40 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af3ff3fdf8958f6f6ed98828c44f09d9.pdf b7e2a309de89c6653dbcd1dce2a279a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5744 Title A name given to the resource Antropologiczne spojrzenie na globalizację - wprowadzenie/LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.13-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ W PROW ADZENIE Tematyczna część niniejszego rocznika „Ludu” poświęcona jest problematy­ ce globalizacji. Zebrane w niej artykuły powstały na kanwie referatów przedsta­ wionych na konferencji zatytułowanej „Antropologiczne spojrzenie na globaliza­ cję”. To naukowe spotkanie odbyło się w Poznaniu w 2007 roku pod patronatem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Celem tej kon­ ferencji była próba zorientowania się, w jaki sposób tematyka globalizacji ujmo­ wana jest przez polskich etnologów/antropologów kulturowych oraz na ile te in­ terpretacje odzwierciedlają specyfikę dyscyplinarną studiów antropologicznych. Nie ulega dziś kwestii to, iż niemal wszystkie nauki społeczne przystąpiły do intensywnych, choć - przyznać trzeba - nie zawsze pogłębionych i opartych na solidnych dociekaniach empirycznych, studiów na kulturowymi aspektami pro­ cesów globalizacyjnych. Obok przewodzących w tej debacie nauk ekonomicz­ nych i politologicznych problematyką globalizacji zajm ują się również socjolo­ gowie, filozofowie, historycy i religioznawcy. Każda z tych dyscyplin stara się na globalizację spoglądać z własnej perspektywy badawczej, wykorzystując do tego celu właściwe dla niej narzędzia i metody postępowania. Także antropologia społeczno-kulturowa „odkryła” ten obszar badań, czyniąc z niego jedno z cen­ tralnych pól obserwacji i interpretacji. Poszukiwania własnej, odrębnej specyfiki dociekań nad procesami globalizacji i ich kulturowymi skutkami doprowadziły do uformowania się wewnątrzdyscyplinamej specjalizacji nazwanej „antropolo­ gią globalizacji”. Podążyła ona, z jednej strony, śladem klasycznych studiów nad globalizacją zajmując się współczesnymi makroprocesami prowadzącymi do powiązań i przepływów idei między kulturami wszystkich kontynentów i krajów. Z drugiej natomiast strony, zajęła się kulturowymi konsekwencjami tych zjawisk rozpatrywanymi w skali mikro, a więc w typowym dla badań antropologicznych środowisku lokalnym czy regionalnym. W ten sposób tak zwane procesy i strate­ gie glokalizacyjne stały się niezwykle popularnym przedmiotem zainteresowań antropologicznych. Terenowe badania etnograficzne, ukazujące, jak w konkret­ nej społecznej przestrzeni ścierają się wpływy globalne z lokalnymi, rodzimymi wzorcami oraz co z tej konfrontacji wynika dla niewielkich grup dostosowujących �14 Wprowadzenie się do nowych, niespotykanych wcześniej wyzwań, są dla tego rodzaju studiów głównym źródłem refleksji o współczesnych transformacjach kulturowych. Tak więc rzec można, iż przedmiotem „antropologii globalizacji” jest globali­ zacja kulturowa, która dla celów identyfikacyjnych określana jest coraz częściej mianem „mundializacji” lub „mondializacji”. W centrum tak zdefiniowanych studiów antropologicznych nad globalizacją znalazły się więc między innymi ta­ kie istotne zjawiska charakteryzujące współczesną kulturę, jak formowanie się „warstwy kultury uniwersalnej”, zjawiska hybrydyzacji kulturowej, powstawa­ nie transnarodowych tożsamości czy też odrywanie się elementów kulturowych od swych pierwotnych kontekstów terytorialno-etnicznych i ich swobodny prze­ pływ do odległych społeczności. Dodatkowym zjawiskiem jest dziś także globalizacja samej antropologii, któ­ ra jak nigdy wcześniej funkcjonuje coraz wyraziściej w przestrzeni wyzwolo­ nej z etnonarodowego partykularyzmu, skłaniającego do badań własnej kultury i interpretowania jej z pozycji „narodowej” szkoły etnologicznej. Globalizacyjne procesy z jednej strony, a globalizacja antropologii z drugiej strony ułatwiły ba­ daczom kompetentne prowadzenie studiów, porównywalnych między sobą, za­ równo w bliskim kulturowo kontekście, jak i w rejonach terytorialnie odległych. Przy tym, zarówno w jednym, jak i drugim przypadku ich przedmiotem sązbliżone, uniwersalne zjawiska, rozpatrywane jednak w odmiennych kontekstach i ob­ serwowane z punktu widzenia specyficznych, lokalnych strategii adaptacyjnych. Tak więc, rzec można, iż dzisiaj tradycyjna kontradykcja między studiami typu Volkskunde, określanymi często jako „europejska etnologia”, a badaniami przy­ należącymi do kategorii Völkerkunde, zorientowanymi na poznawanie „egzo­ tycznych” kultur, została dzięki globalizacyjnym procesom przełamana. Zasygnalizowane wyżej zjawiska odzwierciedla także zestaw artykułów pu­ blikowanych w tej części tomu. W istocie próbują one ujmować globalizacyjne procesy z trzech perspektyw. Jedną z nich jest refleksja ogólnoantropologiczna prowadząca do dociekań nad charakterem związków zachodzących między globalizacją a tożsamością, etnicznością, urbanizacją czy trybalizmem. Druga perspektywa obejmuje studia nad oddziaływaniem globalizacji na konkretne społeczności lokalne, regionalne, etniczne czy narodowe, poczynając od ziemi kaszubskiej i cieszyńskiej, a kończąc na Japonii i Kazachstanie. Wreszcie trzecie ujęcie to próby uchwycenia i interpretacji glokalizacyjnych strategii realizowa­ nych w różnych częściach świata i ukazujących twórczy aktywizm adaptacyjny tych społeczności, które choć poddawane są ciśnieniu wielkich zmian, to starają się zachować swą tożsamość i zmodernizować swą egzystencję, wykorzystując w tym celu nowe instrumenty dostępne im dzięki globalizacji. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89d8eb344208a0ab8a4d0e0696571a64.pdf 10c0044761284ab378a2514545bb3162 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6163 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Intenet - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5748 Title A name given to the resource Etniczność w internetowej ekumenie/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.59-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 WALDEMAR KULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ETN ICZN O ŚĆ W INTERN ETO W EJ EKUM ENIE. CZY M OŻLIW A JEST SO LID ARNO ŚĆ CYFROW A? Jeśli globalna transformacja o niespotykanej dotąd skali - w gospodarce, po­ lityce, technologii i kulturze - jest faktem, to stało się tak przede wszystkim za sprawą możliwości oferowanych przez nowe media elektroniczne. Jeśli rzeczy­ wiście „Ziemia jest jednym miejscem”, a większość ludzkości żyje obecnie na „globalnej infostradzie”, to zawdzięczmy ten stan rzeczy istnieniu nowej inter­ netowej ekumeny. Nie bez powodu refrenem powtarzanym w humanistyce i na­ ukach społecznych stała się „nowa era”. Francis Fukuyama (2000) intronizował społeczeństwo informacyjne, Manuel Castells (1999) zadekretował, że żyjemy dzisiaj w „społeczeństwie sieci”, sami zaś jego beneficjenci, czyli internauci, twierdzą, że zasadne jest mówienie o nowym początku i nowych czasach; przy czym skrót B.C. nie oznacza, jak wcześniej, befare Christ, ale befare computers. Wpływ mediów (takich, jak radio i telewizja) na społeczeństwa w różnych regionach świata był przedmiotem badań antropologicznych co najmniej od po­ łowy XX wieku. Dzięki nim wiemy, że media te należy postrzegać jako źródło specyficznych praktyk kulturowych. Od początku lat 90. XX wieku antropolo­ gowie są z kolei świadkami rozprzestrzeniania się Internetu i technologii wir­ tualnych. Zjawiska te stawiają przed antropologią (i innymi naukami) pytania związane z ich właściwościami: przekraczaniem granic, niebezpośrednimi kon­ taktami, „odcieleśnioną” obecnością. Niezwykle istotne jest przy tym to, że In­ ternet ustanowił now ą przestrzeń do kreowania (i reprodukowania) różnych form tożsamości, wśród których poczesne miejsce zajm ują tożsamości etniczne. Przystępując do analizowania jakiegokolwiek wymiaru Internetu, warto pa­ miętać, że wciąż nie jest to medium o charakterze powszechnym, chociaż tempo jego rozprzestrzeniania się ma charakter bezprecedensowy i z całą pewnością transgraniczny. Choć przyjmuje się, że pierwszym rokiem masowego dostępu do Internetu był rok 1995, kiedy liczba jego użytkowników sięgnęła 16 milionów, to często zapomina się o innych danych. Oto jeszcze w 1996 roku większość, �60 Waldemar Kuligowski bo aż 66%, użytkowników sieci internetowej mieszkała w Stanach Zjednoczo­ nych. Z tego powodu w roku 2001 jeden z japońskich operatorów sieci inter­ netowej mógł autorytatywnie stwierdzić, że „w sieci wszyscy są Amerykana­ m i” (Mowbray 2003). Dominacja stron, domen i forów dyskusyjnych w języku angielskim była bezsporna, co skłaniało część komentatorów do lamentów nad niemożliwością autentycznej ekspresji w sieci osób i grup nieanglojęzycznych. Dzisiaj ta dominacja, zarówno w wymiarze użytkowników, jak i infrastruktury technologicznej, należy do przeszłości. Dane z 2002 roku mówiły, że osoby, któ­ rych językiem macierzystym jest angielski, należą w sieci do mniejszości i trend ten utrzymywał się w kolejnych latach. W 2008 roku już tylko co piąty internauta mieszkał w USA, a nowych osób korzystających z sieci najszybciej przybywało w Afryce i na Środkowym Wschodzie. W sumie - jak podawał raport firmy ba­ dawczej comScore z 2008 roku (Internet bardziej... 2008: 17) - na świecie żyły wówczas 824 miliony internautów: najwięcej, prawie 309 milionów, w regionie Azji i Pacyfiku; 233 miliony w Europie; prawie 184 miliony w Ameryce Północ­ nej; 59 milionów w Ameryce Południowej; niemal 40 milionów w Afryce i na Środkowym Wschodzie. Wśród internetowych wyszukiwarek, które są koniecz­ nym narzędziem nawigacji sieciowej, prym nadal w iodą Google oraz Yahoo!, lecz na trzecie miejsce przebojem wdarła się chińska wyszukiwarka o nazwie Ba­ idu (warto dodać, że właśnie rynek chiński, koreański oraz rosyjski są obszarami, gdzie mający globalne ambicje Google nie zdobył dominacji). Nowi użytkownicy tw orzą strony internetowe w swoich rodzimych językach, zamieszczając na nich treści związane z ich w łasną perspektywą kulturową i własnymi potrzebami. Jed­ n ą z naczelnych okazuje się manifestowanie/tworzenie/odbudowywanie różnych typów tożsamości etnicznych, zwłaszcza tych, które z rozmaitych powodów nie m ogą się swobodnie rozwijać off-line. W znanej, a jednocześnie użytecznej koncepcji, Thomas Holland Eriksen (1993: 13-14) wyróżnił cztery główne typy współczesnych grup etnicznych. Są to kolejno: 1. miejskie mniejszości etniczne. Do tej kategorii należą na przykład pozaeuropejscy imigranci żyjący w europejskich miastach, hiszpańskojęzyczni imigranci w metropoliach Stanów Zjednoczonych, a także grupy z interioru osiedlające się w miastach Afryki; 2. ludy tubylcze. To określenie jest rodza­ jem „terminologicznego parasola” dla rdzennych mieszkańców regionów, które w wyniku procesów historycznych utraciły polityczną samodzielność i obecnie są jedynie częściowo zintegrowane z dominującym narodem tworzącym państwo. Co ważne, to fakt, że chociaż Baskowie i Walijczycy są rdzenną ludnością dzi­ siejszej Hiszpanii i Wielkiej Brytanii - i z technicznego punktu widzenia należą do ludów tubylczych tak samo, jak skandynawscy Saami albo amazońscy Jivaro - to jednak nie są zaliczani do tej kategorii z powodów czysto politycznych (choć stan ten ulega zmianie); 3. protonarody (czy inaczej, jak podaje Eriksen, ruchy etnonacjonalistyczne). To zwykle bohaterowie mediów i serwisów informacyj­ nych: Kurdowie, Sikhowie, Palestyńczycy, Tamilowie ze Sri Lanki, wspomniani �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 61 Baskowie i inne grupy aktywnie pretendujące do miana „prawdziwego” narodu. Często są to grupy zwarte terytorialnie, zakorzenione i liczniejsze od wspólnot należących do dwóch pierwszych kategorii, nazywane niekiedy „narodami bez państwa”; 4. grupy etniczne w społeczeństwach pluralistycznych. Pod pojęciem „społeczeństwo pluralistyczne” Eriksen rozumie państwo powstałe na bazie ko­ lonializmu, którego dziedzictwo obejmuje zróżnicowaną pod względem kulturo­ wym, językowym, religijnym oraz etnicznym populację. Jako typowe przykłady podaje społeczeństwa Kenii, Indonezji i Jamajki. Eriksen wyraźnie zaznacza, że powyższa typologia nie jest wyczerpująca1, że stara się objąć szerokie spektrum „relacji etnicznych” we współczesnym świecie jedynie dla użytku analitycznego, który może stać w sprzeczności z koncepcja­ mi wyrażanymi przez samych członków takich grup. Mimo tych uzasadnionych zastrzeżeń, propozycja norweskiego antropologa stanowi dogodny punkt do ana­ lizy „relacji etnicznych”, jakie m ająm iejsce w sieci internetowej. Skoro na razie nie istnieje żadna oddzielna ontologia domen cyfrowych i nikt jeszcze nie do­ niósł o pojawieniu się cyber-człowieka, można przyjąć, że środowisko stron www w jakiś sposób reprodukuje porządek kulturowy ze środowiska off-line. Rzeczy­ wistość wirtualna wyrasta wszak z rzeczywistości analogowej, jej „zakończe­ nia” tkw ią w społeczeństwach i kulturach badanych od dwustu prawie lat przez antropologię. Wydaje się zatem, że w Internecie winniśmy mieć do czynienia nie tylko ze wspólnotami fanowskimi, skupionymi wokół konkretnych gier, z randkowiczami, filmowcami-podglądaczami oraz politycznymi blogerami, ale także z grupami, których wyróżnikiem i sieciową etykietą jest etniczność. Czy można w związku z tym mówić o nowym kontekście etniczności, jakim jest świat on-linel Czy do wokabularza antropologicznego dodać należy kolejny termin, czyli etniczność cyfrową? Poszukując odpowiedzi na te pytania, chciałbym przyjrzeć się obecności wy­ branych grup etnicznych w Internecie. By zachować w tej kwestii pewien anali­ tyczny porządek, postanowiłem wykorzystać Eriksenowską typologię i dla każ­ dego z wymienionych przezeń typów odnaleźć na stronach www ilustrującą go grupę etniczną. W rezultacie: 1. wybrana przeze mnie miejska grupa etniczna to Asyryjczycy; 2. ludy tubylcze reprezentować będąM apucze z Chile; 3. protonarody zanalizuję na przykładzie Tamilów; 4. grupą etniczną w społeczeństwach pluralistycznych będą tutaj Garifuna z Belize. Pytanie o cyfrowe wersje tożsa­ mości etnicznych będzie jednocześnie pytaniem o naturę grup i relacji on-line, o zależności między kulturą realną a wirtualną, a także o tytułową „solidarność cyfrową” i jej ograniczenia. 