\alliala,nio grający na, skrzypcach lid) „złóbcokach", prezentują­ cy pehni, skalę w i e k u od dzieci szkolnych po zaa,\va,nsowa,ną st a roić. W efekcie surowo i wymagające j u r y przyznało aż 12 pierwszycli nagród a, w t y m jedną, k i l k u l e t n i e m u chłopcu ze szkoły podstawowej. Uzdolnione muzycznie dzieci góralskie uczą się grania, u starszych, doskonałych mistrzów i zwykle po r o k u nauki potra,fią już nieźle zagrać samodzielnie. Na, P o d h a l u nie nałożą do rzadkości kapelo składające się z czterech grajków (prymista., d w a sekundy i basy), którzy w sumie nio przekraczają 00 lat życia. Grają pewnie, mają opanowany t r a d y c y j n y re­ port nar. il. Przykład Podhala skłonił mnie p r z e d l a t y do wystąpienia 2, 4. Murowańce w „stylu noogóralskini", Zakopane; z p r o j e k t e m k o n k u r s u „ D u ż y i mały", n a którym byłby nagra­ dzany m i s t r z uczący g r y na instrumencie i jego uczeń l u b też uczniowie. Poza, ,.Przeglądem kapel i instrumentalistów l u d o ­ w y c h " w K a z i m i e r z u nu,:ł Wisłą z p a r u i n n y m i p o m n i e j s z y m i i m p r e z a m i projekt w szerszej skali nie przyjął się. A szkoda! Na Podhalu iiju^a!cowanio młodzieży na sposób t r a d y c y j n y współistnieje* w sposób bezkonfliktowy z elektryczną gitarą i akordeonem. Młodzi Podhalanie podobnie j a k gdzio indziej korzystają z d y s k o t e k i , grają n a nowoczesnych i n s t r u m e n t a c h , ale obok tego zupełnie spontanicznie muzykują „po góralsku". Odwiodziłem kiedyś w Zakopanem przyjaciela — górala. Podczas r o z m o w y z sąsiedniej izby rozległ się g r u p o w y śpiow i zagrała klasyczna góralska k a p e l a : — Co to takiego — p y t a m gospodarza. — E nic specjalnego, po p r o s t u do córki przyszło parę kole­ żanek i kolegów żeby sobie pograć i pośpiować. -— Można do n i c h zaglądnąć ? — Dlaczego nio, chodźmy! W niewielkiej izbie siedziało na krzesłach czterech grajków w w i e k u nieprzekraczającym 18 l a t , a na kanapie stłoczone o b o k siebie i c h rówieśniczki. G r a l i i śpiewali wyłącznie po góralsku, pewnie b y też potańczyli ale na to było z b y t mało miojsca. Podhalanie są głęboko przekonani, że w s w y m t r a d y c y j n y m repertuarzo posiadają jedynie dwa tańce — „zbójnicki" i „gó­ r a l s k i " . Pierwszy jest tańcem wyłącznie męskim. Pierwotnie tańczono go z dużą swobodą, która dawała uczestnikom możność i n d y w i d u a l n e j i m p r o w i z a c j i , d r u g i w swej istocie jest p o p i s o w y m tańcem jednej p a r y . D l a celów scenicznych Podhalanio różnymi sposobami starają się rozbudować i wzbogacić o b y d w a co daje czasem Podhala.n rezultaty tańce, p o z y t y w n e , częściej n a t o m i a s t wiodzie n a manowce. Prócz dwóch wymienionych tańczą Podhalanie również inne tańce n p . polkę czy walca ale niechętnie je pokazują ponieważ mają świadomość, żo zostały ono zapoży­ czone o d obcych. Z mniejszą n a t o m i a s t powściągliwością odnoszą się do podhalańskich tańców bliżsi i dalsi sąsiedzi. Szczogólnie „zbójnicki" który w swej postaci scenicznej został ujednolicony i sprowadzony do następujących po sobie f i g u r , dzięki swej dużej efektywności stał się łakomym kąskiem dla i n n y c h regionów góralskich, które go sobie per fas o t nefas usiłują, przywłaszczyć. N a j s t a r s z y m przykładem był występ zespołu z Łącka, który na „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu w r. 1983 pokazał „zbójnickie­ go" wprowadzonego t a m przez niejakiego Z u b k a , absolwenta A k a d e m i i Wychowania, Fizycznego w Warszawie. Zbójnickiego poprzednio w Łącku w ogóle nie tańczono. Został o n przez Z u b k a wzbogacony wymyślonymi przez niego efektownymi figurami w związku z c z y m Łącko na występie zakasowało całkowicie P o d h a l a n k u i c h z d u m i e n i u i oburzeniu. Xio pomogły protest y Podhalan, Łącko do dziś występuje ze . . s w o i m " przywłaszczonym z Podhala „zbójnickim". Niezwykło pracowicie starają się przyswoić „zbójnickiego" zespo^' żywieckie gdzie nie m a po­ il 3. Ozdobne , j » i 'In d o m u Władysława '-owsluego j u n i o r a , Zakopane m (Jasienicy-ila- dobnego tańca w t r a d y c j i . Nie przeszkodziło to j e d n a k , że przód p a r u n a s t u l a t y a m b i t n y i n s t r u k t o r jednego z najlepszych wówoza-. �zespołów żywieckich wprowadził n a wzór Podhala mę»ki taniec Przód p a r u n a s t y l a t y w y b i t n y zakopiański spinkarz i k o w a l - po kole z f i g u r a m i , które zakomponował w sposób nieco o d m i e n n y - a r t y s t a otrzymał za swe osiągnięcia a r t y s t y c z n e nagrodę i m . niż n a P o d h a l u . Zamiast żelaznych ciupag, któro się na Żywiec­ J a n a Pocka, którą wraz z o d p o w i o d n i m d y p l o m e m wręczał m u czyźnie nie zachowały dał s w y m tancerzom do ręki grubo zakrę­ w Warszawie naczelny r e d a k t o r „Chłopskiej D r o g i " Mieczysław cane drewniane lagi. Żywieccy tancerze używali i c h podobnie Róg-Świostek. W j a k górale podhalańscy swoje ciupagi. Przejściowo pojawiły się uszczęśliwiony góral przoczytał trość d y p l o m u , zachmurzył się w Żywcu również t o p o r k i z l n o t a l o w y m i obuszkami, wycofano i zwracając d y p l o m powiedział: jo jodnak dosyć szybko p o d wpływom k r y t y k i z jaką spotkały się ze s t r o n y k o m i s j i , które zespoły oceniały. Śladom który wskazywał skąd wziął się „zbójnicki" na Żywiecczyźnie jest p i o ­ senka, była w niej mowa. o „ciupadze", pominięto bowiem d r o b n y f a k t , że słowo ciupaga w ogóle n a Żywiecczyźnie nio występuje. Podobnio j a k tańce przejmowano są o d Podhalan przez są­ siadów inne elementy nagrody •—• Redaktozo nocelny, j o wos bars pioknie p r z e p y t u j e m ale j o tego wzionć nimoge. — Dlaczego ? — B o t u jest w y p i s a n y Władysław M a k o w s k i a j o jes Wła­ dysław Gąsienica M a k o w s k i . Protest Makowskiego przyjęty został z pełnym zrozumieniem. w s t r o j u . Podhalański kapelusz z muszelkami, szeroki bacowski wyrządzoną przykrość naprawić. Dziś n a ścianio w izbie twórczej coraz „kukiełkami", częściej przyswajają sobie ozdobno spinki do k o s z u l i górale z Gorców i Boskidu Sądockiogo. znakomitego k o w a l a wiszą d w a d y p l o m y d r u k o w a n e l i t e r a m i jeden złotymi „ s t a r y " n a nazwisko M a k o w s k i i d r u g i nowy w y s t a w i o n y d l a Władysława Gąsionicy Makowskiego. Podczas g d y t r a d y c y j n a k u l t u r a Podhalan jest chętnie przez M i m o dużych, z m i a n przede w s z y s t k i m ekonomicznych j a k i o sąsiadów „podskubywana", górale podhalańscy nio szukają n a zaszły na P o d h a l u w ciągu ostatniego półwiocza górale czują się sąsiadach rewanżu. Wyjątek stanowią jedynie rozległo obszary głęboko związani z d a w n y m p a s t e r s k i m t r y b e m życia. Owieczki, na południe o d T a t r gdzie górale chodzili dawniej na sezonowo bacowie, j u h a s i , k o l i b y , halo, tkwią t w a r d o w i c h pamięci j a k r o b o t y rolno. Była t o w i c h m n i e m a n i u k r a i n a i n l e k i o m i w i n e m gwóźdź w b i t y w dębinę. Pasterstwo uważają za f u n d a m e n t całej płynąca, ciosząca się u P o d h a l a n t a k w i e l k i m a u t o r y t e t e m , że d l a góralszczyzny. Usunięcie wypasu owiec z T a t r przyjęli nie t y l k o podkreślenia swych kontaktów z „szerokim światem" starzy gó­ j a k o uderzenio w tradycyjną góralską gospodarkę (choć prawdę rale l i c z y l i i przysięgali po słowacku a klęli po węgiorsku. D o mówiąc nie o d g r y w a już ona obecnie t a k w i e l k i e j r o l i ) ale j a k o swych sąsiadów z północy, zachodu i wschodu odnoszą się Pod- złośliwy halanio z poczuciem wyższości, k i óro nio sprzyja sięgania do n i c h Pastwiska po zapożyczenia. N i s k i m czy w Bieszczadach b y n a j m n i e j ich nie usatysfakcjono­ cios zadany zamieimo przez obcych całej góralskiej j a k i o o t r z y m a l i w Boskidzio kulturzo. Sądeckim, J e d n y m z bastionów podhalańskiej d u m y jest silne poczucie wały. „Górale muszą wrócić z o w c a m i w T a t r y " t o jest hasło, przynależności rodowej. Przeciętny góral podhalański w y m i e n i a w imię którego nioustępliwie walczą uzyskując n a razie drobne swych przodków i koligacje o parę pokoleń wstocz nio gorzej j a k ustępstw-a. wielopałkowa a r y s t o k r a c j a . N i o wszystkie j e d n a k r o d y są w rów­ nej cenie. N p . w Zakopanem arystokrację rodową stanowią Można jeszcze długo snuć opowiadanie na t e m a t Podhala i jego mieszkańców, którzy p o t r a f i l i nio t y l k o przyswoić sobie Gąsienico i K r z e p t o w s c y , p r z y czym ród Gąsieniców uważa się zdobycze współczesnej c y w i l i z a c j i nio tracąc swej za bardziej wartościowy ponieważ według t r a d y c j i w y w o d z i się kultury, w prostej l i n i i o d pierwszego osadnika w Zakopanom legendarnego w twórczy sposób rozwijają. W y s t a r c z y przypomnieć o n o w y c h Gąsienicy, którego t a k nazwano ponieważ nosił cuchę w biało modach w budownictwio, nowych kierunkach i stylach w muzy­ i czarne pasy. Przynależność do określonego r o d u m a jeszcze kowaniu, dziś pełny walor w góralskiej społeczności i stanow~i ważny ele­ k o b i e c y m . Właśnie w c h w i l i obecnej obsorwujo się zmianę m o d y , m e n t kształtujący poczucie własnej osobowości. gdzie w miejsce ale joszczo to odziedziczoną pisarstwie, sztuce 12 tradycyjnej po dziadkach plastycznej czy stroju, tradycję głównie obsypanych c e k i n a m i gorsetów i k w i e c i s t y c h I I . 5. K u c h n i a w d o m u Bronisława Cukra, Zakopane; i odbiorania R e d a k t o r R ó g Świostek przeprosił go za przeoczenie i obiecał z mosiężnymi widoczno publicznego t o jest pas k u l t u r y . Najbardziej momencie �I I . 6. Wnętrze d o m u inż. m g r a Bronisława Cukra j u n i o r a , meble wykonał właściciel; i l . 7. Pokój w d o m u Władysława Walczaka Banieckiego, Zakopane tybetowych spódnic wchodzą jednokolorowe ubiory, z gorsetu i spódnicy, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i zielone, bordo), szyte z ciężkich materiałów zdobione w a n i e m ze srebrnego złożone (granatowe, szamero­ głębszych kontaktów z kulturą góralską. Podhalanie ukrywanym lekceważeniom. Mają oczywiście dla niej popularnego f o l k l o r y z m u w postaci pokazów szychu. N a t l e ogólnej n i w e l a c j i k u l t u r y ludowej w Polsce t o co w i ­ dobrze o t y m wiedzą i do „turystycznej s t o n k i " odnoszą się z n i e z b y t dawkę taneczno-muzycz­ n y c h i występów gawędziarzy ale o i c h poziom artystyczny d z i m y n a P o d h a l u stanowi fenomen nie posiadający analogii. specjalnie nie dbają bo i ,,po co przecież o n i się i t a k na n i c z y m Fenomen podhalański. nie znają". Jakież są jego źródła i podstawy ? Ktoś k t o l u b i wyszukiwać H o n o r n y góral nio odczuwa k o m p l e k s u niższości w s t o s u n k u d z i u r y w całym będzie zapewne żywotność podhalańskiej k u l ­ do m i a s t a i jego k u l t u r y . Nio czuje się też czymś niższym woboc t u r y ludowej tłumaczył względami m e r k a n t y l n y m i , chęcią ścią­ „ p a n ó w " . Jego połna osobistoj godności postawa gania do siebio wczasowiczów i k o k i e t o w a n i a i c h podhalańską p o s t a w i o n y c h wyżej w h i e r a r c h i i społecznej tłumaczona egzotyką. Posądzenie t a k i e byłoby j e d n a k głęboko krzywdząco. zwykło t y m , że j a k o d a w n y p o d d a n y królewski był w przeszłości Góral podhalański wczasowiczów zjednywać nie potrzobuje bo bardziej w o l n y i nio doznał w t y m s t o p n i u pańszczyźnianego upodlenia tym (a może też i c h j e d n a k sytuacja chłopa w królowszczyznaeh wcale nie była t a k a nawiązywaniu przez n i c h dobra. Królewszcz3^znami w p r a k t y c o nie rządził król t y l k o j e g j obecnych przybyszów p o z i o m i n t e l e k t u a l n y ) nie sprzyjają z dóbr szlacheckich. W była i boz tego zjeżdżają się n a Podhale w dużym nadmiarze. Poza zainteresowania j a k chłop wobec osób rzeczywistości 13 �starostowie l u b dzierżawcy, którzy dopuszczali się na chłopach w osobnej książco Pieśni wszelkiego l u b więcej p r z y p a d k o w y c h pionierów, którym zawdzięczamy cenne r o d z a j u nadużyć i d a r l i z n i c h skórę jeszcze gorzej niż szlachta w swoich dobrach. Przykładem mogą być rządy wiadomości Mikołaja doprowadziły W r . 1859 po raz pierwszy z a w i t a l i p o d T a t r y m a l a r z W a l e r y górali do zbrojnego powstania przeciw ciemiężcy. Chłop w kró- Eljasz i k s . Eugeniusz J a n o t a , w t y m s a m y m czasio odwiedza lewszczyznach Podhale t y t a n polskioj e t n o g r a f i i Oskar K o l b e r g . Komorowskiego na Podhalu, któro miał wprawdzio możność wniosionia s k a r g i do o (1845 г.). T a k i c h m n i e j ludu Podhalan k u l t u r z e podtatrzańskich górali było więcej. sądu królewskiego ale n a w e t w p r z y p a d k u uzyskania p o z y t y w ­ Żywiołowo i głębokio zainteresowanie Podhalom i jego miesz­ nego w y r o k u nic n a t y m n i c zyskiwał bo w y r o k i z w y k l e nio były kańcami zaczęło się j o d n a k dopiero p o d koniec u b . stulecia k i e d y egzekwowane, a n a skarżących się chłopów ściągały zomstę ska­ w Zakopanem zanego szlachcica. a w ślad za n i m napłynęła cała plejada w y b i t n y c h i n t e l e k t u a l i s ­ Większe znaczenio miało niewątpliwie pograniczne położenie zadomowił się T y t u s Chałubiński (w r . 1873) tów prezentujących różne zawody alo opanowanych wspólnie Podhala, któro w razie ostrogo k o n f l i k t u z władzami i icłi f u n k c j o ­ k u l t o m dla górali i icłi k u l t u r y . P r z y b y l i o n i z różnych s t r o n , nariuszami dawało góralom możliwość ucioczki na Węgry i za­ przeważnie z byłej Kongresówki, alo również z Podola, Wołynia pewnienie sobie t y m sposobem bezkarności. N a t y m gruncie a nawet L i t w y i Żmudzi. Przyzwyczajeni do pokornego chłopa rozwinęło się wzdłuż całych K a r p a t zbójnictwo, któro na P o d h a l u pańszczyźnianego, w zetknięciu z p o l n y m godności i pewności dotrwało do I I p o l o w y u b . w i e k u . J a k w y n i k a z pamiętników siebie Franca K l e i n a , leśniczego z Kościelisk a później z B u k o w i n y fascynacji. W ślad za nią poszło zainteresowanie kulturą górali zachowaniem podhalańskiego górala, doznali zupehicj Tatrzańskiej z początkiem X I X w. odwiedziny zbójników zda­ i j e j niezwykle wysoka ocena. Z głębokim podziwem podkreślano rzały się bardzo często. O s t a t n i m M o h i k a n i n e m tatrzańskiego fizyczno i i n t e l e k t u a l n e właściwości górali, starannie rejestrowano zbójnictwa wszelkie przejawy i c h twórczości. Przybyszów fascynowała m i e j ­ miał być W o j t e k Matoja, którego k s . Stolarczyk usiłował naprowadzić na drogę c n o t y . Według t r a d y c j i ,,poza scowa b u c k i " ' chodzić miał równioż w młodości słynny wyrazów. gawędziarz gwara, jędrna, bogata, pełna nioznanycłi gdzie indziej Słownik jej zebrał filolog Bronisław Dembowski. i m u z y k — Sabala. Wszelkiego r o d z a j u „ o b c y " , którym zdarzyło Szybko przedostaje się ona do utworów l i t e r a c k i c h , jeden z P a w l i ­ się wśród górali przebywać bali się i c h po p r o s t u , bo przecie t r u d n o k o w s k i c h tłumaczy Iliadę H o m e r a n a podhalańską gwarę gdyż było rozeznać k t o jest „ p o c z c i w y " a k t o p a r a się zbójnictwem. t y l k o ona p o t r a f i oddać należycie k l i m a t oryginału. Dużym zain­ Górale c z u l i , że budzą respekt wśród obcych co w rezultacie teresowaniem rzutowało n a i c h postawę i zachowanie. znaczenia s y m b o l u urasta postać Sabały, niezrównanego gawę­ Podczas gdy na równinach chłop przed „surdutowcem" dziarza cieszą się góralskie śpiewki i opowiadania. owianego w dodatku mitem zbójnickiej Do przeszłości. kłaniał się nisko, odkrywał głowę i k o r n i e podejmował p o d k o l a n a , Opowiadania jego p u b l i k u j e B . D e m b o w s k i , A . Stopka w r. 1897 góral podhalański witając wydaje książkę o Sabale. Z opowiadań jego k o r z y s t a I I . Sien­ się z „ p a n o m " unosił nieznacznie j e d n y m palcem krawędź kapelusza a w rozmowie pykał nieskrę­ kiewicz (Sabałowa bajka). p o w a n y krótką fajeczkę na e s o w a t y m c y b u s z k u . góralska m u z y k a i tanioc, którym patronował sam Chałubiński. D z i w n i ludzie mieszkający p o d T a t r a m i o d d a w n a zwracali n a Nie mniejszo zainteresowanie budziły Zapisywał o n góralskie melodio a swe slymio wycieczki w T a t r y siebio u w a g j obcych, których losy zapędziły p o d T a t r y . Pisał odbywał z gromadą górali, którzy n a postojach więc o góralach w s p o m n i a n y poprzednio K l o i n , p i s a l i poeci j a k g r a l i i tańczyli. Hołd góralskiej muzyce i tańcowi o d d a l St. W i t ­ zapamiętało Seweryn Goszczyński czy W i n c e n t y P o l a także uczeni, głównie kiewicz w s w y m k a p i t a l n y m utworze Уа przełęczy. Pojawiają się geologowie, którzy t a m swe badania p r o w a d z i l i . N p . Stanisław pierwsze p u b l i k a c j o o obrazacłi na szkle, b u d o w u i c i w i o góralskim Staszic w swej ścisło geologicznej p r a c y O ziemioródzlwie i zdobnictwie sprzętów. Stanisław W i t k i e w i c z w o p a r c i u o n a ­ Karpa- tiiic wspomina o spotkaniacłi z „Joasiami" (juhasami) zaplatają­ gromadzono c y m i włosy w długie warkocze, L u d w i k Zejszner (również geolog) zakopiański" który według jego i d e i miał być w przyszłości s t y l e m spisywał na P o d h a l u góralskie pieśni, które opublikował następnie ogólnopolskim. Atmosfera л\ raz z doskonałym opisem e t n o g r a f i c z n y m ówczesnych górali podhalariszczyzuy 14 materiały p r o j e k t u j e w i l l e i meble tworząc „styl jaką. wytworzyła g r u p a miłośników spod z n a k u Chałubińskiego szybko zaczęła �I udzielać się zwykłym „gościom", którzy coraz liczniej zjeżdżali postępu", alo pracowali usilnie dla gospodarczego i oświatowego do Zakopanego. Moda n a zakjjiańszczyziio zaczęła obejmować podniesionia wsi góralskiej i oddziaływali rówiiocześmo w k i e r u n k u szerokie kręgi społeczeństwa. Przyczyniła się do tego walnio l i ­ ocłirony k u l t u r y l u d o w e j , u t r z y m a n i a joj r a n g i na w s i góralskiej. t e r a t u r a a w szczogólności Sa skalnym Kazimierza Przorwy Tetmajera, Podhalu która i Legenda Tatr podhalańskich oprzędla m i t e m o wspaniałych ludziach miłujących górali „ślebodę" Zjazdy Górali sterowano przez własną inteligencję stały się do założenia w r. 1919 nowej organizacji p o d nazwą „Związek P o d h a l a n " . J o j celem poza działalnością gospodarczą i oświatową umiejących o nią walczyć i za nią ginąć. Wśród i n t e l i g e n c j i j o s t : „utrzymanio utworzył się swoisty k u l t podhalańszczyzny. B u d o w a n o domy wyrażającej się w mowie, s t r o j u , obyczaju, tańcu, śpiowio, b u ­ mieszkania d o w n i c t w i e i t p . " . W przeeiwieństwio do Związku Górali, Związek w góralskie meble, w zdobnictwie stosowano „góralskie m o t y w y " , P o d h a l a n rozszerzył swą działalność n a inno rogiony górskie — wodlug witkiewiczowskich wzorów, wyposażano i pielęgnowanie swoistej kultury Podhala, a poniektórzy młodzi ludzie, którzy przyjeżdżali do Zakopanego Spisz, Orawę, Gorce, P i e n i n y a nawet L i m a n o w s k i e i okolico szukać przygód l u b leczyć płuca, przebierali się po góralsku i pa­ M a k o w a . N o w a organizacja p r z y j m u j e do swych szeregów nie r a d o w a l i po Krupówkach w kapeluszach z m u s z e l k a m i , wyszy­ tylko w a n y c h kożuszkach i c y f r o w a n y c h p o r t k a c h . l u b zawodowo związano z górami n a w o t g d y b y nio b y l i góralami Zafascynowane Podhalem grono entuzjastów p o d wodzą T . Chałubińskiego stworzyło swoisty m i t o góralach i góral­ „prawdziwych górali" alo również osoby omocjonalnie „z u r o d z e n i a " . Dziś Związek P o d h a l a n liczy około 2 500 członków i posiada k i l k a oddziałów m . i n . w K r a k o w i e , L u b l i n i o , Łodzi. szczyźnie D l a nas m n i e j jost ważno, że przyjął się o n wśród i n ­ Stosunki teligencji, która w k o n t a k t a c h z góralami schlebiała i c h próżności Związek Górali działający głównie w Z a k o p a n e m n a ogół se­ między obydwoma związkami układały się lóżnie. ile wlezie, o wiole istotniojsze jest t o , że w m i t apoteozujący parował się o d Związku Podhalan, z którym, po wczośniejszej górali u w i e r z y l i sami Podhalanie i że stał się o n bazą na któroj próbie złączył się na dobre dopiero w r. 1957, zamioniając się na ukształtował się trwający do dziś stosunek górali do swej t r a ­ Oddział Związku P o d h a l a n w Zakopanem. Przyczyną t a k spóź­ dycyjnej nionej fuzji p r z y bardzo zbliżonych celach była charakterystyczno kultury. Górale nie wstydzą się swoj t r a d y c j i j a k t o z w y k l e wśród ludności wiejskiej na d o l i n a c h . T r a d y c j a bywa nie straciła u n i c h na autorytecie, n i a w świadomości górali wysoką rangę, d l a zakopiańczyków poczucio kultury. przewodzenia. nowce. czego konsokwoncją jest chęć u t r z y m y w a n i a i r o z w i j a n i a prze­ kazanej drogą dziedzictwa wyższości i chęć Wiodła ona niektórych działaczy Zw. Górali na całkowite m a ­ Poczucie wzajemnej łączności i chęć k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i wyniesionej z ojczystej w s i spowodowała, że w r. 1928 powstał Jost rzoczą znamienną, żo w t y m czasie k i e d y do w s i polskiej Związek P o d h a l a n za oceanem, w Chicago. Ostatnio liczył o n zaczęła wkraczać urbanizacja wiodąca do niwelacji k u l t u r y l u ­ około 40 kół rozsianych w różnych dzielnicach Chicago i w i n n y c h dowej, w Z a k o p a n e m powstaje — miejscowościach. K o l a skupiają zwykle osoby pochodzące z tej B o b o l i " , którego samej w s i w „starym k r a j u " , istnieją n p . koła noszące n a z w y : (w r . 1902) „Towarzystwo Związek Górali p o d opieką B l o g . A n d r z e j a było „sta­ Szaflary, Witów, Dzianisz, Zakopane, H a i k l o w a , Raba Wyżna, ranie o rozwój s t y l u zakopiańskiego i szerzenie zamiłowania do Spytkowice, Chabówka i t d . Członkowie zrzoszoni w kołach p r o ­ s t r o j u góralskiego". Założycielami i członkami Związku Górali wadzą żywą działalność kulturalną, urządzają posiady, ubierają s t a t u t o w y m colom prócz działalności ekonomicznej b y l i a u t e n t y c z n i gazdowie i to prawie wyłącznie zakopiańscy. się n a niektóre uroczystości w stroje podhalańskie, posiadają Związek klasyczne kapelo góralskie, kultywują swoje tańce i biorą udział Górali dotrwał do końca okresu międzywojennego. Prowadził on m . i n . działalność popularyzatorską, organizował zespoły dające występy dla publiczności oraz o d c z y t y . Z jego w zespołach f o l k l o r y s t y c z n y c h . Utrzymują żywy k o n t a k t ze s w y m i k r e w n y m i i p o w i n o w a t y m i w Polsce, których zapraszają Zjazdy do siebio w celu odświeżenia i p o d t r z y m a n i a rodzimej t r a d y c j i . Górali, w których b r a l i udział górale z całego Podhala oraz w i c i u Przybysz zaproszony z P o l s k i o t r z y m u j e na parę miesięcy pracę, inicjatywy o d r . 1911 zaczęły odbywa,ć się doroczne Andrzej żeby sobie zarobił na u t r z y m a n i e i powrót, a poza t y m f u n k c j o ­ Stopka., Feliks Gwiżdż, Józef K a n t o r , J a n Zachemski, Andrzej nuje j a k o i n s t r u k t o r ucząc tańca, śpiewu, m u z y k i . Poprzez za­ Galica i i n . B y l i t o górale z k r w i i kości, którzy po ukończeniu praszanych gości zaopatrują się również amerykańscy Podhalanie wybitnych przedstawicieli góralskiej inteligencji j a k studiów nie z r y w a l i k o n t a k t u ze s w y m r o d z i n n y m środowiskiem, w nowe stroje ludowe, gdyż są ono d l a n i c h bardzo nie doradzali s w y m z i o m k o m żeby się u r b a n i z o w a l i „ w elementom samookrośłenia. N a 3 Maja u l i c a m i Chicago imię ważnym kroczy I I . 8, 9. Wesele „po góralsku", N o w y T a r g 1986 15 �pochód obchodzących to święto Polaków. N a czele p o c h o d u w y s n u w a n i a bardzo i s t o t n y c h wniosków. Okazuje się b o w i e m , z własnymi k a p e l a m i idą członkowie Związku Podhalan w s t r o j a c h że: góralskich. G d y papież J a n Paweł I I odwiedzał S t a n y Zjodno- 1 Cywilizacja sama przez się nie powoduje z a n i k u k u l t u r y l u ­ czone zabieliło się kolo niego o d góralskich ubiorów podobnio j a k w N o w y m T a r g u podczas s p o t k a n i a papieża z góralami. dowej ; 2 Istotną przyczyną n i w e l a c j i k u l t u r y l u d o w e j jest więc nie W Stanach Zjednoczonych nawet trzecio pokolenie emigran­ impakt tów nie t r a c i k o n t a k t u z P o d h a l o m i nie w y z b y w a się swogo c y w i l i z a c j i miejskiej t y l k o poczucie niższości w s i w s t o s u n k u do k u l t u r y m i e j s k i e j , powodujące w y z b y w a n i e się polskiego — góralskiego pochodzenia. W Chicago Z w . P o d h a l a n boz w y b o r u t r a d y c y j n y c h treści k u l t u r o w y c h n a rzecz u r b a ­ posiada z a k u p i o n y w r . 1954 z własnych składek „ D o m p o d ­ nizacji; halański", który już obecnie przestał wystarczać i k w a r t a l n i k p t . „Tatrzański Orzeł". Prócz Stanów Zjednoczonych 3 W p r z y p a d k u k i e d y środowisko ludowe posiada poczucie war­ istnieje tości własnej k u l t u r y , możo ona współistnieć i rozwijać się Z w . P o d h a l a n w Kanadzie i A n g l i i . Za oceanem do Zw. P o d h a l a n w sposób b e z k o n f l i k t o w y obok pełnego k o r z y s t a n i a zo w s z y s t k i c h należy więcej członków niż w Polsce. zdobyczy współczesnej c y w i l i z a c j i . T a k w krótkim zarysie przodstawia się „podhalański feno­ Można przypuszczać że z chwilą w y z b y c i a się przez środowisko dotychczas analogii w i n n y c h g r u p a c h wiejskio k o m p l e k s u niższości wobec k u l t u r y miejskiej i przywró­ etnograficznych. Fenomen, który zrodził się z m i t u stworzonego cenia poczucia wlasnoj wartości, możliwy jost w p e w n y c h g r a n i ­ m e n " nie posiadający przed przeszło s t u l a t y przez grupę entuzjastów i t o przeważnie cach nie górali. N i e stracił o n d o dziś n a swej sile oddziaływania. w Pozwała P o d h a l a n o m zachować i rozwijać obok miejskiej c y w i ­ k u l t u r z e ludowej we własnym środowisku w i e j s k i m jost uznanie lizacji swą tradycyjną kulturę, która w i n n y c h rogionaeh cofa joj wartości przez c z y n n i k i zewnętrzne, uznawane za „ w y ż s z e " się i zanika. „Fenomen podhalański" dostarcza podstaw i posiadające z tego tytułu a u t o r y t o t wśród ludności w i o j s k i e j . do ronosans i dalszy rozwój kultury F o t . : Marek Bieszczad, i l . 1—7; Bogumiła Slawecka, i l . 8 i 9; Jan Swiderski, i l . 10 i 11 ШШНЯШШ шШШШшШшЛ Tl. 10, 11. Najnowsza m o d a w s t r o j u podhalańskim, B u k o w i n a Tatrzańska 1987 16 l u d o w o j , szczogólnie dziedzinie f o l k l o r u . Ważnym olementom nadającym rangę � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce2af9b275302c29378b80b8e90c46a6.pdf 8599a6fa1d88fc1e24c70b73c82eff9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kultura ludowa badania etnograficzne badania terenowe Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4506 Title A name given to the resource Ze studiów nad kulturą ludową Łemkowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1 Chalupa Roman ZE Lukov, dotychczasowej starszej, jak i 1 etnograficzne, nością literaturze etnograficznej współczesnej, przyjmuje 2 istnienie ścisłych paraleli stoków Karpat. Odnosi obydwu Hucułów, j a k i Bojków Łemków, których Popradu p o dolinę Poglądy zarówno się, p r z y p o ­ grzbietem pomiędzy się i Laborea 3 daleko czy lud­ wreszcie począwszy 4 idące odpowiadających Powstaniu zarówno dzieje ciągną Osławy ludności dzielonych sadnione. siedziby grupy od ze sobą k a r p a c k i m , są n i e w ą t p l i w i e uza­ zespołów k o n t a k t y , łączące, d o I I w o j n y ruską zamieszkującą i na i pamiętać rozwoju, organizmów gospodarczych), powaniami oraz należy z państwowych sąsiedztwo z ludnością (na zamieszkującej Tematem niniejszego kultury przynależności (a t y m s a m y m północy z językach k u l t u r z e tej samej po o b u stronach od się w końca I w o j n y dań Karpat też możność Łemkowszczyzny obrębie państwa światowej należy północnej, dawniej węgierskiego, zaś d o Czechosłowacji. stanowią w s z y s t k i m m a t e r i a ł y pochodzące z w ł a s n y c h b a ­ terenowych. Na Łemkowszczyźnie wadziłem j e w drugiej połowie okresu skorzystać Pierwszym wtedy północnej pro­ międzywojennego obiema ze zgromadzonych stroju z okolic B a r - rozdzielonymi Łemkowszczyzny, jest granicą dań prowadzonych wiemy, w ż e starą Karpat miejsce n a ' północnej nazwą była której nazwa lansować lokalne przednio mieszkańca go w p o w i e c i e i pogranicza łemkowsko-bojkowskiep r z e z prasę przyjęła się n a północnej powszechnie. zaczęto „ Ł e m k o " , oznaczające p o ­ sanockim. Rozpowszechniona literaturę n a z w a czyźnie l u b „Ruśniak", 2. poł. u b . w i e k u przezwisko 5 mieszkańców t e j „Rusnak" w samopo­ „Łemko". Z ba­ Łemkowszczyźnie n a określenie dopiero polityczną zagadnienie c z u c i a ludności i j e j s t o s u n e k d o n a z w y Wytworzył się n a w e t Łemkowsz­ w związku z t y m s w o i s t y l o k a l n y p a t r i o t y z m ł e m k o w s k i , który p o ­ woduje, że Ł e m k o w i e swoją gwarę stronie Karpat daleko słabszym w dalszym z dużą i tradycje. samopoczucie nasileniu. ciągu pieczołowitością Po drugiej, łemkowskie Starzy za Rusnaków, m i a n e m U k r a i ń c ó w , zaś n a z w y występuje uważają młodzi wej pielęg­ południowej w się t a m określają się Łemko i Łemkowszezyz­ ną, j a k k o l w i e k z n a n e , n i e są t a m d l a ludności t a k b l i s k i e i pełne e m o c j o n a l n e j miejsco­ treści, j a k t o w i ­ d z i m y p o s t r o n i e północnej. D r u g i m szczegółem, który różni Ł e m k o w s z c z y z n ę pół­ nocną o d p o ł u d n i o w e j , j e s t sposób w j a k i kształtuje się przebieg niczna, pominąwszy czasie d w u k r o t n y c h w y ­ Etnograficz­ A k . Vied) mia­ szczegółem, który u d e r z a j a k o i s t o t n a róż­ między południową się w Instytutu diowa. i p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j . Z Ł e m k o w s z e z y z n ą zapoznałem Dyrekcji U s t a v u Slovenskej Bratysławie n i e p u b l i k o w a n y c h materiałów a r c h i w a l ­ nują s z k i c u j e s t próba a n a l i z y i p o ­ ludowej Podstawę tego o p r a c o w a n i a prócz l i t e r a t u r y przede grupy odrębności. leżącej w g r a n i c a c h P o l s k i , z południową, która znajdowała ugru­ Polakami, o innych w y t w o r z y ł y się z c z a s e m dosyć p o w a ż n e równania t y m , że o d ­ z odmiennymi słowacką) t r a d y c j i powodowało, że w etnograficznej, i o wynikające etnograficznymi południu łem częściami stro­ w 26 czechosłowacko-radziecką. uprzejmości nego (Narodopisneho części jednak warunki różnych Dzięki pierwszy nach Beskidu. Niemniej p o granicę nica światowej, badań miejscowościach r o z r z u c o n y c h w z d ł u ż K a r p a t , o d P o p r a d u sprzyjały po obydwu ( w 1957 i 1964 г.), przeprowadzenia n y c h , odnoszących się d o l u d o w e g o osadnictwa, w którym n a p l a n ludność m i możność pokrewieństwo sobie w y b i j a ł się udział e l e m e n t ó w wołosko-ruskich, j a k i l i c z ­ ne wzajemne dały w roz­ rodzaju które n a wschodzie. grup, tego j a z d ó w n a u k o w y c h d o Czechosłowacji się t o t a k d o (Werchowińców), stwierdzające kulturowe do Czechosłowacja. N A D K U L T U R Ą L U D O W Ą Ł E M KO W S Z C Z Y Z N Y PO O B U S T R O N A C H KARPAT d z i a l e g ó r a l i r u s k i c h (==ukraińskich) n a p o m n i e j s z e mienne pow. Bardiów, Reinfuss STUDIÓW W jednotraktowa. l i n i i g r a n i c z n e j . P o s t r o n i e północnej l i n i a kilka wiosek o ludności gra­ mieszanej 3 �PLRNiJ CHbŁUP LCHKOHSZCZHZNIE ом. R.ROINFUSS а Mapa 1. Plany chałup na з Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państ(w, I I — granica osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i e i z a c h o d n i a g r a n i c a Ł e m k o w szczyzny, I V — chałupy j e d n o t r a ' k t o w e bez p l e w n i k a , V — c h a ­ łupy j e d i n o t r a i k t o w e z p l e w n i k i e . m , V I — c h a ł u p y p ó ł t o r a t r a k t o w e bez p t e w i m k a i , V I I — c h a ł u p y półtoraitraiktoiwe z p l e w n i k i e m , V I I I — chałupy półtoratraktowe z p l e w i n i k i e m j e d n o ­ s t r o n n y m (taibl. I ¡23), I X — z a g r o d y w l i e l o l b u d y n k a w e . M i e j s c o w o ś c i w Poisice: 1 Floiryinika, 2 W a w i r i z k a , 3 B r u n a i r y Niżme, 4 ¡Czarina, 5 Ł o s i e , 6 B i e l a n k a , 7 ( K u m k o w a , 8 L e s z c z y n y , 9 Roipica R u s k a ( G o r m a ) , 10 W a p i e n n e , 11 R o z d z i e l ę , 12 B e d ­ n a r k a , 13 F o l u s z , 14 P i e l g r z y m k a , 15 Małastóiw, 16 B a r t n e , 17 ( N o w i c a , 18 Pętaai, 19 K w i a t o ń , 20 G ł a d y s z ó w , 21 B r . u r a a r y W y ż n e , 22 C z e r t y ż n e , 23 H a ń c z o w a , 24 R e g e t ó w , 25 M o c h n a c z k a , 26 I z b y , 27 W y s o w a , 28 K o n i e i o z n a , 29 S/wiątlkowa W i e l k a , p o l s k i e j i r u s k i e j , zaznaczała się w t e r e n i e b a r d z o Z a n o t o w a n a w r o k u 1849 p r z e z D y o n i z e g o nie wykazała po I I w o j n i e ona do światowej przebiegu. Granica Natomiast na nie momentu najmniejszych ta była terenach mniej renów przejściowych. liczni ujęć autorzy, 7 widoczna Przyczyną różnice. tego niezupełnie przynależności jest które, swoim ona szerokim w zestawione jedy­ części je trybu gra­ cos próbach podstawie sobą, wy­ rzeczy jest poczucie miejscowej ludności po części słabe narodowościowej (która raz podaje zaś postępujący od d a w n a proces 3 asymilacji i wcześniej X V I w. do a l e układ odbywał czasach kolonizacji na temat to w y d a j e działki paster­ gruntów się według na prawie o b u częściami Ł e m k o w s z c z y z n y w i ­ pewne układu różnice. Jeśli gruntowego (o układ niwach niwowy przyległych regularny, do niwy bu­ n a w i ą z u j ą d o zagród s w y c h właścicieli t u forma występuje głównie w części (Gelanopisa­ zachodniej (Łemkowszczyzna być n a wschód, a w i ę c w e w s c h o d n i e j części p o w i a t u g o r l i c ­ wieś L u b o t i n , położona zesłowaczona bez chowali świadomość, była tej w że na reszty, zachód której jeszcze w s i grecko-katolicka koło od Bardiowa, mieszkańcy połowy cerkiew, za­ XIX zaś w. ludność która ułatwiała n a k ó w " n a t e r e n i e Słowacji proces asymilacji był b r a k p o s t a w „Rus- antagoni- s t y c z n y c h między sąsiadującą ze sobą ludnością, p o d c z a s g d y p o s t r o n i e p o l s k i e j t w o r z y ł y o n e barierę jącą w sposób w y r a ź n y wzajemne kontakty. ogranicza­ w Jasielskiem, Krośnieńskiem c y d o w a n ą p r z e w a g ę mają hufendorf). z m ó w i ł a p o „rusnacku". Przyczyną, kiego, sądecka i część g o r l i c k i e j ) po­ typem geflur). N a t o m i a s t n a Łemkowszczyźnie północnej na na map ka­ ile nie wyłącznym) jest w można wsi się, ż e n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gruntowych którym ist­ Zakładano dostosowanym osadników w dominującym układów dowlanej XV s a m e g o t y l k o w y w i a d u , bez a n a l i z y tastralnych, w północnej, j a k i p o ­ osady osadników, tej dziedzinie powiedzieć łudniowej stanu między stosowanych d o c z n e są w w wołoskim, gospodarki i c h podział pracach 8 wyklarowane głównie na tzw. p r a w i e skiego i powstały zarówno nieliczne ludności r u s k i e j p r z e z ż y w i o ł słowacki. P r z y k ł a d e m m o ż e dziś i. niejące, pominąwszy n i e m i e c k i m . Między się za ruską l u b ukraińską, k i e d y i n d z i e j za s ł o w a c k ą ) , po Łemkowszczyzny pasie t e ­ w ze Wsie łudniowej, wzorów swych ona również 30 K o t a ń , 31 K r e m p n a , 32 P o l a i n y , 33 G r a i b , S4 Ożeimna, 35 G l o n o ­ w i e c , 36 M s z a n a , 37 T y l a w a , 38 Z y n d r a n o i w a , 39 Z a w a d k a R y ­ m a n o w s k a , 40 D a l i o w a , 41 W o l a [Nizina, 42 W i s ł o k Wielki, 43 C z y s t o c h o r b , 44 K o m a ń c z a , 45 R z e p e d ż , 46 T u r z a ń s k , 47 P r e ł u k i , 48 S m o l i k , 49 W o l a M i c h o w a , 50 S o l i n k a , 51 K u l a s z m e , 52 S e r e d n i e W i e i k i e , 53 Diziuirdziów, 54 Z e r a i c a W y ż n a , 55 T e r k a , 56 Z u b r a c z e , 57 K r y w e , 58 W e l t l i n a , 69 i B e r e h y G ó r n e , 60 W o ł o s a t e , 61 S i a n k i , 62 Z w i e r z y n , 63 Ł o b o z e w , 64 J a ł o w e , 65 H o ł o w c z y k , 66 W y d r n e , 67 O z a r n e , 68 L i p i e , 69 M i i c h n i o w i e i c , 70 S k o r o d m e . W iCzeefroisłowaioji: 1 C i g e l i k a , 2 P e ' t r o v a , 3 G a t a M o ' v , 4 Smakoiv, 5 Obruciné, 6 L u k o v , 7 L u i b o f f i n , 8 L/vov, 9 B e c h e r o v , 10 Chmeiloiva,, 11 B e i l o i v e i a , 12 V y i n i O r l i k , 13 S a i r y a k i S t l a v n i k , 14 Kefikiowce, 15 L a d o m i r w a , , 16 B o d r a ź a l , 17 Certliżine, 18 V e l t k a D r i e ó n a , 19 H a v a j , 20 M e d z i l a b o r c e , 21 V y r a v a , 22 R a d v a n V y a n y , 23 Q l s i n i k o w , 24 T o p o l a , 25 U l i c - K r y v e , 26 N o v a SedLica. umowny, słowacko-ruskiej podkreślają kartograficznych, kazują p e w n e i Chwiejność narodowościowej ma l u b więcej gdyż w p r a k t y c e r o z t a p i a się o n a w nicy w ustabilizowana. południowych c h a r a k t e r przybliżony, 6 Łemków zmian absolutnie км ostro. Zubrzyckiego przesiedlenia lais nami) halami naturalnymi spowodowały, niowej, wcześnie jak i że Łemkowie północnej zaczęli stronie ograniczać bardziej opłacalnej Wspólny wypas hodowli owiec , zaś (brak czy p o d opieką zarówno po gór pola­ połud­ stosunkowo owiec na i gospodarki baców zde­ (Wald- wysokich sztucznymi Karpat, hodowlę wołów dalej Sanockiem układy ł a n ó w l e ś n y c h W a r u n k i fizjograficzne rozległymi i 10 rzecz rolnej. zachował się 1 �в—У Мара 2. Plany chałup na Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państw, I I — g r a n i c e o s a d n i c t w a ukraiń­ skiego, I I I — w s c h o d n i a i z a o h o d n i a g r a n i c a Leimkqwsizczyizny, I V — zagroda j e d i n o b u d y n k o i w a z b o i s k i e m p r z y k o ń c u części goispiodariczeg, V —• z a g r o d a jeidiraotoudynikowa ze stajnią n a końcu części .gospodarczej, V I — w r o t a boiska wypuszczone p r i z e d izrąib 'Chałupy, V I I — , , p i r y i c z y n a " łącząca s i e ń z b o i s k i e m , V I I I — izaisięg w y s t ę p o w a n i a ichaliup n b o i s k i e m izaimiast s i e n i , I X — zagrody wielobudymkowe. Miejscowości iw P o l s c e : 1 W a w . r a k a , 2 F ł o r y n k a , 3 В т и п з г у W y ż n e , 4 iCizanna, 5 Ś n i e t n i c a , 6 iCzeirłyżne, 7 Moehmaicizika N i z i n a , 8 I i Z b y , 9 B l e i a i n i k a , 10 L e s z c z y n y , 11 K u n k o w a , 12 N;ow i c a , 13 G ł a d y s z ó w , 14 K w i a t o ń , 15 Hańcizowa, 16 Rage.tów, 17 W y s o w a , 18 B l e c h m a r k a , 19 R o z d z i a l e , 20 W a p i e n n e , 21 R o pica R u s k a , 22 Kłopoitnlca, 23 P i e u g r z y m k a , 24 Przegonina, 25 M a ł a s t ó w , 26 B a r t n e , 27 P ę t n a , 28 Ś w i ą t k o w a W i e l k a , 29 K o - 11. 2. Stary dom jednotraktowy. Olsinkov, pow. 10 13 кн tań, 30 K r e m p n a , 31 K o n i e c z n a , 32 W y s z q w a t k a , 33 G r a b , 34 Oże-nna, 35 Oieiciha,niia, 36 P o l a n y , 37 M s z a n a , 38 O l o h o w i e e , 39 T y l a w a , 40 Z y n d r a m o w a , 41 Z a w a d k a R y m a n o w s k a , 42 D a l i o w a , 43 P o s a d a Jaśliska, 44 W o l a N i ż n a , 45 W i s ł o k W i e l k i , 46 'CzystoehiOrb, 47 K o m a ń c z a , 48 K u l a s z n e , 49 D z i u r d z i ó w , 50 Turizańsk, 5>1 Ś r e d n i e W i e l k i e , 52 Żyirmlca W y ż n a , 53 p.rełuki, 54 S m o l n i k , 55 W o l a M i c h o w a , 56 R y b i e , 67 T e r k a , 58 S o l i n i k a , 59 iClisna, 60 P i r z y s t q p , 61 W e t l i n a , 62 Wołosaite, 63 S i a n i k i , 64 Z w i e r z y n , 65 Ł o b o z e w , 66 Jasień, 67 H a s z ó w , 68 R a b ę , 69 Oza.rina, 70 W y d i r m e , 71 P o l a n a , 72 M i c h n i o w i e e , 73 L i p i e , 74 RiOsocihate,, 75 Sikorodine, 76 L u t o w i s k a , 77 C h m i e l . W ' C z e c h o s ł o w a c j i : 1 Obrućne, 2 i S n a k o y , 3 L u k o v , 4 L v o v , 5 Petrova, 6 Ciigeüka, 7 C h m e i l o v a , 8 B e c h e i r o v , 9 B e l o v e z a , 10 K e e k o v c e , йй V y a n i O r l i k , 12 S a r y s k d S t i a v n i k , 13 L a d o i m i r o v a , 14 Bodriuźall, 15 Ceir.tiiżne, 16 V e l k a D i i e c n a , 17 H a v a d , 18 R a d v a n V y z n i , 19 V y r a v a , 20 Olsünikov, 21 P o p o w a , 22 UlićKryve, 23 N o v a Sedlioa. Medzilaborce, Czechosłowacja. �I I . 3. Dom póltoratraktowy. Beloveza, pow. Bardiów, Czechosłowa­ cja. II. 4. Chałupa półtoratraktowa. Keekovce, pow. Svidnik, Czechosło­ wacja. II. 5. Dom „polok" (przenie­ siony z Polski). Petrova, pow. Bar­ diów, Czechosłowacja. do o s t a t n i e j wojny kowszczyzny. Po p o l s k i e j s t r o n i e w y p a s jedynie w zachodniej części Łem- owiec tego t y p u się p o jednej tylko stronie w s i , która wówczas nazy- w a ł a się „ t o ł o k a " , n a t o m i a s t p a s t w i s k a p o s t r o n i e prze- utrzymał się do I I w o j n y ś w i a t o w e j w paśmie J a w o r z y - c i w n e j u ż y t k o w a n e b y ł y j a k o łąki kośne l u b p o d u p r a w ę ny i nosiły n a z w ę „ c a r y n a " ( o d rumuńskiego w y r a z u Krynickiej stronie i w przygranicznej południowej terenach w okolicy Łemkowszczyzny o w s i Dubne, Circa. Na wypasie zaś szałaśniczym chowała się już t y l k o t u i ó w d z i e n i e z b y t w y r a ź n a dycja (Olchowiec Krosno, i Olsinkov Łemkowszczyzny dywidualny siadali Rymanowska — pow. Medzilaborce). północnej wypas własne Zawadka owiec, koszary. stosowany w Na był gdzie więksi Podobna po pozostałych znana Instytucja caryny północnej Łemkowszczyźnie kowszczyźnie) niowych. W n y m ) pojęcia po- szych pobliżu Vyś. I wojny światowej północnej i zaczęto późniejszy) stosować na wypas 11 Po był n a t o m i a s t pod opieką stronie wypas jednego (czasami funkcję dziennie wypędzali południowej owiec spełniali Cyganie), owce n a paszę ze Niżni Tvarozec, L u b o t i n , Obrućne, Chmelov, Lvov, Keekovce). W powszechniony pastwiskach 6 związku z był n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e położonych powyżej pól 2 razy w s i (Hervartov, wypasem Beloveza, owiec zwyczaj, uprawnych we wsiach położo- rozże n a pasło Chmelova, Driećna, wioskach „caryna" n i e jest Z zarzuceniem pobieżnych hodowli owiec badań, jakie znany ogólnie, zanik względnie owiec n a rzecz u p r a w y s t r o n i e północnej, c z e m u roli r u n k i klimatyczne korzystniejsze niowych stokach przeprowadzone, Łemkowszczyzny, ograniczenie hodowli nastąpiły w c z e ś n i e j sprzyjały Beskidu, niż po też n i e w ą t p l i w i e w a - dla rolnictwa n a połud- Karpat. Wieś łemkowska zarówno po j e d n e j , j a k i po stronie (Lvov, z wcześ- (Ladomirová). zostały w y d a j e się, ż e n a t e r e n a c h p o ł u d n i o w e j biorąc Havaj, zakarpackiej 1 2 niejszym podobtamtej- (Keekovce, Velka paru (lub Bojpołud- wielu Łemkowszczyzny „juhasów" którzy wyraz podanym zarówno polskiej w Łemków mieszkańcom Vyrava, Jedynie u S a r i s , S t i a v n i k ) , co w i ą ż e się p r a w d o p o d o b n i e pastwiskach lub d w u gromadzkich tę je granicy powszechnie (i przyległej Łem- rozpowszechniony n a wspólnych są car к wzajemnie znana również poprzednio znane Olsinkov,, Radvañ). tołoki się owiec w r a z z bydłem r o g a t y m , budując d l a n i c h l e t n i e s t a j n i e sezonowe . te w s i . Notowałem nych w Becherov, (okres znaczeniu inbyła występowała i zmieniały n a całej również p o południowej s t r o n i e B e s k i d u ( B e c h e r o v , V e l nie tołoka co r o k u . k a Driećna). G d y p o g ł o w i e o w i e c zmniejszyło się z n a c z kowszczyźnie i za- terenach właściciele forma Caryna trapow. szeroko — zagroda). ma z reguły charakter drugiej łańcuchówki, �z t y m że we wsiach cuch zabudowy łego areału jest należącego zaś p o północnej łanów i leśnych Poza wsi i zabudowa Gelangeflur jest stronie Karpat we ta jest łań­ bowiem bardziej wsiach zwarty, o znacznie ca­ układzie luźniejsza Beskidem Krynickim i zagrody Łemkowszczyźnie kowszczyzny) mnianej ówdzie wiącego jest dachem się z przykłady formą czenia dość w s z e c h s t r o n n i e gospodarczych, mieszkalnej pod rozwoju jed­ wspo­ Notowane prymitywnego, tu stano­ pozwalają budynek się w przy­ składający bardziej zwłaszcza w nia północnej rozbudowanym części z a c h o d n i e j , spełniające (np. w równocześnie — mapa zaopatrzone dosyć często pomieszcze­ sieni 1,3). U wrota wjazdowe znajdują do się sieni, się o b o k osobnego boiska puszczać, że ilustrującą mamy sposób do chałupy niezależne czynienia wyodrębnienia z od połud­ sieni rzad­ ( t a b l . 1,4), szerokie znajdującego pozwala formą się boiska bardzo mające ( t a b l . 1,6), co przy­ („siny") względnie boiska używana była (czego niego przylegając przy nych do sieni, dachem kształciły się legającym Z przykładem budynkach do dwóch nastąpił przybyła s t a j n i a na zaś druga w pośrodku b u d y n k u dobudowana (tabl. 1,2). W idzie w kach nię obydwu kierunku z ze izbę sień mieszkalną. wy­ boiskiem stajnią przy­ (mapa częściej II). występuje d o s i e n i , co wskazy­ rozpowszechnioną formą wypadkach dobudowy ( t a b l . 1,11) i pod gospodarczą, t u odmian zdarza się w boisko zamienia wyj­ i boiska rozwój która między często Czasem dalszy komory, jednotraktowych wchodzi a zostaje opisywa­ zawierających i jedna zaś się Becherovie ( t a b l . 1,10). W odmiany: sieni, gospodar­ dostawiano ściową była p i e r w o t n i e chałupa złożona z i z b y planu budyn­ l u b staj­ się w drugą jednak, że drugą izbę budują w a m f i l a d z i e w przedłużeniu i z b y pierwszej ( t a b l . 1,12). Opisane są p r z e d e niowej stanowią Na jedńotraktowe Dla rozpowszechnione masie a mianowicie części Łemkowszczyzny zagrody u jedyny (mapa Niżny, one dopiero polskich powiatu (np. w Rozdzielę). na terenach Pogórzan gorlickiego i w pół­ na za­ C i s n e j — m a p a 2). północnej charakterystyczne jednobudynkowe o planie d o n i e j równolegle k o m o r y ta zamienia ( t a b l . 1,14), z się z są półtora- t r a k t u w części m i e s z k a l n e j , złożonego z i z b y o r a z o d sieni. K o m o r a I). należą o n e d o r z a d k i c h Regetów występują połud­ ilości b a d a n y c h w s i względnie północnej (np. Kłopotnica, większej natomiast przeważnej t y p dominujący Łemkowszczyźnie wyjątków W tu budynki w s z y s t k i m n a terenie Łemkowszczyzny (dl. 1,2), g d z i e w ściem pomieszczenie budynki o d m i a n a z b o i s k i e m przylegającym tai" stanowiąca są mieszkalną wymienionych nocno-wschodniej t u „chyża") do ( t a b l . 1,9). Jeśli sień jednotraktowych, część dwie z dawnego gdy następnie w y o d r ę b n i ł a stajnia w a ł o b y n a t o , że b a r d z i e j legającej „masztalnia"), jej rozwoju końcu części g o s p o d a r c z e j („stajnia" — u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h też c z a s e m „ m a s z lub jako boisko a sąsiednich, („boisko") wówczas gdy j a k o trzecie pomieszczenie przypadku, n a końcu części dalszym chodniej Bojkowszczyźnie R o z w ó j b u d y n k u złożonego z i z b y (zwanej sieni j e za stajnią ( t a b l . 1,8), zaś w przejściową, boiska. i pierwszym za n i m w o z o w n i ę , szopę c z y c h l e w Nowica, Łemków ko. J e d e n t a k i d o m z a n o t o w a ł e m w B e c h e r o v i e ponadto i Górna, n i o w y c h tego r o d z a j u przykłady występują gdzie w bu­ spotykamy, funkcję 2/VIII, tabl. nawet planie pow. g o r l i c k i m : Bartne, Ropica Bielanka d l a celów boisko i k l e p i s k o d o młócenia zboża ( t a b l . 1,2). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e W — t a b l . 1,6), w ó w c z a s b o i s k o p o z o s t a j e wykorzystywanego przekształcając w szerokie w r o t a w j a z d o w e o dobudowywano jednym był I,3,,4). Boj- części wiejskiej, wyjściową (tabl. całej się z i z b y i s i e n i ( t a b l . I , 1), która pełniła funkcję p o m i e s z ­ dynkach boiska na zagrody również n a konia. b u d y n k u złożonego z i z b y , s i e n i i s t a j n i p r z y b y ł o b o i s k o , obszarach forma dzieje czasach z jednobudynkowej. biedoty po gdzie I). budownictwa własność wsiami Vola), zlokalizowanych (mapa dziś o d t w o r z y ć zagrody puszczać, że wydłużona składającej byłoby tu Ruská wielobudynkowego, gospodarczych wspólnym Trudno typu typowa pomieszczeń przyległymi (Obrucné, ( j a k i n a przyległych jednobudynkowej, nym k r o w y i woły, a w nowszych S t a j n i e b u d o w a n o p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( t a b l . 1,7) l u b czej czechosłowackiej przeważają i do typu nie przecina wydłużona. stronie i niwowych krótszy, przy­ wej­ czasem w �m i e s z k a l n y a l k i e r z ( „ w a n k i r " ) otrzymując n o r m a l n e o k n o oraz d r z w i w i o d ą c e z i z b y ( t a b l . 1,15). Często sień bywa w t a k i c h w y p a d k a c h skrócona a w j e j t y l n e j części, o d ­ ciętej ścianą poprzeczną, urządza się k o m o r ę ( t a b l . 1,15). Zagrody z układem półtoratraktowym w części miesz­ k a l n e j występują, jeśli i d z i e o część gospodarczą, w t y c h samych dwóch o d m i a n a c h , co łupy jedńotraktowe, t o znaczy, boisko występuje bądź w opisane poprzednio że w części sąsiedztwie cha­ gospodarczej sieni (tabl. 1,6), bądź n a końcu b u d y n k u ( t a b l . 1,14—16). G e n e z a podziału części i mieszkalnej przylegającą do w chałupie niej komorę jest łatwa d o wyjaśnienia. łemkowskiej względnie F a k t , że o b s z a r nia tej f o r m y n a Łemkowszczyźnie, nia, j a k i północy kowszczyzna), (Pogórze otaczają na izbę alkierz nie występowa­ z a r ó w n o o d połud­ gorlickie) i wschodu tereny występowania (Boj- chałup jed­ notraktowych, j a k również r e l i k t o w e występowanie łup jednotraktowych czyzny wskazywałby, na terenie że północnej mamy tu z j a w i s k i e m młodszym. P r a w d o p o d o b n y go Czajkowskiego, tu wzory Krosno), formą który przypuszcza, z północno-wschodniego gdzie szeroko lizy mapy półtoratrakt kowszczyzny części 13 Łemkowsz­ czynienia jest pogląd że Pogórza rozpowszechnioną . (mapa mieszkalnej w do też południowej na w ( p o w . Jasło, mieszkalnej J a k widać pograniczne okolice ze Jerze­ oddziaływały 1) chałupa z p ó ł t o r a t r a k t e m dotarla cha­ z w tereny Bardiowa jest ana­ części Łem­ (il. 3) i S v i d n i k a ( i l . 4). II. 6. Chalupa łemkowska z pod­ cieniem słupowym. Daliowa, pow. Sanok. II. 7. Nowszy dom muro­ wany. Keckovce, pow. Svidnik, Czechosłowacja. II. 8. Sypanec (śpichłerz). Obrucné, pow. Sabinov, Czechosłowacja. II. 9. Malowana chałupa. Smolnik, pow. Sanok. �я Interesującym nictwie na elementem Łemkowszczyzny plewy, czyli występującym jest „plewnik" wydłużone („pelewen"), przez zabudowę przestrzeni z a w a r t e j pem dachu przy pomocy w budów- pomieszczenie który powstaje pod szerokim prowizorycznej oka­ ścianki n a n e j z desek, a c z a s e m ( n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południo­ wej) również plecionej z chrustu. P l e w n i k biegnie wzdłuż z a c h o d z i r ó w n i e ż i n a ściany b o c z n e ( t a b l . 1,20). Z w y k l e on bezpośrednie kowszczyźnie połączenie południowej, za z boiskiem. wyjątkiem Na paru w s i po­ łożonych n a zachód o d B a r d i o w a ( L v o v , L u k o v , występowanie opisywanych tu wiskiem powszechnym (mapa Beskidu tego obudowy nymi rodzaju ściankami występują plewników 1). P o przede Snakov) jest strome budynku Łem­ zja­ północnej prowizorycz­ wszystkim na Łem­ k o w s z c z y ź n i e g o r l i c k i e j ( G ł a d y s z ó w — t a b l . 1,19, K o n i e c z ­ n a — t a b l . 1,20 i i n . ) i krośnieńskiej (Dalejowa — tabl. Boj kowszczyźnie, 1,21) o r a z szczególnie ciej n a t o m i a s t zdarza zrębu lub z belek dwustronne boiska. N a dziła teriału kładem (il. (tabl. trudność ze są zrębem stare 5), które 1,24) w wschodu Częś­ o ścianach b u ­ (tabl. 1,23) tylnej części południowej, gdzie zacho­ odpowiedniego ma­ k o n s t r u k c y j n e stopienie Cigelki przed plan odgałęzienie budynku domy jednak od Jaślisk od Sanu. jednostronne zdobyciu takie zakupione i przeniesione północnej pomieszczenie tworzących budowlanego, plewnika n a przyległej n a zachód Łemkowszczyźnie pewna okolicy się, że p l e w n i k w t a p i a się w chałupy, stanowiąc dowanych w I zachodzi i rzadziej. Petrovej, wojną się Przy­ tzw. poloki światową zostaiy p r z e z granicę z sąsiednich w s i Łemkowszczyzny. runkach k l i m a t y c z n y c h i gospodarczych. mitywnej stanowią one osłonę winiętej nadal ścian W formie chałupy pry­ głównie weszły swe funkcje dów, ściany łączący i paszę, której z są w boiskiem, (tabl. rozwoju Wymienić pryczynę, tj. wzdłuż Forma Łemkowszczyźnie tu wąski biegnący 1,19). ta roz­ gorlickiej nie n a drugą stronę K a r p a t , m i ­ s t r o n i e sięga d o w s i n a d g r a n i c z n y c h 2,VII). N a Łemkowszczyźnie południowej ją się n a t o m i a s t chałupy z p o d c i e n i e m ściany (tabl. 1,27) l u b t y l k o mają odpowiednika f r o n t o w e j , a czasem i szczytowej po (tabl. stronie zdarza­ słupowym bieg­ szczytowej 1,28), które północnej. Być nie może e c h e m t y c h w z o r ó w są s p o t y k a n e w o k o l i c y Jaślisk krót­ kie wypuszczone p r z e d sienią i stajnią p o d c i e n i e wsparte n a d w u , t r z e c h ( t a b l . 1,21, i l . 6) l u b j e d n y m t y l k o słupie. Jako materiał stosowane polskiej jącą było budowlany w rolę w po przeszłości s t r o n i e , obfitującej budownictwie o b u stronach drewno, w przy lasy szpilkowe, stanowiła sosna Karpat czym po dominu­ lub jodła, zaś p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j o p r z e w a d z e lasów liściastych zręby chałup w i ą z a n e n a w ę g i e ł ( s t a r e n a obłap, n o w s z e na r y b i ogon) b u d o w a n e b y ł y p r z e w a ż n i e z d r e w n a b u ­ kowego nawet (Keekovce, Havaj, Velka brzozowego (Ulié-Kryvé) Driećna), a l u b olchowego. czasem Jedynie zamożniejsi, k t ó r y c h stać było n a z a k u p i p r z y w ó z b u ­ z odleglejszych światowej wanych swe domy często Becherov, po stron, w Olsinkov). zw. t u szyndle sprowadzano budowali do I całości z b a l i s o s n o w y c h północnej Certizné, granicy ściółkę sień na nącym wzdłuż roz­ spełniając stronach Beski­ różnice. tzw. stajni że p o p o l s k i e j podręczny plewy, pewne przeszła o i l e m i w i a d o m o (mapa chałupy, po o b y d w u wszystkim powszechniona mo zrębu niezbędne formie magazynowe. frontowej sosnowe gonty na plan również przede korytarzyk, było a n a l o g i i , które w i d o c z n e występują należy ilości h o d o w l i , zaś w chałupy ł e m k o w s k i e j o d s t r o n y północnej p r z e d w i a t r a m i i śniegiem, a t a k ż e schowek odpowiedniej one w P r ó c z szeregu planu dulca Geneza plewników z n a j d u j e swoje wyjaśnienie w w a ­ w na terenach o intensywnej wyko­ całej ściany t y l n e j l u b j e j części ( t a b l . 1,17—19,21), n i e k i e d y ma przechowywanie również stronie Karpat Kupowali (Becherov). cieśli wojny kupo­ (Obrućne, tam również Czasem z za­ do b u d o w y domów 9 �10 (Obrucné, K e c k o v c e , m y , całe g o t o w e Frićka, Velka domy Gaboltov). drewniana Driećna), a n a w e t , (Cigelka, Podanie stojąca do Petróva, mówi, dziś w że Lukove także Vola, cerkiew przeniesiona zo­ stała „ z G a l i c j i " . T a m g d z i e zręby chałup w y k o n a n e z b u k a czy i n n y c h d r z e w oraz krokwiowa liściastych, konstrukcja dachu tragarze jest z są powały sosny lub Z a r ó w n o n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j , j a k i pół­ (z wyjątkiem wszechna jest opierają dachu, się n a płatwi położonej budynek w końcach tragarzy konstrukcyjnych dachowy obiegający k r o k i e w k a c h , spo­ wypuszczonych dość z n a c z n e nych przeze m n i e w l a t a c h międzywojennych, konstrukcja więźby również jednak na dachowej Łemkowszczyźnie zaniechana, śnieg pokrycia gontowego Pierwotną dzisiejszy łudniowej dawniej tam gromadzący się gnicie dachu na całym kryty tego r o d z a j u w omawianym schodki utrzymują się p o dzień na starszych b u d y n k a c h Łemkowszczyzny ( i l . 3,4). F o r m ę nowszą stanowią tu poszyciem po­ dachy przy­ czółkowe ( i l . 1). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w ciągu ostatniego stulecia wyparły o n e n i e m a l całkowicie 4-spadowe, na południe zaś od Karpat star­ występują o b o k n i c h . R ó w n o l e g l e z nowszą formą d a c h u znalazł z a ­ s t o s o w a n i e g o n t (na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j bukowy), używany do pokrywania dachu i okapów bocznych. Łemkowszczyzny całkowicie północnej poszycie przyczółkowego Jedynie (powiat słomiane. obite sposób d e k o r a c y j n y nej, zrębu lub w części wyparł ściany (wyjątkowo także krawędzi zachodniej sądecki) Szczytowe są d e s k a m i np. w dolnych on dachu układane jodełkę) l u b g o n t a m i . były tylko odrzwia w ls nia zastrzały. Poza okoła obramienia i mentów znane okien zbieżności koło w tam nie­ ele­ (il. 9) 1 6 . w zieloną Porównując na Zróżnicowane północnej malatury n i e mają stronie Karpat. zakresie postaci dekoracji pionowych znajdujące lub swych Jedyny zrębu szeregów się czechosłowackiej tradycyjne terenie Do­ barwne lub budownictwa, były przez o k o l i c z n y c h Ł e m k ó w pujące geome­ wapnem. (Smolnik) zwykle tle, znajdują układy p a s o w e z d r o b n y c h zakresie Wenhrinów kolory­ gliny, malowane robiono po biele­ wschodniej między b e l k a m i oraz wapnem, a (Gor­ (pow. zwyczaj we po sta­ kro­ polskiej i Dubnem w V o l i i Frićce. W i o s k i t e w y k a z u j ą c e zarówno mianem malatury nadgranicznych wsiach Leluchowie Muszyny, Ruskej logii w wykonanych stronie w łemkowskich czerwonobrązowym po południowej malatury jest zaś palonej motywy na Łemkowszczyźnie nowią znacz­ mieszkal­ p o d względem na wykonane roślinnych przykład pek, bogata szparach okien odpowiedników wapnem ( i l . 2—4). części wsiach zrębu, gdzie l u b roślinne drzwi wap­ Łemkowszczyzny sproszkowanej się b i a ł e p a s y w tryczne w powszechny występuje ze bielenie dekoracyjne części belkami dekoracja, uzyskanym zrębów w tym południo­ mieszkalnej niektórych środkowej sanocki) gór­ na d r z w i a c h i w r o t a c h boisk między stycznym było występują krośnieński) szpar (pow. w wapnem o narożnikach zróżnicowanie m a l a t u r było gorlickiego, wykonane bardzo zachodniej malatury wykonane części bielenia spotykanego powiatu i została niekiedy rozpowszechnione zrębu jasielski analogicz­ się zaopatrzone kołkowane bieską farbą a n a n i e j t e r e n i e był d a c h 4 - s p a d o w y słomianym. D a c h y bardzo całego zrąb (Milik). formą dekoracją W zebra­ w załomie n a górnej k r a w ę d z i o k a p u p o w o d o w a ł 10 jedyną i było krynickiej i w n e m l u b f a r b a m i . N a terenie Łemkowszczyzny lickie) . zróżnico­ występowała krynickiej, ponieważ profilowane leżą­ przed 14 w pięknie zdarzały owalnym n i e większe, prócz w a n i e ( t a b l . I I , 1—4) . J a k w y n i k a z i n f o r m a c j i sze wykroju P o s t r o n i e północnej krokwie w y m i e n i o n y c h t u elementów dachu wykazuje gorlickiej nym której d o l n y m i s w y m i końcami n a p ł a t e w c e ( t a b l . 11,1—4). T e r m i n o l o g i a na części N a Łemkowszczyźnie krynickiej), po­ r ó w n o ze z r ę b e m , n a ­ na ok. 1 m okap dookoła — n a d o d a t k o w y c h czywających na Łemkowszczyzny konstrukcja t o m i a s t wystający cej ubogie. wej jodły. nocnej Z d o b n i c t w o s t a r y c h chałup ł e m k o w s k i c h jak wie­ Ruská 11 Obrućnem, wiele jak spod K r y n i c y i ana­ stroju, określane Wenhrińców. formy budownictwa, Łemkowszczyzny po obu wystę­ stronach K a r p a t , należy stwierdzić s z e r e g i s t o t n y c h a n a l o g i i , które dotyczą tak typu zagrody (jednobudynkowej), jak i jej �11. 10. Cerkiew łemkowska. Kwiatoń, pow. Gorlice. Fragment krzyża przydrożnego. Saryski Stiavnik, Giraltovce, Czechosłowacja. 3 11. 11. pow. PL к \ cr St в к 1 1 к В Sí St IE Tablica I. Schematyczne plany chałup łemkowskich. L e g e n d a : 1 — i z b a , S — sień, К — k o m o r a , A — a l k i e r z , St — s t a j n i a , В — Ibolskoi, S d — atendióla, tBl — pilewndk, P — podcienie, S z — szopa. Miejscowości: 1 Sedldca Nova, 2 Bednarka, 3 Bieianka, 4 B e c h e r o v , б T.unzańsk, 6 B e c h e i r o v , 7 Lmfootin, 8 L v o v , 9 L u ­ k o v , 10 O l s i n k o v , 11 S a r y s k i SltiawnSik, 12 L v o v , 13 L u k o v , 14 T y l a w a , 15 Polarny, Ш6 O l c h o w i e c , 17 V e l k a Driećna, 18 M a v a j , 19 Gładyszów, 20 K o n i e c z n a , 21 DalŁowa, 22 Wisłok Wielki, 23 S m o l n i k koło B a l i g r o d u p o w . S a n o k , 24 Peitrova, 25 N o w d c a , 26 Ladoimirovaí, 27 V e l k a Driećna. Tablica 17 II. 7^ 1—4 k o n s t r u k c j e o k a p ó w d a c h o w y c h . 1 — Vyrava (a — w i n c i , b — 'hiriadka, « — nony,, d — o k l e p , e — o s t r y s z n y k ) . 2 — V e l k a Driećna (a — płatów, d — o s z c z e p , с — w y p u s t , d — r o h y , e — osltirysznyk, £ — p r y p u s t i m e a ) . 3 — D a l i i o w a (a — p ł a t ó w , b — k r a i c h u l e c , ¡c — k r i k w a , d — p r y p u s n y c i a , e — okramieic). 4 — K a r l i k ó w (a — płaltow, Ib — okreirtt, с — k r i k w a , d — p r y p u s t n y c i a , e — łastyr). 5 — p i e c k u c h e n n y — Vyżni O r l i k <a — k o b y ł k a , to — o i w k a , d — szpartchet). 6 — s l i p y j karmin — V e l k a Driećna (a — przekrój p o p r z e c z n y , b — przekrój p o d ł u ż n y ) . 7 — irozrnieseozenie sprizejtów w izbie, a — iKeckiovee, Ib — Hava,j ( Ł — ła|wa„ Ł 6 — łóżko, S — stół, К — k r e d e n s , S z — szafa). 8 — ł a w a d o s p a n i a , t z w . r o z t i h a e z k a , Ceirtiizne. 9 — p r y m i t y w n e łóżko, O l s i n k o v , 11 — s k r z y ­ nia barwnie malowana p/rzez s t o l a r z a >z M u s z y n y , Obrućne. E! л 22 23 26 21 wewnętrznego rozplanowania (widoczne przede strukcyjnych (więźba nictwa się z a u w a ż y ć daje Karpat, gdzie dachowa). Szybszy rozwój jednak rozpowszechniła toratraktowej, nakrytej dachem forma (Cigelka, stronie chałupy przyczółkowym, dująca w t e j p o s t a c i n a p o g r a n i c z n e czyzny południowej obszary Petrova, kon­ budow­ p o północnej się pół- ekspan­ Łemkowsz­ to jest szczególnie nich, okresie I które skutkiem w działań n i e północnej wej, po o d b y w a ł a się w teriały I I wojny wojennych odbudowa stronie i światowej natomiast cieniami narożnymi (Nova (Vyrava bione w plastycznymi postaci luźno najczęściej Zboj) czy Jak czyzny wspomniano poprzednio, (z okolic wyjątkiem na zrębie część i piwnice. rozpowszechniona z dla całej Krynicy) mieszkalną i Na slegowym i ścianach (okolice można sklepieniu nabitych wschodniej dachu Bardiova) położone je tu północnej gliną. N a t e r e n i e klasyczne formy s y p a ń c ó w z polepą n a ścianach zdarzały się (Konieczna, Łem­ opisywanych jedynie Blechnarka, W y ­ s o w a , M u s z y n k a , L e l u c h ó w , D u b n e ) , bez p o l e p y objęły w s i e Łemkowszczyzny n a d p o p r a d z k i e j glinianej (Andrzejów- ma­ z pod­ słupach w zdo­ tynku łącząca p o d w s p ó l ­ gospodarczą. z na łatwo kryją (okolice ściągać je przy wysoką południowej beczkowym, zewnątrz są g o n t o w e , budynku, tak polepy pomocy czapą w ułożonym z gliny części razie osęka. Ж 0 II 0 na mie­ zachod­ ( i l . 8), pożaru W stft> \ 1S11 . n części czterospadowego Svidnika, Belovezy). Niekiedy od f r o n t u podcień s ł u p o w y ( S n a k o v , zrę­ kołkami, dwuspadowe że Jako najczęściej (spichlerza) szanej z sieczką. D a c h y t y c h s ą s i e k ó w w luźno kowszczyzny Łemkowsz­ Łemkowszczyźnie których t r z y m a się g r u b a w a r s t w a niej n i e j z r ę b y i c h n i e są p o l e p i a n e charakterystyczna jest f o r m a „sypańca" o belek czyźnie, sięgając p o z a S v i d n i k , z t y m że w części w s c h o d ­ akcentów, w o l n o stojące b u d y n k i g o s p o d a r c z e w y s t ę p u j ą bowego stronie Łemkowsz­ tynkowane, wykonanymi typu jednobudynkowego, dachem spichrze środkowej roślinnych. jest zagroda nym są t u z r e g u ł y rozmieszczonych slegową stro­ dużymi płaszczyznami i dekoracjami i sklepioną, południowej formy, np. z pod­ Sedlica, i i n . — i l . 7). D o m y zachodniej ze po pojawiły cieniami wzdłużnymi w s p a r t y m i na m a s y w n y c h czasem b a r w n i e m a l o w a n e całej spichlerza występuje tradycyjnego, i palona), się n o w e n i e s p o t y k a n e t u p o p r z e d n i o na powały świato­ zastosowano niepalona Beskidu t u forma 27 zostały wojnie duchu budownictwa (cegła zmia­ wschod­ s i l n i e zniszczone. Po t y c h w s i , po I południowej ogniotrwałe na terenach konstrukcją we wsiach nadgranicznych Becherov). W n o w s z y c h czasach s y t u a c j a uległa z a s a d n i c z e j nie. W i d o c z n e Opisana wszyst­ k i m w b u d y n k a c h j e d n o t r a k t o w y c h ) c z y szczegółów 8 Frićka). mają one 10 11 I �П. 12. Fragment izby łemkowskiej. k a , M i l i k , Złockie), a n a w e t dalej Komańcza, wyjątkowo pow. przedostały k u północy d o w s i p o l s k i c h ( P r z y s i e t n i c a ) tym terenem występują one, j a k w i a d o m o , 17 u . Mukaczewa się że Poza po w okoli­ nym wpły­ mamy Spiszą (Kacwin i in.) oraz 13 w ó w przedostających się z (Hlynanec, stronie części nas n a n a Śląsku . W s z ę d z i e j a k o w y r a z obszarze p o l s k i e g o cach R a c i b o r z a Sanok. wschodniej, jest Selestov, południowej częstym podcień Medvedovce) , z t y m 2 1 Beskidu, szczególnie elementem frontowy lub soboty , których 2 2 na Łemkowszczyźnie zaś w architektonicz­ nie północnej. Zakarpacia. Wnętrze izby łemkowskiej po o b u stronach K a r p a t s p i c h r z e " posiadało układ i d e n t y c z n y . W k ą c i e p o l e w e j l u b p o zrębowe, często z b u d o w a n e n a m u r o w a n e j z k a m i e n i a p r a w e j s t r o n i e o d w e j ś c i a z s i e n i z n a j d o w a ł się potężny p i w n i c y . Z r ą b n a k r y t y j e s t płaskim s t r o p e m , l e ż ą c y m piec, p i e r w o t n i e k u r n y , w n o w s z y c h czasach zaopatrzo­ Na Łemkowszczyźnie północnej na tragarzach i dachem spadowym, tym niekiedy kowszczyzny, czyźnie podcieniem ostatnie spotyka zachodniej i się p o środkowej (okolice Ostatnim elementem, północnej części cerkwie dają który należy budownictwo drewniane, sakralne które na wziąć a w swój dach . Na 2 3 chowały ka), Łemkowszczyźnie się w y j ą t k o w o n a południu leżącej Łemkowsz­ skiej. W konstrukcji posia­ ne różnice w c z y ź n i e północnej z boku dobudowana p r e z b i t e r i u m mają bywa p r e z b i t e r i u m , do któ­ mała sklepienia slegowe w nymi kopułami Na typ terenie rozdzielonymi Łemkowszczyzny c e r k w i występował najdalej skiego Dalej często wysuniętą n a wschód była n i e istniejąca n a wschód, a w spotykało się już cerkwią cerkwie w bezwieżowe bojkowskiego, w który w formie czasie I I w o j n y r e k u . P o s t r o n i e południowej go sięgały z n a c z n i e nice etnograficzne typowo dalej ją ( i l . 10). opisany typu w dolinie tu gdzie łemkow­ Lipowcu. Osławy, (Komańcza, Tu- cerkwie typu Łemkowszczyzny . łemkowskiej 19 spotykamy g ó r n e g o Użu ( K o s t r i n a , S o l a ) , 12 Latorzycy koło reprezentowała cerkiew w nie łemkowskie­ Obiekty o gra­ bryle w dorzeczu ale również w dorzeczu Svaljavy tylko Sme- (Ploske, Obava) czy zbliżoną z od Svidnika do których graniastosłupa dolny ma a górny (mniejszy) (tabl. tak 11,5). Z zwana górnej w powale 100 X 70 c m ) , sieni,, sieni mającą niebezpieczeństwem zarówno kształt do w dwu do zbita i z a stamtąd bitymi, g r u b y m i deskami. W z 4 jak przez i szczelnie tzw. obudowę strychu ta, jest desek, wentylacyjnego ochronę Obudowa góry kwadratu krawędziach komin stanowi podłużnym, czyli formę wyprowadzona ( t a b l . 