1 Kilka lat po przywołanej publikacji Eriksena, jego model został zmodyfikowany przez Steve’a Fentona (1999), który wśród grup etnicznych wyróżnił m.in.: 1. grupy pluralistyczne; 2. ludność poniewolniczą; 3. ludność rdzenną oraz 4. etnonarody. �Waldemar Kuligowski 62 Miejska grupa etniczna: Asyryjczycy „Jesteśmy najstarszym narodem na świecie, a naszą jedyną ojczyzną jest In­ ternet”, można było jeszcze kilka lat temu przeczytać na stronie niniveh.com. Od­ ważna i bardzo znamienna to deklaracja: oto naród, który uważa się za najstarszy na świecie (i nie wzbudziłoby podejrzeń to, że zaginął w pomroce dziejów), przy­ pomina o swoim istnieniu, a hasło „My żyjemy!” wysyła w świat za pośredni­ ctwem Internetu. Trudno zaiste o lepszy przykład związków między siecią www a etnicznością. Niestety, zacytowanej frazy nie można już odnaleźć, być może z tego powodu, że strona niniveh.com to obecnie zbiór linków do stron poświęco­ nych turystyce i spędzaniu wolnego czasu (można na przykład poszukiwać za jej pom ocą kontaktu z singlami w Iraku). Nie mam na to żadnych dowodów, ale taka transformacja może jednak świadczyć o ogromnej popularności wspomnianego adresu. Jeśli tak, znaczy to, że w świadomości internautów Asyryjczycy zaistnieli nader skutecznie2. Pierwotnie Asyryjczycy zamieszkiwali regiony, które dzisiaj określa się jako północny Irak, północny Iran, południowo-wschodnią Turcję oraz południową Syrię. Stolicą ich państwa było słynne miasto Niniwa. Dane statystyczne mówią, że współcześnie liczą około 3,3 miliona. Większość z nich mieszka na terenach dawnej Mezopotamii, ale duża część stanowi rozrzuconą po świecie diasporę. 300 tysięcy Asyryjczyków żyje w USA i Kanadzie, 93 tysiące w różnych krajach Europy, 64 tysiące w Armenii, Gruzji i Rosji, 33 tysiące w Australii i Nowej Zelandii, a około 150 tysięcy w jeszcze innych państwach (Aprim 2005). Dia­ spora ma zatem zasięg globalny, a przeważająca jej część to ludność skupiona w miastach. Asyryjska etniczność wypracowała wiele cyfrowych przyczółków. Na jednym z najważniejszych - niniveh.com - odwiedzający mógł przeczytać: Współcześni Asyryjczycy są potomkami mówiących po aramejsku starożytnych Asyryjczyków, jednej z najstarszych cywilizacji, jaka wyrosła na Środkowym Wschodzie i której historia liczy ponad 6750 lat. Nie jesteśmy Arabami ani Kur­ dami, a nasząreligiąnie jest islam. Asyryjczycy to chrześcijanie, posiadający swój język, kulturę i dziedzictwo. Jest to jednoznaczna deklaracja etnicznej przynależności i etnicznego wyklu­ czenia równocześnie: jesteśm y tacy a tacy i nie mylcie nas z tymi a tymi (nie od rzeczy będzie przyjąć, że wymienieni z nazwy Arabowie i Kurdowie są tymi grupami, które w błędnej identyfikacji najczęściej były kojarzone z Asyryjczykami). Istotny jest także użyty czas teraźniejszy - Asyryjczycy nie należą do 2 Strona ta została opisana na podstawie dostępu z dnia 19.09.2007 i 22.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 63 zamierzchłej przeszłości, ale żyją współcześnie. Żyją i walczą nie tylko o miej­ sce w potocznej świadomości, lecz także o oficjalne międzynarodowe uzna­ nie. Dowodem na tego typu działania była zamieszczona na tej samej stronie XX-wieczna historia prześladowań i masakr Asyryjczyków, jakie miały miejsce na terenie Turcji oraz Iranu, informacja o nowym podziale granicznym po wiel­ kich wojnach światowych, a także wydarzenia, daty i postaci związane z aktyw­ nością na rzecz międzynarodowego uznania istnienia narodu asyryjskiego. Na stronie aina.org (nazwa utworzona od skrótu Assyrian International News Agency) gromadzi się z kolei wszelkie doniesienia medialne w jakikolwiek spo­ sób związane z Asyryjczykami. Przedmiotem zainteresowania jest tutaj cały świat. To na tej stronie zamieszczono znamiennie zatytułowany tekst „Asyryjski Holocaust: od upadku Niniwy do powstania islamu”. Mowa jest o czasach bardzo odległych - rokiem zerowym jest w tym wypadku rok 612 p.n.e., kiedy to połą­ czone siły Medów, Scytów i Babilończyków zdobyły starożytne miasto Niniwa, a rzeczony tekst tworzy coś na kształt obszernej kroniki upadku i prześladowań. Uwagę zwraca ponadto wykorzystanie terminu Holocaust, przez większość histo­ ryków i dużą część narodu żydowskiego traktowanego jako określenie odnoszące się wyłącznie do hitlerowskiego planu etnocydu (nie pierwsze to oczywiście nad­ użycie tego pojęcia przez inny niż żydowski naród, który próbuje w ten sposób podkreślić skalę swoich negatywnych doświadczeń). Ciekawą informacją na tej stronie jest to, że 7 sierpnia - data masakry w Iraku w roku 1933 - jest obchodzo­ ny jako Dzień Pamięci o Męczeństwie Asyryjczyków. Na aina.org funkcjonuje też forum dyskusyjne, służące przede wszystkim poszukiwaniu osób w różnych krajach, udzielaniu wzajemnych porad i wysyłaniu życzeń świątecznych. Trzecią stroną, o której chciałbym tutaj wspomnieć, jest assyriannation.com. Jej twórcy, gdy była jeszcze w przebudowie, zwracali się do internautów z prośbą o udzielenie wsparcia finansowego, a odwiedzających witało zdanie: „Niech Bóg Cię błogosławi i niech błogosławi wszystkich Asyryjczyków”. Ludy tubylcze: Mapucze Dlaczego mój wybór padł akurat na tę społeczność? Otóż Mapucze - zwani wcześniej Araukanami - lud tubylczy zamieszkujący dziś terytorium Chile, to je ­ dyna bodaj indiańska grupa w Ameryce Południowej, która w okresie podbojów oparła się Hiszpanom. Fakt ten stanowi obecnie bardzo silne „miejsce pamię­ ci” dla mapuczańskiej tożsamości. Ta wielce chlubna historia niewiele ma już jednak wspólnego z teraźniejszością. Współcześni Mapucze tw orzą 1,5-milionow ą wspólnotę, której większość mieszka w miastach, a około 44% w stolicy kraju Santiago de Chile (200 tysięcy członków tego ludu żyje w sąsiedniej Ar­ gentynie). W organizmach miejskich Mapucze zasilają przede wszystkim niższe warstwy społeczne. Do rzadkości należą też osoby posługujące się w miastach �Waldemar Kuligowski 64 mapudungun, językiem etnicznym tej grupy. Niezwykle w ażną okolicznością jest to, że miejscy Mapucze często spotykają się z przejawami rasizmu; to dodatkowy czynnik sprzyjający porzucaniu przez nich własnej kultury i języka, który w ja ­ skrawy sposób odróżniał ich od pozostałych mieszkańców miast. Na paradoks zakrawa przeto, że internetowe strony poświęcone Mapuczom dotyczą w głów­ nej mierze ich kultury tradycyjnej, a nie aktualnego życia w mieście! Jeśli przeanalizujemy zawartość stron takich, jak mapuche.cl, nuevaimperial. cl i inerpatagonia.com3, to okaże się, że w sieci „występuje” niemal wyłącznie Mapucze idealny, taki, jakim był kiedyś, w suwerennej przeszłości, i taki, jakim winien stać się dziś. Wrażenie to potęgują publikowane na poszczególnych stro­ nach legendy i stare opowieści, opisy tańców, dawnego pożywienia i koncepcji kosmologicznych, a nawet przykłady mapuczańskiego humoru. Schemat wymie­ nionych stron jest powtarzalny: pisze się głównie o „sztuce i kulturze”, czyli biżuterii, rzeźbie, dawnych wierzeniach i ceremoniach religijnych, omawia uży­ wane onegdaj instrumenty. W każdym wypadku znajdziemy też m ałą kolekcję fotografii, na których uwieczniono Mapuczów w strojach tradycyjnych, ich cięż­ kie naszyjniki i kolczyki, malownicze bębny i flety, sceny tańca. Co znaczące, na większości stron www zamieszczono także słowniczki hiszpańsko-mapudunguńskie. Wynika z powyższego niezbicie, że znajomość własnego języka traktowana jest jako jeden z fundamentalnych wyznaczników tubylczej tożsamości. Skąd zatem, pytanie nasuwa się samo, owa rozbieżność między rzeczywistością przed­ stawioną w Internecie a rzeczywistością off-linel Bez poznania prawdziwych twórców omawianych stron internetowych i zba­ dania ich intencji odpowiedź na powyższe pytanie może być jedynie przybli­ żona. Wszystkie przywołane strony zredagowano w języku hiszpańskim. Poza tym jednak w sieci publikuje się teksty poświęcone Mapuczom po angielsku, niemiecku, niderlandzku czy szwedzku. Należy sądzić, że idzie w tym wypadku 0 chęć propagowania ich kultury poza regionem, w skali niemal globalnej. Komu wszelako na tym zależy? Rządowi Chile, który uwikłany jest w wieloletnie spory z Mapuczami, dotyczące przede wszystkim żądania zwrotu ziem, czy samym Mapuczom, kreującym w sieci idealny obraz swojej tradycji? Kluczem do za­ gadki może okazać się to, że żadna z opisanych stron nie została zredagowana w całości w języku tubylczym. Mało tego, nie funkcjonuje też ani jeden choćby czat, ani jedno forum dyskusyjne, na którym Mapucze wymienialiby się informa­ cjami między sobą; email nie jest zatem, należy wnioskować, istotnym dla nich narzędziem komunikacji (zob. Stemdorff 2000). Myślę, że można powiedzieć więcej: wytworzona na potrzeby Internetu i jego użytkowników wizja kultury 1 życia Mapuczów służy odwróceniu uwagi od ich rzeczywistego położenia i fak­ tycznego stanu ich kultury. Bez względu na to, czy stoją za tym przedstawiciele rządu Chile, czy kolaborujące z nimi grupy miejskich Mapuczów albo cierpiący Data dostępu do stron: 13.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 65 na nieuleczalnie naiw ną nostalgię członkowie organizacji indianistycznych z ja ­ kiegokolwiek kraju europejskiego, efekt jest ten sam - Mapucze on-line nie są Mapuczami off-line. Osobliwym komentarzem do tej sytuacji jest wydarzenie z końca 2006 roku. Oficjalni przedstawiciele Mapuczów złożyli mianowicie pozew do sądu przeciw firmie Microsoft. Powodem stało się przetłumaczenie przez globalny koncern programów Windows XP oraz Vista na ich etniczny język mapudungun. Korpo­ racja włączyła tym samym język Mapuczów do ogromnej bazy języków opro­ gramowania Windows. Indianie twierdzą, że stało się to bez ich woli i zgody: „Najpierw było Imperium Inków, potem Hiszpanie, teraz Microsoft. Ale Mapu­ cze nie poddają się nikomu” (za: Oiaga 2006). Sprawa stała się na tyle poważna, że Microsoft skierował do Mapuczów list wyjaśniający powody takiej decyzji. Twierdzi się w nim, że postępowano w dobrej wierze, a włączenie mapudungun do bazy oprogramowania Microsoft winno otworzyć Mapuczom nowe możliwo­ ści i ułatwić dostęp do światowych zasobów www. Indian taka argumentacja nie przekonuje i obstają przy zdaniu, że koncern informatyczny wykazał się brakiem poszanowania dla ich unikatowego języka i kultury w ogóle, naruszając jedno­ cześnie zasoby intelektualne Mapuczów. Protonarody: Tamilowie Bardzo wymownym przejawem wykorzystania Internetu przez grupę etniczną jest przypadek Tamilów ze Sri Lanki (zob. W hitaker 2004). Tamilscy separatyści od ponad dwóch dekad prowadzą krwawe walki z rządem tego kraju. Na jednym froncie skazani byli jednak, jak dotąd, na porażkę - media rządowe w relacjo­ nowaniu i ocenie tego konfliktu uwzględniały wyłącznie w łasną perspektywę. Istotny był także fakt, że ów wyraźnie prorządowy punkt widzenia przejmowały później media zagraniczne, relacjonujące wydarzenia ze Sri Lanki. Wejście do sieci wydawało się w tej sytuacji jedynym sposobem na przezwyciężenie tego monopolu. I rzeczywiście, w roku 1997 powstała witryna tamilnet.com, poka­ zująca inne oblicze etnicznego konfliktu. Na podkreślenie zasługuje przy tym strategia informacyjna twórców tego e-serwisu: odbiorca ma do dyspozycji roz­ budowaną bazę informacji bieżących, bogato ilustrowanych fotografiami, ważne odnośniki, kalendaria wydarzeń. Przyjęcie tonu wyważonego, charakterystycz­ nego dla uznanych tytułów prasowych, zaowocowało tym, że tamilnet.com j est teraz zwyczajowo cytowany przez Associated Press, Reuters, BBC i inne agencje informacyjne o zasięgu międzynarodowym. Hasło przewodnie strony, brzmiące: „Informujemy świat o sprawach Tamilów”, znalazło przekonujące uzasadnienie. Według śledzącego ten proces Marka Whitakera, Tamilowie użyli Internetu w nader skuteczny sposób. Nie tylko przerwali blokadę informacyjną, ale także zaprezentowali efektywnie swój punkt widzenia - ujawniając dzięki temu poten­ �Waldemar Kuligowski 66 cjał Internetu jako medium autoetnograficznego. Autoetnografia odnosi się w tym przypadku do kategorii tekstów prezentujących własne perspektywy grup tubyl­ czych, wypowiadanych jednak przy użyciu form obcych (serwis dostępny jest w języku angielskim i niemieckim). Tak właśnie dzieje się na stronie tamilnet. com. Prezentuje ona bowiem coś na kształt popularnej antropologii, popularnej w tym znaczeniu, że nie wytworzonej przez antropologów, a ponadto określone treści podane są w formacie akceptowanym zarówno przez Tamilów ze Sri Lanki, jak i opinię światową. To doświadczenie przekonuje, puentuje Whitaker, że sieć daje dzisiaj możliwość zabrzmienia głosom, których inaczej nie byłoby słychać (Whitaker 2004: 491-496). Ważnym uzupełnieniem serwisu tamilnet.com sąinne tamilskie miejsca w sie­ ci4. Myślę przede wszystkim o Tamil Virtual University (tamilvu.org). Idea jego założenia wyrażona została tymi słowy: „Tamilowie żyjący w różnych częściach świata, którzy chcą zachować swoją kulturową tożsamość i poznać własne tra­ dycje oraz wartości, potrzebują kontaktu z innymi Tamilami i wiedzy na temat swojego dziedzictwa” (warto zwrócić uwagę na fakt, że dawne kultury „antro­ pologiczne” przemawiają dzisiaj żargonem antropologów, i czynią to z pełnym przekonaniem). Dla realizacji tak właśnie zakreślonego celu, szef rządu indyj­ skiego stanu Tamilnadu powołał w roku 1999 ten autonomiczny uniwersytet. Jego nadrzędną m isją jest „rozwijanie internetowej bazy danych i źródeł dla tamilskich społeczności z całego świata i innych osób zainteresowanych nauką języka tamilskiego, a także zdobyciem wiedzy o historii, sztuce, literaturze i kul­ turze Tamilów”. Oferowane programy edukacyjne obejmują różne poziomy na­ uczania: od opanowania alfabetu po zaawansowane studia dotyczące konkretnej problematyki. W ofercie jest też kurs języka tamilskiego dla „turystów”. Istnieją dwa modele zdawania egzaminów - w sieci oraz w miejscach lokalnych poza siecią (te egzaminy przeprowadza uczelniany delegat). Nie udało się odnaleźć informacji o przybliżonej choćby liczbie sieciowych studentów, ale liczba wejść na stronę Tamil Virtual University znacznie przekroczyła półtora miliona. O znaczeniu Tamilów w świecie realnym zaświadcza ich status w sieci www. Na stronie zasłużonej BBC znajduje się na przykład odnośnik do serwisu w ję ­ zyku tamilskim (bbctamil.com), gdzie wiadomości z całego świata w swoim et­ nicznym języku może przeczytać każdy tamilski internauta (BBC publikuje po­ nadto w kilku innych językach Azji Południowej: w bengali, hindi, nepalskim, sinhala oraz urdu). Strona tamilnet.com z kolei jest w całości dwujęzyczna. Błogi i video-blogi, reklamy, informacje agencyjne ze świata, tamil music, tamil jobs, tamil songs, tamil Fm, a nawet tamilskie przepisy kulinarne podane są w wersji angielskiej oraz tamilskiej. Przy czym wersja lokalna zapisana została we włas­ nym systemie Tamilów vatteluttu. Do chętnych bądź potrzebujących skierowano instrukcje objaśniające, w jaki sposób odczytywać znaki tego zapisu. 4 Data dostępu do stron: 16.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 67 Grupa etniczna w społeczeństwie pluralistycznym: Garifuna z Belize Garifuna, nazywani też Czarnymi Karibami, to ludność zamieszkująca tereny Ameryki Środkowej, przede wszystkim Belize, Honduras, Nikaraguę i Gwate­ malę, stosunkowo liczna także w Stanach Zjednoczonych. Współcześni Gari­ funa wywodzą się od potomków czarnych niewolników i Karibów, rdzennych mieszkańców wyspy Saint Vincent, którzy w połowie XVIII wieku udzielali tym niewolnikom schronienia. Obecnie żyją głównie w małych miastach i wioskach, trudniąc się rybołówstwem. Ich język powstał na bazie zderzenia etnicznego w Indiach Zachodnich i jest wypadkową języków arawak, joruba, suahili, ban­ tu, hiszpańskiego, francuskiego i angielskiego. Od innych języków tego regionu różni go to, że w licznych przypadkach słownictwo ulega zmianie ze względu na płeć mówiącej osoby. Belize (dawny Brytyjski Honduras), uniezależnił się od Wielkiej Brytanii w 1981 roku. Ten niewielki kraj zamieszkuje mała, ale bardzo zróżnicowana po­ pulacja, około 250 tysięcy ludzi. Wedle danych statystycznych5 większość stano­ wią mestizo (48,7%), drugą pod względem liczebności grupą są kreole (24,9%), potem M ajowie (10,6%), wreszcie Garifuna (6,1%), co przekłada się na niewiel­ ką, nawet w skali Belize, około piętnastotysięczną społeczność (cała populacja Garifuna szacowana jest, według różnych danych, na około 400-450 tys. osób). Najważniejszym obecnie miejscem sieciowym Garifuna jest strona ngcbelize. org6. Jej założycielem i administratorem jest National Garifuna Council o f Beli­ ze, która swoje cele przedstawia następująco: „Jesteśmy pozarządową organiza­ cją reprezentującą rdzenny lud Garifuna z Belize. N aszą m isją jest zachowanie, wzmacnianie i rozwijanie kultury oraz popieranie ekonomicznego rozwoju ludu Garifuna”. Na wspomnianej stronie znajduje się wiele linków odsyłających do innych instytucji i treści mających realizować to oficjalne założenie, takich jak muzeum, kalendarium wydarzeń, sztuka i rękodzieło, galeria fotografii. Inter­ nauci m ogą się dowiedzieć, że najważniejszym dniem garifuńskiego kalendarza jest 19 listopada, upamiętniający przybycie w 1832 roku do Belize pierwszych Garinagu7, zwany dzisiaj Dniem Osiedlenia się Garifuna. Świętuje się przez cały tydzień, wypełniony inscenizacjami wydarzeń sprzed prawie dwu stuleci, para­ dami, koncertami, tańcami, śpiewami i wyborem Miss Garifuna. Od 1977 roku Dzień Osiedlenia się Garifuna jest obchodzony jako publiczne święto w hrab­ stwach zamieszkanych w większości przez Garifuna. Muzeum, o którym wspo­ mniałem, zostało otwarte w 2004 roku dzięki dotacjom setek prywatnych osób. Odwiedzającym oferuje się multimedialne prezentacje, nagrania muzyczne i peł­ 5Na podstawie: countryreport.org/people/overview (18.02.2010). 6 Data dostępu do strony: 17.02.2010. 7 Liczba mnoga od Garifuna. �Waldemar Kuligowski 68 nowymiarowy ogród z tradycyjnie uprawianymi roślinami. Muzeum nosi nazwę Kulisi, od imienia kobiety, która przeżyła deportację do Belize razem z trzyna­ ściorgiem swoich dzieci, dając początek osadzie Punta Negra. Strona ngcbelize.org zamieszcza też krótkie noty o głównych miejscowo­ ściach zamieszkanych przez Garifuna. W Belize City należą oni do miejskiej bie­ doty, choć jednocześnie podkreśla się ich nadzwyczajne talenty muzyczne. Jako jedną z najbardziej tradycyjnych społeczności Garifuna przedstawia się z kolei 150-osobową wspólnotę ze wsi Barranco na południowym wybrzeżu Belize. Dla zainteresowanych życiem rybaków i uprawą ryżu oraz ananasów wybudowano mały hotelik. Nieco inny profil ma strona garinet.com '. Twórcy podają na niej bardziej szczegółowe informacje na temat historii Garifuna, ich pochodzenia, specyfiki językowej i obyczajowej. Definiując tożsamość Garifuna, autorzy strony przyj­ mują, że jest to grupa etniczna posługująca się językiem Karibów, lecz zachowu­ jąca przy tym tradycje religijne i zwyczaje Afrykanów. Możliwa jest nauka języ­ ka garifuna, zarówno w formie audio, jak i wizualnej (językiem odniesienia może być angielski lub hiszpański). Zawartość informacyjna nie ogranicza się tylko do przeszłości i swoistej odmiany kreolskiego folkloryzmu; pisze się o problemach zdrowotnych, o analfabetyzmie sięgającym 72%, o edukacji i jej niedostatkach. Podaje się nazwy organizacji reprezentujących interesy Garifuna (ONECA Organización Negra Centroamericana oraz ODECO - Organización de Desar­ rollo Ethnico Comunitario; co ciekawe, nie wspomina się o pozarządowym N a­ tional Garifuna Council of Belize) oraz odnośnik do zapisanej w języku garifu­ na Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ. Jest tu również odnośnik do podstrony, na której można kupić poświęcone Garifuna książki, są też artykuły z prasy światowej - co prawda dość nieliczne - traktujące w taki czy inny sposób o garifuńskich sprawach oraz teksty samych Garifuna. Wśród nich, interesujące obserwacje Reiny David, zatytułowane Is Garifuna culture dying out? Autorka, od 1977 roku mieszkająca w USA, gdzie założyła rodzinę i urodziła troje dzieci, opisuje swoją podróż do ojczyzny. Jej wrażenia są w większości przygnębiające. David twierdzi, że ludzie młodzi i jej 40-letni rówieśnicy nie interesują się kultu­ rą przodków, nie posługująsię własnym językiem, nie wykazują zainteresowania działalnością garifuńskich organizacji. Boh j ą też nieobecność muzyki Garifuna - traktowanej jako ważny składnik tożsamości etnicznej - w lokalnych rozgłoś­ niach, tym bardziej, że w Nowym Orleanie, gdzie mieszka na stałe, hiszpańskojęzyczne stacje radiowe n adająjądość często. Pamięta, że w latach 60. w szkole nie wolno było mówić w ich języku. Ja jednak łamałam te reguły i często byłam bita. Ale dzisiaj, jako kobieta Garifu­ na, jestem z tego powodu dumna. (...) Tym, co rani mnie najbardziej, jest fakt, że Data dostępu do strony: 17.02.2010. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 69 młodzi Garifuna utracili swoją tożsamość. Historia naszego ludu jest wojownicza, inni ludzie w naszym kraju, z powodu koloru naszej skóry i kultury, patrzyli na nas krzywo. Mam nadzieję, że powrócę do naszego kraju z USA razem z innymi Gari­ funa. Mamy tak wiele do zaoferowania światu. Świat potrzebuje wiedzy o nas. * * * Ferdynand Tönnies mógłby i dziś zatytułować swoje rozważania, tym razem poświęcone społecznościom internetowym, tak jak uczynił to w 1887 roku, w pra­ cy Gemeinschaft und Gesellschaft {Tönnies 1988). Także w sieci znajdziemy roz­ liczne przykłady funkcjonowania grup opartych bądź to na motywach uczucio­ wych, bądź na rozumowych. Wspólnota łączy jednostki na zasadzie naturalnej i spontanicznej bliskości o charakterze emocjonalnym; tym, co się tutaj liczy, są zwyczaj i wspólna tradycja. Stowarzyszenie natomiast bazuje na wymianie wymiernych korzyści, w relacje wchodzą tu osoby występujące w określonych rolach społecznych, a cenioną wartością są pieniądze. Można chyba przyjąć, że punktem wyjścia każdej strony internetowej, której celem jest wzmocnienie so­ lidarności między członkami konkretnej grupy etnicznej, jest stowarzyszenie. Punktem dojścia może stać się - jakkolwiek nie zawsze musi - wspólnota, zbu­ dowana nie tylko w oparciu o solidarność organiczną, ale i cyfrową. Przywołane wyżej przykłady przekonują, że etniczność wirtualna czy też et­ niczność sieciowa jest dziś faktem. Wirtualnym grupom jedynie pozornie brakuje więzi typu face-to-face, przestrzennego skupienia i innych form interakcji koja­ rzonych dotąd z funkcjonowaniem „normalnych”, realnych społeczności. Te do­ mniemane braki wcale nie wykluczaj ątego, by wirtualne społeczności mogły nader skutecznie mobilizować opinie, pieniądze i idee, przenoszone następnie do rzeczy­ wistości analogowej pod postacią funduszy, broni, informacji i poparcia dla roz­ maitych grup lokalnych, nacjonalistycznych albo separatystycznych. Definiowa­ nie teraźniejszych grup ludzkich tylko na podstawie tradycyjnych wyznaczników, w rodzaju przestrzennego skupienia, granic terytorialnych, paszportów, wyborów politycznych oraz miejsca płacenia podatków, staje się coraz bardziej anachronicz­ ne. Etniczność sieciowa, pozwalająca na nawiązanie i utrzymanie kontaktów z oso­ bami rozproszonymi, z diasporą zamieszkującą różne kraje, a nawet kontynenty, czego Asyryjczycy są wymownym przykładem, ujawnia dzięki temu swój pozy­ tywny charakter. Ważnym jego aspektem jest to, co w tytule określiłem jako „so­ lidarność cyfrową”. Myślę tutaj o wyrazach poparcia, pomocy, radach, jakie płyną w kierunku grup etnicznych od osób należących do zgoła odmiennych wspólnot. Argumentem na rzecz tej tezy jest włączenie języka Mapuczów do bazy oprogra­ mowania Microsoft, choć sami Indianie akurat przeciw temu protestowali. Zasadniczo pozytywny obraz obecności w sieci ludów autochtonicznych i ich tożsamości, interesów i idei - wymaga jednak korygującego komentarza, �Waldemar Kuligowski 70 zgłoszenia kilku wątpliwości. Po pierwsze, jeśli nie trzeba dzisiaj ograniczać się do badań nad aktywnością polityczną, granicami, paszportami etc., tedy swoją wagę zyskują takie czynniki, jak dostęp do sprzętu i oprogramowania, które są niezbędne do włączenia się w jakiekolwiek uczestnictwo w sieciach komputero­ wych. Trudno nie zauważyć w tej kwestii takiego czy innego rodzaju elitaryzmu; Internet w skali globalnej pozostaje wciąż domeną nielicznych (choć już nie tylko „transnarodowej inteligencji”, jak sądzono do niedawna). Jako nader istotna jaw i się także kwestia autorstwa konkretnych stron i domen (czy na pewno tw orzą je indiańscy biedacy z Chile albo przeciętni Tamilowie ze Sri Lanki?) oraz ich mo­ delowego odbiorcy (w jaki sposób idee tamilskiego nacjonalizmu miałyby docie­ rać do regionów pozbawionych w przeważającej większości dostępu do nowych technologii?). Po drugie, znaczącym wymiarem wirtualnej etniczności jest na pewno relacja między zbiorowąsam owiedząjakiejś grupy a jej autoreprezentacją („e-autoetnografią”, że użyję takiego neologizmu). Homogeniczna i harmonijna tożsamość, o jakiej czyta się na wielu stronach internetowych, to z pewnością obraz wyidealizowany, tworzony po to, by konkretna wspólnota mogła zaistnieć w cyfrowej globalnej wiosce. Skoro wiemy już, na czym polegało - w odniesieniu do procesu powstawania narodów - znaczenie „drukowanego kapitalizmu”, opisanego przez Benedicta Andersona, i zdajemy sobie sprawę z roli, jak ą odegrała analizowana przez Erne­ sta Gellnera powszechna edukacja, skoro Erie Hobsbawm i Terence Ranger roz­ poznali już wagę „wynalezionych tradycji”, a inni badacze przebadali pod tym kątem państwowe programy telewizyjne, widowiska sportowe oraz codzienną prasę, to obecnie należy zainteresować się wpływem, jaki wywierają na współ­ czesne narody i grupy etniczne sieci internetowe. Zadanie to jest tym ważniejsze, że Internet jest rozszerzającą się na naszych oczach przestrzenią symboliczną oraz społeczną, której zróżnicowanie kulturowe nieustannie się pogłębia. Większość ekspresji kulturowych została już włączona w cyfrowy świat multimediów. Słowa kluczowe: tożsamość, solidarność, etniczność, sieć internetowa LITERATURA Aprim F.A. 2005 Castells M. 1999 Assyrians: The Continuous Saga, London: Xlibris Corporation. The Information Age: Economy, Society, and Culture, vol. 2, The Power o f Identity, Oxford: Blackwell Publishing. Eriksen T.H. 1993 Ethnicity and Nationalism. Anthropological Perspectives, London: Pluto Press. �Etniczność w internetowej ekumenie. Czy możliwa jest solidarność cyfrowa? 