11,6) w y k o n a n a na węgieł kapa graniastosłupów, rura otworu celu pożaru. kierunku trapezowaty wiązanych na wschodniej raczej zbliżoną kobyłki k o m i n n a s t r y c h . Ślepy wyciętego posiada lub graniasta dym gzymsami, części Medzilaborzec), podstawę części najczęściej kwadratowej, d o k w a d r a t u o ściętych ciwka, odprowadzająca slipyj i „kobyłka" wen­ Łemkowsz­ wystającymi południe pew­ odprowa­ posiada jak n a wschód, przekraczając 2 0 średniej czystej światowej krawędziach t a m określają Na odpo­ bojkow- do podstawie (na rzańsk, R z e p e d ź ) , stanowiące j a k g d y b y przejście d o t y p u spalona o pira­ Jasiołkę, już dziś c e r k i e w szczególności przy strychu. n a d piecem ściętego Novej wylotu przewodu na zakończo­ latarnią po ozdobionego w zachodzą kapy n a południu n a t o m i a s t , szczególnie w formie północnej od Popradu formowania Nawa zakrystia. m i d y , n a k r y t e łamanymi d a c h a m i b r o g o w y n r , urządzeń o g n i o w y c h kapa ostrosłupa piec k u l t u r o w y m grupie umieszczonego kształt taki za­ (Pielgrzym­ tzw. Werchowiny, dzenia d y m u oraz zabezpieczania tylacyjnego ponad k u r n e izby dzisiejszy zanotowałem sposobie n i m wieżą z Izbicą i kopułą, p r a w i e k w a d r a t o w e j nawy p o dzień p o d względem guły trójdzielne, złożone z babińca, z wznoszącą się n a d i prostokątnego l u b o k t o g o n a l n e g o zaś północnej już n a t e r e n i e wiadającej Są o n e z r e ­ d y m do sieni na strych l u b , co j e s t formą młodszą, d o k o m i n a w y w i e d z i o n e g o p o d uwagę szczególności styl. n y w kapę o d p r o w a d z a j ą c ą Sedlicy, Łemkowszczyźnie wyraźnie s k r y s t a l i z o w a n y rego i Łem­ Medzilaborec). p r z y p o r ó w n y w a n i u b u d o w n i c t w a o b u części jest podpar­ podczas g d y p o p o ł u d n i o w e j n a Ł e m k o w s z ­ wschodniej czyzny, N k r o k w i o w y m , d w u - l u b cztero­ z wysuniętym n a słupach. T e stronie Beskidu w występują (ok. przed posiadająca poprzecznym, z belek nakryta jest przy­ dłuższych j e j b o k a c h mię­ d z y pierwszą a drugą belką o d dołu w y c i ę t e są podłuż­ ne otwory, po jednym z każdego b o k u , którymi dym �wychodzi n a strych. Opisane t u ślepe k o m i n y , s p o t y k a ­ ne w s t a r y c h d o m a c h u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h dzisiejszego (Velka Driećna, Bodrużal do dnia i in.) po przypadkach drewnianą rurą d y m na wpuszczoną strych do odprowadzano leżącego na p r z e w o d u w kształcie l i t e r y „ L " , m u r o w a n e g o l u b cegieł, iskry gdzie w wygaszały dolnej wydłużonej zanim d y m wyszedł się ana­ powale z kamieni części poziomej p o d strzechę. U k ł a d s p r z ę t ó w w izb^e p o o b u s t r o n a c h K a r p a t jest jeszcze często t r a d y c y j n y . P o przekątni, w stosunku do pieca, nieruchome lub ruchome zbiegają ławy i izby druga stoi nogach. W się masywne, stół, obok ława bez głębi izby którego znajduje oparcia w o się prostych od strony drążkowych kącie p o t e j s a m e j stronie co całe 25 północ­ nej s t r o n i e K a r p a t d o t y c h c z a s n i e b y ł y n o t o w a n e . W logicznych obejmuje kowszczyzna , Sprzętem u Karpaty wschodnie Huculszczyzna sarkofagowe, tzw. spotykane gwiazda po dzień Zachowała nym z się jednak z nich pamięć i był niejaki Michał drzewa w miękkiego, borce, cym przed We mało mych ławy farnie ławą naprzeciw wnętrzach już jest ław do między okien sprzętów tzw. (Ulic-Kryvé — można wymi nogami. We kowszczyzny wschodniej wspominają o nierucho­ czasem (Becherov) 11,9) i części z tam do t y c h , szaformy drążko­ południowej używanych stołach s k r z y n i o w a t y c h a n a l o g i c z n y c h spotkać lub prymitywne bez o p a r c i a Jed­ Rosolan- wiązane na węgiełki, pokryte stronie Jasło, w Produkcją głównie Muszyna, i po dość skrzyń stolarze ośrodkami d l a Łemkowszczyzny Bardiów Niestety wzory. był stronie odległa malowa­ małomiastecz­ wyrobu skrzyń Rymanów, południowej St. L u b o w l a Jaśli­ Medzila(Lubovnia). ciągu krótkich badań t e r e n o w y c h n i e udało się ustalić t y p u m a l a t u r w ł a ś c i w y c h d l a s t o l a r z y z M e d z i - Prócz tam roztihaczki tabl. stoją­ Łemkowszczyźnie tradycyjnych. łóżek ( t a b l . 11,10) l u b s t o ł e c z k ó w przeciw­ i stołem, ( t a b l . 11,8). izb na południowej przyściennych spania nimi kwieciste malowanych m a ł ó ż k a m i , u s t a w i o n y m i w kątach p r z y ścianie z ławą tradycja. z w i e r z c h u farbą pokostową, n i e k i e d y m a l o w a n e o d f r o n ­ ska, d o wejścia, Łemków k a z V y r a v y . Późniejsze od w s p o m n i a n y c h były s k r z y n i e k o w e j , bądź też zastępuje go układ zupełnie i n n y z d w o ­ ległej u w y s z ł y już z użycia. o północnej zani­ szcząt­ dzisiejszy ich wykonawców Po już j a k gdyby skrzy­ bukowego, cyrklowa). północnych, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j kowi. t e n ulega z drzewa (częstym tu się formie występuje stanowią Skrzynie jest zajmowali w jeszcze motywem tu ( t a b l . 11,7). U k ł a d (Boj- ). o k o n s t r u k c j i sumikowo-łątkowej, zdobione na p o w i e r z c h ­ nych występuje dziś 27 ni prostym r y t e m o m o t y w a c h geometrycznych wejściu i niekiedy południowe formę nie t y p u sarkofagowego, w y k o n a n e względ­ kowi i Siedmiogród t r a d y c y j n y m , który z sieni z a j m u j e n i e d r u g i e łóżko , Ł e m k ó w , są s k r z y n i e . Starszą p i e c s t o i łóżko, zaś c z w a r t y , pozostały kąt p r z y półka l u b k r e d e n s n a n a c z y n i a 2e Łem­ dawniej jakie do laborec i Bardiowa . 2 a skrzynie malowane, wchodzący wojną np. w skład światową, na Wiadomo stanowiące j e d n a k ż e , że sprzęt wiana panny przenikały łatwo Łemkowszczyźnie kwieciste reprezentacyjny, młodej przez nadpopradzkiej przed I-szą Karpaty. Stąd (Wierchomla W i e l k a , W i e r c h o m l a Mała, L e l u c h ó w ) z n a j d o w a n o skrzy­ n i e w y k o n a n e i z a k u p i o n e w S t a r e j L u b o w l i , zaś s t o l a r z Stanisław M a r c z a k z Jaślisk jeszcze p o I I w o j n i e trywał w malowane czego krośnieńskiego i s a n o c k i e g o f o r m a t o r ó w z Bodrużala i V e l k e j Driećnej. C z a s e m r o b i l i U. 13. Kobiety w strojach ludowych. Leluchów, zasięg pow. N. Sącz. II. 14. Ubiory „Wenhrinów". w zaopa­ zakarpackich, tu ( i l . 12), których znalazłem Łemków dziś s p o t y k a się p o s t r o n i e p o l s k i e j u Ł e m k ó w z p o w i a ­ 2 4 potwierdzenie skrzynie wypowiedziach Dubne, pow. N. in­ Sącz. 13 �też m a l o w a n e skrzynie stolarze wiejscy, ny m i z nazwiska stolarz z Radvana, z Wysowej. Zapewne wyroby tego ostatniego do sąsiednich w s i p o d r u g i e j Do Obrućnego majster chodził z Muszyny Niewiele dycyjnych Wiadomo przez granicę (Cigelka). malować skrzynie na razie dekoracji powiedzieć wnętrza na temat izby bizantyjskim), tra­ łemkowskiej. j e d y n i e , że była o n a n a ogół b a r d z o charakterze graficznej, dość zawieszonych skromna. (oleodruków rzędem na tego poważną rolę odgrywały wyroby (talerze, g a r n u s z k i , d z b a n k i ) u m i e s z c z o n e żej obrazów. P o p o ł u d n i o w e j niej części przerwach malowane obrazami fajansowe na listwie poni­ stronie K a r p a t w Łemkowszczyzny między ceramiczne (Obrucné, wieszają talerze pionowo zachod­ Becherov) po dwa w barwnie jeden p o d d r u g i m . N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w y s t ę p o w a ł ( R y c h w a ł d — obecnie Owczary, ścianie f r y z u O pow. Gorlice) z małych i l e urządzenie materiału zachodzących w kolorowych wnętrza do rozważań zwyczaj i nam podobieństw Łemków, mieszkają­ niowej na ten temat nie należą już dziś d o ł a t w y c h , g d y ż z a r ó w n o p o j e d n e j , j a k i po W znacznie znaczniejszym Piękne i bogate w z okolic Starej kształtowanie Lipnik (a połud­ własnych, w prowa­ podkład, został wpłynęły w dość wspólny różnym stop­ zaś ze w s i słowackich. ubiory słowackie szczególnie silnie na kobiecego Orlov, Łem- zewnętrzne, głównie różnorodności j a k Obrucné, i materiału ubiorów t e r e n promieniujące stroju zo­ 3 1 starszy Karpat które wykorzystania . t e n sposób gdzie swej się Bratysławie, do w zakresie Lubowli zapewne Ruská w kilku Vola, Jastrabie, wioskach Ćirć, Maiy Matysová oraz U j a k ) , p o p o l s k i e j zaś s t r o n i e g r a n i c y L e l u c h ó w i D u b n e . Kobiety nice do nosiły t a m k o s z u l e ozdobione gorsety przy bogato szyi kolan) nosiły z krótkimi i d o łokcia mankietach szamerowane ( u p a n i e n i młodszych mężatek ręcznie w sztywno II. 15 Druk ręczny na zapasce. Olechowiec, pow. Krosno. II. 16. Kobieta łemkowska. Krempna, pow. Krosno. II. 17. Kobieta łemkowska w pasia­ stej płachcie. Szczawnik, pow. N. Sącz. Ił. 18. Hunia męska. Lvov, pow. Bardiów, Czechosłowacja. U. 19. Łemko ubrany w hunię. Rychwałd (obecnie Owczary), pow. Gorłice. Starej sięgające czepce spód­ zaledwie perkalu lub L u b o w l i . Młodsze nakrochmalone ręka­ krochmaloną n a przodzią, szyte z wzorzystego fabrycznego ki literaturze między­ dotyczące części badań przez w p ł y w y południowo-zachodnie, etno­ w materiałach l a t a c h 1957 i 1964, częściowo w obszarom n i u przysłonięty nie zaś zebranego zróżnicowany, drukowanego szczątkach, z SAV przedstawia jedy­ mizernych częściowo Ustavu świetle kowszczyzna d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t , strój l u d o w y z a c h o w a ł się w materiały na Zakarpaciu w Narodopisneho krezą, Badania odnośnie d o części drugiej połowie okresu stały m i ł a s k a w i e udostępnione znacznie możliwości. natomiast jest strojów l u ­ 3 0 ubiorów szersze Łemkowszczyzny, terenie w pochodzą dzonych cych po o b u stronach B e s k i d u , o t y l e analiza t y m zakresie ten poruszany zagadnienie zaś z l i t e r a t u r y , uzupełnionych n o t a t k a m i z a r c h i w u m ludowych otwiera nami w n a terenie zbieranych w wami, przed temat północnej, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a w ł a s n y c h nadpopradzkich, dostarczyło różnic kulturze ludowej na wycinanek. niewiele na temat naklejania starszej, Omawiając 2 S dowych ścianie s z c z y t o w e j n a p r z e c i w d r z w i w e j ś c i o w y c h d o i z b y . Obok zwłaszcza ogólnikowo . wojennego, Ograniczała się d o g a l e r i i o b r a z ó w świętych o przenikały stronie granicy ( t a b l . 11,11). d a się form j a k np. niezna­ czy Ołeksa D u l y n a mężat­ koronkowe �biało-czarne, tworzące partą n a d c z o ł e m robione szydełkiem techniką nazwę klockową) żona wsi leżącej po n a terenie stronie jedną prócz wykonawczyń proboszcza P o l s k i . Zasięg z i Dubnego międzywojennym przez pięknie kobiety owe w zdobione roślinnymi w Snakovie, płachty Muszyny. ubioru tu wsi noszo­ były i na targu w samodziałowe Polsce notowałem koło haftami na Spotykałem czepce Miliku wymienionych kożuszki ( i l . 14), k u p o w a n e oraz 3 2 ruskim J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h elementów nego Dubnego , t y c h czepków n a północny zachód o d B a r d i o w a . W Leluchowa te czechosłowackiej p o ł u d n i o w y c h j e s t dosyć z n a c z n y . okresie pod­ wykonywanych z ich słowackiej w s i L u b o t i n i e o r a z w położonym w noszą ponieważ budkę ( i l . 13). C z e p c e lewockich grecko-katolickiego obszarach je w zębem (na wzór „polskich", była charakterystyczną trójkątnym białe, aplikacjami Starej Lubowli, lniano-bawełniane, biało-czerwone l u b biało-czerwono-czarne tkane pasy. M n i e j w y r ó ż n i a ł się t a m t e j s z y ubiór męski. M ę ż c z y ź n i nosili t a m małe nowo do góry słowackie kapelusze zawiniętych krezach, o białe wąskich, gunie, jące do połowy u d z w s z y t y m i po b o k a c h małymi kami ( i l . 14) oraz białe spodnie wełniane tzw. łosznie z d w o m a p r z y p o r a m i n a p r z o d z i e . K i e r p c e cza w stroju Według świątecznym tradycji w zastępowały czasach pio­ fałd­ zjawiska cho- z zwłasz­ kupne trzewiki. dawniejszych 18 sięga­ nosili męż­ odległego, tradycji), po szono czuhy (Dubne) znanego stronie koloru białego, czyźni n a o p i s y w a n y m t u t e r e n i e t z w . czuhę, t j . płaszcz włóczkowe mankiety. kołnierzem w y m , spadającym n a plecy. O i l e zebrane formacje 17 kwadrato­ w terenie i n ­ są ścisłe (a t r u d n o za t o ręczyć, s k o r o dotyczą po wyłącznie (Obrućne) n o ­ polskiej ubioru stronie męskiego sta­ n o w i ł y c z a r n e c h u s t k i w i ą z a n e p r z e z parobków na szyi, samodziałowy z dużym zaś — brązowe. Uzupełnienie oraz wełniany informatorom czechosłowackiej „zarukawky", Znaczne nasilenie słowacko-spiskich, w t j . robione elementów na drutach kolorowe, zakarpaokich, a s t r o j a c h występujących w ściślej wymie19 �11. 20. Kobieta w huni z trzema rozcięciami. Daliowa, pow. Sanok. II. 21. Łemko ubrany w czuhę. Czarne kolo Klimkówki, pow. Gorlice. II. 22. Łemko ubrany w czuhę. Bartne, pow. Gorlice. II. 23. Bojko ubrany w czuhę (czapiu). Tworylne, pow. Ustrzyki. Stropkov, Medzilaborce) Łemkowszczyzny przedostawały północnej różne się na wyroby tereny przemysłowe używane w s t r o j u l u d o w y m , j a k k o l o r o w e tybety, w a n e chustki na głowę, wzorzyste jednak strój kobiecy chował swój odrębny z długimi p o s t r o n i e północnej rękawami przy szyi zmarszczoną krezą, spódnice sięgające i zapaski, a w nowszym stroju częściej c z a r n e , n a s z y w a n e kinami typu, we wzory kowej Polski, cherov), ubiorach W przeniknęły kobiecych mankietach do kostek aksamitne naj­ roślinnych. G o r s e t y je całej południowej również było i za spotkać Łemkowszczyzny starym ubiorze szczyźnie b y ł y i za­ koszule b ł y s z c z ą c y m i p a c i o r k a m i i ce­ na terenie g d z i e można go prawie gorsety o motywach występujące Beskidu charakter. Cechowały ozdobione druko­ wstążki i t p . N i e m n i e j kobiecym środ­ Karpaty w (Be- najnowszych południowej. n a północnej białe l n i a n e płachty tego i Łemkow­ i obrusy oraz duże białe c h u s t y n a g ł o w ę , złożone w trójkąt, k t ó r y c h jeden koniec zdobiony roślinnym h a f t e m białym l u b c z e r w o n y m w y s t a w a ł z tyłu s p o d g o r s e t u l u b s a m o d z i a ł o w e j Chusty takiej, zwanej w Jasielskiem ( i l . 16) o i l e m i w i a d o m o Strój nionych wyżej wsiach ruskich powodowało, w i e z okolic M u s z y n y i K r y n i c y uważali że Łemko­ i c h mieszkań­ ców za grupę odrębną, „ W e n h r i n ó w " l u b „ W e n h r i ń c ó w " Szereg elementów zaczerpniętych ze strojów w a c k i c h przeniknął w głąb Ł e m k o w s z c z y z n y północ Popradu wzdłuż doliny czy jącymi do (najczęściej wały łokci, w szczyzny, Laborea łącznie Zakarpacia. wpuszczane nego do miały spodni. wioskami Należy (późniejsze) południowej Łemkow­ dopodobnie położonymi w dorzeczu Łemkowszczyznę tu pół­ z południo­ wspomnieć o Iniano- zachodniej na , t a , występująca paru zbadanych miejscowościach Becherov). Z przeniknęły do niektórych i (Cirć, obszywki wsi przy połudnlowo-zachodniej szyi Cigelka, zdobione ne i Muszynka), Starej Lubowli białym kożuchu (tzw. z Bardio- lubowenske rękawami bo­ po obu stronach szczyźnie były informatorzy barwnym Beloveza) czerwonymi, we Łemkowszczyzny Wyszycia (Velka słowackich ja­ szczególnie w paskami. terenów Becherov, Karpat zjawiskiem podkreślają na stosunkowo nabywanym kowym w Bardiowie. Zakarpackiego cholewami pospolicie (zw. używanych k i e d y z d e l i k a t n e j skóry w Poza karpackich pochodzenia skirni t y m drogą lub „kierpców", kolorze handlową miastach (Stara były odświętne ciżmy), żółtym l u b poprzez targi Lubowla, Bardiow, nie­ czerwo­ w za- Svidnik, nowszym. za noszo­ Łemkow­ ich Starsi młodości pojawiła się dopiero koszul haftem przed I wojną nie­ krzyży­ światową (Olsinkov). noszone szyte że krzyży­ żadnych w y s z y ć n a męskich k o s z u l a c h n i e było. W Starej L u b o w l i czy s k r o m n i e j z d o b i o n y m kwiecistymi haftem wschodniej zgodnie, których w s i a c h m o d a w y s z y w a n i a nym. się krośnieńskiej, wsiach zdobionymi zamiast Po zachowały Chmelova, w praw­ tradycje. i g o r l i c k i e j , płótnach ręcznie d r u k o w a n y c h Preszowie z odległe o niej również posiada wyjątkowo kupowanym buty 3 6 wspomnienia Driećna, pow. k o s z u l e z rozcięciami (Prełuki) aplikacjami, gato wywinięty k o w y m , które ozdabiały o d ś w i ę t n e k o s z u l e m ę s k i e rozpowszechnionych ( i l . 15), p r o d u k o w a n y c h i k u p o w a n y c h w kabaty, i części tkanymi łudniowych 3 4 okolicy stojący po­ M u s z y n y , szeroko wzory spotykanymi w podłuż­ obszywki stronie południowej mankiety czepcu kołnierzyk poncho zwykłej południowo-wschodniej Łemkowszczyźnie il. sielskiej kroju postaci Bojkowszczyźnie bawełnianym p a s i a k u ( M i l i k , Andrzejówka, S z c z a w n i k — biało-czarnym w biegnącymi przez plecy. F o r m a w Na niski W Łemkowszczyzny 17) i Koszule kołnierzyk zewnątrz. występo­ nocną przeciekały j e d y n i e niektóry e l e m e n t y wego 35 i czerwonym) całej Olsinkov). pasiaste aby j e p a s e k p r z y p a s a ł " , później n i e c o dłuższe, a l e z a w s z e gorlickiego i w J a s i e l s k i e m noszono płachty szyte b y ł y k o s z u l e d a w n i e j t a k krótkie, że „ n i e w y s t a r c z a sięga­ to jest krótkie fluktuacjom p r z e w a g ę e l e m e n t ó w s t a r s z y c h . Z d o m o w e g o płótna z b u f i a s t y m i rękawami wzdłuż z zmiennym na lniano-bawełniane (Vyrava, ulegający lub gdzie k o l o r a c h białym do n i e d a w n a wzdłuż mniej kolan kobiecym, spódnice k o b i e c e , k o s z u l e . sło­ męski przede stroju 16 stronie Beski­ m o d y z a c h o w a ł n i e m a l d o czasów o s t a t n i c h z d e c y d o w a n ą do stoków B e s k i d u . W i d o c z n e wszystkim w 33 czy to na n a wschód południowych w po południowej huńki. facełyk" d ó w k o b i e t y ł e m k o w s k i e n i e nosiły. 20 wie „wełyki Z płótna s z y t e spodnie o były również nogawkach t z w . nohałky, t j . l e t n i e zszytych jednym szwem, nącym po zewnętrznej s t r o n i e nogi, zaopatrzone w d w a rozcięcia nami l u b jedno umieszczone po bokach rozcięcie n a d p r a w ą bieg­ z przodu nad pachwi­ pachwiną. �Mapo 3. Rozmieszczenie typów czuh. Legenda: I — g r a n i c e państw, I I — granice osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i a i z a c h o d n i a granica Łemkow­ szczyzny, I V — c z u h a biała z . t r o k a m i l u b bez, V — X c z u h y ciemne l u b s z a r e , V — z 3 p a s a m i i t r o k a m i , V I — z 1 p a s e m i t r o k a m i p r z y kołnierzu, V I I — bez białych pasów, V I I I — z kołnierzem w f o r m i e p e l e r y n k i I X — c z u h a c i e m n a b l i ż e j n i e ­ określona!, X — c z u h a c i e m n a z k o ł n i e r z e m o z d o b i o n y m b i a ­ łym p a s e m z w y s z y c i e m . Miejscowości w P o l s c e : 1 U h r y m , 2 W i e r c h o m l a Mała,, 3 Ż e ­ giestów, 4 iSaczaiwniik, 5 ( M M i k , 6 L e l u c h ó w , 7 F l c r y n k a , 8 B r u nary W y ż n e , 9 J a s z k o w a , 10 K l i m k ó w k a , 11 Ś n i e t n i c a , 12 I z b y , 13 Łosie, 14 L e s z c z y n y , 15 R y e h w a ł d ( o b e c n i e O w c z a r y ) , 16 N o wiea, 17 .Uście R u s k i e ( G a r l i c k i e ) , 18 iKJwiatoń, 19 S m e r e k o w i e e , 20 S k w i r t n e , 21 R e g e t ó w , 22 Ł u g , 23 Z d y n i a , 24 K o n i e c z n a , 25 Męcina W i e l k a , 26 W a p i e n n e , 27 R o z d z i e l ę , 28 B e d n a r k a , 29 Folusz, 30 P i e l g r z y m l k a , 31 R i o p i c a R u s k a ( o b e c n i e G ó r n a ) , 32 P r z e g o n i m a , 33 M a ł a s t ó w , 34 P ę t n a , 35 B a i r t n e , 36 B a n i c a , 37 K r y w a , 38 W o ł o w i e c , 39 J a s i o n k a , 40 L i p n a , 41 C z a r n e , 22 42 S w i e r z o w a R u s k a , 43 Ś w i ą t k o w a G ó r n a , 44 R o z s t a j n e , 45 R a d o c y n a , 46 G r a b , 47 O l e t h o w i e c , 48 T r z c i a n a , 49 T y l a w a , 50 D a i i o w a , 51 W i s t a c z e k , 62 W i s ł o k W i e l k i , 53 K o m a ń c z a , 54 P r e łukli, 55 S m o l n i k , 56 O l s z y n y , 57 O ł p i n y , 58 R z e p i e n n i k B i s k u p i , 59 S i e d l i s k a , 60 B i e s n a , 61 Ł u ż n a , 62 M o s z c z e n i c a , 63 B i n a i r o w a , 64 B ą e z a ł D o l n y , 65 .Klęczany, 66 S z a l o w a , 67 Mszainika, 68 Z a ­ g ó r z a n y , 69 . G r o d e k , 70 ' S z y m b a r k , 7.1 S i a r y , 72 L i p i n k i , 73 W ó j ­ t o w a , 74 P a g o r z y n a , 75 C i e k l i n , 76 B r z o z o w a , , 77 l w i a , 78 L i p o w i c a , 79 M i e j s c e P i a s t o w e , 80 I w o n i c z , 81 Lubaitówka, 82 K r ó ­ l i k P o l s k i , 83 i N o z d n z e e , 84 W y s ą c z a n y , 85 iKullaszme, 86 Ł u k o w e , 87 S e r e d n i e W i e l k i e , 88 K a l n i c a , 89 Z a h o c z e w i e , 90 Ż e r n i e a W y ż n a , 9.1 B e r e ź n i c a W y ż n a , 92 ' W o ł k o w y j a , 93 R a b ę , 94 B y s t r a , 95 S t ę ż n i c a , 96 R a d z i e j ó w , 97 J a b ł o n k a , 98 H a p k o w i c e , 99 Ł o p i e i n k a , 100 T e r k a , 101 K r y w e , 102 W e t l i n a , 103 B e r e h y G ó r n e , 104 W o b o s a t e . Miejscowości w Czechosłowacji: 1 Luboflin, 2 Obrućne, 3 S n a k o v , 4 L v o v , 5 OŁgełka, 6 R e g e l t o v k a , 7 B e c h e r o v , 8 O n d a v k a , 9 V a r a d k a , 10 C h m e l o v a , 11 S t e b n i k , 12 B e l o v e z a , 13 Sar y s k i S t i a v n i k , 14 K e e k o v c e , 15 L a d o m i r o v a , 16 Bodrużal, 17 V e l k a Drdeóná, 18 S|tażkovee, 19 H a v a j , 20 C e r t i a n e , 21 S t e r k o v c e , 22 V y r a w a , 23 O l s i n k o v , 24 S v e t l i c a . 23 �P o północnej pozbawione czała się s t r o n i e K a r p a t nohałky b y w a ł y zwykle j a k i c h k o l w i e k ozdób l u b też o z d o b a ograni­ nego) p o s i a d a wzdłuż nowe do wąziutkiej szwu nogawek, kolorowej wypustki Druga odmiana huni (również rozcięcia, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j prócz kolorowych łowie ub. w i e k u opisane niebieskiego noszone szą modę, zapożyczaną nohałky sznurowane, szyte fabrycznego z strojone poniżej merunkami „drelichu" przyporów w kształcie S. K o v a c e v i c o v e j wsiach z u b i o r ó w słowackich, występujące okolicy plecionymi własność wojennym sznurowane n a południe i przy­ sza­ materiałów spotykało się od B a r d i o w a . we Spora­ 3 7 dycznie występowały one j e d n a k i dalej k u polskiej gra­ n i c y , j a k świadczą i n f o r m a c j e z K e c k o v e c czy O l s i n k o v a . W z i m i e n o s i l i Ł e m k o w i e białe w e ł n i a n e „ c h o ł o s z n i e " tego samego k r o j u rozcięciami były co nohałky, t y l k o z r e g u ł y z na przodzie. n a północnej cinanego w Krawędzie rozporów Łemkowszczyźnie ząbki boczny wpuszczona wójnie skrawka niebieskiego była zdobione obszyciami sukna, „abranka" kolorowego dwoma zaś ze sukna z wy­ w szew złożonego pod­ (czerwonego, rano biskupów niebieskiego względnie czarnego Z samodziałowego s u k n a s z y t o r ó w n i e ż męskie zelki bez rękawów tzw. lajbyki, druszlaki s z l a k i sięgające d o pasa, z a p i n a n e z p r z o d u n a plecione z wełnianego sznurka. Lajbyki kami­ czy b r u potrzeby samodziałowe noszone były niegdyś z a r ó w n o p r z e z mężczyzn, j a k i p r z e z kobiety. Na schyłku ubiegłego wieku zostały one wy­ p a r t e z p o w s z e c h n e g o użycia p r z e z l a j b y k i s z y t e z s u k n a fabrycznego jątkowo niebieskiego, nawet błyszczącymi czerwonego (Velka metalowymi szamerunkami. opisane Na a Łemkowszczyznę Driecna) Karpaty gdzie zdobione czy południowej niewątpliwie przez północną, i wy­ wyszyciami Łemkowszczyzny przyszły następnie czarnego, guzikami, teren tu' lajbyki słowackich, granatowego, z terenów przeniknęły jednak w niektórych o k o l i c a c h r o z w i n ę ł y się i n d y w i d u a l n i e , stwarzając n i e s p o t y k a n e n a południu. P r z y k ł a d e m Smolnik i in.) ściegiem łańcuszkowym linnych, nie mające zdobione haftem o stylizowanych analogii ani formy t e g o są i kobiece niebieskie l a j b y k i z d o l i n y Osławy Łupków, męskie (Komańcza, wykonanym motywach po na naszej, roś­ ani po południowej s t r o n i e K a r p a t . Odzież kurtka nego. wierzchnią Na terenie tzw. hunia. sukna, k r o j u Łemkowszczyzny najstarszą poniżej plecy bioder, zarazem stanowi o kroju poncho gładkie, p o z b a w i o n e m i a s t z małymi Była poncho występują h u n i 3 o d m i a n y . Formę najprymitywniejszą wie opisywana dopodobniej hunia, w kroju i niewątpli­ sięgająca podłużnego, nieco posiadająca j a k i c h k o l w i e k rozcięć, k l i n o w a t y m i fałdami, to podłuż­ wszytymi nato­ u dołu jako wschodniej z 3 części kobiecych w a n y m i , względnie n a w e t zaszytymi wybiegający strojach poza Łemkowszczyznę. wschodnio- i mają zapraso- zasięg Spotykamy środkowosłowackich, u s p i s k i c h i s z l a c h t o w s k i c h , u p o l s k i c h górali s p o d (Grywałd), na wschodzie wioskach (Leluchów, Dubne, Konieczna), używaną. między rzeką Łemkowszczyzny n i e była z n a n a , poza zapożyczeń z się Łemkowszczyzny odmiana huni o kroju sąsiednich Pienin wsi środkowej północnej tylko w hunie strojach pleców złożony szwem jest kloszowym, dwóch części w której połączonych b i e g n ą c y m n a w y s o k o ś c i pasa, sporadycznie północnej po strome z w niektórych (Bednarka) i wsiach nie ma bywała Łemkow­ odpowiednika południowej. Charakterystycznym elementem stroju wyróżniającym Ł e m k ó w o d sąsiednich g r u p e t n o g r a f i c z n y c h była „ c z u h a " lub „czuhania" poncho w szaropopielatego w postaci podłużnego, Wincenty w służyły swym „rody" mieszkańców ubioru . wszyscy o lub kroju rzadziej jednak zwykle górali się n a w e t od nazwy autorzy zwracają dla Łemków bardzo kieszenie. tej nie uwagę karpackich wprowadzić Beskidu Niskiego Inni 3 8 jako podziale starał „ C z u c h o ń c y " , urobioną części płaszcza brązowego n a r a m i o n a p e l e r y n y , podczas g d y rękawy Pol na pomniejsze ruskich z s u k n a samodziałowego, noszona formie narzuconej zeszyte d o ł e m szerokiego szytego nazwę dla grupową charakterystycznej przyjęli na tej czuhę nazwy, jako ubiór t y p o w y . Pisze o t y m J . Gołowackij odnośnie d o całego interesującego n a s t u o b s z a r u , I . K o 39 p e r n i c k i odnośnie d o j e j części północnej mann i J. Hodinka 4 1 Po stronie odmianach kołnierza 4 2 40 , zaś H . B i e d e r ­ — południowej. północnej czuha różniących się i znajdującej występuje od siebie w czterech głównie formą się n a n i m d e k o r a c j i . N a zachodniej (powiat sądecki i Łem­ znaczna część g o r l i c k i e g o — m a p a 3, V ) n o s z o n a była c z u h a z d u ­ żym prostokątnym kołnierzem, pleców, o z d o b i o n y m spadającym s a m i i s z e r e g i e m białych l u b b r ą z o w y c h nych z resztek kołnierz cych wełnianej przybrana takie czuhy Począwszy była osnowy dolna nazywali połowy czuhy frędzli, plecio­ ( i l . 21). P o d o b n i e część rękawów. sąsiedzi od wschodniej Łemkowie do u dołu t r z e m a b i a ł y m i t k a n y m i p a ­ części o kołnierzu żartobliwie „Torokarami". powiatu gorlickiego mającym wyłogi, przechodzącym zjednało „świczkami" nazwę ( i l . 22), c o „Swicaky". jak Noszą­ z przodu z tyłu w b i a ł y m o r a z s z e r e g i e m długich białych w nad­ najpraw­ je opisy­ nadgranicznych natomiast wschód o d górnej Wisłoki s t a n o w i ł o n f o r m ę nie kra­ występowały frędzli, mającym Opisywane pro­ pasem zwanych te czuhy t u czuhy z jed­ n y m b i a ł y m p a s e m sięgały n a północnych s t o k a c h K a r p a t W z a c h o d n i e j części Ł e m k o w s z c z y z n y północnej kilku wełny razy po stokątną kapę ozdobioną w z d ł u ż k r a w ę d z i j e d n y m zaś u B o j k ó w . w a n y t u krój h u n i w y s t ę p o w a ł w obszyte daleko Rusinów ubie­ 3 ( i l . 20). Trzecia jedynie między­ z tyłu gorlickiej występują charakterystyczne lub kroju, tyłu fałdkami puszczonymi okresie brązowym,, z nosili wolno W wsiach „Biskupszczyzny" g d z i e przedostała wynik rozcięciami między płat p l e c ó w a płaty b o c z n e ( i l . 18). H u n i e z t a k i m i bocznymi, we stanowiącego ł e m k o w s k i c h , leżących p o p o l s k i e j s t r o n i e . W i 3 pio­ t u o d m i a n a h u n i z 3 rozcięciami granicznym Becherovem, kowszczyźnie stanowiła z samodziałowego kolorze z tyłu — o i l e m i w i a d o m o szczyzny (Keckovce). dawnej Łemkowszczyzny południowej poziomym koloru krakowskich. terenie hunie w terenie nie­ informatorów Ropą, Ropą a ź r ó d ł a m i W i s ł o k i . N a o b s z a r z e P o s t r o n i e południowej w e d ł u g w y p o w i e d z i bez ozdób l u b z wypustką a j a c h s z n u r k i e m skręconym z czarnej na podłuż­ t u h u n i e szyte z białego s u k n a Popradem rozcięte, białe zaś, a n a l o g i c z n e g o płat „chołosznie" na się w b i e s k i e g o , c z a r n e g o ) l u b też c z a r n e g o w e ł n i a n e g o s z n u r k a . noszono między należących d o t z w . państwa muszyńskiego, stanowiły ze s z n u r k a Według były Bardiowa, l u b „ćwilichu" parzenic. nohałky położonych w Now­ poncho b i e g n ą c e o d pasa w dół ( i l . 19). W 2. p o ­ w y p u s t e k w s z w a c h z d o b i o n o też ząbkami z s u k n a i c z e r w o n y m i cętkami k r a w ę d z i e r o z p o r ó w . kroju z tyłu z a m i a s t k l i n o w a t y c h f a ł d ó w na powszech­ p o S a n , n a t e r e n y sąsiedniej B o j k o w s z c z y z n y Czuha zwana przez zachodnich Bojków (mapa 3,V1). „czapyha", „ c z a p i w " , „szyroka g u n i a " w y s t ę p u j e t u bądź w formach zapożyczonych z sąsiedniej Ł e m k o w s z c z y z n y , bądź w p o ­ staci lokalnej, gdzie kołnierz pozbawiony jest białego �pasa, a zamiast długich, białych krótkie (ok. 15 ' c m ) c z a r n e Na terenie troki wschodniej świeczek ( i l . 23, m a p a występują czy-czuhach 3,VII). zdobionym Łemkowszczyzny (dolina Osławy i górnego W i s ł o k a — m a p a 3,X) n a b i a ł y m pasie zdobiącym kołnierz c z u h y , w y k o n y w a n y m p r z e d o d d a n i e m sukna do f o l o w a i n i a , w y s z y w a n o wzory geometryczne, wzajemnie dwie we wyjątkowo wsiach (Milik, p o w . N o w y nierze czuh zdobnictwo sznurka na czuhach toreb, i ostatnią 4J czuhy posiadające wyszyciami dołem używanych przez koł­ zarazem kołnierze pętelki Opisane okolicach tu formy również czuh na nych wsiach Na N a ogół z w y c z a j niż po północnej cyjnych, czuh nawet nie wszystkie miały w swoje owalnej co żywo karpackiej, gdzie w r a z pele­ kilkanaście Czuhy z — pup­ mapa „Pupkarami'. w tradycji z mnie opisanych wspomnień Łemko ubrany o części stroju pochodzenia z Karpat. Widoczne to jest za- szeregiem innych się elementów powszechnie s u k n a , przypominająca Pogórza jak badań poprzednio Nie odmian znaleziono czuhach w czuhę: z II. wy­ penetratam pupkami, 24. Bednarka, pospolitą zani­ wcześniej Łemkowszczyzny słowackiego przyjęła wyglądzie licz­ Medzilaborec. czuh opisanych wyżej zachodniej z białego ogólnym 44 kołnierzem twierdzają n a Słowacji jące 1600 . czy roku W 4б węgierski z na w terenie kroju Słowacji 45 kwadratowym szür spadającym materiały tej też zostały mieszkających obszarami u na plecy ikonograficzne, formie słowacka zapożyczone podnóża za k a r p a c k i m i przez halena polskich Beskidu łączyły po­ sięga­ Niskiego, od dawna liczne kontakty. niektórych polskiego południowej, odpowiedniki. stronie w ( i l . 24), obszy ej przeniknęły przeze noszenia i „ h a l e n ę " , czy w ę g i e r s k i „ s z u r " . Białą halenę z dużym nazywano Łemkowszczyzny Svidnika knął n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południowej z n a c z n i e N a t e r e n a c h r u s k i c h biała słowacka h a l e n a postać tu terenie okolicy szczególnie (mapa 3). nika z p r z e p r o w a d z o n y c h w stanowią Cieklińska terytorium miesz­ kołnierzu, których z tego p o w o d u starzy jeszcze z początkiem bieżącego s t u l e c i a w Pogórzan, 3.VIII), których dwie trokami północnej, pupki. Wola pamiętali i czuha z j e d n y m p a s e m i białymi t r o k a m i p r z y kami n o s i l i mieszkańcy k i l k u w s i ł e m k o w s k i c h w G o r l ' c Bednarka, białymi stanowiła noszona i Chmelovej. kołnierzu Drugą odmianę kiem (Rozdzielę, paskami i r ę k a w a c h , którą na t a m jedynie i plecy zw. pasem występu­ kształcie i trzema troki górali z białym Występowały czuh, odmianę w z kańcy B e c h e r o v a czuha, szyta na ramiona małe w . białym w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , t w o r z ą c y m centymetrów zdo­ Jedna n a kołnierzu trzema przypominają Łemkowszczyzny rynki, spadającej z się nadpopradzkioj zaopatrzone wełnianego wełnianych jących na t e r e n i e też Sącz). P r z y s t r o j o n e spiskich i podhalańskich Czwartą wełnianą przecinające Łemkowszczyzny łemkowskich, z kręconego nicią lub l i n i e ł a m a n e i t p . ( i l . 23). P o d o b n e biny występowały pasami ciemną np. zygzak odmiany. (brązowych) wyszyciami. nieco zajść odmienną, skrzyżowanie z południa tego wskazującą, młodszej ze starszą, która sobie z d o b i e n i a kładem wyraźnie w formy swym przybrała że wyglądzie odpowiadała c z u h o m łemkowskim. są czuhy z białego sukna mogło zapożyczonej i spo­ Przy­ występujące d a w n i e j n a S p i s z u ( O s t u r n i a ) , a także w w i o s k a c h r u s k i c h z o k o l i c B a r d i o w a , posiadające pow. Gorlice. II. 25. Smolnik, kołnierz l u b dolną pow. część Sanok. 19 �jako ubiór lub białego wodzie, wierzchni, tzw. gubanie włochatego lub tkaniny sukna szyte z popielatego folowanego pokrytej na w całej frędzlami z p r z e w l e k a n y c h n i t e k wełnianych barani kożuch. Włochate gubanie, Bałkanach i w S i e d m i o g r o d z i e , karpackie Po prawdopodobnie stronie południowej obejmując również występowały Chmelova, zimnej powierzchni imitujących mające analogie na przedostały się n a t e r e n y z migracjaimi 4 8 Tatry Łemkowszczyznę południową, gdzie uroczysty ślubny Bodrużal, sięgały wołoskimi . po jako guby niemal strój Olsinkov, okolice (Becherov, Havaja). Łem­ kowie k u p o w a l i je n a targach w Huimennem, Medzilaborcach, S t r o p k o v e , nie umiano B a r d i o w i e , gdyż n a m i e j s c u po i c h robić. Na Łemkowszczyźnie wsiach północnej g u b y n i e b y ł y noszone, z d a r z a ł y się o n e n a t o m i a s t ponoć czasem u p o l s k i c h Pogórzan z o k o l i c D u k l i , gdzie przy­ w o z i l i j e f u r m a n i w o ż ą c y t o w a r y n a drugą stronę K a r p a t . IZ. 26. Łemkowski kapelusz słomiany. Komańcza, pow. Sa­ nok. II. 27. „Uhersky kapeluch". Olchowiec, pow. Krosno. Na zakończenie jeszcze ustępu p o ś w i ę c o n e g o wspomnieć Pierwotnie o ubiorze Łemkowie po nóg obu i strojom należy nakryciach głowy. stronach Karpat jako o b u w i a używali k i e r p c y z w a n y c h t u „kyrpcie" l u b „boczkory", przywiązane wełnianą do nogi „nawołoką". boczkorów Na okręconym terenach rozpowszechniły się rzemykiem lub południowych od dość z c h o l e w a m i o k r o j u węgierskim, do których n o g a w k i płóciennych buty wpuszczano nohałek l u b w e ł n i a n y c h P o s t r o n i e północnej jeszcze w c z a s a c h obok dawna chołoszni. międzywojennych b u t y z c h o l e w a m i w y s t ę p o w a ł y u Ł e m k ó w dosyć r z a d k o . Jako nakrycia kapeluszy głowy filcowych, „klepanija". używali zwanych Posiadały one Łemkowie „kapeluch", zależnie l u b szersze k r e z y , z a w s z e o b r z e g a c h od czarnych „kalap" l u b mody węższe stromo wywiniętych d o góry. P r o d u k o w a n e o n e b y ł y i k u p o w a n e p o „ w ę g i e r ­ skiej stronie", stąd ich nazwy „uherskie (powszechne), l u b „michaloweckie" kapeluchy" czyli robione w Mi- c h a l o v c a c h . W a ż n y m ośrodkiem p r o d u k c j i t y c h k a p e l u s z y był Bardiów, skąd Łemkowszczyzny, rozwożono do Tylicza, je po targach Nieznajowej, północnej Zdyni i in­ n y c h . W lecie p l e t l i Ł e m k o w i e słomiane kapelusze o roz­ łożystych krezach, jedynie o n e f o r m ę naśladującą w d o l i n i e Osławy kapelusze filcowe posiadały z niezbyt sze­ roką, s i l n i e d o góry p o d w i n i ę t ą krezą ( i l . 24). N a k r y c i e m zimowym szytej b y ł y c z a p k i b a r a n i e o półkulistej z czterech główce, p ł a t ó w , p o k r y t e j najczęściej suknem, zaopatrzone w szeroki, przecięty p o b o k a c h o t o k z czarnego b a r a n k a , który w czasie m r o z ó w n a uszy. Czapki te występowały terenach całych Karpat, a w stroju także i poza spuszczano l u d o w y m na nimi. U z u p e ł n i e n i e m s t r o j u m ę s k i e g o b y ł pas. N a szczyźnie n o s z o n o ze­ niebieskim pasy szerokie Łemkow­ n a o k o ł o 20 c m z p o d ­ w ó j n i e złożonej skóry, z a p i n a n e z p r z o d u n a 4 sprzączki. rękawów nym zdobione oraz rzędem tkanymi długich pasami na w kolorze kilkanaście cm C z u h y t e m i e w a ł y n i e k i e d y n a białych p a s a c h lub rękawów wzory wyszywane geometryczne ciemną w e ł n i a n ą kami na rękawach do tego stopnia chodnich terenach Łemkowszczyzny troków. kołnierza nitką (zygzak, skośna k r a t k a O p i s a n e t u białe c z u h y z c i e m n i e j s z y m i brunat­ proste itp.). pasami i wyparły zakanpackiej c z u h y brązowe, że t e o s t a t n i e u w a ż a n e b y ł y w za cechę, p o której n a t a r g u r o z p o z n a w a n o na tro­ za­ starsze Bardiowie „Rusnaków" przybyłych z G a l i c j i . N a t o m i a s t w o k o l i c y S v i d n i k a białe czuhy głębi n i e dotarły do w s i łemkowskich położonych w gór . 4 7 Koło S v i d n i k a obok te zaopatrzone zakrytą pókolistą szerokich czuhy ciemnej z jednym białym były boku „czeres", w obszerną używane części Ł e m k o w s z c z y z n y nocnej pasy blisko 2 m , zdobione guzikami. z pojedyncze, Wolny kieszeń, klapą. Oprócz o p i s a n y c h w y ż e j zwanych w zachodniej szerokie czasem koniec były pasów szczególnie południowej i pół­ n a 5—7 c m , długie na mosiężnymi spuszczano kapslami lub z tyłu wzdłuż po­ ś l a d k ó w i z a t y k a n o za pas z b o k u p o s t r o n i e p r z e c i w n e j . Z przedstawionego strojów ludowych tu wynika w sposób jasno, że szkicowy opisu Łemkowszczyzna północna i południowa s t a n o w i ł y p i e r w o t n i e o b s z a r dosyć j e d n o l i t y . S z e r e g s t a r s z y c h e l e m e n t ó w s t r o j u był wspólny Łemkom kładów р а н е т i t r o k a m i p r z y kołnierzu n o s i l i r ó w n i e ż mężczyźni, 20 Pasy męski, mieszkającym w w tym którym czuhę b r ą z o w ą po zakresie czy obu stronach Karpat. Przy­ dostarcza ubiór wymienić popielatą, szczególnie należy białe czapkę zimową, l u b brązowe hunie �z p r o s t y m i n i e r o z c i n a n y m i p l e c a m i , nohałky, chołosznie, d o w n i c t w a , urządzenia szerokie miejscowego pasy. Późniejsze z r ó ż n i c o w a n i e u b i o r ó w Ł e m k ó w północnych i południowych działywania było w wpływów dużym stopniu słowackich zakarpackich. W i d o c z n e na wynikiem ubiory to jest przede w s z y s t k i m w stro­ j u k o b i e c y m , który b a r d z o s i l n i e został t y m i przesycony. spódnice Koszule z krótkimi zeszywane sznurowane ze płócienne to elementy, spodnie elementami bufiastymi stanikiem, które w y r a ź n i e rękawami, pasiaste płachty, mężczyzn, b i a ł e c z u h y — odróżniają w stroju kowszczyznę p o ł u d n i o w ą o d północnej. N i e k t ó r e zakarpackie przejęte od­ Łemków przez Łemków Łem­ elementy południowych od wyraźnie na kowskiego. W s p o m n i e ć luszach filcowych, ogólny charakter t u należy ubioru łem­ o „węgierskich" kolorowych lajbikach kape­ zdobionych w n ę t r z a i niektórych bądź ustępowała elementach pod naporem bar­ d z i e j a t r a k c y j n e j k u l t u r y l u d u słowackiego, która w w y ­ obrażeniach górali r u s k i c h reprezentowała p o z i o m wiadający wyższemu gospodarczym doczna u sąsiadów oraz s t a n d a r t o w i lepiej prosperujących Łemków w nowszym odbijająca do 1 w o j n y światowej Karpaty szeregu Na chęć Łemkowie pochodzenia dziedzinie I Łem­ odegrali wojny słowackiego ubiorów). Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej do stroju s t o s u n k u do południowi sytuacja sposób o d m i e n n y . W p ł y w y wionych naśladownictwa w a ż n ą rolę w t r a n s m i t o w a n i u za elementów (przede w s z y s t k i m w się w odpo­ względem się n a j s i l n i e j w budownictwie. W północnej pod w s i r o l n i c z y c h . Stąd w i ­ południowych słowackich, kowszczyzny Słowaków przedostały się i n a Ł e m k o w s z c z y z n ę północną, wpływając stroju, kształtowała słowackie, m i m o światowej kontaktów z oży­ połu­ d n i e m , przenikały t u w znacznie m n i e j s z y m n a s i l e n i u nie mosiężnymi g u z i k a m i , c z y d r u k o w a n y c h ręcznie płótnach, działając paraliżująco n a r o z w ó j k u l t u r y m i e j s c o w e j , używanych n a spódnice pewna izolacja chodzenia kobiece. zakarpackiego pogranicznych. z Leluchowa objął Pomijam i tylko tu Dubnego, całkowicie odbiegają Szereg już które wąski pas po­ wsi ską również widoczna w zaś s t o s u n k a c h z ludnością p o l ­ n i e sprzyjała intensywniejszemu oddziały­ ubiory Wengrinów waniu swym charakterze w a r u n k i d l a k o n t y n u o w a n i a i r o z w i j a n i a własnych zaso­ w od noszonych elementów na Łemkowszczyźnie bów sąsiedniego Pogórza. Stwarzało kulturowych, skutkiem czego to dogodniejsze północna Łemkow­ północnej,, w s p o m n ę n a t o m i a s t o t a k i c h szczegółach, j a k szczyzna w y k a z u j e biało-czarne czepce k o r o n k o w e i płachty p a s i a s t e , trafia­ namiki z okolic kiej. Widoczne to jest zarówno w dziedzinie b u d o w n i c t w a , Muszyny, d a l e j o b a r w n y c h c h u s t k a c h n a szyję i „zaru- które o d z n a c z a jące się czasem we kawkach" noszonych wioskach powiatu wsiach przez nadpopradzkich mężczyzn sądeckiego, w nadgranicznych kożuchach kobiecych, r o b i o n y c h p r z e z k o ż u s z n i k ó w ozdobnych z miast zakar­ packich. Pewne północnych mogą być w y n i k i e m sąsiedztwa z p o l s k i m i P o g ó r z a n a m i . Wpły­ wom odrębności stroju t y m przypisać przez kobiety Łemków należy tutejsze zapewne długich zwyczaj spódnic gorsetów p r z y s t r a j a n y c h r o ś l i n n y m i haftem noszenia aksamitnych z koralików i cekinów, w m ę s k i m zaś występująca w y j ą t k o w o w których wsiach pogranicznych szych k o s z u l w y p u s z c z o n y c h tradycja noszenia na wierzch wałd, Łosie). P r ó c z t e g o j e d n a k północna na posiada w kowszczyzny z trzema stroju zakarpackiej. rozcięciami w powiecie cechy z własne, Trzeba tyłu, noszone dłuż­ spodni (Rych­ Łemkowszczyz- odrębne tu nie­ od wymienić przez Łem­ hunie mężczyzn sądeckim i g o r l i c k i m , a p r z e z k o b i e t y w j a ­ sielskim, krośnieńskim i s a n o c k i m , czy o b o g a t y m i o r y ­ ginalnym zdobnictwie występujących w niebieskich stroju kamizelek kobiecym i (lajbików), męskim Łemków z d o l i n y Osławy. wyniki wybranych stwierdzić, że kulturowego obok kultury niewątpliwie widocznego budownictwa, w Karpaty części z kolei każdą ustawiało w nie zdobnictwem, j a k szereg o d m i a n l o ­ a n a l o g i i p o s t r o n i e południo­ uzyskując szereg sposób b a r d z i e j oryginalnych Łemków sensie ilościowym, przykładami traktową z częścią północnej prawie było jak i zakresu terytorialnym. a Becherovie Łemkowszczyzny może gdzie i z jest bogatej na tak w paroma z półtora- stroju z (czuhy terenów przedostało uderzające Łupkowskiej, Poza (domy i Chmelovej) nie jej ograniczone budownictwa n i c . Szczególnie przełęczy oddziaływanie bardzo mieszkalną), z trzema pasami w samodzielny, osiągnięć, południowych się tam to w rejonie w zdobnictwo d o l i n y O s ł a w y a n i j e d e n e l e m e n t n i e został przejęty p r z e z p o ł u d n i o w y c h sąsiadów. Ł e m k o w i e zza K a r p a t k o n t a k t o w a l i się z t e r e n a m i p o d r u g i e j s t r o n i e g ó r p o ł o ż o n y m i . C h o d z i l i n a nasze t e r e n y n?. t a r g i i o d p u s t y , k u p o w a l i p o naszej budulcowe, wełnę na gdy stronie ubrania, konie, starszych elemen­ składowe ubioru) są o n e historycznego, a w z rozdzielonych innym kręgu przez stosunków stanowiła pod względem zdradzała jedną z najuboż­ gospodarczym wyraźniejszej zaco­ aktywności to, a b y nimi drewno sprowadzali Przyczyny tego że stanu Łemkowie od z być oczywiście z nich posiadali na południa. u był swych a u t o r y t e t u , aby ich nia. Łemkowie po obu stronach Karpat wiedli równie nędzny ż y w o t . J e d n y c h i d r u g i c h w y p ę d z a ł a b i e d a z gór n a s e z o n o w e p r a c e r o l n e i t o w ł a ś n i e n a .„dolny k r a j " , n a Słowację Д Węgry, które górali symbolem stawały się w oczach szukających nie tylko i w y s o k i e j k u l t u r y , ze w s z e c h m i a r g o d n e j Upodobnienie się w chłopa m i a ł o w mowie oczach rodzaju atrakcji północnych. p r y m i t y w n y c h n a ogół f o r m a c h b u ­ nie nawet k u l t u r a m o g ł a b y ć t r a k t o w a n a j a k o w z ó r do naśladowa­ Łemków w Utrzymy­ mogą p o ł u d n i o w y c h sąsiadów d o s t a t e c z n e g o co o b s e r w u j e m y tradycyjnej. rzeczy to zasługiwały się p o b r a t y m c y północni wała się ona b e z i s t o t n y c h z m i a n w s w e j d a w n e j p o s t a c i , kultury biorąc się j e d n a k , że najważniejszą awansu, własnej kulturowych i rzecz zainteresowali różne, w y d a j e fakt, wzorów obiektywnie łecznego w rozwoju swej i bogatszym północnej się w północnych i kulturowych. węgierskiego szych i n a j b a r d z i e j krain, dy­ zakarpac- rozwijała wówczas Południowa Ł e m k o w s z e z y z n a , która w g r a n i c a c h d a w ­ fanych Łemkowszczyzny stroju, mającym k a l n y c h , n i e znajdujących Łemków podłoża części rozwoju społecznych, g o s p o d a r c z y c h nego państwa więcej w e j . M i m o że k u l t u r a l u d o w a Ł e m k o w s z c z y z n y należy wspólnego szeregu niektóre warunkami co zakresie analizy szczególności przynależnością d o d w u różnych o r g a n i z m ó w politycznych, w znacznie się większą niż n a południu różnorodnoś­ tu zachodzą t u r ó w n i e ż i s t o t n e różnice. S p o w o d o w a n e odmiennymi od rozplanowania materialnej przeprowadzonej dziedzin tów, posiadających dziś c h a r a k t e r r e l i k t o w y ( p r y m i t y w n e formy oryginalności cią f o r m również t y m zakresie n a s cieśli, k o r z y s t a l i z tartaków, a l e n i e p r z e j m o w a l i o d Podsumowując kilku i w czy u b i o r z e ubogiego natomiast byłoby naśladowania. do słowackiego „Rusnaka" zupełnie chleba d o b r o b y t u , ale cechy spo­ pozbawione tego przejmowanie wzorów od 21 �PRZYPISY A . F i s c h e r , Rusini. Zarys etnografii Rusi, Lwów- W a r s z a w a - K r a k ó w 1928, s. 7. Narody evropejskoj ćasti SSSR, t. 1, M o s k v a 1964, s. 592. R. R e i n f u s s , Etnograficzne granice Łemkowszczyz­ ny, „ Z i e m i a " , 1936, n r 1 0 - 1 1 . Z. S t i e b e r , Wschodnia granica Łemków, „Sprawo­ z d a n i a P A U " , t . X L , 1935, n r 8, s. 246. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948, s. 7 7 - 2 1 0 . D . Z u b r z y c k i , Granice między polskim a ruskim narodem w Galicji, L w ó w 1849. J . Husek, Narodopisna hranica mezi Slovaky a Karpatorusy, B r a t i s l a v a 1925; Z . S t i e b e r , Skład etniczny Słowacji, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " 1937, n r 6; J . R e y c h m a n , Pogranicze etniczne slowacko-ruskie, „Sprawy N a ­ r o d o w o ś c i o w e " , 1939, n r 6. Por. mapa Łemkowszczyzny, w y d a n a w okresie międzywojennym w F i l a d e l f i i , mapa etnograficzna Węgier w e d ł u g d a n y c h z 1773 r.,, oprać, p r z e z A . Petrova (Narodopisna mapa Uher podle uredního lexiconu osad z r. 1773, P r a h a 1924), m a p a j ę z y k o w a wschodniej Słowacji B. Zaborskiego („Sprawy Narodowościowe", 1939, n r 6) czy zasięg t e r y t o r i u m Ł e m k o w s z c z y z n y w Z. S t i e b e r a Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956-1964. 1 2 3 4 5 6 7 8 J . R e y c h m a n , o p . c i t . , s. 592. R. R e i n f u s s , Układy rolne г kształty wsi [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gor­ lickiego, K r a k ó w 1965, s. 14—24; R. R e i n f u s s , Z etnografii powiatu jasielskiego [ w : ] Studia z dziejów Jasia i powia­ tu jasielskiego, K r a k ó w 1964, s. 600. R. R e i n f u s s , Hodowla i pasterstwo na Łemkow­ szczyźnie [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, w y d . c y t . , s. 109 i n a s t . G e o g r a f i c z n y zasięg „ c a r y n y " i „ t o ł o k i " w y m a g a gruntowniejszego z b a d a n i a . W i e m y , że występują one na terenie Bojkowszczyzny i Łemkowszczyzny. N a t e r e ­ nach polskich, o ile m i wiadomo, nazwa caryna nie j e s t używana, a l e s a m o z j a w i s k o z a m i e n n e g o u ż y w a n i a terenów p a s t w i s k o w y c h n a paszę i łąki sianokośne występuje. J . C z a j k o w s k i , Chałupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyległego Pogórza od pocz. XIX stulecia po dzień dzisiejszy (praca d o k t o r s k a w maszynopisie). T r u d n o n a t y m m i e j s c u o m a w i a ć szerzej r ó ż n o ­ rodną i c i e k a w i e układającą się terminologię, dotyczącą e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h chałupy. S z k o d a , że n i e z n a j ­ d u j e m y tego r ó w n i e ż w Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny Z. Stiebera ( w y d . cyt.). R. R e i n f u s s , Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, „ L u d " , t . X X X I I I , s. 105, t a b l . I V , r y s . l a , l b , m a p a 2. R. R e i n f u s s , Malowane zręby chałup wiejskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, s. 203; tenże, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, s. 14. D . T y l k o w a , Drewniane spichrze beczkowato skle­ pione w południowej Sądeczyźnie, „Etnografia P o l s k a " , t. V I , W r o c ł a w 1962, s. 338 i n a s t . J . B o h d a n o w i c z , , Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Połsce na przełomie XIX i XX w., „ L u d " , t . X L V I I , 1962, s. 306—314; Połski atłas etnograficzny, z. 1, W a r ­ s z a w a 1964, m a p a 47. V . Sićynskyj w p r a c y Drevene stavby v karpatske obłasti ( P r a g a 1940) p u b l i k u j e m a p ę r o z m i e s z c z e n i a p o d ­ stawowych typów c e r k w i , występujących w obrębie ruskich K a r p a t . Niestety, klasyfikacja f o r m a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h p r z e z a u t o r a j e s t t a k d o w o l n a , że w r e z u l t a c i e o b r a z p r z e d s t a w i o n y n a m a p i e zupełnie n i e o d p o w i a d a rzeczywistości. B . N . V a v r o u s e k , Z . W i r t h , Kosteł na dedinie a v mestcćku, P r a g a 1929, i l . 182, 183. T a m ż e , i l . 196, 2 0 1 - 2 0 3 , 224. N a j d a l e j w k i e r u n k u w s c h o d n i m wysuniętą c e r k w i ą t y p u . łemkowskiego p o południowej s t r o n i e K a r p a t jest c e r k i e w w e w s i K a n o r a , leżącej n a południku S a m b o r a , c z y l i o r ó w n e 100 k m d a l e j niż p o s t r o n i e północnej ( L i p o w i e c koło Jaślisk). P. I . Makuśenko, A . P e t r o v a , Narodnaja architektura Zakarpatja, K i j ó w 1956, s. 109. W z a c h o d n i e j części p o ł u d n i o w e j Ł e m k o w s z c z y z n y (Obrućne i i n . ) zdarzają się w y p a d k i ( n i e n o t o w a n e p o 9 10 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 2 0 2 1 22 2 3 Fot.: 22 s t r o n i e północnej), że p i e c c h l e b o w y i używany do g o t o w a n i a mają w y l o t y p a l e n i s k o w e i p ł y t y d o g o t o w a ­ n i a umieszczone w sieni. D y m i parę z n a d płyty zbiera l e j o w a t a k a p a , która w y p r o w a d z a j e bezpośrednio p o d kalenicę, g d z i e w y c i ę t y j e s t o t w ó r n a k r y t y o d d z i e l n y m d w u s p a d o w y m daszkiem. W nadgranicznych wioskach z okolic Bardiova f o r m y p i e c ó w p o d o b n e są d o w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c y K r y n i c y . P o d o b i e ń s t w a tłumaczą się t y m , że jeszcze w okresie międzywojennym piece w Obrućnem czy R u s k i e j V o l i b u d o w a ł n i e j a k i S e k e r k a , przychodzący t u p r z e z granicę z Leluchowa. R. R e i n f u s s , Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. Katalog wystawy mebli ludowych woj. rzeszowskiego, R z e s z ó w 1961, s. 2 1 , i l . 6 d . T e n ż e , Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h " , 1939, s. 10, t a b l . I , i l . 8. W . S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, t . 1, L w ó w 1902, s. 121, i l . 44. R. K a r u t z , A . K r a e m e r , Atlas der Vólkerkunde, S t u t t g a r t 1925, s. 85, i l . 13, 14. W czasie p r o w a d z o n y c h badań udało się s t w i e r ­ dzić j e d y n i e t y l e , że w B a r d i o v i e s k r z y n i e , c z y l i „ l a d y " m a l o w a n e w k w i a t y (róże i t u l i p a n y ) wyrabiał n i e j a k i Pszeniczka. N i e znalazłem j e d n a k w t e r e n i e s k r z y n i jego roboty. A . H o d i n k a , Die Ruthenen [ w : ] Die ósterr. u. ung,. Monarchie in Wort und Büd, t . 5, cz. 2, Wiedeń, J a . G o ł o w a c k i j , O narodnoj odeżde i ubranstve Rusinov iii russkich w Galićine i severno-vostocnoj Vengrii, S. P e t e r s b u r g 1877; H . B i e d e r m a n n , Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, I n s b r u c k 1862; J . K o p e r n i c k i , O góralach ruskich w Galicji, „Spraw. K o m i s j i A n t r o p o l . A k a d . U m i e j : ' , K r a k ó w 1889, t . X I I I ; S. U d z i e l a , Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. 2 4 2 5 2 6 3 7 2 8 2 9 J. Koma, Uvod do studia ludoveho odevu na Vychodnom Slovensku, „ N o v e O b z o r y " , t . 1, 1963. 31 B y ł y t o n o t a t k i terenowe p. V i e r y Nasalovej i p. S o n i K o v a c e v i c o v e j z e b r a n e w o k o l i c a c h B a r d i o w a . E. M a r k o v a , Slovenske сурку, B r a t i s l a v a 1962, s. 174, p r z y p . 259. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. V I I , 1948, s. 100. Bardiów i Preszów były ważnymi ośrodkami w y r o b u l u d o w y c h d r u k ó w n a płótnie. P r z e d o s t a w a ł y się o n e n a północną Ł e m k o w s z c z y z n ę , szczególnie d o p o ­ wiatów: jasielskiego i krośnieńskiego. Dokładniejszej i c h p r o w e n i e n c j i n i e można n a r a z i e ustalić, g d y ż w p o d s t a w o w y m o p r a c o w a n i u J . V y d r y (Ludova modrotlać na Siovensku, B r a t i s l a v a 1954) b r a k j e s t j a k i c h k o l w i e k p r z y k ł a d ó w w z o r ó w ze w s p o m n i a n y c h w y ż e j ośrodków. S. U d z i e l a , o p . c i t . , s. 22. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 49 i i l . 12. S. K o v a c e v i c o v a : n o t a t k i t e r e n o w e w a r c h i w u m Slov. A k a d . V e d w Bratysławie. W . P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat [w:] Dzieła W. Poła wierszem i prozą, t . 6, L w ó w 1877, s. 109. W nieukończonej p r a c y , poświęconej mieszkańcom B e s k i d u N i s k i e g o , p r z e c h o w y w a n e j w rękopisie w a r c h i ­ w u m M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Z a k o p a n e m , n a z y w a Pol Łemków — Czuchonkami. Ja. Gołowackij, op. cit. I . K o p e r n i c k i , o p . c i t . , s. 8. H . B i e d e r m a n n , op. cit. A . H o d i n k a , op. cit. R. R e i n f u s s , Wełniane torby górałskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, n r 3 - 4 , s. 112 i n a s t . J . P a t k o v a , Ludovy odev v okołi Trnavy, Brati­ s l a v a 1957, s. 112, 113. I . M a n n i n e n , Die finnisch-ugrischen Vbiker, Leipzig 1932, s. 374. J . M a r k o v , Słovensky ludovy odev v minulosti, B r a t i s l a v a 1955, i l . 2. Biała c z u h a z t r o k a m i , p r z e c h o w y w a n a w M u z e u m Kultury Ukraińskiej w S v i d n i k u , mająca pochodzić z V e l k e j D r i e ć n e j , w i s t o c i e stamtąd n i e p o c h o d z i , gdyż i n t e r p e l o w a n i o t o s t a r z y i n f o r m a t o r z y s t a n o w c z o za­ p r z e c z a l i , a b y t a m k i e d y k o l w i e k b i a ł e c z u h y b y ł y noszone. E. M a r k o v a , Vyroba gub na Slovensku, „Slovensky N a r o d o p i s " , 1964, n r 1, s. 75. 0 3 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21d906c7bbc2a68d0bcd0d5c8a07b3ea.pdf 4a6c59c6d3e53aa62f3d402770c2a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Rus Szlachtowska etnograifa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4758 Title A name given to the resource Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.160-235 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS PRÓBA CHARAKTERYSTYKI ETNOGRAFICZNEJ RUSI SZLACHTOWSKIEJ NA PODSTAWIE NIEKTÓ­ RYCH ELEMENTÓW KULTURY MATERIALNEJ I. WSTĘP §1. P o ł o ż e n i e i zasięg t e r y t o r i a l n y Rusi s z 1 а с h t o w s к i e j . Zwarty klin osadnictwa ruskiego kończy się od zachodu półwyspem Lenikowszczyzny sięgającym po rzekę Poprad. Na zachód od Popradu po północnej stronie Karpat znaj­ duje się jedna tylko wyspa ruska obejmująca 4 wsie: Szlachtową, Jaworki, Rialą Wodę i Czarną Wodę. Wymienione tu wioski po­ łożone są w górnej części kotliny rzeki Ruskiej, zwanej leż G r a j ­ c a r k i e m , która plvnie następnie przez obie Szczawnice i wpada z prawej strony do Dunajca. Kotlina rzeki Ruskiej od północy i wschodu oddzielona jest od zlewiska Popradu wysokimi i tru­ dno dostępnymi grzbietami gór (Skałka 1.168 m, Prechyba 1,195 m, Wielki Rogacz 1,182 m, Obidza 927 m, Yrehlićka 955 m). Od południa zamyka ją pasmo górskie o przeciętnej wysokości ok. 900 m n. p. Tir. którego najwyższy szczyt (Wysokie Skałki) dochodzi do 1,052 m n. p. m. Kotlina, w której gnieżdżą się 4 wymienione wsie ruskie, otwarta jest tylko od zachodu. Z tej strony, a więc od Szczawnicy Niżnej i Wyżnej, prowadzi do Szlachtowej i wsi sąsiednich jedyna droga jezdna. Najbardziej ku wschodowi wysunięta liiala Woda oddalona jest o 14 km w linii powietrznej od najbliższej wsi łemkowskiej (Zubnzyk n. Popra­ dem). �161 Wsie ruskie na Spiszu oddalone śą od Szlachtowej, Jaworek, czy Białej Wody zaledwie o parę kilometrów. Ludność ruska z okolic Szlachtowej mimo znacznych róż­ nic kulturalnych, jakie dzielą ją od rodaków z za Popradu, długo nie była wyodrębniona od mieszkańców innych wsi ruskich w Karpatach zachodnich. Wincenty Pol zalicza mieszkańców 4 omawianych wiosek do К u r t а к ó w albo C z u c h o ń c ó w ' - ' pospołu z mieszkańcami Łemkowszczyzny. Kopernicki, który swe badania górali ruskich rozpoczął w do­ linie Popradu, nie wypowiada się bezpośrednio w sprawie przy­ należności grupowej mieszkańców z nad rzeki Ruskiej. W każ­ dym razie nie wyodrębnia ich w osobną grupę . Charakterystycznym jest, że nawet S. Udziela, który idąc śladem Pola zajmował się specjalnie rozmieszczeniem i zasięgami poszczególnych rodów góralskich nie wyciągnął konsekwencji z różnic kulturowych zachodzących między Łemkami, góralami ruskimi z nad Popradu, a ich rodakami z czterech omawianych tu wiosek ze Szlachtową na czele. Zarówno w starej pracy poświęconej specjalnie zasięgowi Łemków , jak i w późniejszej, pisanej już u schyłku życia , wy­ spa ruska, leżąca za górami na wschód od Popradu, włączana jest przez niego zawsze w obręb Leinkowsizczvzny. W czasach nowszych rozprzestrzenieniem i zróżnicowaniem kulturalnym górali ruskich w Beskidzie środkowym i Zachodnim za janowa ł się St. Leszczycki. Xa podstawie własnych spostrzeżeń zebranych w terenie autor ten charakteryzował słusznie teryto­ rium czterech wiosek ruskich, leżących na wschód od Szczawnicy, 1 3 4 5 1 Dwie sztuczne nazwy ukute przez Pola dla o k r e ś l e n i a m i e s z k a ń ­ ców Ł e m k o w s z c z y z n y . W . Pol, Rzut oka na póln. stoki Karpat. Dzieła zbiorowe t. I I I . K r a k ó w 1877, str. 11(1. .1. Kopernicki, O G ó r a l a c h r u s k i c h w Galicji. Zb. Wiad. do A n t r . K r a j . Т. X I I , str. 4. S. Udziela, Rozsiedlenie się Ł e m k ó w , W i s ł a t. I I I . 1889, sr. 654 i nast. S. Udziela, Ziemia ł e m k o w s k a przed p ó ł w i e c z e m . L w ó w 1934, str. 8. 3 4 5 Luil, T . X X X V I I 11 �162 jako terytorium kulturalnie odrębne, wyróżniające się od Łem­ kowszczyzny szeregiem cech zaczerpniętych z sąsiednich wsi sło­ wackich, czy polskich, niemniej jednak Leszczycki również nie zdecydował się na krok stanowczy i tzw. przez niego r e g i o n p o d s z c z a w n i c k i stanowi tylko jedną z części składowych, na które rozpada się terytorium Łemkowszczyzny. Również języ­ koznawcy mieszkańców omawianych tu wiosek stale uważają za Łemków, mimo że stwierdzają, iż dialekt używany w tych wsiach różni się pod pewnymi względami od dialektów rdzennej Łem­ kowszczyzny (chociażby większą ilością zapożyczeń z języka pol­ skiego i słowackiego) . Po raz pierwszy wyspa ruska z okolic Szczawnicy została w sposób stanowczy wydzielona z terytorium objętego nazwą Łemkowszczyzny, o ile mi wiadomo, dopiero przeze mnie w pracy pt.: «Etnograficzne granice Łemkowszczyzny* , gdzie mieszkańców czterech wsi (Szlachtowej, Jaworek, Białej i Czarnej Wody), okre­ ślam mianem R u s i n ó w S z 1 а с h t o w s к i с h. Do wprowa­ dzenia nazwy sztucznej zmusił mnie brak odpowiedniej nazwy ludowej, która z należytą precyzją wyodrębniałaby Rusinów Szlachtowskich z masy ich współrodaków". Wydzielenie Rusinów szlachtowskich z grupy wsi łemkowskich zostało później uwzględ­ nione w pracach innych autorów . 6 7 8 10 6 Np. w pracach Stieber a lub Szemleja. Ziłyńskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok. L u d . Slow. Т . I I I , str. 180. R. Reinfuss, Etnograficzne granice Ł e m k o w s z c z y z n y . Ziemia 1936. N r 10/11. Nazwy takie, jak «Rusnak.i p i l ś k b , « Z a h o r i a n e » i «Cotaki» nie m o g ą tu b y ć przydatne. Pierwsza z nich m o ż e r ó w n i e dobrze o z n a c z a ć wszystkich górali ruskich z p ó ł n o c n y c h Karpat, druga jest p o w t a r z a j ą ­ cym się o k r e ś l e n i e m topograficznym, w y s t ę p u j ą c y m zbyt często w r ó ż ­ nych stronach, by ją m o ż n a było t r a k t o w a ć jako n a z w ę dla k t ó r e j ś z grup etnograficznych, trzecia z a ś r ó w n i e ż nie w y o d r ę b n i a nam do­ k ł a d n i e m i e s z k a ń c ó w Rusi Szlachlowskiej, gdyż z «Cotakami» spoty­ kamy się też na slowacko-ruskim pograniczu. J. Falkowski, Etnografia górali ś r o d k o w y c h i wschodnich K a r ­ pat polskich ( I I Zjazd sprawozd -nauk. p o ś w i ę c o n y ś r o d k o w y m i wscho­ d n i m Karpatom polskim w K r a k o w i e w r. 1938), K. Pieradzka, Na szła7 8 0 1 0 �163 Rye. 1. Ruś Szlachlowska sianowi, jak to już wyżej powiedziałem, oderwaną wyspę, która od zwartej masy wsi ruskich ciągnących się wzdłuż północnych stoków Karpat oddzielona jest lesistymi grzbietami Beskidu sądeckiego, oraz pasmem osadnictwa pol­ skiego, wciskającego się w górę doliny Popradu po Piwniczną i Łomnicę. Przerwy w terytorialnej ciągłości osadnictwa ruskiego, które obserwujemy na północnych stokach Karpat, nie ma na po­ łudniu. Terytorium Rusi Szlachtowskiej sąsiaduje od południa bezpośrednio :z wsiami ruskimi na Spiszu, Lipnikiem Wielkim, kach Ł e m k o w s z c z y z n y , K r a k ó w 1939. Ta ostatnia jednak zapewne skut­ kiem zbyt p o ś p i e s z n e g o korzystania z p r z e g l ą d a n e j l i t e r a t u r y ' mylnie o k r e ś l a m i e s z k a ń c ó w omawianych tu wsi ruskich mianem « W e n g r i nów», k t ó r a to nazwa odnosi się do ludności Leluchowa i Dubnego, d w ó c h wsi p o ł o ż o n y c h na p r a w y m brzegu Popradu. M. Cholewa, Stroje ludowe Ziemi S ą d e c k i e j , L u d X X X I . 11* �164 Folwarkiem i Litmanową. Pas zwartego osadnictwa ruskiego na Zakarpaciu ciągnie się dalej na wschód przez Kamionkę, Krempachy, Jarembinę, Matysową, Sulin i łączy się z wsiami nadpopradzkiej Lemkowszczyzny Andrzejówką, Milikiem i in. (Rys. 1). § 2. S t o s u n k i z s ą s i a d a m i . Przed pierwszą wojną światową, gdy Rusi Szlachtowskiej nie dzieliła od Spiszą herme­ tycznie zamknięta granica polityczna, mieszkańcy 4 wiosek z nad rzeki Ruskiej żyli w bliskich stosunkach z mieszkańcami Fol­ warku, Litmanowej, Lipnika Wielkiego czy Kamionki, którzy przez resztę Górali spiskich uważani byli za t w a r d y c h Ruśniaków". Stosunki Rusinów Szlachlowskich z rodakami z południa były częste i bardzo urozmaicone. Łączyły ich wzajemne stosunki handlowe w związku z przemytem towaru (tytoń, spirytus) mię­ dzy Węgrami a Galicją,, spotykali się w miastach spiskich zwła­ szcza w L u b o w n i , gdzie Rusini Szlachtowscy o wiele częściej uczęszczali na targi i jarmarki, niż do Krościenka, Piwnicznej, X. Targu czy Sącza. Rusini Szlachtowscy wchodzili chętnie z Ru­ sinami ze Spiszą w związki pokrewieństwa, co jeszcze bardziej zacieśniało wzajemne stosunki. Poprzez częste kontakty towarzyskie, czy handlowe przedo­ stawało się do Rusinów Szlachlowskich sporo treści kulturowych zakarpackich, w dużej części słowackich, gdyż Rusini spiscy sami znajdowali się pod silnymi wpływami kultury ludowej Słowaczyzny. Mimo łatwego przesiąkania wzajemnych wpływów mie­ dzy ruskimi mieszkańcami obu stron Karpat nie doszło do cał­ kowitej niwelacji kulturalnej obydwu terytoriów etnograficznych. Rusini Szlachtowscy odróżniają z łatwością swych pobratymców spiskich po pewnych odrębnościach ubioru, ci zaś z kolei wyty­ kają im pewne właściwości gwary. Rusini spiscy zwią swych sąsiadów z nad rzeki Ruskiej R u s n а к i p i 1 ś к i, lub Z a h or i a n e '-, a także С o t а к i. Ta oslatnia nazwa ma pochodzić stąd, 11 J. Grzegorzewski, Na Spiszu. L w ó w 1919. '- I Zilyńskij, Lemkiwska h o w i r k a seła Jawirok. L u d S ł o w i a ń s k i . T. I I I , str. A 179. �165 że Rusini Szlachtowscy, zamiast ogólnie używanego w gwarach ruskich zaimka pytającego s z t o, używają polskiego с о . Mimo znacznego podobieństwa kultur, jakie zachodzi między Rusinami spiskimi i szlachtowskimi, dostrzega się między nimi wyraźnie poczucie odrębności grupowej, które po części wytworzyło się na tle uświadomionych, drobnych różnic kulturowych, po części skut­ kiem przynależności do dwu różnych organizmów politycznych (pierwotnie Węgier i G a l i c j i , później Czechosłowacji i Polski). Postaw antagonistycznych w stosunku do sąsiadów spiskich nie ma u Rusinów Szlachtowskich izupełnie. Druciarze z Białej Wody żyli w najlepszej zgodzie z przybywającymi do Polski drucia­ rzami ruskimi ze Spiszą. Współżyli z nimi serdecznie i często chodzili razem na zarobek. 1э Z grup etnicznie polskich Rusini Szlachtowscy spotykają się najczęściej z tzw. G ó r a l a m i S z c z a w n i c k i m i. Przez tery­ torium tej grupy prowadzi, jak wiemy, jedyna droga kołowa, łą­ cząca Ruś Szlachtowską ize światem. Przez Szczawnicę muszą przechodzić Rusini na targ do najbliższego miasteczka, którym jest Krościenko i do miasta powiatowego (N. Targ). Do Szczaw­ nicy w czasie sezonu uzdrowiskowego chodzi codziennie wiele ko­ biet i dzieci, które wśród kuracjuszy i letników sprzedają jagody, grzyby i drobne przedmioty przemysłu chałupniczego. Z dalszymi sąsiadami — Polakami stykają się Rusini Szlachtowscy na tar­ gach w Piwnicznej czy w S t a r y m M i e ś c i e (St. Sącz), kon­ takty te jednak z powodu znacznej odległości, czy uciążliwej drogi (Piwniczna) nie są częste. Z ludnością bardziej odległych części Polski stykają się mieszkańcy Białej Wody trudniący się wędrow­ nym drueiarstwem. Xa terytorium Rusi Szlachtowskiej element polski był daw­ niej prawie zupełnie niereprezenlowany. Według schematyzmu diecezji gi ecko-katolickiej w Przemyślu w r. 1908 na obydwie pa­ rafie grecko-kal. tj, Szlachtową i Jaworki przypadło zaledwie 5 rzymsko-katolików i to wszyscy skupieni byli w Szlachtowej. Jak w y ż e j , Zilyńskij podaje tę w i a d o m o ś ć za W e r c h r a c k i m . �166 11 W г. 1939 według informacji zebranych w terenie w Białej Wo­ dzie w ogóle nie było Polaków, w Czarnej Wodzie 1, w Jawor­ kach paru a nieco więcej w Szlachtowej. Był to element napły­ wowy związany z pracą w tartaku. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich w stosunku do Polaków jest zupełnie zdecydowane. Zapytany na terenie swej wsi kim jest, mieszkaniec Rusi Szlachtowskiej odpowiada: R u s n a k . Gdy Zilyńskij prowadził swe badania nad gwarami wsi Jaworki wchodzącej w skład omawianej tu grupy ruskiej, mieszkańcy tej wsi mowę swą określali jako j a w i r s k ą i twierdzili, że mówią po j a w i r s к u Rusini Szlachtowscy wiedzą dobrze, że gwara ich daleko odbiega od języka ukraińskiego, czy chociażby od gwary wschodnio-łemkowskiej. Informatorowie moi podkreślali czasem, iż łatwiej im w rozmowie porozumieć się z osobą mó­ wiącą po polsku niż np. z Ukraińcami przybywającymi ze wschodu. Wielu Rusinów Szlachtowskich, a w szczególności mie­ szkańcy Białej Wody, gdzie mężczyźni prawie bez wyjątku tru­ dnią się wędrownym druciarstwem, mówi po polsku. W czasie swych wędrówek zarobkowych, podczas których zapuszczają się daleko w głąb Polski środkowej i zachodniej druciarze z Białej Wody i Jaworek podają się z reguły za Polaków. Gdy w rozmo­ wie z jednym z nich, odbytej w Krakowie w r. 1933, w obecności paru osób rozkonspirowałem ruską narodow ość i grecko-katolickie wyznanie wędrownego druciarza, spotkało się to z dużym nieza­ dowoleniem ze strony zainteresowanego. Zewnętrzna polonizacja językowa Rusinów Szlachtowskich, wynikająca przede wszystkim z momentów utylitarnych (większa łatwość uzyskania pracy i chęć T 1 4 W lecie 19.ЧЯ i ' , odbyły wycieczkę n a u k o w ą po powiecie nowo­ t a r s k i m dwie słuchaczki etnologii U . J., uczennice prof. Kazimierza Do­ browolskiego p p. Danuta Dobrowolska i Maria T r z e p a c z ó w n a . W y ­ niki ich b a d a ń w formie k r ó t k i c h z a p i s k ó w zostały w r. 1939 oddane do a r c h i w u m Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W i a d o m o ś c i czer­ pane z tych z a p i s k ó w oznaczał b ę d ę w dalszym ciągu «Z m a t e r i a ł ó w Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j » . I . Zvlinskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d Slow. Т. II], str. A 188. - 1 5 �167 zapewnienia sobie lepszych stosunków z ludnością polską, w cza­ sie zarobkowych wędrówek), nie przeszkadza istnieniu bardzo wy­ raźnego poczucia odrębności grupowej w stosunku do Polaków. Miało to miejsce również dawniej zanim jeszcze uświadomieni zostali przez polityczną propagandę o swej przynależności do ukraińskiej grupy narodowościowej. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich względem Polaków opierało się i opiera do dziś na różnicy języka i obrządku. Inne momenty, jak np. różnice w za­ kresie kultury materialnej, schodzą na plan zupełnie odległy. Zre­ sztą wypytywani w lym kierunku podkreślają Rusini Szlach­ towscy, że widoczne dziś różnice, jakie zachodzą np. w ustroju Szlachtowian i mieszkańców Szczawnicy są stosunkowo bardzo świeżej daty. Między grupą polskich Górali Szczawnickich a Rusinami Szlachtowskimi dawały się stwierdzić wyraźne postawy antagonistyczne. W Jaworkach opowiadano mi w r. 1938 o bójkach, jakie mieszkańcy Rusi Szlachtowskiej prowadzili dawnymi czasy z polskimi góralami ze Szczawnicy. Dopiero przez wkupywanie się wódką uzyskiwali Rusini możność spokojnego korzystania z drogi wiodącej przez wieś do Krościenka. Ostatnio bójek już wprawdzie nie było, ale niechęć wzajemna pozostała. Jeszcze w r. 1939 skarżyli się Rusini z Jaworek, że Polacy odnoszą się do nich nieżyczliwie, gdy kobieta z naszej wsi idzie przez wieś pol­ ską, mówią niechętnie: — «0! Ruska idzie!» U obu sąsiadujących ze sobą grup dostrzega się nastawienie endogamiczne. Według informacji wypadki małżeństw miesza­ nych zdarzały się na ogól rzadko. Rusini unikali podobno .mał­ żeństw z Polkami, gdyż «są niegospodarne*. Prędzej już zdarzało się, iż Polak pojął R u s k ę za żonę. (Jaworki). Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, o ile wypowiedzi na temat unikania mał­ żeństw między Rusinami Szlachtowskimi a Polakami zgodne były z prawdą. Informacje te potwierdza niewątpliwie znikomy pro­ cent ł а с i n n i к ó vv w parafiach grecko-katolickich Rusi Szlach­ towskiej. Z drugiej jednak strony musiały zachodzić fakty prze­ nikania elementów polskich do grupy ruskiej, skoro na terenie Rusi Szlachtowskiej spotyka się szereg nazwisk o bezwzględnie �168 polskim brzmieniu (Mazurek, Zięba, Zając, Wątroba, Trębacz, Gą­ sienica, Prątka i szereg innych). Z nazwisk popularnych w Szczaw­ nicy spotykamy, rzecz charakterystyczna, tylko jedno, a miano­ wicie Malinowskich (w Szlachtowej). Świadczyłoby to, że prze­ nikanie Polaków na Ruś Szlachtowską z najbliższych wsi nad­ granicznych musiało być skutkiem większego nasilenia antago­ nizmów międzygruipowych utrudnione. W Szczawnicy w wyka­ zie właścicieli nieruchomości z r. 1846 znaleziono zaledwie 2 naz­ wiska, które mogłyby być ruskiego pochodzenia (Hurkuła, Sieńkowicz), żadne z nich, o ile mi wiadomo, nie jest spotykane na Rusi Szlachtowskiej. Z pośród wszystkich grup polskich najbardziej antagonistycznie nastawieni są Rusini Szlachtowscy do L a c h ó w o d S ą c z a . Zarzucają im zarozumiałość, egoizm i nieżyczliwość. «Lachy nawet nie chcą druciarzy przenocować*. Na północ od La­ chów mieszkają M a z u r z y . Są to ludzie dobrzy i uczynni. Wśród mieszkańców stron odległych nie cieszą się sympatią druciarzy z Rusi Szlachtowskiej warszawianie, gdyż źle traktują druciarzy. Najmniej da sie powiedzieć o stosunku Rusinów Szlachtow­ skich do mieszkających za Popradem Łemków. Z Łemkami sty­ kają się Rusini Szlachtowscy bardzo rzadko i to tylko przelotnie na targach w Sączu lub Piwnicznej. Ponieważ obydwie grupy nie sąsiadują ze sobą bezpośrednio, nie wytworzyły się między nimi bliższe formy współżycia. Brak też podstaw antagonislycznych lub bodaj nazw przezwiskowych, którymi by się obydwie grupy na­ wzajem określały. Poczucia przynależności Rusinów Szlachtow­ skich do grupy łemkowskiej (jako grupy reprezentującej pewien swoisty typ kultury ludowej) nie da się stwierdzić. Jeżeli Łem­ kowie uznawani są przez Rusinów Szlachtowskich jako s w o i , ma to miejsce wyłącznie w płaszczyźnie narodowościowej («jeden język, jedna wiara*). Zdają sobie natomiast Rusini Szlach­ towscy sprawę z różnic dzielących ich od Łemków w zakresie tych treści, które składają się na tzw. k u l t u r ę , l u d o w ą (gwara, strój, budownictwo, zwyczaje etc). 7 �169 I I . OSADNICTWO RUSI SZLACHTOWSKIEJ § 3. W i a d o m o ś с i h i s t о г у с. z n e. Pochodzenie osad­ nictwa ruskiego w najbliższym sąsiedztwie Szczawnicy nie jest dotychczas należycie wyjaśnione. W starszej literaturze polskiej, a także i w pracach współczesnych autorów ukraińskich spoty­ kamy się z poglądami, według których osadnictwo ruskie miało pierwotnie sięgać w Karpatach daleko głębiej w kierunku zachod­ nim niż obecnie. J. Lepkowski np. w swej pracy o «Rusi sądec­ kiej* wskazuje na ślady pobytu Rusinów w Łopusznej, Harklo­ wej, Dębnie, Krościenku i Szczawnicy. Przypuszczenia te, opiera­ jące się na bardzo kruchych podstawach, powtarzane są do cza­ sów ostatnich w pracach niektórych autorów ukraińskich up I. Ziłyńskiego "', Tarnowyeza '* i in. 16 Podania miejscowe głoszą, że Szlachtowa jest jedną z naj­ starszych osad ruskich w okolicy. Jaworki mają być założone przez kolonistów z Litwy nazwiskiem Szlachtowskich i Miretowiczów . Opowiadania te zebrane i opublikowane przez Lepkowskiego"", a później niejednokrotnie powtarzane nie zasląpią jednak historycznych ścisłych danych źródłowych. Faktem jest, że pierwsze wzmianki historyczne o wioskach wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej występują bardzo późno. Spotykamy wprawdzie u Ziłyńskiego notatkę o tym, że Szlachtowa wymieniona zostaje już w dokumencie Władysława Jagiełły w r. 1391, w którym król ten nadaje biskupstwu krakow­ skiemu rozległe dobra w okolicy Muszyny , wiadomość ta jednak powtórzona za schematyzmem grecko-kat. diecezji w Przemyślu z r. 1879 polega na fałszywym odczytaniu dokumentu. Cały szeie 21 111 .1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a niegdyś Biskupszczyzna, Dod. tyg Gazety lwowskiej r. 1855, zesz. 32 i nast. " I . Zilyński, f.emkiwśka h o w i r k a seła Jawirok, L u d , I I I A. 180 i A, 182. 1 8 1 0 J. Tarnowycz, Ilustr. istoria Lemkiwszczyny. L w ó w 11Ш, Do dziś w y s t ę p u j e tam nazwisko «Mirylowicz». ,1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a . " I , Zilyński. L u d , t. 111, A. 181. 2 0 �170 2 3 24 reg autorów, jak Ł e p k o w s k i B ę b y n e k , Inglodt , czy ostatnio Pieradzka odczytuje interesującą nas nazwę S t a c h o w a W o l a i nikt nie dopatruje się w niej Szlachtowej. Najstarszą wzmiankę o Szlachtowej mamy z roku 1542, na­ leżała ona wówczas do Achacego Jordana z Zakliczyna, kaszte­ lana zawichojskiego . Niedługo potem spotykamy Szlachtową w wykazach poborowych z r. 1581. Szlachtową i Jaworki, które wtedy są po raz pierwszy w źródłach historycznych wymienione, należą podówczas do Piotra Nawojowskiego i posiadają łącznie 4 półdw orzyszeza wołoskie Szlachtową i Jaworki nie stanowiły jedynych włości wspom­ nianego wyżej Piotra Nawojskiego. W wykazach poborowych figuruje on ponad to jako posiadacz Nawojowej Góry (dziś Nawo­ jowa), Kuniny, Kanionki, Frycowej, Czaczowa, Chomrzysk i Ma­ dejowej. Miejscowości te naniesione na mapę wskazują, że włości Nawojowskiego rozpadały się na dwa kompleksy, z których jeden leżał na prawym brzegu Popradu, głównie w dorzeczu Kamienicy, drugi zaś obejmował niewielki obszar nad górnym biegiem rzeki Ruskiej. Mimo dość częstej zmiany właścicieli, w czasach póź­ niejszych obydwa kompleksy dóbr znajdowały się najczęściej w rękach tych samych osób. Pierwszą, jak dotąd, wzmiankę o Białej Wodzie znamy z r. 1777, kiedy to jeden z członków rodziny Nawojowskich dziw­ nym zbiegiem okoliczności, również Piotr, świadczył w sprawie sprzedaży sołectwa w Białej Wodzie na rzecz Marka, sołtysa ze Śnietnicy . Pod koniec X V I I I w. (1792) pojawia się również wia­ domość o istnieniu Czarnej Wody. Obydwie wsie ostatnio oma23 26 T 28 2 - J. Ł e p k o w s k i , R u ś s ą d e c k a . *» W . Bębynek, Starostwo Muszyńskie, Przew. L i t . Nauk, 1914. S, Inglodt, Stan i u p o s a ż e n i e biskupstwa krakowskiego w pol. X V w. L w ó w 1925. - K. Pieradzka. Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , sr. 210. -'" Schem. diec. gr.-kat. w P r z e m y ś l u r. 1879. Źródła dziejowe X V I w., t. I I I , Л. P a w i ń s k i , Małopolska, str. 147. Po oddaniu tej pracy do d r u k u o t r z y m a ł e m i n f o r m a c j ę od prof. Т . Modelskiego, że S z l a c h t o w ą wymieniana jest w dokumencie z w. XV. as Pieradzka, Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , str. 158. 5 2 7 �171 wiane (Biała i Czarna Woda) stanowiły wtedy własność Heleny Apolonii Massalskiej . W tym samym czasie (1794) Szlachtowa stanowi przelotnie własność Pawła Sanguszki. W X I X w. wsie Rusi Szlachtowskiej wraz z dobrami klucza nawójowskiego zo­ stały powtórnie złączone w rękach rodziny Stadnickich. 2e Poza tymi bardzo luźnymi i fragmentarycznymi wiadomo­ ściami o przeszłości Rusi Szlachtowskiej nic więcej na razie po­ wiedzieć nie można. Pieradzka w swej pracy o Łemkowszczyźnie uważa Szlachtowa za wieś pierwotnie polską, później zruszczoną. Podkreśla «niewątpliwą polskość nazwy» oraz twierdzi, że je­ szcze w r. 1581 znajdowała się w tej wsi parafia rzymsko-katolicka. Ostatnie twierdzenie autorki jest niewątpliwie błędne. W wyka­ zach poborowych z X V I w. panuje zwyczaj, że parafie rzymsko­ katolickie oznacza się najczęściej wyrazem f a r a (np. Fara Ropa), zaś parafie schizmatyckie wyrazem b o ż n i c a . Zwyczaj ten nie był jednakowoż konsekwentnie przez lustratorów przestrzegany. Cały szereg parafii notorycznie schizma ty ckich zostało w wyka­ zach poborowych określonych mianem f a r a (np. Hańczowa, p. Gorlice, Krempna, Grab i szereg innych). Pieradzka wszystkie te ruskie i schizmatyckie miejscowości wymieniła w spisie parafii rzymsko-katolickich na Łemkowszczyźnie . 30 31 Wsie Rusi Szlachtowskiej stanowiły pierwotnie jedną para­ fię z cerkwią w Szlachtowej. Pod koniec X V I I I w. parafia została rozdzielona. Wyłączono z niej jako jednostkę samodzielną Jaw orki (1798). Do nowo utworzonej parafii przyłączona została Biała i Czarna Woda . r 32 Czy wyliczone powyżej daty, pod którymi pojawiają się pierwsze wzmianki o wsiach Rusi Szlachtowskiej rzucają światło na czas powstania tych miejscowości należy wątpić. Przypusz­ czam, że zwłaszcza Szlachtowa i Jaworki istnieć mogły daleko wcześniej, niż zanotowały je wykazy poborowe. Dwie pozostałe zaś 29 30 31 32 j . w. str. 156. j . w. str. 115. j . w. str. 26. Schem. diecezji gr.-kat. w Przemyślu. 1879. �172 miejscowości mogły istotnie powstać dopiero w w. X V I I lub na­ wet i początkach X V I I I przy udziale mieszkańców Szlachtowej i Jaworek sposobem tzw. o g n i w o w у m, polegającym na tym, że sezonowe osadnictwo pasterskie z wsi starszych i niżej poło­ żonych zamienia się z czasem na osadnictwo stałe, i emancypuje pod względem administracyjnym od wsi macierzystych . Istnienie na obszarze dzisiejszej Rusi Szlachtowskiej osad­ nictwa ruskiego nawet na 100 lat przed jego oficjalnym zareje­ strowaniem przez wykazy poborowe X V I w. bynajmniej nie jest wykluczone. Przemawia za tym z jednej strony wzmianka u Długosza o cudzie św. Kingi w r. 1406 , a przede wszystkim notatka, w której pisząc o ufundowaniu przez Zbigniewa Oleśnic­ kiego kolegiaty w N . Sączu w r. 1448 uzasadnia to koniecznością zjednania dla obrządku katolickiego schizmatyckich Wołochów przebywających w lasach na krańcach diecezji krakowskiej \ Wiemy zaś я badań K. Dobrowolskiego , T. Modelskiego i sze­ regu innych autorów, iż pod ogólną nazwą W o ł о с h ó w, prócz ludności rumuńskiej i południowych Słowian, należy przede wszystkim rozumieć ludność ruską. Trudno jest z powodu braku materiałów historycznych okre­ ślić jak daleko wstecz można przesuwać początki ruskiego osad­ nictwa na terenie Rusi Szlachtowskiej. Cały szereg obserwacji poczynionych wzdłuż Beskidu Środkowego i w ruskich częściach Beskidu Zachodniego poucza nas, że osady ruskie z reguły po­ jawiają się wcześniej na południowych, niż na północnych sto­ kach Karpat. Wniosek stąd prosty, że fala wołosko-ruskiego osad­ nictwa płynęła raczej Podkarpaciem południowym i stamtąd do­ piero przelewała się z pewnym opóźnieniem przez przełęcze kar33 34 3r 30 3 3 37 R. Rcinfuss, Badania nad osadnictwem Huculszczyzny, Spr. P. A. U., t. X L V I , r. 1915, str. 90. Długosz, Opera omnia, t. I , str. 320, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . Długosz, Opera omnia, t. I I I , str. 544, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . K. Dobrowolski, Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Pam. V. Powsz. Zjazdu Hist. Pol. L w ó w 1930. T. Modelski, Kolonizacja w o ł o s k o - r u s k a , Spr. T. Nauk. we L w o ­ wie 1924. 3 4 3 5 3 6 3 7 �173 ae packie na stoki północne . Podobnie i ludność ruska, która dała początek Rusi Szlachtowskiej, przybyła najprawdopodobniej ze Spiszą. Przemawia za tym zarówno moment geograficzny (znacz­ nie łatwiejszy dostęp od południowego zachodu niż od wschodu), jak i fakt, że nazwy wsi zamieszkałych do czasów ostatnich przez ludność ruską o wiele wcześniej występują na Spiszu, niż na Rusi Szlachtowskiej. Jarembina wspomniana jest w r. 1309 , L i t manowa w r. 1370"", Kamionka w r. 1315". Przy okazji nadawa­ nia Lubowli prawa miejskiego wspomniane są w r. 1342 Mniszek i rzeczka Sulin, nad którą później pow'stala wioska tejże nazwy . Lipnik wymieniają źródła w r. 1339 , zaś Mały Lipnik między r. 1334 a 1338 . Dalej poza wiek XIV osadnictwa ruskiego na Spiszu i w przy­ ległych częściach Karpat północnych w żadnym wypadku prze­ suwać nie można. Z badań Zachorowskiego >, Modelskiego i innych wynika, że w w. X I I I Spisz, podobnie jak i przyległe części Karpat północnych pokryte były bezludną puszczą, wśród której pierwsze nieśmiałe kroki zaczęło stawiać osadnictwo polskie. Przy dzisiejszym stanie naszych wiadomości historycznych przeważa zdecydowanie pogląd wyrażający wątpliwość w autochtonizm ludności ruskiej w Karpatach zachodnich. Przyznaje się zgodnie, że Rusini przybyli w te strony dopiero z falą osadnictwa wołosko-ruskiego. 39 4L> 43 44 4r 3 8 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y 46 ludowej w Karpatach Zachodnich. K r a k ó w 1938, str. 19. 311 E. Janota, Zapiski o zaludnieniu dolin Dunajca i Popradu na Spiszu. K r a k ó w 1864, str. 20. j . w. str. 25. I . Zilyński, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d S ł o w i a ń ­ ski, t. 111, str. 185. T. Modelski, Spory o p o ł u d n i o w e granice diecezji Krakowskiej, od strony Spiszą, Zakopane 1928, str. 59. Janota, Zapiski..., str. 25. j . w. str. 23. S. Zachorowski, W ę g i e r s k i e i polskie osadnictwo na Spisizu do p o ł o w y X I V w. T. Modelski, Spory o południowe..., str. 59. 4 0 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 0 �174 47 Niektórzy autorowie, jak np. Teofil Modelski uważają, że występowanie w w. XIV nazw osad znanych później jako ru­ skie nie jest dostatecznym dowodem, że osadnictwo etnicznie ru­ skie istniało już w tym czasie, znane są bowiem wypadki, iż do osad lokowanych w średniowieczu na prawie niemieckim znacznie później napływał element wołosko-ruski asymilując pierwotną bynajmniej nie ruską ludność **. § 4. F o r m y z a s a d n i c z e . Z czterech wsi wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej najbardziej wysuniętą w kierunku zachodnim jest, jak wiemy, Szlachtowa. Terytorium tej wsi przy­ biera kształt wydłużonego trapezu, którego boki równoległe zorien­ towane są południkowo. Potok Ruski zwany też Grajcarek dzieli wieś na dwie nierówne części, południową mniejszą, sięgającą po grzbiet Rabsztynu (899 m) i północną, ciągnącą się niemal po samą Prechybę. Część północną przecina wpadający do Grajcarka potok Sielski, nad którego dolnym biegiem rozłożyły się zabudowania wiejskie. Obszar wsi według danych Sł. Geogr. wynosi 3180 mor­ gów, z czego na własność chłopską przypadło 749 morgów. Ziemie uprawne zajmują w Szlachtowej wschodnią część połaci południowej, położonej między Grajcarkiem a granicą pań­ stwową i tereny nad dolnym biegiem potoku Sielskiego na wschód i zachód po granice wsi sąsiednich. Część zachodnią połaci połud­ niowej oraz znaczny obszar w północnej części terytorium wsi zajmują lasy oraz polany. Te ostatnie użytkowane są do celów pasterskich, a także dla prymitywnej gospodarki rolnej. 4!) Według Graula , który układ rolny Szlachtowej poddał ana­ lizie, ziemie uprawne tej wsi rozpadają się na 12 ról o następu­ jących nazwach: 4 7 T. Modelski, Kolonizacja wolosko-ruska... Ze zjawiskiem takim spotykamy się np. w Rychwaldzle p. Gor­ lice, gdzie dawna kolonia niemiecka została później przeniesiona na p r a w o wołoskie i zasymilowana przez w o ł o s k o - r u s k i c h pasterzy. Hans Graiul, Gisela Hiildehrandt, Beitrage zur Siedlungsgeographie des Generalgonverneoients, K r a k ó w , 1943, str. 48 i nast. 44 4 9 �175 1) 2) 3) 4) 5) 6) Sołtysia Smarkoniówka Zaprzatowska Janczurowska Deszczeckowska Księża 7) 8) 9) 10) 11) 12) Ziębowska Kocurowska Włakowska Gryiidziowska Nagrantowska Berezińska. Prócz wyżej wymienionych istnieje jeszcze poza układem rolnym wsi rola trzynasta, położona peryferycznie nad granicą szczawnicką. Rola ta łączy się z przysiółkiem zwanym Malinów. Wymienionych wyżej 12 ról wchodzi w skład czterech niw. Zasadniczo jest więc Szlachtową wsią niwową regularną. Nie reprezentuje ona jednak tak klasycznego typu regularnej wsi n i wowej jak np. Krauszów, opracowany przez prof. К. Dobrowol­ skiego . Okazuje się bowiem, że role w niwie przylegającej do zabudowań wiejskich od zachodu łączą się bezpośrednio z zagro­ dami swych właścicieli, podobnie jak to występuje przy układzie łanów leśnych. 50 Wsie niwowe regularne, w których role jednej z niw nawią­ zują do zagród właścicieli, określane są w nauce niespołszczonym dotychczas terminem G e l i i n g e f l u r i uważane są genetycznie za formę przejściową między ustrojem niwowym, regularnym, a ustrojem łanów leśnych . Jak widać z publikowanego przez Graula planu katastral­ nego Szlachtowej, niwa której działki nawiązują do zagród obej­ muje po zachodniej stronie potoka zaledwie 10 ról, podczas gdy dwie, a mianowicie Nagrantowska (Nr 11) i Berezińska (Nr 12) leżą na wschodniej połaci wsi. Ta nieregularność układu nasu­ nęła Graulowi przypuszczenie, że wymienione dwie role mogły zostać później od innych wymierzone. Przeciw powyższemu przy­ puszczeniu przemawia jednak zdaniem Graula fakt, że w niwie 51 50 K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1936. W. Ebert, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936. R. Kótzschke i W. Ebert, Gescbichte der ostdeutschen Kolonisatioii, Leipzig 1937. 51 �176 czwartej oznaczonej przez niego literą «d» niwa Nagrantowska (Nr 11) znajduje się w pośrodku między innymi rolami. Nierówna wielkość poszczególnych ról, wahająca się od 81,32 ha (Nagrantowska) do 39,28 ha (Deszczeckowska) nasuwają autorowi myśl, że niektóre role mogły powstać przez rozpad ról starszych na dwa pół rolki. Prócz czterech niw podzielonych na 12 ról należy do miesz­ kańców Szlachtowej 7 polan a mianowicie: Czertezy, Petranczyk, Koszar, Rosochata, Wilcza Dolna, Bukowiecka i P o d R a b s z t у n e m. Kształt wsi podyktowany warunkami układu rolnego jest bardzo charakterystyczny. Szlachtowa według planu katastralnego w r. 1846 była szeregówką zabudowaną jednostronnie po zachod­ niej stronie drogi. Po przeciwnej jej stronie znajdowały się jedy­ nie zabudowania należące do roli Nagrantowskiej i Berezińskiej, które, jak wiemy, ciągną się wbrew ogólnej zasadzie po wschod­ niej stronie potoka Sielskiego. Przeciętny stan posiadania we wsi wynosił ostatnio kilka morgów. Niektórzy posiadali 10, 15 a na­ wet 20 morgów. Pola są bardzo rozdrobnione. Według jednego z informatorów na jego 6 morgów przypadało w r. 1939 ponad 80 działek. Sąsiadująca ze Szlachtowa od wschodu wieś J a w o r k i l i ­ czy 1588 morgów powierzchni, z czego 560 (głównie lasu) nale­ żało do Stadnickich z Nawojowej. Posiadłość chłopska składała się z 360 morgów roli uprawnej, 85 morgów łąk i ogrodów, 417 morgów pastwisk i 166 morgów lasu. Kształt terytorium wsi daleki jest od tej regularności, jaką obserwowaliśmy w Szlachtowej. Zabudowania wiejskie rozłożyły się wzdłuż rzeki Ruskiej, która dzieli terytorium wsi równoleżni­ kowo. Część południowa przypomina formą trapez, który jednym bokiem przytyka do granicy państwa. Część obszaru Jaworek po­ łożona na północ od Grajcarka podzielona jest doliną potoka spły­ wającego z Czarnej Wody na dwie części, z których wschodnia wcina się długim językiem między terytorium wsi Białej i Czar­ nej Wody. �177 Układ gruntowy Jaworek jest niwowy regularny. Podobnie jak to mieliśmy w Szlachtowej. Obsenvujac mapę katastralną wsi, bez trudu odróżnimy dawne użytki rolne od późniejszych karczunków i licznych polan, które występują w części południowej od strony Wysokich Skałek. Według ksiąg gruntowych obszar dzieli się na 3 niwy: Czarny, Polańską i Jaworzynę, które z kolei rozpadają się na 13 ról chłopskich i jedną gminną. Niestety zdjęcie katastralne wsi zostało błędnie przeprowadzone i polany nie zostały wyod­ rębnione jak w innych wsiach okolicznych, lecz z pogwałceniem zdrowego sensu włączone w ramy układu niwowego. Poza tym podział terytorium Jaworek na 3 niwy jest niewątpliwie uprosz­ czeniem dokonanym przez geometrów katastralnych nie odpowia­ dającym podziałowi pierwotnemu. Niwa Czarny obejmuje wszystkie grunty położone na północ od rzeki Ruskiej, cała zaś część południowa, podzielona poludnikowo doliną potoku, rozpadać się ma na dwie niwy: wschodnią zwaną J a w o r z y n a i zachodnią P o l a ń s k a . Obydwie te niwy sięgać mają do granicy państwa, obejmując liczne polany leżące w tej części wsi. Bardzo nawet pobieżny rzut oka na załączoną mapę (rys. 2) poucza nas o sztuczności takiego podziału, który niezgodny jest ani z morfologią terenu, ani z wewnętrznym podziałem wsi na role. Pominąwszy rolę 14, określoną w księgach katastralnych jako r o l a g m i n n a , która zresztą występuje wyłącznie poza obsza­ rem właściwych niw wiejskich i obejmuje tylko kilka piatów lasu, spotykamy w Jaworkach 13 ról a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) Lud, Brydowska Hołowaczowska Kudlaczowska Luszczakowska Srokowska Stanczakowska Prokwitowska т. X X X V I I 8) 9) 10) 11) 12) 13) Sucharowska Szwierkowska Szwistowska Szczerbuszewska Tomkowska Tyndorowska. 12 �178 Rye. 2. Roli księżej w Jaworkach nie ma, gdyż parafia była fundo­ wana późno i probostwo nie posiada tu uposażenia w gruntach. Informacje zasiągnięte z terenu wymieniają na obszarze Ja­ worek 24 polany, a mianowicie: polanę Durbaszka, Diwiwska, Pałenyca, Czerszla, Podgaciwka, Szczepańciwka, Dołyna, Rusyniwka, Huły, Kiczera, Stachuriwka, Polany, Bosiwka, Kapitaniwka, Jasilnyk, Debrzyna, Fugasiwka, Skalnyk, Zadołyna, Babianka, Pysariowa, Stare, Pańska i Czersłyna. Należy podkreślić, �179 że wymienionych wyżej 13 ról posiada swe udziały w pięciu niwach oznaczonych przeze mnie na załączonej mapie przy po­ mocy cyfr rzymskich. Trzy z tych niw, mianowicie I , I I i IV grają rolę podstawowych, co łączy się niewątpliwie z trójpolowym sy­ stemem uprawy ziemi , dwie zaś ( I I I i V) posiadają znaczenie raczej uboczne. Charakterystycznym dla Jaworek szczegółem układu rol­ nego, który w sposób tak jaskrawy nie uwidacznia się w innych wsiach niwowych regularnych jest występowanie w obrębie jed­ nej niwy kilku działek należących do tej samej roli. Podczas gdy np. w opracowanym przez K. Dobrowolskiego Krauszowie, lub w opisanej przez Graula Szlachtowej w obrębie tej samej niwy pewna rola występuje wyjątkowo tylko więcej niż jeden raz, w Jaworkach zwłaszcza w niwie I I i I I I podwójne a w niwie I nawet potrójne występowanie pewnych ról spotyka się dosyć często. 52 Częstość występowania poszczególnych ról w niwach: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 I 3 2 2 3 1 1 3 O 2 3 0 2 2 fi 1 2 1 1 0 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 t 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 7 G 8 3 G 6 6 5 8 4 7 7 Nr. r o l i Nr. niwy Ы _._ IV V Razem J_ 7 Przyczyna lego zjawiska nie jest mi jasna. Prawdopodobnie wynika ono z jakichś późniejszych podziałów czy wymian wza­ jemnych. Jak widać z powyższego nie wszystkie role występują na terenie wsi w tej samej ilości działek i tak: '-' K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala, str. 50. 12* �180 z 3 dziatek składa się rola 5 3, 6, 7, 8 1, 2, l ' , 13 4, 10 Zsumowane powierzchnie poszczególnych ról dają podobnie jak w Szaflarach wyniki różne, co nasuwa przypuszczenie, że w Jaworkach obok ról kmiecych występowały również półrolki i grunty mniejsze zagrodnicze. Kolejność następowania po sobie ról w poszczególnych n i ­ wach jest przypadkowa, co wskazuje, że pierwotnie przydzielane były właścicielom w drodze losowania ". Jedynie rola Łuszczakowska (Nr 4), Sucharowska (Nr 8) i Tyndarowska (Nr 13), występują we wszystkich pięciu niwach z reguły obok siebie. Nasuwa lo przypuszczenie, że musiały one powstać z podziału jednej większej roli.' Była tu zapewne dawna rola sołtysia. Na załączonej mapie Jaworek zwraca uwagę niewielka pro­ stokątna parcela położona na północnym krańcu niwy V, ozna­ czona cyfrą 0, parcela ta jest w rzeczywistości miniaturową niwą V I , gdyż wszystkie role posiadają w niej maleńkie udziały. Powstała ona zapewne niezbyt dawno na drodze likwidacji wspól­ nej własności. Role dzielą się według informacji miejscowych na tzw. p r u t y , nazywane też p o m i r o k. P r u t — pręt jest lo prze­ chowana w tradycji ludowej dawna miara ziemi, która dziś stra­ ciła już na Rusi Szlachtowskiej znaczenie powierzchni ściśle pod względem rozmiarów określonej. Prócz ziemi zamkniętej w obrębie 5 niw opisanych poprze­ dnio, w posiadaniu włościan były liczne polany, położone w po­ łudniowej części obszaru wsi w kierunku Wysokich Skałek. Własność chłopska była już w czasie dokonywania zdjęcia katastralnego przed 100 lały silnie rozdrobniona. Wzięta jako 5 5 3 K. Dobrowolski. Najstarsze Landliche Siedelformen..., str. 35. osadnictwo.,., str. 89. W. Ebert, �181 przykład posiadłość Michała Prokwila składała się wówczas z 70 działek, z których w obrębie roli Prokwitowskiej było 37, „ Tyndarowskiej było 24, polan Prokwitowskich było 5, „ Tyndarowskich było 4. Charakterystyczne rozmieszczenie działek w obrębie dwóch ról wskazuje na to, że na posiadłość M. Prokwita prócz grun­ tów dziedzicznych w roli Prokwitowskiej złożyły się też uzyskane zapewne w drodze przedślubnej darowizny części wniesione z roli Tyndarowskiej. Zagroda właściciela znajdowała się w grupie domostw na roli Tyndarowskiej w niwie IV, co wskazywałoby, że któryś z Prokwitów p r z у ż e n i ł się do rodziny Tyndarów. Zabudowania Jaworek rozłożone są na tarasach nadrzecz­ nych po obu stronach rzeki Ruskiej i wpadającego do niej potoku Czarnej Wody. Osobna niwa domowa w Jaworkach nie wyod­ rębnia się. Przed 100 laty domostwa Jaworek układały się drob­ nymi skupieniami wzdłuż dróg biegnących po obu stronach rzeki i łączących je przecznic, co w rezultacie dawało obraz zbliżony do Izw. w i e 1 o d r o ż n i с у l u ź n e j (niem. Netzdorf). Dziś skut­ kiem przybycia znacznej ilości nowych gospodarstw luźny cha­ rakter zabudowania zatarł się dosyć silnie i wioska zamieniła się w wielodrożnicę zwartą. Zagrody włościańskie budowane są z reguły w nawiązaniu do swych ról. Jest to szczegół stwierdzający pewną atypowość niwowego układu regularnego Jaworek i pozwalający na zalicze­ nie tej wsi do form przejściowych nawiązujących do odmiany określanej mianem G e 1 a n g e f 1 u r. Na wschód od Jaworek położona jest trzecia z czterech wio­ sek Rusi Szlachtowskiej mianowicie R i a ł a W o d a . Terytorium tej wsi w kształcie nieregularnego wieloboku wydłuża się w kie­ runku północno-wschodnim, sięgając po grzbiet górski, łączący Obidzę (927) z grupą Wielkiego Rohacza. Według Sł. Geogr. obszar Białej Wody wraz z przysiółkiem Niemcową wynosił �182 1865 morgów. Na podstawie tradycji miejscowych pierwotnymi założycielami wsi miało być 9 gospodarzy. W drugiej połowie XIX w. wieś liczyła 118 domów z 677 mieszkańcami. Według zdję­ cia katastralnego z r. 1846 obszar wsi rozpada się na dwie niwy, a mianowicie O d g r a n i c y J a w o r s k i e j , obejmującą za­ chodnią połać obszaru wsi i niwę P o l a ń s k ą , położoną w części wschodniej. W Białej Wodzie, jak widać z ksiąg katastralnych, istniała w r. 1846 jedna rola sołtysia, 10 półrolków chłopskich, a ponad lo 24 polany i wspólny las gminny. r 1) Rola Sołtysia 2) Półrolek Fedorygowski Karpiakowski 3) Konowałowski 4) Kornajowski 5) Lazarczakowski 6) 64 Polany : Czerska (gwar. Czerśla) Czerslyca (gwar. Czersłyca) Czerwona Młaka Czerszliczki Czirszliczki Czucholka Hurczalka Jaworzyna Kobylarki (Kobylanka) Kulaszanka Lilawcowa 7) półrolek Nowolanowski 8) „ Obertanowski 9) ,, Smolegowski 10) „ Sumilasowski 11) „ Wasilakowski 12) Wspólny las. Palenica (Pałenyca) Pietruszkowa Podrohacz Polanka Rohacz Semenitka Sichla (Sychła) P o d S k a ł ą (Pidskalka) Skalskie Skalska Skałka Wierszliczki (Werchliczka). Ponadto ni form atoro wie z terenu podają nieu względ­ nione w katastrze nazwy polan: Sumylasowa Skałka, Zaskalskie, Szczyp, Flander, Zabiłowody. Hucułka, Czersłyna, Ciarałiwka, Koszaryska, Repowa, Z a G r z e s m у к, N а В e r e h, Rozdzila, Smołyska, pod Werchom. Jasilnik, Szczerbak. Sądząc z bar5 4 W r.swiasach podano nazwy g w a r o w e branych na miejscu. według informacji ze­ �183 �184 dzo prymitywnego szkicu terenowego wykonanego przez włościa­ nina z Białej Wody nie wszystkie z przytoczonych tu nazw ozna­ czają polany właściwe, wiele z nich jak np. Repowa, Flander oznaczają miejsca w obrębie niw leżące. Do tej kategorii należą też uwidocznione na planie sytuacyjnym, a nie wymienione w spi­ sie polan nazwy Groń, Bryszton, Zapustok, Na Uhłyska rozmiesz­ czone w części leżącej na południe od Grajcarka oraz Szczerbak, Stodolisko i N a o g r o d a c h na północy. Jeśli wyeliminujemy na razie z naszych rozważań polany leżące na peryferiach obszaru wiejskiego, terytorium Białej Wody rozpada się z punktu widzenia układu rolnego na trzv wielkie całości, które na pierwszy rzut oka możnaby uważać za niwy. Jedna z nich w kształcie zbliżonym do trójkąta ciągnie się w kie­ runku północnym od rzeki Ruskiej, druga w kierunku południo­ wym, trzecia zaś mniejsza od poprzednich w formie dość regular­ nego prostokąlu rozdziela dwie grupy polan we wschodniej części obszaru wiejskiego. Po wyznaczeniu jednakowoż na mapie zasię­ gów poszczególnych ról, na które rozpadają się niwy, dostrzegamy w nich zdumiewającą zgodność w kolejności następstwa poszcze­ gólnych ról w dwu odgraniczonych rzeką połaciach. Zarówno po­ łać północna jak i południowa rozpadają się na 9 ról i pólrolków. Posługując się numeracją uwidocznioną na odnośnej mapie (rys. 3) schemat układu gruntowego Białej Wody można by przed­ stawić w sposób następujący: 1, 11, 2, 8, 9, 11, 2, 8, 3, 10, 5, 1, 1 1, ll7"2, 8, 9, 3, 10, 57 4, T 4 10 3 9 8 2 10 1 5 O �185 Rye. 1. Rekonstrukcja pierwotnego p o d z i a ł u g r u n t ó w w Białej Wodzie. Użytki rolne r o z p a d a j ą się na dwie n i w y , podzielone na 9 r ó l . W niwie głównej role rozmieszczone są na sposób ł a n ó w leśnych. Zabudowania rozrzucone na k r a w ę d z i terasy nadrzecznej. K a ż d y właściciel posiada z a g r o d ę na swojej r o l i ( o p r a c o w a ł i rys, R, Reinfuss). �186 Widać z niego, że między odpowiednimi działkami po pół­ nocnej i południowej stronie rzeki Ruskiej zachodzą zdumiewa­ jące zgodności. Rola 1 i półrolki 11, 2 a w górnej części wsi 3, 10, 5, 4 i górna rola sołtysia (1) stanowią jednolite pasy, które ciągną się nieprzerwanie w poprzek doliny rzecznej. Pewne zabu­ rzenie w zgodności ról w północnej i południowej połaci, wynika­ jące z pojawienia się po stronie północnej między półrolkiem oznaczonym nr 9 i 3, pokoików nr 11, 2 i 8, należy uważać za zja­ wisko późniejsze, wynikające z wzajemnych wymian, wyposa­ żeń itp. Fakt, że w północnej części omawianej połaci spotykamy układ półrolków, odpowiadający kolejności następstwa półrolkoni w połaci południowej, upoważnia nas do dokonania rekonstrukcji dawnego podziału w sposób przedstawiony na rys. 4. Widzimy więc, że pierwotnie obydwie połacie północna i po­ łudniowa istotnie stanowiły jedną niwę ciągnącą się w poprzek doliny Grajcarka, podzieloną na długie, wąskie pasy, biegnące w kolejności zachowanej po dziś w części południowej. Było więc pierwotnie 8 półrolków' kmiecych i jedna rola sołtysia, która po­ dzielona na dwie części zamykała niwę od wschodu i zachodu. Ta sama rola sołtysia i 8 półrolków stanowi zrąb niwy Polańskiej położonej we wschodniej części wsi. Rolę sołtysią oraz 8 półrol­ ków' oznaczonych cytrami 2, 3, 4, 5, 8, 9, 10, 11 należy uważać za pierwotne i potwierdzające podanie miejscowe o 9 gospodarzach, którzy założyli wieś. Półrolek Łazarczakowski (Nr 6) i Nowolanowski (Nr 7) z racji ich peryferycznego położenia należy uwa­ żać za znaczenie późniejsze, powstałe na karczunkach lub kosztem polan. Z punktu widzenia systematyki układów rolnych Biała Woda reprezentuje formę przejściowy między układem niwowym, a ukła­ dem łanów leśnych. Gdyby nie istnienie dodatkowej niwy Po­ lańskiej, można by Białą Wodę określać jako klasyczny typ układu łanów leśnych, rozmierzonych dwustronnie, jak to spotykamy w niektórych wsiach Łemkowszczyzny czy Orawy . Fakt jedna55 w • Tzw. "Langhufendorb, patrz I I . Graul, Formen d. Waldhufendorfes a uf der Nordabhang der Karpathen, Die B u r g 1942, str. Ж. �187 kowoż, że w niwie Polańskiej reprezentowanych jest tylko 9 sta­ rych ról i półrolków, nie pozwala uważać tej niwy za formę póź­ niejszą, która spaczyła pierwotny układ łanów leśnych. Niewąt­ pliwie obydwie niwy w swej podstawowej formie istniały od momentu rozmierzenia wsi, w którym skrzyżowano zasadę po­ działu ziemi właściwego wsiom łanowym, z podziałem na niwy. Celem zorientowania się w rozkładzie i rozdrobnieniu grun­ tów zostały na podstawie wpisów do ksiąg katastralnych prze­ badane posiadłości dwóch gospodarzy. Jeden z nich nazwiskiem Konował (Nr domu 86) posiadał w r. 1846 swój grunt w 49 od­ dzielnych parcelach, z których 44 rozizuconych było w obrębie roli Konowałowskiej, zaś 5 po polanach (Litawcowa 3, Pietrusz­ kowa 2), dom właściciela leżał na roli Konowałowskiej w grupie zabudowań na północnym brzegu rzeki Ruskiej. Drugi właściciel nazwiskiem Fedorygo (Nr domu 2a) miał ziemię w 36 działkach, z czego: 24 4 1 4 w w w w półrołkach Fedorygowskich, roli sołtysiej górnej i dolnej, półrolku Konowałowskim, polanach (Podrochacz 1 Czuchołka 2, Czerszliczki 1). Widać z powyższego, że główny zrąb jego posiadłości sta­ nowiły grunta dziedziczne, mniejszą zaś część grunta wydzielone z roli sołtysiej, na której stal również dom wzmiankowanego go­ spodarza. Zabudowania Białej Wody ciągnęły się w r. 1846 drobnymi skupieniami wzdłuż prawego brzegu rzeki Ruskiej, tworząc osie­ dla charakterystyczne dla wsi łańcuchowych, związanych, jak wiemy z układem łanów leśnych. Jedynie w północnej części niwy P r z y g r a n i c y J a w o r s k i e j wkradły się pewne nieregularności. Łańcuch osiedli przerywa się, skutkiem czego tzw. N i ż n i к o n i e c, oddzielony jest od W у ż n e g о к o ń с a prze­ strzenią niezabudowaną długości ok. 3/4 km. Osobnej niwy domowej nie ma oczywiście w Białej Wodzie zupełnie, a osiedla pobudowane są na własnych rolach, jak przy układzie łanów leśnych. �188 C z a r n a W o d a , ostatnia z wsi Rusi Szlachtowskiej, która pozostała jeszcze do omówienia, położona jest na północ od Ja­ worek w dolinie potoku zwanego również Czarną Wodą. Wieś granicząc od zachodu ze Szlachtowa, od wschodu z Białą Wodą sięga na północy po Wielki Rohacz (1182 m), Radziejowa (1265 m) i Prechybę (1195 m). Obszar według Sł. Geogr. wynosi 1885 morgów, «wieś mała liczyła w I I połowie ub. stul. zaledwie nieco ponad .'300 mieszkańców*. Według miejscowej tradycji najstarszą część wsi stanowią tzw. M a s ł e j a k i , leżące w dolnej części niedaleko granicy ja­ worskiej. Założenie wsi przypisuje tradycja 8 rodzinom, po których pozostały do dziś nazwy ról: 1) 2) 3) 4) Hromczakiwka Karpiakiwka Kudłakiwka Masłejakiwka 5) 6) 7) 8) Nawalaniwka Radykiwka Simkiwka Suchiwka, ponadto wymieniają jeszcze informatorzy szereg polan, a mia­ nowicie po zachodniej stronie potoku: Babianka, Chryszczysko. Czerśla, Gmń, Młaczky, Placyska, Podgruń, Polanę, Długą, Swynarki, po wschodniej zaś Dołyne, Hłyny, Jasilnyk, Liszczyna, Pokriwiska, Rohacz. Na podstawie odręcznego szkicu wykonanego z samej tylko mapy katastralnej i informacji z terenu widzimy, że podobnie jak to było w innych wsiach Rusi Szlachtowskiej obszar rolny wsi rozpada się na niwy i leżące na peryferiach polany. Pierwotnie ziemie uprawne skupiały się głównie w połud­ niowej części wsi od strony granicy Jaworek. Tu znajdujemy w terenie nazwę miejscową R o l e oraz najbardziej starannie roz­ mieszczone niwy. Użytki rolne leżące poza niwami wchodzą juz w skład licznych polan. Pewne analogie zachodzące w układzie gruntowym Czarnej Wody z układami Białej Wody i Szlachtowej pozwalają przy­ puszczać, że i tu nie była nigdy wyznaczona osobna niwa do­ mowa, tylko poszczególni wdaściciele gruntu budowali się na �189 swoich rolach. Przemawia za tym dosyć luźny, łańcuchowy cha­ rakter osiedla, zabudowanego głównie jednostronnie po prawej stronie drogi i potoku czarnowodzkiego. Pola podobnie jak w wio­ skach poprzednich są silnie rozdrobnione. § 5 , O s a d n i c t w o s e z o n o w e. Jak to poprzednio było wspomniane przy opisie układów rolnych poszczególnych wsi Rusi Szlachtowskiej prócz ziemi uprawnej ujętej w niwy podzie­ lone na role, posiadają włościanie większą lub mniejszą ilość polan, które stanowią subekumenę pastersko-rolniczą i są tere­ nem osadnictwa sezonowego. Według Kubijowicza, który w okresie między I a I I wojną światową przeprowadzał badania nad osadnictwem pasterskim Beskidu Sądeckiego - , na interesującym nas obszarze polany le­ żące powyżej 1000 m n. p. m. wykorzystywane są głównie jako pastwiska, niżej zaś położone służą jako łąki sianokośne i pola uprawne. Na halach wyżej położonych uprawiano dawniej kolektywny wypas wołów. Rzadko spotykano tam, poza najprymitywniejszymi szałasami jakieś trwalsze schroniska pasterskie. Woły na noc były spędzane na polany niżej położone, gdzie pasterze znajdo­ wali schronienie w specjalnych szopach czy domkach. Najbogatsze formy osadnictwa sezonowego rozwinęły się na polanach w pasie środkowym, tj. między polami stale uprawia­ nymi a owymi pastwiskami grzbietowymi. Polany, o których w tej chwili mówię, wykorzystywane były częściowo jako laki sianokośne, częściowo jako pastwiska, na których wypasano owce, a także dla celów rolniczych. W związku z dłuższym lub krót­ szym pobytem ludzi na polanach rozwinęły się na nich różne odmiany osadnictwa sezonowego, którego formy architektoniczne uzależnione są od rodzaju gospodarki prowadzonej na polanie. Dla kosiarzy przebywających na polanach przez czas stosunkowo niezbyt długi, a także dla pasterzy, którzy na pograniczu polan i wyżej położonych pól uprawnych prowadzą indywidualną goe 58 Wł. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kra ków, 1927, str. 43 i nast. �190 spodarkę szałaśniczą, buduje się dość prymitywne szopy. Znaj­ duje w nieb pomieszczenie pasterz, a także i tych kilka sztuk bydła, które pod jego opieką znajdują się na polanie. Owce no­ cują w przesuwanych koszarach, stawianych na ugorach pobli­ skich pól. W wypadku gdy na polanie prowadzi się gospodarkę pasterską, połączoną z uprawą roli, pojawiają się na niej zabudo­ wania, tzw. gospodarstw filialnych. Architektonicznie budynki go­ spodarstw filialnych nawiązują do starszych typów domów spot­ kanych na wsi. Gospodarstwo filialne składa się zazwyczaj z mie­ szkalnej c h y ż y i osobno stojącej stajni. Przy systemie gospo­ darstw podwójnych ludność wsi w czasie robót wiosennych i pod­ czas sprzętu spędza po parę tygodni w chacie położonej w górach. Niekiedy gospodarstwo macierzyste zostaje wtenczas zupełnie opu­ szczone, a budynki zamknięte na klucz oddane są pod opiekę sąsiadów. 7 67 W latach ostatnich w związku z coraz dalej idącym roz­ drobnieniem gospodarstw i głodem ziemi zaobserwować się dawał wielki rozwój gospodarki hodowlano-rolnej na polanach Rusi Szlachtowskiej. Na polanach brano znaczne ilości ziemi pod pług i powstawały nowe gospodarstwa filialne. Oczywiście rozwój rol­ nictwa na polanach musiał wpłynąć ujemnie na możliwość utrzy­ mania się pasterstwa. I I I . BUDOWNICTWO S 6. Z a g r ó d a. Zagroda na Rusi Szlachtowskiej składa się najczęściej z dwu budynków: z domu mieszkalnego i budynku gospodarczego zwanego s z o p ą , w którym znajduje się boisko i stajnia. Budynek mieszkalny poza nielicznymi wyjątkami zo­ rientowany jest ścianą szczytową do drogi (Tab). I , rys. 1 a, b, c, d, e, f), zaś budynek gospodarczy cofnięty wstecz ustawiony jest swą dłuższą ścianą bądź równoległe do drogi, bądź prostopadle, w niewielkiej odległości od budynku mieszkalnego (Tabl. I , 5 7 F o t o g r a f i ę sezonowo zamieszkałej «chyży» z Białej Wody publ. St. Leszczycki (Wierchy, t. X l i ] , str. 80). �191 TABLICA I . Ryc. 1. Plany z a g r ó d , część mieszkalna oznaczona k o l o r e m czarnym, gospodarcza zakreskowana. (a, b, с — Biała Woda, d, f — S z l a c h t o w ą , g — J a w o r k i ) . — Ryc. 2. Plan domu — Czarna Woda. Ryc. 3. Plan domu przedstawionego na Tabl. I i , ryc. 3 — Biała Woda. — Ryc. 4. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , 1 — ł a w y , Jó — łóżko, st — stół, s — szafa, piec znkreskowany. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 5. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , oznaczenie j . w. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . Ryc. 6. Plan domu (Czarna Woda). — Ryc. 7. Plan domu przedstawio­ nego na Tabl. I I , ryc. 4 (Biała Woda). — Ryc. 8. Plan domu (Szlach­ tową, z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 9. Plan domu ( S z l a c h t o w ą ; z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 11). Plan budynku gospodarczego (Czarna Woda). — Ryc. 11. Plan budynku gospo­ darczego (Czarna Woda). — Ryc. 12. Plan b u d y n k u gospodarczego przedstawionego na Tabl. I I , ryc. 8 (Biała Woda). Uwaga! Na planach oznaczono: Ch -— chlew, В — boisko, I — izbę, (Ib. — izba biała, Ic. — izba czarna), К — k o m o r ę , S — sień, St — stajnie, piece oznaczono k o l o r e m czarnym. �192 rys. 1 d). W takich wypadkach zdarza się, że niepołączone ze sobą konstrukcyjne budynki, mieszkalny i gospodarczy, nakrywa się wspólnym dachem (Tabl. I , rys. 1 e). Wolna przestrzeń mię­ dzy obydwoma budynkami nakryta dachem, pozbawiona jest ściany przedniej (tylna zaszalowana deskami) użytkowana bywa jako skład na narzędzia rolnicze, drewutnia lub tp. Bywają wypadki (podyktowane szczególnymi przyczynami, jak brak miejsca na parceli budowlanej itp.), które zmuszają do stawiania budynku gospodarczego w znaczniejszej odległości od domu mieszkalnego. Wypadki takie, w których zwartość obejścia zostaje zerwana, zdarzają się na ogół rzadko. Przeciwnie, w Ja­ workach i Szlachtowej spotykamy dążność do budowania zagród w formie zwartych czworoboków (Tabl. I . rys. 1 f, g). W za­ grodach tego typu dom mieszkalny zwrócony jest szczytem do drogi, do niego pod kątem prostym dostawiony budynek gospo­ darczy. Dwa pozostałe boki obejścia zamyka masywme ogrodzenie budowane niekiedy z bierwion na węgiel i nakryte u góry dwu­ spadowym daszkiem z gontów. Do ogrodzenia przytykają od po­ dwórca pośledniejsze budynki gospodarcze, jak szopy, wozownie itp. (Tabl. I , rys. 1 g). Od drogi prowadzą na podwórze obszerne wrota wjazdowe z małą furtką dła pieszych, nakryte od góry dasz­ kiem gontowym (Tabl. I I , rys. 1). Zagrody czworoboczne spotyka się, jak lo już wyżej powie­ działem przede wszystkim w Szlachtowej i Jaworkach. W Białej Wodzie i Czarnej Wodzie występują one nadzwyczaj rzadko. Piwnice, o ile nie są umieszczone w fundamenlach bu­ dynku (o czym będę pisał poniżej) buduje się osobno w formie półziemianki, częściowo wkopanej w stoki pagórka o ścianach obudowanych murem z nieobrobionych głazów. Konieczność do­ stosowania się do topografii lerenu powoduje, że w miejscu od­ powiednim dla wykopywania piwnic nieraz spotyka się ich po kilka w szeregu (Tabl. I I , rys. 2) stojących z dala od reszty zabudowań. 1 § 7. P 1 a n d o m u i b u d y n k ó w g o s p o d a r c z у с h. Plan starego domu mieszkalnego składa się z sieni i izby, w któ- �193 rej znajduje się piec kuchenny. Domy tego typu do ostatnich czasów spotkać można zarówno w Białej Wodzie, jak i w Czarnej Wodzie (Tabl. I , rys. 2), jak wreszcie wśród uboższych chałup Jaworek, czy Szlachtowej. Zdarza się niekiedy, że poszerzona sień zaopatrzona jest w szerokie wjazdowe wrota i zastępuje boisko (Tabl. I , rys. 3, Tabl. I I , rys. 3). W nowszych domach prócz izby i sieni spotykamy komory, które stawiają po prze­ ciwnej stronie sieni (Tabl. I , rys. 0). Fakt, że komary niejedno­ krotnie przybudowane są do budynku na slup, podkreśla luźność związku zachodzącego w budownictwie Rusinów Szlachtowskich między komorą a innymi ubikacjami c'omu mieszkalnego. Prócz starych domów składających się z izby, sieni i przy­ stawionej na słup komory, które planem swym odpowiadają pry­ mitywnym budowlom gospodarstw filialnych (por. § 5), spotyka się też nieliczne domy, posiadające dwie izby rozdzielone sienią. Zazwyczaj jedna z izb zaopatrzona jest w piec piekarski i do go­ towania strawy, druga zaś stanowi świetlicę z piecem ogrzewal­ nym (Tabl. 1, rys. 9). Czasem zdarza się, że piec piekarski i kuchenny umieszczony jest w specjalnie poszerzonej sieni (Tabl. I , rys. 8), lub przecina się sień ścianką poprzeczną, tworząc w ten sposób niewielką ko­ morę (Tabl. I , rys. 9). Budynek gospodarczy zwany s z o p ą w swej formie najprost­ szej składa się z boiska oraz stajni. Sąsieków takich, jakie spoty­ kamy w stodołach po obu stronach boiska na dolinach, u Rusinów Szlachtowskich nie ma. Niewielka ilość zboża zbieranego corocznie mieści się swobodnie na strychu, w stajni, czy w domu mieszkal­ nym. Czasem przejrzystość planu budynku gospodarczego zmącona jest przez zewnętrzne, późniejsze przybudówki w rodzaju chlewów (Tab). I , rys. 10) itp. Zamożniejsi gazdowie posiadają s z o p y , w których dwie stajnie umieszczone są po obydwu stronach miesz­ czącego się w pośrodku boiska (Tabl. I , rys. 12, 12). W Czarnej Wodzie w budynku gospodarczym zupełnie odpowiadającym przedstawionemu na rys. 12 (Tabl. I) jedna ze stajni przeznaczona jest na bydło i konie, druga zaś pełniła funkcję owczarni. W buT Lud. T . X X X V I I 13 �TABLICA I I . Rye. 1. Zagroda czworoboczna (Biała Woda). — Ryc. 2. Piwnice z ka­ mienia polnego (Biała Woda). — Ryc. 3. Siary dom (plan na Tabl. I I , ryc. 3, Biała Woda). — Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa p o w s t a ł a przez połączenie pod w s p ó l n y m dachem budynku mieszkalnego i osobno stoją­ cego budynku gospodarczego (plan na ryc. 3, tabl. I ) . — Ryc. 5 Dach z koszyczkiem i pazdurem (Biała Woda). — Ryc. (3. Dach z balkonem (Jaworki). — Ryc 7. Ściana szczytowa domu mieszkalnego w Jawor­ kach. — Ryc. 8" Budynek gospodarczy (plan na ryc. 12, tabl. I) Biała Woda. — Ryc. 9. D o m w czasie budowy (Czarna W oda). — Ryc. 10 Dom z p i w n i c ą w kamiennej p o d m u r ó w c e (Czarna Woda) 7 �195 dynkach gospodarskich na Rusi Szlachtowskiej, prawie w każdym obiekcie mamy do czynienia z tzw. p r i с z у n ą. Priczyna powstaje przez cofnięcie wstecz części ściany licowej, a czasem również i bo­ cznych, skutkiem czego powstaje rodzaj podcienia (Tabl. I I , rys. 8), pod którym w dni słotne odbywa się zaprzęganie i wyprzęganie koni, przygotowywanie paszy itp. Konstrukcyjne szczegóły związane z architekturą s z o p z p r i c z y n a m i omówione zostaną na innym miejscu (§ 8). Wspomniałem poprzednio, że obserwowane są na Rusi Szla­ chtowskiej wypadki z r a s t a n i a się domu mieszkalnego z bu­ dynkiem gospodarczym. Jak widać z przedstawionego planu (Tabl. .1, rys. 7) powstałe w ten sposób zagrody jednobudynkowe są po prostu sumą swych części składowych. Złączenie domu mie­ szkalnego z budynkiem gospodarczym nie wpływa jeszcze na we­ wnętrzne stopienie się obydwu części w jedną całość i dalsze prze­ kształcenie rozkładu budynku, jak to obserwujemy np. w niektó­ rych jednobudynkowych zagrodach na sąsiedniej Łemkowszczyźnie . ss § 8. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Podstawowym materiałem budowlanym na Rusi Szlachtowskiej jest drzewo, głównie jodło­ we. Kamień, klóry na całym terenie w obfitości występuje, uży­ wany jest do budowy fundamentów i piwnic. Fundament kamienny zwany tu m u r e m (m u r) stawia się przede wszystkim w wypadku, gdy zachodzi konieczność wyrów­ nania terenu. Budynek stojący dłuższą częścią równolegle do kie­ runku spadku zbocza wymaga podbudowania fundamentu, który na jednym końcu dochodzi niejednokrotnie do wysokości dwóch metrów. Budowa fundamentu bywa zazwyczaj w ten sposób usku­ teczniona, że najpierw stawia się odpowiedniej wysokości słupy pod narożniki, układa się na nich zrąb (Tabl. I I , rys. 9), a dopiero gdy już dom jest pod dachem, wykańcza się murowanie funda­ mentów. W nowszych budynkach w razie dostatecznie wysokiego 5S Por. R. Reinfuss: Budownictwo ludowe na zachodniej kowszczyźnie, str. -1. Tabl. I , rys. 16 (odbitka X X X I I I t. Ludu). 13* Lem- �196 podmurowania robią w nim piwnice z wejściem od ściany szczy­ towej (Tabl. I I , rys. 10). W budownictwie Rusi Szlachtowskiej panującą konstrukcją ścian jest zrąb na węgieł (u h 1 a). W starszych budynkach zrąb ułożony jest z płaz zwróconych na zewnątrz stroną półokrągłą, do wewnątrz płaską. Płazy te bywają też od strony zewnętrznej lekko obrobione. Budynki nowe stawia się z belek o przekroju kwadra­ towym. Zabudowania gospodarcze, zwłaszcza ściany boisk, wo­ zowni, drewutni miewają ściany z okrąglaków. Pierwsze belki zrębu, licząc od dołu, noszą nazwę s p o d k i . Zawęgłowane są najczęściej na zamek lub obłap. Następne belki zrębu w starszym budownictwie były węgłowane z reguły na obłap, a końce ich nierówno poucinane sterczały na 10—20 cm. W nowszym budownictwie zrąb węgłowany jest na rybi ogon, do­ piero trzecia (poprzeczna) belka od góry, tzw. k ł ó d k a zacięta jest znowu na zamek dla uzyskania większej spoistości zrębu. Ko­ niec tej belki wystaje nieco na zewnątrz budynku. Następna od góry poprzeczna belka zwana r y g i e l wypuszczona jest prawie o 1 m przed lico ściany. Na niej w przedłużeniu zrębu leży ostat­ nia belka podłużna zwana p l o t ę w, osadzone są w niej krokwie dachowe. Na końcach rygli spoczywa dosyć gruba belka pozioma zwana I a t a, na której wspiera się krawędź dachu. W niektórych budynkach mieszkalnych na ryglu spoczywa nie płolew, ale przed­ ostatnia belka zrębu zwana p i d p 1 a t o w, na której dopiero leży płotew wdaściwa (Tabl. I I I , rys. 1). Powała w izbie spoczywa na ryglach. Budynki gospodarcze pod względem konstrukcji ścian nie róż­ nią się zbytnio od budynków mieszkalnych. Charakterystyczną ich cechą są tzw. p r i с z у n у powstałe przez cofnięcie części lub ca­ łej ściany frontowej (a czasem i bocznej) w stosunku do strychu budynku. Priczyny spotykamy najczęściej przy stajniach (Tabl. I , rys. 7, 11, 12). Konstrukcję ich przedstawia rys. 2 na tabl. I I I . W i ­ dzimy lam przekrój przez zrąb stajni. Dwie belki węższych ścian zrębu na wysokości ok. 2 m od ziemi wypuszczone są o 1 m przez lico ściany. Górna z tych belek stanowi wewnątrz budynku pod­ stawę, na której spoczywają deski powały. Końce wypuszczonych �197 belek górnych są w sposób normalny zawęgłowane, dolne zaś służą jedynie jako podpora. Niska, bo zaledwie 3—4 wieńców licząca ścianka strychu posiada przedostatnią poprzeczną belkę wysuniętą 0 dobry metr na zewnątrz. Na końcu tych belek spoczywa łata wspierająca krawędź dachu. W rezultacie dzięki wysunięciu ściany strychowej i okapu dachu uzyskuje się przed stajnią tzw. p r i с z у n u, t j . nakrytą przestrzeń szer. ok. 2 m. W dni słotne służy ona jako miejsce do wykonywania różnych prac gospodar­ skich. Obok konstrukcji węgłowej znana jest również na Rusi Szla­ chtowskiej konstrukcja na słup (zw. sumikowo-lątkowa). Do kon­ strukcji tej uciekają się w wypadkach, gdy do istniejącego wcze­ śniej budynku należy przystawić przybudówkę, gdy trzeba wsta­ wić ścianę celem wypełnienia pustej przestrzeni, na słup zakoń­ czone są z reguły ściany budynków gospodarczych, do których przy­ mocowuje się drzwi lub wrota. Czasami konstrukcji na slup używa się też wewnątrz węglowego zrębu, gdy trzeba np. wymienić od pewnego miejsca szereg zniszczonych belek. Drzwi -wiodące do chałupy posiadają konstrukcję nadzwy­ czaj prostą. Pionowe boki odrzwi stanowią dwa słupy z grubsza ociosane, w które wpuszczone są końce poziomych belek zrębu. Wykrój drzwi górą jest prostokątny (okrągłych nie zanotowałem). Tafla drzwi zbita z grubych desek poruszała się dawniej na koło­ wrocie ( w a r c a b a c h ) , obecnie zaś na żelaznych zawiasach. Zamki przy drzwiach należały do typu ślepych zamków kłodo­ wych, spotyka się też zasuwy z karbami do przesuwania przy po­ mocy klucza. Okna (konstrukcyjnie lak samo rozwiązane jak 1 drzwi) spotyka się w dwu odmianach: jedna to okno pojedyncze, oszklone z o' lub 9 niewielkimi kwadratowymi szybkami, druga to okna bliźniacze, szerokie, podwójne, wyglądające lak, jakby dwa okna wyżej opisane zostały zsunięte do siebie. W chatach sezo­ nowo zamieszkałych, w górach na polanach okienka izb są ude­ rzająco male, czasem otwory okienne nie przekraczają rozmiarów: 20 X 20 cm. § 9. D а с h у na Rusi Szlachtowskiej zbudowane są na krok­ wie (к r i к w y), które dołem wpuszczone są w płatew (nic zaś łatę �198 leżącą na końcu rygli). U góry krokwie związane są krótkim, nie­ zbyt grubym b a n t e m (Tabl. I I I , rys. 3). W nowszym budow­ nictwie spotyka się również dachy krokwiowe podparte na s t o 1 с e (Tabl. I I I , rys. 4). Na krokwiach spoczywają poziomo biegnące ł a t y , a na nich pokrycie w formie gontów lub dranic. Czasami dranice i gonty występują obok siebie na tym samym dachu. Zwła­ szcza okapy dachów chętnie kryją przy pomocy dranic. Kształty dachów są dosyć urozmaicone. Najstarszą formą da­ chu był niewątpliwie dach czterospadowy. Dachy tego typu wy­ szły jednak z mody i dziś spotyka się je najczęściej na budynkach gospodarczych. Budynki mieszkalne kryle są przeważnie dachami dwuspadowymi z niewielkim okapem u szczytu. W niektórych do­ mach (Biała Woda, Jaworki, również Szlachtowa) trójkąt szczy­ towy dachu ozdobiony jest u góry półokrągłym к o s z у с z к i e m, nad którym wznosi się na samym końcu kalenicy rzeźbiony p a zd u r (Tabl. I I , rys. 5). Prócz wyżej opisanych spotyka się też (zwłaszcza w Czarnej Wodzie) budynki kryte dachem dwuspadowym, w którym trójkąt szczytowy cofnięty jest w tył między płaszczyzny dachu, co po­ woduje powstanie jak gdyby balkoniku ogrodzonego poręczą skła­ daną z ozdobnie wycinanych desek (Tabl. I I , rys. 6). W innych wypadkach płaszczyzny dwuspadowego dachu wysunięte są w ścia­ nie szczytowej prawie o metr, przy czym w dolnej części powsta­ łego w ten sposób trójkąta mieści się okap, część górna zaś w 1/3 oszalowana bywa pionowymi deskami dołem ozdobnie wyciętymi (Tabl. I I . rys. 7). W zagrodach jednobudynkowych, które powstały przez na­ krycie wspólnym dachem budynku mieszkalnego i gospodarczego, częslo grzbiet dachu załamuje się w miejscu złączenia (Tabl. I I , rys. 4). Zdarza się też, że w zagrodach łych nad częścią gospodar­ czą jest dach czterospadowy, zaś nad częścią mieszkalną dwuspa­ dowy z okapem bocznym i koszyczkiem lub balkonikiem. Bardzo wiele domów na Rusi Szlachtowskiej posiada dachy bez kominów. Zręby chat pozostawione są w kolorze surowego drzewa jedynie na końcach węgłów i wzdłuż narożników pojawiają się nieśmiałe ozdoby wapnem. 7 �199 TABLICA I I I . Ryc. 1. P r z e k r ó j przez k o n s t r u k c j ę g ó r n e j części zrębu i dachu. I — «krik\va», I I — «platow», I I I — « p o p i d p l a t o w » , I V — «rygiel», V — «lata», V I — «klodka», V I I — « p o p e r e c z k a » , V I I I — «klodka p o d o u ż n i a » , I X — «gont» (Biała Woda). — Ryc. 2. P r z e k r ó j przez bu­ dynek gospodarczy z «priczyną». a — «priczyna», b — powala, reszta nazw j . w. (Czarna Woda). — Ryc. 3. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o z «bantem», I — «krik\va», I I — «bant», I I I — «platow» ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 4. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o «na stolce», I — «szpinka», I I — «stolec», reszta nazw j . w. (z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y ) . Ryc. 5. Rzeźba na dolnej ścianie tragarza ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobro wolskiej i T r z e p a c z ó w n y . — Ryc. 6. Rzeźba na bocznej ścianie tra­ garza ( j . w.). — Ryc. 7. Piec z okapem do odprowadzania dymu ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 8. Piec z u r z ą d z e n i e m do odprowadzania dymu w y k o n a n y m z worka n a c i ą g n i ę t e g o na obręcze i polepionego gliną ' ( B i a ł a Woda), �200 § 10. W n ę t r z e . Wnętrze domu mieszkalnego na Rusi Szla­ chtowskiej przedstawia się dość ubogo. Powala w izbie wspiera się na 3 tragarzach, gdzie niegdzie pod tragarzami zachował się jeszcze poprzecznie biegnący sosręb. W starym domu na sosrębie, a w nowszych na tragarzu środ­ kowym rzeźbią 6-ciolistną rozetę wśród stylizowanych kwiatów, znak Chrystusa lub Matki Boskiej i napis, пр.: »Hospod Błohosław sej Dom petro Dobańczyk Roku 1917 6 lipca» (Tabl. I I I , rys. 5, 6). Na prawo lub lewo od wejścia do izby mieści się piec. Prócz pieców piekarskich z oddzielną f a j e r k ą (blachą) do gotowania spotyka się jeszcze na Rusi Szlachtowskiej znaczną ilość pieców prymitywnych, bądź zupełnie kurnych, tj. takich, w których dym ulatnia się z czeluści na izbę, a stąd dopiero przez otwór w po­ wale rozchodzi się po strychu, bądź też zaopatrzonych w okapy, odprowadzające dym znad paleniska wprost do otworu w powale (Tabl. I I I , rys. 7, 8). Kominów wywiedzionych ponad dach, jak to już poprzednio mówiłem, jest bardzo niewiele. Piec przedsta­ wiony na ryc. 8, tabl. I I I , składa się z podstawy zbudowanej z ma­ sywnych bali jodłowych, na której spoczywa bita z gliny cześć górna, zaopatrzona z węższego boku w obszerną jamę paleniskową, zw. c z e l u ś c i e . W czeluściach zasadniczo rozpala się ogień tylko do pieczenia ciasta. Zwykłe codzienne gotowanie odbywa się na wystającej przed czeluściami nalepie. Okapy do odprowadzania dymu bywają niekiedy robione z worka rozpiętego na dwu drew­ nianych obręczach, przybitego do krawędzi otworu powały, a we­ wnątrz (czasem i zewnątrz) wylepionego gliną (Tabl. I I I , rys. 8). W rogu naprzeciw pieca zbiegają się dwie ciężkie, nierucho­ me ławy, które ciągną się wzdłuż dwu ścian izby. W narożniku tym między oknem w ścianie szczytowej i oknem w ścianie lico­ wej budj'nku wisi galeria obrazów świętych powieszonych sko­ śnie tak, że górna krawędź obrazu nachyla się ku widzowi. Daw­ niej wśród obrazów świętych dostrzec można było obrazy malo­ wane na szkle typu spiskiego lub podhalańskiego, dziś przeważnie oleodruki, głównie pamiątki z różnych odpustów. Nie brak wśród obrazów dewocyjnych drukowanych specjalnie dla grecko kato- �201 lickiej ludności ruskiej w Małopolsce Wschodniej. U zbiegu ław słoi stół, a czasem koło niego stołek z ozdobnie wycinanym opar­ ciem podobny do łych, jakie spotykamy na Podhalu. Wolne miej­ sce między piecem a ławą przy ścianie zajmuje łóżko, na którym sypiają gospodarze. Na prawo od drzwi przy piecu stoi r a m , t j . pólka na naczynie. Jeśli w izbie jest jeszcze trochę miejsca, sta­ wiają pod ścianą skrzynię. U Rusinów Szlachtowskich występują dwa typy skrzyń: jeden to skrzynie' z drzewa miękkiego, spojone na cynki, z pokrywą płaską, zewnątrz polichromowane. Sposób ornamentowania (charakterystyczne motywy tulipanów) wskazują na spiskie (słowackie) ich pochodzenie. Drugi typ to skrzynie zbu­ dowane na słup z drzewa twardego (bukowego) o wieku w formie dachu dwuspadowego. Skrzynie te są ozdobione żłobkowanym or­ namentem o wzorach geometrycznych. 7 Gdy brak miejsca nie pozwala na umieszczenie skrzyni w izbie, stoi ona (co zdarza się najczęściej) w komorze, a nawet w sieni. W komorze przymocowana jest u powały żerdka do wie­ szania odzieży. IV. ŹRÓDŁA UTRZYMANIA § U . P a s t e r s t w u . Opierając sic na miejscowej tradycji, w czasach dawnych, zanim jeszcze nastąpiło zniesienie serwitu­ tów, głównym źródłem utrzymania Rusinów Szlachtowskich była hodowla bydła (głównie wołów) i owiec. Z opowiadania ludzi sta­ rych wynika, że dawniej mieszkańcy Szlachtowej i okolicznych wsi ruskich zakupywali na largach spiskich (na U h r a c h ) woły, wypasali je na swych górskich pastwiskach, a następnie sprzeda­ wali kupcom na rzeź, najczęściej do Wiednia. Wypas wołów od­ bywał się dawniej wspólnie. W" nowszych czasach hodowla wołów znacznie podupadła, a nieliczni, którzy jeszcze woły wypasają, pro­ wadzą wypas indywidualny. Hodowla owiec była pierwotnie u Rusinów Szlachtowskich bardzo silnie rozpowszechniona. Wypasano po lasach i polanach grzbietowych. Organizacja wypasu owiec, podobnie jak na Podhalu, była wspólna pod nadzorem bacy, który występował w charakte- �202 rze przedsiębiorcy. Hodowla owiec podcięta poważnie przez znie­ sienie serwitutów pastwiskowych, uległa jeszcze większemu upad­ kowi w czasie I wojny światowej. Kubijowicz, prowadząc bada­ nia życia pasterskiego w latach 1921—1925, nie znalazł na terenie Rusi Szlachtowskiej ani jednej bacówki . Gdy w r. 1930 zwiedza­ łem po raz pierwszy wsie ruskie koło Szczawnicy, sytuacja w za­ kresie hodowli owiec była już zmieniona. Gazdowie posiadali wówczas od 5—20 owiec na gospodarstwo, w okolicznych górach (w pasie Radziejowej) gospodarzyło na polanach trzech baców, którzy dawali chłopom po 4—5 kg sera od owcy za sezon. Odda­ wanie owiec bacy na szałas nie cieszyło się w owym czasie popu­ larnością. Informatorowie uważali, że oddawanie owiec bacy nie opłaca się, gdyż i sera taka owca mało przynosi właścicielowi i duża jest strata nawozu, z którego wdaściciel owcy nie ma żadnego po­ żytku. Te względy powodowały, że poszczególni gospodarze wo­ leli prowadzić indywidualny wypas owiec na własnych pastwi­ skach, którymi są ugory i polany leśne. Bydło i owce bądź nocują na pastwisku w specjalnych pomieszczeniach, bądź spędza się je na wieczór do wsi. M § 12. R o l n i c t w o do czasów ostatniej wojny stało na Rusi Szlachtowskiej bardzo nisko. Uprawiano ziemniaki, trochę kapu­ sty, ze zbóż głównie jęczmień i owies oraz nieco żyta, z roślin prze­ mysłowych len. Lichy stan gospodarki rolnej, który tłumaczono niesprzyjającymi warunkami klimatycznymi i glebowymi, w isto­ cie wynikał z konserwatyzmu i bierności mieszkańców, którzy nie mogli zdobyć się na dokonanie eksperymentu z zakresu uprawy innych roślin niż te, które znajdowały się w ich tradycyjnym i n ­ wentarzu gospodarskim. Przesądy gospodarskie złamał dopiero na­ kaz za czasów okupacji niemieckiej, kiedy to wręcz zmuszono Ru­ sinów Szlachtowskich do obsiania pewnych połaci pól żytem, a na­ wet pszenicą. Wyniki eksperymentu wykazały całkowitą bezpod­ stawność zakorzenionych uprzedzeń. Pola wzięte pod pług sięgają wysoko na zbocza gór i na po5 8 \Vł Kubijowicz, K r a k ó w 1927. Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, �203 lany śródleśne. Ponieważ gospodarowanie na tych obszarach jest utrudnione z powodu znacznego oddalenia od wsi, powstają na nich gospodarstwa filialne. Gospodarstwo takie zaludnia się na czas robót wiosennych, sianokosów i zbiórki, poza tym przebywają tam aż do zimy paste­ rze. Po spasieniu nagromadzonego siana bydło wraca do wsi, gdzie przebywa do wiosny. Na odległych polanach górskich można było czasem spotkać prymitywny, jednopolowy system uprawy, polegający na żarowej trzebieży krzaków oraz zarośli i obsiewaniu uzyskanych tą drogą pólek najczęściej owsem aż do zupełnego wyjałowienia ziemi. Z chwilą, gdy dalsza uprawa okazała się już nieopłacalna, zaprzestawano jej, a pole obracano na pastwisko, które po paru latach znów zarastało krzakami. Na gruntach leżących w obrębie układu niwowego uprawiano dawniej ziemie systemem trójpolowym. Tradycje o pozostawianiu ugorów co trzeci rok zanotowałem w Szlachtowej i Jaworkach w r. 1938. Nigdzie natomiast nie zachowała się pamięć o przymu­ sie wspólnej pracy na roli. Informalorowie znali tego rodzaju i n ­ stytucję i cytowali szereg nazw wsi położonych na terenie czeskiego Spiszą, gdzie przymus rolny do czasów ostatnich miał być podobno zachowany, twierdzili jednak stanowczo, że nigdy zjawisko po­ dobne nie występowało we wsiach Rusi Szlachtowskiej. Z prymitywnych narzędzi rolniczych zachował się (nie uży­ wany już ostatnio zupełnie) pług z drewnianą odkładnicą. W pra­ cach rolnych uderzało na Rusi Szlachtowskiej częstsze niż u są­ siadów obrabianie pola przy pomocy wołów, które zaprzęgano do jarzeni typu podgarlicowego. Upadek pasterstwa, który zapoczątkował się w drugiej po­ lowie ubiegłego stulecia (zniesienie serwitutów), nędzny stan rol­ nictwa, składały się na to. że wioski Rusi Szlachtowskiej słynęły w okolicy z biedy, jaka tam stale panowała. § 13. D r u с i a r s t w o. Niedostatek zmuszał Rusinów Szla­ chtowskich do szukania innych źródeł dodatkowych zarobków. Na miejscu znaleźli jedynie zajęcie mieszkańcy Czarnej Wody, któ­ rzy tradycyjnie zajmowali się pracą w okolicznych lasach nale- �204 żących do rodziny Stadnickich. Chłopi z Czarnej Wody pracowali przy wyrębie lasów, zwózce kloców z gór do tartaku, czy nad Du­ najec, skąd zbite w tratwy, spławiane były do Tarnowa i dalej. Mieszkańcy Szlachtowej wyrabiali drewniane pudelka itp., które znajdywały nabywców wśród letników w Szczawnicy, w Jawor­ kach było kilku rzemieślników, strugających na sprzedaż łyżki, mątewki itp., natomiast Biała Woda była jednym z najważniej­ szych centrów, skąd rekrutowali się wędrowni druciarze. Szczęsny Morawski w I I tomie swej «Sądeczyzny» wywodzi genezę spiskiego druciarstwa od wyrobu kolczug siatkowych, które wykonywać miano zarówno w polskich, jak i madziarskich wsiach rozłożonych dokoła grodu w Haligowcach na Słowaczyźnie. Drucia­ rze z Rusi Szlachtowskiej zapytywani co wiedzą o początkach dru­ ciarstwa w Białej Wodzie udzielają wprawdzie odpowiedzi brzmią­ cych mniej romantycznie, ale z pewnością nie zawierających wię­ cej prawdy, niż domysły Morawskiego. Według tradycji zanoto­ wanej na miejscu w Białej Wodzie, pierwszym, który tamtejszych mieszkańców nauczył trudnej sztuki drutowania glinianych garn­ ków, miał być dawny diak-nauczyciel, pochodzący gdzieś z Łemkowszczyzny, który dzieciom w szkole pokazywał jak się garnki drutuje. Od niego nauczyli się co zdolniejsi chłopcy Semen Opryszek, Dołbańczyk, Jałowicz, a od tych inni. Z Białej Wody, skąd do ostatnich czasów rekrutowało się najwięcej druciarzy, umie­ jętność naprawiania garnków przeniosła się do Czarnej Wody i Szlachtowej ". Do Jaworek miał ją przynieść niejaki Salanec. W wioskach tych jednakże tylko bardzo nieliczny procent zajmuje się druciarstwem. 