71 Fenton S. 1999 Ethnicity: Racism, Class and Culture, London: MacMillan Press. Fukuyama F. 2000 Wielki wstrząs. Natura ludzka a odbudowa porządku społecznego, przeł. H. Komorowska, K. Dorosz, Warszawa: Wydawnictwo Świat Książki. Internet bardziej... 2008 Internet bardziej globalny. Dostęp do sieci ma coraz więcej ludzi w Afryce i Azji, „Gazeta Wyborcza” 22-24.03.2008, s. 17. Mowbray M. 2003 Virtual Ethnicities, Internet Systems and Storage Laboratory, F1P Labora­ tories, Bristol, www.hpl.hp.com (23.07.2010). Oiaga M. 2006 The Mapuche Indians Wage Legal War against Microsoft, http://news.softpedia.com/news/The-Mapuche-Indians-Wage-Legal-War-Against-Microsoft-41037.shtml (03.12.2009). StemdorffN. 2000 The Virtual Life o f the Mapuche. A Case Study o f Mapuche Internet Sites, http://www.mapuche.info/mapuint/Stermsdprff0103.html (05.12.2009). Tonnies F. 1988 Wspólnota i stowarzyszenie. Rozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury, przeł. M. Łukaszewicz, Warszawa: PWN. Whitaker M. 2004 TamilNet.com: Some Reflections on Popular Anthropology, Nationalism, and the Internet, „Anthropological Quarterly” 77, s. 469-498. Źródła internetowe: www.niniveh.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.aina.org (22.01.2010). www.assyriannation.com (19.09.2007; 22.01.2010). www.mapuche.cl ( 13.02.2010). www.nuevaimperial.cl (13.02.2010). www.interpatagonia.com (13.02.2010). www.tamilnet.com (16.02.2010). www.tamilvu.org (16.02.2010). www.bbctamil.com ( 16.02.2010). www.ngcbelize.org (17.02.2010). www.garinet.com (17.02.2010). www.countryreport.org/people/overview ( 18.02.2010). �Waldemar Kuligowski 72 Waldemar Kuligowski ETHNICITY IN THE INTERNET ECUMEN. IS DIGITAL SOLIDARITY POSSIBLE? (Summary) The author has analysed forms of presence of selected ethnic groups in the Inter­ net. The typology of modem ethnic groups formulated by Thomas Hylland Eriksen has been used. Eriksen has identified four types of ethnic groups: 1. urban ethnic minorities, 2. indigenous peoples, 3. proto-nations and 4. ethnic groups in plural societies. Each of the types of ethnic groups identified by Eriksen is illustrated with one example. The urban ethnic minority is represented by the Assyrians, indigenous peoples - by the Mapuche from Chile, proto-nations - by the Tamils and the ethnic groups in plural so­ cieties by the Garifuna in Belize. The question about the „Internet versions of ethnic identities” is also a question about the nature of the groups and their online relations, the relations between the real and virtual culture as well as about the „digital solidarity”, its potential and limitations. Key words: identity, solidarity, ethnicity, Internet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23b7cb9184c65f28cbf4dc31908b6d46.pdf c3b2156ba9188d8679978fa5501515fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5245 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia - metody badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4869 Title A name given to the resource Rezygnacja z "etnologicznego paradygmatu badań terenowych"? / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.267-270 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L E M I K A „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 REZYGNACJA Z „ETNOLOGICZNEGO PARADYGMATU BADAŃ TERENOWYCH"? ETNOLOGIA JAKO „NAUKA O CHARAKTERZE SPEKULATYWNYCH ROZWAŻAŃ"? Akademia Podlaska w Siedlcach od kilku lat organizuje Międzynarodowe Konferencje Stu¬ denckich Kół Naukowych. Biorą w nich udział studenci i młodzi pracownicy nauki, reprezentujący różne dyscypliny humanistyki, a także rozmaite ośrodki krajowe i zagraniczne (przede wszystkim placówki działające na Białorusi i Ukrainie). Referaty przedstawiane przez młodych badaczy mają różny poziom. Wiele z nich wskazuje na duży potencjał intelektualny, ciekawe pomysły badawcze, umiejętność dostrzegania ważnych problemów i szukania ich rozwiązań. Młodzi autorzy nie obawiają się krytyki interesujących ich zjawisk, dotykających często dużych grup społeczeństwa, wskazywania patologii, napiętnowa¬ nia zła. Mnóstwo uwag krytycznych padło np. - jak najbardziej słusznie - pod adresem polskiego systemu oświaty. Wskazywano też na trudności w realizowaniu nowatorskich rozwiązań architek¬ tonicznych, dehumanizację różnych sfer życia i in. Uwagi krytyczne mają najczęściej uzasadnienie. Widać jednocześnie, jak wielka jest potrzeba dokonania niezbędnych zmian. Badacze (nie tylko młodzi) mogą jedynie określić źródła proble¬ mów, postawić diagnozę i wskazać możliwości wyjścia z sytuacji, na tym jednak przeważnie kończą się ich możliwości naprawiania świata. Reszta zależy od urzędników różnego szczebla, przepisów, polityki, wiedzy, wyobraźni i dobrej woli tzw. decydentów, gry sił i interesów. Nie ze wszystkimi wypowiedziami krytycznymi można się jednak zgodzić. Podczas piątej Międzynarodowej Konferencji Studenckich Kół Naukowych, wśród wielu wystąpień, znalazł się referat Kingi Czerwińskiej i Sylwii Żwak, zatytułowany „Etnologia wobec współczesności. Z problematyki dydaktyczno-badawczej ośrodka cieszyńskiego" . Autorki wspomniały o (nie¬ kwestionowanych) osiągnięciach reprezentowanego przez nie Ośrodka w rozwoju etnologicznych badań terenowych, o udziale cieszyńskich etnologów w badaniach pogranicza kulturowego i w programach edukacji regionalnej, jak też o współpracy z placówkami zajmującymi się ratowa¬ niem i upowszechnianiem dziedzictwa kulturowego. Podkreśliły również, że cieszyńscy badacze kładą nacisk na badania terenowe i organizację obozów, w których uczestniczą studenci odbywa¬ jący przewidziane programem studiów praktyki. Obozy studenckie organizowane są przede wszyst¬ kim na terenach Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia, ale też na Górnym i Dolnym Śląsku, w Mało¬ polsce, na Podlasiu, Sądecczyźnie i in. 1 Autorki stwierdziły, że „inne placówki uniwersyteckie rezygnują z tej formy zajęć, tłumacząc się brakiem środków finansowych" (s. 78). Według nich, „taką tendencję zauważa się w ogóle we współczesnej etnologii" (tamże). O ile wiem, w żadnym z polskich ośrodków uniwersyteckich, w których prowadzone są studia etnologiczne, nie wycofano się z praktyk terenowych. Nie są one, być może, organizowa¬ ne na taką skalę, jak to miało miejsce kilka czy kilkanaście lat temu (trzeba jednak pamiętać, że liczba studentów była wówczas znacznie mniejsza niż obecnie, a nakłady na naukę relatywnie wysokie) nie można jednak głosić odejścia od tego sposobu przekazywania wiedzy i nabywania 1 Tekst opublikowano w pracy zbiorowej pt. Młodzież akademicka wobec wyzwań współczesności, Ryszard Droba, Adam Bobryk, Barbara Stelingowska (red.), Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce 2006, s. 73-79. �268 IWONA KABZIŃSKA doświadczeń. Informację tę można łatwo zweryfikować, rozmawiając z pracownikami instytutów i katedr etnologii/antropologii kulturowej. Sformułowane przez K. Czerwińską i S. Żwak twierdzenie nie odnosi się jedynie do rezyg­ nacji z organizowania studenckich obozów i praktyk przez rodzime ośrodki uniwersyteckie, lecz dotyczy „współczesnej etnologii". Należy więc wnioskować o powszechnym odrzuceniu wspom­ nianego paradygmatu. Do takiego wniosku niezbicie prowadzi dalszy ciąg wypowiedzi Autorek, obawiających się o przyszłość dyscypliny, która - ich zdaniem - rezygnując z paradygmatu badań terenowych, „z nauki empirycznej zamienia się w naukę o charakterze spekulatywnych, logicznych rozważań, prowadzonych jedynie w akademickich kręgach" (s. 78). Moim zdaniem, nie ma podstaw do formułowania takich twierdzeń i ich upowszechniania. Jest to przede wszystkim opinia nieprawdziwa i szkodliwa dla wizerunku dyscypliny. Szkoda, że Autorki nie zadały sobie trudu, by przejrzeć współczesną literaturę etnologiczną, choćby tylko polską, zanim zdecydują się na publiczne wygłoszenie niczym nie popartego twierdzenia. Śledząc literaturę etnologiczną/antropologiczną, uczestnicząc w konferencjach, opiniując roz¬ maite projekty badawcze, recenzując prace doktorskie i habilitacyjne, czy wreszcie mając liczne kontakty naukowe, mogę powiedzieć o niesłabnącym zainteresowaniu badaniami terenowymi. Znakomitym przykładem jest Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, w którym od wielu lat prowadzone są systematyczne badania, obejmujące m.in. wybrane obszary Polski, byłego Związku Radzieckiego i Bałkanów. Studenci krakowscy prowadzą badania terenowe w Rumunii. Łódzcy studenci od lat odbywają praktyki badawcze na południu Polski i w Polsce centralnej; jeżdżą także na Suwalszczyznę i wybrane obszary zachodniego Pomorza . Na podstawie badań terenowych powstają oryginalne, ogromnie ciekawe, prace magisterskie i licencjackie. Od siedmiu lat współpracuję z Katedrą Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toru¬ niu. Wielu tamtejszych studentów realizuje badania terenowe samodzielnie, starając się o róż¬ nego typu stypendia krajowe i zagraniczne, pracując, by zarobić na wyjazd w teren. Zdarza się, że ich „sponsorami" są rodzice, krewni. W programie studiów, podobnie jak w wielu innych ośrodkach, są przedmioty, które pozwalają na przygotowanie się do badań. Rezultaty prac przedstawiane są podczas ćwiczeń (np. z etnologii Polski, etnologii Europy, metodyki badań terenowych), na seminariach licencjackich i magister¬ skich. Takie spotkania stwarzają znakomitą okazję do dzielenia się doświadczeniami i dyskusji o problemach, jakie pojawiają się w trakcie badań. Ważna jest również konfrontacja wiedzy wy¬ niesionej ze studiów z praktyką i refleksja nad nią. Wielu studentów zdobywa doświadczenia na własną rękę, poszukując literatury, nawiązując kontakty, wybierając interesujące ich tematy i tereny, na których chcieliby przeprowadzić bada¬ nia, starając się o dofinansowanie. Powstają oryginalne, nowatorskie prace, świadczące o trwa¬ łości i atrakcyjności „etnologicznego paradygmatu badań terenowych", a także o możliwości jego realizowania, niezależnie od obozów studenckich. Najlepszą praktyką okazuje się samo¬ dzielny wyjazd w teren, często odległy, nieodkryty jeszcze przez etnologów, jednym słowem - rzucenie na głęboką wodę. Znakomitym przykładem jest praca magisterska Joanny Turkiewicz poświęcona Saami z Pół¬ wyspu Kolskiego, ich histrorii (w skali makro- i mikro-), sytuacji współczesnej, stosunkom etnicz¬ nym, wewnętrznym podziałom grupy, saamskiej tożsamości, kulturze, odradzaniu się szamanizmu. Młoda badaczka trzykrotnie wyjeżdżała na badania terenowe, a zgromadzone przez nią samo¬ dzielnie materiały stały się nie tylko podstawą pierwszej w polskiej literaturze etnologicznej pracy poświęconej tej grupie, lecz także zainteresowały badaczy zagranicznych (m.in. niemieckich). Daniel Klawczyński jako pierwszy z polskich etnologów przeprowadził badania terenowe w Norylsku - „zamkniętym" mieście na Dalekiej Północy Rosji, ukazując historię tego nie¬ zwykłego miasta i typy sylwetek jego mieszkańców, pochodzących z różnych obszarów byłego Związku Radzieckiego. Omówił też przyczyny dokonanego przez nich wyboru miejsca pracy 2 2 Za tę informację dziękuję Pani mgr Indze Kuźmie z Instytutu Etnologii i Antropologii Kul¬ turowej UŁ. �POLEMIKA 269 i osiedlenia, oceny miasta i własnych decyzji, sposoby radzenia sobie w ekstremalnie trudnych warunkach (surowy klimat, przemysł ciężki, niewyobrażalne zanieczyszczenie środowiska). W Katedrze Etnologii U M K powstała też świetna praca na temat współczesnych przemian w byłych radzieckich republikach Azji Środkowej, mechanizmów zmian i ich efektów, stosun­ ków społecznych i etnicznych. Autorka tej pracy, Joanna Książek, scharakteryzowała radziecką politykę narodowościową i jej następstwa dla mieszkańców republik środkowoazjatyckich, prze¬ prowadziła też analizę porównawczą badanych terenów, Praca oparta została na literaturze przed¬ miotu i wynikach obserwacji poczynionych przez młodą badaczkę. Praca magisterska Patrycji Michny dotyczy współczesnej Buriacji, stosunków etnicznych, zmian systemowych i ich następstw. I w tym przypadku przedstawione zostały wyniki samodziel¬ nie przeprowadzonych badań terenowych. Efektem badań terenowych jest też praca licencjacka Joanny Gil dotycząca kultu Tarasa Szew­ czenki na Ukrainie, rozwijającego się po 1991 roku, jego przyczyn, przejawów i znaczenia dla ukraińskiej tożsamości. Bardzo dobrym przykładem pracy magisterskiej, która powstała dzięki pobytowi w Niem­ czech (częściowo w ramach stypendium, częściowo prywatnie) jest tekst Alicji Chajewskiej na temat sytuacji kobiet muzułmańskich w tym kraju, uwzględniający perspektywę osób należących do tej grupy. Autorka pracy wykorzystała własne obserwacje, literaturę przedmiotu, materiały prasowe i wiedzę wyniesioną z seminariów, w których brała udział. Powstały też znakomite prace oparte na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w miejscu zamieszkania i jego okolicach, we własnym regionie (np. na Kaszubach). Jedna z moich magistrantek, Anita Żołnieruk, wielokrotnie jeździła do Warszawy, by w swojej pracy, na pod­ stawie wyników badań terenowych, przedstawić obraz miasta widzianego przez jego mieszkań­ ców - tych, którzy mieszkają tu od lat i nowo przybyłych, ukazać podziały na centrum i peryferie oraz ich wyznaczniki, klasyfikację i waloryzację przestrzeni stolicy oraz jej odbicie w świa¬ domości warszawiaków. Renata Czopek na kilkanaście dni pojechała do Paryża, by wcielić się w postać współczesnego flaneura, spojrzeć na miasto „Jego oczami", doświadczyć tego, o czym czytała w licznych publikacjach poświęconych tej postaci - literaturze pięknej, pracach nauko¬ wych i rozmaitych opracowaniach. Dobrą okazją do napisania pracy magisterskiej moźe być wyjazd „za chlebem" za granicę. Zajęcia zarobkowe można z