6 Pierwotnie druciarze, jak sama nazwa wskazuje, trudnili się drutowaniem glinianych garnków, tzw. s i w a k ó w, prócz tego ro­ bili też i sprzedawali łapki na myszy. Łapka na myszy czyli tzw. p a s t , była to kopulasta klatka z drutu, umieszczona na drewnia­ nej kwadratowej podstawie. W górnej części klatki znajdował się ()0 Wykorzystane tu m a t e r i a ł y , dotyczące druciarstwa na Szlachtowskiej, z a w d z i ę c z a m u p r z e j m o ś c i ks. J a r o s ł a w a I l u r y , boszcza gr.-kat. w Jaworkach, k t ó r y zebrał je w r. 1946. 7 Rusi pro­ �205 otwór z lejowato zwężającymi się ścianami, przez który mysz mo­ gła wejść zwabiona do klatki przynętą, ale nie mogła już się wy­ dostać. Inny typ łapek wykonany był w formie drewnianych po­ dłużnych skrzyneczek zaopatrzonych w jednej z węższych ścian w drzwiczki zamykające się przj pomocy drucianej sprężyny w chwili, gdy mysz poruszyła przynętę. W miarę, jak na wsi i po małych miasteczkach rozpowszech­ niły się naczynia blaszane, druciarze musieli dostosować się do zmienionych warunków i rozpoczęli naprawę naczyć kuchennych blaszanych. Według informacji z Białej Wody miało to nastąpić ok. r. ł900. Z chwilą gdy druciarze zaczęli naprawiać naczynia blaszane przystąpili do wyrobu drobnych przedmiotów blaszanych codzien­ nego użytku, jak tarka do ziemniaków czy buraków, blaszane for­ my do pieczenia ciastek itp. Z drutu robią siatki do młynków, słu­ żących do wiania ziarna, siatki do grodzenia, obręcze do wiader i cebrzyków. Pierwotnie inwentarz narzędzi druciarskich składał się z paru kleszczy różnej wielkości zwanych p у s к у, kółka drutu zwanego s z r a m oraz rożka, w którym był t a s a k , t j . rodzaj kleju zrobio­ nego z miękuszki chleba żytniego, wyrobionej dobrze w ustacli ze śliną. Masą tą zaciera się brzegi pękniętych skorup, aby gar­ nek po zdrutowaniu nie ciekł. Rzeczy te wraz z jadłem i drobiaz­ gami niezbędnymi w podróży nosił druciarz w worku z samodzia­ łowego płótna. Worek zwany de c i był na dwu końcach zeszyty, otwór zaś do wkładania i wyjmowania rzeczy był w pośrodku dłuższego boku. Worek len przewieszano poprzez ramię. Od czasu, gdy druciarze przystąpili do naprawy naczyń bla­ szanych ilość używanych narzędzi pomnożyła się znacznie. Jest tu i żelazna h o l a , podobna do babki używanej do klepania kosy, na której robi się dna do kwart i kwaterek, s z w у n к o w n у с а, tj. narzędzie zrobione z obręczy służące do zaginania krawędzi bla­ chy, o r e s z i stalowy d r u s z 1 a k, służące do robienia tarek i mło­ tek bez rączki. Prócz drutu do naprawy naczyń glinianych zaczęli też nosić ze sobą blachę, którą w podróży wieszało się na u z d ę . Uzda był to gruby pas (często wojskowy), na który po zapięciu r �206 sprzączki nakładano dwie obrączki. W uzdę wkładano po jednym rulonie blachj z każdego końca i przyciągano obrączką, aby bla­ cha nie wypadła. Uzdę przerzucano przez ramię podobnie jak deci. Od kilkunastu lat dopiero rozpowszechniły się wśród druciarzy charaktery styczne skrzyneczki drewniane, w której noszą narzę­ dzia i materiał do pracy (Tabl. IV, rys. 1). Dziś druciarze używają przy pracy całego szeregu przyborów pochodzenia fabrycznego, np. nożyce do cięcia blachy i in., które określają nazwami pocho­ dzenia niemieckiego (s z p i 1 a r t, d o r n i к itp.). Do niedawna druciarze zajmowali się wyłącznie naprawianiem naczyń blasza­ nych "i\a zimno». Dziury w garnku usuwali w ten sposób, że z oby­ dwu stron przykładali do otworu okrągłe łatki blaszane, nasma­ rowane dla uszczelnienia klejem z żytniej mąki i łączyli je ze sobą przy pomocy krótkiego nitu. Specjalnością wędrownych druciarzy miało być wstawianie nowych den do garnków bez lutowania, przez samo tylko zaginanie brzegów. Ostatnio zaczęli druciarze również naprawianie blaszanych naczyń «na gorąco», w związku z czym w podróżnej skrzyneczce pojawiły się kolby i cyna do lutowania. T Druciarstwo, którym w Białej Wodzie zajmują się prawie wszyscy dorośli mężczyźni, jest zawodem przechodzącym z ojca na syna. Według popularnego na Rusi Szlachtowskiej powiedze­ nia: dobry druciarz potrafi zdrutować jajo, nie uszkodziwszy go przy robocie. Pierwsze kroki w rzemiośle druciarskim robi młody chłopiec w domu pod kierunkiem ojca. Z nim też, lub z którymś z doświadczonych krewnych udaje się na pierwszą wędrówkę w po­ szukiwaniu pracy. Zanim nie osiągnie pełnej umiejętności swego rzemiosła, pracuje głównie po wsiach, unikając miast, gdzie lud­ ność stawia rzemieślnikowi większe wymagania. Samodzielnie za­ czyna młody druciarz pracować dopiero wtedy, gdy już w zupeł­ ności opanuje arkana swego rzemiosła. Druciarstwo jest zawodem wędrownym. Dawniej wędrówki druciarzy trwały dłużej. Podobno czasami druciarz i przez rok cały do domu nie wracał. Obecnie okres przebywania poza domem rzadko przekracza czas dwóch miesięcy. W podróż udają się dru­ ciarze w okresie wolnym od robót rolnych. Jedynie ci. którzy po­ siadają w domu liczną rodzinę zdolną do pracy w polu, nie wra- �207 cają do domu na roboty wiosenne, żniwa itp. Dawniej w czasie wędrówki nosili druciarze swe stroje ludowe (Tabl. V, ryc, 2), póź­ niej chcąc uniknąć pośmiewiska, szykan, chcąc zamaskować swe ruskie (czy może tylko góralskie) pochodzenie, przebierali się na drogę o ile możności po miejsku, mimo że u siebie w domu nosili stroje ludowe. W czasie pieszej wędrówki chodzili druciarze od miasta do miasta skrótami na ś c i e ż k i , nie zwracając większej uwagi na wioski mijane, gdzie zarobek był gorszy. Zazwyczaj poszczególni druciarze lub ich grupy miewali swe szlaki, którymi udawali się na zarobek. Wracanie co pewien czas do tej samej miejscowości dawało druciarzowi pewne korzyści, wynikające ze znajomości sto­ sunków i pozawiązywanych poprzednio kontaktów. Są druciarze, którzy powracają stale do tych samych miejscowości, posiadają stałych klientów, np. wśród drobnych restauratorów, zarządzają­ cych kuchniami klasztornymi itp., którzy tylko s w o j e m u dru­ ciarzowi powierzają naprawę naczyń. Z informacji zbieranych wśród druciarzy wynika, że szlaki ich wędrówek są bardzo rozgałęzione i sięgają daleko (rys. 5). Wśród plątaniny dróg i ścieżek, jakimi chadzają i chadzali dru­ ciarze, wyłaniają się cztery główniejsze szlaki. Ze względu na dłu­ gość trasy pierwszeństwo należy się szlakowi wschodniemu. Dru­ ciarze z Rusi Szlachtowskiej, idąc Podkarpaciem przez Sącz, Jasło, Sanok, Przemyśl, wędrowali do Lwowa, skąd jedni kierowali się na południe za Dniestr, docierając do Gzerniowiec, inni szli przez Tarnopol w głąb Ukrainy do Żytomierza, Żmerynki, czy Kijowa. Wędrówki szlakiem ukraińskim urwały się z wybuchem 1 wojny światowej. Ważnym punktem w wędrówkach druciarzy był Ja­ rosław nad Sanem, skąd jedni udawali się przez Sokal i Włodzi­ mierz w głąb Wołynia do Równego i dalej, inni zaś obierając kie­ runek północny przez Zamość i Krasnystaw wędrowali w Lubel­ skie. Do Polski centralnej udawali się druciarze bądź przez San­ domierz, przecinając widły Wisły i Sanu, bądź z Krakowa przez Kielce, Radom do Warszawy. Obydwa te szlaki mają oczywiście szereg wariantów i odgałęzień, brak ściślejszych danych nie po- �208 Ryc. 5. Mapa s z l a k ó w druciarskich, I — R u ś Szlachtowska, I I — m i e j ­ scowości gdzie druciarze z a t r z y m u j ą się na czas dłuższy, I I I — waż­ niejsze miejscowości, przez k t ó r e p r o w a d z ą szlaki druciarskie. 1 — L u ­ bliniec, 2 — Rybnik, 3 — Oświęcim, 1 —' Cieszyn, 5 — J a b ł o n k ó w , 6 — Nowy Targ, 7 — Kielce, 8 — Sandomierz, 9 — Leżajsk, 10 — Tar­ nów, 11 — Nisko, 12 — N o w y Sącz, 1 3 — GOJ lice, 1 4 — J a r o s ł a w , 15 — S t a n i s ł a w ó w , 10 — Czerniowce, 17 — Tarnopol, 18 — Ploskiró\y, 19 — S z e p e t ó w k a , 20 — W ł o d z i m i e r z W o ł y ń s k i , 21 — Łuck, 2,2 — R ó w n e . zwolil mi jednak uwidocznić ich wszystkich na mapie. Bardzo wa­ żny, zwłaszcza w czasach ostatnich jest szlak zachodni, którym druciarze udają się na Śląsk. Idąc przez X. Targ, Suchą do Wa­ dowic, część skierowuje się na południe przez Białą-Bielsko w oko­ lice Cieszyna (w r. 1938 i 39 chodzili też na Zaolzie, do Trzyńca i Jabłonkowa), część zaś przez Katowice udaje się w głąb Śląska (Lubliniec, Rybnik). Szlak zachodni, śląski, posiada przedłużenie do Częstochowy i Poznania. Z braku bliższych danych nie mogłem ich jednak wykreślić na mapie. Jak wynika z badań terenowych 7 �209 przeprowadzonych na Górnym Śląsku druciarze przybywali tam z Małopolski jeszcze przed I wojną światową. Mówiąc o szlakach wędrówek druciarzy z Rusi Szlachtow­ skiej, musimy oczywiście pamiętać, że nie wszystkie z nich są lub były jednakowo intensywnie uczęszczane. Dalekie wędrówki w głąb Ukrainy, Polski centralnej, na Śląsk czy w Poznańskie od­ bywały tylko jednostki najbardziej przedsiębiorcze, które rekom­ pensatę za poniesiony wysiłek pragnęły znaleźć w większym za­ robku na obszarach, gdzie niewielu druciarzy docierało. Większość zadowalała się niewielkimi wędrówkami w obrębie Małopolski środkowej (stąd takie zagęszczenie szlaków na mapie między W i ­ słą a Sanem). Niektórzy obsługiwali tylko najbliższą okolicę, za­ glądając na Spisz w Gorce, czy na Pogórze gorlickie. W dużych miastach (Kraków, Katowice, Warszawa), gdzie przebywa jednocześnie większa ilość druciarzy, urządzają sobie punkty noclegowe, gdzie mieszkają gromadnie po kilku. Przed I wojną światową jednym z miejsc, gdzie zbierali się druciarze z Rusi Szlachtowskiej; był Zamość, leżący wówczas za granicą ro­ syjską. Druciarze mieszkali lam w żydowskiej karczmie i przepi­ jali część zarobionych pieniędzy. W podnieceniu alkoholowym nie­ jednokrotnie dochodziło do bójek miedzy druciarzami, ale policja carska nie ingerowała nigdy, gdyż (jak twierdzą druciarze) «bała się ludzi z wysokich gór». W r. 1937 przebywało w Krakowie około 20 druciarzy z Białej Wody i 4, którzy przeszmuglowali się przez granicę ze Spiszą. Dru­ ciarze ci mieszkali w trzech punktach, z których jeden był na Stradomiu przy ul. Krakowskiej, a dwa na Podgórzu. Mieszkając wspól­ nie, pracują i gospodarzą druciarze oddzielnie. Każdy z nich pra­ cuje cały dzień dla siebie, wieczorem wraca na kwaterę i przy­ rządza sobie jedzenie. Jedynie w niedzielę i święta przyrządza strawę jeden druciarz dla wszystkich kolegów, podczas gdy ci udają się do kościoła lub na przechadzkę. W czasie wędrówki przez wieś czy ulicami miasta druciarze wołali dawniej «Garnki drutować!*, dziś dodają zwykle «Blaszane naprawiać!*. Pracując na terenie miasta, druciarze poruszają się po nim dość chaotycznie, niejednokrotnie jeden idzie śladem druT T Lud, T . X X X V I I 14 �210 giego w odstępie 10 minut. Brak zorganizowanego podziału terenu pracy jest widoczny. Mimo to walki konkurencyjne między dru­ ciarzami nie przybierają form drastycznych. W wypadku, jeśliby jeden druciarz odebrał umyślnie drugiemu pracę, prawo zwycza­ jowe druciarzy nakazuje, aby po powrocie na nocleg uzyskane za pracę wynagrodzenie obrócił na poczęstunek pokrzywdzonego ko­ legi, w przeciwnym razie naraziłby się na pobicie. § 14. F o l k l o r d r u c i a r s k i . Może zbyt szeroko rozpi­ suję się w niniejszym rozdziale o druciarstwie ze szkodą dla i n ­ nych ważniejszych zagadnień, czynie to jednak, chcąc opubliko­ wać nieco nowych materiałów do tak mało uwzględnianej w etno­ grafii polskiej kwestii zawodów wędrownych. Ten wzgląd skłania mnie również do umieszczenia na tym miejscu garści szczegółów dotyczących folkloru druciarzy. W drogę wybiera się druciarz tylko w poniedziałek lub wto­ rek, nigdy zaś w inne dni tygodnia, które uważa za nieszczęśliwe, a tym samym za nieodpowiednie do rozpoczynania podróży. Gdy druciarz spotka po drodze starą kobietę lub kot przeleci mu drogę, uważa to za znak, że nie zarobi nic i szkoda iść dalej. W czasie podróży używali druciarze tajnej gwary, która miała ich uczynić niezrozumiałymi dla obcych. Gwary tej młodzi już nie używają, z opowiadań starszych udało się wynotować niektóre wyrazy: szana — wódka okresanyj — pijany kenir — chleb lanka — dziewczyna zimbcrka — pani bryl — żyd bryłka — żydówka szram — drut szramkar — druciarz halszywaty — iść hałunyty — spać munduwaty — mówić kuwnyty — dać kopany — ziemniaki wertity — gotować okruhłe — miasto sochor — mężczyzna sochorka — kobieta kruczena — kiełbasa krypity — drutować papirok karbowanyj — reński fazik — garnczek żupany, piniazi — pieniądze zbambrowaty — ukraść �211 stryjak — chleb tisa — słonina budu hałunyw — będę nocował ne zochce hałunywaty — nie chce przenocować bude hamowaw — będę się kłócił ne bczycki sofor — niedobry człowiek bczycko zapłechtyw — dobrze za­ płacił. Mieli też druciarze swoje piosenki silnie słowackimi wpły­ wami przepojone, które dla przykładu przytaczam: 1. Dywujutsia ludy za co dritiar pije, za toty piniażki, co j i zadrituji. 2. A ja se drateniczek na opańskiej stolicy, dajte też mi podrulować tote harce i miski. 3. Iszow dritar po ulicy holka za nim wolała, aby j i j i podrutował hamec z dwoma uchama. A on jej odpowieda, że ma tenkij drat. Ide za innu moj kamrat, a on ma drat akurat. Jak j i harnec zdrotował, lak sie nad nią rozmiłował... (Dalej nie chciał dyktować). Stykając się w czasie zarobkowych wędrówek z ludnością do­ lin, druciarze nabierali przypadkowj'ch słuchaczy, opowiadając im cuda o sw ej górskiej ojczyźnie. Opowiadali np. że pochodzą z gór tak wysokich i stromych, że gdy jeden góral kosi trawę, drugi musi trzymać go uwiązanego na linie, by w przepaść nie wpadł. Jeśli ktoś chciał dokuczyć druciarzowi, pytał się go: «Czy nie widzieliście gdzie Pawlika?* Pawlik według niejasnych tradycji miał to być oszust, który od młodych druciarzy wyłudzał oszczęd­ ności, a następnie uciekł z pieniądzmi w niewiadomym kierunku. Druciarze szukali go długo, chcąc mu odebrać pieniądze, lecz bez skutku. r V. UBIORY § 15. M a t e r i a ł . Ubiory ludowe Rusinów Szlachtowskich do czasów ostatnich sporządzane były głównie z materiałów sa14» �212 modzialowych. Zarówno produkcja płótna lnianego jak i sukna z owczej wełny, na pokrycie własnych potrzeb prowadzona była w ramach prawie każdego gospodarstwa włościańskiego. Nawet ubożsi gospodarze starali się obsiać bodaj jeden zagon lnu i cho­ wać parę owiec, aby tym sposobem zapewnić sobie pewną ilość surowca tkackiego, niezbędną dla sporządzenia przyodziewy. Jesz­ cze przed I I wojną światową nie było na Rusi Szlachtowskiej do­ mu, gdzie brakłoby kompletu narzędzi niezbędnych do obróbki przędziwa. Prace z tym związane nie są, jak gdzie indziej, mono­ polem kobiet. Zimą widuje się chodzących po wsi mężczyzn, z przęślicą iglicową zatkniętą za pasek, którzy z wielką wprawą w cza­ sie towarzyskich pogwarek z sąsiadami lub w drodze przędą bez przerwy na wrzecionie. Kobiety, przędąc w domu, używają raczej przęślic przysiadkowych z nasadzonym krężlem, do skręcania nitki używają bądź wrzeciona, bądź kołowrotka typu pionowego" . 1 Tkactwo na terenie Rusi Szlachtowskiej nie zostało jeszcze skoncentrowane w ręku nielicznych specjalistów — к n o p ó w, jak to ma miejsce np. na Podhalu, czy w górach Beskidu Śląskiego. Niemal w każdym domu znajdowały się tam krosna tkackie, które od wiosny do jesieni spoczywały rozłożone na części na strychu lub zawieszone na kolkach na zewnętrznej ścianie domu, osłonione od deszczu wystającym okapem dachu. W zimie, gdy prace zwią­ zane z przygotowaniem przędziwa są na ukończeniu, składa się w izbie krosna tkackie i rozpoczyna tkanie, przy którym w miarę jak czas pozwala zatrudniona bywa cała rodzina po kolei. Ostat­ nio używane były głównie krosna dwunicielnicowe, dające w re­ zultacie tkaninę o prostym splocie nici. Dawniej, jak widać z licz­ nych próbek zachowanych tkanin, musiano też używać krosien o 4-nicielnicach, na których można wyrabiać tkaniny tzw. c z y ­ li o w a t e, t j . tkane w deseń jodełkowy. Płótna białe tkane w de­ seń na krosnach wielonicielnicowych określają Rusini Szlachtow­ scy mianem d r e 1 i с h ó w. 1,1 Pomijam tu d o k ł a d n i e j s z y opis p r z y r z ą d ó w s ł u ż ą c y c h do przy­ gotowywania p r z ę d z i w a i tkania, gdyż nie odbiegają one niczym od opisanych przez Stoklosę w Jurgowie na Spiszu (Prace i m a t e r i a ł y antropol.-archeol. i etnograficzne, 1909). �213 Prócz płócien białych, tkanych bądź splotem proslym, bądź tzw. с z у n o w a t у с h i d r e l i c h ó w używane były też tkaniny wielokolorowe. Był to rodzaj pasiaków tkanych w poprzeczne pa­ ski czerwone, niebieskie, czarne i białe, przy czym zazwyczaj ko­ lor czerwony bądź przeważał, bądź równoważył się z białym, na­ tomiast kolor niebieski i czarny występował w formie wąziuchnych prążków, obramiających szerokie na 1—2 cm paski czer­ wone. Pasiaki te, z których szyto głównie spódnice zwane k a n a f a s k a m i , były ponadto c z y n o w a t e , tj. tkane w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Pierwotnie wyrabiano je z nici lnianych, farbowanych sposobem domowym, pod koniec ub. stu­ lecia rozpowszechniła się barwiona bawełna, którą zakupywano głównie w Kieżmarku na Spiszu. Wyrób pasiaków na к a n a f as к i zaginął u Rusinów Szlachtowskich od wielu lat. Później w tka­ niny te zaopatrywano się w Leśnicy, wsi spiskiej, gdzie przemysł ten przetrwał do czasów ostatnich. Podobnie jak pasiaki na к an a f a s к i, tkane były w paski biało-czerwone wąskie wstawki używane przez kobiety jako naszywki na ramionach koszul. We­ dług informacji J. Plucińskiego, który opracowywał ankietę 0 stroju góralskim z Jurgowa na Spiszu, wstawki te tkane być miały na warsztatach 8-nicielnicowych. Prócz tkanin płóciennych w rodzaju drelichów, czy pasia­ ków barwnych, używano też płócien drukowanych sposobem przy­ pominającym batikowanie. Drukowaniem płócien zajmowali się zawodowi farbiarze. Rusini Szlachtowscy od czasu, gdy przestał istnieć warsztat farbiarski w pobliskiej Szczawnicy, nosili swe płótna do drukowania wzorów do Łubowi i, Starej Wsi Spiskiej 1 Kieżmarku. Płócien tych o drobnym wzorze roślinnym białym, na tle granatowym lub ciemno-zielonym używano głównie na spódnice i zapaski. Wełniane tkaniny na Rusi Szlachtowskiej wykonywane są splotem prostym na krosnach dwunicielnicowych. Przeważa pro­ dukcja sukna białego, które jest przez sąsiednich górali polskich ze Szczawnicy i Spiszą niżej na ogół cenione niż czarne. Sukno �214 po zdjęciu z krosien zeszywa się celem uzyskania podwójnej sze­ rokości i oddaje do folusza, gdzie pod wpływem cieplej wody i ubi­ jania stępami, włókno spilśnia się i tkanina staje się gęsta, a ślad zeszywania niknie prawie zupełnie. Miarą tego, jak bardzo żywe było tkactwo wełniane do ostatnich czasów na Rusi Szlachtow­ skiej może być istnienie aż dwóch foluszy ), które przeciętnie przez 3 miesiące w roku (marzec, kwiecień maj) pracowały dla potrzeb okolicznej ludności. Prócz materiałów tekstylnych wyrabiano też na potrzeby ubiorów miejscowych niektóre gatunki skóry, nadające się do szy­ cia kierpcy oraz na kożuchy. Wśród skór na kierpce zwraca uwagę prymitywnie wygarbowana skóra świńska. Po dość niedokładnym oskrobaniu skóry ze szczeciny wkłada się ją do kadzi z wodą wy­ mieszaną z popiołem drzewnym. Po pewnym czasie przenosi się skórę do innego naczynia, w którym d ę b i się ją w odwarze kory dębowej, śliwowej i wiśniowej, a następnie suszy. e2 M a t e r i a ł y k u p n e używane do szycia ubiorów przez Ru­ sinów Szlachtowskich były stosunkowo nieliczne. Prócz materii z austriackich mundurów wojskowych, z których szyto męskie ka­ mizelki i pokrycia czapek, spotyka się tam tzw. «anglije», t j . cien­ kie sukno wełniane w bardzo dobrym gatunku, czerwone, czarne, zielone lub niebieskie, używane na kobiece gorsety oraz na apli­ kacje, którymi zdobią ubiory szyte z samodziałowego sukna. W starszych strojach występuje czasem brokat, w najnowszych kolorowe kwieciste tybety, z których szyją spódnice, jedwabie i aksamity. Fabrycznego pochodzenia jest również przygniatająca więk­ szość materiałów- służących do zdobienia strojów, a więc koloro­ wych nici używanych do wyszywań, falistych kolorowych krepinek do zdobienia gorsetów i czepców, srebrnych cekinów, szkla­ nych koralików, kolorowych safianów na oblamówki do kożuszków itp. W materiały owe zaopatrywano się dawniej głównie w mia­ stach spiskich zwłaszcza w Lubowli i Kieżmarku. 6 ' Jana workach. Hołowacza z Szlachtowej i Aleksego Ikoniaka w Ja­ �215 Cały szereg części składowych stroju zarówno męskiego, jak i kobiecego nabywany był na targach i jarmarkach od rzemieślni­ ków miejskich. Tu należy wymienić w pierwszym rzędzie m ę ­ skie kapelusze filcowe, szerokie pasy bacowskie, torby skórzane, buty z cholewami zdobione górą czerwonym safianowym paskiem, oraz większość pięknie zdobionych kożuchów. § 16. U b i ó r m ę s k i . Koszula zwana k o s z e l a lub s or о с z к a z płótna samodziałowego o kroju poncho podłużnego (Tabl. IV, rys. 2), z rękawami wszywanymi od ramion, bez ćwikli pod pachami. Rękawy z kilkoma zmarszczkami na ramionach, dość szerokie, ujęte dołem w proste mankiety ozdobione dwoma tkanymi czerwonymi paskami. Kołnierz stojący, wywinięty (zw. к o w n i r), związany jest pod szyją kawałkiem czerwonej h a r as i w k i cz\di s z n u r k i s i e r ś c i a n ej (tasiemki). Według za­ chowanej tradycji noszono dawniej na Rusi Szlachtowskiej ko­ szule krótkie, ledwo dające się przypasać paskiem od spodni. Przy nachyleniu błyskało gołe ciało. Dziś są one już nieco dłuższe (ok. 50 cm), ale również niewiele sięgają poza biodra. Druciarze i pa­ sterze zapuszczali koszule specjalną pastą zwaną s о г о с z к o w у j t a s a k . Był to smalec topiony ze starego sadła, ucierany z rtęcią. Mieszanina ta pozwalała na noszenie koszul do 6 tygodni bez prze­ bierania i wszy się w nich nie lęgły. 7 Spodnie letnie, tzw. h а с i , szyte są podobnie jak i koszule z grubego płótna samodziałowego. Czasem używa się też na nie płótna c z y n o w a t e g o , tkanego w jodełkę. Krój ich nie różni się od kroju płóciennych gaci sąsiednich górali polskich ze Szcza­ wnicy. W zimie ubierają mężczyźni tzw. с h o ł o ś n i e, t j . spod­ nie szyte z sukna samodziałowego, najczęściej białego. Krój cliołośni przedstawia rys. 3, na tabl. IV. Z przodu nad prawą pach­ winą posiadają one wycięty rozpór, tzw. с h 1 у w e k, zasłonięty podszytym od spodu kawałkiem sukna rozszerzającego się ku górze i wyciętego w ząbki. W nowszych spodniach po przeciwnej stro­ nie nad lewą pachwiną umieszczają małą kieszonkę. Górą spod­ nie zakończone są na oczkór zwany lu o b у j к ą, przez którą prze­ ciągnięty jest r e m i ń. Nogawki spodni dołem nie zeszyte two­ rzą rozpór długi na 15 cm, zwany t a n i r. Jak wynika z zacho- �216 wanej tradycji, a również i z analizy starszych zdjęć fotograficz­ nych, pierwotnie cholośnie zdobione były wzdłuż szwów bocz­ nych i nad pośladkami jednym wąskim sznurkiem koloru niebie­ skiego lub czerwonego. Z czasem pod wpływem mody promie­ niującej ze Szczawnicy rozwinęło się bogatsze zdobnictwo. Kraje с h 1 у w к a oraz dolną część kieszeni zdobi o b r a m к a wykonana z czerwonego h a r a s u (kupnej włóczki), zaś dolną część noga­ wek i kieszeni wykonany błękitną włóczką h u s i t a n e c (gęsi taniec). Tanir obszyty jest po kraju czerwonym suknem zakoń­ czonym u góry włóczkowym pomponem zwanym к i t у с i. Ostat­ nio dookoła wypustki bocznej rozwinął się bogaty haft czerwony, wykonany ściegiem łańcuszkowym o powtarzającym się ornamen­ cie pętlicowym. Najbogaciej zdobiony jest dolny rozpór przy obu nogawkach, gdzie obok motywów geometrycznych występują ró­ wnież stylizowane motywy kwiatowe (Tabl. IV, rys. 4), przypomi­ nające swym układem motywy hafciarskie Sądeczyzny. Druciarze z Białej Wody na chołośnie ubierali dla ochrony tzw. s z u r c, tj. luźne spodnie szyte z samodziałowego płótna. Na koszule ubierano w dzień powszedni latem i zimą krótki, biało wyprawiany kożuszek zwany s e r d a k , pozbawiony zazwy­ czaj jakichkolwiek ozdób. Na święto zwłaszcza parobcy i młodsi gazdowie ubierali ka­ mizelki zwane 1 a j b у k. Najstarsze zachowane lajbiki szyte były z czarnego sukna, i w ten sposób krojone, że przód i tył stanowił jedną całość zszywaną tylko na ramionach (Tabl. IV, rys. 5). Ka­ mizelka posiada niski stojący kołnierzyk oraz dwie małe kieszonki na przodzie. Szwy dokoła kołnierza, przody i dół ozdobione są czer­ woną wypustką sukienną. W odległości ok. 2 cm. od tych lamówek biegnie dokoła czerwona tasiemka. Lajbik zapina się na 6 haftek, którym odpowiada przyszytych dla ozdoby 6 małych mosiężnych guziczków. Podszewka wykonana jest z samodziałowego płótna. W czasach późniejszych zamiast skromnej ozdoby w postaci tasiemki zaczyna się pojawiać po krajach ubogi haft (Tabl. IV, rys. 6). W latach poprzedzających I I wojnę światową szerzyła się w Szlachtowej moda noszenia błękitnych kamizelek zdobionych �217 TABLICA IV. Ryc 1. Skrzynka na n a r z ę d z i a drueiarskie (Biała Woda). — Ryc. 2. K r ó j koszuli męskiej (Biała Woda). — Ryc. 3. K r ó j cholośni (Biała Woda). — Ryc. 4. «Tanir» ozdobiony haftem (Biała Woda). — Ryc 5 Krój «lajbyka» wykonanego z sukna fabrycznego (Biała W o d a ) — Ryc. 6. M o t y w hafciarski z lajbyka m ę s k i e g o , w y k o n a n y ściegiem łań­ cuszkowym Z e w n ę t r z n a pętla zielona, w e w n ę t r z n a r ó ż o w a , kreska pro­ sta i obrębienie d z i u r k i żółte (Biała Woda). — Ryc, 7. T z w . «kohucik», aplikacja z czerwonego sukna z żółtymi gwiazdkami z d o b i ą c a p r z ó d b u ń k i kobiecej (Czarna Woda). Taka sama aplikacja tylko z niebie­ skiego sukna i bez gwiazdek naszywana jest na huniach m ę s k i c h . — Ryc. 8. M o t y w farbiarski z zapaski r ę c z n i e drukowanej. W z ó r biały na niebieskim tle, «a» z jednej strony zapaski, «b» z odwrocia (Biała Woda). — Ryc. 9. Wycinek ozdoby na gorsecie. Falista krepinka i kwia­ tek — żółte, gałązki "boczne niebieskie, p ę t l a u dołu żółta ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . Tablicę w y k o n a ł w e d ł u g dosturczonych s z k i c ó w Z. Szewczyk.- �218 bogatym haftem i błyszczącymi cekinami, podobnie jak u flisa­ ków pienińskich. Ubiorem wierzchnim, noszonym zarówno w zimie jak i w le­ cie, była с z u с h a, zwana też h u n i ą (h u n i a), szyta z białego samodziałowego sukna, o kroju poncho podłużnego, posiadająca z boku wszyte potężne kliny w kształcie ćwiartki koła. Kliny te, szyte dość nieporadnie sterczą na boki, tworząc dwa fałdy zwane k r y ł a (skrzydła). Rękawy czuchy w górnej części stanowiące całość ze stanem (tj. bez szwów na ramieniu), bywają zazwyczaj od łokci dwa razy sztukowane. Kołnierz jest pojedynczy, stojący. Ozdoby czuchy stanowią aplikacje z błękitnego sukna oraz obszywki z wąziutkiego czerwonego lub czarnego sznurka. Niebie­ skim suknem pokryty jest z zewnątrz kołnierz, od którego z przodu zbiegają w dół po obu stronach rozcięcia wąskie paseczki błękit­ nej materii, po prawej stronie na długość 35 cm, po lewej 17 cm. Z prawej strony o b r a m k ę kończy tzw. к o h u с i k, t j . aplikacja z niebieskiego lub czerwonego sukna, przypominająca w kształcie stylizowane drzewko szpilkowe (Tabl. IV, rys. 7). Od kohucika w dól biegnie w e ł n i ą n у j s z n u r o k, skręcony z brą­ zowej i białej wełny obrzeżający kraje huni. U nasady fałdów bocznych pozostawione jest z prawej strony pionowe rozcięcie za­ stępujące kieszeń. Szwy fałdów bocznych w swej górnej części podkreślone są czerwonymi wypustkami. Długa czucha, sięgająca poza kolana, od czasów I wojny światowej zaczęła wyraźnie wychodzić z użycia. Na jej miejsce roz­ powszechniły się zw. h u ń к i lub s u k m a n к i, t j . krótkie kurtki szyte również z białego samodziału o kroju poncho podłużnego, sięgające jednakowoż najwyżej do połowy ud. Rękawy stanowiące całość ze stanem również sztukowane są dwukrotnie poniżej łok­ cia. Kołnierz pojedynczy, słabo zaznaczony, z przodu po prawej stronie huńki naszyta niewielka kieszonka, zwężająca się elipsowato ku dołowi. Huńka bądź w ogóle nie posiada wszywanych fał­ dów bocznych, bądź bardzo maleńkie. Ozdoby huńki stanowią hafty wykonane przeważnie ściegiem łańcuszkowym, przedstawia­ jące silnie przestylizowane ornamenty roślinne (Tabl. V, ryc. 3). Hafty te utrzymane są w kolorze czerwonym z odcieniem cynobru. �219 Zamożniejsi nosili w zimie kożuchy z rękawami biało wy­ prawiane, długością dorównujące opisanej wyżej czusze. Były one zgoła pozbawione ozdób, bądź tylko po krajach obszywane czer­ wonym safianem, czy też safianową kilkobarwną plecionką. Obuwie stanowią к e г p с у, wykonane bądź ze skóry kupo­ wanej na targu, bądź świńskiej wyprawianej w domu. Kierpce skrojone są z jednego kawałka skóry i zeszyte grubym rzemykiem szerokości około 1 cm., biegnącym od szpica wzdłuż zewnętrznego boku do napiętka. Na pięcie i z przodu po obydwu bokach posia­ dają kierpce po dwa otwory do przeciągania tzw. n a w o ł o k i , tj. sznurka z czarnej wełny lub wąskiego rzemyka, którym obu­ wie przymocowuje się do nogi. Nawołokę, której długość docho­ dziła niekiedy do 7 m, owija się starannie raz koło razu powyżej kostki. Do kierpców wkładano nogę owiniętą w onucki z konop­ nego płótna, zimą zaś ubierano wełniane skarpety dziane z bia­ łej i czarnej wełny w kratki lub paski. Skarpety te wyrabiano i Szlachtowej i Jaworkach. Letnie nakrycie głowy stanowił w czasach ostatnich kape­ lusz czarny, okrągły, z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, jak to dawniej nosili górale podhalańscy, z tą tylko różnicą, że zamiast paska z muszelkami obiegał główkę kilkakrotnie wąski czerwony sznurek zwany h a r a s ó w k ą , związany z tyłu na wę-" zeł ( k y t y c i ) . Dawniej, jak świadczy o tym zarówno miejscow a tradycja, jak i zdjęcia fotograficzne z końca ubiegłego stulecia, no­ sili Rusini Szlachtowscy wielkie kapelusze filcowe z wysokim ron­ dem zadartym do góry. Parobcy zdobili główki kapeluszy tzw. r ak a m i ( r a k i ) , tj. szerokimi na trzy palce paskami ze skóry, wy­ ciętymi gt')rą w zęby i nabijanymi gęsto na całej powierzchni mo­ siężnymi gwoździkami. Pierwotnie zamiast jednego szerokiego pa­ ska skórzanego noszono po kilka wąskich, ozdobionych jednym szeregiem gwoździków. Kawalerzy zdobili wtedy główki kapelu­ szy aż pięciu paskami nabijanymi, zaś starsi nie przekraczali n i ­ gdy trzech. Do stroju weselnego przystrajano jeszcze kapelusze bukietami ze sztucznych kwiatów oraz czerwoną wstążką, która spływała na plecy. ? �220 W zimie ubierano czapkę baranią z okrągłą główką pokrytą niebieskim suknem z czerwonymi wypustkami na szwach i czer­ wonym pomponem na wierzchu. Boki czapki okładane czarnym ba­ rankiem można było w dni niepogody spuścić w dół dla nakry­ cia uszu i karku. W podróż i na sianokosy zabierali z sobą mężczyźni torby skórzane dołem półokrągłe, które przewieszało się przez ramię, oraz laski z metalowym toporkiem, przypominające podhalańskie ciu­ pagi. Jedynie starzy używali lasek z zakrzywionymi rączkami, tzw. p a ł у ć (p a ł у с i a). Druciarze brali ponoć ze sobą w drogę tzw. k u l e , t j . laski nabijane gwoździami mosiężnymi o szerokich główkach. Strój parobków, a zwłaszcza owczarzy uzupełniał pas sze­ roki na 20 do 30 cm, szyty z podwójnej skóry, zapinany na cztery mosiężne klamry, zbliżone w kształcie do tych, jakie spotykamy przy starych pasach górali podhalańskich. Z boku pasa znajdo­ wała się kieszeń, w której przechowywano f a j к u, к r e s i w n у к i t a b a k oraz p i n i a z i. Pasy barwione zazwyczaj na czerwono i ozdobione bogatymi tłoczeniami kupowano w czasie jarmarków w miastach spiskich. Do uroczystego stroju parobskiego należały też ozdobne zapiąstki, t j . rodzaj obcisłych manszetów, szytych z sukna i ozdobio­ nych haftem, bądź robionych na drutach, z kolorowej wełny. Zapiąstki te noszone również dawniej przez górali szczawnickich, wy­ rabiano w Jaworkach i Szlachtowej. § 17. U b i o r y k o b i e c e . Na Rusi Szlachtowskiej noszą kobiety koszule zwane o p 1 у с z e o kroju bezprzyramowym mar­ szczonym. Stan i ć w i к 1 e pod pachami szyte są zazwyczaj z płó­ tna samodziałowego, zaś rękawy, które widoczne są spod gorsetu, szyto ostatnio z delikatniejszego płótna kupnego. Kolo szyi jest ko­ szula gęsto marszczona i chwycona w oszewkę z samodziałowego czerwonego płótna. Na ramionach naszywają tzw. s m u ż k i , t j . prostokąty szerokie na dziesięć do 12 cm, wykonane z czerwonej samodziałowej tkaniny, przekreślonej poziomo kilkoma białymi prążkami. Z takiej samej czerwonej tkaniny w białe prążki szyty �221 T A B L I C A V. Ryc. 1. Gazda w długiej «huni» (Biała Woda). — Ryc. 2. Druciarz z Białej W o d y zdjęty w Szymbarku, pow. Gorlice. — Ryc. 3. Gazda w k r ó t k i e j «huńce» (Biała Woda). — Ryc. 4. G a ź d z i n a w czepcu, k o ­ szuli ze « s m u ż k a m i » i starodawnym gorsecie z « a n g l i b (Biała Woda). — Ryc. 5. Kobieta w spódnicy i zapasce z r ę c z n i e d r u k o w a n y c h płócien (Biała Woda). — Ryc. fi. Kobieta w s a m o d z i a ł o w e j «huńee», gorsecie i zapasce z kupnych m a t e r i a ł ó w (Czarna Woda). Wszystkie zdjęcia wykonaj w latach 1930—1038 R. Reinfuss. �222 jest manszet ozdobiony dołem białą i czerwoną koroneczką. Pod szyją i u manszetów związana jest koszula kawałkiem białej ta­ siemki. Oplycze są na ogół bardzo krótkie, często długość ich nie przekracza 30 cm. Pod koszule, które właściwie są raczej bluzkami, ubierano płócienne ciasnochy, nie odbiegające krojem, ani sposo­ bem umocowania od publikowanych z Beskidu Śląskiego ) . Spódnice długie do kostek, szyte z płótna samodziałowego, w у b i j a n e g o w drobny, biały wzór kwiatowy na tle niebieskim, granatowym lub ciemnozielonym. Drukowaniem płócien zajmo­ wali się małomiasteczkowi farbiarze na Spiszu . Wybijanki szyte były w cztery b г у t у po 67 cm szerokie, w pasie gęsto marszczone, z przodu miewały niekiedy nadołek z białego samodziałowego płótna. Obok wybijanek noszono też tzw. к a n a f as к i, t j . spód­ nice z samodziałowego drelichu tkanego w pionowe paski białoczerwone lub biało-czerwone z niebieskimi prążkami. Zależnie od wzajemnej szerokości pasków, kolor kanafaski bądź zbliżał się do białego, bądź do czerwonego. Dawniej materiał na kanafaski wy­ rabiany bywał zapewne na miejscu, jednakowoż według zanoto­ wanej w terenie tradycji, miano go zakupywać w niezbyt odległej wsi Leśnicy, lub na targach w miasteczkach spiskich. Ostatnio w związku z zanikiem drukarstwa na płótnie i wyjściem z mody kanafasek, rozpowszechniły się spódnice szyte z materiałów kup­ nych, zazwyczaj ciemnych, drukowanych w drobne wzory kwia­ towe lub gładkich. Na spódnicę przywiązywano zapaskę sporzą­ dzaną dawniej z samodziałowego płótna ręcznie wybijanego w duży wzór kwiatowy, biały na tle niebieskim ze stosownym obrzeże­ niem, tzw. f a r t u c h ł a b a t y . Wśród zapasek drukowanych rę­ cznie, nierzadko spotyka się zapaski do noszenia na obie strony, z których każda posiada wzór odmienny (Tabl. IV, rys. 8 a, b) . Obok fartuchów labattych noszono też zapaski białe, płócienne, biało M 65 m ы Moszyński K., K u l t u r a ludowa Słowian, W e d ł u g informacji zebranych w terenie z a j m u j ą c a się «toceniem» płócien, b y ł a r ó w n i e ż twierdza K. Kietlicz Rayski («S,ztuka l u d o w a na Ze z b i o r ó w Muzeum Etnograficznego w tarza 6874. m m t. I , str. 447. pracownia farbiarska w Szczawnicy, co po­ Podhalu*). Krakowie. N r inwen­ �223 haftowane. Ostatnio zostały one wyparte przez zapaski szyte z ma­ teriałów kupnych. (Tabl. V, rys. 6). Na nogi ubierają kobiety w dzień powszedni kierpce przymo­ cowane w kostce przy pomocy nawołoki, zaś do stroju świątecz­ nego buty z cholew ami czarne, kroju węgierskiego, obrzeżone u góry paskiem czerwonego safianu. Ubiorem wierzchnim, noszonym w lecie, zwłaszcza przez dziewczęta i młode kobiet}- są gorsety szyte dawniej z kupnego sukna (p o s t a w u) koloru czerwonego lub czarnego, później zaś z kolorowych tybetów i aksamitów. Gorsety krojone były zasadni­ czo z trzech kawałków (plecy i dwa przody). Dołem starsze gor­ sety posiadają doszyly wąski pasek zastępujący kaletki lub kilka zazwyczaj 8 do 12 wąskich, długich kalet, tzw. r u s k i e f a ł d y . Z przodu gorset zapina się na jeden rząd błyszczących mosiężnych guzików. Dookoła,szyi zdobi go po krajach szereg ząbków kolo­ rowych, np. czerwonych, granatowych i zielonych na zmianę, wy­ konanych z kupnej tasiemki, oraz dwa szeregi kolorowych krepinek. Przody przyozdobione są haftem (Tabl. IV, rys. 9), wykonanym ściegiem łańcuszkowym w kolorze czerwonym, różowym, niebie­ skim i zielonym . Krawędzie dziurek na guziki obdziergane są nicią zieloną i żółtą. Nowsze gorsety bywają szyte z kolorowego tybetu lub aksa­ mitu. Krojone są podobnie jak wyżej opisane, z tą tylko różnicą, że zamiast wąskich kaletek przyszywane jest około 20 kaletek ma­ łych półokrągłych. Te małe kaletki nazywa lud p o l s k i m i f a ł ­ d a m i w odróżnieniu od dawnych szerokich, które zwie r u s k i ­ na i . Nowsze gorsety aksamitne zamiast wyszyć kolorowymi nić­ mi, posiadają przody wyszywane wzorem Szczawnicy barwnymi koralikami i cekinami. Na gorset ubierają w dni chłodne h u ń k ę szyią z białego samodziałowego sukna długości ok. 55 cm. Huńka posiada krój tzw. poncho podłużnego, z rękawami sztukowanymi od łokcia, koł? e7 f i S 1:7 W z ó r haftu na starym gorsecie ze Szlachtowej podaje r ó w n i e ż K. Kietlicz Rayski w pracy pod t y t u ł e m «Sztuka górali s z c z a w n i c s k i c h » . Wierchy, tom I . Z notatek Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . 1)8 �224 nierz niziutki stojący. Kraje kołnierza, rozcięcie na piersiach ora2 dół rękawów ozdobione są warkoczykiem plecionym z białej i czar­ nej wełny, oraz kupnej czerwonej h a r a s ó w k i . Wzdłuż rozcię­ cia na przodzie ozdobiona jest huńka aplikacją z czerwonej ma­ terii, wystrzyżonej po krajach w ząbki. Jest to tzw. p i ł k a . W po­ środku jej z prawej strony znajduje się przyszyty z czerwonej ma­ terii k o h u c i k , t j . aplikacja przyszjda żółtym stebnem z wyszy­ tymi gwiazdami takiegoż koloru (Tabl. IV, rys. 7). Szew łączący kołnierz z kohucikiem zdobi ob r a m k a z harasówki w kolorze żółtym i czerwonym. Poniżej czerwoną harasówką wykonany jest tzw. h u s i t a n e c , czyli linia łamana, haftowana ściegiem «janina». Strój zimowy stanowiły kożuchy baranie, biało wyprawiane, zdobione z przodu i na plecach bogatymi aplikacjami z koloro­ wych przeważnie safianów. Piękny okaz takiego kożucha publi­ kuje K. Rayski w cytowanej już poprzednio pracy . Kożuchy te nabywano na targach w miastach spiskich. Na ramiona w drodze do miasta czy cerkwi zarzucano pier­ wotnie r a ń t u с h czyli o b r u s , t j . płat płótna samodziałowego, długi na 180 cm, szeroki, na 60 cm. Zazwyczaj na rańtuchy uży­ wano płótna c z y n o w a t e g o , t j . tkanego w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Później zaczęto nosić tzw. c h u s t y к u 1 as t e, t j . kupne, drukowane w gruby deseń. Na głowie noszą obecnie dziewczęta chustki kupne druko­ wane, białe lub czerwone, zaś kobiety zamężne granatowe. Chu­ sta kwadratowa złożona po przekątni bywa wiązana pod brodą. Trzy rogi kupnej chustki zdobi się pomponami z czerwonej włóczki. Stare kobiety wiążą włosy na krążku z drutu owiniętym szmatką zwanym с h у m 1 a,- na to ubierają czepce szyte z druko­ wanego kwiecistego tybetu. Czepiec zachodzi na uszy z charak­ terystycznym zębem nad czołem (Tabl. V, ryc. 4), zdobi go bie­ gnąca od ucha do ucha haftowana wstążeczka, jasno brązowa, w kwiatki białe i niebieskie. Nad tą wstążką idą 3 rzędy krepiny w kolorze amarantowym, białym i czerwonym. Czepiec obszyty bywa krajem czarną szydełkową koronką, tzw. f o r b ó t k a . Od e9 7 «" W i e r c h y , t. I . �225 spodu podszyty jest białym płótnem. Czepiec przymocowuje się do głowy przy pomocy tasiemki ( g a ł u n e k ) czarnej, długiej około 2 m, którą owija się kilkakrotnie dookoła. Końce tasiemki obszyte są dokoła czerwoną i żółtą włóczką. Ubiór głowy panny młodej stanowi tzw. t k a n k a , t j . wie­ niec ze sztucznych kwiatów, z którego spływa na plecy rząd wstą­ żek jedwabnych, kolorowych, przypiętych do tekturowej podkładki w formie wydłużonego prostokąta. Ozdobę szyi stanowią sznury szklannych paciorków rzadziej korali. V I . ZAKOŃCZENIE § 18. E l e m e n t } - d a w n e w k u l t u r z e R u s i n ó w S z l a c h t o w s k i c h . Z rozdziałów poświęconych opisowi kul­ tury materialnej Rusi Szlachtowskiej, a zwłaszcza budownictwa i stroju widać, jak z biegiem czasu ulegała ona kolejnym prze­ mianom. Na poczet elementów należących do warstw chronologicznie i typologicznie bardzo starych należy zaliczyć moim zdaniem osad­ nictwo rozproszone jednodworcze, występujące dziś na polanach Rusi Szlachtowskiej. Z osadnictwem tego rodzaju spotykamy się często, gdy nomadzi-pasterze samorzutnie przechodzą do osadnic­ twa stałego. W ten sposób powstało jednodworcze osadnictwo Huculszczyzny , niektórych wsi Bojkowszczyzny środkowej i Be­ skidu Zachodniego -. Na terenach pozasłowiańskich jednodworcze osadnictwo pochodzenia pasterskiego spotykane jest na południo­ wych zboczach Alp transylwańskich . Przypuszczam, że jedno­ dworcze musiało być pierwotne osadnictwo całych Karpat, o ile powstanie swe zawdzięczało fali pasterskiej wołosko-ruskiej. Dzi­ siejsza zwartość wsi karpackich od wschodniej Bojkowszczyzny 70 71 7 73 7 0 Reinfuss R., Badania nad osadnictwem Iluculszczyzny. Spraw, z posiedź. P A U . T. X L V I , 1945). Reinfuss R., Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w . W a r ­ szawa 1939. Л. Kutrzebianka, B u d o w n i c t w o ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1931. Wsie jednodworcze w obrębie Podhala nowotarskiego notuje na swej mapie B. Zaborski (O k s z t a ł t a c h wsi w Polsce, K r a k ó w 1926). 7 1 72 73 E. de Marianne, La Valachie, Paris 1902, sir. 153. Lud, Т. X X X V I I 15 �226 począwszy, na zachód po Góralszczyznę śląską jest prawdopodob­ nie wynikiem ingerencji wielkiej własności, która nadając osad­ nictwu wołosko-ruskiemu ramy organizacyjne, zastosowała formy wytworzone przy powstawaniu wsi rolniczych zakładanych na pra­ wdę niemieckim . Przeciwko temu zbyt sztywnemu narzucaniu form osadniczych niedostosowanych do nawyków i potrzeb lud­ ności pasterskiej budzi się tu i ówdzie pewna reakcja wyrażająca się w tendencjach odśrodkowych, przy czym osadnictwo pierwot­ nie zwarte rozprasza się. Proces ten widoczny jest zwłaszcza we wsiach Beskidu śląskiego . W budownictwie typem starego domostwa wyrugowanego już dziś w znacznej mierze ze wsi do osiedli sezonowych jest bu­ dynek składający się z sieni i izby z kurnym piecem piekarskim, budowany niekiedy z okrąglaków, częściej z pni na pół rozdzie­ ranych, węgłowanych na obłap z dachem pobitym dranicami. Pierwolność węgła n a o b ł a p potwierdzona przez wykopaliska wczesnohistoryczne z Opola nie ulega wątpliwości. Węgieł ten spotykamy nie tylko w starych budowlach całych Karpat, ale i na przyległym Podkarpaciu i polskim niżu. Trudniej rozstrzygnąć, czy krokwiowa konstrukcja dachu, występująca na interesującym nas obszarze jest pierwotna, czy też dopiero przedostała się później w Karpaty z falą wpływów za­ chodnio-europejskich. Fakt, że w szałasach pasterskich Beskidu Zachodniego , Podhala , Beskidów Wschodnich występują da74 75 78 77 7 1 78 79 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y ludowej w Karpatach zachodnich. Odb. ze ((Studiów historycznych k u czci St. Kutrzeby)), K i a k ó w 1938, str. 25. Ze zjawiskiem t y m spotykamy się w Istebnej, Jaworzynce, W i ­ śle i i n . (b'. Popiołek, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Ka­ towice 1939). W e d ł u g okazu przechowywanego w Muzeum Śląskim w By­ tomiu. L . Sawicki, S z a l a ś n i c t w o na Śląsku Cieszyńskim, Mat. anlr. arch, i etn. t. X I V , str. 145. K. Moszyński, K u l t u r a ludowa Słowian, t. I , rys. 439. T y p o w y dach zbudowany na epólsochy szczytowe)) z n a l a z ł e m w r. 1938 w szałasie pasterskim na połoninie leżącej na w s c h ó d od Lawocznego. 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 �227 en chy budowane na sochę, zaś na Huculszczyźnie tak blisko z da­ chami na sochę spokrewniona konstrukcja slegowa pozwala przypuszczać, że przed ostatecznym zwycięstwem dachów krok­ wiowych mogły tu być rozpowszechnione dachy na sochę lub pól sochy szczytowe zwielokrotnione, co w konsekwencji odpowiada konstrukcji tzw. s l e g o w e j . Jeśli wyrażone tu przypuszczenie jest słuszne, należy przyjąć, że i spotykany na Rusi Szlachtow­ skiej, jako też i w całych Karpatach w starym budownictwie mie­ szkalnym, czy na budynkach gospodarczych dach czterospadowy również nie jest tu formą pierwotną, gdyż przy zastosowaniu soch, czy tzw. półsoszek szczytowych, wiąże się dach dwuspadowy ze szczytem otwartym lub szalowanym deskami. Dachy krokwiowe czterospadowe mogą więc być na obszarze karpackim zjawiskiem późniejszym, przenikającym z terenów podgórskich, gdzie dach czterospadowy wsparty bądź na sochach wewnętrznych, bądź na krokwiach był zjawiskiem typowym. Jeśli chodzi o wnętrze bardzo ciekawym szczegółem jest piec piekarski budowany dawniej z reguły w izbie. Rys ten łączący budownictwo Rusi Szlachtowskiej z budow­ nictwem rozległych obszarów Słowiańszczyzny zachodniej i wscho­ dniej wskazuje (zgodnie z poglądami prof. К. Dobrowolskiego), że na kształtowanie się karpackiego budownictwa mieszkalnego wpłynęły wzory przyniesione przez osadników napływających z Podgórza . W tradycjach bowiem budownictwa bałkańskiego leżą otwarte ogniska w izbie, z wiszącymi kotłami do gotowania, podczas gdy piece piekarskie buduje się oddzielnie poza obrębem budynku . Piece piekarskie budowane w obrębie izby stanowiły dawniej regułę zarówno na Spiszu, jak i przyległej Slowaczyźnie, 81 83 84 86 8 0 I na pograniczu huculsko-bojkowskim. Maksym: ее, p r z y s i ó ł e k Zielonej, pow. Nadworna. Analogiczny do przedstawionej na rys. 441, u К Moszyńskiego, Kul lud. Slow. K. Moszyński, tamże, t, I , str. 521. K. Dobrowolski, Elementy r u m u ń s k o f - b a l k a ń s k i e w kulturze ludowej Karpat pol., Warszawa 1938, str. G. K. Moszyński, jak 82. 81 8 2 8 3 8 4 15* �gdzie dziś pod wpływem budownictwa niemieckiego rozpowszech­ nił się zwyczaj stawiania pieców piekarskich w sieni . W s t r o j a c h do grupy elementów starych należy koszula męska kroju poncho podłużnego, która prawdopodobnie dawniej musiała być znacznie dłuższa tak, jak u Hucułów, Bojków, czy Gó- ' rali Beskidu Zachodniego, dalej płócienne spodnie letnie oraz zimo­ we wełniane chołośnie, nie różniące się krojem zasadniczym od spodni noszonych w innych częściach Karpat, z wyjątkiem Huculszczyzny. Fakt, że u Rusinów Szlachtowskich bywają chołośnie z jed­ nym tylko przyporem nad prawą pachwiną, a nie z dwoma, jak np. u Łemków czy górali sądeckich i podhalańskich, można przy­ pisać reliktowemu charakterowi tego terytorium. Możliwe jest bowiem, że spodnie wełniane z jednym przyporem reprezentują typ starszy. W Karpatach występuje on poza Rusią Szlachtowską i Szczawnicą u wschodnich Bojków , a w Beskidzie Zachodnim u górali śląskich oraz czadeckich , ponad to powszechnie w spo­ dniach płóciennych. Do bardzo dawnych ubiorów należy też długa h u n i a Rusi­ nów Szłachtow skich o kroju poncho podłużnego z odstępującymi fałdami wszytymi po bokach. Krój podobny posiadają: krótki i nie­ zgrabny p e t c k huculski, drugi s i r a k bojkowski, a wreszcie w najbliższym sąsiedztwie Rusi Szlachtowskiej niektóre g u rm a n y górali sądeckich, oraz brązowe cuchy Spiszaków i Pod­ halan, czy długie do kolan białe gunie Łemków nadpopradzkich. Niewątpliwymi dawnymi elementami stroju góralskiego są: spotykana w całych Karpatach czapka obkładana barankiem z główką pokrytą suknem, serdak barani, szeroki skórzany pas no­ szony przez pasterzy oraz kierpce, zaś w stroju kobiecym koszula o kroju bezprzyramkowym marszczonym, która odpowiedniki swe znajduje u górali wschodnio-beskidzkich (Bojków, Hucułów), a na zachodzie u górali śląskich, płachta ( r a ń t u c h ) narzucana na raM 87 88 89 r 8 0 Zbiorowe, Słowacja i Słowacy, t. I , str. 202. * R. Reinfuss, Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w , str. Wisła, Istebna. Skalite, Czorne Beskidzkie. T 8 S a 0 18. �229 miona i li у m ! a czyli krążek służący do upinania włosów pod czepiec noszony przez mężatki. W gospodarstwie Rusinów Szlachtowskich poza pasterstwem wysokogórskim, połączonym z krótszymi lub dłuższymi migra­ cjami sezonowymi, zachowały się zwłaszcza na polanach górskich do czasów ostatnich niektóre prymitywne formy uprawy ziemi, połączone z żarową trzebieżą krzaków i młodych zagajników. Na wypalenisku prowadzi się prymitywną owsianą gospodarkę jednopolową, siejąc rok po roku bez nawożenia, a następnie, gdy ziemia przestaje już rodzić, porzuca się odnośną parcelę na lat kilka tak, że znowu krzakami porasta. § 19. W p ł y w y Z а к а г p а с i a. Na elementy starsze, sta­ nowiące tło kulturowe wspólne ludności znacznych połaci Karpat nawarstwiały się w ciągu stuleci nowe łreści. Ruś Szlachlowska od czasów dawnych znajdowała się w or­ bicie wpływów promieniujących z sąsiedniego Spiszą. Stamtąd za­ czerpnięte zostały wzory układu rolnego opartego na niwowym regularnym podziale gruntów z trójpolowym systemem uprawy . Ze Spiszą przyjęto typ zwartej zagrody wdelobudynkowej, stawianej w formie czworoboku z podwórzem w środku, spoty­ kany poza tym na Podhalu u Lachów sądeckich, Łemków nadpopradzkich, budynki gospodarcze z p r i c z y n a , które zawędro­ wały już w głąb Sądeczyzny. Z architektury miast spiskich zapo­ życzono kształt dachu dwuspadowego z okapem bocznym, zaopa­ trzonego u szczytu półokrągłym koszyczkiem i pazdurem, krycie gontem, ornamenty rzeźbione na tragarzach, a w sprzętach przede wszystkim typ malowanych skrzyń, które tu, podobnie jak i na polskim Spiszu (np. w Kacwinie) zdradzają wyraźny wpływ pół­ nocnej Słowaczyzny. Najsilniejsze wpływy południowego Zakarpacia widoczne są jednakowoż w stroju. Męskie kapelusze filcowe ze skrzelami pod­ winiętymi pionowo do góry, r a k i służące do ich ozdoby, zapiąstki noszone przez parobków, są niewątpliwymi zapożyczeniami z Za­ karpacia. 90 1,1 9 9 9 1 K. Dobro wolski, Najstarsze К Dobrowolski, Najstarsze Osadnictwo osadnictwo Podhala, Podhala, sir. 70. str. 40. �230 Najprawdopodobniej pod tymże wpływem rozpowszechnił się (nieuzasadniony krojem) zwyczaj noszenia krótkich koszul i h u n i e k oraz zwyczaj ubierania sukiennych kamizelek tzw. 1 a j b i к ó w. W stroju kobiecym pochodzenia zakarpackiego był zwyczaj noszenia tybetowych czepców z charakterystycznym zębem nad czołem i t k a n k i ubieranej do ślubu przez panny młode, zdobie­ nia rękawów koszul czerwonymi, naszywanymi s m u ż k a m i , spódnice kanafaski i drukowane (wraz z drukowanymi zapaska­ mi). Kożuchy białe zdobione bogatymi safianowymi aplikacjami, buły z cholewami noszone na święto. Na Spiszu zaopatrywały się kobiety w kolorowe sukna tzw. a n g 1 i j e, używane na gorsety. Trudniej niż w zakresie budownictwa i stroju ustalić wpły­ wy Zakarpacia w innych działach kultury materialnej. Prawdo­ podobne jest jednak, że pod jego właśnie wpływem rozwinęła się niegdyś, zamierająca obecnie, masowa hodowda wołów oraz tak charakterystyczne dla Rusinów' Szlachtowskich — druciarstwo. § 20. W p ł у w у p o l s k i e w kształtowaniu się kultury materialnej Rusinów Szlachtowskich zaczęły oddziaływać stosun­ kowo bardzo późno, gdyż dopiero w ciągu obecnego stulecia, a na­ wet (i to głównie) w okresie międzywojennym. Przyczyna tego zjawiska jest łatwa do wyjaśnienia. Zarówno wypowiedzi zbierane od informatorów spośród górali szczawnickich i Rusinów Szlach­ towskich, jak i niektórych autorów podkreślają zgodnie, że róż­ nice w zakresie kultury materialnej zachodzące obecnie między góralami szczawnickimi a ich wschodnimi sąsiadami są stosun­ kowo bardzo młode. Dawniej obydwie te grupy różniły się od sie­ bie tylko językiem i wyznaniem, zaś budownictwo, strój, czy spo­ soby zdobywania środków utrzymania przez hodowlę czy uprawę roli były u obydwu grup jednakowe. Dopiero w ciągu bieżącego stulecia region szczawnicki zaczął nabierać cech odrębnych. Stało się to głównie pod wpływem Podhala i sąsiedniej Sądeczyzny, a ponadto wytworzyły się też pewne formy specyficznie szczaw­ nickie, względnie pienińskie. 7 7 7 7 792 92 Kietlicz Rayski, t. I , s. 77. Sztuka u górali szczawnickich. Wierchy, �231 W nowszym budownictwie wiejskim górali szczawnickich spotykamy próby dostosowania go do potrzeb ruchu letniskowego i chęć nadania budynkom mieszkalnym charakteru willi przez dobudowanie werand, ganeczków, piąterek, w stroju zarzucono ka­ pelusz spiski ze skrzelami zawiniętymi do góry, na rzecz okrą­ głego kapelusza podhalańskiego z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, opasanego zamiast paska z muszelkami czerwonym wełnianym sznurkiem. U górali pienińskich, a ściślej u flisaków wożących turystów przez przełom, rozpoczęło się efekciarskie zdo­ bienie niebieskich kamizelek przy pomocy naturalistycznych haf­ tów lśniących od mnóstwa metalowych cekinów, co przejęli gó­ rale szczawniccy, wyprowadzając z kolei u siebie hafty o natura­ listycznych wzorach kwiatowych na krótkich swych guńkach. Mo­ tywy te zaszczepione z zewnątrz przez jakiś nieumiejętnie popro­ wadzony kurs wyszywania, stały się później charakterystyczną cechą najnowszego stroju tego regionu. Na spodniach w, związku z ogólnym rozwojem zdobnictwa stroju góralskiego pojawiają się coraz bogatsze c y f r o w a n i a , występujące w miejscach, gdzie dawniej biegła tylko wąziutka kolorowa oblamka. Równolegle ulegał zmianom strój góralek szczawnickich. Za­ rzucone zastały spódnice kanafaski z ręcznie drukowanego płótna samodziałowego, a na ich miejsce przyszły wełniane kwie­ ciste t y b e t y . Zniknęły czerwone s m u ż k i u rękawów koszul. Zamiast a n g 1 i j o w у с h sukiennych gorsetów przyszły aksa­ mitne czarne lub bordowe, zdobione wyszyciem z paciorków i ce­ kinów o secesyjnych wzorach roślinnych. Zaprzestały kobiety no­ sić spiskie czepce i białe kożuchy z bogatymi safianowymi apli­ kacjami. W rezultacie strój kobiet szczawnickich upodobnił się do nowszych ubiorów noszonych przez kobiety na Góralszczyźnie są­ deckiej. Zmiany (głównie w zakresie stroju), jakie zaszły w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu na terenie zamieszkiwanym przez gó­ rali pienińskich i szczawnickich zatarły prawie bez śladu daw­ niejsze, zakarpackie cechy tutejszej kultury. Region szczawnicki i pieniński nabrały swoistego wyrazu odrębnego od grup sąsied- �232 nich i odróżniły się optycznie bardzo silnie od Rusinów Szlach­ towskich, którzy z racji swej izolacji społecznej, biedy, jak i żyw­ szych do niedawna kontaktów z Zakarpaciem okazali się począt­ kowo bardziej odporni w przyjmowaniu nowości od swych naj­ bliższych polskich sąsiadów. Opory okazały się jednak nietrwałe. Odcięci od Spiszą granicą polityczną, związani tym silniej z oko­ licznymi miejscowościami polskimi, jak Szczawnica, Krościenko, Nowy Targ, zaczęli Rusini Szlachtowscy ulegać powoli wpływom polskim. Stąd w budownictwie Rusi Szlachtowskiej spotykamy szereg rozwiązań architektonicznych zaczerpniętych z willowego budownictwa drewnianego Szczawnicy, a w stroju niektóre ele­ menty zapożyczone z ubiorów sąsiednich górali polskich. Po­ wszechnym jest np. dziś u Rusinów Szlachtowskich zwyczaj no­ szenia podhalańskiego kapelusza, zdobienia haftami o motywach «szczawnickich» spodni i krótkich huniek męskich i kobiecych. W Szlachtowej, najbardziej ku wschodowi wysuniętej wsi inte­ resującego nas terytorium, młodzi eleganci wiejscy zaczęli ubie­ rać niebieskie kamizelki, zdobione tak jak u flisaków pienińskich i szczawnickich dorożkarzy, zaś u dziewcząt spotykało się tybe­ towe kwieciste spódnice i gorsety szyte i zdobione na sposób szczawnicki. § 21. R e l i k t o w y c h a r a k t e r k u l t u r y ludowej R u s i S z l a c h t o w s k i e j . Jak wynika z ustępów poprzed­ nich, w kulturze tradycyjnej Rusinów Szlachtowskich wyróżnić się dają trzy główne zespoły. Zespół obejmujący elementy naj­ starsze, zespół wytworów, które przedostały się tu w związku z ekspansją kulturalną Zakarpacia, a ściślej Spiszą, i wreszcie trzeci najmłodszy, na który składa się cienka jeszcze i powierz­ chowna warstwa treści zapożyczonych od górali szczawnickich. Zespół elementów, które zostały wyróżnione jako najstarsze, również nie jest wewnętrznie jednolity. Badania prof. К. Dobro­ wolskiego wykazują, że złożyły się na niego wytwory przyniesione w Karpaty przez przybywającą z Podgórza ludność rolniczą oraz wołosko-ruskich pasterzy . Dwie te składowe w drodze powol93 63 К Dobrowolski, Dwa studia.., str. 17—26. �233 nej wymiany i przenikania się wzajemnego dały w rezultacie jako wypadkową pewien zespół wartości, który stał się fundamentem dla przyszłego rozwoju kultury karpackich górali. Porównanie szeregu starszych elementów kultury material­ nej z różnych stron Karpat wskazuje, że tło, na którym rozwinęło się dzisiejsze zróżnicowanie kulturalne Karpat, musiało być w swych zasadniczych rysach dosyć wyrównane. Kultura mate­ rialna Karpat nie obfitowała dawniej w zbyt jaskrawe różnice i tym tłumaczy się, dlaczego niektóre najbardziej zapadłe kąty Kar­ pat mimo znacznej odległości od siebie, jak np. Bojkowszczyzna i Ruś Szlachtowska w zakresie starszych elementów kulturowych zachowały duże podobieństwo. Dzisiejsze zróżnicowanie Karpat na pomniejsze terytoria etnograficzne tylko w paru zasadniczych wypadkach, gdy chodzi o wytworzenie się podstawowych grup etnograficznych da się po­ wiązać z procesami osadniczymi . Rozproszkowanie obszaru Kar­ pat na wielką liczbę małych, a silnie wyodrębniających się pod względem kulturalnym terytoriów etnograficznych, jest zjawiskiem stosunkowo młodym. W wytworzeniu się lego zróżnicowania prócz czynników geograficznych, ekonomicznych, administracyjnych, politycznych " , bardzo ważną rolę odegrał fakt, że poszczególne terytoria znalazły się w kręgu wpływów kulturowych promieniu­ jących z różnych ośrodków. Dorzecze górnego Dunajca objęła przede wszystkim strefa wpływów spiskich. Z północnej Słowaczyzny i z miast spiskich przedostawały się przez Karpaty nowe treści, wnosząc poważne zmiany w kulturze wsi podhalańskiej, u górali pienińskich, szczawnickich, a także w południowej Sądeczyźnie i u zachod­ nich Łemków. Wpływy spiskie przenikające do nas z południa nie wszędzie przyjmowały się w tym samym zespole. Na podsta­ wie szczupłych wiadomości, jakich dostarcza nam literatura, ma­ teriały rękopiśmienne, ikonograficzne a wreszcie własna znajo­ mość terenu można wyrazić pogląd, że najsilniej wpływom za94 5 8 4 9 5 dia, str. K. Dobrowolski, j . w. Zagadnienie to omawia szczegółowo K. Dobrowolski, D w a stu­ 27. �234 karpackim poddały się wsie polskiego Spiszą, górale pienińscy i szczawniccy, Pmś Szlachtowska oraz (niesłusznie moim zda­ niem) zaliczana do górali podhalańskich grupa wsi leżąca na lewym brzegu Dunajca na zachód od Czorszlyna (np. Maniowy). Był okres czasu, przypadający zapewne na pierwszą polowe ub. stulecia lub może wcześniej, na przełom X V I I I i XIX w., kiedy oznaczony wyżej obszar przedstawiał pod względem kulturowym obraz dość jednolity, wyodrębniający się od sąsiadów (a m. in. i od Podhala nowotarskiego) pewnym dosyć w terenie równo­ miernie rozprowadzonym zespołem elementów zapożyczonych ze Spiszą. Elementy te krzyżując się ze starszymi, zastanymi na miejscu, dały w rezultacie zespół nowy, taki z jakim spotykamy się jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia u górali szczaw­ nickich i Rusinów Szlachtowskich. Elementy zakarpackie przeszczepione na północ zaczęły żyć własnym życiem. Powstały liczne formy pochodne, klóre rozwija­ jąc się dalej samodzielnie przyczyniały się do dalszego zróżnico­ wania terytorium etnograficznego . Poza tym z Zakarpacia przy­ chodziły coraz nowe treści, które nic zawsze zdołały się roz­ powszechnić na całym omawianym iu obszarze, powodując tym samym jego kulturalne różnicowanie. W drugiej połowie X I X w. w związku z postępującym wzbogacaniem się i rozwojem zdob­ nictwa stroju, ludowego rozpadł się jednolity dotychczas krąg wpływów spiskich w dorzeczu Dunajca. Dzięki szeregowi nowych zapożyczeń z Zakarpacia oraz rozwojowi pewnych elementów w zdobnictwie stroju wyodrębniły się obszary zachodnie obejmu­ jące polski Spisz, górali pienińskich oraz północno-wschodni cy­ pel dzisiejszego Podhala. Następnie i ten obszar rozpadł się wskutek różnic kulturowych, jakie powstały w ciągu ostatnich kilku dziesiątków lat między ludnością zamieszkującą po obu stro­ nach Dunajca w związku z ekspansją kulturalną Podhala, która m «• Jako jeden z p r z y k ł a d ó w dobrze i l u s t r u j ą c y c h to zjawisko p r z y p o m n i e ć m o ż n a dzieje parzenicy, k t ó r a przyniesiona z p o ł u d n i a w polowie ub. stulecia r o z w i n ę ł a się u nas bujnie d a j ą c długi szereg odmian rozgraniczonych pod w z g l ę d e m t e r y t o r i a l n y m (T, Seweryn, Pa­ rzenice góralskie. K r a k ó w 1930). �235 wzdłuż lewego brzegu rzeki posuwa się w. kierunku Czorsztyna. Obszar wschodni dawnego kręgu wpływów spiskich, obejmujący górali szczawnickich i Ruś Szlachtowską, dłużej zachował swe pierwotne oblicze, ale i tu, jak wiemy z uslępu poprzedniego (§ 20), na terenie góralszczyzny szczawnickiej zaszły liczne zmiany, które spowodowały kulturalne wyodrębnienie się tej grupy, odbywające się częściowo pod wpływem pobliskiej Sądeczyzny, częściowo zaś pod wpływem odległego Podhala. Gdy przed niespełna trzydziestu laty artysta malarz Konstanty Kietlicz Rayski zbierał materiały do opisu starego stroju szczawnickiego w wielu wypadkach musiał opierać się na obserwacjach zebra­ nych u sąsiednich Rusinów, gdyż strój miejscowy uległ już znacz­ nym przemianom. Izolacja geograficzna, społeczna, a wreszcie i ubóstwo w ja­ kim pogrążona była Ruś Szlachtowską składały się na to, że lud­ ność ta choć wciągnięta w nurt przemian kulturalnych, jakie za­ chodziły w Karpatach zachodnich, nigdy nie mogła dotrzymać tempa, przyjmując wszelkie nowości z dużym opóźnieniem. W inwentarzu kulturowym Rusi Szlachtowskiej zachowało się wiele form, które u sąsiadów bądź wyszły już całkiem z użycia, bądź uległy daleko idącej ewolucji. W stosunku do terenów ościennych obszar Rusi Szlachtowskiej posiada charakter relik­ towy. Gruntowne zbadanie jego kultury, rzuciłoby sporo światła na wcześniejsze, zapomniane już stadia kulturowe sąsiednich górali zwłaszcza spiskich i szczawnickich. Dziś na badania ta­ kie jest już za późno. Znaczna część Rusinów Szlachtowskich, w tym prawie wszyscy starzy, zostali wysiedleni na wschód wraz z całym ruchomym dobytkiem, nieliczna garstka, która pozostała to przeważnie młodzież męska włócząca się po świecie za druciarką, jako źródło informacji o czasach dawnych nie przedstawia większej wartości ° . 7 0 7 J u ż po napisaniu niniejszej pracy resztki d a w n y c h m i e s z k a ń ­ ców Rusi Szlachtowskiej zostały przesiedlone na Z a c h ó d i rozproszone w ś r ó d ludności polskiej, zamieszkującej Ziemie Odzyskane. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4404d20e7caae4bebedb134dcd1ee7.pdf 4056ed0f7dbeaa22fc08626c06174020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4257 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3967 Title A name given to the resource U progu piątego roku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U P R O G U PIĄTEGO R O K U ROMAN W grudniu 1947 r. ukazał się na półkach księ­ garskich pierwszy podwójny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludowej". Obecnym zeszytem (również podwójnym) rozpoczynamy zatem piąty z ko­ lei rocznik czasopisma. Cztery dotychczasowe roczniki o łącznej objętości ponad 1000 stron druku zawierają spory materiał, który daje już podstawę do krytycznej analizy dotychczasowe­ go dorobku i wysunięcia pewnych wniosków na przyszłość. Spróbujmy na początek ten dorobek uporząd­ kować według zagadnień. Zarówno w pierw­ szych dwóch rocznikach jak i w następnych spotykamy szereg artykułów o charakterze ogólnym. Były to bądź prace zmierzające do za­ sadniczego postawienia zagadnienia sztuki lu­ dowej (art. min. W. Sokorskiego „O właściwy stosunek do sztuki ludowej"), bądź ilustrujące stan i potrzeby w zakresie badań poszczegól­ nych gałęzi, a więc ludowej literatury, muzyki, tańca czy szeroko pojętej plastyki. W pierw­ szych latach sporo uwagi poświęcano zagadnie­ niom teoretycznym (problem istoty sztuki lu­ dowej, ludowego stylu w plastyce, zagadnienie historyzmu w ludowej twórczości artystycznej). Prócz zagadnień teoretycznych znajdziemy w „Polskiej Sztuce Ludowej" kilka prac poświę­ conych zagadnieniom techniki badawczej, będą to uwagi na temat sposobu badania tańca i tkactwa ludowego. W ostatnim (czwartym) roczniku zaczęto również publikować kwestio­ nariusze do badań terenowych, czy to używane w ramach prac podejmowanych przez P.I.S. czy zagraniczne jak np. kwestionariusz opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego. Drugą grupę zagadnień poruszonych w P.Sz.L. bez porównania od poprzedniej obszer­ niejszą stanowią opracowania monograficzne z poszczególnych dziedzin sztuki ludowej. Nie­ które z nich zakresem swym obejmują zasięg całej Polski (art. G. Ciołka o dachu, R. Reinf ussa — o malowanych zrębach, . Seweryna — REINFUSS 0 zabawkach ludowych) większość zaś ograni­ cza się do charakterystyki wybranego zagad­ nienia w węższych ramach geograficznych. Ilościowo najwięcej prac poświęconych było te­ renom małopolskim (Krakowskie, Podhale, Orawa, Spisz, Żywiecczyzna, Rzeszowskie, Łań­ cuckie, Lubelskie) i Kurpiowszczyźnie, słabiej reprezentowana była Polska centralna (Łowic­ kie, Radomskie, Opoczyńskie) i Wielkopolska, a najsłabiej kresy zachodnie gdzie poza sztuką zdobniczą Mazurów opracowaną przez J. Gra­ bowskiego, wymienić można zaledwie dwie pra­ ce, z których jedna dotyczy meblarstwa zachod­ nio-pomorskiego, druga zaś kaszubskiej ce­ ramiki. W tematyce poruszonej na ławach P. Sz. L we wszystkich czterech rocznikach najobszer­ niej reprezentowana jest ludow a plastyka. Przy czym w różnych okresach czasu, różne jej dzia­ ły wysuwają się na czoło. W pierwszych zwła­ szcza dwóch rocznikach sporo miejsca poświę­ cone było zagadnieniom malarstwa i rzeźby. W okresie tym pojawia się szereg artykułów poświęconych malarstwu na szkle, publikuje się drzeworyty i poszczególne zespoły rzeźb, wy­ różniające się w terenie swoją odrębnością. Ze­ szyt o objętości trzech normalnych numerów P.Sz.L. zostaje poświęcony na omówienie wiel­ kiej wystawy sztuki ludowej zorganizowanej w Krakowie w r. 1948. W późniejszych roczni­ kach czasopisma jako ważną pozycję z tej dzie­ dziny wymienić należy artykuł M . Żywirskiej 1 recenzję L. Życkiego, poświęcone sztuce ama­ torskiej robotników, która wtedy po raz pierw­ szy weszła w orbitę zainteresowań naszego cza­ sopisma. Inne zagadnienia wchodzące w zakres ludo­ wej plastyki poruszone były na łamach P.Sz.L. w sposób dosyć przypadkowy. Z dziedzi­ ny archi/tektury wiejskiej omawiana była wspomniana wyżej kwestia dachu i malowa­ nych ^rębów. Poza t y m znalazły się z tego za­ kresu prace o orawskim domu z wyżką, wąskor 3 �frontowych chałupach z Sądeczyzny, kurpiows­ kim zdobieniu dachu i wyrobie cemetowych, oz­ dobnych pustaków. Z dziedziny meblarstwa ukazały się artykuły o sprzętach mazurskich, urządzeniu wnętrza izb zachodnio-pomorskich, opis kilku świeżo odkrytych typów skrzyń zna­ lezionych w okolicach Krakowa i obszerna praca (• podhalańskich łyżnikach. W zakresie zdobnic­ twa wnętrz najwięcej uwagi poświęcono wyci­ nankom, które omawiane były bądź w pracach oddzielnych (Łowickie), bądź w recenzjach z wystaw i konkursów (wycinanki opoczyńskie, kurpiowskie, lubelskie). Wśród prac poświęco­ nych ludowym wycinankom na szczególną wzmiankę zasługuje artykuł A. Wojciechow­ skiego o współczesnej tematycznej wycinance ło­ wickiej, który zanotował ciekawe zjawisko od­ bijania się aktualnych zagadnień życia współ­ czesnego (walka o ,pokój, zwalczanie analfabe­ tyzmu, elektryfikacja wsi i in.) w twórczości artystycznej ludu łowickiego. Zagadnienie malo­ wania wnętrz poruszone zostało w artykule na­ pisanym w związku z konkursem zorganizowa­ nym na Powiślu Dąbrowskim. Stosunkowo czę< sto ukazywały się w P.Sz.L. artykuły poświęca­ ne ludowemu tkactwu, hafciarstwu, rzadziej ubiorom. Omawiane więc były tkaniny ozdobne na Mazurach, ludowe dywany dwuosnowowe, pasiaste wełniaki opoczyńskie i spiskie „kanafasy". Z zagadnieniem tekstyliów łączy się w dużej mierze praca o góralskich torbach wełnia­ nych. Problem ludowych druków na płótnie po­ ruszony został dwukrotnie. W zakresie opracowywania ubiorów ludo­ wych cały dorobek ogranicza się do omówienia ubiorów z okolic Zawiercia i mazowieckiego z Kołbieli. W obydwu wypadkach przedmiotem cpisu były ubiory poprzednio nie znane, które udało się odszukać w czasie ostatnich badań te­ renowych. Poszczególne części ubioru omówio­ no poza tym w pracach poświęconych haftom. Pisano więc o haftowanych na tiulu czepcach kurpiowskich, wielkopolskich, o pantoflach góralskich itp. Prócz tkanin i haftów sporo uwagi poświęco­ no ludowej ceramice. V/ s.;eregu mniejszych, lub większych artykułów, a także w recenzjacn z wystaw, omawiano сггоп'ке mazurską, kur­ piowską, iłżecką, rzeszowską (ściślej łańcucką), kilkakrotnie poruszany był też temat ludowych malowanych kafli. Daleko mniejszym zaintere­ sowaniem cieszyło się zdobnictwa w metalu. Z zakresu tego wymienić można zaledwie jeden artykuł o zdobionych okuciach z okolic Mako­ wa. 4 Sztuka związana ze zwyczajami i obrzęda­ mi ludowymi znalazła wyraz w postaci artyku­ łów o pisankach i szopkach. Poza plastyką na drugim miejscu jeśli chodzi o liczebność artykułów stoi muzyka. Prócz ar­ tykułu prof. Chybińskiego o potrzebie badań w zakresie folkloru muzycznego, znajdziemy kilka opisów rzadszych instrumentów muzycz­ nych (maryna, kozioł, siesieńki, gęśle) a ponad­ to artykuły o pieśniach i muzyce ludu wielko­ polskiego i chłonności muzycznej ludności wiej­ skiej. Ściśle z muzyką związany taniec omawia­ ny był na łamach P. Sz. L. w rozmiarach dość ograniczonych. Niemniej wymienić można ar­ tykuły poruszające zagadnienie metody i tech­ niki badania tańców, oraz opis tańców wielko­ polskich. Zagadnienia literatury ludowej zna­ lazły swój wyraz w postaci prac o charakterze ogólnym, programowym (J. Krzyżanowski — Folklorystyka w zasięgu badań naukowo - lite­ rackich) bądź opracowań monograficznych (teksty kolęd), względnie analizy wpływu fol­ kloru w dziedzinie literatury nieludowej (ludo­ wość u Mickiewicza i Kasprowicza). Poza pracami, omawiającymi zagadnienia związane ze sztuką polską, ukazał się (głównie w związku z wystawami zagranicznej sztuki ludowej urządzanymi w Polsce) szereg artyku­ łów charakteryzujących twórczość ludową in­ nych narodów a więc czeską, słowacką i węgier­ ską. Jeżeli pominiemy szereg recenzji z wydaw­ nictw krajowych i zagranicznych oraz sprawo­ zdania z podejmowanych badań, naszkicowany wyżej obraz przedstawia pełny dorobek czte­ rech roczników „Polskiej Sztuki Ludowej". Ocena tego dorobku nie jest łatwa, zwłaszcza gdy przystępujemy do niej pod wrażeniem wy­ suwanych z różnych stron zastrzeżeń, których spora ilość jest niestety słuszna. Jednym z nich, niewątpliwie najważniejszym, jest to, że czaso­ pismo nie reprezentowało właściwego stanowi­ ska metodologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" raczęła wychodzić w r. 1947, były to czasy kiedy nauka polska a zwłaszcza dyscypliny huma­ nistyczne znalazły się w trudnej sytuacji, nie umiejąc na swoich odcinkach rozegrać zwycięs­ ko walki między „starym", które powinno ustąpić, a „nowym". Nauka polska rozwijająca się przez całe dziesiątki Jat w rytmie zgodnym z roz­ wojem burżuazyjnej nauki zachodnio-europej­ skiej, nie umiała przestawić się zrazu na nowy sposób myślenia, oparty o zasady materializmu historycznego. W pierwszych latach po zakoń­ czeniu I I wojny światowej prawie we wszyst- �kich gałęziach wiedzy praca potoczyła się sta­ rym torem, oparta na założeniach metodologicz­ nych, stosowanych w okresie międzywojennym. Podobne zjawisko zaszło i na odcinku ,,Pol­ skiej Sztuki Ludowej" gdzie zawarte w I i I I roczniku artykuły teoretyczne oparte były często na założeniach metodologicznych rozwijających teorię sztuki ludowej i oświetlających badane zjawiska z pozycji formalistycznych. Od r. 1947 i 1948 na odcinku nauki zaszły poważne zmiany. Metoda materializmu historycznego opanowała zwycięsko wszystkie dyscypliny. W dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki i estetyki nastąpił całkowity przewrót, ale echa jego nie dosięgły ,.Polskiej Sztuki Ludowej", która nie powróciła już do zagadnień teoretycznych .i nie us'łował.i dać nowych ujęć zgodnych założeniom mar­ ksizmu i leninizmu. Brak sprecyzowania nowych metod badaw­ czych w zakresie sztuki ludowej, wpłynął z 'лolei ujemnie na sposób opracowywania innych arty­ kułów drukowanych w ..Połskiej Sztuce Ludo­ wej". Brakło prac syntetyzujących, wymagają­ cych głębszej podbudowy metedołojicznej, te zaś prace, które do teki redakcyjnej wpływały, posiadały po największej części charakter syste­ matycznie uporządkowanych materiałów, ściąg­ nęło to na „Polską Sztukę Ludową" słowa kry­ tyki i zarzut, że rozprasza się w drobnym prz>czynkarstwie. Obecnie, gdy czasopismo nasze rozpoczyna piąty rok swego istnienia musimy jasno zdać sobie sprawę z braków okresu poprzedniego i starać się je naprawić. Jednym z podstawo­ wych zadań na przyszłość będzie powtórne wy­ sunięcie zagadnień metodologicznych z tą jedna­ kowoż różnicą, że będą one ujmowane ze sta­ nowiska materializmu historycznego. W rozwiązaniu tych trudnych zagadnień wiel­ ką pomoc stanowią dla badaczy sztuki ludowej wyniki osiągnięte już w dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki. Niemniej jednak nie można liczyć na to, że historycy sztuki nieludowej wy­ konają za nas pracę do końca, zwłaszcza, jeśli chodzi o zagadnienia teoretyczne w obrębie sa­ mej sztuki ludowej, która rozwijając się w od­ miennych warunkach niż sztuka warstw uprzy­ wilejowanych, posiada w wielu szczegółach od­ mienną problematykę i wymaga zastosowania innych metod badawczych. Ważnym zagadnieniem na przyszłość jest rozszerzenie tematyki omawianych w „Polskiej Sztuce Ludowej" zagadnień i dążeń do równo­ mierniej szego uwzględniania ludowego dorobku ai tystycznego całej Polski. Mówiąc o poszerze­ niu tematyki mamy na myśli nie tylko uwzględ­ nianie tych działów sztuki ludowej, które do­ tychczas były w „Polskiej Sztuce Ludowej" nie poruszane, lub zbyt mało poruszane (np. zdob­ nictwo w metalu), ale również wysuwanie za­ gadnień aktualnych, które pracę badawczą wią­ załyby z potrzebami życia. (Zagadnienie współ­ czesnego budownictwa wiejskiego, sztuki deko­ racyjnej opartej na motywach rodzimych itp.). Jest rzeczn bardzo istotną, aby obok arty­ kułów o charakterze monograficznym znalazły się na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" prace syntetyczne, obejmujące wyniki rozleglejszych prac badawczych, poświęcone zagadnieniom periodyzacji, charakterystyce poszczególnych okresów itp. Ponadto należy zacieśnić współ­ pracę z przedstawicielami dyscyplin pokrew­ nych, celem wspólnego dyskutowania w „Pol­ skiej Sztuce Ludowej" zagadnień pogranicz­ nych. Zgodnie z wymogami metody materializmu historycznego należy starać się o ustalenie no­ wego typu opracowań zarówno syntetycznych jak i monograficznych. Musimy dążyć do tego, ażeby omawiane w „Polskiej Sztuce Ludowej", zagadnienia ujmowane były w perspektywie historycznej, w ich dialektycznych rozwoju na tle całokształtu zjawisk kulturalnych, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem momentów ekonomicz­ nych i społecznych. Prace mające jedynie usys­ tematyzowany materiał podawany bez perspek­ tywy historycznej i ogólnego tła kulturalnego traktować musimy jako dopuszczalne jedynie w wypadkach wyjątkowych, kiedy brak danych nie pozwala autorowi na właściwe ujęcie zagad­ nienia. Jest rzeczą zrozumiałą, że takie przestawienie się na inny typ pracy będzie dla wielu auto­ rów' trudne i nie od razu przyniesie pozytywne wyniki. Obecny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", który niewiele od poprzednich różni się swą zawartością, jest najlepszym przykładem, jak trudno jest mimo najlepszych zamiarów, wpłynąć na zmianę profilu czasopisma. Nie­ mniej musimy w tym kierunku usilnie praco­ wać, nie obawiając się potknięć i błędów, nie unikając rzeczowej dyskusji, która w wypad­ kach wątpliwych niejednokrotnie ułatwi roz­ wiązanie problemu na właściwej płaszczyźnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1faf6abdaf0eb7b5303260e473e5755d.pdf dd2bd629626bf0e77cc1e23ba84ffaa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3280 Title A name given to the resource Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę w kamieniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.67-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka z cennika W. Samka Roman Reinfuss WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ Już ku, na w pierwszych gruzach tystycznego, zaczęły zbudowane na produkcją no dziesięcioleciach podupadłego powstawać zasadach o charakterze potrzeby kościoła ubiegłego cechowego duże j a k i osób które zaspokajały nej" w firmy prywatnych. I n s a m - P r i n o t h , posiadający po o b u s t r o n a c h A l p : w Ortisei di Gardena na terenie I wojną światową, ogromnie szeroka. wynika, Można kościel­ wytwór­ w Tyrolu i Lombardii. Z wanego cennika tej f i r m y , wydanego że ilustro­ bezpośrednio działalność t a m było zamówić przed jej ny i chrzcielnice, w różnych firma rągwie, wysyłała lichtarze, również dzwony, organy, a nawet np. „figury podzielone były b e z Dzieciątka", w jakości wysokość rzeźby uzależniona wykończenia. Figury by­ „bez o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów . i Dwujęzyczny Usłuż­ baldachimy, cho­ liturgiczne, grup, z Dzieciątkiem na polsko-włoski głównie do p o l s k i e g o co wskazują c e n y niem 1 rubel = odbiorcy cennik skalkulowane w koszta adresowany był z byłej Kongresówki, n a rublach z 2.60 k o r o n ( a u s t r . ) = kich), przy czym opakowania, przelicze­ 2.20 m a r e k przesyłki (prus­ do gra­ n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d granicy rosyjskiej odbywał się już n a koszt zamawia­ jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a „Wyroby nasze ( c z y t a m y świadectwa szaty i Dzieciątka" miały stylach o d r o ­ cenniku na k i l k a „figury wysokości tystycznym ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło. Rzeźby od ambo­ mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " . na figu­ s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze, wykonane była wszystko, co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu r e k do b e t l e j e m s k i e j ła Przykła­ swoje Sankt Ulrich swą r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a zarów­ d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i nie ar­ przedsiębiorstwa, kapitalistycznych, masowym wie­ rzemiosła NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU brze wykonaniem, wielebnego wyszkoleni miejscowe np. tani powierzone cenach bardzo potwierdzonym duchowieństwa. surowy przystępnych używamy jako jedynie też (...) prawdziwego złota do­ warunki wyko­ artystycznie Do wszelkich wykonanie". liczne Zarówno pozwalają wysoce się a r ­ przez dogodne materiał, n a m prace m y za s u m i e n n e i d o b r e reklamy. c e n n i k u ) odznaczają robotnicy nywać wyrobów w po naszych i ręczy­ �W imieniu pełnomocnicy. firmy Z zbierali w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d -Prinoth wykonywał ra), Egiptu zamówienia publikowanych w uprawnieni cenniku d l a s z t u k i kościelnej" zamówienia d l a B r a z y l i i (Aleksandria), Samsum głównie Włochy, Bawarię, Insam- (Presquie- nad Morzem n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y pejskie, podzięko­ kraje omawianego t u cennika kraje euro­ świetle odpowiedniej Obok mieniarze rysunki a z także figur, Cenniki n a d rzemieślniczą „dobrym" przykład jak poprawnej masówki go o d b i o r c y . dostosowanej do gustu Widać t o wyraźnie z ilustracji, stusa, M a t k i Boskiej proporcjach, ruchu pozbawionych i Produkcja świętych, i geście, o t w a r z a c h wyrazu, modelowanych różnych odziane w szaty fałdach zbawione źródło wzorów, z mieślnicze p r a c o w n i e poprawne w „pięknych" ale zbiorów postaci których wytwórni, korzystały artystyczne Insamstano­ liczne rze­ czy t o s n y c e r s k i e czy w cennika cenni­ nie każdej wynika reklamowych. wydrukowane było „wszelkie naśladownictwo n i e ścigane", a l e w nalna i n i k t sława w 68 praktyce figury na ostrzeżenie, r y c i n będzie groźba t a była niewyko­ jej zbyt po­ zna­ w jest n i e brał że sądow­ t u cennik firmy Insam-Prinoth, Krakowie, Bodnickiego, Reprodukcja groźne naszych z zainteresowanych ważnie. O m a w i a n y leziony Wprawdzie zakładzie k a m i e n i a r s k i m tego najlepszym przedstawiającej Stani­ przykładem. „Serce Jezusa z udało druku. gzym­ świętych. w a ż n e źródło d o badań w drewnie dziś w i e l k ą wartości, Dzisiaj pojedynczych się przez znalazło rzeźbiarzu się z nich kilka rzadkość. Cennik do w kartek znajdujemy w wyżej kamieniarzach. Stanisława wyrwanych Samka Bod­ z cen­ posiadającego ( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z się w papierach Antonim jest po­ one ich resztki Wojciecha jednak Samka czym trafiały jedynie kart pozostałych Hajdeckim. złożyć z p a g i n a c j i , stanowiła ( i l . 3—5), p r z y nie po d a w n y c h wspomnianego zachowało bocheńskim zawierały postaci rzeźbą z a r ó w n o B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski tego k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h stronie strzępów wydanego kach i drukach bibliotecznych. W warsztacie nika które u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i szpargałach p o z o s t a w i o n y c h o starannie w y ­ dla s z t u k i kościelnej" i ludową jakiejkolwiek nickiego -Prinoth, t a k j a k i innych podobnych wiła Chry­ zro­ na jej np. kolumn, oraz k a m i e n i u , przedstawiają Wydawane w ( i l . 1). „Zakładu i w których c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y nagrobków i w z o r n i k i , stanowiące przeciętne­ w wzorników, architektonicznych, wygląda klasyczny celu w y k o n a n i a rzeźby. drukowanych detali gatunku stanowiła kratką d e l i k a t n y c h , cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a ­ Insam-Prinoth „wybornym" jest powiększenie, zapewne w podstawie sów ( n r 6037) p o k r y t a k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w i firma bione Czar­ austriackie, a wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W Montmartre" ołówkowych W po sumie całości, która, j a k broszurę liczącą 48 s t r o n również proponowane bogato ilustrowany t a m wzory wskazują na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e ­ rowała f i r m a lazło Insam-Prinoth ( i l . 1). U H a j d e c k i e g o się jeszcze p a r ę luźnych kart z innych zna­ cenników i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a ­ lić m i e j s c a n i e , że b y ł y firmy a n i miejsca to w y d a w n i c t w a wydania. w języku Wiadomo jedy­ niemieckim. ��„Mayera w Monachium (,,Mayer'sche Kgl. Hof-Kunst- anstalt, M u n c h e n " ) . Znalezione ków w papierach Hajdeckiego i wzorników Wojciecha się n i e c o ważną resztki cenni­ prawdopodobnie z S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest bliżej, ponieważ rolę biorców pochodzą w odegrał kształtowaniu zakładu zapoznać on niewątpliwie się g u s t ó w j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy po­ wiejskich od­ dla nich pra­ cowali. Wojciech Samek był r. 1861 w B o c h n i . S p o r o jemy synem z cennika, który wydał będąc właścicielem stycznego. górnika, urodził szczegółów z j e g o życia przed dużego „Otrzymawszy od I wojną się światową, przedsiębiorstwa Boga talent w pozna­ do arty­ tego za­ w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ­ cił się w swym stach, w pierwszych za granicą". ka był tora w przyszłym zawodzie zakładach Pierwszym kraju jakoteż mistrzem i nauczycielem K r a k o w i e Franciszek „Wesela". „po w i e l k i c h m i a ­ tak w Jakiś czas uczył Wyspiański, się ojciec również w i Sam­ au­ szkole p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a ­ chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł s k i m „Eckhard n i e z tyrolską f i r m ą swe pracownie do k r a j u w w rodzinnej nej", w zakładzie i K o n e c k i " . Zapoznał w r . 1885, w (Groden). rzeźbiar­ prawdopodob­ I n s a m - P r i n o t h mającą, Sankt Ulrich jak wiemy, Po powrocie w i e k u 24 l a t , założył W . B o c h n i własny zorganizowany się n a wzór „Zakład tych, rzeźby Samek artystycz­ z którymi spotykał się w W i e d n i u i T y r o l u . Sytuacja 8 li. Szczególnie formacie bym interesujące 14,5X20 papierze są wśród cm, drukowane nich 4 karty obustronnie na b i b u l a s t y m , stanowiące resztki o gru­ cennika, liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a ­ łych r y s u n k ó w wę przedstawiających Chrystusa w którego firmy figury k o l e puttów, a także tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy, n i e udało się świętych, elementy gło­ archi­ k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n , ustalić, sądząc z wyglądu mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e ­ ku ( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y nień, z w i ą z a n y c h wiele interesujących z l u d o w ą rzeźbą kamienną, cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y zagad­ pochodzą­ c h a r a k t e r posiada jedy­ n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś wzor­ n i k a , przedstawiająca ta detale a r c h i t e k t o n i c z n e oraz kar­ (27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy nym z dłuższych b o k ó w konany drobnym, środkowym karty ręcznym B i l d h . (B'ildhauer = rysunku znajduje pismem „F. przedstawiającym K r y n i c y " . Widocznie siadacz tej karty Nowszego pochodzenia których techniką są fotografie (il. 7), u t r z y m a n e w rzeźb S a m k a czy f i r m y Hajdecki wykonywał na Santermeister tablicę nagrob­ ( i l . 8), stanowiąca przez ledwo ołówkiem lub poprzedni według niej siatkowego przedstawiających t y m samym stylu reprodukowane figury świętych co cenniku w I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o 157 i 158 (!) „Królewski po­ zamówienie. są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) , druku d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o nego wy­ rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a „dla jed­ się p o d p i s ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się 70 Samka, łatwa. Organizując zniszczona stronicę c e n n i k a Nadworny Artystyczny Haj­ kartka wyda­ Zakład 9 szczególnie n a początku, n i e była poważne przedsiębiorstwo nie posia­ 8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m . I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a �dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o siał i zaś w a l c z y ć zarówno wprowadzanych z na rynek centruje się uczuć Występując Samek granicznych. odbiorców: wstępie roby zagraniczne Szwajcarii naszym tak moim licznie napływające giej d a j e , czego nieudolności, s k u t k i e m strony braku ufności braku we we wy­ z Tyrolu, i Monachium. Brak takiej pracowni w d o t k l i w i e się odczuć kraju dowodem się t o tyle skutkiem reklamy, a z własne za­ Samek innowiercze rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e naszej firma patriotycznych (pisze wyrugować siły natrętnych (...) dru­ Aż żal fuszerów bohomazami obcych, się konkurentom kon­ religijnych i jest jak wszystkim na firmach do „Zadaniem do c e n n i k a ) firm wysuwała przeciw przede Apeluje krajową galicyjski wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e Insam-Prinoth. pracowników, m u ­ konkurencją Zakład rych Samka trzeba było specjalizować". projekty, mierz narzucających mu ze „w wśród rzeźbiarze figur z Tuchowa, tyści" (Tadeusz Wójcik różnych nich rysownicy (Franciszek Adamek, z Wieliczki, Iwanicki tzw. „bocianów", (Narcyz to znaczy n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e i l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych Walcząc z konkurencją przy okazji z krajową: ność nie dowierza nych szarlatanów, obcą ny do jesieni róbką zajmowali się w k a m i e n n y c h bloków. z Pogwizdowa krajowym którzy Samek, nia i wyrabiają że z zagranicy." było nawet Z i Nie świętą" Moltn Boska udaje się Niepolialana. do jego zawo­ ukrywa przełamać posądzenia, czasem jednak, też uprzedze­ że rzeźby jak pisze, zdobyć k m i o t e k fundując pracowni róż­ brakiem o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t tuę Samek z powodu W na Publicz­ szkodzą t y l k o t e m u n a ogół". z t r u d e m „trzeba a zakładom nieumiejętnością opinię niedowierzania, sprowadzał „w złą się się, że P P sta­ „odtrąciwszy i wielu zakładzie wstępną P r z y c h o d z i l i o n i do i Sobolowa (gdzie S a m e k żawiony kamieniołom), Łapczycy innowierców wykształconych". rozprawia „ N i e dziwić sumienności w postępowaniu dowi, pośmiech u ludzi Przemy­ n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s ­ miał i t r z e c i , którego ob­ Samka wydzier­ (Siatka i Gałat), z Dą­ Jędrzej uczuciu religijnemu, z czasowo z a t r u d n i o ­ b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w , odpowiadające Kazi­ „ornamen- Kłosiński) b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o ­ nie wy­ wykonujący A n t o n i Hajdecki), śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy któ­ oddziałach gie pieniądze, swym: zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w , dopiero Byli Cieśla innych się i anachronizmami". Wojciech, i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) . zakładzie w y k o n y w a n o l u b k a m i e n i a , ołtarze w s t a t u y świętych z drew­ różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y , żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y w y r a b i a n e , j a k pisze desłanych projektów", stwierdził d a w n y Adamek Samek „w w dostosowane w Lipsku, do zamówienia f u n d a t o r a , >np. jego patronów, zmianę s t a t u y wień­ konkurencji, pracownia jak Franciszek (Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro­ figurę l u b wypełniającej Pomimo niczne, były one lub na­ jednak, oparciu o wzorniki wydawane przez w p r o w a d z e n i e czącej rzeczywistości uczeń i p r a c o w n i k S a m k a , M o n a c h i u m czy G r o d e n jekty „według własnych Samka wnękę cokołu. jaką stanowiły wykonywała m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie, W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r . zakłady dużą się s z e r o k o , 1914 zagra­ ilość г.; za­ głów- i l . 11. �i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a różnione zastały Lwowie, brązowym r. 1905 o t r z y m a ł y a w w i e . Dzięki umiejętnej rzemieślniczemu uznanie nad mieniarzy. wiali inne, wyraźnie nawet poświęcenia wiadało zyskał w figur, powszechnie do przez tego, których wówczas we Tarno­ solidnemu sobie przekładał wykonywane Doszło medal r e k l a m i e j a k również który wy­ na wystawie złoty wykonawstwu, kleru, figury medalem Samek bocheńskie wiejskich że księża wykonanie przyjętym ka­ odma­ nie odpo­ kanonom ar­ t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały tuy z pracowni Samka sta­ czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i ­ n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u ­ siały n a ś l a d o w a ć tu pomniejsze, a w t y m i wiejskie k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę cownie c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e niany poprzednio mi pra­ spełniały czy wspom­ c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i ­ nie tylko prowincjonalni, cechowi kamieniarze po­ siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h woński w wiejscy. i G o r l i c a c h , ale również niektórzy „Książkę Piotr z nagrobkami" z Borzęt Gubałowie Baran z Dziekanowic (wieś Wieliczki) „miał takie figurami", k t ó r e służyły z na różnymi m u j a k o wzór w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y później w rymi w czasie p r a k t y k i swoich granicach wsiach swych od pomnikami i w czasie o d k u - „bocianów", warsztatowej, samodzielnie, możliwości s p o t k a l i się w Władysław południe przydrożnej. N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a uczeni nieco bracia Jan Myślenic, położona kartki kamlieniarze posiadali koło Ser- starając naśladować pod­ pracowali się b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e w z któ­ wzory, wszyscy j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y ­ kuć statuę wiejskich odpowiadającą fundatorów, co wymogom raczej nie tyle księży może poświęcających figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu ze z d o b i ą c y m i go płaskorzeźbami, natomiast wraz robotę s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y ­ w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu W 40 l a t i s t n i e n i a f i r m y ciągu b l i s k o tam sporo uczniów, ale przeważnie t r u d n o już b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k , Korpal II. 12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e czy Rusiński z zawierają Samka strefa dawnej wykaz w ważniejszych latach 1896—1906. penetracji pracowni ponująco. O b e j m o w a ł a Galicję, sięgając wschodniej były niu, świetle Brzeska, i na Dąbrowy zacji wymienić danych przedstawia się i m ­ prawie nawet całą za statuą w w Osieku Tarnowskiej. Jaćmierzu drewnie Z (woj. Krosno), pracowni Z statuę głównie okolicy z Bochni, figurę Matki św. Floriana Boskiej z Lourdes w przed w Prze­ Rozwa­ również pomnik n a pamiątkę tragicz­ n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i wymor­ cmentarny w Gdowie, dowani wystawiony przez a u s t r i a c k i e w o j s k o Rzemieślniczo spotykały stwierdzali 72 wyszedł reali­ alegoryczną posąg M a t k i B o s k i e j Samka Do lub kamie­ się odleglejszych (woj. Krosno), w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j dowie. w pomnik granitowy kościołem w W a d o w i c a c h , dawną Karpaty. H u s i a t y n i in.) wysyłane cmentarzach należy przez tych ona b o w i e m wyjątkowo ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e drogach cennika robót w y k o n a n y c h W Samka G a l i c j i (Kołomyja, karty n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły przy w Galicji. Ostatnie się to z w poprawne uznaniem pismach i chłopów rzeźby zarówno z ( i l . 9). zakładu Samka odbiorców, którzy kierowanych do firmy, jak osiadł w Przybysławic pracowali Przemyślu, koło Brzeska, później inni w Napadło, Krakowie, jak Andrzej wracali do się było­ Kuna swoich wsi. W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916 założył nie na terenie Buzdygan Samka. wykształciło własną pracownię kamieniarską (pracowali niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y , z Muchówki) w i Antoni Hajdecki. r . 1885, s y n k o w a l a stał oddany Samka, przez Ten z Makowa rodziców gdzie wyuczył „do ostatni urodzony Podhalańskiego, terminu" się rzemiosła u Wójcikowie w zo­ pracowni rzeźbiarskiego. Po śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j ­ decki zaczął p r a c o w a ć mieślnik, znający samodzielnie. Był t o biegły doskonale swój fach. Rzeźbił w rze­ drew­ nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale koracyjne wał do mebli i najpierw gliny, z przechodził w Majątku w w postaci małego następnie przy statuy modelu pomocy Latem mieszkaniu. Pracowni pracował w ogródku lepionego m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o z punktowania własnej przed de­ wykony­ większej podziałce na właściwy mówienie wynajmował W Projekt materiał. n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z wynajętym dał. w którego ołtarzy. z rodziną nie posia­ domem a m u się jakieś w i ę k s z e zimą za­ n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada. m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł w miesiącach z i ­ m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź ­ bił o z d o b n e r a m k i , ozdobne wieszaki na rynku w „ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o n a ręczniki, k t ó r e d n i targowe. Robił żona również trumien, sprzedawała dla miejsco- �II. 13. R y s u n e k z cennika W. Samka. I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e . nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia 15 wych Żydów żłobione mydła. Z e s z k i c ó w formy drewniane rzeźbami Po cie go bogato które Samka kuł znajdują jak wiemy się n a cmentarzach w a t a k ż e i po w s i a c h Gawłów i in.). Czy na samodzielną w s i moda działalność na fundacje krzewiło się uświetnianie kami. ważniejszych Z wymienić koło pomnik B o c h n i , figurę pomnik pomniki jest poległym W drewnie w Bochni, żołnierzom W czasach, w których jeden z polskim wykonał Hajdecki w a nagrob­ drugi m . i n . rzeźby należy Dziewinie Słotwinie (koło już natomiast rzeźbiarza Szarowie rów­ kiedy minęła bujnie Stojałowskiego w Krzyżano­ wykonywał kamiennymi tego św. F l o r i a n a Oświęcimiaków dwa grobów osiągnięć księdza Krakowie, Podhalańskim, artystyczną, pobożne; wśród Hajdeckie- (Jadownikd, Hajdecki sporo oczywiś­ się dłuta Bochni, nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o . zaczął się znalazły Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e Zakliczynie, wiadomo, przystrojo­ Hajdecki ( i l . 12), posługując po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i Tarnowie, wice, zakładu nagrobków wzornikami, pozostałych odlewania karawan. likwidacji kamiennych do pozostałych p o H a j d e c k i m że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł ny I I . 15. P r o j e k t Brzesku, Wieliczki) i poświęcony radzieckim. figuralne do 73 ��chitektoniczne zdobnicze. cokołów jak Klasycznym wspomnianych wzorów jące na się później w cmentarzach również drobne przykładem motywy oddziaływania są f i g u r y p r z y d r o ż n e , nagrobkach powtarza­ kamiennych ( i l . 11—14). Składają stawianych się o n e zazwyczaj ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j lub s t y l o w e j , przeważnie tyckiej, rzadziej neorenesansowej którym osadzony statua, najczęściej n y c h n a cokole ła w ujęciu ków neoklasycystycznej jest krzyż Matki Boskiej. i wzorników wi zmiana k l e r u , który masowej adresem na wzorów pełni a k c e p t o w a ł to z pełnych wychodzących zaspokoić 1506). smak Według artystyczne z zakładu nawet znawców zrobioną podziw Racheli i Samka, Smółki, rzeźbiarskich więcej. świadczą ne w rów. Niektóre o dużym z pism zachwycie, w dechem (zwierza oczekiwaliśmy się w przy swym u ilustru­ wychodzą­ do znacz­ Samka rzeźby wykona­ przez fundato­ (woj. Krosno) Eoskiej liście wielkich zacytować były r . 1905 do B r z o z o w a szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i powstańców n a dzieła z jakim z postawiony opinii kierowanych jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e Gdy nawet można Krzy­ proboszcza wieńcząca arcydzieła". P o d o b n y c h ce z w a r s z t a t ó w pod które najwybredniejszego budzącą sposób p a t r z e n i a rzeź­ słów (pisze k s . J a n S u l i s z z jących ówczesny nie walory zakładów zachwytu ks. Jana s t a t u a płaczącej „świetnie anio­ z cenni­ wpływo­ cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h jest 11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d ­ szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a ­ grobek. Andrychów, w o j . bielskie przykłady wspomnianych w się sztuki i k r y t y k a " żanowic, 17 typowe nagrob­ postać g u s t u o d b i o r c ó w ulegających Widać rzeźb „muszą Gdowa, figurach produkcji wyspecjalizowanych biarskich. znawcy W na względnie ( i l . 17). Rozpowszechnianiu sprzyjała l u b neobarokowej, lub krucyfiks b y w a również umieszczana powtarzającym ( i l . 16) l u b neogo­ nad­ „z z a p a r t y m o d ­ ks. M a r i a n Biały) kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię- 18 b o c z n e g o ołtarza na K a z i m i e r z u . Hajdecki w kościele był współpracowali jednym Bożego z tych Ciała w Krakowie rzeźbiarzy, z wiejskimi kamieniarzami którzy wykonujący­ m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y korzy­ s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó ­ rych robił skich ponieważ jak statuy kolegów ( i l . 12). W cieszył imponowała również środowisku się Hajdecki im jego i t o , że p o t r a f i ł swych wiej­ dużym uznaniem, sprawność techniczna „dobrze utrafić twarz f i ­ g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę, niezadowolony prośbą o fundator przerobienie świętości", co zwracał twarzy Hajdecki się „bo potrafił do klienta. Przykład był podobny odosobniony, kamieniarzami kamieniarski też, że w z Jasła Józef cechowego sposób ku mało pełnemu nie współpracował cechowy Sroczyński . 3 mistrza niej Hajdeckiego z Jodłówki T u c h o w s k i e j zamiast w wykonać usatysfakcjonowaniu z Hajdeckiego było Zdarzało funkcję tę z mistrz się spełniał b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó ­ ry za o d p o w i e d n i m mocą mniej wynagrodzeniem biegłemu Lansowane rozchodzące przez się realizowanych w duże często zarówno warsztaty wie zakłady drogą rzeźbiarskie bezpośrednią przez z po­ koledze. w wzory, postaci postaci i wzorników, p r z e j m o w a n e miejskie pracownie w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y nograficzne przychodził rzeźbiarskiej z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w i l u s t r o w a n y c h cenników ły sztuce poszczególnych drogą się t y p o w e świętych by­ cechowe j a k w i I I poło­ ujęcia postaci, f o r m y iko­ ar­ 75 �cie dzieła artystycznego i nie zawiodła nas nadzieja Mimo g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za nie uszczęśliwienie miennej wystąpiło na twarze ciekawych. Każdy atmosfery zdołała ona rzeźby sprzyjającej przydrożnych i nagrobków stawę, schematyczne w bogate złocenia, stawioną t w a r z , d a l s z y cze inny kulę Najświętszej tak w księżyc Panny, wreszcie pełnie o d p o w i a d a widać rzeźby S a m k a prześlicznie smoka wszyscy częściach naszym i na stopami o r z e k l i , że posąg jakoteż i w całości z u ­ życzeniom" . z jakim wymagający dawnych wych. Widocznym księża przyjmowali i i coraz niechętniej współczesnych n a przełomie X I X i XX w. prymitywnej która z i bardzo gustów ludo­ szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j ludowej zmiany patrzyli twórców za­ wykonania przykładem s t a w a l i się jaka są l o s y r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego honorowego nie (woj. N o w y la, ponieważ ły miejsca przed k i e j przypominającą ustąpić p r z e d cokoły, czas których swego na w sposobie p o d krzyżem, kościołem w Sidzi­ statuą powiększoną znacznie coraz ścianach jakiś wiejskie nie wytrzymuje rzemieślniczej. skich tystycznym ludowe rzeźb już grobowcami to jest nagrobki z dla nowoczesnych zamożne r o d z i n y Wydaje w z zatracające, rzemieślniczych, których kamie­ konkurencji produkcji szczególnie g d z i e doskonałe ( i l . 19), w nie rzeźba l u d o w a w dziś II na wiej­ pod względem połowy niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e rzyć miejsce się Prosperowa­ c h a r a k t e r u ( i l . 11). Widoczne cmentarzach, się kamieniarskie, statuy naśladownictwa szczerze l u d o w e g o wyżywali ludowi. warsztaty i figur s t a t u y , a l e pozostały których również wsi ka­ n a cokołach częściej p o j a w i a ł y płaskorzeźbie t w ó r c y wychodziły [rzemieślniczej krajobrazu poprawności Wspomniana t u zabytkowa niu Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o ­ musiała też swej m i m o wyraźnego 4 entuzjazm jeszcze prymitywnej udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y ­ bardziej wytwory a jesz­ pod t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y coraz przed­ złocistą k o r o n ę z g w i a z d ziemską, pojedynczych Jak inny z ludowej. Wprawdzie c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o ­ drugi rzeźbie wyeliminować ar­ ub. wieku ( i l . 18), a b y s t w o ­ nekropolii z budowie okazałymi snobizują się chłopskie. się, że nadszedł czas, a b y o b o k mnożących Matki Bos­ się j a k g r z y b y p o deszczu muzeów skansenowskich, p o ­ figurkę por­ wstało stanowiące celanową . wreszcie cenniejszych 5 muzeum zabytków ludowej lapidarium naj­ rzeźby w k a m i e n i u . P R Z Y P I S Y N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6 rodzajów w y k o n a n i a rzeźby: 1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m wykonaniu 2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j ­ lepszym w y k o n a n i u 3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u 4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u 5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u 6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u . 1 II. 19. Współczesny nagrobek Rzeźby wykonywane b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y . R. R e i n f u s s , Ludowa rzeźba kamienna na zachod­ nim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y ­ p i s 11). j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9. C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e ­ d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15. R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 9, i l . 1. 2 3 1 5 na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j . bielskie Fot.: 1 76 J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7050d229cfd893a769b995895308962.pdf bad96bb6d8bb52ad766bbd58acc9fb2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:91 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe, Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:76 Title A name given to the resource Tradycje otwartego ogniska w malopolskim budownictwie ludowym / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.699-702 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 698 73. C o h e n M., Documents ethnographiques d' Abyssinie, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 136, ryc. 11-12. 74. C h r o n G. M., Les Minianka (Nigeria), R. E. S., 1913 r., s. 183-184, 9. 183-184, ryc. 10. 75. G r i a u l e M., Masques Dogon.s, 1938 11., s. 23. 76. P a r i e l, La maison fi Figui.g, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 138, -tab!. IV, ryc. 11-12. 77. H e y e r d a h l T h o r, American Indians in the Pacific (The Theory behind the Kon-Tiki Expedition), 1952. e S k r ó t y: Z. f. E. = Zeitschrift fUr Ethnologie R. E. S. = Revue d'Ethnographie et de la Sociologie S. E. = Sowietskaja Etnografija M.p. E. = Matieriały po Etnografii ROMAN REIiNFUSS TRADYCJE OTWARTEGO OGNLSKA W MAŁOPOLSKIM BUDOWNICTWIE LUDOWYM _ Jak można wnosić z materiałów wykopaliskowych odnoszących się do czasów wczesnośredniowiecznych, piec w budownictwie polskim pojawia się stosunkowo późno. Podczas, gdy na terenach ruskich w półziemiankach, pochodzących z wieku VIII i IX, czy w ziemiankach z IX i X wieku spotyka sięchara'kterystyczne piece kQPulaste z otworem w sklepieniu \ u nas w tym samym czasie występują jeszcze z reguły otwarte ogniska ułożone z kamieni na środku izby (Gniezno 2) czy w rogu (Opole 3) czy wreszcie jalk w Santoku kwadratowe, zbudowane z bali dębowych, umieszczone w pobliżu środka jednej ze ścian 4. Dopiero w czasach późniejszych, w wieku XI pojawiają się piece piekarskie ustawione w jednym z rogów izby (Opole 6, Gniezno połowa XII w.6). Począwszy więc od XI wzgl. XII wieku zaczyna się u nas pojawiać piec, wypierający z wnętrza chałupy otwarte ognisko. Proces teD:, trwający kilka stuleci, zakończył się ostatecznie wyrugowaniem ogniska otwartego, ale tylko z wnętrza stale zamieszkiwanego; W szałasach i innych pomieszczeniach czasowo użytkowanych do dnia dzi-:siejszego spotyka się umieszczane w kącie otwarte ogniska nieraz bardzo prymitywnie skonstruowane. Przykładem tego mogą być chociażby koliby pasterskie w Karpatach, czy zimowe szałasy robotników leśnych. Zachodzi pytanie, jak długo ogniska otwarte zachowały się u nas w pomieszczenia.ch stale zamieszkiwanych. Na podstawie materiałów odnoszących się do krajów sąsiadujących z polskim terytorium etnicznym od północy, wschodu i południa możemy wnioskować, że ogniska otwarte w chałupach włościańskich mogły zachować się stosunkowo długo. Jeszcze w bieżącym stuleciu 1 2 3 4 5 6 Istoria kultury drewniej Rusi, t. L s. 127. J. K o s t r z e w s k i, Kultura prapolska, s. 128. A. N a s z, Opole, s. Ga. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 132. A. N a s z, op. cit., s. 37. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 127. �701 700 ogniska takie zachowały się bowiem Siporadycznie na terenie Łotwy i Litwy (Pelenie, pow. SzawIe) 7 i Białorusi, np. w zaścianku Hurbie na pograniczu powiatu borysowskiego i siennieńskiego, gdzie znajdowały się chałupy bez pieców z dużym ogniskiem pośrodku izby, wyłożonym 'kamieniami i wylepionym gliną 8. Otwarte ogniska z wielkich kamiennych płyt analogiczne do tych, jakie znamy z południowej Słowiańszczyzny, występują wg M o s z Yń s k i e g o również w Karpatach na pograniczu słowacko-małopolskim ł. Zacytowane wzmianki odnoszące 'się do czasów stosunkowo niedawnych pozwalają przypuszczać, że i u nas mogły dosyć długo przetrwać tradycje otwartego ogniska. Wiadomość o tym w polskiej literaturze etnograficznej zawdzięczamy B. G u s t a w i c z o w i. W czasie wycieczki odbytej w okolice Babiej Góry spotkał on mianowicie w Pcimiu koło Myślenic cha·łupę, gdzie "w południowo z.achodnim rogu znajdowało się ognisko rów n o z p o d ł o g ą (podkreślenie moje), na którym tliło się kilka kawałków grubych korzeni drzew" 10. Odosobniona ta notatka znalazła szereg lat później potwierdzenie w materiale zebranym w czasie badań etnograficznych prówadzonych w okolicy Bochni, Dąbrowy Tarnowskiej, Staszowa i w widłach Wisły i Sanu. Pierwsza tego rodzaj u wiadomość zanotowana została dwukrotnie przez Czesława B l a j d ę, studenta UJ, w Ostrowie Szlacheckim koło _Bochni w czasie etnograficznego obozu szkoleniowego zorganizowanego na tym terenie w roku 1939 przez prof. Kaz. D o b r o w o l s k i e g o dla uczestników seminarium socjologicznego i etnograficznego UJ. Od starych informatorów dowiedział się Blajda, że w drugiej połowie ubiegłego wieku istniały jeszcze na terenie Ostrowa Szlacheckiego chałupy, w których zamiast pieca znajdowało się na środku izby otwarte ognisko. Jeden z informatorów podał ponadto, że ognisko to znajdowało się na podwyższeniu w postaci drewnianej skrzyni wypełnionej do wierzchu ubitą gliną. Dalsze informacje odnoszące się do ognisk otwartych w obrębie chałup mieszkalnych zebrane zostały w czasie badań terenowych podejmowanych w różnych stronach Polski przez Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. L S. I tak w roku 1948 w czasie badań prowadzonych w Zalipiu (pow. Dąbrowa Tarnowska) zanotowałem opowiadanie Apolonii Wojtyło, urodzonej w roku 1865, osoby odznaczającej się znakomitą pomięcią i dużą inteligencją· Za ~ 7 8 ł 10 K. M o s z y ń s k i, Kultura ludowa Słowian, t. I, s. 516. J. w., t. I, s. 515. J. w., t. I, s. 516. B. G u s t a w i c z, O góraiach podbabiogórskich, "Lud" XII, s. 7. cz~ów je~ mło~ości znajdowała się w Zalipiu jeszcze jedna chałupa, ktora zamIast pIeca posiadała otwarte ognisko rozłożone pośrodku izby na warstwie kamieni osadzonych w glinianej podłodze. Chałupa ta, a rac~ej szczegóły jej wnętrza, utkwiły informatorce w pamięci w zWiązku z drobnym wydarzeniem, sięgającym czasów jej dziecińst~a. Mianowicie gdy była kilkuletnią dziewczyką odbywało się w pob.hzu wesele,. n~ którym zgromadzili się starsi i młodzież z całego sąsIedztwa. DZIecI przeganiane przez starszych z miejsca na miejsce znalazły sobie schronienie w ubogiej chałupie, której mieszkańcy również poszli przyglądać się weselu. , W izbie. był niep?rząde.k i brud. Na środku izby na glinianej podłodze znaJ~owało SIę ułozone z kamieni ognisko, na którym w wygasłym popIele stały garnki gliniane z resztkami strawy. W czasie kie?y dzieci. (a wśród nich i informatorka) bawiły się koło ogniska, wbIegło do Izby przez uchylone drzwi kilka psów, które pyskami powywracały garnki stojące w popiele, szukając jadła. Przytoczyłem powyższe opowiadanie dlatego, że w kontekście z całością informacja o chałupie z ogniskiem otwartym nabiera większego prawdopodobieństwa, niż gdyby była ona prostym -potwierdzeniem postawionego pytania. W roku 1950 w czasie obozowych badań prowadzonych w widłach Wisły i Sanu z niezbyt pewną tradycją, chałupy zaopatrzonej w otwarte ognisko ·spotkała się Zofia Kur k o w a. W rok później podczas badań .prowadzonych w Kielecczyźnie i Sandomierszczyźnie przesilo 75-letni informator indagowany w Skadlach (pow. Busko) podał, że w tej miejscowości nie widział chałupy z otwartym ogniskiem, ale jako młody chłopiec był z ojcem w takim domu w Tuczępach koło Staszowa. Badania przeprowadzone w kilka dni później przez Zofię R e i n f u s s o w ą we wskazanej miejscowości potwierdziły tę wiadomość. gO-letni informator Kazimierz Pawelec, urodzony i zamieszkały w Tuczępach, pamiętał, że za jego młodości istniały w tej wsi chałupy, w których nie było pieca tylko n a -1 e p a na środku i7Jby, na której na otwartym ognisku gotowano strawę. Dym z ogniska uchodził otworem umieszczonym pośrodku powały. W tym samym roku dwie informacje o chałupach z otwartymi ogniskami na środku izby zapisał PrzelTłysław B u r c h ar d. Jedna z ~ich odnosiła się do wsi Budzów w powiecie wadowickim, druga WSIPrzegini w powiecie oLkuskim. W Budzowie 53-letnia informatorka Wiktoria Baca podała, iż w domu jej matki palenisko znajdowało się na środku izby. Nad paleniskiem na łańcuchu zawieszonym u tragarza wisiał kocioł. W Przegini, gdzie do czasów ostatnich zachowały się stare formy ludowej architektury (np. dachy budowane na sochę i ślemię) starzy �702 informatorzy pamiętali z młodości opowiadania rodziców o chałupach, w których na środku izby palił się ogień. Właścicielem takiego domu miał być niejaki Rogoż. W roku 1952 zanotował Burchard w Relowej (pow. Brzesko) informację podaną przez Bartłomieja Wojcieszka ( ur. 1898 r.) i jego brata Macieja (ur. 1894), którzy słyszeli od swego ojca, że jako chłopiec widział u biedniejszych "wielkie izby bez pieców z ogniskiem na środku. Dym szedł po całym mieszkaniu i przez szpary na górę. Krowy i kury - to wszystko było razem (w izbie)". W Faściszowej koło Zakliczyna nad Dunajcem 75-letni informator opówiadał Burchardowi o chałupach dymnych, istniejących jeszcze ponoć przed 60-cioma laty, w których ogień palił się na nalepie wysokości 50-60 cm, umieszczonej w rogu izby, bądź poś'rodku tak że można było chodzić dokoła nalepy. Otwór w powale przeznaczony do odprowadzania dymu w obu wypadkach znajdował się w środku powały. Garść zebranych tu 'wiadomości zanotowanych w terenie, łącznie z notatką Gustawicza wskaZ/uje na to, że jeszcze pod k,oniec ubiegłego stulecia na terenie Małopolski zachowały się tu i ówdzie chałupy urządzeniach ogniowych, stojących na poziomie znanym z wykopalisk wczesnośredniowiecznych. Jak można wnosić z przechowanej do dziś tradycji, otwarte ogniska występowały w dwóch zasadniczych odmianach: jedną stanowiły ogniska ułożone z kamieni polepionych gliną (Zalipie, Tuczępy, Relowa, Budzów, Przeginia, i być może !Pcim), drugą zaś, rzadszą, polepy podniesione na wysokość około pół metra zanotowane w Ostrowie Szlacheckim i Faściszowej. Ogniska częściej znajdowały się pośrodku izby, rzadziej w rogu (Pcim, F.aściszowa). Sądząc z opowiadań informatorów chałupy z otwartymi ogniskami należały już wówczas do rzadkości. Utrzymywały się jeszcze wyjątkowo tu i ówdzie wśród biedniejszych, lub tam, gdzie jakiś specjalny układ stosunków domowych hamował natuł'a1ną dążność do osiągnięcia lepszych warunków mieszkaniowych. . Była to sytuacja w dużej mierze podobna do tej, jaką obserwujemy dziś na odcinku tzw. chałupy kurnej, kurnicy, czy dymnicy, tj. chałupy zaopatrzonej w piec chlebowy, ustawiony w izbie, ale nie posiadający pr~ewodów odprowadzających dym. Chałupy takie bardzo liczne jeszcze przed I wojną światową dziś zachowały się wyjątkowo i to w takich wypadkach, gdzie podeszły wiek właścicieli, brak potomstwa, choroba czy poprostu starcza bierność stoją na przeszkodzie przy wprowadzeniu w gospodarstwie i mieszkaniu bardziej nowoczesnych urządzeń. o WANDA JOSTOWA TRADYCYJNE POZYWJlENIE LUDNOŚCI PODHALA Materiał do artykułu o tradycyjnym pożywieniu ludności Podhala zebrałam na terenie wsi położonych w południowo-zachodniej części Podhala oraz dla celów porównaw,czych na Orawie. Poza wiadomościami' publikowanymi w wydawnictwach, co uwidoczniłam w przypisach, pozostałe spostrzeżenia są wynikiem moich wędrówek po Pod.../ /- I _.; I \ , ..I\. J ,41' \ ,~ J I , '-- " °ZłlI3RZ'(CA ~ÓIU'A \ , ,,\ '-__ ,_'" \ '-..••- - - - " \~/~ \-, .•. \. \_r-_,,",\ "-'" • CZARNY bVNA:JEC ~) "'.\I.~.'.",-. /' • i...... ".-.l CICHE ')O;'HOCHD~DW • \ O~B ~ o ;, ! zAkoPANE l._.J' 81JI<Olt'INIł o / .r·-". ,. , ·,.ł I ,'-'- .J' I _._ GRANICA PANS1It1A --o GRAIJII(A POWIATf/ PANr Z "'.R~IIV • DANE Z LITERATlIRY Rys. 1. Mapka ,powiatu Nowy Targ. halu. Załączona mapka przedstawia miejscowości, z których czerpałam dane do pracy. Zagadnienie ujęte przestrzennie nie wykazuje zasadniczych różnic, jednak pożywienie ludności Orawy i doliny Nowotarskiej wykazuje pewne odchylenia od sposobu odżywiania się ludu "Skalnego Pod- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b56bbcf901198b5bade7c2dc87d71d6.pdf 6f9f3b577f6fcfdfc4bd884293fd0e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3915 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3666 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia ludowej plastyki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. i. Nakle/anka łowicka. Wyk. J. Wawrykowicz-Strycharska. Fot. St. Deptuszewski. AKTUALNE ZAGADNIENIA L U D O W E J P L A S T Y K I ROMAN Jednym z charakterystycznych zjawisk w życiu kulturalnym Polski Ludowej jest pro­ ces postępującego równouprawnienia ludowej twórczości artystycznej ze sztuką uczoną, która do X I X w. miała wyłączny monopol re­ prezentowania polskiej kultury narodowej. Tradycyjna samorodna sztuka ludzi pro­ stych, która jeszcze kilkanaście lat temu trak­ towana była jako „krajowa egzotyka", stano­ wiąca rozrywkę intelektualną nielicznej garst­ ki snobizującej inteligencji, przedmiot bezkar­ nego eksperymentowania i wyzysku ze strony każdego, kto tylko w tym kierunku przejawił ochotę, a wreszcie efektowny towar, którym RE1NFUSS chętnie frymarczono w obrotach z zagranicą, stała się w Polsce Ludowej przedmiotem pow­ szechnego zainteresowania. Państwo Ludowe, doceniając w pełni rolę ludowej sztuki w bu­ downictwie przyszłej kultury polskiej, socjali­ stycznej w treści, narodowej w formie, otacza tę gałąź twórczości troskliwą opieką, nie ża­ łując grosza na badania naukowe, wydawnic­ twa, wystawy i opiekę nad ludowym twórcą. W stosunku Państwa do zagadnienia sztuki ludowej nie ma śladu deklaratywności, wy­ raża się on w konkretnej realizacji polityki kulturalnej, której wyniki już dziś widoczne są na wielu odcinkach. Wystarczy wspomnieć 83 �Ryc. 2. Robotnik. Ryc. 3. Dożynki. Rzeźby w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Fot. mgr E. Kozłowska. o muzyce ludowej, która weszła do naszego reprezentacyjnego repertuaru, o plastyce lu­ dowej, która przestała być już anonimową twórczością nieznanego artysty i dziś wyszła poza wiejskie opłotki, znajdując na równi z pracami plastyków wykształconych zastoso­ wanie w dekoracji reprezentacyjnych wnętrz, przemysłowej produkcji tkanin i ceramiki ar­ tystycznej, wreszcie o bujnie krzewiącym się amatorskim ruchu świetlicowym, w którym znajdują swe miejsce i muzyka ludowa i ta­ niec, a nawet strój ludowy, skazany jakby się mogło zdawać na nieuniknioną zagładę. Rozmiary i różnorodność poczynań związa­ nych z akcją wprowadzenia ludowej twórczości w nurt narodowej kultury są tak znaczne, że niekiedy trudno jest opanować organizacyj­ nie tę niezwykle skomplikowaną całość, skut­ kiem czego zachodzić może obawa wypacze­ nia przez niewłaściwą realizację istotnego sensu najsłuszniejszych zamierzeń. Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na kilka luźno wybranych zagadnień, bardzo zresztą różnych co do stopnia ważno­ 84 Józei Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). ści, a dotyczących rozmaitych aktualnych za­ gadnień związanych w ten czy inny sposób ze sztuką, a ściślej z plastyką ludową. Jednym z nich jest sprawa tzw. „strojów re­ gionalnych". Zagadnienie niewątpliwie z ka­ tegorii mniej ważnych, ale takich, które przez swą masowość nabierają specjalnego znacze­ nia. Strój ludowy, noszony jeszcze z początkiem X I X wieku powszechnie przez ludność wło­ ściańską zamieszkującą terytorium Polski, na skutek przemian zachodzących w strukturze gospodarczej i społecznej w ciągu X I X i XX wieku zaczął ginąć. Dziś, jeśli chodzi o wieś polską, strój ludowy w swej dawnej funkcji należy już do przeszłości. Co najwyżej tu i ówdzie zobaczyć można ostatnie fazy jego 2aniku, czy to w postaci pojedynczych części ubioru noszonego do pracy, czy nawet całych kompletów, ale tylko wyjmowanych ze skrzyń w jakichś wyjątkowych okolicznościach. Pro­ ces zaniku ubioru ludowego, w jego dawnej funkcji i postaci, jest nieodwracalny, a wszel- �Ryc. 4. Tkacz. Hyc. 5. Kosiarz. Rzeźby w drzewie. Wyk. Józef Huika (Łękawica, Fot. mgr E. Kozłowska. kie próby regeneracji z góry skazane są na niepowodzenie. Może natomiast strój regionalny żyć w dal­ szym ciągu — czy to dostarczając pewnych inspiracji w związku z opracowywaniem no­ wych form odzieży przeznaczonych do maso­ wego użytku, czy jako uroczysty ubiór repre­ zentacyjny pewnych grup terytorialnych i za­ wodowych, czy wreszcie jako kostium tea­ tralny używany w czasie widowisk o tematyce czerpanej z folkloru. O ile pierwsza forma kontynuacji tradycji stroju ludowego nie weszła dotychczas w sta­ dium studiów czy realizacji, o tyle wykorzys­ tanie ubiorów ludowych do celów reprezen­ tacyjnych i scenicznych w ostatnich latach rozpowszechnia się w Polsce w tempie i roz­ miarach bardzo znacznych. I tu właśnie za­ czynają się poważne mankamenty, na które chciałbym zwrócić uwagę. Istnieje w chwili obecnej na terenie Polski bardzo znaczna ilość różnego rodzaju świetlic: wojskowych, robotniczych, wiejskich, szkol­ nych i innych. W każdej z nich pewną część pow. Żywiec). repertuaru zajęć świetlicowych stanowią tań­ ce i pieśni ludowe produkowane na scenie w ubiorach regionalnych, z których najczę­ stsze, prócz lokalnego, są krakowski, kujaw­ ski, śląski i góralski. W sprawianie tych ubio­ rów zwłaszcza przyfabryczne świetlice robot­ nicze angażują niekiedy znaczne fundusze, wy­ konaniem zaś zajmują się (dla zespołów miej­ skich) szatnie organizowane przez Woj. Za­ rząd Samopomocy Chłopskiej, pracownie CPLiA lub też wykonywa się je sposobem go­ spodarczym we własnym zakresie. Ze względu na konieczność obniżenia kosz­ tów i ze względu na specyficzne wymogi ko­ stiumu scenicznego ubiory te wykonywane są z materiałów zastępczych, często nawet bar­ dzo tanich, nie zawsze też stoją one na właści­ wym poziomie etnograficznej ścisłości. Do­ wolności w sposobie traktowania ubioru wy­ nikają częściowo z niewiedzy wykonawców, częściowo zaś z nacisku wywieranego przez zamawiających. W pracowni strojów ludo­ wych CPLiA w Toruniu konsternację wywo­ łało zamówienie jednej z miejscowych świetlic 85 �zastępczych — jako ubioru wdziewanego na publiczne uroczystości, jak pochody, dożynki itp. Ubiory takie mogą jeszcze „ujść" w świe­ tle sztucznym, oglądane z pewnej odległości; w pełnym świetle dnia wyglądają niesłycha­ nie tandetnie i śmiesznie. Nie przysparzają one w żadnym przypadku uroku obchodom ulicznym, wprost przeciwnie — nadają im charakter nieprzyjemnej maskarady, a wśród publiczności zamiast zainteresowania wywo­ łują uzasadnione objawy wesołości połączo­ nej z drwinami. Ryc. 6. Kobieta ze świnią. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 26 om. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. St. Deptuszewski. Strój u ż y w a n y w celach reprezentacyjnych podczas wystąpień publicznych powinien być bezwzględnie autentyczny lub wiernie według autentycznego skopiowany. Zamiast żałosnej gromady „przebierańców" niech raczej wy­ stąpi mniejsza ilość osób w strojach ludo­ wych, ale za to niech te stroje będą utrzy­ mane na należytym poziomie, to znaczy niech będą kompletne, dobrze zachowane i właści­ wie noszone. Żeby nie powtórzył się fakt, ob­ serwowany na dożynkach krakowskich w 1952 r., gdzie w grupie krakowskiej wystą­ pił młody chłopak w czerwonej czapce z ko­ lorowymi pawimi piórami, zbyt długim kafta­ nie, pasie z brzękadłami, spodniach w paski podwiązanych sznurkiem powyżej owłosio­ nych łydek i białych tenisówkach. na wykonanie kilkunastu kompletów stroju krakowskiego według wzorów jakiegoś domo­ rosłego projektanta, utrzymanych w stylu operetkowych uniformów sprzed kilkudziesię­ ciu laty. Pracownia CPLiA, stanowiąca punkt usługowy, nie mogła odmówić przyjęcia za­ mówienia, wykonanie zaś narażałoby pracow­ nię na poważne zarzuty i śmieszność. Ażeby tego rodzaju sytuacji na przyszłość uniknąć, należałoby wydać zarządzenie zabraniające wykonywania ubiorów ludowych z wzorów, które nie zostały poprzednio zatwierdzone przez instytucje do tego wyznaczone (np. mu­ zea etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Zakład Badania Plastyki, Architek­ tury i Zdobnictwa Ludowego PIS, Zarząd Świetlic, Domów Kultury i Twórczości Ama­ torskiej, czy komisje specjalne CPLiA). Bardzo ważną rzeczą jest umiejętność wła­ ściwego noszenia stroju ludowego. Młodzież, występująca nawet w autentycznych i dobrze skompletowanych ubiorach, nie umie ich no­ sić w sposób odpowiedni, skutkiem czego syl­ wetka traci właściwy charakter, a czasem przybiera postać wręcz karykaturalną. W y ­ daje mi się rzeczą konieczną, aby zespoły wy­ stępujące publicznie w strojach regionalnych, a także wyjeżdżające w nich za granicę, były kontrolowane przez fachowców biorących od­ powiedzialność za należyty wygląd zespołu. Na festiwalach pieśni i tańca ludowego, do­ żynkach itp., gdzie występuje większa ilość grup w strojach regionalnych, należy organi­ zować konkursy z nagrodami dla najlepiej odzianych zespołów; miałoby to duże znacze­ nie wychowawcze i przyczyniłoby się do pod­ niesienia jakości stroju ludowego, używanego na uroczyste występy. Należałoby też zabronić w sposób katego­ ryczny używania tzw. „ubiorów ludowych" —• szytych dla celów scenicznych z materiałów W związku z występami grup w ubiorach re­ gionalnych na jedną rzecz należy jeszcze zwró­ cić uwagę. Zdarza się często, że grupa bywa 86 �ubrana w sposób zupełnie jednolity. Wykonu­ je się kilkadziesiąt ubiorów kobiecych i mę­ skich, uszytych ściśle według jednego wzo­ ru, skutkiem czego zamiast ludowego ubioru otrzymujemy ,,mundur" nadający grupie wy­ gląd podrzędnego zespołu baletowego, nie ma­ jący nic wspólnego z rzeczywistym sposobem ubierania się ludu. Zespoły w ten sposób „umundurowane" (np. zespół gdański czy mazurski) w przykry spo­ sób odbiegają swym wyglądem od grup odzia­ nych w prawdziwe stroje regionalne, pokaza­ ne w całej swej różnorodności i bogactwie. W grupach takich, jak góralskie, niektóre kra­ kowskie i mazowieckie, widzimy dużą różno­ rodność kolorystyczną, dekoracyjną, różne zestawienia stroju. Nadaje to zespołowi regio­ nalnemu wygląd bardziej odpowiadający praw­ dzie. Gdy wieś polska nosiła jeszcze powszech­ nie swe ubiory tradycyjne, nie posiadały one nigdy owej „mundurowej" jednolitości, lecz w obrębie pewnego typu było wiele odmian i możliwości. Przystępując do odtwarzania ubiorów ludo­ wych, powinniśmy zawsze pamiętać o tej róż­ norodności i starać się ją koniecznie utrzymać, dążąc do tego, ażeby zespołowi nadać charakter naturalnej grupy wiejskiej, odzia­ nej w ubiory odświętne, jakie widywało się na weselach, dożynkach czy innych tego ro­ dzaju uroczystościach. Drugim zagadnieniem, któremu chciałbym poświęcić słów kilka, jest nasze rzemiosło lu­ dowe. Twórczość artystyczna wsi, wyrażająca się między innymi w rzeźbie dekoracyjnej, zdobnictwie ceramicznym, hafcie — straciła już w dużej mierze oparcie w swym własnym, wiejskim środowisku, przekształcając się w rzemiosło, często o charakterze wyraźnie pamiątkarskim (np. snycerstwo ludowe, cera­ mika), uprawiane na użytek odbiorcy miej­ skiego. Proces ten, odbywający się u nas w okresie międzywojennym, kiedy eksploa­ tacja handlowa ludowego rzemiosła artystycz­ nego była opanowana przez drobnych kapita­ listów występujących pod firmą różnych „ba­ zarów ludowych", doprowadził do zupełnego upadku niektórych gałęzi sztuki ludowej, przekształcając ją w produkcję bezwartościo­ wej tandety, czego przykładem może być tzw. „zakopiańszczyzna", zaśmiecająca do dziś ry­ nek swymi wyrobami, lichymi pod względem estetycznym i pozbawionymi jakiegokolwiek Ryc. 7. Anallabetka. Rzeźba w drzewie. Wys. 26 cm. Wyk. Rozalia Kuźniarowa (Wysoka, pow. Łańcut). Fot. St. Deptuszewski. powiązania z tradycjami prawdziwej sztuki lu­ dowej. W Polsce Ludowej sprawy ludowego prze­ mysłu artystycznego od lat kilku zostały prze­ kazane Centrali Przemysłu Ludowego i A r t y ­ stycznego, która w niedługim okresie czasu zdołała zorganizować znaczną ilość ludowych spółdzielni artystycznych, wiele "zaś ośrodków nie zorganizowanych na sposób spółdzielczy uzależniła od siebie drogą wolnego skupu wy­ robów ludowych. Początkowo zdawało się, że potężna instytucja, obejmująca swymi agen­ dami obszar całego państwa, dysponująca nad­ zorem artystycznym na różnych szczeblach or­ ganizacyjnych — zdoła opanować sytuację i przyczynić się do podniesienia poziomu ar­ tystycznej wytwórczości ludowej oraz wycho­ wania odbiorcy, który tandetę typu wspomnia­ nej wyżej „zakopiańszczyzny" uważał za war­ tościowe wytwory sztuki ludowej. Nadzieje związane z działalnością CPLiA nie ziściły się 87 �jednak w całej rozciągłości. W olbrzymiej ma­ chinie, gdzie zbiurokratyzowany aparat han­ dlowy w samym początku istnienia instytucji wziął górę nad czynnikiem fachowym i nad­ zorem artystycznym, nie zawsze umiano z na­ leżytym zrozumieniem podejść do zagadnienia sztuki ludowej. W twórcy ludowym zamiast artysty widzia­ no tylko producenta, którego zadaniem było osiągnięcie możliwie najwyższego wskaźnika produkcji. Były to czasy, kiedy tysiącami „pro­ dukowano" wycinanki na Kurpiach, kiedy set­ kami zamawiano ,malowanki" u malarek z Za­ lipia, kiedy jednego z uzdolnionych plastyków ludowych Konstantego Ciepielowskiego z Iłży, wyróżnianego na konkursach w y k o n a w c ę gli­ nianych figurek, posadzono za kręgiem garn­ carskim by wyrabiał seryjne doniczki. Próba przestawienia ludowego rzemiosła na masową produkcję nie powiodła się oczywi­ ście. Masowo wyrabiana „sztuka ludowa" wy­ kazała taki spadek jakości, że niektóre „to­ wary" w ogóle nie zostały wprowadzone do sprzedaży (np. owe tysiące wycinanek kur­ piowskich). Poza tym artyści ludowi, nastawieni przez CPLiA na seryjne wykonywanie wciąż tych samych form, wpadają w rutynę i przestają pracować twórczo. Widoczne to jest np. w Ił­ ży, gdzie taki wybitny plastyk ludowy jak Wincenty Kitowski zaprzestał pracy twórczej („bo spółdzielnia nic nowego nie zamawia, a człowiek musi z czegoś żyć"), wykonując masowo kilka przyjętych do sprzedaży modeli ptaszków. Samodzielna praca twórcza artystów ludo­ wych bywa do tego stopnia krępowana, że or­ gany CPLiA, pod groźbą oddania sprawy do prokuratury, zabraniają zrzeszonym w spół­ dzielni artystom ludowym bezpośredniego obsyłania przez nich wystaw organizowanych przez M i n . Kult. i Sztuki czy Woj. Rady Naro­ dowe, wymagając aby udział plastyków ludo­ wych w wystawach odbywał się za pośrednic­ twem spółdzielni (Iłża). Przy tym stanie rzeczy zachodzi obawa, że na wystawy i konkursy napływać będzie bądź materiał wyselekcjono­ wany z bieżącej produkcji seryjnej, bądź wy­ konany pod kierunkiem spółdzielni, wybrany i zakwalifikowany przez jej organy według kryteriów być może innych od tych, jakimi posługiwałby się złożony z fachowców i znaw­ 88 ców sztuki ludowej sąd konkursowy, czy ko­ misja ocen. Artyści ludowi, którzy zajęcie swe traktu­ ją jako poboczne w stosunku do pracy na roli, nie mogąc w terminach wywiązać się z zobowiązań powziętych wobec CPLiA —zra­ żali się i odsuwali od organizacji spółdziel­ czej. Skup wyrobów ludowych, prowadzony przez ludzi o wyłącznie handlowym przygo­ towaniu, nie orientujących się w zagadnieniu sztuki ludowej, szedł po linii najmniejszego oporu, magazyny były zawalone towarem nie lepszym od tego, który widuje się jeszcze w witrynach sklepów reprezentujących tzw. „pry­ watną inicjatywę". Magiczne słowa „rotacja", „chodliwość" i sztywna organizacja w e w n ę ­ trzna paraliżowały możliwości przeprowadze­ nia jakiegokolwiek eksperymentu. „Narzuty" powodowały nadmierne podnoszenie cen ta­ nich w istocie wyrobów ludowych, „dystry­ bucja" zaś doprowadzała do takich paradok­ sów, że w Lublinie w dwóch sklepach spół­ dzielczych sprzedających wyroby ludowe no­ torycznie „brakowało" ceramiki pochodzącej z okolicznych ośrodków garncarskich. Przedstawiony wyżej stan niewątpliwie dziś należy już w znacznej mierze do przeszłości. Nie łatwo jest jednak odrobić popełnione błę­ dy, a jeszcze trudniej jest przestawić na nowe tory tak rozbudowaną i ciężką aparaturę. W przyszłości, chcąc postawić zagadnienie ludowego przemysłu na właściwej płaszczyź­ nie, trzeba do poszczególnych ośrodków pro­ dukcji podchodzić w sposób bardziej indywi­ dualny. Orientację w tym zakresie ułatwi nam po­ dział istniejących ośrodków wytwórczych na 3 grupy. Jedną stanowić będą ośrodki sztu­ ki ludowej, które dziś jeszcze produkują lub do niedawna produkowały wyroby o dużej wartości artystycznej związanej ściśle z miej­ scowymi tradycjami plastycznymi (np. ośrod­ k i ceramiczne w Łążku, pow. Zamość, Koła­ czycach i Brzostku, pow. Jasło, Starym Sączu, Milówce, pow. Żywiec i wielu innych). Do dru­ giej grupy zaliczymy te ośrodki, które posia­ dały swe własne tradycje artystyczne, ale za­ traciły je całkowicie lub częściowo wskutek różnych okoliczności zewnętrznych (jak np. dawna akcja nakładców w przemyśle chałup­ niczym, niewłaściwie prowadzony instruktaż itp.), wyobcowując się tym sposobem z wła­ snego tła kulturowego (np. pamiątkarstwo za- �kopiańskie, w pewnej mierze hafciarstwo ka­ szubskie). Trzecią grupę ośrodków ludowego przemysłu artystycznego stanowić będą te, które w ogóle nie posiadają starszej tradycji i nie są w swej wytwórczości związane z wła­ snym podłożem etnograficznym. Do takich na­ leży np. sztucznie w X I X w. zaszczepione sny­ cerstwo w Jerzmanowicach i Sąspowie koło Ojcowa, koronkarstwo w okolicach Bobowej i prawie cały przemysł pamiątkarski na Zie­ miach Odzyskanych. W ośrodkach, które kontynuują swą trady­ cyjną wytwórczość artystyczną, wskazana jest szczególna ostrożność postępowania. Nie na­ leży tam przeprowadzać ryzykownych w skut­ kach eksperymentów, przeciążać ich zamówie­ niami, ewentualny instruktaż powinien ogra­ niczać się do strony czysto technicznej (np. w tkactwie do stosowania lepszych barwników, w garncarstwie polew, glazur i sposobu wy­ pału). Szkodliwe jednak byłoby sztuczne ha­ mowanie naturalnego rozwoju twórczości tych ośrodków, o ile zachodzące zmiany opierają się na bazie tradycyjnej i są jej dobrą konty­ nuacją. W ośrodkach, które z tych czy innych przy­ czyn odeszły w swej twórczości od form tra­ dycyjnych, należy wprowadzić metodę, którą z powodzeniem stosowała prof. E. Plutyńska w ośrodkach tkackich z powiatu sokolskiego. Polega ona na tym, że w pierwszym etapie na­ leży spowodować nawrót do starych form tra­ dycyjnych, a gdy twórcy zżyją się z nimi, dać im możność dalszego ich rozwijania pod dyskretną i umiejętną kontrolą instruktora. Warunkiem należytego postawienia i pro­ wadzenia ludowego przemysłu artystycznego o charakterze tradycyjnym jest naukowe zba­ danie obecnej i dawnej twórczości danego ośrodka, czy nawet poszczególnego warszta­ tu. Dopiero na podstawie wyników tych ba­ dań mogą zostać opracowane szczegółowe wnioski i wytyczne obowiązujące dla orga­ nów sprawujących z ramienia CPLiA opiekę nad artystyczną stroną wytwórczości ośrodka. Ośrodki, których produkcja od początku ich istnienia nie miała charakteru tradycyj­ nej sztuki ludowej, mogą być bez żadnych ograniczeń przedmiotem eksperymentalnych poczynań CPLiA. Można tu z powodzeniem stosować wszelkie formy współpracy artysty plastyka z twórcą ludowym. Ewentualne wprowadzanie do produkcji tych ośrodków elementów czerpanych z inwentarza miejsco­ wych ludowych form zdobniczych może być 0 tyle celowe, że produkcja nabierze wów­ czas charakteru bardziej lokalnego, pożąda­ nego w wyrobach typu pamiątkarskiego. W związku z organizacją ludowego prze­ mysłu artystycznego pamiętać musimy, że przemysł ten, w niektórych zwłaszcza dzie­ dzinach, znajduje się w stadium postępujące­ go upadku (np. rzemiosło garncarskie, które kurczy się ilościowo i ubożeje pod względem artystycznym). Społecznym zadaniem CPLiA jest przez odpowiednią politykę zamówień 1 organizowanie zbytu nie dopuścić do całko­ witego upadku jakiejkolwiek dziedziny rze­ miosła artystycznego. Wachlarz zainteresowań CPLiA jest w chwili obecnej wciąż jeszcze zbyt wąski. Obejmuje on przede wszystkim poważne ilościowo gałęzie ludowej produk­ cji, jak garncarstwo, tkactwo, wyroby z drze­ wa, z pominięciem innych, które, pozbawione zamówień, narażone są na całkowite zamar­ cie. Przykładem tych ostatnich jest np. ar­ tystyczne kowalstwo wiejskie, tak bogate w swym zdobnictwie zwłaszcza na obszarze Ma­ łopolski. Zdobione wyroby kowalskie niewąt­ pliwie znalazłyby zastosowanie czy to w archi­ tekturze (np. zawiasy, wykładki do zamków przy odbudowie zabytkowych dzielnic War­ szawy), czy w dekoracji wnętrz (świeczniki, lampy, wieszadła itp.). Dotychczas jednak tą więdnącą gałęzią ludowego zdobnictwa nie zainteresowano się zupełnie. Przykładów ta­ kich można by zacytować więcej. Mówiąc o organizacji ośrodków ludowej produkcji artystycznej nie możemy tracić z oczu momentów praktycznych, do których należy przede wszystkim realna możliwość zbytu wyprodukowanych wyrobów. Ze względu na ograniczone bądź co bądź zapo­ trzebowanie na ludowe wyroby artystyczne wydaje się celowe skoncentrowanie tego ro­ dzaju produkcji w najlepszych pracowniach poszczególnych ośrodków. Pracownie te po­ winny zostać wytypowane na podstawie orzeczenia komisji składającej się z przedsta­ wicieli Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państ­ wowego Instytutu Sztuki i CPLiA. Pracownie wytypowane do produkcji artystycznej po­ winny być otoczone specjalną opieką i mieć zapewnione warunki umożliwiające im osiąg­ nięcie wysokiego poziomu; pozostałe pracow­ nie danego ośrodka mogą być oczywiście 89 �Ryc. 8. Praczka. Rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Józet Fot. mgr E.Kozłowska. wykorzystywane do masowej produkcji nie­ artystycznych wyrobów użytkowych. Poruszone poprzednio zagadnienie podnie­ sienia poziomu estetycznego wiąże się w du­ żej mierze ze sprawą muzealnictwa. W X I X wieku, kiedy ludowe rzemiosło artystyczne pracowało na potrzeby odbiorcy wiejskiego, twórca ludowy na każdym kroku spotykał się z wyrobami artystycznymi z zakresu swej specjalności, które kształtowały jego smak estetyczny, stawały się źródłem inspiracji w dalszej pracy i przyczyniały się do rozwoju 90 Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). jego twórczości w ramach miejscowej trady­ cji. Na takim właśnie podłożu powstawały owe regionalne style ludowe, jakie obserwu­ jemy np. w wycinankarstwie, meblarstwie (skrzynie malowane) i wielu innych. Obecnie, w związku z urbanizacją kultury wsi, twórca ludowy często traci kontakt z dawniejszymi wyrobami swoich poprzedni­ ków, a szukając inspiracji w różnych przy­ padkowych wzorach stwarza formy dziwacz­ ne, obce ludowej kulturze i pozbawione war­ tości estetycznej. �Zagadnienie udostępnienia artystom ludo­ wym najlepszych osiągnięć dawnego miejsco­ wego rzemiosła artystycznego mogą rozwią­ zać jedynie muzea, posługując się w tym celu wystawami stałymi i objazdowymi. Zadanie to obciążałoby przede wszystkim małe muzea regionalne, które w swych działach etnogra­ ficznych powinny szczególnie silnie akcen­ tować tradycyjny przemysł artystyczny i na­ wiązywać kontakty z twórcami współczesny­ mi. Zbiory tego rodzaju oddałyby kolosalną usługę dzisiejszemu rzemiosłu artystyczne­ mu danego regionu, a poza tym kształtowały­ by w sposób pozytywny stosunek ogółu lud­ ności do sztuki tradycyjnej, która obecnie jest mieszkańcom wsi dosyć obca i często by­ wa traktowana przez nich z pobłażliwym lek­ ceważeniem. Podkreślenie wartości sztuki ludowej przez jej ekspozycje w muzeach podniosłoby więc wśród ludności wiejskiej szacunek dla swej dawnej kultury i ułatwiłoby w przyszłości re­ alizację słusznego hasła, że twórczość wiej­ skiego artysty ludowego powinna zaspokajać przede wszystkim potrzeby własnego środo­ wiska. Przypatrując się dzisiejszym muzeom re­ gionalnym stwierdzić musimy, że poza nie­ którymi wyjątkami (np. muzeum w Zakopa­ nem, Tomaszowie Mazowieckim, Rzeszowie i k i l k u innymi) nie spełniają one wyżej na­ kreślonych zadań. W wielodziałowych mu­ zeach regionalnych zapomina się często o tym, że kultura ludowa regionu powinna stanowić w nich jeden z zasadniczych trzonów. W nie­ których przypadkach muzea regionalne w ogó­ le żałują miejsca na wystawę zabytków etno­ graficznych, skutkiem czego dochodzi do ta­ kich paradoksów, że np. niezwykle bogata kultura artystyczna Powiśla Dąbrowskiego znalazła swoje miejsce w centralnych muze­ ach etnograficznych (np. w Krakowie) i w licz­ nych wystawach organizowanych na obsza­ rze całego kraju, ale darmo szukalibyśmy jej w najbliższym terytorialnie muzeum w Tar­ nowie. Ze względów natury społecznej i kul­ turalnej muzea regionalne powinny wykazać większe wyczucie aktualnych potrzeb, na­ wiązać silniejszy kontakt z terenem i realizu- Ryc. 9. Kobieta z dzbankiem. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 45 cm. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. mgr E. Kozłowska. jąc ogół swych rozległych zadań nie pomijać jednego z zagadnień centralnych, którym jest zagadnienie ludowej kultury. Dużo dziś pisze się i mówi o współpracy artysty ludowego z plastykiem wykształco­ nym. Współpraca ta, występująca sporadycz­ nie jeszcze przed pierwszą wojną światową, w ostatnich czasach nabiera coraz poważniej­ szego znaczenia w związku z powołaniem twórców ludowych do wykonywania prac daleko wychodzących poza krąg ich codzien91 �nych doświadczeń. Przykładem Lego rodzaju są prace artystek ludowych z Zalipia na Po­ wiślu Dąbrowskim zatrudnionych przy deko­ racji wnętrz na statku „Batory", projektowa­ niu tkanin dla produkcji fabrycznej, ostatnio zaś przy malowaniu fajansów. Niektóre z tych zagadnień (projektowanie tkanin, malatury na fajansie) wymagały od ludowych artystek przestawiania się na zu­ pełnie nową formę pracy, związaną czy to z właściwością tworzywa, czy z konieczno­ ścią podporządkowania się pewnym rygorom wynikającym z założeń technicznych, czy też z przeznaczeniem wykonywanego projektu. Tego rodzaju przestawienia przychodzą arty­ ście ludowemu z trudnością i nie zawsze uda­ je mu się samodzielnie osiągnąć w y n i k i cał­ kowicie pozytywne. Słuszną więc obrał drogę Instytut Wzor­ nictwa Przemysłowego, który, angażując do projektowania artystów ludowych, działal­ ność ich oparł na gruncie współpracy z wy­ kształconym artystą plastykiem. Twórca ludowy przystępuje do pracy w zakresie projektowania nie obciążony rutyną i zasadniczo nie zależny od natrętnego wzor­ nictwa kosmopolitycznego, które tak często przysłania artyście wykształconemu możność wypowiedzenia się oryginalnego. Z tej wła­ śnie przyczyny wzory projektowane przez artystów ludowych są takie nowe i świeże, co często podkreśla się w czasie licznych na ten temat dyskusji. Nie tylko w świeżości jednak leży ich odrębność. Poza tym, że są dotych­ czas niespotykane, posiadają one jeszcze pewne indywidualne cechy wiążące je ze sztuką ludową określonego środowiska etno­ graficznego. Mają pewien regionalny styl, który pozostaje nawet wówczas, gdy projekt zostanie kompozycyjnie czy kolorystycznie dostosowany do wymogów produkcji prze­ mysłowej, uwzględniającej potrzeby i gusty szerokich mas ludności miast i wsi. Dzięki umiejętnej współpracy artysty pla­ styka z artystą ludowym np. projektowane tkaniny, nie tracąc swego regionalnego ludo­ wego stylu (każdy w nich pozna rękę zalipskich malarek), stają się równocześnie bardzo nowoczesne i mogą zaspokoić wymagania najbardziej wybrednych odbiorców. 92 Współczesne próby włączenia ludowej in­ wencji artystycznej do projektowania pro­ dukcji przemysłowej nie są ani mechanicz­ nym przenoszeniem wzorów ludowych na wyroby miejskie, ani „stylizowaniem na lu­ dowo" z czasów tzw. secesji. Jest to rzeczy­ wiste wprowadzenie autentycznej, żywej sztuki ludowej tworzonej przez ludowych ar­ tystów, którzy wychodząc ze swych zasobów tradycyjnych zapoczątkowują nową twór­ czość, dostosowaną do nowych warunków i potrzeb. Współpraca artysty ludowego i wykształ­ conego ustawiona jest teoretycznie na zasa­ dzie równości i ma odbywać się niejako w ra­ mach wzajemnej wymiany doświadczeń. W praktyce jednak pozycja artysty ludowego jest bez porównania słabsza. Ciąży nad nim autorytet wykształconego kolegi, którego uwagom poddaje się bez zastrzeżeń. Jak dalece wpływ zawodowego plastyka uwidacznia się w rezultatach prac artystów niewykształconych, świadczą próby dokona­ ne w Zakładach Ceramicznych we Włocław­ ku, gdzie ten sam kolektyw projektancki, raz pod kierunkiem J. Buszka, drugi raz pod kie­ runkiem H. i L. Grześkiewiczów, doszedł do wyników bardzo dobrych, lecz pod względem plastycznym zupełnie różnych. Doświadczenie to, wykonane z zespołem złożonym z elementu robotniczego, nie posia­ dającym tradycji regionalnych, jest przykła­ dem, jak wielka odpowiedzialność ciąży na plastyku kierującym tego rodzaju kolekty­ wem. Odpowiedzialność wzrasta jeszcze bar­ dziej, gdy w sferze jego oddziaływania znajdą się artyści wiejscy, reprezentujący twórczość tradycyjną, która posiada swój własny regio­ nalny styl. W tym przypadku inspiracja mu­ si być niezwykle ostrożna i umiejętna. Nale­ ży bowiem uważać na to, aby nowa, inspiro­ wana twórczość artysty ludowego nie zrywa­ ła z twórczością tradycyjną, ale z niej w spo­ sób naturalny wynikała. Może to zostać osiągnięte jedynie wówczas, gdy kierujący zespołem plastyk zapoznał się w sposób grun­ towny ze sztuką tego regionu, który repre­ zentują członkowie zespołu. W przeciwnym razie zawsze będzie zachodziło niebezpie­ czeństwo, że artyści ludowi, pokierowani w �sposób niezgodny z ich lokalnymi tradycja­ mi, zatracą w swej twórczości cechy regio­ nalnej odrębności i nie wnosząc z nich nic do sztuki narodowej sami ulegną wpływom narzuconej maniery. specjalnym (np. na wydziałach tkackim, archi­ tektury wnętrz, scenografii) — postawienie zagadnienia sztuki ludowej na wyższych uczelniach plastycznych można byłoby uważać za zupełnie zadowalające. Obecnie, kiedy współpraca artysty ludo­ wego z zawodowym plastykiem odbywa się w warunkach doświadczeń laboratoryjnych, w niewielkim gronie osób specjalnie dobra­ nych — możliwość niewłaściwego pokiero­ wania ludowym artystą jest raczej niewielka, z czasem jednak, gdy akcje tego rodzaju bę­ dą prowadzone na większą skalę, sprawa do­ boru odpowiedniej ilości piastyków orientu­ jących się w zagadnieniach sztuki ludowej stanie się zagadnieniem palącym. Począwszy od roku akademickiego 1951/52 wykłady z zakresu sztuki ludowej zostały na uczelniach plastycznych zastąpione przez wykłady zatytułowane „Sztuka polska z uwzględnieniem sztuki ludowej". W układzie tym na omówienie ludowej twórczości arty­ stycznej po prostu brakuje czasu, skutkiem czego zagadnienie sztuki ludowej praktycz­ nie zostało z programu wykreślone. Wyłania się zatem zagadnienie kadr, któ­ remu również należy na tym miejscu poświę­ cić nieco uwagi. W chwili obecnej zarówno w dziedzinie organizacji przemysłu ludowe­ go, jak w zakresie wzornictwa czy badań na­ ukowych odczuwa się brak fachowców zo­ rientowanych w zagadnieniach sztuki ludo­ wej. Chodzi tu zarówno o plastyków, którzy znaleźliby miejsce w nadzorach artystycz­ nych, jak i o etnografów, którym powierzono by zagadnienie naukowego opracowywania spraw związanych ze sztuką ludową. Zary­ sowujące się braki nie są łatwe do usunięcia z tego powodu, że samo zagadnienie szkole­ nia młodzieży, zarówno studiującej na wyż­ szych uczelniach plastycznych, jak i na uni­ wersytetach, nie jest w zakresie sztuki ludo­ wej tak postawione, aby rokowało w przy­ szłości napływ młodych sił odpowiednio przygotowanych. Jeżeli chodzi o uczelnie plastyczne, do nie­ dawna program studiów wydziału ogólnego (I rok) obejmował w y k ł a d y z zakresu sztuki ludowej w wymiarze dwóch godzin tygodnio­ wo, przez przeciąg obu semestrów. W y k ł a d y te, mimo niewielkiego wymiaru godzin, poz­ walały na zapoznanie studentów z podstawo­ wymi zagadnieniami sztuki ludowej i dawa­ ły możność zainteresowania młodzieży prze­ jawami samorodnej twórczości artystycznej. Gdyby w uzupełnieniu tych wykładów prze­ widziane były w programie dalszych lat stu­ diów krótkie cykle w y k ł a d ó w o charakterze Oczywiście, trudno byłoby tego rodzaju stan rzeczy osądzić pozytywnie. Brak wiado­ mości z zakresu sztuki ludowej stanowi po­ ważną lukę w ogólnym wykształceniu przy­ szłego plastyka, który powinien orientować się w pełnym dorobku polskiej sztuki, a nie tylko tej, która zaspokajała potrzeby warstw elitarnych. Bezpośredni kontakt, który na­ wiązywał młody plastyk z zabytkami sztuki ludowej bądź w czasie demonstracji podczas wykładów, bądź w muzeum, czy w czasie wy­ cieczek odbywanych w teren, działał bar­ dzo instruktywnie, pogłębiając jego wiedzę, zwłaszcza z zakresu kompozycji dekoracyjnej i kolorystyki, tak bogatej w ludowym zdob­ nictwie. W ramach studiów uniwersyteckich sztu­ ka ludowa wykładana jest na I I I roku stu­ dium historii kultury materialnej (2 godziny tygodniowo w ciągu jednego semestru) i na III roku historii (1 godzina tygodniowo przez cały rok). Na studium historii kultury materialnej student obowiązany jest tylko do wysłucha­ nia wykładów, na historii sztuki zaś zdaje w końcu roku kolokwium z tego zakresu. Brak egzaminów z zakresu sztuki ludowej powodu­ je, że studenci przedmiot ten traktują jako uzupełniający, do którego można nie przykła­ dać większego znaczenia. Takie ustawienie przedmiotu przyczynia się do tego, że przygo­ towanie zarówno młodych historyków sztuki jak i etnografów do naukowej pracy w dzie­ dzinie sztuki ludowej pozostawia wiele do ży­ czenia. Zjawisko to jest tym przykrzejsze, że 93 i �właśnie ta dziedzina otwiera w tej chwili przed młodzieżą kończącą studia szersze możliwości pracy. Ze względów zarówno naukowych, jak praktycznych wydaje się słuszne wysunięcie pewnych postulatów, które należałoby wziąć pod uwagę przy ustalaniu przyszłych progra­ mów studiów. Jednym z tych postulatów by­ łoby przywrócenie na uczelniach plastycz­ nych wykładów ogólnych z zakresu sztuki lu­ dowej, które doskonale zmieściłyby się w pro­ gramie I I roku studium ogólnego, i wprowa­ dzenie w y k ł a d ó w specjalnych dla studentów wydziałów tekstylnego, scenografii i architek­ tury wnętrz. W ramach studiów etnograficz­ nych i historii sztuki należałoby wprowadzić egzamin z zakresu sztuki ludowej oraz ćwicze­ nia seminaryjne. Te ostatnie niezbędne są zwłaszcza dla etnografów specjalizujących się w zagadnieniach etnografii polskiej. Przygotowani w ten sposób pracownicy mogliby w przyszłości z wielkim pożytkiem pracować zarówno w instytucjach naukowych jak i w tych, które zajmują się organizacją i eksploatacją przemysłu ludowego. Obecnie, z braku własnych pracowników należycie wykwalifikowanych, różne insty­ tucje zajmujące się organizacją przemysłu ludowego, urządzaniem wystaw itp., korzysta­ 94 ją w swej pracy 2 pomocy muzeów etnogra­ ficznych, Zakładu Badania Plastyki P.I.S., Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, czy po­ szczególnych etnografów. Współpraca ta jed­ nak, n a w i ą z y w a n a od przypadku do przypad­ ku, ze względu na swój ściśle doraźny cha­ rakter nie zawsze daje rezultaty w pełni za­ dowalające. W chwili obecnej placówki nau­ kowo-badawcze spełniają rolę podobną do pogotowia ratunkowego, czy straży pożar­ nej, które wzywa się na pomoc w nagłych wypadkach. Zazwyczaj chodzi o natychmia­ stowe dostarczenie jakichś materiałów, w y ­ danie opinii lub konsultacje. Nie bierze się pod uwagę tego,* że prace badawcze z zakre­ su polskiej sztuki ludowej są dopiero w toku i pomimo, że wiele na t y m odcinku zrobiono zwłaszcza w ostatnich latach, sporo zagad­ nień pozostało dotychczas jeszcze nie opra­ cowanych. W wielu przypadkach dopiero przeprowadzenie badań terenowych mogło­ by dostarczyć materiałów pozwalających na sumienne załatwienie sprawy. Przyniosłoby niewątpliwie obustronną ko­ rzyść, gdyby współpraca ta przybrała charak­ ter bardziej długofalowy, pozwalający placów­ kom naukowym uwzględniać w planowaniu swych prac badawczych potrzeby wysuwane przez instytucje zajmujące się zagadnieniami sztuki ludowej od strony praktycznej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb0ca5337e9ea4299748be3c6ef0218.pdf 0b4baf7bfcbc5e7fb376ef733450b72d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:405 Title A name given to the resource Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.329-350 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN R E I N F U S S PIECE BO (Kraków) WYPAŁU NACZYŃ W POLSKIM LUDOWYM GAENCAESTWIE W dotychczasowej l i t e r a t u r z e etnograficznej z a r ó w n o polskiej, j a k i obcej, zagadnienie k o n s t r u k c j i p i e c ó w , u ż y w a n y c h w w s p ó ł c z e s n y m garncarstwie l u d o w y m , t r a k t o w a n e b y w a zazwyczaj z u p e ł n i e margine­ sowo. D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą prace, w k t ó r y m z n a l e ź ć m o ż n a n a l e ż y c i e w y k o n a n e opisy i r y s u n k i p i e c ó w garncarskich. Z tej p r z y c z y n y , p r z y s t ę ­ p u j ą c do. pisania niniejszego szkicu, w malej t y l k o mierze o p r z e ć się mo­ g ł e m na l i t e r a t u r z e , g ł ó w n y z a ś z r ą b m a t e r i a ł ó w , k t ó r y m i się p o s ł u g i w a ł e m , s t a n o w i ł y n o t a t k i i r y s u n k i zgromadzone w a r c h i w u m Sekcji B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , w y k o n a n e w l a t a c h 1950—1957 p r z y okazji b a d a ń n a d t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą garncarzy l u d o w y c h . M a t e r i a ł y te, gromadzone w t o k u prac t e r e n o w y c h , o i n n y m z u p e ł ­ nie aspekcie, m i m o p e w n y c h l u k i n i e d o k ł a d n o ś c i p o z w a l a j ą na p o d j ę c i e p r ó b y u s y s t e m a t y z o w a n i a stosowanych w p o l s k i m garncarstwie l u d o w y m u r z ą d z e ń do w y p a l a n i a oraz przedstawienia i c h w u j ę c i u k a r t o g r a f i c z n y m , o b e j m u j ą c y m obszar Polski z w y j ą t k i e m t e r e n ó w zachodnich i p o ł u d n i o wo-zachodnich, na k t ó r y c h b r a k j u ż dziś c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncar­ skich . 1 URZĄDZENIA PRYMITYWNE W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w okazuje się, ż e p r y m i t y w n e u r z ą ­ dzenia, s ł u ż ą c e do w y p a ł u w y r o b ó w garncarskich, z o s t a ł y j u ż przez ludo­ w y c h garncarzy na terenie P o l s k i zarzucone. N a l e ż ą t u t z w . przez B . K r z y w 1 Cennym uzupełnieniem posiadanych materiałów b y ł y wiadomości dotyczące konstrukcji pieców garncarskich, u ż y w a n y c h na terenie południowo-wschodniej Lubelszczyzny, których dostarczyli mi pracownicy Muzeum w Lublinie: mgr Janusz Optołowicz i mgr Teresa K a r w i c k a ; z terenów Słowacji: dr Prantiśek Kalesny z B r a ­ t y s ł a w y ; z Węgier: prof, dr Béla Grunda z Debreczyna, i z Rumunii: dr Florea Bobu Florescu z Bukaresztu — za co wszystkim wyżej wymienionym składam w tym miejscu serdeczne wyrazy podziękowania. �ROMAN R E I N F U S S 330 2 ca mielesze , t j . u r z ą d z e n i a , w k t ó r y c h w y r o b y garncarskie, u ł o ż o n e na warstwie drewna i o b ł o ż o n e drewnem, w y p a l a j ą się bez d o k ł a d a n i a ma­ teriału opałowego. D o tej k a t e g o r i i u r z ą d z e ń n a l e ż a ł p r a w d o p o d o b n i e opisany przez J . K r a j e w s k ą s p o s ó b w y p a ł u n a c z y ń , stosowany na s c h y ł k u X I X w . przez garncarza z Małej P i a ś n i c y na Kaszubach, k t ó r y w y r o b y swe u k ł a ­ d a ł na w a r s t w i e p a l i w a u ł o ż o n e g o w dole z i e m n y m . W S u p r a ś l u (pow. B i a ł y s t o k ) wspominano w r . 1953 o nie u ż y w a n y c h t a m j u ż obecnie piecach, w k t ó r y c h g a r n k i do w y p a ł u ustawiane b y ł y na w a r s t w i e drewna. B y ł a b y to więc f o r m a z b l i ż o n a do opisanej przez S. J a g m i n a w Szereszewie ( Z S B B ) , m i e j s c o w o ś c i leżącej na zachodniej B i a ł o r u s i , nieopodal g r a n i c y p o l s k i e j . P o d o b n y s p o s ó b u k ł a d a n i a n a c z y ń do w y p a ł u na warstwie drewna s t o s o w a ć m i e l i jeszcze w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m garncarze z bliżej nie o k r e ś l o n e g o o ś r o d k a , l e ż ą c e g o k o ł o K r u ­ szyny (pow. B a d o m s k o ) , oraz w m i e j s c o w o ś c i S t u d z i a n y Las (pow. Sejny), gdzie do r . 1947 w y p a l a n o naczynia w piecu c h l e b o w y m . Poza t y m i w y j ą t k o w y m i j u ż w y p a d k a m i , w k t ó r y c h w y p a ł n a c z y ń o d b y w a ł się za p o m o c ą jednorazowo przygotowanego zapasu drewna, powszechnie stosowane b y ł y piece z u r z ą d z e n i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i do­ k ł a d a n i e p a l i w a w czasie w y p a ł u . 3 4 5 F O R M Y PIECÓW GARNCARSKICH P i e c e j e d n o k o m o r o w e z c i ą g i e m p i o n o w y m . Najprostsze z p u n ­ k t u widzenia k o n s t r u k c y j n e g o są piece j e d n o k o m o r o w e , zbudowane w formie s t o ż k a ś c i ę t e g o , o w y s o k o ś c i 2—3,5 m , zaopatrzonego u pod­ s t a w y w cztery o t w o r y ( t a b l . I l a — c ) umieszczone na k r z y ż ( K r a k o w ­ skie, F i r l e j , p o w . L u b a r t ó w ) , l u b d w a naprzeciw siebie ( Ł o w i c z ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ; T o m a s z ó w Mazowiecki), w y j ą t k o w o 3 (Skalbmierz, K ę t y ) o t w o r y paleniskowe, zwane lucMami ( K r a k o w s k i e ) l u b czeluściami ( L u ­ bień, pow. Włocławek). N a w y s o k o ś c i ok. 1 m od p o d s t a w y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r , z w a n y właz (St. S ą c z ) , furta ( M ł a w a ) , dzwiereczlca ( K ę t y ) l u b wcMd do szengli ( B i e l a n y , p o w . O ś w i ę c i m ) , przez k t ó r y garncarz w s t a w i a naczynia. W n i e k t ó r y c h piecach tego t y p u , o p r ó c z w ł a z u , w y c i ę t y b y w a od g ó r 2 R . K r z y w i e c , Technologia rzemiosła, garncarskiego, cz. 2: Historia pieca garn­ carskiego, P o z n a ń 1954, s. 70. J . K r a j e w s k a , Ceramika kaszubska z wieku XIX i początku wieku XX, Spraw. P A U , t. 3 : 1951 nr 2, s. 149. S. J a g m i n , Garncarstwo w zapadłych kątach puszczy białowieskiej, „Wisła", t. 20, s. 268. K r z y w i e c , op. cit., s. 84. 3 4 5 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 331 nej k r a w ę d z i pieca k u d o ł o w i p o d ł u ż n y , p r o s t o k ą t n y o t w ó r , s z e r o k o ś c i ok. 70 c m , przez k t ó r y n a k ł a d a się naczynia do pieca w ó w c z a s , gdy sięgają one p o w y ż e j g ó r n e j k r a w ę d z i w ł a z u ( N i d e k , pow. W a d o w i c e ; S ł a w k ó w , pow. Olkusz; M ł a w a i i n . ) . O t w o r y te, po z a p e ł n i e n i u pieca, z a k ł a d a się c e g ł a m i i p o l e p i ą po wierzchu g l i n ą . Opisane t u piece budowane są z cegły, w y j ą t k o w o z k a m i e n i a (Rze­ p i e n n i k B i s k u p i , pow. Gorlice), p r z y zastosowaniu w e w n ę t r z n e g o ruszto­ w a n i a z u k o ś n y c h belek, w s p a r t y c h u g ó r y o k o ł o wozowe, osadzone na p i o n o w y m s ł u p i e . Po w i e r z c h u b y w a j ą one polepione g l i n ą z m i e s z a n ą z t ł u c z o n y m i s k o r u p a m i (Brzesko N o w e , pow. Proszowice) l u b s ł o m ą . D l a wzmocnienia o b w ó d pieca spina się po wierzchu d w o m a ż e l a z n y m i o b r ę c z a m i . W Podegrodziu, pow. N o w y S ą c z , analogiczne piece budowane są na niskiej kamiennej podstawie i p o s i a d a j ą ś c i a n y o szkielecie plecio­ n y m z cienkich p a l i k ó w i w a ł k ó w s ł o m y , grubo p o k r y t y m g l i n ą . Podobne piece b y ł y dawniej w S k a l b m i e r z u . I n t e r e s u j ą c e nas t u piece umieszczone s ą zazwyczaj poza o b r ę b e m p r a c o w n i w osobnej szopie z r u c h o m y m dachem, k t ó r y podnosi się w czasie w y p a ł u ( K r a k o w s k i e ) . J e ż e l i piec znajduje się w o b r ę b i e p r a c o w n i , g ó r n y jego o t w ó r zasklepia się i k o ń c z y w y s o k i m , s i ę g a j ą c y m p o n a d dach k o ­ m i n e m ( C h r z a n ó w ; B a b k a ; B i e l a n y , pow. O ś w i ę c i m ; L u b i e ń , pow. W ł o ­ cławek). N i e k i e d y piece garncarskie w b u d o w y w a n e są w p o d s t a w ę s t o j ą c e g o w sieni k o m i n a , s ł u ż ą c e g o do odprowadzania d y m u z p i e c ó w k u c h e n n y c h i ogrzewalnych ( U n i e j ó w ) . Biece przeznaczone do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są bardzo nieznacz­ nie wkopane w z i e m i ę , te z a ś , w k t ó r y c h w y p a l a n e s ą r ó w n i e ż siwaki, z a g ł ę b i o n e s ą w ziemi m n i e j więcej do w y s o k o ś c i 1 m ( K o ł o ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ) . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u czeluście, c z y l i o t w o r y paleniskowe, z n a j d u j ą się w głębi w y k o p a n y c h przed n i m i d o ł ó w . N a c z y n i a w p i o n o w y c h piecach j e d n o k o m o r o w y c h u s t a w i a się bez­ p o ś r e d n i o na posadzce u b i t e j z g l i n y i posypanej piaskiem. B o n i e w a ż dolne g a r n k i ł a t w o p ę k a j ą , umieszcza się je n i e k i e d y na warstwie cegieł (Skalbmierz). P i e r w s z ą w a r s t w ę n a c z y ń garncarze u s t a w i a j ą d n a m i w dół, n a s t ę p n e d n a m i do g ó r y . U k ł a d a j ą c pierwsze dwie l u b t r z y w a r s t w y z o s t a w i a j ą d o o k o ł a p r z y ś c i a n i e w o l n ą p r z e s t r z e ń , s z e r o k o ś c i ok. 20 c m , w k t ó r ą podczas palenia wsuwa się d ł u g i e k a w a ł k i drewna ( K r a k o w s k i e , U n i e j ó w i i n . ) . W M a n i o w a c h d o l n ą w a r s t w ę u k ł a d a n o z t z w . spodniaJców, t j . g a r n k ó w o specjalnie w ą s k i c h dnach, co u ł a t w i a ł o wsuwanie m i ę d z y g a r n k i p a l i w a . A b y p ł o m i e ń w c z e l u ś c i a c h „ r o z d z i e l a ł się na dwie s t r o n y " , n i e k t ó r z y garncarze u s t a w i a j ą w e w n ą t r z pieca, w odległości 0,5 m o d cze­ l u ś c i , zostawy z ustawionej p i o n o w o c e g ł y ( t a b l . 1 2 a, b , M ł a w a ) l u b s ł u p k a �332 ROMAN R E I N F U S S z czterech w y b r a k o w a n y c h g a r n k ó w , w ł o ż o n y c h jeden w d r u g i , d n a m i do g ó r y ( L u b i e ń , p o w . W ł o c ł a w e k ) . Czasami w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (St. S ą c z ; Mogielnica, p o w . G r ó j e c ; T o m a s z ó w Mazowiecki) dolne war­ s t w y g a r n k ó w oddziela o d k a n a ł ó w o g n i o w y c h k r ą g l u ź n o u ł o ż o n y c h cegieł ( t a b l . I 3, 4). P o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w w y n o s i p r z e c i ę t n i e 500 (Zalas, M a n i o w y ) do 800 ( A l w e r n i a , U n i e j ó w ) l i t r ó w . W piecach, g ó r ą o t w a r t y c h , u k ł a d a ł o się naczynia n i e k i e d y o 1 m p o n a d k r a w ę d ź pieca ( K o ł o ) i slcorwpiono, c z y l i o k r y w a n o z wierzchu s k o r u p a m i (powszechne). Piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i pio­ n o w ą k r a t ą . G r u p ę n a s t ę p n ą s t a n o w i ą piece p o s i a d a j ą c e , podobnie j a k poprzednie, k o m o r ę na g a r n k i g ó r ą o t w a r t ą (Szczekociny, p o w . W ł o s z ­ czowa; Ł a s k ; Z d u ń s k a W o l a ) , l e k k o s k l e p i o n ą , z o t w o r e m w szczycie ( K o n i n ; w powiecie Pleszew: Orlina, Męcielin, D z i e w i n D u ż y , Chocz) l u b n a w e t nie c a ł k i e m z a s k l e p i o n ą , z a o p a t r z o n ą w o t w ó r w e n t y l a c y j n y , umieszczony nieco z b o k u p o n i ż e j szczytu k o p u ł y (dawne piece w Grocholicach, p o w . B e ł c h a t ó w ) , z w ł a z e m , z n a j d u j ą c y m się zazwyczaj z b o k u , oraz o t w o r a m i p a l e n i s k o w y m i p r z y dolnej k r a w ę d z i p o d s t a w y . O t w o r y te zaopatrzone są j e d n a k w w y b i e g a j ą c e na z e w n ą t r z , sklepione rękawy, t w o r z ą c e w y d ł u ż o n e niskie k o m o r y paleniskowe, z a m k n i ę t e o d s t r o n y pomieszczenia na g a r n k i p i o n o w ą k r a t ą w y k o n a n ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). K o m o r a ś r o d k o w a , przeznaczona do u k ł a d a n i a n a c z y ń , posiada prze­ k r ó j poprzeczny k o l i s t y ( S ł a w k ó w ; Grocholice, p o w . B e ł c h a t ó w ; Ł a s k ) , o w a l n y (Szczekociny) l u b p r o s t o k ą t n y (Siewierz, Z d u ń s k a W o l a , Sieradz i i n . ) ; g ó r ą ś c i a n y k o m o r y n a c h y l a j ą się z w y k l e k u sobie. I l o ś ć oraz s p o s ó b r o z w i ą z a n i a k o m ó r paleniskowych b y w a r ó ż n y . W Szczekocinach, p o w . W ł o s z c z o w a , zanotowano piec o p r o s t o k ą t n e j , l e k k o k u g ó r z e z w ę ż o n e j komorze na g a r n k i , zaopatrzonej p r z y jednej ze ś c i a n w ę ż s z y c h w o b s z e r n ą k o m o r ę o g n i o w ą , o d d z i e l o n ą o d poprzed­ niej ś c i a n ą z t r z e m a p r o s t o k ą t n y m i o t w o r a m i . W t y c h ż e samych Szcze­ k o c i n a c h i n n y piec, o planie o w a l n y m , posiada o t w o r y paleniskowe za­ opatrzone w k r a t ę , w postaci d w ó c h pionowo p o s t a w i o n y c h cegieł, od­ dzielających prymitywnie sklecone k o m o r y ogniowe. W Siewierzu, Z d u ń s k i e j W o l i , w p o w . sieradzkim i pleszewskim w y s t ę p u j ą z r e g u ł y dwie k o m o r y ogniowe, umieszczone naprzeciw siebie po d w ó c h stronach pomieszczenia n a g a r n k i . W S ł a w k o w i e , gdzie jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w . u ż y w a n o p i e c ó w z czterema luchtami bez k r a t , umieszczonymi na k r z y ż , w y s t ę p u j ą obecnie piece o analogicznej w k s z t a ł c i e komorze n a g a r n k i , zaopatrzone w cztery, r ó w n i e ż na k r z y ż rozmieszczone k o m o r y palenisko­ we ( t a b l . I 5), z a m k n i ę t e o d s t r o n y w e w n ę t r z n e j p i o n o w ą k r a t ą , a z e w n ę t r z ­ nej b l a s z a n y m i d r z w i c z k a m i . �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 333 Opisane t u piece budowane s ą z cegły, poza o b r ę b e m p r a c o w n i , j a k o t z w . piece polowe, w w y p a d k u g d y przeznaczone są do w y p a ł u s i w a k ó w , b y w a j ą częściowo wkopane w z i e m i ę (Szczekociny, dawniej t e ż w B r z e s k u N o w y m ) . P o j e m n o ś ć p i e c ó w waha się od 500 — 700 sztuk n a c z y ń ś r e d n i e j wielkości. P i e c e o c i ą g u p i o n o w y m , z k r a t ą p o z i o m ą . J u ż w piecach w y ż e j opisanych widoczna b y ł a tendencja do oddzielania k o m o r y ogniowej od pomieszczenia przeznaczonego n a naczynia. Tendencja t a z n a l a z ł a p e ł n ą r e a l i z a c j ę w piecach o w n ę t r z u p r z e g r o d z o n y m poprzecznie po­ z i o m ą k r a t ą n a dwie części, z k t ó r y c h dolna p e ł n i f u n k c j ę k o m o r y ogniowej, g ó r n a z a ś s ł u ż y do u s t a w i a n i a w y p a l o n y c h n a c z y ń . K r a t a , b u d o w a n a n a j c z ę ś c i e j z cegieł, posiada z r e g u ł y o d d o ł u pod­ p o r ę , n o s z ą c ą n a z w y : koń ( C i e c h a n ó w ) , koziel ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h a ł u p k i , p o w . Kielce), kozielek ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , trzon ( C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce), czereń (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , babka ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i — nazwa podana przez garn­ carza przesiedlonego z P r u ż a n y w Z S B B ) . S p o s ó b b u d o w y k r a t y w y k a z u j e w s z c z e g ó ł a c h pewne r ó ż n i c e . S p o t y k a się k r a t y , k t ó r y c h podpora posiada k s z t a ł t k r ó t k i e g o , pionowo w p o ś r o d ­ k u pieca ustawionego walca ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i ; Suszcza, ролу. B i a ł y s t o k ; Ł u k a , p o w . H a j n ó w k a ; B ę c z y n , p o w . K r a ś n i k ) , b l o k u o rzucie elipsy (Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) l u b leżącego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u (Kleszczele, pow. Bielsk P o d ­ laski), k t ó r y niekiedy j e d n y m z k o ń c ó w przylega do t y l n e j ś c i a n y k o m o ­ r y ogniowej, dzieląc j ą t y m s a m y m na dwie p o ł o w y ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h o d ó w , p o w . Siedlce). O d p o d p o r y ś r o d k o w e j do ś c i a n bocznych b i e g n ą ż e b r a w y k o n a n e z jednej cegły l u b (w w i ę k s z y c h piecach) z d w ó c h cegieł, w s p a r t y c h o siebie w ę ż s z y m i b o k a m i . Ż e b r a t e zwane są n i e k i e d y przez garncarzy ślusamd ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ) , a szpary m i ę d z y n i m i luchtami ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . K r a t y , pozbawione od spodu p o d p o r y , z d a r z a j ą się w piecach m a ł y c h , przeznaczonych n p . do w y p a ł u zabawek ( K r a s n o b r ó d , p o w . Z a m o ś ć ) , l u b w n o r m a l n y c h piecach garncarskich, k t ó r y c h k r a t a u ł o ż o n a jest j u ż na ż e l a z n y m r u s z t o w a n i u (Hrebenne, p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ) . K a n a ł y w i o d ą c e z paleniska p o p o d k r a t ą , zwane drogami ( C h a ł u p k i , pow. Kielce), luchtami (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) l u b ślusamd ( K a z n ó w , pow. L u b a r t ó w ; B a r a n ó w , p o w . P u ł a w y ) , o b i e g a j ą d o o k o ł a p o d s t a w y k r a t y , c h y b a że ł ą c z y się ona z t y l n ą ś c i a n ą pieca. Wśród omawianych t u pieców z poziomą k r a t ą występują różne o d m i a n y , k t ó r y c h w y o d r ę b n i e n i e nasuwa jeszcze w c h w i l i obecnej znaczne t r u d n o ś c i ze w z g l ę d u n a z b y t m a ł ą ilość precyzyjnie w y k o n a n y c h o p i s ó w i r y s u n k ó w pomiarowych. �334 ROMAN R E I N F U S S T A B L . I . P I E C E DO W Y P A Ł U NACZYŃ B y c . 1. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy (Zalae, pow. Chrzanów). B y c . 2. piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz przy otworach paleniskowych usta­ wione 2 cegły (Mława). R y c . 3. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz krąg z luźno ustawionych cegieł (St. Sącz, pow. N . Sącz). R y c . 4. Fragment kręgu ułożonego z cegieł wewnątrz pieca (Mogielnica, pow. Grójec). R y c . 5. Piec z 4 paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz pionową kratą, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy (Sławków, pow. Olkusz). R y c . 6. Piec z dwoma paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz p i o n o w ą kratą, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Zduńska Wola, pow. Sieradz). R y c . 7. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, wkopany w ziemię, górą otwarty ( B ę c z y n , pow. Kraśnik). R y c . 8. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, górą otwarty, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Ciechanów). R y c . 9. Piec z kratą poziomą, część górna komory na garnki przechodzi w komin, a — widok z boku, 6 — przekrój pionowy (Gostycyn, pow. Tuchola). R y c . 10. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, komora na garnki górą zasklepiona, ii — w y g l ą d z boku, b — przekrój pionowy (Chałupki, pow. Kielce). R y c . 11. Piec z kratą poziomą i bocznym p r z e p ł y w e m ognia z komory ogniowej do komory na naczynia, o — przekrój pionowy podłużny, b — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy poprzeczny (Michów, pow. Lubartów). R y c . 12. Piec z poziomym ciągiem ognia, bez stałej kraty pionowej, a — przekrój poziomy, 6 — przekrój pionowy, o, d — elementy ceramiczne, z których przed k a ż d y m wypałem buduje się w pobliżu otworów paleniskowych kratę ogniową (Mrzygłód, pow. Sanok). R y c . 13. Piec o poziomym ciągu ognia, bez kanałów ogniowych w podłodze, ze stałą kratą pionową (Jarczów, pow. T o m a s z ó w Lubelski). R y c . 14. Piec z poziomym ciągiem ognia, z kratą pionową i 3 kanałami ogniowymi w podłodze (Sokołów Małopolski, pow. Kolbuszowa). R y c . 15. Piec z poziomym ciągiem ognia, pionową kratą i 6 kanałami ogniowymi w podłodze, pod wlotami kanałów żelazne ruszty i popielniki (Szczerców, pow. Łask). R y c . 16. Piec z poziomym ciągiem ognia, komora na garnki zamknięta dwoma kratami pio­ nowymi, pod paleniskiem żelazny ruszt i popielnik (Bełchatów). R y c . 17. Piec z po­ ziomym ciągiem ognia o płomieniu zwrotnym, komora na garnki zamknięta pionową kratą �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 335 �336 ROMAN R E I N F U S S F o r m ę n a j p r o s t s z ą z tej g r u p y r e p r e z e n t u j ą piece z B ę c z y n a p o d U r z ę d o w e m (pow. K r a ś n i k ) , p o s i a d a j ą c e k s z t a ł t pionowej j a m y g ó r ą o t w a r t e j , o b o k a c h n a c h y l a j ą c y c h się k u sobie, przedzielonej p o n i ż e j p o ł o w y swej g ł ę b o k o ś c i p o z i o m ą k r a t ą p o d p a r t ą o d spodu ( t a b l . I 7). O t w ó r paleniska z n a j d o w a ł się w dole, w y k o p a n y m przed piecem. B a r d z o z b l i ż o n e do opisanych w y ż e j s ą piece o planie^ n a j c z ę ś c i e j k o l i s t y m , ze ś c i a n a m i z b u d o w a n y m i z k a m i e n i a na zaprawie glinianej, l u b częściej z cegły, w y p r o w a d z a n y m i p o n a d p o w i e r z c h n i ę ""ziemi ( t a b l . I 8). Piece tego r o d z a j u u ż y w a n e do w y p a l a n i a s i w a k ó w b y w a j ą b ą d ź do / swej w y s o k o ś c i wkopane w z i e m i ę ( K ą t y D e n k o w s k i e , p o w . O p a t ó w ) , b ą d ź z z e w n ą t r z obsypane z i e m i ą (Osiek, p o w . G a r w o l i n ) . U ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są w k o p a n e j e d y n i e do w y s o k o ś c i k r a t y , t a k ż e w y l o t czeluści znajduje się w dole w y k o p a n y m przed piecem. Piece 0 ś c i a n a c h w y p r o w a d z o n y c h wysoko p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi posiadają z b o k u wejście, c z y l i t z w . furtę ( C i e c h a n ó w , W y s z k ó w ) , u m o ż l i w i a j ą c ą u k ł a d a n i e n a c z y ń do k o m o r y na g a r n k i . Piece w o l n o s t o j ą c e (polowe) b y w a j ą górą zupełnie otwarte ( D e n k ó w ; K ą t y Denkowskie; Ciechanów; I ł ż a ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Osiek, p o w . G a r w o l i n ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n , 1 i n . ) , n a t o m i a s t budowane w o b r ę b i e d o m u (najczęściej w sieni) z w ę ż a j ą się g ó r ą w w ą s k i d ł u g i k o m i n ( W y s z k ó w ; G ł o w a c z ó w , p o w . K o z i e n i c e ; G o s t y c y n , p o w . T u c h o l a ; Ł a g ó w , p o w . O p a t ó w ; Siemiatycze; B o l i m ó w , pow. Ł o w i c z ; G o s t y n i n ; B a w a M a z o w i e c k a ; K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk M a z o w i e c k i ; Sejny). W y d ł u ż o n a w k i e r u n k u p i o n o w y m k o m o r a na g a r n k i zwie się n i e k i e d y w gwarze garncarskiej beczułką ( K ą t y D e n k o w s k i e ) , z a ś k r a w ę d ź pieca g ó r ą otwartego kronice (Jedlanka, p o w . I ł ż a ) . Opisane t u piece p o s i a d a j ą zazwyczaj jeden o t w ó r paleniskowy, c z y l i t z w . czeluść ( W y s z k ó w ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Siemiatycze) l u b czeluśnice ( K ą t y Denkowskie), k t ó r a przechodzi n a s t ę p n i e w k a n a ł o b i e g a j ą c y p o d p o r ę k r a t y , l u b w d w a k a n a ł y , o ile podpora dzieli k o m o r ę o g n i o w ą na dwie z a m k n i ę t e części. N i e k i e d y z d a r z a j ą się piece tego t y p u , posiada­ j ą c e dwie czeluście umieszczone b ą d ź obok siebie t a k , ż e k a ż d a czeluść wiedzie do jednego k a n a ł u w e w n ą t r z pieca ( K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk Mazowiecki), b ą d ź naprzeciw siebie ( G o s t y c y n , ролу. Tuchola — t a b l . I 9; K o w a l , p o w . W ł o c ł a w e k ) , l u b nawet w o d s t ę p a c h nieregularnych (Gosty­ n i n ) . Opisane t u piece nie p o s i a d a j ą p o d k o m o r a m i o g n i o w y m i popielni­ k ó w . J e d y n y znany m i w y j ą t e k tego t y p u pieca z p o p i e l n i k i e m s t a n o w i piec Stefana K o n o p c z y ń s k i e g o w B o l i m o w i e (pow. Ł o w i c z ) , k t ó r y p o d n a k r y t y m p o z i o m ą k r a t ą paleniskiem posiada oddzielony r u s z t a m i po­ p i e l n i k o 2 k o m o r a c h , r ó w n o l e g ł y c h do k a n a ł ó w o g n i o w y c h pieca. B o z m i a r y , a zatem i p o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w , s ą d o s y ć r ó ż n e . 2 3 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 337 W D e n k o w i e i K ą t a c h B e n k o w s k i c h w y p a l a j ą w n i c h jednorazowo ok. 1000 g a r n k ó w r ó ż n e g o r o d z a j u , w Siemiatyczach 5 — 7 k ó p . W a ż n ą o d m i a n ę w ś r ó d p i e c ó w z a o p a t r z o n y c h w p o z i o m ą k r a t ę sta­ n o w i ą piece o komorze na g a r n k i kopulasto zasklepionej ( t a b l . 1 1 0 , 11). S ą t o piece polowe, t j . umieszczone na z e w n ą t r z b u d y n k ó w , n i e z b y t wielkie, 0 planie k o l i s t y m l u b częściej e l i p s o w a t y m . T r a d y c j a m ó w i , że dawniej m i a ł y b y ć b u d o w a n e z g l i n y mieszanej ze s ł o m ą ( L e ż a j s k , p o w . Ł a ń c u t ) , obecnie j e d n a k stawia się je z k a m i e n i a n a zaprawie glinianej ( K r a s n o b r ó d , pow. Z a m o ś ć ) l u b c e g ł y . N i e k i e d y j e d y n i e dolna część pieca i ś c i a n y k o ­ m o r y na g a r n k i zbudowane s ą z k a m i e n i a , g d y t y m c z a s e m sklepienie w y k o n a n e jest z g l i n i a n y c h g a r n k ó w u k ł a d a n y c h szeregami jeden w d r u g i 1 p o l e p i o n y c h g l i n ą z m i e s z a n ą z s i e c z k ą ( C h a ł u p k i , p o w . Kielce). W nie­ k t ó r y c h o ś r o d k a c h garncarskich k a m i e ń u w a ż a n y jest za m a t e r i a ł gorszy o d c e g ł y , g d y ż posiada z b y t m a ł ą o d p o r n o ś ć n a z m i a n y t e m p e r a t u r y (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , s t ą d bardzo dziś rozpowszechniona jest w b u ­ downictwie omawianych t u pieców wypalona cegła (Ostrów Lubelski; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; Parczew i w . i n . ) l u b rzadziej n i e w y p a l a n a (Łuka, pow. H a j n ó w k a ) . | H Piece kopulaste b y w a j ą zazwyczaj wkopane w z i e m i ę do w y s o k o ś c i k r a t y , z a ś wzniesiona p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi część pieca obsypana jest z e w n ą t r z z i e m i ą , co szczególnie starannie przestrzegane jest p r z y piecach przeznaczonych do w y p a ł u s i w a k ó w . N i e k i e d y pancerz, okrywający k o p u ł ę pieca, b y w a z ł o ż o n y z k i l k u w a r s t w , i t a k n p . b e z p o ś r e d n i o na m u r o w a n ą ścianę k ł a d ą w a r s t w ę gliny, na n i ą gałęzie w i k l i n y i d r u g ą w a r s t w ę g l i n y , a wreszcie z w i e r z c h u o b s y p u j ą z i e m i ą ( K a z n ó w , p o w . Lubartów). W ś r ó d p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z a o p a t r z o n y c h w k r a t ę p o z i o m ą , zacho­ d z ą pewne r ó ż n i c e . W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą d w a sposoby r o z w i ą z a n i a k o m o r y ogniowej. W p i e r w s z y m , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec z a n o t o w a n y w Cha­ ł u p k a c h (pow. Kielce — t a b l . 1 1 0 ) , czy Ł u c e (pow. H a j n ó w k a ) , k o m o r ę o g n i o w ą s t a n o w i k r ó t k i rękaw, k t ó r e g o sklepienie w y p a d a na w y s o k o ś c i k r a t y . P o d k o m o r ą na naczynia palenisko przechodzi b e z p o ś r e d n i o w k a ­ n a ł o g n i o w y , b i e g n ą c y p o d k r a t ą . C e c h ą tej k o n s t r u k c j i jest t o , ż e p ł o m i e ń do k o m o r y z g a r n k a m i przedostaje się w y ł ą c z n i e od d o ł u przez k r a t ę , podobnie j a k w o p i s y w a n y c h poprzednio piecach c y l i n d r y c z n y c h , otwar­ t y c h czy z w ę ż a j ą c y c h się w k o m i n ( t a b l . I 8, 9). W k o p u l e pieca z n a j d u j ą się otwory, s ł u ż ą c e do zapewnienia p r z e p ł y w u p o w i e t r z a i n a k ł a d a n i a garnków. W f o r m a c h p i e r w o t n i e j szych z a r ó w n o dla c e l ó w w e n t y l a c y j n y c h , j a k i n a k ł a d a n i a w y r o b ó w s ł u ż y ł jeden t y l k o o t w ó r , z n a j d u j ą c y się w szczycie k o p u ł y (starsze piece w Ł u c e , p o w . H a j n ó w k a ) , nowsze p o s i a d a j ą osobno TI — Etnografia polska, t. I l l �ROMAN R E I N F U S S 338 Wykaz 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Kartuzy Gostycyn Sejny Mława Płock Ciechanów Wyszków Buksztel Czarna Wieś Suszcza Łuka Hryniewicze D u ż e Siemiatycze Kopcie Kolonia Chodów Biała Podlaska Sielczyk Osieck G-linne R a d z y ń Podlaski Kock Baranów Michów Firlej Ostrów Kaznów Urzędów Putnowice Kolonia Jasienica Józefów Jarosławiec Łążek Domastawa Lipowiec Krasnobród Kolonia D ą b r o w a Jarczów Hrebenne Kolonia Majdanek B i d a c z ó w Stary Leżajsk Sokołów Małopolski 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. miejscowości Poręby Dębskie Niwiska Medynia Głogowska Zalesie Mrzygłód Warzyce Kołaczyce Kłodawa Czermna Ryglice Rzepiennik Biskupi Stróżówka Kipszna Ruda Kameralna Rostoka Podegrodzie Stary Sącz Maniowy Rabka Radłów Buczków Dębina Wadowice Andrychów Kęty Wilamowice Bielany Nidek Alwernia Brodła Zalas Chrzanów Sławków Siewierz Brzesko Nowe Skalbmierz Łagów Denków K ą t y Denkowskie Iłża Jedlanka Odrowąż 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. Ul. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Chałupki Szczekociny Przyrów Kruszyna Kolonia Orzechówek Przybyszów Norbertów Grocholice Bełchatów Szczerców Chojny Wola B ę d k o w s k a Barczew Burzenin Sieradz Zduńska Wola Łask T o m a s z ó w Mazowieck Podkonice D u ż e Rawa Mazowiecka Mogielnica Głowaczów Krakowiany Żelechów Mszczonów Bolimów Brzeziny Stryków Uniejów Chocz Męcielin Białobłoty Orlin Dziewin D u ż y Konin Koło Kleczew Zwoleń Leopoldów Gostynin Lubień Kowal �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 339 Mapka 1. Rozmieszczenie t y p ó w pieców garncarskich w Polsce. Opracował na pod­ stawie materiałów Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S Roman Reinfuss I — piece z pionowym ciągiem ognia, bez kraty poziomej (tabl. I , ryc. 1); II — piece z paleniskami zewnętrznymi, zamkniętymi od strony komory na garnki pionową kratą (tabl. I , ryc. 5, 6); III — piece o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, oddzie­ lającą komorę ogniową od pomieszczenia na garnki, górą otwartego (tabl. I , ryc. 7, 8) lub przechodzącego w przewód kominowy (tabl. I , ryc 9); IV — piece z pio­ nowym ciągiem ognia, zaopatrzone w kratę poziomą, z zasklepioną od góry komorą na garnki (tabl. I , ryc. 10, 11); V — piece o poziomym ciągu ognia, zaopatrzone w kratę pionową, układaną każdorazowo (tabl. I , ryc. 12) lub b u d o w a n ą na stałe, z k a n a ł a m i ogniowymi w podłodze (tabl. I , ryc. 14—16), lub bez (tabl. I , ryc, 13), a także piece o poziomym ciągu ognia z płomieniem zwrotnym (tabl. I , ryc. 17) �340 ROMAN R E I N F U S S o t w ó r w e n t y l a c y j n y , osobno z a ś w ł a z umieszczony z b o k u ( C h a ł u p k i , pow. Kielce; Ł u k a , pow. H a j n ó w k a ) . W d r u g i m rodzaju p i e c ó w , k o p u l a s t y c h ( t a b l . I 11) zamiast niskiego rękawa, w i o d ą c e g o do k a n a ł ó w p o d k r a t ą , w y s t ę p u j e d o ś ć obszerna k o ­ m o r a , zwana c z ę s t o grubą ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , k t ó r a w dolnej swej części m a p o ł ą c z e n i e z k a n a ł e m o g n i o w y m , b i e g n ą c y m p o d k r a t ą , w g ó r n e j z a ś z a m k n i ę t a jest p i o n o w ą ś c i a n ą z k i l k o m a o t w o r a m i , w i o d ą c y m i b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a naczynia ( D ą b r o w a , p o w . T o m a s z ó w L u b . ) . N i e k i e d y ś c i a n a , d z i e l ą c a g ó r n ą c z ę ś ć k o m o r y ogniowej o d pomieszczenia n a g a r n k i , redukuje się do pionowego s ł u p a p o d t r z y m u j ą ­ cego sklepienie pieca ( t a b l . I l i c ) . Po o b u stronach s ł u p a z n a j d u j ą się mniejsze l u b w i ę k s z e p r z e l o t y , u m o ż l i w i a j ą c e przedostawanie się p ł o m i e ­ n i z k o m o r y ogniowej b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a g a r n k i ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b u ostatnio opisanych p r z y p a d k a c h jest t o , ż e p ł o m i e ń z k o m o r y ogniowej przedosta­ je się do pomieszczenia n a g a r n k i d w o m a d r o g a m i , g ł ó w n ą o d d o ł u poprzez k r a t ę i d r u g ą , o charakterze raczej p o m o c n i c z y m , poprzez o t w o r y w ścia­ nie pionowej, r o z d z i e l a j ą c e j grube o d pomieszczenia n a g a r n k i . O b o k c i ą g u pionowego jest t u , j a k w i d z i m y , zastosowany d o d a t k o w o r ó w n i e ż ciąg poziomy. U s t a w i a n i e n a c z y ń w piecu u ł a t w i a w ł a z umieszczony w bocznej ś c i a n i e k o m o r y n a g a r n k i , po przeciwnej stronie o t w o r u paleniskowego ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w — t a b l . 1 1 1 a, b ; Kleszczele, p o w . Bielsk Pod­ l a s k i ; Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . W ł a z ten, w y p e ł n i o n y w czasie w y p a l a n i a k a w a ł k a m i c e g ł y l u b s k o r u p a m i n a c z y ń , p e ł n i r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. N i e k i e d y do otwo­ r u w ł a z o w e g o d o b u d o w y w a n y jest k o m i n (Glinne, p o w . Ł u k ó w ; B i a ł a Podlaska; C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce). P o j e m n o ś ć p i e c ó w k o p u l a s t y c h waha się o d 5 k ó p n a c z y ń ( M i c h ó w , pow. L u b a r t ó w ) do 10 k ó p ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . P r ó c z opisanych p o w y ż e j f o r m p i e c ó w k o p u l a s t y c h , zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą , z d a r z a j ą się czasem piece do t e j k a t e g o r i i n a l e ż ą c e , ale w s z c z e g ó ł a c h r o z w i ą z a n e w s p o s ó b i n d y w i d u a l n y . P r z y k ł a d e m tego jest piec z O d r o w ą ż a ( p o w . K o ń s k i e ) , o planie p r o s t o k ą t n y m , n a k r y t y sklepieniem b e c z k o w y m , zaopatrzony p r z y jednej z w ę ż s z y c h ś c i a n w pa­ lenisko i d w a o k i e n k a k o n t r o l n e , p r z y p r z e c i w l e g ł e j w k o m i n i w ł a z — oraz d a w n y piec ze Szczercowa ( p o w . Ł a s k ) , p o s i a d a j ą c y p l a n k o l i s t y z d w o m a umieszczonymi naprzeciwko siebie p a l e n i s k a m i , s m u k ł ą k o p u ­ l a s t ą k o m o r ą na g a r n k i , z a o p a t r z o n ą z b o k u w p r o s t o k ą t n y w ł a z , a o d g ó r y w t r z y koUste o t w o r y w e n t y l a c y j n e , zwane kominkami. P i e c z p o z i o m y m c i ą g i e m o g n i a . Oddzielny t y p w ś r ó d pieców, u ż y w a n y c h przez garncarzy n a terenie P o l s k i , stanowi piec sklepiony, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 341 p o d ł u ż n y , o planie p r z e w a ż n i e p r o s t o k ą t n y m , p o s i a d a j ą c y w jednej ze ś c i a n k r ó t s z y c h o t w o r y paleniskowe, w p r z e c i w l e g ł e j z a ś w ł a z p e ł n i ą c y r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. Piece tego r o d z a j u do dziś jeszcze budowane s ą niekiedy z g l i n y i w y ­ p a l a n e , częściej j e d n a k do b u d o w y i c h u ż y w a ł o się k a m i e n i i c e g ł y na zaprawie glinianej, p r z y c z y m sklepienie b y w a czasem w y k o n a n e z garn­ k ó w ( D ę b i n a , p o w . B o c h n i a ; J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Chocz, p o w . Pleszew). W swej najprostszej formie piec tego t y p u znany jest u nas z M r z y g ł o d u (pow. Sanok). Posiada o n j e d n ą t y l k o k o m o r ę o planie p r o s t o k ą t n y m ( t a b l . I 12). W jednej ze ś c i a n szczytowych z n a j d u j ą się t r z y o t w o r y paleniskowe, t z w . piecki, oddzielone o d siebie w y d ł u ż o n y m i ś c i a n k a m i , k t ó r e n o s z ą n a z w ę filarków. W ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j znajduje się w ł a z . P o d ł o g a pieca wznosi się l e k k o do g ó r y w k i e r u n k u w ł a z u , co p r z y c z y n i a się do lepszego c i ą g u . Ś r o d e k p o d ł o g i przecina w k i e r u n k u p o d ł u ż n y m w ą s k a szpara, k t ó r a nie m a uzasadnienia technologicznego, s t a n o w i jedynie g r a n i c ę w w y p a d k u , jeżeli pieca ( k t ó r y jest w s p ó l n y ) u ż y w a d w ó c h garncarzy r ó w n o c z e ś n i e . Piec w M r z y g ł o d z i e jest w zasadzie j e d n o k o m o r o w y , bez j a k i c h k o l ­ w i e k w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . W czasie w y p a ł u j e d n a k w odległości ok. 0,5 m od filarków b u d u j e się w e w n ą t r z p r o w i z o r y c z n ą k r a t ę , u k ł a d a n ą k a ż d o r a z o w o ze s t a r y c h g a r n k ó w l u b specjalnie w t y m celu w y k o n a n y c h e l e m e n t ó w , w postaci g l i n i a n y c h rur i baniaczMw ( t a b l . 1,12cd). Powstaje w t e n s p o s ó b rodzaj niskiej k r a t y z t r z e m a b r a m a m i , umieszczonymi naprzeciw piecków; w y z n a c z a j ą one miejsca, w k t ó r y c h p r z y u s t a w i a n i u pierwszej w a r s t w y g a r n k ó w zostawia się miejsca wolne, c z y l i t z w . pachy, b i e g n ą c e a ż do t y l n e j ś c i a n y pieca i t w o r z ą c e n a m i a s t k ę trzech r ó w n o ­ l e g ł y c h do siebie k a n a ł ó w o g n i o w y c h . W czasie w y p a ł u o t w ó r w ł a z u z a k ł a d a się s k o r u p a m i , w t a k i j e d n a k s p o s ó b , a ż e b y nie p r z e r w a ć r u c h u powietrza, którego p r z e p ł y w od o t w o r ó w paleniskowych w kierunku w ł a z u stwarza p o z i o m y c i ą g ognia. Opisany piec, typologicznie najprostszy, jest zjawiskiem, na razie p r z y n a j m n i e j , w Polsce w y j ą t k o w y m . Częściej z d a r z a j ą się piece o formie z e w n ę t r z n e j , podobnej do pieca w M r z y g ł o d z i e , ale z w n ę t r z e m rozdzielo­ n y m za p o m o c ą s t a ł e j k r a t y pionowej na dwie części n i e r ó w n e j w i e l k o ś c i , z k t ó r y c h mniejsza (od s t r o n y o t w o r ó w paleniskowych) s p e ł n i a r o l ę k o 6 7 8 • J . K r a j e w s k a , Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego [pod r e d . . . ] , Łódź 1962, s. 25 i 26. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkówskim, Lwów 1935, tabl. I V , 45, s. 41 i 42; Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., tabl. V I 4 i 4a, s. 75 i 76. Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., s. 73. 7 8 �ROMAN R E I N F U S S 342 m o r y ogniowej, z a ś w i ę k s z a (od s t r o n y w ł a z u ) pomieszczenia na g a r n k i ( t a b l . I 13). G ł a d k a p o d ł o g a pieca, l e k k o w z n o s z ą c a się w k i e r u n k u o t w o r u w ł a z o w e g o , nie posiada k a n a ł ó w o g n i o w y c h ( J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Brzostek, p o w . J a s ł o ) . N a j c z ę s t s z e w omawianej t u k a t e g o r i i s ą piece, k t ó r e , p r ó c z wspomnianej w y ż e j k r a t y pionowej, p o s i a d a j ą t z w . drogi ( t a b l . I 14), t j . poziome k a n a ł y ogniowe, b i e g n ą c e o d paleniska p o p o d c a ł ą k o m o r ą na g a r n k i ( B i d a c z ó w S t a r y , p o w . B i ł g o r a j ) , m a j ą c e n i e k i e d y swe w y l o t y w ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j ( Ł ą ż e k , p o w . J a n ó w L u b e l ­ ski). W ą s k i e k a n a ł y , z w y k l e w liczbie trzech, n a k r y t e s ą o d g ó r y l u ź n o u ł o ż o n y m i c e g ł a m i , p e ł n i ą c y m i r o l ę k r a t y . Piece, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą , i poziome drogi p o s i a d a j ą g ł ó w n y c i ą g ognia p o z i o m y , i d ą c y z k o m o r y paleniskowej ( t z w . zaślus — Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) przez piono­ w ą , u ł o ż o n ą z cegieł k r a t ę ( t z w . ślusy do o t w o r u w ł a z o w e g o ) , l u b cepuch (Zalas i M e d y n i a G ł o g o w s k a , p o w . Ł a ń c u t ) , i d r u g i g r a j ą c y r o l ę p o m o c n i ­ c z ą i d ą c y w g ó r ę o d dróg, c z y l i k a n a ł ó w o g n i o w y c h , w y k o n a n y c h w pod­ łodze. W czasach nowszych p r z y otworze w ł a z o w y m buduje się k o m i n za­ o p a t r z o n y d o ł e m w d r z w i , u m o ż l i w i a j ą c e wejście do pieca ( A n d r y c h ó w , p o w . W a d o w i c e ) . Zdarza się j e d n a k r ó w n i e ż , że zamiast w e j ś c i a poprzez d r z w i umieszczone w k o m i n i e r o b i się osobny w ł a z w bocznej ścianie pieca ( K o ł a c z y c e i W a r z y c e , p o w . J a s ł o ; Chocz, p o w . Pleszew). Piece z p o z i o m y m c i ą g i e m ognia u ż y w a się b ą d ź j a k o w o l n o s t o j ą c e , c z y l i po­ lowe, i w ó w c z a s b y w a j ą z w y k l e częściowo wkopane i obsypane z i e m i ą ( B i ­ d a c z ó w , p o w . B i ł g o r a j ; Lipowiec, p o w . Z a m o ś ć ; M e d y n i a G ł o g o w s k a i Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) , l u b umieszczone w szopach z desek ( Ł ą ż e k , p o w . N i s k o ) , b ą d ź budowane w o b r ę b i e d o m u mieszkalnego ( D o m a s t a w a , pow. Nisko). Bóżnice konstrukcyjne, z a c h o d z ą c e m i ę d z y piecami o poziomym ciągu ognia, d o t y c z ą g ł ó w n i e sposobu r o z w i ą z a n i a k r a t y i ewentualnie d r ó g . K r a t a w y k o n a n a z cegieł u k ł a d a n y c h na p r z e m i a n nie sięga zazwyczaj sklepienia. N i e k i e d y z a ś w dolnej części rozpostarta jest na podstawie w postaci p e ł n e j przegrody. Tego rodzaju z a s ł o n a m a p r z e n o s i ć p ł o m i e ń w g ó r n ą część pieca i c h r o n i ć naczynia o d o b s y p y w a n i a p o p i o ł e m . Nie­ k t ó r z y garncarze ( n p . w B e ł c h a t o w i e ) p o s i a d a j ą piece, w k t ó r y c h k o m o r a na g a r n k i jest d w u s t r o n n i e z a m k n i ę t a p i o n o w y m i k r a t a m i , z p o p i e l n i k i e m p o d paleniskiem ( t a b l . I 1 6 ) . P r z e w o d y ogniowe, umieszczone w p o d ł o d z e pieca, p o s i a d a j ą naj­ częściej k s z t a ł t p r o s t y c h k a n a ł ó w b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e obok siebie. 9 9 Piec o dwóch kratach pionowych został wprowadzony t u przed paru laty przez garncarza Franciszka Kostrzewskiego, który zapoznał się z nim. w czasie swych rozległych wędrówek za pracą. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 343 Z w y k l e jest i c h t r z y , p r z y c z y m w y l o t y i c h ł ą c z ą się z k o m o r ą o g n i o w ą naprzeciw o t w o r ó w p a l e n i s k o w y c h . N i e k i e d y garncarze w p r o w a d z a j ą i n d y w i d u a l n i e pewne ulepszenia w k o n s t r u k c j i dróg. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec w Szczercowie (pow. Ł a s k ) , gdzie k a n a ł y ogniowe, w liczbie sześciu, b i e g n ą p o n i ż e j k o m o r y ogniowej, p r z y c z y m k a ż d y z n i c h posiada w ścianie z o t w o r a m i palenisko­ w y m i w ł a s n y w y l o t , a p o d n i m oddzielny p o p i e l n i k zaopatrzony w ruszta ( t a b l . I 15a, b ) , co pozwala garncarzowi p o s ł u g i w a ć się w pierwszej fazie wypału węglem. W y r a z e m m o d e r n i z a c j i pieca garncarskiego, p o d w p ł y w e m w z o r ó w czerpanych z p r z e m y s ł u ceramicznego, są u ż y w a n e przez n i e k t ó r y c h garn­ carzy piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia z p ł o m i e n i e m z w r o t n y m . Palenisko pieca umieszcza się w ó w c z a s p o n i ż e j k o m i n a , p ł o m i e n i e p r z e d o s t a j ą się k a n a ł a m i o g n i o w y m i , umieszczonymi p o d p o d ł o g ą , k u t y l n e j ś c i a n i e pieca, s k ą d przez k r a t ę w p a d a j ą do k o m o r y na g a r n k i i z n a j d u j ą ujście w otworze k o m i n o w y m ( K a r t u z y , C i e c h a n ó w — t a b l . I 17). Piece o z w r o t n y m c i ą g u ognia m i e w a j ą r ó w n i e ż pewne o d m i a n y , p o w s t a j ą c e na gruncie w y n a l a z c z o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h g a r n c a r z y ; p r z y ­ k ł a d e m m o ż e b y ć t u piec w Chojnach, p o w . W i e l u ń , w k t ó r y m t r z y k a n a ł y ogniowe do c i ą g u zwrotnego poprowadzone z o s t a ł y g ó r ą w z d ł u ż sklepienia. P o j e m n o ś ć p i e c ó w z p i o n o w ą k r a t ą waha się n a j c z ę ś c i e j w granicach o d 350 ( A n d r y c h ó w , p o w . Wadowice) do 420 ( S o k o ł ó w , p o w . K o l b u s z o w a ) naczyń większych rozmiarów. ZASIĘGI Opisane w y ż e j f o r m y p i e c ó w garncarskich t w o r z ą na terenie P o l s k i charakterystyczne skupienia o d o ś ć w y r a ź n i e o k r e ś l o n y c h z a s i ę g a c h . Piece j e d n o k o m o r o w e , o c i ą g u p i o n o w y m ( t a b l . I 1), w y s t ę p u j ą w d w ó c h skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje o ś r o d k i garncarskie w zachodniej i p o ł u d n i o w e j części w o j . k r a k o w s k i e g o , drugie, bardziej rozproszone, zachodnie i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Mazowsze oraz skrawek p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i c h K u j a w . O b y d w a wskazane poprzednio skupienia t w o r z y ł y p r a w d o ­ podobnie dawniej jeden z a s i ę g , c i ą g n ą c y się p o ł u d n i k o w o szerokim pasem w z d ł u ż zachodniego Mazowsza i M a ł o p o l s k i . O dawniejszej j e d n o l i t o ś c i tego z a s i ę g u z d a j ą się ś w i a d c z y ć m i e j s c o w o ś c i P r z y b y s z ó w i P r z y r ó w , gdzie r ó w n i e ż tego r o d z a j u piece są l u b b y ł y do niedawna u ż y w a n e . W z g l ę d n e j p r z e j r z y s t o ś c i z a s i ę g u o m a w i a n y c h t u p i e c ó w nie p o w i n i e n m ą c i ć w o d e r w a n i u o d całości w y s t ę p u j ą c y p u n k t na terenie Lubelszczyz­ n y ( F i r l e j ) , o k t ó r y m w i e m y , że i n t e r e s u j ą c a nas t u f o r m a p i e c ó w (zwana t u piecem k r a k o w s k i m ) z o s t a ł a zaszczepiona z p o c z ą t k i e m X X w . przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z K r a k o w s k i e g o . �ROMAN R E I N F U S S 344 L u k ę , j a k a t w o r z y się m i ę d z y d w o m a poprzednio w s k a z a n y m i sku­ p i e n i a m i p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o p i o n o w y m c i ą g u ognia, w y p e ł n i a j ą piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i p i o n o w ą k r a t ą ( t a b l . I 6, 6). W y s t ę p u j ą one w z d ł u ż ś r e d n i e j i g ó r n e j W a r t y w k i l k u o ś r o d k a c h garncarskich, rozrzuconych m i ę d z y K o ł e m a Pleszewem ( w o j . p o z n a ń s k i e ) , w okolicy Sieradza, Ł a s k u , Siewierza, p r z e c h o d z ą c w K r a k o w s k i e a ż po W i s ł ę (Brzesko N o w e ) . W d w ó c h w y p a d k a c h o b y d w i e o m ó w i o n e d o t y c h ­ czas f o r m y p i e c ó w notowane są w t y c h samych m i e j s c o w o ś c i a c h . W s p ó ł w y s t ę p o w a n i e d w ó c h , n i e z b y t od siebie r ó ż n y c h f o r m p i e c ó w w o b r ę b i e tego samego z a s i ę g u w s k a z y w a ł o b y na m o ż l i w o ś ć istnienia p o w i ą z a ń genetycznych m i ę d z y obu o m ó w i o n y m i dotychczas t y p a m i . N a terenie P o l s k i ś r o d k o w e j , wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j w y s t ę p u j ą piece o p i o n o w y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p o z i o m ą k r a t ę ( t a b l . I 7—9). N a zachodzie z w a r t y i c h z a s i ę g obejmuje K i e l e c c z y z n ę , z a c h o d n i ą część w o j e w ó d z t w a warszawskiego i p r z y l e g ł e obszary woje­ w ó d z t w a ł ó d z k i e g o ( Ł o w i c k i e i B a w s k i e ) . T r a d y c j a o piecu z r u s z t e m p o z i o m y m z a c h o w a ł a się w Szczercowie, n a w s c h ó d o d Sieradza. J a k w y ­ n i k a z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , b y ł t o piec d w u p a l e n i s k o w y , k o n s t r u k ­ cyjnie d o ś ć j u ż o d b i e g a j ą c y od p o d o b n y c h p i e c ó w , n p . z Kielecczyzny. J e d y n y piec z k r a t ą p o z i o m ą , z a n o t o w a n y w Gostycynie, pow. T u c h o l a ( t a b l . I 9), z o s t a ł w y b u d o w a n y przez garncarza, k t ó r y p r z y b y ł t a m z B u ­ rzenina p o d Sieradzem. N a p o ł u d n i o w y m wschodzie dzisiejszy z a s i ę g p i e c ó w z k r a t ą p o z i o m ą nie przechodzi poza granice w o j e w ó d z t w a lubel­ skiego. W t r a d y c j i p a m i ę ć o n i m z a c h o w a ł a się r ó w n i e ż na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Zalesie, L e ż a j s k ) . W ś r ó d p i e c ó w zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą w y s t ę p u j ą , j a k w i e m y , dwie o d m i a n y : jedna z k o m o r ą na g a r n k i , g ó r ą o t w a r t ą l u b p r z e c h o d z ą ­ c ą w k o m i n ; druga z k o m o r ą z a s k l e p i o n ą ( t a b l . I 1 0 , 1 1 ) . T a ostatnia u ż y w a n a jest na terenach P o l s k i wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j (Bia­ ł o s t o c k i e , Podlasie, Lubelszczyzna). N a z ° c h ó d od W i s ł y j e d y n y m stwier­ d z o n y m p r z y k ł a d e m tego r o d z a j u pieca b y ł zburzony przed k i l k u l a t y piec w C h a ł u p k a c h (pow. K i e l c e ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą ( t a b l . I 13, 14), w y s t ę p u j ą w z w a r t y m z a s i ę g u na terenach p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i c h , w w o j e w ó d z t w i e rzeszowskim i na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z ­ t w a krakowskiego i lubelskiego. Poza t y m z a s i ę g i e m s p o t y k a m y tego r o d z a j u piec w A n d r y c h o w i e (pow. W a d o w i c e ) , gdzie z o s t a ł przeniesiony przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (pow. Ł a ń c u t ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, w y s t ę p u j ą c e t u i ó w d z i e w Sieradzkiem 10 1 0 I d e n t y c z n ą formę podaje R . K r z y w i e c , op. cit., ryc. 45. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 345 11 czy pojedynczo na p ó ł n o c n y m Mazowszu ( C i e c h a n ó w ) , w Wielkopolsce (Chocz) czy na P o m o r z u ( K a r t u z y ) , są to n a j c z ę ś c i e j piece o k o n s t r u k c j i nowoczesnej (np. z d w o m a k r a t a m i l u b ze z w r o t n y m c i ą g i e m p ł o m i e n i a ) , k t ó r e w pracowniach garncarskich są z j a w i s k i e m n o w s z y m l u b n a j n o w s z y m , s t a n o w i ą c y m w y r a z modernizacji p r a c o w n i garncarskich p o d w p ł y w e m wzorów przemysłowych. ZAGADNIENIA HISTORYCZNE S p o ś r ó d o m ó w i o n y c h w y ż e j f o r m p i e c ó w garncarskich n a j s t a r s z ą , p o ś w i a d c z o n ą przez badania archeologiczne, jest j e d y n i e f o r m a pieca g ó r ą otwartego l u b k o p u l a s t o zasklepionego, p o s i a d a j ą c e g o komorę o g n i o w ą o d d z i e l o n ą o d k o m o r y na g a r n k i k r a t ą p o z i o m ą . Piece t a k i e 0 p i o n o w y m c i ą g u ognia, k t ó r e m o g ł y r o z w i n ą ć się z o t w a r t y c h palenisk 1 m i e l e s z y , u ż y w a n e b y ł y w czasach s t a r o ż y t n y c h t a m , gdzie wysoko s t a ł a sztuka ceramiczna, a więc w Grecji w I V w. p . n . e. , w t y m s a m y m mniej więcej czasie u C e l t ó w na terenach Ś l ą s k a , Czech i p o ł u d n i o w y c h N i e m i e c . O k o ł o r. 140 p . n . e. piece t a k i e b u d o w a U garncarze na obszarze A n g l i i , k i l k a d z i e s i ą t z a ś p i e c ó w tego r o d z a j u , z m ł o d s z e g o okresu r z y m ­ skiego ( I I — I V w . п . е.), odkopano w I g o ł o m i p o d K r a k o w e m . W okresie w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m piece z p o z i o m ą k r a t ą u ż y w a n e b y ł y przez garncarzy, p r a c u j ą c y c h w miastach na E u s i . Zapewne f o r m a t a nie b y ł a obca r ó w n i e ż k r a j o m zachodnioeuropejskim, skoro, w ulep­ szonej formie (z d w o m a k r a t a m i , z a m y k a j ą c y m i k o m o r ę na naczynia -od d o ł u i g ó r y ) , ten w ł a ś n i e t y p pieca polecany b y w a ł dla w y t w ó r n i fa­ j a n s ó w jeszcze p o d koniec X V I I I w . i u ż y w a n y do w y p a ł u s ł y n n y c h d e l f t e ń s k i c h f a j a n s ó w . P o d n a z w ą „ p i e c ó w szwajcarskich" ulepszony piec o d w u p o z i o m y c h k r a t a c h do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h o p i s y w a n y jest w p o d r ę c z n i k a c h dla g a r n c a r z y . N i e w i a d o m o m i , czy analogiczne do naszych piece z p o j e d y n c z ą k r a t ą p o z i o m ą u ż y w a n e są jeszcze w k r a j a c h E u r o p y zachodniej. N a terenie 12 13 14 1 6 1 6 1 7 1 8 19 1 1 R . R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 26. K r z y w i e o , op. cit., s. 16, 76. K . M a j e w s k i , Kultura materialna, starożytnej Grecji [pod red...], Warsza­ w a - W r o c ł a w 1956, s. 222, 223. J . K o s t r z e w s k i , Od mezolitu do okresu wędrówek ludów, [w:] Prehistoria ziem polskich, 1939, s. 290; J . F i l i p , Pradzieje Czechosłowacji, P o z n a ń 1951, s. 305. K r z y w i e c , op. cit., s. 79. Tstorija kultury driewniej Rusi, Moskwa —Leningrad 1948, t. 1, s. 140. M. de F e l i c e , Encyclopédie ou dictionnaire universel roisonné des connoissanees humaines, t. 4, Yverdon 1777. F . W. H u d i g , Delfter Fayence, Berlin 1929, s. 80. K . C z e c h o w s k i , Garncarstwo, Warszawa 1918, s. 70. 