powodzeniem połączyć z obserwacjami lokalnej społeczności, śro¬ dowiska imigrantów, w tym np. - najnowszej fali Polaków szukających swego miejsca poza gra¬ nicami rodzimego kraju. Można obserwować proces zderzenia różnych kultur, relacje etniczne. Znajomość języków obcych (a dla większości studentów jest to norma) pozwala na swobodne prowadzenie rozmów i pogłębione wywiady, lekturę różnego typu publikacji, śledzenie prasy, przysłuchiwanie się dialogom przechodniów, sąsiadów, pasażerów metra. W ten sposób można zgromadzić przynajmniej część materiałów do naukowych badań. Studenci, którzy zbierali materiały do swoich prac podczas pobytu za granicą kontaktowali się ze m n ą regularnie przez Internet. Dzięki temu przestrzenna odległość między nami nie miała najmniejszego wpływu na postęp pracy. Spotykałam się też z młodymi badaczami podczas ich krótkich pobytów w Toruniu lub w Warszawie. Wymienione tu - jedynie przykładowo - prace świadczą niezbicie o tym, że etnologia nie staje się „nauką o charakterze spekulatywnych [...] rozważań, prowadzonych jedynie w akade¬ mickich kręgach", jak twierdzą K. Czerwińska i S. Żwak. Wspomniałam tu jedynie o kilku pracach, spośród tych, które powstały pod moim kierun¬ kiem. Każdy z pracowników Katedry, prowadzących seminarium magisterskie lub licencjac¬ kie, mógłby wskazać kolejne przykłady. Również w innych ośrodkach powstają liczne prace (nie tylko) studenckie oparte na wynikach badań terenowych, prowadzonych w Polsce i/lub za granicą. Badania terenowe prowadzone są także w placówkach pozauniwersyteckich. Doskonałym przykładem może być Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, którego pracow¬ nicy od lat realizują badania m.in. na wybranych obszarach polskich Karpat, w Wielkopolsce, na �270 IWONA KABZIŃSKA Mazowszu, w Niemczech, na terenach byłego Związku Radzieckiego (Litwa, Łotwa, Białoruś, Mołdawia, Ukraina, Syberia), w Chinach, Indiach, Mongolii, Tybecie, Nepalu i in. Badania terenowe są podstawą licznych prac interdyscyplinarnych. Ze znakomitym skutkiem prowadzą je socjologowie, językoznawcy, pedagodzy. Dotyczy to nie tylko nauki polskiej. Najnowszym przykładem dużego zainteresowania badaniami terenowymi mogą być referaty przedstawione podczas Międzynarodowej Letniej Szkoły Etnologicznej, zorganizowanej przez Zakład Etnologii IAE PAN w Kazimierzu Dolnym (1-7 października 2006). Innym przykładem może być seminarium poświęcone wkładowi ośrodka wrocławskiego w rozwój etnologii polskiej (Wrocław, 25 października 2006) oraz konferencja naukowa „Etnologia i antropologia kulturowa w Polsce. Stan i perspektywy", zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych (Wrocław, 26-27 października 2006). Nie ma więc podstaw do głoszenia twierdzeń o odejściu od etnologicznego paradygmatu badań terenowych, a zarazem przedstawiania nieprawdziwego i nie¬ korzystnego obrazu dyscypliny (nie tylko rodzimej). Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4294a1e41a86e6b862d2a16d630707cb.pdf 38e2251c29ecb43d77540f4c8460a224 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5244 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4868 Title A name given to the resource "Niekochani zmarli" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.243-265 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii IAE PAN, Kraków „NIEKOCHANI Z M A R L I " Ukształtowany schemat zachowań, symboli i znaków tworzących złożony sys­ tem kulturowy uzewnętrzniany poprzez obrzędy, zwyczaje i rytuały spełniał określone zadania, zarówno w niewielkich wspólnotach lokalnych (wieś), jak i aglomeracjach miejskich. Determinował on - w zależności od czasu (historycz­ nego), miejsca (geograficznego), sytuacji ekonomicznej oraz poziomu świado¬ mości jednostek otoczenie i model świata, pozwalając na utrzymanie homeostazy. Życie ludzkie dzielone na etapy warunkowane biologicznie wiązało się z okre­ sami społecznie akcentowanymi i akceptowanymi. Jednym z najistotniejszych i zarazem krytycznych momentów w egzystencji człowieka była śmierć, pod¬ legająca szczególnej uwadze. Zarówno ceremonia pogrzebowa, jak i postawy wobec tych, którzy odeszli stanowiły określony wzór społeczno-kulturowych od¬ niesień, odzwierciedlający równocześnie status nieboszczyka. W niniejszym artykule koncentruję się na relacji żywi-martwi przedstawionej na tle obrzędu pogrzebowego i wierzeń związanych z momentem ostatecznym. Do tego rodzaju rozważań skłoniło mnie funkcjonujące powszechnie powiedze¬ nie, iż de mortuis nil nisi bonum , wyrażające jednoznacznie brzmiący kanon. Maksyma ta nakazuje wręcz przedstawianie zmarłych w pozytywnym świetle a zatem milczenie w przypadku braku podstaw do przychylnej ich oceny. Oskar Kolberg, pisząc na temat religijności mieszkańców wsi zasiedlających południo¬ wo-wschodnie tereny Polski, odnotował wyraźnie obowiązującą tam zasadę, iż „nie godzi się nic złego mówić o umarłych", szczególnie zaś wieczorem (1967, s. 44) . Uchybienie jej pociągało za sobą konieczność wypowiedzenia formuły wstawienniczej w rodzaju „wieczne odpoczywanie racz mu dać Panie, a świa¬ tłość wiekuista niechaj mu świeci na wieki wieków" lub „Panie, świeć nad ich duszą" czy „Panie, odpuść im grzechy" (Kolberg 1967, s. 44). Stanowiła ona jakgdyby magiczne zabezpieczenie osoby, która poprzez niepochlebne wyraża¬ nie się o zmarłym mogłaby przywołać jego duszę. 1 2 1 Słowa te przypisywane są Solonowi (ok. 635-560 p.n.e.) ateńskiemu mężowi stanu, poecie, jednemu z siedmiu mędrców lub Chilonowi (Kopaliński 1985, s. 1087). Wieczór uważany był przez mieszkańców wsi za święty (Kolberg 1967, s. 44). Można go również interpretować jako wprowadzający w noc, a więc ciemność, będącą porą działania sił nieczystych. Przykładów dostarczają liczne zakazy zabraniające wykonywania pewnych czynności po zachodzie słońca: pracy w polu, sprzedaży, pożyczania itp., (Słownik... 1996, s. 151-153). 2 �244 URSZULA LEHR Kolejnym przykładem jest treść przemówień wygłaszanych na pogrzebach osób znanych w życiu społecznym, politycznym czy kulturalnym lub cenionych w różnych środowiskach zawodowych i kręgach towarzyskich. Podkreślają one zasługi oraz cnoty i zalety zmarłego, przemilczana zaś jest prawda o ewentualnych niedoskonałościach natury ludzkiej. Różni się od nich tzw. odpraszanie praktyko¬ wane kiedyś powszechnie w małych społecznościach lokalnych, zawierające pełną charakterystykę osobowości nieboszczyka. Wiejski odpraszacz „chwalił zmarłego za jego dobre czyny, podnosił zasługi jego dla rodziny czy całej społeczności, szczególnie podkreślał pracowitość i gospodarność. Ale wykazywał wady i winy sprawiedliwie. Jednako sądził biednych i bogatych" (Kotula 1970, s. 43). W obliczu śmierci każdy staje się kimś wyjątkowym, zasługującym na życz¬ liwe słowo i pamięć. Poświadczają to również sformułowania zawarte we współ­ czesnych klepsydrach będących publiczną manifestacją silnych związków emo¬ cjonalnych z tym, który był „najukochańszym, najdroższym" i pozostawił „nieutulonych w żalu i rozpaczy". Zamieszczane coraz częściej w nich sentencje lub wiersze są ekspresją ogromu cierpienia po jego stracie. Bywają także ostatnią szansą wyrażenia spóźnionych przeprosin (Nekrolog... 1997, s. 8). Ostentacja treści nekrologów jest niewątpliwie odpowiedzią na wzrastającą we współczesnym społeczeństwie anonimowość, indywidualizm życia, a nawet alienację. Zastąpiły one uzewnętrznianą dawniej reakcję na „depresyjny proces żałoby", jaką był płacz i lament oraz zrytualizowane zachowania z nim związane (Nola 2006, s. 89) . Śmierć bliskiej osoby jest przeżyciem traumatycznym ale czy kres życia jest jedyną przesłanką, skłaniającą do przedstawiania jej jako wzoru cnót i nie¬ dościgłego ideału? Co zatem - niezależnie od autentycznego wyrażania bólu oraz lęku przed zmarłym (Fischer 1921, s. 6) - motywuje ludzi do osądów i postaw, przeobrażających się wraz z jego odejściem z dotychczasowych niekiedy nie¬ pochlebnych opinii w okazywaną mu cześć i życzliwość? Fakty historyczne, przekazy ludowe, rejestrowane w różnych kulturach przypadki wskazują, że nie była to prawidłowość niezmienna. Zachodziły zatem jakieś okoliczności prowo¬ kujące ludzi do odmiennych zachowań. W związku z tym istotną kwestią, także w aspekcie omawianego zagadnienia, jest poznanie działań niekonwencjonal¬ nych, odzwierciedlających niekiedy wręcz pogardę wobec szczątków zmarłego, przedstawianych w literaturze przedmiotu, nie tylko polskiej. 3 LĘK I PAMIĘĆ WYZNACZNIKAMI POSTAW WOBEC ZMARŁYCH Prezentację ambiwalentnych postaw wobec zmarłego otwierają praktyki afirmujące, które - podobnie jak dyskredytujące - wywodzą się z tego samego źródła. Ich podłożem była wiara w istnienie świata pozagrobowego oraz wierzenia 3 Tomasz Gajda, prezentując ginące zwyczaje pogrzebowe z terenu Kielecczyzny, wspomina, iż lament jako uzewnętrznienie bólu po bliskiej osobie był zwyczajowo przyjęty, ale nie zawsze tożsamy z autentycznym cierpieniem; „w niektórych rodzinach był to tylko pozorny żal i rozpacz" (Gajda 1986, s. 41). �„NIEKOCHANI ZMARLI" 245 0 posiadaniu przez człowieka duszy, która po śmierci opuszcza ciało. W każdym prawie społeczeństwie występuje przeświadczenie o kontynuacji egzystencji ludzkiej po śmierci w różnie interpretowanej formie niematerialnej (Firth 1965, s. 197). Stanowi ono element składowy religii, wierzeń różnych kultur, spro¬ wadzający się do rozmaitego rodzaju przejawów kontaktu zmarłych z żywymi (pośrednich, bezpośrednich, w snach i w życiu codziennym). Są oni także personifikowani i pojmowani jako „realnie i potencjalnie lub rzeczywiście obecni w naszym życiu" (Przemijanie... 2001, s. 48). W takim ujęciu szacunek lub jego brak okazywany wobec ciała - ziemskiego „mieszkania" duszy, rzutuje nie tylko na jej los w zaświatach, ale też na żywych w przypadku niespełnienia przewi¬ dzianych tradycją celebracji. Przyjęty w różnych religiach modus procedendi podczas ceremonii funeralnych i postfuneralnych jest tego wyraźnym odzwierciedleniem. Determinuje on postawy wobec zmarłego przejawiające się w staranności wykonywanych czyn¬ ności towarzyszących ostatnim godzinom umierającego, ceremoniach rytualnych związanych z przygotowaniem ciała do pochówku, obrzędzie pogrzebu i czasie żałoby. Ponadto, jak zauważa Krystyna Turek, „czas śmierci" zdominowany jest przez „tzw. liturgię polecenia" (1999, s. 140), a więc stosowne w takich okolicz¬ nościach modlitwy, pieśni w intencji zmarłego, dusz opuszczonych i cierpiących w czyśćcu, które mają charakter błagalny i wstawienniczy (Turek 1993). Postawy takie były i są nadal widoczne, zwłaszcza w społecznościach lokalnych. Zachowania uzewnętrzniające dbałość o ciało zmarłego i okazywaną mu cześć wynikają z zawartych w religii katolickiej wyższych form eschatologicznych, na które składają się - oprócz wiary w świat pozagrobowy - grzech naruszający nakazy etyczne religii oraz kara lub nagroda w życiu przyszłym w zależności od postępowania na ziemi (Łowmiański 1979, s. 29). Praktykowany powszechnie zwyczaj pojednania z umierającym, wzajemnego wybaczania krzywd, stanowi, jak to zauważa Andrzej Brencz, formę ekspiacji. Jej celem jest „przywrócenie równowagi w świadomości ludzi i zatarcie różnic, które stanowiłyby ewentualną przeszkodę w wędrówce duszy na tamten świat" (1987, s. 221-222). Odzwier¬ ciedlają je natomiast, sygnalizowane wcześniej, wiejskie oracje, będące „trwałymi wykładnikami tożsamości małej wspólnoty" (Sulima 2001, s. 19), stanowiące ceremonię oficjalnego pożegnania w miejscu wiecznego spoczynku. Rola mówcy pogrzebowego, tzw. odpraszacza - funkcję tę sprawował na wsi szanowany 1 starszy gospodarz - sprowadzała się m.in. do przeproszenia, w imieniu zmarłego, zgromadzonych za doznane z jego strony krzywdy (Marcinek 1947, s. 189-199). Przypominał on również, iż ci, którzy mogliby żywić urazę, pretensje do nie¬ boszczyka, winni o nich zapomnieć, ponieważ „nie wypada ich podtrzymywać wobec człowieka spoczywającego w grobie" (Kuchowicz 1975, s. 267). Wyrażano to gestem poprzez położenie dłoni na trumnie i słowem, mówiąc: „wybaczcie sąsiedzie [...] siostro, stryku, kumie" (Kotula 1970, s. 43). W społeczności wiejskiej śmierć rozumiana i przyjmowana jako naturalny kres ziemskiej wędrówki nie budziła takich obaw, jak wiara w obecność ducha �246 URSZULA LEHR 4 5 (duszy) (MA.9a) zmarłego w okresie między zgonem a pogrzebem (czas zawieszenia pomiędzy światem ziemskim a pozaziemskim) oraz jego cykliczne powroty w określonych dniach roku. Mieszkańcy wsi byli przekonani (starsi do dzisiaj w to wierzą), że po zgonie „«dusza wychodzi z człowieka i unosi się nad człowiekiem i patrzy jak otoczenie reaguje na śmierć»" (Lehr 2000, s. 327). Pochówek był więc ceremonią rytualną przeprowadzaną z niezwykłą pieczoło¬ witością na każdym jej etapie, począwszy od ablucji poprzez różnorodne czyn¬ ności i zabiegi, w tym magiczne, dotyczące zarówno ciała, jak i rzeczy, z którymi miało styczność, aż po złożenie trumny do grobu. Starano się nie pominąć niczego, co mogłoby, jak wierzono, sprowokować ducha do niepokojenia żywych. Pamię¬ tano o zaopatrzeniu go w przedmioty, których używał (laska, kapelusz, okulary) lub był z nimi emocjonalnie związany (np. fajka, skrzypce). Przede wszystkim dbano o wyposażenie zmarłego w rekwizyty magiczno-religijne, mające w mnie¬ maniu mieszkańców wsi ułatwić pobyt w zaświatach (różaniec, obrazki z wize¬ runkami świętych, a także zioła ) (Lehr 1995, s. 33-34). Śmierć bliskiej osoby dezorganizuje na pewien czas życie narzucając określony sposób jego przeżywa¬ nia. Obecność zmarłego wymusza wprowadzenie nowego podziału przestrzeni w domu (miejsce wydzielone dla nieboszczyka) (Lehr 1995, s. 