1 2 1 3 1 1 15 16 1 7 1 8 1 9 �ROMAN R E I N F U S S 346 2 0 Czech i S ł o w a c j i nie w y s t ę p u j ą one w garncarstwie l u d o w y m , p o s ł u g u j ą się n i m i n a t o m i a s t garncarze na W ę g r z e c h , gdzie potwierdzone s ą r ó w n i e ż z p o c z ą t k u X V I I w . , a t a k ż e w E u m u n i i wraz z Siedmiogro­ dem . W e d ł u g W o w k a [ W o ł k o w a ] piec d w u k o m o r o w y , z k r a t ą p o z i o m ą , s t a n o w i f o r m ę w y s t ę p u j ą c ą powszechnie p r a w i e n a całej U k r a i n i e . X a B i a ł o r u s i zachodniej p i e c ó w t a k i c h u ż y w a l i do c z a s ó w o s t a t n i c h garncarze, p o s ł u g u j ą c y się bardziej nowoczesnymi m e t o d a m i p r a c y ( u ż y ­ w a j ą c y k o ł a garncarskiego do w y r o b u n a c z y ń ) , g d y tymczasem bardziej k o n s e r w a t y w n i , l e p i ą c y naczynia r ę c z n i e , w y p a l a l i swe w y r o b y w piecach chlebowych . Naszkicowany w y ż e j z a s i ę g p i e c ó w garncarskich z p o z i o m ą k r a t ą , k t ó r e w swej p r y m i t y w n e j , nieulepszonej formie w y s t ę p u j ą dziś na te­ renie ś r o d k o w e j i wschodniej P o l s k i , na B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W ę g r z e c h i w E u m u n i i , w p o ł ą c z e n i u z t y m , co w i e m y o i c h z a s i ę g a c h w czasach s t a r o ż y t n y c h i o tego samego r o d z a j u piecach technicznie ulepszonych (piece o d w u k r a t a c h ) n a terenie E u r o p y zachodniej, wskazuje, że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m s t a r y m ( n i e g d y ś p r a w d o p o d o b n i e w y s t ę ­ p u j ą c y m na terenie całej E u r o p y ) , k t ó r e obecnie znajduje się w stanie regresji, cofając się p o d n a p o r e m f o r m technicznie doskonalszych n a bardziej k o n s e r w a t y w n e obszary wschodnie i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e . 2 1 2 2 2 3 2 4 25 Czy w Polsce f o r m a t a u t r z y m u j e się od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h ? N a j ­ p r a w d o p o d o b n i e j nie. N i e r ó w n y i s ł a b y w y p a ł n a c z y ń z okresu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o wskazuje na t o , ż e do i c h w y p a l a n i a u ż y w a n o u r z ą d z e ń znacznie mniej d o s k o n a ł y c h . B y ł y t o p r a w d o p o d o b n i e j e d n o k o m o r o w e mielesze podobne do pieca, j a k i odkopano w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w P o z n a n i u n a S o ł a c z u . Piece opatrzone w p o z i o m ą k r a t ę p r z y j ę ł y się u nas zapewne dopiero w ś r e d n i o w i e c z u , za p o ś r e d n i c t w e m miejskiego garncarstwa cechowego. E o r m ę m ł o d s z ą , w k a ż d y m razie nie p o s i a d a j ą c ą , o ile m i w i a d o m o , o d p o w i e d n i k ó w w materiale archeologicznym, s t a n o w i ą piece o p o z i o m y m 2 8 2 7 2 0 Informator (inf.) dr. F . Kalesny. Inf. prof, dr Béla Gunda, na podst. pracy: L . K i s s , A hódmezóvásárhelyi tálasság, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 15. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy J. C s a l o g o v i t s , Toina vdrmegye Muzeumának másodih ásatása a tórók hódaltság alatt elpusztult Ete kozség helyén, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 29: 1937, s. 330. Inf. ustna od dr Florea Bobu Florescu. Ch. W o w k [ W o l k ó w ] , Studyi z ukrainśkoj etnografji ta antropołogiji, Praga 1927, s. 59. W. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie na zachodniej Białorusi, Toruń 1950, s. 223 i 224. J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, P o z n a ń 1947, s. 264. " K r z y w i e c , op. cit., s. 73. 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM c i ą g u ognia. Genetycznie w y w o d z ą się one zapewne z p i e c ó w j a m o w y c h , k o p a n y c h w zboczach niewielkich w z n i e s i e ń , podobnie j a k piec z okolic M e d y n i a (dawna gub. K a ł u g a , Z S R R ) , p u b l i k o w a n y przez K . M o s z y ń ­ s k i e g o . W formie p r y m i t y w n e j p o s i a d a j ą one j e d n ą t y l k o s k l e p i o n ą w y ­ d ł u ż o n ą k o m o r ę , z a o p a t r z o n ą na p r z e c i w l e g ł y c h k o ń c a c h osi p o d ł u ż n e j w dwa o t w o r y , z k t ó r y c h jeden p e ł n i funkcje paleniska, d r u g i o t w o r u wen­ tylacyjnego i w ł a z u r ó w n o c z e ś n i e . Piece tego r o d z a j u , u ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i siwej, z d a r z a j ą się na terenie R u m u n i i . P o d o b n y p r z y k ł a d , j a k k o l w i e k mniej w sposobie b u d o w y p r y m i t y w n y , stanowi opisany j u ż poprzednio piec z M r z y g ł o d u w p o w . sanockim ( t a b l . I 12). N a terenie zachodnich W ę g i e r w y s t ę p u j ą z b l i ż o n e piece, z t y m że p r z y otworze p a l e n i s k o w y m d o b u d o w a n y jest k r ó t k i sklepiony rękaw, a o d strony w ł a z u k o m i n z d r z w i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i wejście do k o m o r y na n a c z y n i a . T a ostatnia f o r m a pieca p r z y p o m i n a nieco o d k r y t y w 1957 r. w K r a k o w i e , w d o m u P o d K r z y s z t o f o r a m i , podczas i n w e n t a r y z a c j i , prowadzonej przez Z a k ł a d A r c h . Polsk. P o l i t . K r a k o w s k i e j , piec do w y p a l a n i a f a j a n s ó w , wzniesiony p o d koniec X V I w. przez W ł o c h a , de Stesiego. W e d ł u g w s t ę p n e g o rozpoznania, s k ł a d a ł się on z jednej w y d ł u ż o n e j k o m o r y bez k r a t y , z a k o ń c z o n e j k o m i n e m i zaopatrzonej z jednego b o k u w p r o s t o k ą t n y m a ł y właz lub wziernik. Z a r ó w n o piec w M r z y g ł o d z i e , j a k i wspomniane poprzednio piece w ę ­ gierskie p o s i a d a j ą w e w n ą t r z k o m o r y na naczynia rodzaj prowizorycznej, zbudowanej z g a r n k ó w , k r a t y pionowej, k t ó r ą w i n n y c h piecach tego t y p u z a s t ę p u j e k r a t a s t a ł a , w y k o n a n a z cegieł. Poza P o l s k ą p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i ą piece t a k i e w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w okolicach L w o w a ( C h o d o r ó w ) , na z a c h o d n i m P o d o l u oraz n a P o k u c i u . O p i s y w a n y t u t y p pieca, j a k b y w y n i k a ł o z jego ograniczonego z a s i ę g u , p r z y b y ł na tereny P o l s k i z po­ ł u d n i o w e g o wschodu, gdzie w Rzeszowskiem i wschodniej części K r a ­ kowskiego w y p a r ł starsze piece z k r a t ą p o z i o m ą (wspomnienia o n i c h z a c h o w a ł y się w L e ż a j s k u i Zalasie, pow. Ł a ń c u t ) , a n a s t ę p n i e w z w i ą z k u z m i g r a c j a m i garncarzy z Rzeszowskiego i K r a k o w s k i e g o na w s c h ó d p r z e r z u c i ł się na obszar p o ł u d n i o w e j Lubelszczyzny. T r u d n o jest dociec, j a k i k i e d y do o m a w i a n y c h t u p e c ó w wprowadzone z o s t a ł y t z w . drogi, c z y l i k a n a ł y ogniowe, budowane pod p o d ł o g ą pieca, m o g ł y one, podobnie j a k i p i o n o w a k r a t a , p o w s t a ć z p r z e w o d ó w u k ł a d a ­ n y c h d o r a ź n i e z w y p a l o n y c h n a c z y ń , b ą d ź t e ż w z o r u dla n i c h d o s t a r c z y ć 28 2 9 30 3 1 3 2 : 2 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa. Słowian, t. 1, K r a k ó w 1929, ryc. 324. B . S l a t i n e a n u , Cerámica Bomaneasca, Bukareszt 1938, ryc. 74. Inf.-prof. Béla G-unda, na podst. pracy: Gv. F a b i á n , A jdłci gerencséreTc. Vast Szemle, t. 2, Szombathely 1935, s. 2 8 - 2 9 . J . G a j e k , Zarys etnograficzny zachodniej części Podola, Lublin 1947, 85 s. W. S z u c h i e w i o z , Huculszczyzna, t. 1, L w ó w 1902, 314 s. 2 9 3 0 3 1 3 2 �ROMAN 348 REINFUSS m o g ł y p r z e w o d y ogniowe, z n a j d u j ą c e się p o d p o z i o m ą k r a t ą p i e c ó w 0 c i ą g u p i o n o w y m . B y ć m o ż e odpowiedzi na t o p y t a n i e s z u k a ć n a l e ż y w d o k ł a d n e j analizie n i e k t ó r y c h p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z p r z e w o d a m i o g n i o w y m i p o d p o z i o m ą k r a t ą s z c z e l i n o w ą , k t ó r e r ó w n o c z e ś n i e zaopa­ trzone są w p r z e l o t y ł ą c z ą c e b e z p o ś r e d n i o palenisko z k o m o r ą na naczynia, poprzez ś c i a n ę p i o n o w ą (Lubelszczyzna — t a b l . I 11). Opisane t u piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p i o n o w ą k r a t ę i k a n a ł y ogniowe p o d p o d ł o g ą , po p e w n y c h ulepszeniach ( w p r o w a ­ dzenie p o p i e l n i k a , k o m i n a , bardziej celowe r o z w i ą z a n i e k s z t a ł t u k o m o r y na naczynia), d o k o n a n y c h w p o ł o w i e X I X w . na zachodzie E u r o p y , w k r a c z a j ą na nasz teren j a k o t z w . piece kaselskie, k t ó r y m t o w a r z y s z ą 1 inne, bardziej udoskonalone, j a k piece o p o z i o m y m c i ą g u z d w o m a p i o n o w y m i k r a t a m i , z w r o t n y m c i ą g u p ł o m i e n i a i t p . Piece te, wprowadza­ ne p o d w p ł y w e m szkół r z e m i o s ł a garncarskiego ( K o ł o m y j a ) i samorzutnie przez bardziej p o s t ę p o w y c h garncarzy (zwykle p r a c u j ą c y c h w miastach), s ł u ż y ł y za w z o r y , k t ó r e n a ś l a d o w a l i i n n i . X a n i e k t ó r y c h terenach (np. K a s z u b y ) w y p a r ł y one z u p e ł n i e starsze f o r m y p i e c ó w , gdzie indziej w y ­ s t ę p u j ą n i e k i e d y o b o k f o r m dawniejszych. W Ciechanowie, na p ó ł n o c n o w s c h o d n i m Mazowszu, pionowe, g ó r ą o t w a r t e okrąglaki z poziomą k r a t ą n a z y w a j ą garncarze p o l s k i m i , w o d r ó ż n i e n i u od kaselskich, k t ó ­ re o k r e ś l a j ą j a k o niemieckie. B r a k analogii archeologicznych i p r z e k a z ó w h i s t o r y c z n y c h nie pozwala r ó w n i e ż na o k r e ś l e n i e czasu powstania p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o pio­ n o w y m c i ą g u ognia, p o z b a w i o n y c h k r a t y poziomej ( t a b l . I 1). P r a w d o p o ­ dobnie p o w s t a ł y one przez r e d u k c j ę k r a t y p o z i o m e j , k t ó r a w p r a w d z i e p e ł n i w a ż n ą r o l ę w technologii w y p a ł u , ale r ó w n o c z e ś n i e n a r a ż o n a jest na c z ę s t e awarie p o d w p ł y w e m o b c i ą ż e n i a przez s p i ę t r z o n e w p i e c u naczynia. Piece tego r o d z a j u , w y s t ę p u j ą c e w Polsce w z d ł u ż zachodniej g r a n i c y c z y n n y c h do dziś o ś r o d k ó w garncarskich, m a j ą swe analogie na terenie S ł o w a c j i (gdzie w y s t ę p u j ą w d w u o d m i a n a c h : zasklepionej i g ó r ą o t w a r t e j ) oraz na terenie zachodnich W ę g i e r . B r a k c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncarskich na terenie ś r o d k o w e j i zachodniej W i e l k o p o l s k i , Ś l ą s k a i zachodniego Bomorza nie pozwala n a m j u ż s t w i e r d z i ć r o d z a j u u ż y w a n y c h t a m p i e c ó w do w y p a l a n i a n a c z y ń . C h a r a k t e r y s t y c z n y j e d n a k zasięg o m a w i a n y c h t u j e d n o k o m o r o w y c h p i e c ó w z c i ą g i e m p i o n o w y m pozwala p r z y p u s z c z a ć , że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m , k t ó r e na tereny P o l s k i p r z y b y ł o z zachodu l u b m o ż e p o ł u d n i o w e g o zachodu. N i e posiadamy ż a d n y c h d a n y c h , p o z w a l a j ą c y c h o k r e ś l i ć czas pojawienia się u nas t y c h 3 3 3 4 3 3 Inf. dr F . Kalesny. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy: К . К ó s , .1 züricvólgyi JJunántuli Szemple, t. 9, Szombathely 1944, 216 s. 3 4 fazekasság, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM p i e c ó w . P o n i e w a ż w K r a k o w s k i e m , gdzie jest i c h n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e , f o r m a t a u w a ż a n a jest za s t a r ą i t r a d y c y j n ą , p r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , ż e m o g ł o się t o o d b y ć nie p ó ź n i e j j a k po p o ł o w i e X I X w . J e d y n i e w Chrza­ nowie t e n t y p o k r e ś l a n o m i a n e m niemieckiego l u b w i e d e ń s k i e g o pieca, co m o g ł o b y ewentualnie w s k a z y w a ć na ź r ó d ł o z a p o ż y c z e n i a . Ze w z g l ę d u n a s w ą p r o s t ą k o n s t r u k c j ę , m i m o p o w a ż n y c h niedogod­ n o ś c i (znaczna strata n a opale), piece te ł a t w o przejmowane s ą przez garn­ carzy, p o s ł u g u j ą c y c h się poprzednio i n n y m i p i e c a m i . K l a s y c z n y m tego p r z y k ł a d e m jest F i r l e j , gdzie garncarz ,,z A u s t r i i " p r z e s z c z e p i ł t ę f o r m ę ok. 1910 г., czy garncarze z Jasielskiego, osiedli w S t a r y m S ą c z u , k t ó r z y r ó w n i e ż p o s ł u g u j ą się p i e c a m i j e d n o k o m o r o w y m i z c i ą g i e m p i o n o w y m , zamiast (powszechnymi w i c h stronach r o d z i n n y c h ) p i e c a m i z c i ą g i e m poziomym i kratą pionową. Pewne n i e d o g o d n o ś c i , j a k i e p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć pozostawie­ n i a p r z e w o d ó w o g n i o w y c h w ś r ó d dolnej w a r s t w y u s t a w i o n y c h w piecu n a c z y ń , s t a r a j ą się garncarze u s u w a ć r ó ż n y m i sposobami, j a k ustawianie w e w n ą t r z pieca k o l u m i e n k i z g a r n k ó w , l u ź n e j k r a t y z cegieł i t p . ; prowa­ dzi t o w . konsekwencji do powstania nowej f o r m y , zdaje się lokalnej, polskiej, j a k ą jest piec p i o n o w y , g ó r ą o t w a r t y l u b sklepiony, zaopatrzony w k r ó t k i e m u r o w a n e rękawy p r z y paleniskach z a m k n i ę t y c h od s t r o n y k o m o r y n a g a r n k i k r a t ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). Za tego r o d z a j u przypusz­ czeniem przemawia z a s i ę g o m ó w i o n y c h t u p i e c ó w , k t ó r y m i e ś c i się w obrębie zasięgu pieców jednokomorowych, z ciągiem pionowym, jak i f a k t w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a o b u f o r m w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (Skalbmierz), p r z y c z y m piece z p i o n o w ą k r a t ą w palenisku o k r e ś l a n e s ą j a k o m ł o d s z e . P r z y dzisiejszym, z b y t jeszcze s z c z u p ł y m stanie w i a d o m o ś c i o piecach, u ż y w a n y c h z a r ó w n o w garncarstwie l u d o w y m P o l s k i , j a k i i n n y c h k r a j ó w europejskich, t r u d n o b y ł o b y k u s i ć się o szukanie ostatecznych r o z w i ą z a ń s k o m p l i k o w a n y c h z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z g e n e z ą i r o z w o j e m poszcze­ g ó l n y c h f o r m p i e c ó w garncarskich. Ogromne l u k i w materiale, d o t y c z ą ­ c y m p r z e s z ł o ś c i , p o w o d u j ą , ż e p r a w i e wszystko, co n a t e m a t h i s t o r i i p i e c ó w garncarskich m o ż e m y obecnie p o w i e d z i e ć , nie w y k r a c z a poza r a m y h i p o t e z y , k t ó r a w y m a g a jeszcze g r u n t o w n y c h b a d a ń u z u p e ł n i a j ą ­ c y c h i k o n t r o l n y c h . G d y b y praca niniejsza z a c h ę c i ł a e t n o g r a f ó w do i n ­ tensywniejszego n i ż d o t ą d zainteresowania się zagadnieniem p i e c ó w garncarskich, k t ó r e w p r a w d z i e nie sięgają najstarszych t r a d y c j i k u l t u r y l u d o w e j , ale niemniej s t a n o w i ą bardzo i s t o t n y element w jej p ó ź n i e j s z y m r o z w o j u , r o l a tego skromnego szkicu b y ł a b y s p e ł n i a n a w z u p e ł n o ś c i . �350 ROMAN R E I N F U S S Roman Reinfuss F O U R S POUR L A CUISSON DANS L A P O T E R I E P O P U L A I R E POLONAISE Resume Sur le territoire de la Pologne il y a actuellement en usage quatre principaux types de fours pour la cuisson de poterie: 1. four á une chambre et á voie de feu verticale, dans lequel la combustion s'acheve au milieu de la poterie placee dans le moufle (tab. I , fig. 1 et 2); 2. four á voie de feu verticale avec des chambres á feu fermées par une grille verticale d'argile (tab. I , fig. 6 et 6); 3. four á voie de feu verticale avec chambre á feu séparée du moufle (emplacement pour la poterie) par une grille horizontale (il existe deux varietés de ces fours: tab. I , fig. 7 — 9 et tab. I , fig. 10 et 11); 4. four á voie de feu horizontale et á grille verticale (tab. I , fig. 12 — 14). A ce dernier groupe appartiennent les fours modernises, comme p. e. ceux á deux grilles verticales (tab. I , fig. 16). ou á voie de feu retournante (tab. I , fig. 17). Les types de fours enumeres ci-dessus apparaissent sur le territoire de la Pologne en groupements caractéristiques (tab. I I ) dont la repartition géographique donné lieu a des conclusions h y p o t h é t i q u e s sur les origines et S U T le d é v e l o p p e m e n t de diverses formes. ('e ne sont que les fours á voie de feu verticale et á grille horizontale (type 3) qui puissent se prévaloir d'un passé lointain, affirmé par des données archéologiques. Dans leur forme primitive ils avaient été originairement en usage sur toute l'étendue de l'Europe. L a poterie populaire polonaise ne les avait probablement adoptes qu'au moyen age; leur extension actuelle n'excede pas les contrées plus conservatrices de la Pologne centrale et du Nord-Est (tab. I I , sign. I I I et I V ) . L'extension de fours á voie de feu horizontale et á grille verticale (type 4),. qui embrasse les terrains du Sud-Est de la Pologne (tab. I I , sign. V ) , de meme que les formes similaires de ces fours, rencontrées sur les territoires de la Hongrie, de la Roumanie, et de l'Ukraine occidentale, laissent supposer qu'elles se sont répandues chez nous en venant du Midi et en repoussant le type plus ancien mentionné ci-dessus. Etablis par-ci, par-la dans l'ouest de la Pologne centrale, les fours du type 4 représentent un type deja perfectionné (tab. I , fig. 16 et 17), importé de l'Occident á une époque plus récente. Les fours á une chambre et á voie de feu verticale (type 1) se trouvent en Pologne en bordure occidentale des centres potiers fonctionnant jusqu'á nos jours (tab. I I , sign. I ) et ont leurs correspondants sur le territoire de la Slovaquie et de la Hongrie occidentale. Les fours á voie de feu verticale et á grille verticale d'argile (type 2) rencontres en Pologne centrale (tab. I I , sign. I I ) , dans la partie septentrionale de l'étendue des fours á une chambre (tab. I I , sign. I I ) , donnent l'impression d'une varióte locale, formée sur ce terrain grace aux perfectionnements apportés au four á une chambre (du type 1). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6a9367020d896641a592371331ced38.pdf ce5f2ed4bba83e462134a23d5b410012 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3940 Title A name given to the resource Z zagadnień sztuki ludowej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.65-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z ZAGADNIEŃ SZTUKI L U D O W E J ROMAN Okres ostatnich kilku lat, który nastąpił po zakończeniu działań wojennych jest dla całej nauki polskiej okresem w z m o ż o n e j , nienotowanej dotychczas a k t y w n o ś c i . P a ń s t w o Ludo­ we otoczyło n a u k ę opieką, dostarczając jej ś r o d k ó w materialnych o jakich dawniej trudno było m a r z y ć . Znalazło to s w ó j wyraz w wypo­ sażeniu w a r s z t a t ó w naukowych, jak i w szero­ kich m o ż l i w o ś c i a c h natury wydawniczej. Po latach przymusowego zastoju, w y n i k a j ą c e g o z sytuacji wojennej ruszyła naukowa praca, obejmująca wszystkie dziedziny nauki, nie w y ­ łączając o c z y w i ś c i e i n t e r e s u j ą c y c h nas tu badań nad sztuką l u d o w ą . W zakresie badań nad sztuką l u d o w ą zapo­ c z ą t k o w a n e zostały zakrojone na dużą skalę ba­ dania folkloru muzycznego i twórczości pla­ stycznej. Prace te, przewidziane na lat kilka, już dziś przynoszą w wyniku bardzo p o w a ż n y dorobek w formie nagromadzonego materiału faktograficznego, który sukcesywnie opracowa­ ny jest do druku, czy to w formie drobnych a r t y k u ł ó w umieszczanych w naukowych czaso­ pismach, czy też w oddzielnych publikacjach. Mniej natomiast p o c i e s z a j ą c y m jest fakt, że pracom tym nie d o r ó w n u j ą r ó w n o l e g l e prowa­ dzone badania w zakresie teorii sztuki ludowej. Szereg zasadniczych zagadnień z w i ą z a n y c h ze. sztuką l u d o w ą nie doczekał się jeszcze w ł a ś c i ­ wego sformułowania, co często stwarza atmo­ sferę nieporozumień. Zaczynają się one na sa­ m y m początku dyskusji, gdy poruszona zosta­ nie sprawa definicji sztuki ludowej i w y n i k a ­ jący z niej zakres b a d a ń nad l u d o w ą t w ó r c z o ­ ścią artystyczną. Dawne próby definiowania sztuki ludowej od strony jej cech czysto formalnych, czy psycho­ logii procesu t w ó r c z e g o nie w y t r z y m u j ą k r y ­ tyki ze stanowiska materializmu dialektyczne­ go. Sztuka jest zjawiskiem s p o ł e c z n y m , histo­ rycznie uwarunkowanym. Odnosi się to oczy­ w i ś c i e r ó w n i e ż do sztuki ludowej, która w róż­ nych okresach historycznych, w różnych ustro­ jach s p o ł e c z n y c h będzie miała inny wyraz i inną spełniała rolę. Zmiany te z kolei w p ł y ­ REIN FUSS wają na z m i a n ę treści zawartej w samym ter­ minie „sztuka ludowa". W s p o ł e c z e ń s t w a c h kla­ sowo nierozwarstwionych, ż y j ą c y c h w w a r u n ­ kach spólnoty pierwotnej, gdzie pojęcie „lud" obejmuje całą społeczność, gdzie nie zaistniał jeszcze podział na m o ż n y c h i u p o ś l e d z o n y c h , gdzie nie ma w a r u n k ó w p o w o d u j ą c y c h wytwo­ rzenie się w obrębie społeczności istotnych róż­ nic kulturalnych, całokształt twórczości arty­ stycznej stanowi „sztukę ludową". W forma­ cjach społecznie rozwarstwionych, antagonistycznych, gdzie obok warstw społecznie i eko­ nomicznie uprzywilejowanych, w y s t ę p u j ą w a r ­ stwy upośledzone, pojęcie „ludu" z a w ę ż a się do tych ostatnich. W s p o ł e c z e ń s t w a c h takich zja­ w i s k a kulturowe nie układają się już w obraz treściowo jednolity o b e j m u j ą c y swym z a s i ę g i e m całą społeczność. W s p o ł e c z e ń s t w a c h tych poję­ cie „sztuki ludowej" posiada w y r a ź n y charakter klasowy, obejmuje ono bowiem twórczość arty­ s t y c z n ą warstw ekonomicznie i społecznie u c i ś ­ nionych. Tak pojmowana sztuka ludowa obej­ muje nie tylko dorobek artystyczny wsi, a k r ó w n i e ż uboższego m i e s z c z a ń s t w a , prowincjo­ nalnego rzemiosła, a w okresie kapitalizmu r ó w ­ nież ludności robotniczej — proletariatu, bez w z g l ę d u na to, czy b ę d ą to m i e s z k a ń c y wsi, wielkich miast, czy d u ż y c h ośrodków prze­ mysłowych. W s p o ł e c z e ń s t w i e socjalistycznym, gdzie zli­ kwidowany został podział s p o ł e c z e ń s t w a na klasy antagonistyczne, nie ma podstaw do w s p ó ł i s t n i e n i a obok siebie d w ó c h o d r ę b n y c h nurtów sztuki. Przyczyny, które dawniej sprzy­ jały wytworzeniu się odrębnej sztuki, o b s ł u g u ­ jącej potrzeby warst elitarnych i ludowych od­ padają wraz z likwidacją samego podziału k l a ­ sowego. W s p o ł e c z e ń s t w i e nieantagonistycznym n a s t ę ­ puje proces stopniowego zbliżania się sztuki „uczonej", zaspakajającej dawniej potrzeby warstw elitarnych i samorodnej „ n i e u c z o n e j " twórczości ludowej. R ó w n o c z e ś n i e zmienia swe znaczenie pojęcie „ludowości" sztuki. W e d ł u g 65 �G. Niedosziwina, który zagadnieniu temu po­ ś w i ę c i ł obszerniejszą pracę „podstawą ludowo­ ści radzieckiej sztuki pod w z g l ę d e m treści jest jej nierozerwalna łączność z ż y c i e m ludu, z inte­ resami socjalistycznego p a ń s t w a , z k i e r u j ą c y m i ideami bolszewickiej partii" zaś „ l u d o w o ś ć formy zakłada przede wszystkim jej szeroką dostępność" ) . Sztuka ludowa w takim ujęciu to twórczość artystyczna, wyrażająca p o s t ę p o w e dążenia, m y ś l i i uczucia szerokich mas ludowych poda­ wana w formie powszechnie zrozumiałej. P o j ę ­ cie sztuki ludowej nie zawęża się tu do sztuki zaspakajającej potrzeby tej czy innej' warstwy, czy klasy społecznej. Jest to sztuka s p o ł e c z e ń ­ stwa nieantagonistycznego, w k t ó r y m pojęcie ludu pokrywa się z p o j ę c i e m narodu. 2 Wskazane w y ż e j różnice w znaczeniu termi­ nu „sztuka ludowa" są dla nas n i e s ł y c h a n i e w a ż n e zwłaszcza w chwili obecnej, gdy termin ten w tej samej często pracy u ż y w a n y jest raz na określenie „ n i e u c z o n e j " sztuki ludu, drugi raz na określenie sztuki p o s t ę p o w e j w swej tre­ ści i w y r a ż a j ą c e j potrzeby całego narodu. Ze zjawiskiem tym spotykamy się nie tylko w lite­ raturze polskiej, ale i radzieckiej, gdzie np. Niedosziwin czy Tiemerin pojęcia „sztuki ludo­ wej" u ż y w a j ą z a r ó w n o na określenie tradycyj­ nej twórczości artystycznej ludu rosyjskiego, ukraińskiego, T a d ż y k ó w czy T u r k m e n ó w , jak w odniesieniu do najwybitniejszych osiągnięć w s p ó ł c z e s n y c h p l a s t y k ó w radzieckich, radziec­ kiego filmu czy artystycznej produkcji prze­ mysłowej. Wskazane w y ż e j różnice w treści nadawanej terminowi „sztuka ludowa" p o w o d u j ą , jak wspomniano, szereg nieporozumień, które w y ­ magają jaśniejszego sprecyzowania przedmiotu naszych badań. Zasadniczo przedmiotem ich j e s t „sztuka ludowa" we wszystkich trzech swoich znaczeniach. Interesuje nas bowiem twórczość artystyczna s p o ł e c z e ń s t w klasowo nierozwarstwionych, z k t ó r y m i spotykamy się W kulturach z czasów przedhistorycznych, czy u n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h l u d ó w egzotycz­ nych, jak i sztuka warstw nieelitarnych z okre­ su feudalizmu czy kapitalizmu, wraz z jej dal­ szymi przemianami z a c h o d z ą c y m i już w społe­ c z e ń s t w i e socjalistycznym. Bardzo r ó w n i e ż istotnym zagadnieniem z w i ą ­ zanym z badaniami nad sztuką l u d o w ą jest w y ­ krywanie jej p o s t ę p o w y c h treści, czyli tego co w obecnie stosowanej terminologii rozumie się pod p o j ę c i e m „ludowości". Wytyczony p o w y ż e j zakres badań nad sztuką l u d o w ą ustawia interesujące nas zagadnienie na 66 pograniczu d w ó c h gałęzi wiedzy — historii sztuki, zajmującej się badaniem zjawisk z w i ą ­ zanych z twórczością plastyczną i etnografii, która z kolei obejmuje całokształt badań nad k u l t u r ą s p o ł e c z e ń s t w ż y j ą c y c h w stanie w s p ó l ­ noty pierwotnej i warstw nieelitarnych społe­ c z e ń s t w klasowo rozwarstwionych. Sztuka ludowa stanowi jednak tylko m a ł ą cząstkę przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń obydwu w y ­ mienionych w y ż e j nauk, które w o g ó l n y m ze­ spole opracowywanych przez siebie zagadnień, niewiele uwagi m o g ą jej p o ś w i ę c i ć . Wobec szybkich przemian, jakie w kulturze ludu pol­ skiego zachodziły w ciągu bieżącego wieku, a zwłaszcza w ostatnich latach, koniecznością stała się szybka inwentaryzacja zjawisk sztuki ludowej, z k t ó r y c h jedne giną w szybkim tem­ pie, inne przeciwnie przechodzą okres prze­ mian. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u na konieczność ener­ gicznego działania w celu ich uchwycenia po­ w o ł a n a została w Polsce Ludowej specjalna pla­ c ó w k a badawcza w postaci P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki Ludowej, w ł ą c z o n e g o n a s t ę p n i e do P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, gdzie obecnie badania w zakresie ludowej twórczości plastycz­ nej prowadzone są przez Zakład Badania P l a ­ styki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, a w zakresie folkloru s ł o w n o - m u z y c z n e g o prze? „ A k c j ę Zbierania Folkloru" przy P. I . Sztuki. Zakres badań prowadzonych w dziedzinie ludo­ wej twórczości plastycznej obejmuje szeroki wachlarz zagadnień, p o c z ą w s z y od malarstwa, rzeźby, poprzez wszystkie gałęzie zdobnictwa. Przedmiotem prowadzonych badań jest z a r ó w ­ no twórczość artystyczna wsi, jak i samorodna, nieuczona sztuka ludności miejskiej, czy nawet rzemiosła, zwłaszcza prowincjonalnego. Pewne przechylenie prac badawczych w kierunku sztu­ ki wsi nie wynika w ż a d n y m wypadku z zało­ żeń metodologicznych, lecz stąd, że w czasach obecnych twórczość ludowa wsi jest na ogół ż y w s z a i bardziej zasobna. Szereg działów l u ­ dowej sztuki, jak np. wycinanki, malarstwo zrębów, w ogóle nie w y s t ę p u j ą dziś w kulturze miasta, inne zaś badane są na r ó w n i bez w z g l ę ­ du г а to czy w y s t ę p u j ą na terenie wsi czy mia­ sta. Niejednokrotnie zdarza się, że pewne z ba­ danych zagadnień w ogóle dotyczą raczej rze­ m i o s ł a miejskiego ( w z g l ę d n i e m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego) niż wiejskiego. Jako przykład p o s ł u ż y ć jnoże ludowe meblarstwo, s t a n o w i ą c e na prze­ w a ż a j ą c y c h terenach Polski produkcję m a ł o ­ miasteczkowych w a r s z t a t ó w stolarskich, a k t ó ­ re opracowywane jest przez badaczy sztuki l u ­ dowej. Nigdy zresztą w badaniach nad sztuką l u d o w ą nie ograniczano się u nas w y ł ą c z n i e do T �„ w i e j s k i e g o podwórka". Szereg prac takich jak choćby K . M o k ł o w s k i e g o („Polska sztuka ludo­ wa"), gdzie na r ó w n i u w z g l ę d n i o n y jest mate­ riał czerpany z terenu wsi jak i miasta, czy mo­ nografii specjalnych jak T . Seweryna: „Kra­ kowskie klejnoty ludowe", M. Gładysza: „ Z d o b ­ nictwo metalowe na Śląsku", czy J . Kostysza: „Z dziejów garncarstwa krakowskiego" i wiele innych ś w i a d c z y o tym, że w badaniach sztuki ludowej nie obserwujemy jakiegoś celowego ograniczania się do tematyki związanej w y ł ą c z ­ nie z w i e j s k ą twórczością artystyczną. Pod w z g l ę d e m zakresu badań nad sztuką l u d o w ą prace w Polsce nie odbiegają od tych, które prowadzone są w Z w i ą z k u Radzieckim i k r a ­ jach demokracji ludowej. R ó ż n e znaczenia nadawane pojęciu „sztuki ludowej" i „ l u d o w o ś c i " p r z y c z y n i a j ą się cza­ sem do powstawania n i e p o r o z u m i e ń na temat roli jaką „nieuczona" sztuka ludu odegrać ma w k s z t a ł t o w a n i u się przyszłej sztuki s p o ł e c z e ń ­ stwa socjalistycznego. Z a r ó w n o wypowiedzi c z o ł o w y c h t e o r e t y k ó w marksizmu jak i obserwacja rozwoju życia arty­ stycznego w kraju przodującego socjalizmu — Z w i ą z k u Radzieckiego, świadczą o tym, że sto­ sunek klasy robotniczej do dziedzictwa prze­ szłości jest jak najbardziej pozytywny. W prze­ c i w i e ń s t w i e do sztuki z okresu imperializmu, która propagowała r o z k ł a d o w e idee kosmopoli­ tyzmu i stwarzała pogardliwy stosunek do war­ tości kultury narodowej — socjalizm jako swe hasło sztandarowe wysuwa tworzenie kultury narodowej w formie, socjalistycznej w t r e ś c i W z w i ą z k u z rozwijaniem m y ś l i zawartej w tym haśle m ó w i się często i pisze o konieczności na­ w i ą z y w a n i a do ludowej twórczości i wprowa­ dzania ludowych p i e r w i a s t k ó w do sztuki naro­ dowej. Na tle r ó ż n y c h treści o k r e ś l a n y c h ter­ minem „ludowości" i tu o c z y w i ś c i e dochodzi do pewnych n i e p o r o z u m i e ń . C i , dla których ter­ min „ l u d o w o ś ć " oznacza nieuczona twórczość ludu sądzą, że wprowadzenie „ l u d o w y c h " treści dziedzictwa przeszłości do socjalistycznej k u l ­ tury narodowej jest r ó w n o z n a c z n e z wprowa­ dzeniem do niej e l e m e n t ó w czerpanych z nasze­ go bogatego folkloru. Rozumowanie takie jest j e d n a k o w o ż b ł ę d n e . W y r a ź n i e przeciw takiemu pojmowaniu „ludowości" zastrzega s i ę w swej pracy: „O zagadnieniu l u d o w o ś c i w sztuce r a ­ dzieckiej" G . Niedoszwin, który pisze: „nie by­ łoby chyba słuszne sprowadzanie pojęcia naro­ dowej formy tylko do wykorzystywania wzo­ r ó w i m o t y w ó w ludowej twórczości, folkloru lub jeszcze bardziej feudalnej sztuki danego narodu" ) . 3 Przez „ l u d o w o ś ć " n a l e ż y tu rozumieć przede wszystkim p o s t ę p o w e , demokratyczne, socjali­ styczne treści zawarte w dziedzictwie kulturo­ w y m przeszłości. Treści te zawarte są nie tyl­ ko w twórczości ludu, ale i w kulturze warstw nieludowych. Jak w i d a ć z p o w y ż s z e g o stawia­ nie znaku r ó w n o ś c i m i ę d z y kulturą (sztuką) l u d o w ą a kulturą (sztuką) narodową b y ł o b y z u p e ł n y m nieporozumieniem. Z tego, co powie­ dziano w y ż e j , nie n a l e ż y z kolei w y c i ą g a ć wnio­ sku, jakoby ludowa twórczość artystyczna nie miała w ogóle w e j ś ć do sztuki narodowej, jako jeden z jej e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h . „ N i e u c z o ­ na" sztuka ludu wchodzi dziś szeroką falą w nurt nowej socjalistycznej kultury. Proces ten widoczny jest szczególnie jasno w Z w i ą z k u Radzieckim. Widzimy tam d u ż y rozwój ludo­ wej plastyki, która znalazła już drogę do urze­ czywistnienia założeń socjalistycznego realiz­ mu. Z z a s o b ó w tradycyjnego zdobnictwa ko­ rzystają artyści radzieccy, znajduje też ono za­ stosowanie w radzieckim p r z e m y ś l e arty­ stycznym. Samo jednak zagadnienie przejmowania tre­ ści tradycyjnej ludowej twórczości ludu i do­ stosowywania jej do nowych potrzeb i w a r u n ­ k ó w społeczności socjalistycznej nie jest bynaj­ mniej s p r a w ą prostą. Wymaga ono jeszcze wielu dyskusji i prób. Chcąc p o w i e d z i e ć coś konkretnego na temat m o ż l i w o ś c i praktycznego wykorzystania sztuki ludowej w budownictwie socjalistycznej kultu­ r y artystycznej trzeba przede wszystkim (na co już u nas z w r ó c o n o u w a g ę ) przeprowadzić g r u n t o w n ą jej analizę, p r z e w a r t o ś c i o w a ć i nie­ jako w y c e n i ć jej p o s z c z e g ó l n e przejawy, biorąc za podstawowe kryterium w a r t o ś c i o w a n i a ich „ludowość". L u d o w o ś ć pojętą jako wyraz po­ s t ę p o w y c h tendencji i dążeń naszego ludu. O c z y w i ś c i e koniecznym jest, a b y ś m y w momen­ cie przeprowadzania krytycznej oceny dyspo­ nowali m o ż l i w i e jak n a j p e ł n i e j s z y m m a t e r i a ł e m i l u s t r u j ą c y m dorobek ludowej twórczości arty­ stycznej. W chwili obecnej obraz tego dorob­ ku jest jeszcze bardzo fragmentaryczny. N a l e ż y go m o ż l i w i e szybko u z u p e ł n i ć przez intensyw­ ne badania terenowe i publikacje m a t e r i a ł ó w , podobnie jak to ma miejsce w Z S R R , Czecho­ słowacji i innych krajach demokracji ludowej. PRZYPISY 1. G. Niedosziwin: O zagadnieniu ludowości w sztu­ ce radzieckiej. Polska Sztuka Ludowa, г. V, nr 3, str. 85. 2. j . w., str. 90. 3. j . w., str. 87. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fccd0a8f63f2dea028456b417bba4c43.pdf 5e2dcc58668b1e6d7e315db5a90592b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource plastyka ludowa - okres PRL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3924 Title A name given to the resource Prace w Sekcji Badania Plastyki Ludowej w ciągu minionego XV-lecia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.197-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss PRACE W SEKCJI C I Ą G U BADANIA P L A S T Y K I M I N I O N E G O Zainteresowanie l u d o w ą s z t u k ą p l a s t y c z n ą posia­ da w Pdlsce t r a d y c j ą sięgającą ostatniego ć w i e r ć ­ wiecza ubiegłego w i e k u . J u ż w latach o s i e m d z i e s i ą ­ tych X I X stulecia p r o w a d z i l i w t y m k i e r u n k u ba­ dania n i e k t ó r z y polscy etnografowie, grono zaś ich p o w i ę k s z y l i w y d a t n i e w czasach późniejszych l i c z n i badacze p r a c u j ą c y nad t y m zagadnieniem przed I w o j ­ n ą ś w i a t o w ą oraz w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Badania podejmowane i n d y w i d u a l n i e przez posz­ czególnych 'badaczy d a ł y w rezultacie n i e j e d n ą c e n n ą p r a c ę z zakresu ludowej plastyki, jednak szczupłość ś r o d k ó w materialnych czerpanych .przeważnie z w ł a s ­ nej kieszeni, jak r ó w n i e ż i system pracy u n i k a j ą c y kolektywnego w s p ó ł d z i a ł a n i a , u n i e m o ż l i w i a ł y plano­ wanie szerszych akcji badawczych podejmowanych w skali o g ó l n o k r a j o w e j . S k u t k i e m p o w y ż s z e g o ani w latach m i ę d z y w o j e n ­ nych, ani w czasach dawniejszych nie zostały na te­ renie Polski przeprowadzone badania, k t ó r e na za­ gadnienie polskiej sztuki ludowej p o z w o l i ł y b y spoj­ rzeć w s p o s ó b całościowy, z u w z g l ę d n i e n i e m p e ł n e g o dorobku wszystkich r e g i o n ó w k u l t u r o w y c h Polski . Dokonanie takich b a d a ń s t a ł o się p a l ą c ą k o n i e c z n o ś c i ą po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , k i e d y duże znisz­ czenia wojenne, jak r ó w n i e ż szybko p o s t ę p u j ą c y p r o ­ ces przemian k u l t u r o w y c h , k t ó r e objęły obecnie w i e ś polską, w y s u n ę ł y — jako zadanie pierwszoplanowe — k o n i e c z n o ś ć zabezpieczenia do c e l ó w naukowych t o p n i e j ą c y c h z dnia na dzień resztek dorobku a r t y ­ stycznego ludowych t w ó r c ó w . Realizacji tego zadania s p r z y j a ł y w y b i t n i e k o ­ rzystne w a r u n k i , jakie d ź w i g a j ą c e j się po zawierusze wojennej nauce s t w o r z y ł a Polska Ludowa rozbudo­ w u j ą c sieć naukowych, p l a c ó w e k i dotując w sposób dotychczas w Polsce nie spotykany podejmowane p r a ­ ce badawcze. A ż e b y nieskoordynowane i prowadzone p o c z ą t k o ­ wo w sposób dość chaotyczny badania nad s z t u k ą l u d o w ą ująć w f o r m ę planowanego działania, w r o ­ k u 1946 z inicjatywy z a m i ł o w a n e g o badacza sztuki ludowej, dra Józefa Grabowskiego, został stworzony w Warszawie przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki — P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania S z t u k i Ludowej, k t ó ­ rego zadaniem b y ł o prowadzenie b a d a ń naukowych, u w z g l ę d n i a j ą c y c h wszystkie dziedziny ludowej k u l ­ t u r y artystycznej. I n s t y t u t ten dzielił się na 7 sekcji, z k t ó r y c h 3 o b e j m o w a ł y zagadnienia plastyki. B y ł y to m i a n o w i ­ cie: Sekcja malarstwa i rzeźby kierowana przez dra J. Grabowskiego, Sekcja budownictwa pracująca w p o w i ą z a n i u z Z a k ł a d e m A r c h i t e k t u r y Polskiej na Politechnice Warszawskiej oraz Sekcja zdobnictwa 1 2 L U D O W E J PIS 1 5 - L E C I A ludowego (z siedzibą w Krakowie) kierowana przez dra Romana Reinfussa'. W c i ą g u k i l k u n a s t ę p n y c h lat zaplanowany podział z a g a d n i e ń m i ę d z y trzy oddzielne sekcje uległ l i k w i ­ dacji. W r o k u 1948 została z a m k n i ę t a Sekcja budow­ nictwa, a t a k i e (po opuszczeniu I n s t y t u t u przez dra Grabowskiego w listopadzie 1948 r.) — Sekcja m a l a r ­ stwa i rzeźby. Agendy obu zlikwidowanych p l a c ó w e k przekazano Sekcji Zdobnictwa Ludowego w K r a k o ­ wie, k t ó r a od tego czasu jako Sekcja Badania P l a s t y k i L u d o w e j objęła zakresem swych prac wszystkie dzie­ dziny ludowej plastyki. W r o k u 1950 P a ń s t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej został wcielony w całości, jako jeden z Za­ k ł a d ó w , do utworzonego w ó w c z a s P a ń s t w o w e g o I n s t y ­ t u t u Sztuki. Zagadnieniami sztuki ludowej z a j m o w a ł y się p o c z ą t k o w o ; Sekcja M u z y k i i F o l k l o r u kierowana przez doc. Mariana Sobieskiego oraz Sekcja Badania Plastyki Ludowej pod k i e r u n k i e m prof. dra Romana Reinfussa. Ogólne kierownictwo obu sekcji, k t ó r e łącznie t w o r z y ł y Z a k ł a d Badania Sztuki L u d o w e j i Folkloru, s p r a w o w a ł mgr Aleksander Jackowski. W toku dalszych przemian organizacyjnych r o z l u ź ­ niony został z w i ą z e k p o m i ę d z y wspomnianymi w y ż e j sekcjami, z k t ó r y c h pierwsza z w i ą z a n a została z Za­ k ł a d e m H i s t o r i i i Teorii M u z y k i , druga zaś z Z a k ł a ­ dem H i s t o r i i i Teorii Sztuki, k i e r o w a n y m przez d y ­ rektora PIS prof. dra Juliusza S t a r z y ń s k i e g o . W r a ­ mach Z a k ł a d u Teorii i H i s t o r i i S z t u k i dzieli się Sek­ cja Badania Plastyki L u d o w e j na d w i e pracownie: jedna z nich — z n a j d u j ą c a się w Warszawie, k i e r o ­ wana przez mgra Aleksandra Jackowskiego — zaj­ muje się badaniami tzw. sztuki pogranicza i sztuki naiwnych p r y m i t y w ó w oraz d o k u m e n t a c j ą w y s t a w sztuki ludowej, druga z a ś — m a j ą c a s w ą siedzibę w Krakowie, kierowana przez prof. dra R. Reinfussa — prowadzi badania we wszystkich p o z o s t a ł y c h dzie­ dzinach ludowej p l a s t y k i oraz d o k u m e n t a c j ę sztuki ludowej w terenie. Jednym z podstawowych z a d a ń Sekcji Badania Plastyki Ludowej, realizowanym konsekwentnie od momentu jej powstania poprzez wszystkie fazy re­ organizacyjne po dzień dzisiejszy, b y ł y iprace w dzie­ dzinie inwentaryzacji ludowej sztuki plastycznej. Spo­ sób ich prowadzenia, szczególnie w pierwszych l a ­ tach b a d a ń , p o z o s t a w i a ł wiele do ż y c z e n i a . W y c h o d z ą c z b ł ę d n y c h założeń metodologicznych, k o n c e n t r u j ą c y c h u w a g ę badacza w y ł ą c z n i e na zagadnieniu formy, za­ częto badania terenowe od gromadzenia m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych w postaci r y s u n k ó w i plansz barwnych p r z e d s t a w i a j ą c y c h przedmioty ludowego zdobnictwa, r y s u n k ó w inwentaryzacyjnych budownictwa d r e w n i a - 197 i i i — �nego oraz fotografii l u d o w e j r z e ź b y i malarstwa. M a ­ teriały te prócz k r ó t k i e j informacji (typu zbliżonego do m e t r y k i , j a k ą opatruje się przedmiot muzealny) nie p o s i a d a ł y ż a d n y d h komentarzy tekstowych. O p i ­ sany t u s p o s ó b gromadzenia m a t e r i a ł ó w terenowych c e c h o w a ł nie t y l k o prace poszczególnych s e k c j i , ale r ó w n i e ż prace badaczy stojących poza Instytutem, p r o w a d z ą c y c h swe badania terenowe z f u n d u s z ó w Instytutu Niedociągnięcia w y n i k a j ą c e z fałszywego nasta­ wienia metodologicznego zaczęły ulegać stopniowej l i k w i d a c j i p o c z ą w s z y od r o k u 1950, gdy Sekcja po w ł ą c z e n i u jej do P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki zna­ lazła się w sferze b e z p o ś r e d n i e g o o d d z i a ł y w a n i a dys­ k u s j i na tematy metodologiczne b a d a ń nad sztuką, podejmowanych na terenie Instytutu, B l i s k i k o n t a k t z Instytutem, k t ó r y w owych prze­ ł o m o w y c h czasach p r z y j ą ł na siebie t r u d wypraco­ wania marksistowskiej metody b a d a ń zjawisk a r t y ­ stycznych, u ł a t w i ł w d u ż e j mierze a d a p t a c j ę t y c h osiągnięć do b a d a ń w dziedzinie p l a s t y k i ludowej. Z n a l a z ł o to s w ó j p e ł n y wyraz w czasie obrad I O g ó l ­ nopolskiej Konferencji Naukowej w Sprawie B a d a ń nad S z t u k ą (11—16.XII.1951), kiedy to ze s t r o n y Sek­ c j i Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS przedstawiony zo­ s t a ł pierwszy opracowany na s k a l ę ogólnopolską d ł u ­ gofalowy p l a n prac badawczych w zakresie ludowej sztuki plastycznej. Nie będę na t y m miejscu o m a w i a ł owego p l a n u w całości, g d y ż został on opublikowany w w y d a w ­ nictwie I n s t y t u t u ' , jednak p r z y p o m n ę pewne jego części z w i ą z a n e z problemem dokumentacji, a w szcze­ gólności z problemem b a d a ń terenowych. 4 m i 1 W zakresie dokumentacji jako g ł ó w n e zadania Sekcji wskazane zostały: 1) gromadzenie bieżącej bibliografii polskiej sztuki ludowej 2) gromadzenie planowej i centralnie prowadzonej dokumentacji z a b y t k ó w sztuki l u d o w e j z n a j d u j ą ­ cych się w muzeach 3) badania terenowe. „ Z a k r e s ich powinien być z a k r e ś l o n y szeroko i obej­ m o w a ć wszystkie dziedziny życia ludu, w k t ó r y c h przejawia się t w ó r c z o ś ć plastyczna. Badania m u s z ą u w z g l ę d n i a ć zdobnictwo architektoniczne, zdobnictwo w n ę t r z a i meblarstwo, zdobnictwo s p r z ę t u , artystyczne tkactwo, u b i ó r i jego zdobnictwo, zdobnictwo w y s t ę ­ p u j ą c e w z w i ą z k u z o b r z ę d a m i rodzinnymi i dorocz­ n y m i , malarstwo, drzeworyt i rzeźbę. Badania p o w i n n y objąć z a r ó w n o s a m o r o d n ą t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą m i e s z k a ń c ó w wsi jak i miast. Do­ tychczasowe ograniczenie zakresu sztuki ludowej w y ­ łącznie do twórczości wsi jest bezpodstawne." Geograficznie badania te powinny objąć obszar c a ł e g o kraju. Z obliczeń jednak, k t ó r e w ó w c z a s zo­ s t a ł y wykonane, w y n i k a ł o , że dla przyspieszenia t e m ­ pa b a d a ń konieczne jest podzielenie t e r y t o r i u m P o l ­ ski na 3 strefy: 1) s t r e f ę t e r e n ó w przebadanych w sposób wystarcza­ jący 2) s t r e f ę t e r e n ó w nie badanych lub badanych w spo­ sób niedostateczny 3) s t r e f ę , w ' k t ó r e j po I I wojnie ś w i a t o w e j n a s t ą p i ł a c a ł k o w i t a w y m i a n a ludności. Badania terenowe p o w i n n y przede wszystkim skon­ c e n t r o w a ć się w o b r ę b i e strefy drugiej. Z o s t a ł a ona �Ryc. 2. Zapoznawanie się z techniką pracy koronczarki we wsi Kańczuga, pow. Przeworsk. 1957 r. Ryc. 3. Wywiad z artystką ludową. 1957 -r. Brzoza Stadnic­ ka, pow. Łańcut. Ryc. 4. Samochodem Instytutu u> te­ renie. Pow. Biłgoraj, �podzielona na k i l k a n a ś c i e Okręgów, z k t ó r y c h k a ż d y mógł zostać przebadany w c i ą g u 1 m i e s i ą c a b a d a ń terenowych, całość zaś — w c i ą g u lat 4, czyli do r o ­ k u 1955. W założeniach metodologicznych p l a n u badawczego zostało w y r a ź n i e powiedziane: „ B a d a n i a nie mogą, jak to czasem b y w a ł o , o g r a n i c z a ć się w y ł ą c z n i e do s p o r z ą d z a n i a kopii ze znalezionych w terenie o k a z ó w sztuki ludowej." Zagadnienia sztuki m u s z ą b y ć n a ś w i e t l o n e od strony historycznej, gospodarczej i społecznej. W y s u ­ nięto w ó w c z a s projekt b a d a ń kompleksowych, w k t ó ­ rych obok badaczy p l a s t y k i ludowej b r a l i b y udział: historyk, socjolog, a nawet archeolog — p r o w a d z ą c y m e t o d ą w y k o p a l i s k o w ą badania na stanowiskach his­ torycznych, w ce'lu w y p e ł n i e n i a l u k i , jaka istnieje w m a t e r i a ł a c h d o t y c z ą c y c h ludowej k u l t u r y w przesz­ łości Naszkicowany t u plan stał się dla Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j p o d s t a w ą pracy w latach n a s t ę p ­ nych. Pracownia warszawska iSekcji o r g a n i z o w a ł a prace bibliograficzne, k t ó r y c h w y n i k i e m b y ł o m.in. zestawienie w y k a z u l i t e r a t u r y polskiej z zakresu sztuki ludowej i ludowego rzemiosła artystycznego dla w y c h o d z ą c e j w Szwajcarii, pod r e d a k c j ą Roberta Wildhabera, m i ę d z y n a r o d o w e j bibliografii etnograficz­ nej. Obydwie pracownie Sekcji, a więc z a r ó w n o w a r ­ szawska jak i krakowska, p r o w a d z ą d o k u m e n t a c j ę fotograficzną z a b y t k ó w sztuki ludowej, przechowy­ wanych w zbiorach muzealnych. Dokumentacja ta jednak ze w z g l ę d ó w finansowych nie objęła jeszcze wszystkich o b i e k t ó w muzealnych, o g r a n i c z a j ą c się jedynie do w y b o r u z a b y t k ó w najcenniejszych pod w z g l ę d e m artystycznym. O k a z a ł o się, że u k o ń c z e n i e prac terenowych p l a ­ nowano zbyt optymistycznie. Nie u d a ł o się b o w i e m z o r g a n i z o w a ć prac badawczych w rozmiarach prze­ widzianych w planie; m i m o to z a p o c z ą t k o w a n i e ba­ d a ń kompleksowych, prowadzonych w aspekcie his­ torycznym, gospodarczym i społecznym — w oparciu o starannie przygotowane kwestionariusze, opracowa­ ne z p e ł n y m u w z g l ę d n i e n i e m p o s t u l a t ó w metody ma­ terializmu historycznego — s t a n o w i ł o p o w a ż n ą zdo­ bycz w dziedzinie b a d a ń nad p o l s k ą s z t u k ą l u d o w ą . J u ż od pierwszych prac terenowych rozpoczętych przez S e k c j ę Badania Plastyki L u d o w e j w 1946 r. p r z y j ę t o dla b a d a ń t z w . m e t o d ę p o w i e r z c h n i o w ą , po­ legającą na m o ż l i w i e szybkim obejmowaniu pracami badawczymi coraz to nowych t e r e n ó w . Chodziło bo­ wiem przede w&zystkim o zastosowanie takiej metody badawczej, k t ó r a p o z w o l i ł a b y d o k o n a ć zdjęcia tere­ nowego Polski w stosunkowo k r ó t k i m czasie, zanim resztki ludowej sztuki z n i k n ą pod w p ł y w e m p o s t ę ­ pującego procesu urbanizacji. Badania te r ó w n i e ż nie powinny być zbyt kosztowne, ażeby m o ż n a je b y ł o p r o w a d z i ć z bieżącego b u d ż e t u Sekcji, bez o g l ą d a n i a się na subwencje dodatkowe, p o w i n n y być ponadto dostosowane do specyficznych w a r u n k ó w sztuki l u ­ dowej, k t ó r e j nie m o ż n a np. b a d a ć w p u n k t a c h z góry 8 200 na mapie oznaczonych (jak rolnictwo czy hodowlę), lecz w m i e j s c o w o ś c i a c h u j a w n i a j ą c y c h się dopiero w toku samych prac badawczych. Ażeby zebrane ma­ t e r i a ł y m o ż l i w i e j a k n a j w c z e ś n i e j d a w a ł y obraz sto­ s u n k ó w .panujących na diużych obszarach Polski, p r z y j ę t o z a s a d ę : najpierw o b j ą ć p o w i e r z c h n i ę k r a j u badaniami prowadzonymi w odległych od siebie oko­ licach, a n a s t ę p n i e p o w s t a ł ą w ten sposób s i a t k ę za­ gęszczać stopniowo dalszymi badaniami. Dzięki ta­ kiej organizacji prac terenowych, na k a ż d y m etapie b a d a ń posiadamy obraz całości, k t ó r y w m i a r ę po­ s t ę p u j ą c e j akcji terenowej staje się coraz bardziej wyrazisty i coraz bogatszy w szczegóły. Badanie "stacjonarne, p o l e g a j ą c e na d ł u g o t r w a ł y c h i d o g ł ę b n y c h badaniach podejmowanych zwykle na m a ł y m obszarze, p r o w a d z i Sekcja t y l k o w wypadkach w y j ą t k o w y c h . P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć badania p r o w a ­ dzone od d ł u ż s z e g o czasu przez mgr E w ę F r y ś w Ł ą ż k u — o ś r o d k u garncarskim p o ł o ż o n y m na południo¬ wo-zachodniej Lubelszczyznie. Z p u n k t u widzenia techniki prac terenowych p r o ­ wadzonych przez S e k c j ę w y r ó ż n i ć n a l e ż y badania indywidualne, grupowe penetracyjne i grupowe p r o ­ wadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. Badania indywidualne z n a l a z ł y szersze zastosowa­ nie w pierwszym okresie d z i a ł a l n o ś c i Sekcji, g ł ó w n i e w latach 1946—1948, kiedy to w celu wynajdywania 1 kopiowania z a b y t k ó w sztuki w y s y ł a n o w teren za­ t r u d n i o n y c h na umowie o p r a c ę z l e c o n ą s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Ta forma prowad-zenia b a d a ń terenowych, stosowana z konieczności w okre­ sie b r a k u p r a c o w n i k ó w o kwalifikacjach etnograficz­ nych, nie o k a z a ł a się korzystna. Była m a ł o wydajna, g d y ż badacz w ę d r u j ą c pieszo od w s i do w s i tracił d u ż o czasu na pokonywanie odległości i zapewnienie sobie p o ż y w i e n i a i noclegu, poza t y m d u ż e t r u d n o ś c i n a s u w a ł a k o n t r o l a osób p r a c u j ą c y c h indywidualnie. Obecnie badania i n d y w i d u a l n e stosowane s ą w Sekcji w zakresie dość ograniczonym. Najczęściej są one podejmowane przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji w ce­ l u zgromadzenia l u b u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w potrzeb­ nych do przygotowywanych przez nich prac nauko­ wych. Grupowe badania penetracyjne wykonywane są przez niewielkie, 2—8 o s ó b liczące zespoły, złożone najczęściej ze s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w Sekcji, czasem u z u p e ł n i a n e osobami d o a n g a ż o w a n y m i z z e w n ą t r z . Grupa penetracyjna s k ł a d a się najczęściej z 4 w y ­ w i a d o w c ó w (etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki), 1 lub 2 r y s o w n i k ó w oraz fotografa. Porusza się ona w te­ renie pieszo, czasem na rowerach, najczęściej zaś sa­ mochodem dostarczonym przez I n s t y t u t . Badania pe­ netracyjne t r w a j ą zwykle 7 do 10 d n i , w ciągu 1 dnia zbiera się m a t e r i a ł y z 3—5 miejscowości odległych od siebie o k i l k a do k i l k u n a s t u k i l o m e t r ó w . Badania pe­ netracyjne o d b y w a j ą się w j e d n y m nieprzerwanym ciągu, opracowanie zaś zetoranych m a t e r i a ł ó w na czysto dokonywane jest dopiero po powrocie z terenu. W latach 1949—1951 badania penetracyjne stosowane b y ł y głównie jako rekonesans p o p r z e d z a j ą c y tzw. ba- �Rye. 5. Opis zabytkowych feretronów. chorzy na Podlasiu, 1952 r. dania obozowe. O d k ą d jednak okazało się, że akcja­ m i obozowymi .nie uda się objąć wszystkich zapro­ jektowanych do b a d a ń t e r e n ó w , zaczęto p r o w a d z i ć przy pomocy tygodniowych objazdów penetracyjnych poszukiwania w okolicach uboższych w zabytki sztu­ k i ludowej, gdzie w y s ł a n i e w i ę k s z e j grupy b y ł o b y niecelowe (np. Wielkopolska, Mazury, Pomorze Zach.), lub tam gdzie chodzi o orientacyjne zbadanie obszaru leżącego p o ś r o d k u t e r e n ó w przebadanych d o k ł a d n i e j i n n y m i sposobami. Trzecią formę s t a n o w i ą badania prowadzone ze s t a ł e j bazy zorganizowanej w terenie. W badaniach tyoh, o k r e ś l a n y c h mianem „obozowych", bierze u d z i a ł zwykle około 30 osób: k i e r o w n i k dbozu, 10—14 w y ­ w i a d o w c ó w , 10—12 r y s o w n i k ó w , fotograf, kierowca samochodu i 4 osoby personelu gospodarczego. Obóz naukowo-badawczy jest dużą e k s p e d y c j ą n a u k o w ą , k t ó r e j powodzenie zależy od w i e l u r ó ż n y c h c z y n n i k ó w . Na czoło wysuwa się oczywiście problem odpowiedniego doboru ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h obok m a ­ łej garstki s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u (5 p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji oraz fotograf i kierowca przydzie­ leni z grona p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u w Warszawie) znajduje się większość p r a c o w n i k ó w dorywczo za­ a n g a ż o w a n y c h na czas t r w a n i a obozu. Zatrudnieni t u wywiadowcy to p r z e w a ż n i e magistrowie etno­ g r a f i i p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h instytucjach, k t ó r z y w cza­ sie swego urlopu .podejmują p r a c ę na obozie, czasem r ó w n i e ż studenci wyższych l a t s t u d i ó w etnograficz­ nych, k t ó r z y przeszli już pewien staż w badaniach terenowych. Wywiadowcy wyspecjalizowani w poszczególnych dziedzinach sztuki ludowej p r o w a d z ą swe badania przy pomocy kwestionariuszy, k t ó r y c h u k ł a d dosto­ sowany jest do r ó ż n y c h k o n k r e t n y c h sytuacji napo­ tykanych w terenie. Np. kwestionariusz do badania architektury ludowej dzieli się na trzy części, z k t ó ­ Obóz w Ba- rych I dotyczącą z a g a d n i e ń historycznych w y p e ł n i ć można z k a ż d y m tzw. p r z e c i ę t n i e dobrym informa­ torem, część I I stanowi zbiór p y t a ń odnoszących się do opisu konkretnego b u d y n k u wybranego do i n w e n ­ taryzacji, zaś część I I I dotyczy z a g a d n i e ń technicz­ nych, co do k t ó r y c h n a l e ż y p r z e p r o w a d z i ć w y w i a d z cieślą. Podobnie skonstruowany jest u k ł a d innych kwestionariuszy. Rysowników angażowano początkowo wyłącznie spośród s t u d e n t ó w wyższych szkół plastycznych. Po­ n i e w a ż jednak pracownicy c i nie zawsze p o t r a f i l i na­ giąć się do w y m o g ó w stawianych r y s u n k o w i d o k u mentarnemu, od r. 1955 zaczęto z a t r u d n i a ć w cha­ rakterze r y s o w n i k ó w s t u d e n t ó w a r c h i t e k t u r y k s z t a ł ­ cących się na politechnikach. Eksperyment -ten dał j a k najlepsze rezultaty, okazało się bowiem, że m ł o ­ dzi architekci nie t y l k o p o t r a f i ą doskonale w y k o n y ­ w a ć rysunki o d r ę c z n e i techniczne, ale również szyb­ ko zapoznają się z operowaniem farbami, co u m o ż l i ­ w i a i m wykonywanie plansz b a r w n y c h . W rysunkach i planszach barwnych d u ż y nacisk k ł a d z i e się na w i e r n o ś ć w stosunku do kopiowanego przedmiotu. Rysownik nie t y l k o z o b o w i ą z a n y jest p o m i e r z y ć r y ­ sowany przedmiot i orzenieść w skali na papier, ale r ó w n i e ż s t o s o w a ć wszelkie sposoby u ł a t w i a j ą c e do­ k ł a d n e utrwalenie formy przedmiotu czy zdobiącego jego p o w i e r z c h n i ę ornamentu. U ż y w a n e są więc k a l k i i przecierki, a do notowania k o l o r ó w przy k o p i o w a ­ n i u t k a n i n numerowane p r ó b k i z w y p r u t y c h nitek. D o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą stosuje się przy i n w e n t a ­ ryzacji architektury i wszystkich dziedzin ludowego zdobnictwa. Natomiast rzeźbę, obrazy i drzeworyty dokumentuje się w y ł ą c z n i e przy pomocy fotografii p o ł ą c z o n e j z opisem. Fotografia i rysunek u z u p e ł n i a ­ ją sie wzajemnie. R y s u n k i w y k o n y w a n e są w terenie na papierze zaopatrzonym w p i e c z ą t k ę z a w i e r a j ą c ą schemat m e t r y k i , w e d ł u g k t ó r e g o k a ż d y rysunek ma zostać opisany. 201 �W czasie b a d a ń terenowych rysownik przydzielo­ ny jest do wywiadowcy i pracuje pod jego k i e r u n ­ kiem. W s p ó ł p r a c a ta nic od razu u k ł a d a się w sposób należyty, Wywiadowca po raz pierwszy p r a c u j ą c y w towarzystwie rysownika traci z n i m często kon­ takt w terenie, nie umie z a t r u d n i ć go w ó w c z a s , gdy sam zajęty jest prowadzeniem wywiadu, nie kon­ troluje wykonanego rysunku, nie sprawdza, czy jest on należycie pomierzony i opisany. Dopiero po pew­ nym czasie etnograf uczy się d y s p o n o w a ć p r a c ą r y ­ sownika. Badania systemem obozowym prowadzone są przez Sekcję Badania Plastyki L u d o w e j P.I.S. od 1950 r. Pierwsze jednak badania tego typu zapoczatVowano rok wcześniej, kiedy zespół p r a c o w n i k ó w Sekcji wziął udział w charakterze i n s t r u k t o r ó w w m i ę d z y u c z e l ­ nianym obozie s t u d e n t ó w historii sztuki zorganizo­ w a n y m w Sulejowie, k i e r u j ą c osobną g r u p ą studen­ t ó w p r o w a d z ą c y c h badania sztuki ludowej p o w i a t u opoczyńskiego. Obozy organizowane są stale w m i e ­ siącu sierpniu, kiedy a b s o r b u j ą c e wieś zajęcia ż n i w n e są już na Ukończeniu, puste zaś b u d y n k i szkolne umożliwiają odpowiednie zakwaterowanie ekipy. Wyjazdy terenowe o d b y w a j ą się na obozie w n i e ­ zmiennym rytmie, co drugi dzień p o c z y n a j ą c od 1 sierpnia bez względu na święta, pogodę ftp. Dnie pozostające między wyjazdami przeznaczone są na przepisanie na czysto notatek terenowych i w y k o ­ nanie r y s u n k ó w . Niezwykle starannie przestrzegana jest zasada, aby c a ł y zebrany m a t e r i a ł został w czasie trwania obozu w y k o n a n y na czysto i oddany bez j a ­ kichkolwiek zaległości. P o n i e w a ż rysownicy nie b y ­ liby w stanie p r z e r y s o w a ć w c i ą g u jednego dnia swoich szkiców, dzieli się ich na d w i e grupy, k t ó r e wyjeżdżają w teren na z m i a n ę , tak że w ciągu mie­ siąca k a ż d a z .grup odbywa 7 wyjazdów w teren. Wyjazdy terenowe t r w a j ą c e po 12—14 godzin dzien­ nie i opracowywanie m a t e r i a ł ó w p r z e c i ą g a j ą c e się do p ó ź n y c h godzin nocnych s k ł a d a j ą się na to, że praca na obozie jest niezwykle w y c z e r p u j ą c a . Uczest­ nicy jednak m i m o niskiego wynagrodzenia w y k o n u j ą swe zadania z dużą ofiarnością i w i e l u z nich bierze udział w obozach przez k i l k a lat z r z ę d u ». Przyczynia się do tego z a r ó w n o specyficzny n a s t r ó j , j a k i w y t w a ­ rza praca kolektywna, jak i ogólne w a r u n k i , k t ó r e stara się uczestnikom z a p e w n i ć kierownictwo obozu, a mianowicie wygodne pomieszczenie w możliwie ł a d ­ nie p o ł o ż o n y m b u d y n k u szkolnym, dostatnie w y ż y ­ wienie z a r ó w n o w bazie jak i w terenie organizowane przez obóz we w ł a s n y m zakresie, oraz przejazdy sa­ mochodem, dzięki k t ó r y m redukuje się w m i a r ę m o ż iiwości w y s i ł e k fizyczny. Badaniami t y p u obozowego objęty jest zazwyczaj obszar rozciągający się w p r o ­ mieniu około 100 k m od bazy. W czasie obozu łączny k i l o m e t r a ż w y j a z d ó w terenowych waha się w g r a n i ­ cach od 1 500 do 2 200 km. W c i ą g u dnia grupa p r a ­ c u j ą c a w terenie prowadzi badania w 2 4 miejsco­ wościach przy czym na j e d n ą m i e j s c o w o ś ć wypada przeciętnie około 34 do 51 osobo-godzin co w prze­ 202 liczeniu na 8-godzinny dzień pracy wynosiłoby 4—5,5 dnia pracy jednego badacza. P r ó c z b a d a ń terenowych podejmowanych przez całą g r u p ę , a k c j ę p e n e t r a c y j n ą na obozie prowadzi dwuosobowa grupa złożona z wywiadowcy i r y s o w n i ­ ka. Celem tej penetracji jest zagęszczanie siatki ba­ danych p u n k t ó w i kierowanie całego z e s p o ł u do m i e j ­ scowości szczególnie z a s ł u g u j ą c y c h na przeprowadze­ nie ,grutowniej szych b a d a ń . W czasie trwania Obozu o d b y w a j ą się liczne od­ prawy, na k t ó r y c h omawiane są w y n i k i b a d a ń oraz szczegółowa problematyka ,wyjazdó'w najbliższych!, O d b y w a j ą c a się na bieżąco kontrola m a t e r i a ł ó w r y ­ sunkowych i tekstowych pozwala na natychmiastowe sprawdzenie m a t e r i a ł ó w w terenie i poczynienie ewen­ tualnych poprawek i u z u p e ł n i e ń . Do dyspozycji u c z e s t n i k ó w obozu pozostaje pod­ ręczna biblioteka oraz przygotowane uprzednio ma­ t e r i a ł y naukowe w postaci w y p i s ó w z l i t e r a t u r y od­ noszącej się do badanego terenu oraz k a r t o g r a m ó w i l u s t r u j ą c y c h stosunki pedologiczne, rozwój osadnic­ twa, p o d z i a ł na regionalne grupy etnograficzne, roz­ mieszczenie ludowego p r z e m y s ł u artystycznego i t p . W y n i k i pracy poszczególnych u c z e s t n i k ó w obozu są systematycznie notowane, co u m o ż l i w i a z a r ó w n o obiektywne ocenienie ich indywidualnych osiągnięć, jak i uzyskanie danych dotyczących c a ł e g o obozu. Ma to duże znaczenie w planowaniu prac terenowych na przyszłość. P o r ó w n a n i e o d n o ś n y c h liczb i l u s t r u j ą ­ cych w y n i k i prac obozowych w c i ą g u 11 lat daje obraz bardzo i n t e r e s u j ą c y : Volt. Rok Ba z a obozu Powiat 3 Û 1919 I9S0 1951 1952 1953 1954 1955 1856 1957 1958 1959 Sulejów Opoczno Werynia Kolbuszowa Sladków Duży Chmielnik Bachorza S o k o ł ó w Podlaski Policzna Kozienice Kozłówka Lubartów Nlewino Borowe Bielsk Podlaski Głuchów Skierniewice Zuklin Przeworsk Urzędów Kraśnik Turaszówka Krosno 315 990 972 1324 1862 1658 1694 2230 1994 2077 2481 wnC": rysun_ j ^ n i! barw. 142 661 624 1159 1515 1160 1297 1755 17SÏ 2687 2629 2025 2176 2095 2100 2118 2211 1380 1690 2052 1065 2383 P o m i j a j ą c dane z lat 1949—1951, kiedy technika orac obozowych dopiero się k s z t a ł t o w a ł a , w y n i k i uzyskiwane w latach 1952-1959 są bardzo wysokie, co wskazuje na dużą w y d a j n o ś ć poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w , P r z e c i ę t n y w y n i k m i e s i ę c z n e j pracy w y wiadowcy-etnografa wynosi na obozie 202 strony r ę ­ kopisu ze 180 szkicami, rysownika — 194 rysunki, przy czym w c h o d z ą tu z a r ó w n o czasochłonne plansze barw­ ne, jak i Liczone za j e d n ą s z t u k ę kitkuarkuszowe inwentaryzacje o b i e k t ó w architektonicznych. M a t e ­ riał ilustracyjny u z u p e ł n i a j ą zdjęcia fotograficzne, k t ó r y c h ilość w zależności od bogactwa terenu waha się od 700 do 1 200, licząc w y ł ą c z n i e zdjęcia w y k o - �nane przez przydzielonego do ekipy fotografa zawo­ dowego. W p o r ó w n a n i u ze wszystkimi i n n y m i sposobami prowadzenia b a d a ń — w y n i k i prac obozowych są n a j ­ wyższe, a zatem koszt zdobycia m a t e r i a ł u nauko­ wego jest t u najniższy. Badania penetracyjne bez sta­ ł e j bazy, prowadzone przy użyciu samochodu, d a j ą już w y n i k i o 12—43°/« niższe, g d y ż uczestnicy m u s z ą w czasie pobytu w terenie t r a c i ć czas na szukanie noclegu i w y ż y w i e n i a . W y n i k i b a d a ń pieszych są niższe o 25 do 30«/». P o m i n ą w s z y czysto naukowe korzyści, jakie p r z y ­ noszą badania organizowane systemem obozowym, na­ leży p o d k r e ś l i ć ich duże znaczenie popularyzacyjne i propagandowe. W czasie obozu organizuje się w te­ renie odczyty i n f o r m u j ą c e m i e s z k a ń c ó w wsi o sztuce ludowej i pracadh z w i ą z a n y c h z j e j badaniem, a na z a k o ń c z e n i e obozu u r z ą d z a sie w bazie w y s t a w ę ze­ branych m a t e r i a ł ó w , k t ó r ą miejscowa l u d n o ś ć zwie­ dza z d u ż y m zainteresowaniem. Frekwencja zwiedza­ jących dochodzi zwykle do k i l k u s e t osób. Konieczność prowadzenia b a d a ń nad s z t u k ą ludo­ wą w p e ł n e j perspektywie historycznej s p o w o d o w a ł a , że oprócz prac prowadzonych w terenie były r ó w n i e ż z i n i c j a t y w y Sekcji czynione poszukiwania a r c h i w a l ­ ne oraz wykopaliskowe. Prace tego rodzaju p r o w a ­ dzono w mniejszym zakresie ze w z g l ę d u na d u ż y sto­ pień z a a n g a ż o w a n i a p r a c o w n i k ó w Sekcji badaniami terenowymi. Poszukiwania archiwalne o b e j m o w a ł y głównie gromadzenie m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h do prac autorskich, podejmowanych przez poszczególnych p r a ­ c o w n i k ó w Sekcji. Inicjowane i finansowane przez S e k c j ę badania wykopaliskowe z a p o c z ą t k o w a n e były w roku 1952 na terenie Podhala. Ekipa naukowa pod k i e r u n k i e m doc. dra Andrzeja Ż a k i e g o d o k o n a ł a ba­ dań na terenach opuszczonych od p o o z ą t k u X I X w i e ­ ku cmentarzy p r z y k o ś c i e l n y c h w D ę b n i e oraz Szafla­ rach, r o z k o p u j ą c łącznie około 40 g r o b ó w . Badania te, prowadzone pod k ą t e m widzenia stroju ludowego, a w szczególności jego ozdób metalowych (spinki, okucia p a s ó w etc), nie dały spodziewanych rezulta­ tów, gdyż w y p o s a ż e n i e z m a r ł y c h okazało się nad­ zwyczaj ubogie i nie z a w i e r a ł o ż a d n y c h ozdobnych p r z e d m i o t ó w metalowyoh . Bardziej owocne okazały sie natomiast prace wykopaliskowe prowadzone w l a ­ tach 1954—1956 pod kierunkiem prof. U.J. dra Rudolfa J a m k i w K o ł a c z y c a c h (pow. Jasło) w czynnym do dziś o ś r o d k u garncarskim, p o s i a d a j ą c y m tradycje tego rzemiosła sięgające k i l k u stuleci. Bogaty materia! w y ­ kopaliskowy, k t ó r y został podczas b a d a ń wydobyty, pozwala na śledzenie przemian, j a k i m uległa p r o d u k ­ cja tego o ś r o d k a w przeszłości. Zaniechane w k r ó t c e z braku f u n d u s z ó w akcje wykopaliskowe .zdążyły od­ k r y ć jednak przed badaczami k u l t u r y ludowej ' możliwości k t ó r e n a l e ż y b e z w z g l ę d n i e w y k o r z y s t a ć w p r z y s z ł y c h pracach, nad h i s t o r i ą ludowa u o przeTnysiu artystycznego K i l k a n a ś c i e lat pracy p o ś w i ę c o n e j na badania za­ chowanych w terenie resztek ludowej twórczości p l a ­ stycznej przyniosły obfite rezultaty. W c h w i l i obec­ lu nej w lokalu Sekcji Badania Plastyki L u d o w e j PIS w Krakowie znajduje się zasobne a r c h i w u m , na k t ó r e s k ł a d a się 50 000 (pięćdziesiąt t y s i ę c y ) pozycji i n w e n ­ tarzowych Obejmujących teksty w y w i a d ó w , oraz m a ­ teriał ilustracyjny: rysunki i plansze kolorowe. Nie­ zależnie cd tego zgromadzone zostało a r c h i w u m foto­ graficzne, liczące ponad 20 000 zdjęć p o s i a d a j ą c y c h w y s o k ą w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą . O d b i t k i fotograficz­ ne wykonywane są w dwóch kompletach, z k t ó r y c h jeden znajduje się w Krakowie, drugi zaś wraz z ne­ gatywami — w Warszawie. Jakkolwiek badania terenowe Sekcji objęły do­ piero około 3/5 powierzchni k r a j u , zgromadzony ma­ teriał jest tak obfity, że — jak t w i e r d z ą o d w i e d z a j ą c y S e k c j ę Czesi, Słowacy, Węgrzy, Niemcy, Rosjanie, Szwajcarzy — żaden z tych k r a j ó w nie posiada r ó w ­ nie bogatego i wszechstronnego zbioru m a t e r i a ł ó w archiwalnych z zakresu l u d o w e j sztuki plastycznej. G d y b y ś m y zsumowali przedmioty z zakresu sstuki ludowej zgromadzone w n a j w i ę k s z y c h muzeach p o l ­ skich, ilość ich b y ł a b y mniejsza od tego, co przecho­ wywane jest w tekach a r c h i w u m Sekcji. Po t r z y ­ nastu latach systematycznego gromadzenia materia­ ł ó w a r c h i w u m Sekcji m o ż e obsłużyć zapotrzebowania naukowe w bardzo szerokim zakresie. Dziś nie m o ż n a już sobie w y o b r a z i ć p o w a ż n i e j s z e j pracy naukowej, o b e j m u j ą c e j w s k a l i ogólnopolskiej jakiekolwiek za­ gadnienie z zakresu ludowej twórczości plastycznej, k t ó r a m o g ł a b y się obyć bez korzystania z a r c h i w u m Sekcji. Znaczenie tych m a t e r i a ł ó w polega nie t y l k o na t y m , że pozwala s t u d i o w a ć zjawiska l u d o w e j sztuki plastycznej w ich n i e s ł y c h a n i e bogatej skali odmian formalnych, ale przede wszystkim na tym, że zebrane m a t e r i a ł y d o s t a r c z a j ą obfitych w i a d o m o ś c i , d o t y c z ą ­ cych historii badanego zjawiska, jak r ó w n i e ż tła spo­ łecznego i gospodarczego, na k t ó r y m zjawisko r o z w i ­ nęło się i u t r z y m a ł o po dzień dzisiejszy. Bogaty ma­ t e r i a ł biograficzny d o t y c z ą c y ludowych t w ó r c ó w po­ zwala z e r w a ć z teorią o a n o n i m o w o ś c i " sztuki l u ­ dowej. M a t e r i a ł y zebrane przez Sekcję, jak to już wspom­ niane zostało poprzednio, nie r e p r e z e n t u j ą jeszcze obszaru Polski w sposób r ó w n o m i e r n y , Najobfitsze pochodzą z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ niej. Szczególnie bogate zbiory zgromadzono na te­ renie w o j e w ó d z t w kieleckiego, krakowskiego, rzeszow­ skiego, lubelskiego 1 białostockiego (Podlasie), słabiej zaś opracowane s ą w o j e w ó d z t w a warszawskie, łódz­ kie (choć np, m a t e r i a ł y z Ł o w i c k i e g o są obfite), k a ­ towickie, c a ł a Wielkopolska i Mazury. N a j m n i e j m a ­ t e r i a ł ó w posiada a r c h i w u m z t e r e n ó w Ziem Zachod­ nich, gdzie, jak dotychczas, penetracja Sekcji ogra­ niczała się do sporadycznych w y p a d ó w . G d y b y ś m y chcieli d o k ł a d n i e c h a r a k t e r y z o w a ć zbio­ r y archiwalne Sekcji od strony ich z a w a r t o ś c i t r e ś c i o ­ wej, p o c h ł o n ę ł o b y to zbyt wiele czasu. Uczyniła to zresztą przed dwoma laty na ł a m a c h Polskiej Sztuki L u d o w e j archiwistka Sekcji — Zofia G ł o w a Od tego czasu wzajemne proporcje m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i 203 �o BRZOZÓW Ryc. 6. Przykład: mapka badań obozowych w południowej części woj. rzeszowskiego (1959). Legenda: 1 — ba­ za obozu, I I — miejscowości badane przez całą grupę, M — miejscowości badane przez cześć grupy, W — granice p a ń s t w a , V — granica województwa, VI — granice p o w i a t ó w . Rys. Z. B. Głowa. d z i a ł a m i a r c h i w u m nie u l e g ł y zasadniczej zmianie, w z r o s ł y natomiast ilości pozycji archiwalnych w po­ szczególnych d z i a ł a c h <w c h w i l i , 'kiedy Z. G ł o w a odda­ w a ł a s w ó j a r t y k u ł do druku, stan inwentarza a r c h i ­ walnego z a m y k a ł się s u m ą 39 409 pozycji), obecnie — podobnie jak w latach ubiegłych — na czoło pod w z g l ę d e m liczebności w y s u w a j ą się d z i a ł y architek­ t u r y ludowej, meblarstwa, zdobnictwa w żelazie i tkactwa, słabiej reprezentowane są stroje ludowe, zdobnictwo w obrzędach, najsłabiej — dział ludowego zabawkarstwa. N i e k t ó r e działy pod w z g l ę d e m ilościowym przed­ s t a w i a j ą się bardzo i m p o n u j ą c o . W zdobnictwie że­ laza np. samych r y s u n k ó w jest 7 929, nie licząc t e k ­ s t ó w i fotografii, W tekach z a w i e r a j ą c y c h rysunki m e b l i znajduje się 2 740 barwnych k o p i i s k r z y ń m a ­ lowanych, w zbiorze tkactwa — 1 844 p r ó b e k t k a ­ n i n dekoracyjnych, k t ó r ą to ilość uzupełnia co n a j ­ mniej 4-krotnie wyższa liczba plansz b a r w n y c h i fo­ tografii p r z e d s t a w i a j ą c y c h raporty t k a n i n oraz tek­ s t ó w z a w i e r a j ą c y c h sprawozdania z w y w i a d ó w . W m i a r ę skromnych możliwości czasowych p r o w a ­ dzone jest naukowe opracowanie zgromadzonych ma­ t e r i a ł ó w . Na podstawie w ł a s n y c h m a t e r i a ł ó w archi­ walnych u z u p e ł n i o n y c h w i a d o m o ś c i a m i czerpanymi z literatury, prowadzi się na bieżąco, w skali ogólno­ polskiej, k a r t o t e k i : o ś r o d k ó w garncarskich, o ś r o d k ó w stolarskich, tkactwa ludowego, malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych, zabawkarstwa oraz krakowskich szopkarzy. Pierwsze cztery z wymienionych kartotek są ponad to skartografowane, co daje obraz przestrzen204 nego rozmieszczenia poszczególnych r z e m i o s ł a r t y ­ stycznych i t w ó r c ó w . M a p y o ś r o d k ó w garncarskich wraz z kcmentarzem w formie w y c i ą g u z kartoteki, opracowane przez Z. G ł o w ę , publikowane b y ł y od­ cinkami w Polskiej Sztuce L u d o w e j w latach 1956 i 1957. K a r t o t e k i i mapy d a j ą c e możność szybkiego zo­ rientowania się w zagadnieniu b ę d ą w m i a r ę m o ż ­ ności o b e j m o w a ł y coraz w i ę c e j d z i a ł ó w oraz zagad­ n i e ń specjalnych. Ostatnio np. opracowano na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Sekcji rozmieszczenie przestrzenne r ó ż n y c h t y p ó w s k r z y ń malowanych, tkactwa ozdobnego i d r u k ó w na p ł ó t n i e na obszarze w o j e w ó d z t w a lubelskiego. A r c h i w u m Sekcji stanowi bazę m a t e r i a ł o w ą , k t ó r a wykorzystywana jest do r ó ż n y c h celów, z a r ó w n o n a u ­ kowych, jak popularyzatorskich, czy nawet, gospo­ darczych. Da celów naukowych z m a t e r i a ł ó w tych k o r z y s t a j ą przede wszystkim stali pracownicy Sek­ cji, do k t ó r y c h o b o w i ą z k ó w n a l e ż y m.in. opracowy­ wanie i publikowanie zbieranych przez siebie mate­ r i a ł ó w . W c i ą g u k i l k u n a s t u lat działalności Sekcji wyszło .już spod p i ó r a p r a c o w n i k ó w Sekcji k i l k a prac k s i ą ż k o w y c h , w całości lub p r a w i e w całości opar­ tych na m a t e r i a ł a c h czerpanych z w ł a s n e g o a r c h i ­ w u m , oraz około 30%> pozycji drukowanych w Pol­ skiej Sztuce L u d o w e j . Na ogólną ilość 443 pozycji w y d r u k o w a n y c h w Polskiej Sztuce L u d o w e j (do 3 zeszytu z r o k u 1958 włącznie) 128 napisali p r a ­ cownicy Sekcji, zaś 30 — osoby b e z p o ś r e d n i o z Sek­ cją w s p ó ł p r a c u j ą c e . M a t e r i a ł y z A r c h i w u m w y k o r z y l i I �stywane b y ł y też wielokrotnie przez a u t o r ó w nie z w i ą z a n y c h b e z p o ś r e d n i o z Sekcją, i to z a r ó w n o pol­ skich jak i zagranicznych. Niejednokrotnie na pod­ stawie m a t e r i a ł ó w Sekcji pisano studenckie prace magisterskie. W dziedzinie popularyzacji wiedzy 0 sztuce ludowej znaczna część a r t y k u ł ó w p u b l i k o ­ wanych w- powojennej „ Z i e m i " oparta była na m a ­ teriale, z j a k i m redaktorzy tego czasopisma m i e l i możność z a p o z n a ć się w czasie, k i e d y byli s t a ł y m i pracownikami Sekcji. Zbiory archiwalne, z a w i e r a j ą c e m n ó s t w o wiado­ mości o a k t u a l n y m stanie ludowej twórczości w te­ renie, s t a n o w i ł y wielokrotnie c e n n ą pomoc dla orga­ n ó w p a ń s t w o w y c h i instytucji z a j m u j ą c y c h się ochro­ n ą sztuki ludowej oraz artystycznym ruchem ama­ torskim. W y m i e n i ć t u n a l e ż y W y d z i a ł Sztuki L u d o ­ wej w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, W y d z i a ł y K u l ­ t u r y i Referaty K u l t u r y w Radach Narodowych, Cen­ t r a l n y Dom Twórczości Ludowej, W o j e w ó d z k i e Do­ my K u l t u r y i wiele i n n y c h . A r c h i w u m Sekcji stanowi źródło, z k t ó r e g o wie­ lokrotnie k o r z y s t a j ą f i l m , muzea, świetlice, a t a k ż e zespoły p i e ś n i i t a ń c a , poczynając od reprezentacyj­ nego „Mazowsza", a s k o ń c z y w s z y na m a ł y c h zespo­ łach wiejskich rozrzuconych na terenie Polski. W dziedzinie życia gospodarczego — zgromadzo­ ne przez S e k c j ę m a t e r i a ł y służą i n s t y t u c j o m zajmu­ j ą c y m się organizowaniem ludowego p r z e m y s ł u a r t y ­ stycznego, jak CPLiA, spółdzielnie artystyczne, k t ó r e z a r c h i w u m czerpią wzory do p r o d u k c j i l u b k o r z y s t a j ą z .porad i konsultacji. W ś r ó d grona tej grupy intere­ s a n t ó w jedno z n a j p o w a ż n i e j s z y c h miejsc zajmuje I n s t y t u t Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , k t ó r y opraco­ w u j ą c p r o j e k t y oparte na i n w e n c j i ludowych t w ó r ­ ców, c h ę t n i e zapoznaje się w p i e r w z m a t e r i a ł a m i krakowskiego A r c h i w u m . " P r ó c z dokumentacji w zakresie ludowej sztuki plastycznej i opracowywania jej — czy to w postaci k s i ą ż k o w e j , czy w formie a r t y k u ł ó w publikowanych w Polskiej Sztuce Ludowej, Sekcja posiada p o w a ż n y dorobek w zakresie prac nad m e t o d o l o g i ą sztuki l u ­ dowej. W szeregu a r t y k u ł ó w drukowanych na ł a ­ mach czasopism w y d a w a n y c h przez PIS {Polska Sztu­ ka Ludowa, M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dyskusji) oma­ wiane b y ł y przez p r a c o w n i k ó w Sekcji, w z g l ę d n i e przez osoby zaproszone z z e w n ą t r z , podstawowe za­ gadnienia teoretyczne, jak przedmiot i zakres sztuki ludowej, jej stosunek do tzw. t w ó r c z o ś c i amatorskiej 1 sztuki w a r s t w elitarnych, marksistowskie metody badania sztuki ludowej. Prace te, łącznie z inicjowa­ n y m i przez PIS konferencjami p o ś w i ę c o n y m i pro­ blematyce sztuki ludowej, u ł a t w i ł y w d u ż y m stopniu przejście w dziedzinie b a d a ń nad l u d o w ą twórczością . a r t y s t y c z n ą na pozycje materializmu historycznego, co stanowi t r w a ł y dorobek Sekcji w t y m zakresie Rozszerzający sie z k a ż d y m rokiem wachlarz za­ d a ń , k t ó r e w formie społecznego z a m ó w i e n i a stają przed Sekcją, nie p r z y s ł a n i a jednak ani na chwilę jej głównego celu, j a k i m jest możliwie najszybsze u k o ń c z e n i e zaawansowanej już dziś bardzo p o w a ż n i e inwentaryzacji sztuki ludowej w Polsce, Moment ten nie jest już zbyt odległy. Jeszcze 5 l a t p r a c y p r o ­ wadzonej w dotychczasowym tempie, a dzieło zapo­ c z ą t k o w a n e w pierwszych latach Polski L u d o w e j zo­ stanie doprowadzone do k o ń c a . PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludo­ wą, „Polska Sztuka L u d o w a " 1950, nr 1—6, s. 3 i na­ s t ę p n e ; A Jackowski, Z zagadnień historii i metodo­ logii badań nad sztuką, „ M a t e r i a ł y do s t u d i ó w i dys­ kusji", 1955, nr 3/4, s. 348 i nast. - E, Frankowski, Z metodologii b a d a ń nad sztuką ludową, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 371. « Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, „Pol. Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 60. Z. C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Badania zdobnictwa ludo­ wego w Krakowskim, na Góralszczyźnie, i na Dolnym Śląsku, „Pol, Szt. L u d . " , 1947, nr 1—2, s. 62; B. F„ Prace badawcze Sekcji Malarstwa i Rzeźby P.I.B.S.L., „Pol. Szt. Lud.", 1947, n r 1—2, s. 64. M . Zywirska, Badania nad sztuką ludową na Kur­ piach w Puszczy Białej, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 1, s. 40; M . Gladysz, Badania sztuki ludowej na Śląsku Cieszyńskim i Opolskim, „Pol. Szt. L u d . " , 1948, nr 9—10, s. 61. R. Reinfuss, Organizacja badań nad sztuką ludo­ wą, „Mat. do stud. i dyskusji", 1951, nr 5, s. 404 i nast. Jw., s. 419. R. Reinfuss, Dorobek naukowy 10-lecia w zakresie sztuki ludou-ej oraz plany na najbliższe 5-lecie, „ M a t . do stud. i dyskusji", 1955, nr 3/4, s. 399. » Grono osób b i o r ą c y c h od r o k u 1946 u d z i a ł w p r o ­ wadzonych przez Sekcję Badania P l a s t y k i L u d o w e j PIS badaniach terenowych jest bardzo szerokie.. T r u d ­ no b y ł o b y na t y m miejscu w y m i e n i ć wszystkich, szczególnie zaś tych, k t ó r z y p r o w a d z i l i badania i n d y ­ widualne. Był w ś r ó d nich Andrzej Wajda, dziś znany reżyser filmowy, malarz Jerzy Tchorzewski, A d a m M a c e d o ń s k i , k t ó r y obecnie wykonuje r y s u n k i d r u k o ­ wane w „ P r z e k r o j u " , mgr Z d z i s ł a w Szewczyk, kustosz Muzuem Etnograficznego w Krakowie, i w i e l u i n ­ nych. W y m i e n i m y natomiast zespoły b i o r ą c e udział w ba­ daniach obozowych, k t ó r e , jak wiemy n a j w i ę c e j przy­ czyniły się swoją p r a c ą do osiągnięcia dzisiejszych w y n i k ó w , j a k i m i szczyci się Sekcja. W roku 1949 obóz w Sulejowie — k i e r o w n i c y : dr Roman Reinfuss i mgr Tadeusz Zygler; w y w i a d o w c y : Barbara Bazielich, Jan Piotr Dekowski, M a r i a D ę b ­ ska, B i r u t a Gerlach, Maria Gierowska (obecnie K a mocka), Stefan Gucik, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, Zofia K u r e k (obecnie G ł o w a ) , Feliks Mancewicz, Halina M i k u ł o w s k a , Wanda Modzelew­ ska, Zofia Staronkowa, Irena WierOhowich. Rysow­ nicy: Zofia Kowalska, S t a n i s ł a w a Majewska, Irena Jakimowicz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W roku 1950 obóz w W e r y n i — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Zo­ fia Dybowska, M a r i a Gierowska, Aleksander J a k l f ń ski, Eleonora Janikowska, Blanka Kaczorowska, F r a n ­ ciszek Kotula, Zofia Kurek (obecnie G ł o w a ) , E d w a r d Pietraszek, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , d r K a ­ zimierz S k o w r o ń s k i ; rysownicy: A n d r z e j Darowski, Jerzy H u r a , A n d r z e j Kowalski, A d a m M a c e d o ń s k i , M a r i a Malinowska, Barbara Pisarczyk, Eugeniusz Olszak, L e s ł a w Szolginia, Donat Tucewicz, Tyrs W e n hrynowicz, Józef Wilkoń, M a r i a Ziomek; fotografo­ wie: Stefan Deptuszewski, Irena Piotrowicz. J 5 e 7 6 205 �Ryc. 7. Przykład objazdu penetracyjnego woj. poznańskiego. 1957 r. (2 etnogrtijów, 1 histo­ ryk sztuki, 1 rysownik, 1 fo­ tograf). Legenda: 1 — granica województwa, II — trasa prze­ jazdu, III — badane miejsco­ wości. Czas objazdu — 10 dni. Rys. Z. B. Głowa. W r o k u 1951 obóz w Sladkowie D u ż y m — k i e r o w ­ n i k dr Roman Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielioh, Jadwiga Berezowska, P r z e m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Maria Gierowska, Eleo­ nora Janikowska, K r y s t y n a Szczypa; rysownicy: A l i ­ na Bartecka, M a r i a Czarnecka, M a r i a Data, K r y s t y n a L e c i ń s k a , Barbara Pisarczyk, Tadeusz Smaga, Anna Szymczyk, T y r s Wenhrynowicz, Zygmunt Wiglusz, M a r i a Ziomek, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1952 obóz w Bachorzy — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: Barbara Bazielich, Prze­ m y s ł a w Burchard, mgr Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , L e ­ szek Dzięgiel, Zuzanna K r a s i ń s k a , A n t o n i Stojak, M a ­ ria Szenic, Anna Szymczyk; rysownicy: Barbara B a r t man, Maria Czarnecka, Helena Czerny, Maria Data, M a ł g o r z a t a K r l i ń s k a , W i k t o r Ostrzołek, Leopold P ę ­ działek, Z d z i s ł a w Pysz, A d a m SuTmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1953 obóz w Pohcznej — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; wywiadowcy: P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, mgr M a r i a P r z e ż ­ dziecka, mgr Zofia Reinfussowa, Anna Szymczyk, Jerzy Zawojski; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, Leopold P ę d z i a ł e k , Andrzej P ę d z i m ą ż , Helena Piergies, Z d z i s ł a w Pysz, M a r i a Roga, Anna Socha, A d a m Surmaj, D o b i e s ł a w Walknowski, Zygmunt Wiglusz, oraz fotograf Stefan Deptuszewski. W r o k u 1954 obóz w K o z ł ó w c e — k i e r o w n i k dr Ro­ man Reinfuss; w y w i a d o w c y : P r z e m y s ł a w Burchard, Jerzy Czajkowski, Leszek Dzięgiel, Ewa F r y ś , Olga Mulkiewicz, M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfus­ sowa, Anna Szymczyk; rysownicy: M a r i a Chaber, M a r i a Czarnecka, S t a n i s ł a w Hennig, M a ł g o r z a t a K i lińska, Kazimierz Kuc, Zofia Majewska, Andrzej No­ wakowski, Leszek Nowosielski, Maciej P a w l i c k i , Ja­ 206 nusz Trojanowski, E m i l Zoga; fotografowie: Tadeusz K a ź m i e r s k i i Jan Swiderski. W r o k u 1955 obóz w Niewinie B o r o w y m — k i e ­ r o w n i k d r Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czaj­ kowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa F r y ś , m g r Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfussowa, A n n a Szymczyk; rysownicy: M a r i a Czar­ necka, Jerzy Feiner, K r y s t y n a Gawlik, Wanda G u stab, Kazimierz Kuc, Leszek Nowosielski, Maciej Pawlicki, Anna Socha, Janusz Trojanowski, Zofia Wawro, D o b i e s ł a w W a l k n o w s k i , E m i l Zoga oraz foto­ graf Jan Swiderski. W r o k u 1956 obóz w G ł u c h o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Jerzy Czajkowski, Teresa Dobrowolska, Anna D o b r z a ń s k a , mgr Wanda Drozdowska, mgr Ewa F r y ś , mgr Anna K u n c z y ń s k a , mgr Olga M u l k i e w i c z , mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa, Andrzej Szymczyk; rysow­ nicy: S t a n i s ł a w a Babulska, M a r i a Czarnecka, Andrzej G ó r k a , Z d z i s ł a w Korsak, Kazimierz Kuc, Barbara Nowacka, Maciej P a w l i c k i , M a r i a Pazdanowska, Do­ b i e s ł a w W a l k n o w s k i , Zofia Wawro, E m i l Zoga, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1957 obóz w Z u k l i n i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska. Jerzy Czajkowski, m g r Ewa F r y ś , mgr Anna K u n ­ c z y ń s k a , Zofia L i p i a r z , mgr Olga Mulkiewicz, Maria Ozga, mgr M a r i a P r z e ż d z i e c k a , m g r Zofia Reinfus­ sowa; rysownicy: M a r i a Czarnecka, Begir Faja, Jan G ł u s z a k , Jadwiga Grzebyk, Jan K i e l s k i , A l i n a K o ł con, Zygmunt Konopka, A l i c j a K u r y ł o , Tadeuss K w a ś n i k , Krzysztof Lachtara, M i c h a ł Marciniak, Bogumił Zgorzelski, oraz fotograf Jan Swiderski. W r o k u 1958 obóz w U r z ę d o w i e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : Irena Bukowska, �Jerzy Czajkowski, mgr Anna D o b r z a ń s k a , mgr Ewa Fryś, mgr Teresa K a r w i c k a , mgr A n n a Kumczyńska, Joanna M a c i e j e w s k ą , mgr Olga Mulkiewicz, mgr Maria P r z e ź d z i e c k a , mgr Zofia Reinfussowa; rysownicy: Maria Czarnecka, Jan K i e l s k i , Janusz Kruoowicz S t a n i s ł a w Kucia Z d z i s ł a w K u d ł a A l i c i a K u r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Krzysztof Lachtara M a ł ­ gorzata Schuster K r y s t y n a Witkowska H e n r y k Za­ morski AnTa Z a s S i a k B o g u m i ł Zgorzelski i iotograf Jan Swiderski. — — W roku 1959 obóz w T u r a s z ó w c e — k i e r o w n i k prof. dr Roman Reinfuss; w y w i a d o w c y : mgr Jerzy Czaj­ kowski, Danuta Czauderna, mgr Ewa F r y ś , mgr Ewa J ę c z a n i , Jadwiga K o w a l i k , Joanna Maciejewska, mgr Olga Mulkiewicz, G r a ż y n a Ogorzałek, m g r Zofia Reinfussowa, Danuta S ł o w i ń s k a ; rysownicy* A g n i e ­ szka C b w a l i b ó g , M a r i a Czarnecka, Józef Gazda, Jan G ł u s z a k Jan K i e l s k i Janusz Kruoowicz. A l i c i a K u ­ r y ł o Tadeusz K w a ś n i k Jan Skowron Z W w WarpYchowski oraz fotograi' Jan Swłder3kL Fot.: Stefan Deptuszewski " A. Ż a k i , Pierwsze prace wykopaliskowe Państwo­ wego Instytutu Sztuki (Badania na starych cmenta­ rzach w Dębnie i Szaflarach, pow. Nowy Targ), „Pol, Szt. L u d . " , 1952, nr 1, s, 48. Z. G ł o w a , Dziesięć lat a r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS, „Pol. Szt. L u d . " , 1957, nr 3, s. 187. Pozycje k s i ą ż k o w e drukowane: R. Reinfuss, Polskie d r u k i ludowe na płótnie; t e n ż e , Ludowe skrzy­ cie matowane; t e n ż e , Garncarstwo ludowe. W d r u k u : A . Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ w i Sztuka tudu polskiego (album); R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztukct ludowa w Polsce. Gotowe do d r u k u : R. Reinfuss, Polskie ludowe kafle malowane; t e n ż e , Meblarstwo ludowe w Polsce, W przygotowaniu: E. F r y ś , Garncarstwo ludowe w Łąźku; M . Przeździecka, Sztuka plastyczna w polskich obrzędach ludowych; R. Reinfuss, L u ­ dowe zdobnictwo w żelazie. — ryc. 4, 5; Jan Ryr. S. Odczyt 11 1 2 Swiderski o sztuce ryc. 1, 2, .7, 6, T, 8. ludowej. 1956 r. Obóz w Głuchowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31baf85a2e1d8d9223d4c19aa77461d5.pdf a18658d9d0b29a6ad720ada7e8edfd38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3022 Title A name given to the resource Maria Madej. Sylwetka rzeźbiarki i poetki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.197-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Dyrektor Bartosz telefonuje; i l . 2. Królowa i król; i l . 3. Wysoka kobieto Roman Reinfuss MARIA MADEJ. SYLWETKA RZEŻBIARKI I POETKI M a n a M a d e j , z d o m u W o j t o w i c z ( i l . 1) u r o d z i ł a się 21 stycznia 1948 r o k u w Bistuszowoj, wsi odlegloj o p ó l k i l o m e t r a od T u c h o ­ Ludowej zasięgnąć opinii na tomat artystycznych wartość swych prac. J ó z o f p r z y w i ó z ł ze s o b ą k i l k a r z e ź b , z k t ó r y c h by wa, gdzie p ó ź n i e j c h o d z i ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a , j a k sama m ó w i , osobiście bardzo d u m n y , M a r i a z a ś me p r z y w i o z ł a nic. Dopiero „ j e d y n i e b i e d n ą p o d s t a w ó w k ę " , ale że jest o s o b ą po p o w n y m czasie p r z y j e c h a ł a z n i m i do K r a k o w a ale j u ż boz inteligentną i ma c h ł o n n y u m y s ł , wiele n a u c z y ł a się przez czytanie k s i ą ż e k , o g l ą d a n i o tolowizji i chodzenie do k i n a . Szczególnio l u b i f i l m y przyrodnicze i fantastyczno. Chętnie czyta p o w i e ś c i Verne'a ale l u b i r ó w n i o ż poozje •—• Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Broniewskiego. brata. „ C z e m u p a n i swych r z e ź b nie p r z y w i o z ł a za pierwszym ra­ zem ? — B o się w s t y d z i ł a m . — Czego ? B o m n i e się te r z e ź b y nie p o d o b a j ą , wszyscy się z n i c h śmieją". B y ł y t o cięto z p n i a k l o c k i o k o l i s t y m l u b o w a l n y m p r z o k r o j u Jej r z e ź b i e n i e jost właśoiwio dalsz^Tn c i ą g i e m zabaw dziecię­ p r z e d s t a w i a j ą c e samych k r ó l ó w l u b ś w i ę t y c h , odzianych w dłu­ cych, k i o d y t o na w s i w r a z z b r a ć m i E d w a r d e m (ur. 1932) i J ó z e ­ gie, l u ź n o szaty, z a k r y w a j ą c e stopy. Twarze nieproporcjonalnie fom w y c i n a ł a z leszczynowych g a ł ę z i „ l a l k i z n o g a m i ale bez r ą k " , dużo k t ó r y m n a s t ę p n i e przyczepiali f r y z u r y bądź płasko z k o ż u c h a i u b i e r a l i jo w stosunku nosa i ust w szmatki. E d w a r d mieszka obecnio w O ś w i ę c i m i u i r z e ź b i w k a m i o n i u do „wzrostu" z zaznaczonym ( i l . 2), b ą d ź postaci, potraktowane jedynio p ł y t k i m traktowano bardziej rytem były zarysem światlocioniowo, z w y r a ź n ą dbałością, o w y d o b y c i e a n a t o m i i ( i l . 3). W j e d n y c h za­ i d r u g i c h z w r a c a ł y u w a g ę d u ż e , bardzo wyraziste oczy, k t ó r y c h puszcza b e j c ą na b r ą z o w o . M a r i i nie p o d o b a j ą się one „ b o s ą o k s p r e s j ę p o d k r e ś l a ł o jeszcze odpowiodnio podmalowanie. R ę c e ponuro n a t o m i a s t , podobnio j a k z n a j d u j ą c e się w n i c h p r z e d m i o t y (np i drewnie realistyczne r z o ź b y o t e m a t y c e i smutne". Pod wpływom świeckiej, k t ó r e Edwarda zaczęła rzeźbić i M a r i a . J a k o pierwszy „ w y s z o d l z t y c h p r ó b t a k i p o t w o r e k , borlo, b u k i o t i t p . ) b y ł y lodwo zaznaczone r y t y m i na k l o c k u k o n ­ p o m a l o w a ł a m go na czerwono i zielono ż o b y b y l ł a d n i e j s z y " . t u r a m i ( i l . 2). Pozbawiono naturalnoj p l a s t y k i r o b i ł y K i e d y indziej z rozszczepionego drowna w y r z e ź b i ł a „ o j c a i s y n a " . p r z y l e p i o n y c h do k o r p u s u . I s t o t n y m elementem t y c h r z e ź b b y ł a Matka, która ż y w a , m o ż n a rzec nawet agresywna, p o l i c h r o m i a , k t ó r a przede tych artystycznych wyczynów nie pochwalała, s p a l i ł a t ę r z e ź b ę podobnie j a k i k i l k a n a s t ę p n y c h „ ż e b y dziew­ wszystkim skupiała czyna nie t r a c i ł a czasu na g ł u p s t w a " . W k o ń c u m u s i a ł a j e d n a k f r y z u r a ) , j e d y n i e k a r n a c j a t w a r z y pozostawiana b y ł a w n a t u r a l ­ u s t ą p i ć , „ o s t a t e c z n i e n i e e h ż o t a w a r i a t k a r o b i co chce". W k r ó t c e n y m kolorze d r o w n a . Szaty malowano b y ł y g ł a d k o , n a j c z ę ś c i e j za w z o r e m brata i siostry z a b r a ł się do r z e ź b i e n i a d r u g i na k o l o r czerwony, niebieski l u b zielony. Józef, k t ó r y poszedł d r o g ą Edwarda i równioż robił brat „smutno się na szczegółach wrażome t w a r z y (oczy, zarost, N a piorwszy r z u t oka m o g ł o b y się w y d a w a ć , że m a m y t u do r z o ź b y zapuszczane na c i e m n o " a do „ l a l e k " siostry o d n o s i ł się czynienia z p r ó b ą n a ś l a d o w a n i a H o r ó d k a z O r a w y , b y ł o b y z p e ł n y m wyższości lekceważeniom. jednak Powiiego r a z u za r a d ą E d w a r d a u d a ł o się m ł o d s z e r o d z e ń s t w o do K r a k o w a a b y w Pracowni D o k u m e n t a c j i Polskiej Sztuki podojrzonie najzupełniej błędne. Rzeźbiarka w to ogóle o H e r ó d k u nie s ł y s z a ł a i nio w i d z i a ł a jego r z e ź b , me m a t u r ó w n i e ż j a k i e g o ś zamierzonego p o s z u k i w a n i a w ł a s n e g o s t y l u ozy w y d e - 197 �I I . 4. Król; i l . 5. Twarz; il. 6 Rodzina dukowanego sztucznie p s e u d o - p r y m i t y w u . Jest t o szczera i n i ­ b r a m i . Gotowe, a u t o r k a naciera b i a ł ą p a s t ą do p o d ł o g i i starannie czym szlifuje nie zafałszowana wypowiedź plastyczna osoby, która „ r z e ź b i j a k u m i e " i t o dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i , p o n i o w a ż a n i nie znajduje uznania w s w o i m ś r o d o w i s k u , a n i nio czerpie ze s w y c h prac m a t e r i a l n y c h k o r z y ś c i . do p o ł y s k u . Pewnego razu Madejowa p r z y w i o z ł a do K r a k o w a p a r ę r z e ź b , których d ł u g i e , sięgające s t ó p szaty p o k r y t e b y ł y g ę s t o dość d u ż y m i k r o p k a m i w p a r u kolorach k a ż d a ( i l . 2, 4). „ C z y j a m o g ę „ C z y p a n i n i g d y nie r z e ź b i postaci w s p ó ł c z e s n y c h 'i — K i e , swoje r z e ź b y m a l o w a ć w takie c i a p k i ? — J e ż e l i się to p a n i podoba bo nie p o t r a f i ę p o r a d z i ć sobie z n o g a m i u b r a n y m i w s p o d n i o ! " . t o o c z y w i ś c i e . N a j w a ż n i e j s z e jest ż e b y a r t y s t a b y l zo swej p r a c y W dalszoj rozmowie zwiorza się a u t o r k a , ż e r z o ź b y , k t ó r e r o b i zadowolony". nie p o d o b a j ą się jej „ b o nio s ą podobne do n o r m a l n y c h l u d z i " . Od togo czasu k r ó l o w i o i święci odziani s ą w kwieciste k i m o n a , W y p o w i e d ź t a nie jest j e d n a k c a ł k o w i c i e szozera; r z e ź b i a r k a n a k t ó r y o h ledwo widoczno s ą anemiczne zarysy r ą k . R z e ź b y asekuruje się w ton s p o s ó b na w y p a d o k g d y b y k t o ś j e j r z e ź b y Madejowej, w zajadzie w y b i t n i o arealistyczne, w r z o c z y w i s t o ś c i skrytykował nie s ą oderwane od obserwowanej przoz n i ą r z o c z y w i s t o ś c i . „ K a ż ­ lub wyśmiał. W rzeczywistości jest do swoich „ l a l e k " bardzo p r z y w i ą z a n a a r z e ź b i e n i e sprawia jej d u ż o ra­ da m o j a r z e ź b a , j a k idzie o t w a r z , jest podobna d o ś c i . „ C i e s z ę s i ę , żo jest ich t a k d u ż o . K a ż d a z n i c h k o l o r e m c z ł o w i e k a . W Tuchowie m o j e r z e ź b y m o ż n a z o b a c z y ć n a u l i c y . c z ł o w i o k a po p r o s t u p r z y c i ą g a . N i o m o g ę o d e j ś ć d o p ó k i nie s k o ń ­ M o j a m a t k a t y c h l u d z i t e ż w r z e ź b i e poznaje. N a r z e ź b i o czę". ( i l . G) m a t k a m a t w a r z k o b i e t y , k t ó r ą z n a ł a m ze szpitala". 0 swej rzeźbiarskiej pracy opowiada prosto i całkiom n a t u r a l n i e : „ w e z m ę klocek, nio w i e m co z niogo b ę d z i o . P o m y ś l ę , narysuję i dopiero w y c i n a m " . W y c i n a n i o zawsze zaczyna od do żywego Rodziny T a k ą d r o g ą doszła r z o ź b i a r k a do p o r t r e t o w a n i a . P r z y k ł a d e m jest r z e ź b a , k t ó r a w e d ł u g i n f o r m a c j i a u t o r k i przedstawia d y r e k ­ g ł o w y a ściślej od t w a r z y p o n i e w a ż g ł o w a p r z e w a ż n i e n i c z y m nie t o r a M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r n o w i o A d a m a Bartosza ( i l . 1). jest o d k o r p u s u odgraniczona. „ N a j b a r d z i e j l u b i ę w y c i n a ć oczy', Jest t o r ó w n i e ż klocek, j a k wszystkie poprzednie, o w a l n y w prze­ bo m i się w y d a j e , ż e na, m n i e p a t r z ą " . C h o c i a ż nie uznajo surowogo k r o j u , u g ó r y s p ł a s z c z o n y , na k t ó r y m w y c i ę t a jest r y t e m t w a r z drewna, twarze, j a k w i e m y , zawsze zostawia „ c z y s t o " , okolona maluje t y l k o b i a ł k a i t ę c z ó w k i oczu, b r w i , usta i zarost. Szczególnie w y d a t n y m , czarnym zarostom. Postać odziana jest w l u ź n ą s z a t ę k o l o r u c z e r w o n o - b r ą z o w e g o u s i a n ą g ę s t o niere­ silnie akcentuje w ą s y , k t ó r e w j e j w y k o n a n i u p r z y b i e r a j ą f o r m ę gularnymi biało-zielonymi k s i ę ż y c a n a n o w i u z k o ń c a m i ostro z a d a r t y m i o d g ó r y ( i l . 4). p ł y t k i m r y t o m d z i e r ż ą d y r e k t o r s k i e insygnia. P r a w a opuszczona Czasem zdarza się, żo t w a r z jest w y m o d e l o w a n a plastycznie „ c i a p k a m i " . Małe rączki wydobyto w d ó l t r z y m a zielony d ł u g o p i s , lewa przyciska do ucha s ł u c h a w k ę p r z y p o m o c y n i e c k o w a t y c h w g ł ę b i e ń i ostro c i ę t y c h zmarszczek t e l o f o n i c z n ą . Z ust zwisa m a ł a , z a k r z y w i o n a fajeczka, s t a n o w i ą c a ( i l . 5). indywidualny atrybut N a j c z ę ś c i e j p o s z c z e g ó l n y k ł o c e k przedstawia t y l k o j e d n ą pos­ t a ć . G d y rzoźbila Ś w . R o d z i n ę ( i l . 9) p o s t a ć m a ł e g o Jozusa b y ł a M a r i i Madejowej kilkakrotnie płaskorzeźby. w y m i e n i a n a , g d y ż nie o d p o w i a d a ł a wyobrażeniom a u t o r k i . K o m p o z y c j o s k l a d a j ą c o się z dwojga l u b w i ę k s z e j ilości portretowanego. P r ó c z „ l a l e k " mniejszych i w i ę k s z y c h , k t ó r e w reprezentują Przykładem twórczości r z e ź b ę p e ł n ą , t w o r z y ona czasem jest n i e w i e l k i , p r a w i e kwadratowy klocek, na k t ó r y m w y k o n a n y jest r y t e m zarys M a t k i Boskiej o s ó b r o z w i ą z a n e b y w a j ą t e ż w ton s p o s ó b , że w j e d n y m k l o c k u w p ó l p o s t a c i z D z i o c i ą t k i o m n a r ę k u ( i l . 7). Podobnie j a k r z e ź b y r z e ź b i się n p . t r z y twarze jedna n a d d r u g ą , j a k t o m a połne, płaskorzeźba w r z e ź b i o z a t y t u l o w a n o j Rodzina miejsce ( i l . 6), lub toż mniejsza p o s t a ć w k o m p o n o w a n a b y w a w m a s y w w i ę k s z o j postaci m i e s z c z ą c się na n i m c a ł y m s w o i m k o n t u r e m ( i l . 2). R z e ź b y j a k w i o m y s ą z n a t u r y polichromowano. P o c z ą t k o w o malowano b y ł y s z k o l n y m i a k w a r e l a m i , obecnie k o l o r o w y m i w i l - 198 jest również polichromowana, kolory są j o d n a k bardzo spokojne, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i . R z e ź b y Madejowej s ą dotychczas bardzo m a ł o znane. W r . 1977 cztery z n i c h z a k u p i ł o M u z e u m E t n o g r a f i c z n o w K r a k o w i e ( t r z y dalsze p o z o s t a w i ł a w darze, ż e b y z n i m i nio w r a c a ć do d o m u ) . W i ę c e j jest ich w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w T a r - �I w a ł a swoje m y ś l i w chwilach dobrego l u b złego n a s t r o j u , zwie­ rzenia, a czasem po p r o s t u drobno u t w o r y w postaci bajek o zwie­ r z ę t a c h czy ludziach. U t w o r y te nie o d z n a c z a j ą się w p r a w d z i e n a d m i e r n ą p o p r a w n o ś c i ą f o r m y , ale w s k a z u j ą na d u ż ą w r a ż l i w o ś ć a u t o r k i , k t ó r a n i e z w y k ł o ż y w o reaguje na wszystko co j ą otacza i co o d b i o r ą w k o n t a k c i e z otoczeniom. U w i e l b i a p r z y r o d ę we wszelkich j o j przejawach, jost ona dla niej ź r ó d ł o m radości i optymizmu: G d y co d z i e ń rano Okno o t w i e r a m , S ł y s z ę srobrny glos skowronka I złoty troi słowika I innych p t a s z ą t istną wrzawę. Zaczynam w i e r z y ć w ż y c i e , Ze p i ę k n e i ciekawe, Piękno od kolorów, P a c h n ą c e miłością I szumom ciemnych b o r ó w . Wiosnę widzi autorka jako królownę, k t ó r a „ w s z y s t k o maluje, cieszy i b o g a c i " . A j o s i e ń : Idzio złocista josień, T a k a ż w a w a staruszka, S t r ą c a oddechom jabłka, Przobioga dreszczem po I I . 7. Matka Boska z Dzieciątku gruszkach. I d z i o skulona, z z i ę b n i ę t a , W s z y s t k o spycha z p o ł a , Twarda, nieugięta ż e g n a j jesieni z ł o t a . Wiolo u w a g i p o ś w i ę c a a u t o r k a k w i t n ą c y m drzewom, zwie­ r z ę t o m , zjawiskom atmosferycznym (wichura, deszcze, b u r z a ) , zachwycają j ą chmury, w których widzi m n ó s t w o interesujących postaci: nowio, k t ó r e się w p o w a y m sensie Maria. M a d e j o w ą zaprasza do u d z i a ł u w konkursach opiekuje, i prozontujo jej r z o ź b y W y s t a r c z y g ł o w ę p o d n i o ś ć do g ó r y na B y widzieć w górze chmur całe fury w y s t a w a c h . K o n t a k t z muzeum w Tarnowie t r w a j u ż sporo l a t . „ D y r e k t o r a Bartosza p r z y s ł a ł do m n i o m ó j b r a t Józof, Pięknych, żeby Bartosz w y ś m i a ł się z m o i c l i r z e ź b , a on tymczasem wzi<jł ode m n i o 7 r z e ź b na k o n k u r s i puszystych, Srebrzysto-bialych, (a w n i c h : ) dostałam I I nagrodę. Później kupili Olbrzymie zamki, r z o ź b y do M u z e u m " . Piękne królowny, M i a ł a t e ż Madejowa przez k r ó t k i czas k o n t a k t z „ M i l l e n i u m " I królowiczo i czarownicy w K r a k o w i e , k t ó r o wzięło od niej p a r ę prac do s p r z e d a ż y a t a k ż e I złe czarownice, z k r a m a m i w Sukiennicach, a ł e to się bardzo szybko u r w a ł o , g d y ż Konie i słonie, Madejowa w zasadzie nio jest nastawiona na pozbywanie się swych prac w obce r ę c o . W r. 1979 na podstawie W i l k i i niedźwiedzie, ogłoszenia Nawet imć Twardowski, k t ó r y w prasie p r z e s ł a ł a „ n a j a k i ś k o n k u r s " t r z y swojo r z e ź b y , a m i a ­ Czeka a ż z a s n ą nowicie: chłopa z kosą, chłopa z siekiorą i kobietę z grabiami. Zoby l u d z i o m Nio p a m i ę t a j u ż j a k i t o b y l k o n k u r s i j a k i b y ł jego r e z u l t a t , w a ż n o natomiast b y ł o t o , żo r z o ź b y nie p r z e d s t a w i a ł y a n i o s ó b k o r o n o w a n y c h ani ś w i ę t y c h , t y l k o zwyczajnych ś m i e r t o l n i k ó w . W rozmowach z M a d e j o w ą na t e m a t w s i , gdzio się u r o d z i ł a , czy odlogłcgo p r z o d m i o ś c i a w Tuchowie, gdzio p ó ź n i e j z a m i e s z k a ł a , P i ę k n o sny z g ó r y . Uwagę wsi (Lato Kosiarz, B y b a b u n i a sto l a t jeszcze ż y ł a , Pownego r a z u p r z y w i o z ł a do K r a k o w a swojo wiersze, „ k t ó r y c h Spokój i błogość s w ą obocnością dotychczas n i k t nio c z y t a ł , t y l k o jodon k s i ą d z w T u c h o w i o " . W domu czyniła. Pisane s ą w zeszycie s z k o l n y m o p r a w i o n y m w zielony ozdobny znajduje się napis: Chatka, B y k i o d y ś w p r z y s z ł o ś c i inaczej nie b y ł o , nie p i s z ę " . flamastrem, Żniwa, Bardzo się b o j ę , b y się nie z m i e n i ł o p i s a ł a m — t o b y ł o nawet w c z e ś n i e j od tego r z o ź b i e n i a , ale teraz zielonym ranek, żolazną ręką trzyma p y t a n i e : „ C z y p a n i p r z y p a d k i e m nie pisze wiorszy? — D a w n i e j i Niedzielny W swym domu rygor szał. S p o s ó b w j a k i to m ó w i ł a s p o w o d o w a ł , że w rozmowio p a d ł o czerwonym wieś, B a b u n i a wiojska kobiecina, o ptakaeli i innych zwierzętach i to był joj świat, k t ó r y j ą wzru­ narysowanych na wsi, Moja n a s t r ó j wiejskiej niodzioli, gdzio r o d y . C h ę t n i o o p o w i a d a ł a o s ł o ń c u , k w i t n ą c y c h sadach i lokach, kwiatów p o e t k i w d u ż e j miorzo skupia w i e ś i praca l u d z i na Domek i i n . ) . Ze s z c z e g ó l n y m uczuciem opisuje r o d z i n n y z w r a c a ł o u w a g ę j o j ż y w o i bardzo b o z p o ś r o d u i o odczuwanie p r z y ­ papier. N a pierwszej k a r t c e kratkowanego zeszytu, n a d w i ą z a n k ą kury, przynieść W i d a ć j e d n a k , żo coś z m i e n i ł o się w ż y c i u poetki, gdyż u t w o r ó w przepojonych s p o n t a n i c z n ą r a d o ś c i ą j o s t ooraz mniej, p o j a w i a j ą się n a t o m i a s t u t w o r y ś w i a d c z ą c e o m n i e j o p t y m i s t y c z ­ „ T o nie s ą moje wiersze, n y c h nastrojach T o t y l k o moje ziolone m y ś l i " a u t o r k a z t a k ą t r o s k ą p i s a ł a z n i k n ą ł . P o j a w i ł y się inne e l e m e n t y : Jost t o zbiorek, na k t ó r y s k ł a d a się 41 wiorszy pisanych n a j w i ­ Burza w (Smutek, Samotność i in.). Spokój, o k t ó r y m domu doczniej w r ó ż n y c h czasach i w r ó ż n y c h nastrojach. Coś w rodzaju M ó j p i ę k n y , s ł o n e c z n y , c i c h y ranek poetyckiego n o t a t n i k a czy p a m i ę t n i k a , w k t ó r y m a u t o r k a n o t o ­ R o z l e c i a ł się j a k b a ń k a mydlana, 299 �B u r z a gradowa z a w i s ł a w p o w i e t r z u . Wystarczy r u s z y ó d r z w i a m i B y powiat s z a l e ń c z y p r z e c i ą g , B y z a c z ą ł p r z e w r a c a ć s p r z ę t y i naczynia, B y e k s p l o d o w a ł a burza. J a k zegarowa z a r d z e w i a ł a m i n a . P r z e ż y c i a m u s i a ł ) - b y ć istotnie silne i nio wesoło, skoro a u t o r k ę naw e d z a j ą m y ś l i dalckio od dawnoj ż y w i o ł o w e j r a d o ś c i ż y c i a : Odchodzić gdzioś? To c ó ż . że p i ę k n a t r u m n a I dużo pięknych kwiatów, N i c po m n i o nio zostanie, A n i oddech, ani miłość. A n i to pisanie. Zginie gdzieś w c i e m n o ś c i s m u t n o j , Zadumane j . Tylko trawa urośnie i położą kamień, A m o ż o d z i a t k i z a ś w i e c ą świoeę I położą k w i a t k i . Ż e b y nie p o z o s t a w i a ć C z y t e l n i k a z p o n u r y m i m y ś l a m i o ś m i e r ­ ci, zacytujemy jeszczo jeden wiersz ze starszego r e p e r t u a r u : Słomiany chochoł P r z y k r y j s ł o m i a n y chochole Moje róże i giadiole I I . 8. Maria I piwonie p r z y k r y j toż Madej, 1979 r . Rozłóż swoją suknię W z d ł u ż i wszerz. Zechciej t e ż p o p r o s i ć się, że j u ż wszystko n a p i s a ł a m , co m i a ł a m do napisania. M o ż e P i ę k n i e brata swego jeszcze do tego w r ó c ę , j a k s i ę c o ś stanie, c o ś m n ą w s t r z ą ś n i e " . T a k a jost w p r z y b l i ż e n i u s y l w e t k a M a r i i M a d o j , Żeby m i pożyczył B y m ja mogła otulić jej d z i a ł a l n o ś ć r z e ź b i a r s k ą t r u d n o b y ł o b y u w a ż a ć j ą za a r t y s t k ę Winogron koronę. l u d o w ą skoro ani nie n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j , D a m ci za to w zamian a n i j e j praco nie z o s t a ł y zaakceptowane i p r z y j ę t e w j o j w ł a s n y m N a płaszcz n o w ą slomę- wiejskim W e ź t e ż pod s w ą s u k n i ę i malowanie „ l a l e k " stanowi j e j o s o b i s t ą p o t r z e b ę . Daje Zwierzątka malutkie m o ż n o ś ć oderwania się o d r z e c z y w i s t o ś c i i zapomnienia o codzien­ One ci na w i o s n ę nych P o d z i ę k u j ą cudnio t w ó r c z o ś e i amatorskiej podobnej do t e j , j a k ą u p r a w i a ł n i e ż y j ą c y Śpij j u ż m ó j k o c h a n y już Horódek z Orawy. ś r o d o w i s k u . Madejowa r z e ź b i dla siebie. W y c i n a n i e kłopotach. Jest to więc klasyczny p r z y k ł a d Inaczej przodstawia się sprawa z jej t w ó r c z o ś c i ą Chochole s ł o m i a n y . ,,Co p a n i ą skłoniło do pisania w i e r s z y ! — P i s a ł a m j a k b y ł o jej wiejskiej poetycką. T u r ó w n i e ż nie w i d a ć b e z p o ś r e d n i o g o z w i ą z k u , czy w p ł y w u t r a ­ jasno, zielono, j a k p a c h n i a ł y k w i t n ą c e drzewa. P i s a ł a m bo b y ł o d y c y j n e j poezji l u d o w e j , widoczne s ą j o d n a k w y r a ź n o p o k r e w i e ń ­ cudnie. — A czomu p a n i teraz nie pisze ? — „ B o mojo wierszo s ą stwa z współczosną poozją chłopską, k t ó r a w środowisku wiejskim jeszcze gorszo n i ż r z o ź b y . A poza t y m , w d o m u nio m o g ł a m i nie t y l k o w i e j s k i m o t y m m ó w i ć . P i s a ł a m w nocy j a k nikogo nie b y ł o , z r o s z t ą wydajo w i ę k s z y m uznaniem- I I . 9. Sw. Bodzina P o t . : K . Reinfuss, i l . i , 6, 8, 9 1 rzeźbiarki i p o e t k i wiojskioj. A l e czy l u d o w e j ? J e ś l i w e ź m i e m y p o d u w a g ę P ł a s z c z y k a swojego oioszy się ż y c z l i w y m p r z y j ę c i e m i coraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66ce9f68a5bed15b5be48cfe3a9d30fa.pdf 90691c85bd6b461d710fe495978c8546 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4311 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource szopka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4013 Title A name given to the resource Szopka z Sieteszy w powiecie przeworskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.11-12; s.328-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bye. 1. Rysunek perspektywiczny szop­ ki z Dąbrówek wg. szkicu A. Jaworczaha ,,a" miejsce gdzie ustawiony był żłóbek SZOPKA W Z SIETESZY POWIECIE PRZEWORSKIM ROMAN W X X I tomie Ludu z r. 1932 opublikował A. Jaworczak interesujący opis szopki ze wsi Dąbrówek, położonej w powiecie łańcuckim ). W artykule t y m podany jest przebieg przedsta­ wienia szopkowego, konstrukcja szopki i lalek, oraz teksty pieśni śpiewanych przy tej okazji. W bieżącym roku w związku z badaniami pro­ wadzonymi w sąsiednim powiecie przeworskirn, udało m i się wejść w posiadanie materiałów do przedstawienia szopkowego granego w Sieteszy, wsi oddalonej od D ą b r ó w e k o 15 k m w kierunku południowo-wschodnim. Ze względu na to, że nowe m a t e r i a ł y częścio­ wo uzupełniają a częściowo rozszerzają wiado­ mości o szopce, podane przez Jaworczaka, uwa­ żam, iż będzie rzeczą pożyteczną i ten drugi opis opublikować Jak wynika ze szkiców i notatek Jaworczaka szopka z D ą b r ó w e k stanowi niewielki budyneczek o w y m . 60 X 60 X 40 cm, n a k r y t y dachem d w u spadowym, pozbawionym ściany frontowej. Wew1 328 T REINFUSS nątrz w rogach znajdują się po jednej, z każdej strony, dwie niewysokie budki (niezbyt szczęśliwie nazwane przez Jaworczaka „wieżami"), w których, zwrócone na przeciw siebie, umieszczone są drzwi. W podłodze szopki wycięta jest szpara, biegnąca między jedną b u d k ą a drugą, kończąca się po obydwu stronach szerszymi otworami, służącymi do wkładania lalek. Żłóbek wraz z otaczającymi go figurkami znajduje się mniejwięcej w środku scenki między poruszającymi się z tyłu k u ­ kiełkami a widownią. Ten właśnie sposób rozplanowania sceny jest największą oso­ bliwością szopki z Dąbrówek, gdyż zwykle żłóbek umieszczony bywa w głębi, zaś figurki ruchome na przodzie, od strony widzów. Szopka z Sieteszy, przedstawiona na ryc. 2, różni się od wyżej opisanej w sposób bardzo istotny. Budynek jej składa się z niszy nakrytej daszkiem dwuspadowym, zamknięty po bokach dwoma wieżami. K r a w ę d z i e daszku obiega ażu­ rowa listwa, u góry zaś w trójkącie szczytowym �Bye. 2. Szopka znajduje się rzeźbiona w drzewie ozdoba, przy­ pominająca pęk wachlarzowato rozchodzących się ku dołowi promieni. U dołu w środku niszy umieszczona jest p r z y b u d ó w k a , stanowiąca w ł a ­ ściwą stajenkę betlejemską. Nakryta jest ona da­ chem słomianym, również dwuspadowym, z t r ó j ­ kątną ścianą szczytową, w której wycięta jest 8-promienna rozeta. Krawędzie daszka zdobią wycinane listwy. Ponad daszkiem stajenki biegnie zrobiona z deski szarfa z napisem: „GLORIA I N AKCESS I Z DO", a nad nią rodzaj ganeczku z balustradą, składającą się z 4 toczonych filar­ ków. Po obu stronach stajenki w tylnej ścianie wycięte są proste okna, przez k t ó r e kukiełkarz obserwuje przebieg przedstawienia. Wieże, stanowiące boczne ściany niszy pesiadają podstawę k w a d r a t o w ą , są jednopiętrowe, nakryte niskimi daszkami ostrosłupowymi, gdzie dawniej tkwiły chorągiewki. W dolnej kondyg­ nacji wież w ścianie zwróconej ku widzowi znaj­ dują się drzwi, górą łukowate, przez które wysuwa się lalki. Nad drzwiami, wykonane z profilowanej z Sieteszy. deseczki, naklejone są t r ó j k ą t n e gzymsy, zaś ponad nimi widnieją otwory okien podklejone od spodu kolorową, niebieską bibułką, skąd przedostaje się światło o umieszczonych w e w n ą t r z wieży świe­ czek. Nad górnym daszkiem szopki znajduje się na pionowej desce sześcioramienna gwiazda, w y k o ­ nana w formie pudełka ze ścianą frontową w y klejoną czerwonym celofanem. W e w n ą t r z gwiazdy w czasie przedstawienia pali się świeczka. Opisana tu budowla wysoka na 95 cm, po­ siada podstawę o wymiarach 100 X 40 cm, w k t ó ­ rej wycięta jest wzdłuż przedniej krawędzi szpara z odgałęzieniami, wiodącymi do drzwi obu wież i w kierunku stajenki. Służy ona do poruszania kukiełkami. Na trzech bokach podstawy ustawiony jest drewniany parkan o dosyć rzadkich sztache­ tach, od w e w n ą t r z zalepionych czerwoną bibułką, aby nie były widoczne patyki, na których poru­ szają sie- kukiełki. Powierzchnia szopki pomalowana jest jasno­ niebieską farbą olejną, dachy i deska podtrzymu- �Arc. 3. Postać króla jąca gwiazdę na czerwono, gzymsy, listwy przy daszkach i okna r i złocone, zaś filarki na ganecz­ ku i napis (GLORIA etc) srebrne. Wewnątrz stajenki ustawiony jest żłóbek, w k t ó r y m była rzeźbiona z drzewa postać Dzie­ ciątka (dziś brak), po bokach zaś żłóbka rzeźbione z drzewa i. odziane w ubiory ze szmalek stoi..; Matka Boska i Św.- Józef, a koło nich, tylko n eco w tyle rzeźby drewniane wołu i osła. ; Poza wymienionymi wyżej figurkami zgro­ madzonymi w stajence należy do szopki 31 ru­ chomych kukiełek, na które składają się: postacie Trzech Króli, diabeł, śmierć, Cygan z niedźwie­ jadącego na wielbłądzic. dziem (ryc. 4), dziadek (ryc. 5), pasterz, 2 muzy­ kantów, 2 chłopców z cepami, 2 Żydów, żołnierz, Węgier z olejkami, Hiszpan, Niemiec, Holender, L i t w i n , Rusin, ,,łacinnik", 9 postaci kobiecych w t y m czarownica z m a ś l m c ą do robienia masła i 2 luźne figurki zwierzęce, przed­ stawiające owcę i psa. Kukiełki wykonane są zasadniczo z drzewa. Głowa, korpus i patyk do podnoszenia stanowią jedną całość. Ręce (z drutu) są u przeważnej części figurek nie­ ruchome. Pewne tylko lalki, jak np. czarownica, diabeł, Cygan muzykant mogą poruszać r ę k a m i dzięki połączeniu z dodatkowym drutem, k t ó r y ; �szopkarz pociąga w odpowiednich momentach. Takie samo urządzenie umożliwia paru lalkom poiuszanie głową. U czarownicy głowa umieszczona jest na strunie luźno przewleczonej przez otwór w korpusie. Z chwilą gdy szopkarz wypuści z ręki s t r u n ę głowa spada, dzięki czemu może być odegrana scena, w której śmierć ścina czarownicy głowę przy pomocy kosy. Poszczególne figurki ubrane są w szaty w y ­ konane z materii, k a w a ł k ó w futra i filcu. Pewne postacie męskie jak: żołnierz, młócący chłopi i jeden z m u z y k a n t ó w mają czapki rzeźbione w drzewie i pomalowane farbą olejną. W kukieł­ kach męskich wykonawca figurek starał się przy pomocy odpowiedniego kostiumu podkreślić cha­ rakter poszczególnych postaci, ich przynależność zawodową, czy narodową. I tak np. Trzej K r ó l o ­ wie ubrani są w szaty orientalne z „bogatymi" płaszczami, spadającymi z ramion, na głowach mają korony lub „ m i t r y " (ryc. 3), chłopi odziani są w długie parciane koszule przepasane pasem, kamizelki bez r ę k a w ó w , na' głowach zaś noszą krakowskie rogatywki lub okrągłe magierki, Żydzi mają sobolowe czapy i długie czarne chałaty. Du­ żą też u w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do zaopatrzenia f i ­ gurek w odpowiednie atrybuty. Pasterz trzyma w ręce długą u góry zakrzywioną laskę, j a k ą w i ­ dujemy u pasterzy biblijnych, dziad dźwiga wo­ rek, Węgier ma flaszkę z olejkami, Cygan k i j , k t ó r y m pogania niedźwiedzia, muzykanci instru­ menty. Wśród postaci kobiecych nie widać tak wielkiej rozmaitości. Odziane są one w zwykłe ubiory wiejskie, jedne w gorsetach i spódnicach Byc. 4. Cggan z niedźwiedziem. z naszywanymi tasiemkami, inne w ubrania z i ­ mowe, z chustkami zakręconymi dookoła szyi. Stroje te są potraktowane dosyć konwencjonalnie i nie uwzględniają charakteru regionalnego posz­ czególnych postaci. Od reszty odbiega jedynie f i ­ gurka czarownicy, posiadająca ruchome ręce i głowę, a jako atrybut maślnicę, w której robi masło. Serię figurek zamykają postacie zwierząt. Wymienić tu należy osła i wołu, stojących w sta­ jence, konia, wielbłąda i słonia, na których jadą Trzej Królowie, owcę, psa, niedźwiedzia. Figurki te wykonane są z drzewa, jedynie niedźwiedź po­ siada tułów pokryty futrem (ryc. 4). Rozpatrując kukiełki z Sieteszy cd strony artystycznej zwrócić musimy uwagę przede wszystkim na głowy, w których wykonanie wło­ żył artysta niewątpliwie najwięcej wysiłku. Mimo właściwego dla ludowej rzeźby schematyzmu w traktowaniu pewnych szczegółów twarzy w wie­ lu figurkach przebija się stosunkowo duża doza realizmu, co w efekcie zarówno wśród kukiełek kobiecych jak i męskich, daje galerię typów peł­ nych wyrazu i między sobą dosyć silnie zróżni­ cowanych. Dążenie do indywidualnego opraco­ wywania poszczególnych twarzy najwidoczniejsze jest wśród postaci kobiecych, gdzie wyrazu nie można zmieniać przez środki tak proste jak doma­ lowanie wąsów czy brody. Widzimy więc wśród omawianych tu figurek kobiecych trwarze okrągłe o pełnych policzkach (ryc. 6), inne znów owalne lub wydłużone (ryc. 7); łuki nadoczodołowe są raz silniej zaznaczone, innym razem prawie niewi- Rgc. 5. Dziad i pasterz z szopki w Sieleszg. �doczne; nosy krótkie szerokie, odcięte od czoła, lub długie, stanowiące przedłużenie kości czołowej. W niektórych twarzach uwidocznione są wydatne kości policzkowe, w innych uderza pewien prognatyzm. Jeszcze bogatszą galerię typów dal rzeźbiarz w serii kukiełek męskich. (Ryc. 8 —13). Pewne z nich jak np. żołnierz lub jeden z grajków posiadają twarze tak indywidualne w wyrazie, że możnaby je wziąć niemal, za szkice portretowe. Owych kilkadziesiąt figurek do szopki o twa­ rzach potraktowanych w sposób realistyczny, ze świadomą tendencją do podkreślania cech indy­ widualnych, wywołuje mimowoli pewien scepty­ cyzm w ocenie typizacji, jako jednego z najważ­ niejszych kryteriów, odróżniających ludową pla­ stykę figuralną od nie ludowej. Nikt nie zaprze­ czy, że omawiane tu kukiełki są bezwzględnie „ludowe", niemniej w bogatej galerii, przedsta­ wiającej różne narodowości i zawody, trudno by­ łoby d o p a t r y w a ć się typizacji w traktowaniu po­ staci. Niekiedy zjawia się ona tam dopiero, gdzie rzeźbiarz daje figurki postaci biblijnych, jak np. postaci Trzech Króli, z których dwaj posiadają twarze prawie identyczne (ryc. 14). Przyczyna leży być może w tym, że artysta mógł się tu posłużyć jakimś obrazkiem dewocyjnym, k t ó r y narzucił mu wzór gotowy. Że wykonanie figurek poprze­ dził autor pewnymi studiami świadczy o t y m duża wierność z jaką odtwarza postaci egzotycznych zwierząt np. słonia czy wielbłąda. Zwierząt tych rzeźbiarz niewątpliwie nie znał z autopsji, w przeciwnym razie słoń nie byłby mniejszy od wielbłąda, konia, czy nawet psa. Podczas gdy w szopce z Dąbrówek figurki są zasadniczo nieme, szopka z Sieteszy posiada tekst, zresztą zaczerpnięty bez zmian z drukowanej kan tyczki ). 2 Zespół chodzący z szopką składa się z dziada, Żyda, dwóch „ministrów" (ministrantów — po­ mocników), ubranych w wojskowe czapki kościusz­ kowskie i pasy wykonane z papieru, oraz drewniane szable, kukiełkarza, poruszającego lalkami, wreszcie kapeli. Zadaniem Żyda jest wyszukiwanie domów, w których mogłoby być odegrane przedstawienie. Kiedy Żyd wytarguje już wstęp do chałupy idzie dziad i składa życzenia świąteczne, winszując gospodarstwu szczęścia, by „wszystko dobrze się chowało i w polu udawało", vaś pannom lub chłopcom rychłego ożenku i do­ brej partii. Przy życzeniach prosi dziad o miej­ sce dla szopki, która z całym korowodem wchodzi do izby przygotowanej już na odegranie wido­ wiska. „Ministrańcia" niosą szopkę i ustawiają w kącie izby, by obsługa kukiełek była niewidocz­ na. Przy zaświeconych w szopce światłach „mini- 332 T �strańcia" wraz z kapelą śpiewają kolendę, zaczy­ nającą się od słów. „Zaświeciła jasna gwiazda w obłoku, w obłoku..." a następnie kolendę' „Do nóg Twoich się zbliżamy...". W tym czasie zjawiają się kukiełki, które przy akompaniamencie muzyki i śpiewu odbywają swo­ je charakterystyczne tańce i oddają ukłony. Zgod­ nie z tekstem kantyczki defilują przed żłóbkiem pasterze (Franek, Stach, Kuba), a po nich Mazur, Rusm, Litwin, Węgrzyn, Niemiec, „Holenderczyk", Wioch, Hiszpan, Francuz, Cygan, Zyd i „Łacinnik", z których każdy wygłasza k r ó t ­ kie przemówienie okraszone paru słowami za­ czerpniętymi ze „swego" języka lub ich parodią ). 3 W pewnym momencie pojawia się na scenie czarownica, z przeciwnej strony wychodzi śmierć i ścina jej głowę. Po zniknięciu śmierci diabeł porywa czarownicę i wynosi. Scena ta jest niema. Na zakończenie korowodu zjawiają się postacie Trzech Króli, podczas gdy szopkarze śpiewają pieśń: „Królowie jadą z wielką paradą, A gdzie? gdzie! Ze wschodu słońca Szukają końca Zbawienia...". Po występach kukiełek wychodzi na front u k r y t y za szopką dziad i zaczyna w sposób hu­ morystyczny wywodzić swoje żale, mające na celu wyjednanie wśród widzów możliwie największych datków. Po otrzymaniu owej rzekomej jałmużny, żegna się dużym drewnianym krzyżem uwiązanym na końcu długiego różańca z kasztanów (zamiast paciorków) i zaczyna się modlić, wygłaszając pa­ rodię pacierza: „W imię ojca i syna, Kaśka i Maryna, wieczne odpoczywanie w stodole na sianie. U m a r ł a mi baba wczora, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi m i ty głupi chłopie pochowaj sobie b a b ę w przy­ kopie. Biorę na wózek ciągnę z kościoła aż m i pot ciecze z czoła. Jedzie pan — co sły­ chać chłopie — chamie, a na wieki wieków ament, a bieda panie jak się człowiek koniem stanie. U m a r ł a mi baba wczoraj, nie była wiele chora, poszedłem do księdza, proszę o pokropienie a on m i wynajduje wielkie zahańbienie i mówi t y głupi chłopie pochowaj se babe w przykopie. Zrobię bal nazapraszam na bal trochę księży, p a n ó w i chłopów, jest tu was trochu księży, p a n ó w i chłopów, a je­ steście gorsi od ruskich popów, a jak się nie poprawicie to jeszcze jedne tako babe zjecie. Wyl oz organista na wieżo i patrzy czy kogo 333 �Л у с . 14. Trzej Królowie nie wieżo, oj wieżo, wieżo umarłego, bardzo pana bogatego, jeszcze panu nie dzwonili a już pana diabli wzięli. Wieczne odpoczywanie w stodole na sianie a światłość wiekuisto niech im kamieniami świsto. Kaśka goło, Maciek goły, ścigały się do stodoły. Kaśka na piec, Maciek za nio w y ­ w a l i l i kasze z banio, a j o siedział na lipie i wywclołem na nich wszystkie slipie". 334 Do tego „pacierza" wplata dziad aktualne dowcipy pod adresem słuchaczy, a odchodząc m ó ­ wi: „Niech będzie pochwalony, który stworzył świat zielony, za kogo to sie mom modlić? czy za te duszyczki co u m a r ł y , żeby były zdrowe? czy za te duszyczki co ciała potrzebują?" Na t y m kończy się przedstawienie szopki. Pcdany wyżej opis z Sieteszy jest dla nas interesujący z k i l k u względów. Zgodnie z tym, co przed szeregiem lat napisał Jaworczak, a co w zupełności potwierdziły dzisiejsze badania, szop­ ka, jako marionetkowy teatrzyk o treści przed­ stawienia, jasełkowego jest w okolicach Łańcuta zasadniczo nieznana. Z a r ó w n o szopka z D ą b r ó ­ wek, publikowaan przez Jaworczaka, jak i opisana tu szopka z Sieteszy, są zjawiskami dosyć przy­ padkowymi, młodymi, wprowadzonymi pod w p ł y ­ wem lektury w postaci kantyczek. W Sieteszy zainaugurował szopkę Jan Ulman, k t ó r ą sam j ą zbu­ dował ok. r. 1900 i w y s t r u g a ł lalki, zebrał zespół i wyreżyserował całe widowisko. Mimo, że zasadnicza treść przedstawienia jest pochodzenia obcego, z Szopki z S i et e szg. zaczerpnięta z odpustowego druku dewocyjnego, całość nie jest pozbawiona elementów tradycyj­ nych. J u ż sam zespół, składający się z żywego „dziada", „Żyda" i dwóch „ministrów" przebra­ nych w stroje niby wojskowe, stanowi resztkę z zespołów kolędniczych, k t ó r e w okresie świąt Bożego Narodzenia obchodziły wieś z „Herodem", odgrywając krótkie przedstawienia jasełkowe. Z tradycyjnego repertuaru owych „Herodów" przedostały się pewne elementy do tekstów wygła szanych przez szcpkaizy. Dotyczy to przede wszystkim wesołych intermediów, w których występuje dziad lub Żyd. Humorystyczna trawestacja pacierza wygłasza­ na przez dziada jest tego klasycznym przykładem. Parodiowanie modlitw i innych czynności zwią­ zanych z religią nie należy w kulturze ludowej do rzadkości. Przypomnijmy sobie chociażby ów tak często po wsach słyszany sposób żegnania się: „W imię Ojca, kijem ojca, m a t k ę laską, dzieci trzaską". Utwory tego rodzaju oddawna były przez etnografów zbierane i opracowywane ). W parodii pacierza z Sieteszy jest jednak pewien rys specy­ ficzny, wymagający podkreślenia, jest to miano­ wicie satyra na stosunki społeczne, w której uwy­ pukla się z jednej strony charakterystyczny dualizm w sposobie traktowania ubogich i boga­ tych przy udzielaniu posług religijnych, z drugiej zaś uwidacznia się klasowa, antagonistyczna po­ stawa biednego chłopa w stosunku do księży, panów i chłopów (oczywiście tych najbogatszych we wsi). 4 �P R Z Y P I S Y 1 ) A l . Jaworczak: Szopka w Dąbrówkach, pow. Łańcut. Lud X X I , 1931. ) Tytułu i miejsca wydania kantyczki, której posiadany egzemplarz pozbawony jest karty tytuło­ wej, mimo starannych poszukiwań nie udato mi sic; ustalić. Jest to mała książeczka o foi macie podłuż­ nym 152 X U l mm posiadającej na stronie 11 wy­ drukowaną kolendę, zaczynającą się od stów: „Anieli w n ebie śpiewają . ' 2 Fotografie Дуг. 15 Składana wykonał skrzynka :1 ) np. Włoch: Divo monsiore nostro grand amore, A portaso un belpiastro, Delimoni Macaroni. Siderlata, efratata, Combelini biszkoptini. Period bombink ) W. Rosiński: Parodie i żarty w rzeczach reli­ gijnych. Mater, antrop. arch, i etnograf. Т. X I . S. Gonet: Przedrzeźn anie pacierza. Lud X 220. Ą Roman Reinfuss. do przenoszenia kukiełek. �КУКОЛЬНЫЙ ТЕАТР В СЕТЕШЕ, ПРЖЕВОРСКОГО У Е З Д А В селе Сегеша, в р о ж д е с т в е н с к и е д н и , д а н о Пыло марионеточное представление религиоз­ ного характера, на фане Р о ж д е с т в а Х р и с т о в а . З д а н и е театрика представлено на р и с . 2. В ы р е ­ з а н н ы е и з дерева и одетые в т р я п и ч н ы е одеж­ д ы куклы в ы г л я д я т довольно реалистично, что, главным образом, п р о я в л я е т с я в способе т р а к ­ т о в к и л и ц , п р е д с т а в л я ю щ и х большое разнооб­ р а з и е типов (рис. 4 — 13). В текст, п о ч е р п н у т ы й и з молитвенников, включены также народные мотивы и, м е ж д у прочим, п а р о д и я н а молитву, п р е д с т а в л я ю щ а я недолю мужика, которому из-за его бедности б ы л о о т к а з а н о в похоронах его у м е р ш е й ж е и ы . LES MARIONETTES DE SIETESZA DANS LE DISTRICT DE PRZEWORSK. Dans le village de Sietesza, dans la periode de Noel, on a donne une representation de marionettes, sur le theme religieux d'e la Naissance du Christ. Le batiment du petit theatre est represente par le des. No. 2. Les poupees sont en bois et habillees par des chiffons' ce qui les rend assez realistes. Cela se voit specialement dans la manierę de traiter les visages, ce qui enrichit I'assortiment des types (dess. 4 — 13). Au texte, tire des imprimes religieux distribute ii la kermesse, sont entremeles des textes populaires. comme p. ex. la parodie de la priere d'un pauvre paysan, qui exprime son triste sort, car on refuse de lui enterrer sa lemme. A PUPPET—SHOW AT SIETESZA I N THE DISTRICT OF PRZEWORSK. In the village Sietesza there was performed du­ ring the Christmas holidays a puppet—show of a re­ ligious character based on the birth of Christ. The theatre hall is shown in plate 2. The puppets were of wood and dressed in rag costumes; their realistic character is especially 336 T notable in the manner of making the faces, which are most varied in type (plates 4 — 13). With the text, taken from a devotional tract, are intermixed popular peasant themes including a parody of a pra­ yer, which describes the fate of a peasant, who cannot bury his dead wife because he has not sufficient money. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/692f8f8ac361db3092b558dd1fb67710.pdf ad4f63533bacc33db3d965a8f7d13153 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4569 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS W wypowiedzi p . B e y l i n a , który przeciwstawia sztuce a u t e n t y c z n e j , z a w a r t a j e s t r ó w n o c z e ś n i e kicz zupełnie ludowa twórczość jako zdecydowane dzisiaj sztuki, n i e będzie. drugiej zaś coś s z t u k i , a l e w e d ł u g naszej deklarują co chciałoby być o p i n i i n i m n i e jest. się j a k o s y m p a t y c y , a n a w e t dziełem Niektórzy miłośnicy kiczu. J e d n a k z t o n u , j a k i m się o t y m m ó w i , w y n i k a , że t o raczej (proszę m i w y b a c z y ć ) trochę c h i m e r y c z n a p o b a w i e n i a się czymś n o w y m , t a k i e s o b i e m o d n e jest chęć dziwac­ t w o , z t e j s a m e j k a t e g o r i i , z której w y n i k ł a r e h a b i l i t a c j a lamp naftowych i wyciągniętych z rupieciami starych samowarów. W istocie n a w e t przez s w y c h sympatyków kicz ocenia­ ny jest negatywnie. Widoczne j e s t t o choćby w stwier­ d z e n i u , że k i c z d o p i e r o w p e w n y m z a a r a n ż o w a n y m tekście m o ż e być d l a nas d o przyjęcia; kon­ n i e podkreślali­ byśmy tego w o d n i e s i e n i u d o dzieła, któremu przyznaje­ m y pełną wartość artystyczną. Jednym próba z celów naszej zdefiniowania dzisiejszej pojęcia kiczu. konferencji Wydaje mi się, j e s t t o z a d a n i e s z a l e n i e t r u d n e i żadne o b i e k t y w n e t e r i a próby t e j n i e w y t r z y m a j ą . Dlatego dyskusji bardzo pana z okazało się, że prelegenta innymi pewne obmyślane wypowiedziami kryteria okazały t o już w starannie w się pozwoliła określić kicz w sposób w jednoznaczny odróżnieniu od i recepty, zaspokaja, czynników, czy t o już zresztą szalenie zmiennych. jako kicz, w Zastanawialiśmy przyszłości może się kiczem się n a d t y m k i e d y p o j a w i ł się k i c z j a k o z j a w i s k o t o w a r z y s z ą c e twórczości a r t y s t y c z n e j . W y ­ daje m i się, że p o j ę c i e warstwienia k i c z u wyrosło n a gruncie społecznego i w y n i k a j ą c e g o roz­ z niego dualiz­ m u kulturowego. W społeczeństwach pryimitywnycVi, ^eŁ>nolitych w sensie społecznym i k u l t u r o w y m , c y c h się jedną skalą ocen w posługują­ d z i e d z i n i e s z t u k i , n i e może być m o w y o k i c z u w sensie m a s o w e j , pseudoartystycznej twórczości o mniej nym przeznaczonej dla warstw s m a k u a r t y s t y c z n y m . Pojęcie piero w t y m momencie, kiedy kiczu w wyrobio­ rodzi się do­ społeczeństwie roz­ w a r s t w i o n y m t w o r z ą się d w i e s z t u k i i d w i e r ó ż n e skale ocen. Jedna mas, druga — t a k czy uzurpuje sztuki — sobie stanowiąca inaczej szerokich ukształtowanej przywilej całego własność elity. 'Elita reprezentowania społeczeństwa i swoją monopol na ta sztuką tworzenie a sztuką s z e r o k i c h m a s , która o c e n i a n a w e d ł u g sztuki oficjalnej zostaje kryteriów określana m i a n e m k i c z u . która j a r m a r c z n e j r ó w n i e ż f o r m u ł o w a n e są z p u n k t u naszych Dlaczego n i e Przyładem oceniamy oceny określenie, się n a t o przyznaje Przy-7 dzieła r z e c z d a l s z a . Składa natomiast p o w s t a j e k o n f l i k t m i ę d z y sztuką oficjalną, uczoną, elitarną artystycznego artystycznych wymagań. dziś toku przez zawsze że k i c z j e s t t o dzieło s z t u k i , które n i e z a s p o k a j a kicze, k r y t e r i ó w o c e n y twórczości a r t y s t y c z n e j . N a t y m g r u n c i e raz na s z t u k i . W sensie czysto r o b o c z y m p r z y j ą ł b y m estetycznych że czy były kry­ konfrontacji chwiejne. puszczam., że c h y b a n i g d y n i e z n a j d z i e m y by była świątki i m pełną wartość artystyczną. M a m w r a ż e n i e , że i t o co w y r a ź n a ocena. Z j e d n e j s t r o n y m a m y n i e w ą t p l i w i e dzieło z p l a s t y c z n a , n p . rzeźbione obrazy n a szkle, które w ubiegłym w i e k u oceniane stosunku do pokazanej obowiązujących pominamy jest norm nie widzi czy i ta sztuki część nie sztuki widzenia oficjalnej. społeczeństwa, wytwórcą widzieć Nasze t u na wystawie dzisiejszej n a t o m i a s t , że konsumentem kiczu tego, wcale może, gdyż Za­ która w tym ocenia z p u n k t u w i d z e n i a k r y t e r i ó w o d m i e n n y c h niż wiele jest w go nasze. Szukając różnicy m i ę d z y k i c z e m a sztuką autentyczną, dopatrujemy się jej m.in. w postawie twórcy, który p r o d u k u j e s w e w y r o b y w sposób m a s o w y , b e z a r t y s t y c z ­ nych I I . 49. Koń, skarbonka, gips mai. ol., wys. 23 cm. Wyk. w Kolnie, kupiony na odpuście w Łowiczu w 1964 r. ambicji. Taka wyobrażać figurek, ocena nie jest słuszna. Proszę sobie, ż e p r o d u c e n t j a r m a r c z n y c h jakkolwiek robi je masowo w nie gipsowych celach zarobko­ w y c h , n i e uważa i c h za piękne. O n t w o r z y j e t a k s a m o szczerze jak produkcji co jest kiczem. umniejsza Zresztą artysta akademicki. Kwestia masowości r ó w n i e ż n i e j e s t i s t o t n a p r z y k l a s y f i k a c j i tego jej tam artystycznym Przecież wartości gdzie powielenie rzeczy estetyczn3 ch 7 mamy do czy czynienia p r a w i e zawsze występuje pięknej nie artystycznych. z rzemiosłem powielanie pier­ wowzorów. Wydaje n a naszej na m i się, że oglądając przedmioty w y s t a w i e , n i e powinniśmy karykatury, będące lepszym czy zgromadzone patrzeć n a n i e j a k gorszym naśladow­ n i c t w e m s z t u k i drobnomieszczańskiej, a l e j a k n a zupełnie szczerą twórczość posługuje To jest pewnej się inną po prostu skalą części ocen współczesna społeczeństwa, która a r t y s t y c z n y c h niż nasza. sztuka ludowa. Z e sztuką l u d o w ą przeszłości j u ż e ś m y się zdołali p o ­ godzić, a n a w e t można p o w i e d z i e ć , że zyskała o n a pełną aprobatę oficjalną. Żadna p o z y t y w n i e współczesnej ki l u d o w e j . Dawną natomiast epoka n i e oceniała j e j , r ó w n o l e g l e istniejącej sztukę ludową pod względem f o r m y odpowiada uznajemy, ona w sztu­ ponieważ znacznej mierze dzisiejszym kanonom sztuki oficjalnej, natomiast w kiczu jarmarcznym czy odpustowym, sztukę ludową, d o s t r z e g a m y nictwo XIX-wiecznej sztuki mierzając jarmarcznej możemy albo 16S do sztuki potraktować odnieść się do stanowiącym obecną j e d y n i e n i e u d o l n e naśladow­ drobnomieszczańskiej. oficjalną skalę ją a l b o j a k o bezwartościowy niej z pobłażliwą Przy­ ocen, kicz, życzliwością, ze �