34-35) oraz do¬ konania pewnych zmian w postaci odwrócenia funkcji użytkowej niektórych przedmiotów (zatrzymanie zegara, zasłonięcie lustra) (Lehr 1995, s. 31), otwarcie okna (Simonides 1988, s. 131). Nowa sytuacja wymaga także podjęcia zabiegów mających na celu zabezpieczenie ludzi (zamykanie oczu zmarłemu, palenie rzeczy po nim) i ochronę inwentarza żywego (budzenie, przekładanie łańcuchów) (Lehr 2000, s. 328, 330). Istotne są również praktyki o charakterze wykluczającym zmarłego z kręgu rodziny i spośród żyjących podczas wyprowadzania go z domu (przewracanie krzeseł - zakłócenie porządku znanego nieboszczykowi a tym samym jego duszy, trzykrotne opuszczanie trumny na każdym progu - symbo¬ liczne pożegnanie) (MA.9a, MA.10, MA.11). Działania tego rodzaju sprowadza¬ jące się do ostatecznego zerwania więzów fizycznych, w konsekwencji mają rów¬ nież na celu umożliwienie odejścia duszy i zamknięcie jej drogi powrotu w czasie dla niej nieprzewidzianym. O jej obecności, zwłaszcza w okresie przejściowym między zgonem a pogrzebem, świadczą liczne zakazy odnoszące się do niewy¬ konywania pewnych czynności (np. zamiatania, aby nie uderzyć obecnej jeszcze w domu duszy) (Turek 1993, s. 33). Podobne zakazy wiązały się z czasem cyklicz6 4 Określenie traktowane przez mieszkańców wsi wymiennie z pojęciem duch, chociaż niektórzy spośród nich uważają, iż staje się nim pokutująca dusza człowieka, który zmarł śmiercią nagłą. W celu uproszczenia zapisu przy powoływaniu się na materiał terenowy podaję w nawiasie wyłącznie, obok określenia rodzaju źródła, skrót (MA) - Materiały Archiwalne, liczbę porząd­ kową odpowiadającą określonemu informatorowi, wsi, oraz numerowi inwentarza. Szczegółowe wyjaśnienia znajdują się po wykazie literatury. Jeszcze do niedawna w jednej ze wsi podhalańskich wkładano zmarłym wiązkę bylicy (Arte­ misia vulgaris L.) notabene określanej mianem świętojańskie ziele lub matka zielna (RadwańskaParyska 1991, s. 41) lub dzwonki polne z rodziny Campanula (święcone w dniu Matki Boskiej Zielnej) (Radwańska-Paryska 1992, s. 27-28). Rośliny te, jak wierzono na Podhalu, miały chronić zmarłego przed złymi duchami i zabezpieczać przed ogniem piekielnym (Lehr 2000, s. 340-341). 5 6 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 247 7 nego pojawiania się dusz wśród żywych (Dzień Zaduszny czy Wielki Tydzień ). Szczególna troska o ciało, wynikająca z wiary w istnienie duszy, determinowała więc w pewnym sensie także zachowania wobec zmarłego. Louis-Vincent Thomas podkreśla, że „w społeczeństwach tradycyjnych, gdzie prawo zwyczajowe zbiega się z wierzeniami religijnymi, istotne jest jak najlepsze dopełnienie obrzędów pogrzebowych", od których „zależy bezpieczeństwo ży­ wych: jeśli zmarły nie jest w spoczynku [...] pozostaje zagrożeniem dla zbioro­ wości" (1991, s. 120). Przekonania tego rodzaju, ukształtowane przez wierzenia ludowe i religijne, uzewnętrznia strach przed szkodliwą działalnością duchów, przede wszystkim osób zmarłych śmiercią tragiczną. Egzemplifikacją są np. po¬ stawy ludzi wobec nieznanych zmarłych, chowanych poza terenem cmentarza. Mogiły takie, spotykane jeszcze w X V I I I , rzadziej w X I X wieku, tworzyły rodzaj kurhanów z kamieni, gałęzi nawet słomy. Przechodzący obok takiego grobu wi¬ nien był - poza odmówieniem modlitwy za zmarłych - położyć na nim cokol­ wiek. Był to rodzaj ofiary składanej duchom „ludzi zamordowanych, uduszo¬ nych, utopionych, samobójców itp.", której „żądają od każdego człowieka, a na tych, którzy o ofierze zapomną, mszczą się nieraz bardzo srogo" (Jakimowicz 1916, s. 24). Pewną analogię stanowić mogą miejsca katastrof i tragedii (lotni¬ czych, budowlanych, zamachów terrorystycznych czy zabójstw). Chociaż nie będące uświęconą przestrzenią pochówku, są „oznakowane" przez umieszczenie krzyża, niekiedy zdjęcia lub informacji, składane tam kwiaty i zapalane znicze w rocznicę zdarzenia. Interpretacja takich zachowań zdaje się być kontynuacją wierzeń w istnienie duszy człowieka, któremu nie było dane na skutek nagłego zgonu oczyścić jej z ewentualnych win i grzechów a w związku z tym może ona błąkać się po śmierci. Najczęściej przebywa tam, gdzie człowiek zginął. Oznacze¬ nie miejsca tragicznego odejścia skłania wiernych do modlitewnego wstawienia się za nią, budzi refleksję, przede wszystkim upamiętnia ofiarę oraz zdarzenie. Pamięć o zmarłym jest wyrazem szacunku, ale może być reliktową postacią „zjednywania i przejednywania" dusz, wynikającą z dążności do zabezpieczenia się przed ewentualną ich ingerencją (Jastrzębowski 1916, s. 97). „ZMARLI NIECZYŚCI" W WIERZENIACH LUDOWYCH Zgromadzone przeze mnie materiały empiryczne, stanowiące reprezentatyw¬ ny fragment ludowych wyobrażeń związanych z zagadnieniem śmierci, oraz lite¬ ratura przedmiotu wskazują, że w szczególnych okolicznościach istniały odstęp¬ stwa od normy nakazującej zarówno poszanowanie szczątków ludzkich, jak 7 Był to np. zakaz przędzenia i tarcia lnu, szycia, wylewania wody na pole czy np. nakaz dmu¬ chania na ławę przed zajęciem na niej miejsca (Kwaśniewicz 1998, s. 121; Kowalska-Lewicka 1994, s. 27). Wiara w obecność dusz w tym właśnie dniu, związana raczej z miejscami, w których za życia przebywali, niż z grobem, na co zwraca uwagę Anna Kowalska-Lewicka, sprawiła, iż traktując je jako byty materializujące się, a więc mające takie same potrzeby jak ludzie, dbano o pozostawienie im posiłku także w Wielkim Tygodniu (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26-27). We �248 URSZULA LEHR i związanej z nimi pamięci o zmarłych. Można nawet zaryzykować twierdzenie, iż były one usankcjonowane w tradycyjnym środowisku wiejskim. Wiązały się bowiem z synkretyzmem magiczno-religijnym formującym ludzką świadomość, którą charakteryzowała koegzystencja osobliwego pojmowania rzeczywistości z racjonalnym poglądem na świat. Dopuszczalne zatem było w takich przy¬ padkach odstąpienie od przyjętych zasad bez obawy o konsekwencje społeczne i religijne tego rodzaju poczynań. W kulturze ludowej można także odnotować szereg zachowań i postaw nie¬ konwencjonalnych wiążących się nawet z profanacją ciał zmarłych. Podstawą tego rodzaju praktyk była wiara w istoty świata nadzmysłowego. Zgodnie z taki¬ mi wyobrażeniami rodowód niektórych bytów wywodzono od dusz ludzkich. Generalnie ze zmarłymi, których niezwykły zgon lub rodzaj profesji, jaką zaj¬ mowali się za życia, względnie jaką im przypisywano, szczególne znamiona na ciele ale również długowieczność, wiązał się nietypowy rytuał pogrzebowy a także miejsce pochówku. Znakiem określającym inny niż przyjęty przez tradycję sposób postępowania ze zmarłym był przede wszystkim rodzaj śmierci: nagły, najczęściej samobójczy, lub występowanie nietypowych zjawisk w przyrodzie (np. gwałtowne i ulewne deszcze, wyładowania atmosferyczne skierowane w określone miejsce) sygnalizujących rzekomo obecność ukrytych zwłok. Za¬ kłócały one naturalny porządek rzeczy oraz równowagę, jaka winna w - przeko¬ naniu mieszkańców wsi - panować w środowisku naturalnym. Przeciwstawiając się entropii, podejmowano zatem odpowiednie i zróżnicowane czynności przy¬ wracające ład, zdeterminowane wszakże rodzajem śmierci człowieka. Wśród przyjętych umownie „niekochanych zmarłych" (nieakceptowanych w środowisku lokalnym z różnych względów) wyróżniam dwie krańcowo od¬ mienne kategorie „nieczystych zmarłych", jak ich określa Piotr Kowalski (1998, s. 311). Pierwszą nazwałam „niepożądanymi", drugą „niegodnymi". „Niepo¬ żądani" zakłócali harmonię życia ze względu na niedopełnienie stosownych obrzędów. Dokonanie określonych rytuałów przywracało ład. „Niegodni" nie zasługiwali na nie, a nawet dopuszczano się wobec nich aktów profanacji. W mniemaniu mieszkańców wsi, znakiem wskazującym na nieprawidłowości, które zaistniały w życiu danej osoby, mogące rzutować na pośmiertne losy jej duszy, był trudny zgon: jak ktoś coś ma na sumieniu to nie może skonać (MA.11). Na ogół przypisywano go pewnym rodzajom wykroczeń, pomijając element racjonalny, czyli destrukcyjne działanie choroby. W związku z tym przede wszyst¬ kim konający, niezależnie od wypowiedzenia swoich grzechów w obecności kapłana, aktu skruchy i uzyskanego rozgrzeszenia, przepraszał tych, których skrzywdził słowem lub czynem, nawet jeśli uważano, że w swoim życiu postępo¬ wał zgodnie z normami etycznymi. Zdarzało się także, że sam umierający musiał wykonać odpowiednie czynności wobec rzekomo materializujących się dowowsiach karpackich przygotowywano dla nich kaszę (Sądeckie) kładziono na stole wodę i świecę lub pozostawiano miednicę i ręcznik (Podhale) (Kowalska-Lewicka 1994, s. 26). Podobne zacho¬ wania, żywotne jeszcze po I I wojnie światowej, odnotowano np. w niektórych wsiach kaszub¬ skich (Perszon 1999, s. 298). �249 „NIEKOCHANI ZMARLI" 8 dów winy (np. strutych lub poronionych dzieci) . Uzyskanie przebaczenia było istotne dla spokoju duszy. Nawet gdy chowano do niego urazę to w obliczu powagi śmierci wymazywano z pamięci doznane krzywdy. Podobnie czyniono wtedy, gdy nie można już było nawiązać kontaktu z konającym lub gdy ktoś umierał nagle. Ten symboliczno-werbalny akt pozwalał na spokojne odejście, pozostawiając członków rodziny z poczuciem dopełnienia obowiązujących w ta¬ kiej sytuacji czynności . Były to zachowania stosowane wobec „zwykłych" członków społeczności wiejskiej, a procedura tego rodzaju, wynikająca z kano¬ nów wiary, ma miejsce również i dzisiaj. W przypadku jej pominięcia z różnych względów (śmierć osoby samotnej, odejście od Kościoła) wierzono, iż konse¬ kwencje obciążonego grzechami sumienia zmarłego przenoszone są na „tamten świat". Także rodzaj śmierci, przede wszystkim zgon gwałtowany, w tym na sku¬ tek samobójstwa, ale też poniesiony z czyjejś ręki, był przyczyną, dla której dusza zmarłego nie mogła zaznać spokoju wiecznego i dręczyła żywych . Śmierć nienaturalna uruchamiała siły nieczyste powodujące przeistaczanie się pokutu¬ jących dusz w antropomorfizowane postacie świata nadzmysłowego (porońce, niechrzczeńce, utopce). Niekiedy była to tylko forma zjawisk audialnych (bezprzyczynowe odgłosy szurania, człapania, skrzypienia, stukania), wizualnych (zjawiska świetlne, jak np. przemieszczające się światełka, zwane błędnymi ogni¬ kami) określana ogólnym terminem strachy, duchy (Lehr 1988b, s. 29-30). 9 10 Niepokojące fenomeny zakłócające harmonię życia nie były jeszcze dosta¬ tecznym pretekstem do podejmowania działań powszechnie nieakceptowanych. Przede wszystkim starano się pomóc duszom poprzez odprawiane w ich intencji msze święte, które zapewnia im tradycja corocznych „wypominków" w okresie Święta Zmarłych oraz spełnienie próśb i życzeń (w przypadku nawiązania kon¬ taktu z takim duchem) . Dusza człowieka zmarłego tragicznie narażona była na wieczne potępienie. Zgodnie z takim rozumowaniem, wynikającym z tradycyjnego etosu, wierzono, że starała się ona zostać zauważoną przez żyjących. Jedynie za ich pośrednic¬ twem mogła uzyskać spokój wieczny, który gwarantował równocześnie ustanie 11 8 W nowosądeckiem (Obidza) opowiadano, że jedna taka we wsi zgubiła siedem dzieci. Jak umierała to nie mogła umrzeć, bo te dzieci latały koło niej. Musiała uszyć siedem sukienek, po­ święcić je i ochrzcić i narzucać na każde dziecko i wtedy juś spokojnie umarła (MA.1). Jak wierzono, ciążące na konającym przewinienia nie pozwalały mu odejść z tego świata: konał całe dwa dni, później prosił o tą osobę, z którą nie był pogodzony, żeby przyszedł i jak się zobaczą to on już spokojnie skona. Przeprasza, prosi o wybaczenie. Wystarczą dwa, trzy słowa (MA.9b). Przekonania o pojawianiu się duchów zmarłych rozwijają się w X - X I wieku, a Kościół nie umiejscawia ich w kategorii zabobonu czy przeżytku pogaństwa, ale wręcz sprzyja ich roz¬ powszechnianiu (Le Goff, Truong 2006, s. 108). Wierzono, że zwrócenie się do pokutującego ducha słowami „czego żądasz" oraz spełnienie jego prośby sprawi, iż winy zostaną zmazane a on spokojnie odejdzie. Często pośredniczyły w tym osoby uznane w społeczności wiejskiej za predestynowane do tego rodzaju zadań. W jednej ze wsi Beskidu Śląskiego był to niezwykle pobożny starszy mężczyzna (spełniający także funkcję płanetnika - człowieka umiejącego odganiać chmury burzowe i gradowe) (MA.6). 9 10 11 �250 URSZULA LEHR zjawisk jej przypisywanych. W celu przywrócenia równowagi należało dokonać swoistego rodzaju rozpoznania okoliczności śmierci, powiązania przyczyny ze skutkiem i dokonania stosownych zabiegów. Przekazywane z pokolenia na po¬ kolenie wierzenia w świat nadzmysłowy dostarczały gotowego i sprawdzonego scenariusza postępowania. Tak więc z porońcem (nienarodzonym dzieckiem lub zabitym po urodzeniu) wiązano niezwyczajne, ulewne deszcze, gradobicia lub wyładowania atmosferyczne. W przekonaniu mieszkańców wsi ich celem było odsłonięcie zwłok niemowlęcia ukrytych pod korzeniami drzewa (najczęściej nad brzegiem rzeki), także zakopanych w ziemi, będących dowodem dokonanej zbrodni, i złamania zasad Dekalogu: te deszcze to kara boża, żeby wypłukać i pokazać ten grzech (MA.4b) . Istotną wskazówkę dawały również pioruny biją¬ ce w jedno miejsce . Aby zapobiec powtórzeniu się tego rodzaju kataklizmu, kończącego się często wystąpieniem rzeki z koryta, chrzczono wydobyte szczątki dziecka a następnie chowano je na cmentarzu . Zazwyczaj było to miejsce pod murem cmentarnym, gdzie znajdowały się groby nieletnich zmarłych śmiercią naturalną. Podobne zachowania obowiązywały w przypadku niechrzczeńców , 12 13 14 15 12 Można przypuszczać, iż wierzenia tego rodzaju powstały na tle zdarzających się przypad¬ ków dzieciobójstwa, w których chodziło o celowe zatajenie narodzin dziecka (zazwyczaj nie¬ ślubnego). Inną przyczyną mogła być utrzymująca się stosunkowo długo powszechna niewiedza o dopuszczeniu przez Kościół dokonania chrztu „z wody" w przypadku niemożności dotarcia do osoby duchownej. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: dawniej nie było takiej świadomości, że samemu można ochrzcić dziecko (MA.9b). Zasady dokonania ceremonii chrztu w sytuacji szcze­ gólnej (śmierć noworodka) regulowały wskazania Soboru laterańskiego IV (1215 r.), zezwalające na spełnienie tego rytuału przez rodziców lub obcych, aby tym samym umożliwić zbawienie duszy dziecka (Delimata 2004, s. 71-74) oraz pochowanie go na cmentarzu. Dzieci nieochrzczone natomiast grzebano w różnych miejscach: pod miedzą, w ogrodzie, albo gdzieś na polu (MA.5), koło potoku (MA.1), w chlewie (Majchrzak 1978, s. 26), w pobliżu krzyży i kapliczek przydroż­ nych (Bogucka 1994, s. 57). Jak opowiadali mieszkańcy wsi Obidza: zawse jak takie dziecko jest gdzie pochowane to bijom piorumy i desce lejom, żeby go wyrzuciło i aby woda spłukała. Tak bije w dziecko nieokrzczone, zakopane, małe. Biło kiedyś i nikt nie wierzył. Przyszła powódź, była pod korzeniem ale go nie wyrzuciło. Drugi raz przyszła i jeszcze nie wyniosło, pioruny biły i nic. Trzeci dzień pioruny wywróciły gruszkę i dziecko się pokazało i ustało (MA.1). Podobnie w Beskidzie Śląskim czy na Podhalu twierdzono wręcz, że zdarzały się takie przypadki, ze choć kany zagrzebała, to zlywki były, silny dysc i potela az wymyło i potem zgadywali cyje to było, wtedy się ludzie osatali. Do lasu wyniosła, przy potocku zagrzebała, cęsto się zdarzało tak ze potem woła, mówili. Jakeś seł kany to płakało kany, choć ka (MA.12). Śmierć dziecka nie była zbyt ważnym wydarzeniem ponieważ, co podkreśla Anna Kowalska-Lewicka, „społeczność wiejska nie ponosiła żadnego uszczerbku [...] nie zdążyło wejść w grupę obywateli". Stąd też jego pogrzeb odbywał się bez szczególnej ceremonii, a nawet modłów a kiedyś i bez obecności księdza, podobnie jak nie odprawiano mszy żałobnej (1994, s. 23). Przypomnieć należy, iż średniowieczny rytuał pogrzebowy nie przewidywał chowania dzieci nieochrzczonych w poświęconej ziemi, co wyraźnie określał zakaz zawarty w księgach liturgicznych (Labbuda 1983, s. 230). Podobne zakazy znane były w innych krajach. Np. w Serbii nie wnoszono do cerkwi dzieci zmarłych przed chrztem, ani nie chowano ich na wspólnym cmen¬ tarzu. Dodać należy, że za „nieczyste" uważano także kobiety zmarłe w ciąży lub w połogu, których nie wolno było grzebać w miastach i przy kościołach (Szwajcaria XVII w.) ani wnosić ich do niego (Norwegia - średniowiecze) (Bystroń 1916, s. 42). 13 1 4 1 5 �251 „NIEKOCHANI ZMARLI" a więc dzieci, których nie zdążono ochrzcić przed nieoczekiwanym zgonem. Dusze ich dawały o sobie znać pozostawiając rzekomo jako znak obecności np. odciśnięte ślady stóp, słyszano też płacz niemowlęcia. I w takich przy¬ padkach postępowano podobnie jak z porońcem. Miejsce, z którego dochodził płacz chrzczono, kropiąc święconą wodą. Nie znając płci pokutującego ducha nadawano mu zarówno imię żeńskie, jak i męskie . Wierzono, że ten swoisty akt oczyszczający (zmazujący grzech pierworodny) wyzwoli zarówno porońca, jak i niechrzczeńca od tułania się ich dusz w świecie żyjących, w którym nie powinny znajdować się, zwłaszcza że los, jaki je spotkał nie był zależny od nich. Uważano, że w takich przypadkach dzieci niekrzczone i stracone na pokute sły nie na zatracenie (MA.4b). „Dowodem" skuteczności podjętych kroków mia¬ ło być ustąpienie niepożądanych zjawisk. Nadanie imienia było więc aktem porządkującym zaistniały chaos; po dokonaniu obrzędu sytuowało duszę zmar¬ łego dziecka w gronie innych ochrzczonych. Pamięć o nim stawała się pamięcią zbiorową wyrażaną na mszach w intencji nieznanych zmarłych, ani dobrą, ani złą. W przekonaniu mieszkańców wsi była jednak wystarczająca dla zacho¬ wania odzyskanego przez duszę - dzięki rytuałowi chrztu - właściwego stanu. Można tu więc mówić o wyrażanym szacunku dla szczątków ludzkich jednak bez emocjonalnych podtekstów. 16 Zbliżone działania o charakterze magicznym podejmowano wobec samobój¬ ców - topielców oraz brzemiennych matek, które targnęły się na swoje życie znajdując śmierć w wodzie. Dusze nienarodzonych dzieci, jak wierzono, oraz zmarłych na skutek utonięcia, przechodziły metamorfozę zamieniając się w ro¬ dzaj wodnego demona tzw. utopca. Niepoświęcenie miejsca, w którym zginął samobójca powodowało, iż wciągał on swoje ofiary topiąc je, aby w ten sposób wyzwolić się od pokuty. Demoniczność tej postaci nie zmienia faktu, że topielca uważano również za pokutującą duszę (m.in. przybierał postać małego dziecka), którą należy uwolnić, stosując znane w takich przypadkach procedury (m.in. poznać jego żądanie przez zadanie stosownego pytania, poświęcenie miejsca, w którym utonął człowiek). Stanowiły one rodzaj zadośćuczynienia dla pokutu¬ jącej duszy, chociaż nie spełniały wymogów obrządku pogrzebowego. 17 Niechęć do zmarłych śmiercią nienaturalną znajdowała wyraz w szczegól¬ nym, odmiennym traktowaniu jego ciała jako „kary" dokonywanej na zwłokach. Zdaje się to być odległym echem działań podejmowanych w ubiegłych wiekach na terenie Europy zachodniej i środkowej, które warto w tym miejscu przywołać. Potwierdzają one pogardę dla szczątków ludzkich, motywowaną przekrocze¬ niem obowiązujących kanonów wiary. Aspekt chrześcijański jest wtórnie przy¬ jętym elementem (traktowanie samobójcy jako zbrodniarza), jaki nałożył się na tego rodzaju praktyki, znane już w starożytności i określane mianem „oślego 16 Słowa tej formuły brzmiały następująco: jageś synek to Józek, jageś dziewczynka toś Anna, w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego i przestawało płakać, bo żądało tego (MA.4a). Istocie tej poświęciłam osobny artykuł oparty na własnych materiałach terenowych z Be¬ skidu Śląskiego oraz na bogatym materiale folklorystycznym (Lehr 1988a, s. 330-348). 1 7 �252 URSZULA LEHR 18 pogrzebu" . Zostały one prawnie nakazane, jak wskazują na to źródła historyczne, rejestrujące takie przypadki od średniowiecza do X V I I I wieku. Dotyczyły czy¬ nów samobójczych, z którymi wiązał się odrębny rytuał pogrzebowy jako forma dodatkowej kary wykonywanej na trupie. Polegał on na tym, że ciało zmarłego wyrzucano przez okno lub przeciągano przez podkop pod progiem, a następnie składano je na skórze krowiej (niekiedy na plecionce z chróstu czy na wozie służącym do wywożenia gnoju lub padliny), którą kat wlókł na miejsce pochówku zazwyczaj poza strefę zamieszkałą (Koranyi 1932, s. 44-45). Zdarzało się, że przed pogrzebaniem ciała wieszano je na szubienicy głową w dół, a nawet - jak to miało miejsce w wielu krajach europejskich - przebijano kołkiem serce samobójcy . W wierzeniach ludowych śmierć samobójcza, najczęściej dokonywana przez powieszenie, powodowała, pomijając niezwykłe zjawiska atmosferyczne „infor¬ mujące" o zaistniałym fakcie (silnie wiejący wiatr) , że miejsce to było nawie¬ dzane przez jego ducha. W takim przypadku również modlitwy oraz msze święte odprawiane w intencji zbawienia duszy mogły wyzwolić od wiecznej tułaczki i straszenia żywych. Człowiekowi takiemu do niedawna nie należał się tradycyjny pochówek. Jeszcze w latach 70. X X wieku na Orawie zwłoki powieszonego w domu „wynoszono popod podwalinę" i tam wkładano do stojącej trumny „bez obrzędu o charakterze religijnym" (Jostowa 1983, s. 116). Tego, który powiesił się w zabudowaniach gospodarczych, np. w stodole, pozostawiano tam, umiesz¬ czając zwłoki w przyniesionej i postawionej na klepisku trumnie. Ceremonia pogrzebowa odbywała się pod osłoną nocy w obecności członków rodziny. Zda¬ rzało się, że trupa wieziono korytem potoku „aby woda zatarła ślady i upiór nie mógł wrócić do domu" (Jostowa 1983, s. 117) . W Beskidzie Śląskim gdzie, jak zaznacza Longin Malicki, samobójstwa należały do rzadkości, w przeciwień¬ stwie do Beskidu Sądeckiego czy nawet Podhala, powieszonych w lesie chowa¬ no na miejscu zdarzenia. Innych, jak głosi podanie istebniańskie, „wywożono 19 20 21 18 Według Karola Koranyi'ego, nazwę tę przejął Kościół z Pisma Świętego. Prorok Jere¬ miasz w swej przepowiedni związanej z upadkiem państwa Judei oznajmia królowi, iż „oślim pogrzebany zostanie pogrzebem, wleczony i wyrzucony daleko poza bramy Jerozolimy" (1932, s. 46). Około V I I w. p.n.e zwyczaj ten był rozpowszechniony na Bliskim Wschodzie (w Judei jednej z prowincji rzymskich, prawdopodobnie też na terenie Babilonii) skąd przeniknął na Zachód, gdzie od IX w. utrwalał go Kościół, traktując w ten sposób osoby, które znalazły się poza społecznością chrześcijańską (ekskomunikowani przestępcy) a później także i samobójcy, którym odmawiano tradycyjnego pochówku. W ten sposób chowano również wyklętych Żydów w Polsce w XVIII wieku (Koranyi 1932, s. 46-47). Wiązało się to z wierzeniem, że zmarły po śmierci stanie się upiorem. Zwyczaj ten zniesiono np. w Anglii w XIX wieku (1824 r.), zezwalając na chowanie samobójców na cmentarzu ale bez obrzędów religijnych i w określonych godzinach wieczorno-nocnych (między dziewiątą wieczór a północą). Celem zniechęcenia do targnięcia się na własne życie wprowadzono przepis o konfiska¬ cie dóbr materialnych samobójcy (Kary... 1997, s. 18). Miały go wywoływać diabły ciągnące „do piekła duszę człowieka powieszonego" (Kolberg 1963, s. 217). Analogiczne zdaje się być z praktykowanym w dawnych wiekach zwyczajem spławiania rzeką zamkniętego w beczce ciała samobójcy. Sposób ten miał uniemożliwić powrót zmarłego śmiercią nienaturalną (Koranyi 1932, s. 45). 1 9 2 0 21 �253 „NIEKOCHANI ZMARLI" dawniej na saniach klynczarach na górę Gańczorkę, gdzie zwłoki porzucano, zostawiając na pożarcie wilkom" (Malicki 1947, s. 120). Grzebanie ciała w ziemi niepoświęconej , poza murem cmentarnym, najczꜬ ciej jednak w miejscu, w którym człowiek targnął się na swoje życie, „na mie¬ dzach, [...] przy drodze pod krzyżem" (Kolberg 1967, s. 103), względnie na gra¬ nicy wsi - obszarze ziemi niczyjej, było aktem symbolicznego wykluczenia i wyrazem nieakceptowania popełnionego czynu: „ «wzgarde robili, jak się kto obwiesił»" (Kowalska-Lewicka 1985, s. 71). Wynikało to również z waloryzacji przestrzeni, jaką jest cmentarz - miejsce wiecznego spoczynku, skupiające „siły magiczno-religijne" (Bystroń 1980, s. 232). Niedopuszczanie do pochówku samobójców było jednak, jak uważa A. Kowalska-Lewicka, opierając się na wynikach własnych badań terenowych, zachowaniem narzuconym przez kler i przyswojonym przez mieszkańców wsi. Strach przed zmarłymi w nienaturalny sposób przejawiał się m.in. i w tym, że samobójców zmarłych w obrębie domu podrzucano sąsiadom (1985, s. 71-73); wóz lub sanie, na których ich wieziono pozostawiano a ksiądz nie uczestniczył w ceremonii pogrzebowej . W przy¬ padku grzebania na tzw. cmentarzu „wisieluchów" (Beskid Sądecki) (KowalskaLewicka 1985, s. 72) lub w miejscu zbiorowych pochówków, jadąc na cmen¬ tarz omijano drogę, wioząc zwłoki „granicami" (Ciszewski 1886, s. 242) . Za¬ chowania i postawy wobec zmarłych były więc nie tylko przejawem potępienia czynu, ale wiązały się z równoczesnym znieważeniem ciała nieboszczyka, którego dusza, nie poddana rytualnemu obrzędowi wykluczenia, miała błąkać się do dnia sądu ostatecznego. Na niektórych terenach opowiadając o samobójcy czyniono znak krzyża świętego (Kolberg 1967, s. 103). 22 23 24 25 Miejsce pochówku symbolizowało również pozostawanie duszy pomiędzy dwoma światami: żywych i umarłych; nie należąc już do tych pierwszych, rów¬ nocześnie nie miała prawa zaistnieć w gronie tych drugich. Przerwanie życia z własnej woli było argumentem, dla którego ciało nie mogło być zwrócone po¬ święconej ziemi, jaką stanowiła wydzielona przestrzeń sacrum - cmentarz. Zale¬ cenie grzebania wisielców w lasach, na rozstajnych drogach czy na nieużytkach, 2 2 Zwyczaj ten w dawnych wiekach obejmował także morderców. Wspomnienia mieszcza¬ nina krakowskiego (zawarte w kronice z lat 1575-1595), opisujące czasy dżumy, zawierają przy¬ padki uśmiercania konających przez grabarzy celem wzbogacenia się. Osądzeni i skazani za taki czyn na śmierć chowani byli na cmentarzu Mariackim, co budziło wyraźny protest mieszkańców, ponieważ nie byli godni takiego pochówku (Kracik 1991, s. 73-74). Świadectwem takich zachowań jest przypadkowo odnalezione we wsi Piekielnik na Pod¬ halu miejsce pogrzebania samobójczyni, pochodzące sprzed I wojny światowej. Tamże w latach 1965-1970 przy wykopywaniu torfu odkryto dobrze zachowane zwłoki kobiety i karę (dwukołowy wózek) (Jostowa 1983, s. 117). Chowano za ogrodzeniem cmentarza, za płotem, jak to się mówi, w niepoświęconej ziemi. Nie było księdza ani ludzi tylko rodzina chowała (MA.9b). Omijanie drogi użytkowej, wybieranie wyjątkowo krętej tzw. „drogi zmarłych", znane w średniowieczu w wielu krajach Europy, było jednoznacznym wyrazem lęku przed nieboszczy¬ kiem. Stosowano także inne zabiegi mające również na celu odpędzenie towarzyszącej im duszy (przekraczanie strumienia, przechodzenie przez ogień itp.) (Nola 2006, s. 247). 2 3 2 4 2 5 �254 URSZULA LEHR wiążące się z obawą sprowadzenia przez ich pokutujące dusze gradu na pola uprawne, wynikało - jak sugeruje Stanisław Bylina - z przekształconych wie¬ rzeń pierwotnych o związku zmarłych ze zjawiskami atmosferycznymi (1992, s. 29). Dotyczyło ono także tych, którzy zajmowali się magią, a nawet topielców . Ten oczywisty w przekonaniu mieszkańców wsi związek przyczynowoskutkowy miał miejsce w przypadku uchybienia temu nakazowi. Mechanizm jego funkcjonowania ilustruje incydent, jaki miał miejsce na Podhalu w 1841 roku. Klęska nieurodzaju, wzrastający głód po długiej i ostrej zimie, spowodowały, że ludność podhalańska (zamieszkująca tereny graniczące ze Spiszem: Bukowinę, Brzegi i inne wioski) uznała te wydarzenia za karę Bożą. Taki wniosek wysnuto z opowieści wędrownej żebraczki o powieszonym mężczyźnie, którego pocho¬ wano na cmentarzu w Jurgowie (Spisz). W podjętej przez górali pierwszej próbie sprofanowania zwłok skutecznie przeszkodził proboszcz miejscowej parafii. Mieszkańcy wsi nie poprzestali na tym. Podejrzewając duchownego o niedopilnowanie przyjętych zasad pochówku, doprowadzili ostatecznie do spalenia szczątków zmarłego na stosie (Adamczyk 1967, s. 168-171). 26 Bardziej pomyślny finał miało zdarzenie opisane przez księdza Józefa Stolar¬ czyka (proboszcz zakopiański w latach 1848-1890), któremu dzięki autoryte¬ towi i sile perswazji udało się uchronić przed wykopaniem ciało samobójcy, po¬ chowanego na obrzeżach cmentarza. Dodać należy, iż zmarłego (dwukrotnego wójta) szanowano, lubiano i uważano za porządnego człowieka, ale samobójcza śmierć (przez zastrzelenie się) przesunęła go do grupy zmarłych „niegodnych", których szczątki mogły podlegać znieważaniu. Proboszcz ten odnotowuje w swej kronice (pod datą 6 września 1864 r.): „wiele bardzo pracy mię kosztowało, nim mogłem tego nieszczęśliwego trupa od wykopania obronić", ponieważ „całą zimę i stąd grożące nieszczęście lud przypisuje temu, iż ów wspomniany Wojciech Walczak przy cmentarzu zaraz był pochowany" (Stolarczyk 1915, s. 12). Zmiany w zakresie świadomości, postępujące znacznie wolniej niż cywili¬ zacyjne, poświadczają spotykaną jeszcze w okresie międzywojennym niechęć do chowania zmarłych w naturalny sposób obok samobójcy. Tę swoistego rodza¬ j u fobię ilustruje przykład pochodzący z jednej ze wsi podhalańskich. Posze¬ rzenie terenu cmentarza spowodowało, że pozostające dotychczas poza murem groby „niegodnych" znalazły się w jego nowych granicach. Parafianie odmawiali grzebania swoich bliskich w tej części cmentarza. Zmienili swoje stanowisko dopiero po publicznym oświadczeniu miejscowego proboszcza, w którym wy2 6 Pochowanie zmarłego czarownika (mieszkańca Łapsz) na cmentarzu spowodowało w prze¬ konaniu górali długotrwałe i ulewne deszcze uniemożliwiające jesienne prace polowe (wykopki). W związku z tym wydobyto jego zwłoki i spalono: carownik był a skrepnoł i pochowali go na poświeconej ziemi i loło, loło, a zbiórki były, no to wykopali i spalili i rozpogodziło się (MA.8). W związku z postacią topielca, jak podaje Kazimierz Moszyński, na Rusi, w okresie suszy, wy¬ dobywano trupa z ziemi i wrzucano go do wody. Zwłoki traktowano jako ofiarę spełnianą pod¬ czas zabiegu magicznego określanego „karmieniem" żywiołów (1967, s. 509). W podaniach z terenu Beskidu Śląskiego zachowały się informacje o okupie, który zastąpił ofiarę z człowieka (Lehr 1984, s. 237). �255 „NIEKOCHANI ZMARLI" raził on zdecydowaną wolę bycia pochowanym wśród nieakceptowanych, zmar¬ łych śmiercią nienaturalną. Zróżnicowanie ceremonii pogrzebowej było bardziej widoczne we wsiach gdzie istniały wyłącznie cmentarze wyznaniowe. Księża nie tylko odmawiali rodzinie miejsca na nim ale i kościelnego pogrzebu. Duchowny uczestniczył wyłącznie w ceremonii złożenia ciała do ziemi, w grobie usytuowanym przy ogrodzeniu (Pilch 1996, s. 266). Przypadki takie miały miejsce na przełomie wie¬ ków (XIX i X X ) i jeszcze w okresie międzywojennym na terenie Śląska Cie¬ szyńskiego. Obecnie dopuszczalne jest nie tylko grzebanie samobójców na cmen¬ tarzu, ale również wprowadzenie trumny do kościoła, z tym, że nie ustawia się jej przed ołtarzem, ale „pod dzwonami" (na środku kościoła). Jest to wynikiem większej tolerancji i złagodzenia restrykcyjnych przepisów kościelnych doty¬ czących chowania zmarłych śmiercią samobójczą, interpretowaną obecnie jako skutek choroby, a nie podszept diabła, w co dawniej powszechnie wierzono. Argumentem przemawiającym na korzyść zmarłego w taki sposób, zezwalającym na pogrzebanie go na cmentarzu, jest okazywane przez niego „w ciągu życia [... ] przywiązanie do wiary i Kościoła" (Obrzędy... 1978, s. 26-27) . 27 28 Wierzono zwłaszcza, że również krzywoprzysięzcy umierali śmiercią nagłą i niewytłumaczalną, określaną jako „śmierć z przysięgi" . Nie chowano ich na cmentarzu, ponieważ taki człowiek „niegodzien leżeć ani na święconej ziemi", a nawet „nie modlił się ta za nim wiera nik" (Suleja 1912, s. 414). W przekazie z Podhala (pocz. X X w.) odnotowano, iż pogrzebanego nawet na własnym grun¬ cie ziemia nie chciała przyjąć wyrzucając trupa, trzykrotnie zakopywanego. Dopiero postawienie w tym miejscu kaplicy oraz ofiarowanie tego terenu pod budowę kościoła zapobiegło nadprzyrodzonym zjawiskom uważanym za inge¬ rencję boską (Suleja 1912, s. 414). Akty bezczeszczenia szczątków zmarłych podejmowano wobec osób podej¬ rzewanych o zajmowanie się czarami, magią lub uważanych za strzygonie (upio¬ ry). Na niektórych terenach łączono postać rzekomej czarownicy i czarownika 29 2 7 Zdarzało się również, że podobne kłopoty z pogrzebem kościelnym miały niekiedy rodziny działaczy organizacji robotniczych, zwłaszcza gdy zmarłemu członkowi towarzyszyli koledzy „ze sztandarem w kolorze czerwonym". W zależności od poglądów politycznych proboszcza, nie wpuszczano pocztu sztandarowego do kościoła (Pilch 1996, s. 266). Samobójca, który przed targnięciem się na własne życie „dawał zgorszenie" traktowany jest jako jawny grzesznik. Dekret Kongregacji Nauki Wiary z dnia 20 września 1973 roku reguluje kwestie wydawania zezwoleń na pogrzeb katolicki. Wedle prawa kanonicznego ksiądz może od¬ mówić pogrzebu ateistom, schizmatykom osobom żyjącym w konkubinacie „lub w innych cudzołożnych związkach" także tym, którzy „wybrali spalenie swojego ciała z motywów przeciw¬ nych wierze chrześcijańskiej" (Memento, 1998, s. 4). Zmiana stanowiska może nastąpić wówczas, gdy potwierdzone zostaną przez wiarygodnych świadków „znaki pokuty". Należą do nich: „wzbu¬ dzenie zewnętrzne aktu żalu, np. przez bicie się w piersi, ucałowanie krzyża, przeproszenie za zgorszenie itp." (Obrzędy... 1978, s. 27). „Lezał na starej miedzy bez dusy - carny jak wągiel, ubranie na nim i całe ciało jego zdarte, jakoby dzióbami i pazdorami halnych sempów i orłów abo wołów rogami sprute" (Suleja 1912, s. 411). 2 8 2 9 �256 URSZULA LEHR z jego pośmiertnym wcieleniem, jakim był upiór (Kaszuby). Zdarzające się przy¬ padki grzebania zmarłych w letargu stały się prawdopodobną podstawą dla tego rodzaju sądów. Także inne fizyczne symptomy widoczne u zmarłego przed pochówkiem, jak np. „żywy, czerwony odcień lica, niedomknięte oczy, zmiana pozycji w trumnie, brak tężenia zwłok" (Kukier 1968, s. 272) czy wręcz zauwa¬ żalne anomalie u noworodka (rodził się z zębami, miał zrośnięte brwi (Lehr 1985, s. 99) stanowiły przesłankę do podjęcia w sytuacjach krytycznych (niepokojenie żywych, klęski elementarne, epidemie) aktów profanacji. Ludzi „dotkniętych" siłą nieczystą obawiano się za życia; nietolerowano ich także po śmierci. Zdarzało się, iż ksiądz odmawiał wyprowadzenia zwłok rzekomej czarownicy z domu, jak to rejestruje podanie z okolic Żywca. Oponował również przeciwko urządzeniu pogrzebu (Broda 1980, s. 11). Wydarzenia tego rodzaju należą do przeszłości, nie na tyle jednak odległej aby całkowicie zatarła się o nich pamięć. Zajmowanie się czarami, magią, uzna¬ ne przez ojców Kościoła za grzech ciężki, karano w ubiegłych wiekach śmiercią na stosie . Płomienie były w tym przypadku symbolem ognia piekielnego, wiecznego potępienia ale też ceremonią puryfikacyjną , uwalniającą w ten spo¬ sób świat żywych od istot grzesznych. Nienaturalne w takim przypadku okolicz¬ ności zgonu były przejawem nie tylko braku akceptacji skazanego w świecie żywych, ale i umarłych poprzez odmówienie mu zwyczajowo przyjętej ceremonii pogrzebowej. Można w tym miejscu przypomnieć rozważania Anny Grossman, komentującej układ szczątków ludzkich znalezionych w zespole grobowym na jednym ze stanowisk archeologicznych w Gąsawie (woj. kujawsko-pomorskie). Przypuszcza ona, iż znajdujący się tam okaleczony szkielet kobiety (czego doko¬ nano przed pochówkiem) mógł należeć do osoby, której obawiano się także po śmierci. Pozbawienie stóp i dłoni miało wyraz symboliczny i mogło, według autorki, być zastosowane wobec szamanki, czarownicy, zielarki (Grossman 2000, s. 77-85). Jakkolwiek źródła etnograficzne nie donoszą o takim traktowaniu zwłok domniemanych czarownic, to zarejestrowane w materiałach źródłowych przekazy informują o incydentach pośmiertnego okaleczania zwłok ludzi podejrzanych o to, że byli strzygoniami, upiorami. Zachowane w pamięci mieszkańców wsi proce¬ dury dotyczące traktowania podejrzewanych o tego rodzaju metamorficzne prze¬ kształcenie po śmierci (w tym owczarzy posiadających wiedzę magiczną) wskazu¬ ją, iż dochodziło do bezczeszczenia ich zwłok. Przypisywano im bowiem rzekome 30 31 3 0 Ostatni proces czarownic na ziemiach polskich miał miejsce w 1775 r. w Doruchowie (wie¬ luńskie) w związku z wydaniem ustawy zakazującej sądom zajmowania się sprawami o czary. Zdarzały się jednak samosądy. Jak podaje Bohdan Baranowski, po drugim rozbiorze Polski (po 1793 r.) doszło w zaborze pruskim do spalenia dwóch rzekomych czarownic (1981, s. 33). Cywi­ lizacja dotarła prawie do każdego kraju, co nie zmienia faktu, że pod koniec XX wieku np. miesz¬ kańcy niektórych części Afryki południowej kamienują lub palą na stosie, względnie rzucają krokodylom na pożarcie, osoby podejrzane o czary powodujące suszę, pomór bydła, powódź, po uprzednim poddaniu ich osądowi starszyzny (Sezon... 1995, s. 9) Znaczenie płomieni w polskiej kulturze ludowej jest ambiwalentne; wiąże się m.in. z ży­ ciem i śmiercią, posiadaniem mocy oczyszczającej i niszczącej (Słownik... 1996, s. 304). 31 �257 „NIEKOCHANI ZMARLI" 32 gnębienie i napastowanie ludzi: duszenie , gryzienie (Lehr 1984, s. 231; Kowalska-Lewicka 1985, s. 73; Chronografia... 1987, s. 235), wywoływanie śmiertelnej choroby (Kukier 1968, s. 276). Podejrzanych zmarłych wykopywano z grobów, obcinano im głowy (Renik 1985, s. 85; Kolczyński 2000, s. 186) i kończyny, które przemieszczano lub wiązano (MA.3), względnie kładziono zwłoki na brzu¬ chu (MA.7). W trudniejszych przypadkach - jak to miało miejsce w 1719 r. we wsi Ujsoły w żywieckiem - gdy nie poskutkowało nawet odcięcie zmarłemu głowy, ponieważ „z głową uciętą chodził", po kolejnym wykopaniu zwłok „na granice wywieźli i tam ręce nogi poobcinawszy, na stos drew włożono i tak spalo­ no" (Chronografia... 1987, s. 521). Wierzenia w świat nadzmysłowy kierujące ludz¬ kimi zachowaniami doprowadziły w ten sposób w 1721 r. we wsi Rycerka (Beskid Żywiecki) do profanacji zwłok starego ojca. Źle traktowany za życia przez człon¬ ków rodziny rzekomo straszył ich po śmierci. Komentarz autora sprowadza się do tego, iż jakkolwiek nie zaprzecza on niepokojącym zjawiskom, wywoływanym rzekomo przez ducha zmarłego, to nie pochwala dokonanego czynu (okaleczenia i spalenia). Uważa, iż „tego czynić nie trzeba było, tylko za dusze Pana Boga prosić i ratować, a za grzech ich żałować"(Chronografia... 1987, s. 538). 33 W podobny sposób traktowano zwłoki ludzi długowiecznych, chociaż w lite¬ raturze polskiej wzmianki na ten temat są znikome. W pewnej wsi na południu Polski w okresie międzywojennym duch zmarłej, stuletniej kobiety, nie mogąc zaznać spokoju, rzekomo nękał i krzywdził ludzi. Aby temu zapobiec nieboszczkę „przewracano [...] w trumnie i wsypywano kawałki tłuczonego szkła" (Wieś Dobra... 1938, s. 45). Jakkolwiek nie zarejestrowano uzasadnienia takiego zacho¬ wania wobec zmarłych osób długowiecznych to można przypuszczać, że osiągnię¬ cie w sposób naturalny wieku dłuższego niż przeciętny mogło wydawać się nie¬ możliwe bez ingerencji sił nadprzyrodzonych. Wyjaśnienia można doszukiwać się również w umownie przyjętej granicy życia ludzkiego, uważanej przez miesz¬ kańców wsi za naturalną, stanowiącą punkt odniesienia, zmieniającą się jednak wraz z przeobrażeniami społeczno-ekonomicznymi i postępem medycyny. W tym miejscu, jako informację nawiązującą do związku przyczynowo-skut¬ kowego zachodzącego między długością życia a traktowaniem zmarłego, można przywołać wierzenia z innego kręgu kulturowego i wyznaniowego. Wśród Buriatów - szamanistów istniało przekonanie, że „«jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce»", a „długie życie jest grze¬ chem" (Kabzińska-Stawarz 1992, s. 137). Także wśród dawnych ludów tureckich uważano pewien wiek (80 lat) za krytyczny dla żyjących członków rodziny, ży¬ cząc człowiekowi staremu, aby go nie dożył, względnie stosując usankcjonowane 3 2 Tak na przykład w opisie dziejów wsi żywieckich, tamtejszy wójt Andrzej Komoniecki zapisał pod datą 1679 informację o nagłym zgonie 19 mieszkańców dwóch rodzin zamieszkałych w Rajczy, który przypisano nie szerzącej się wówczas dżumie, ale kobiecie podejrzanej o to, iż była strzygą (Chronografia... 1987, s. 235). W XIX wieku w niektórych wsiach karpackich zamieszkałych przez Rusinów wierzenia w upiory były tak silne, iż trudno byłoby znaleźć nienaruszony grób. Prawie każdy zmarły miał odłączoną od korpusu głowę lub wbity do niej kołek (Kolczyński 2000, s. 186). 3 3 �258 URSZULA LEHR zwyczajem zabójstwo. Zmarły w wieku 81 lat podlegał szczególnemu obrzędowi funeralnemu mającemu uchronić żywych. Zwłoki wywożono przed wschodem słońca, układano głową skierowaną ku północy, czaszkę przebijano kołem, do lewej ręki wkładano czarny kamień i zaopatrywano w specjalne modlitwy lamistyczne umieszczane na karku. Odchodząc z miejsca pochówku strzelano w stronę gdzie leżał zmarły (Tryjarski 1991, s. 222-223). ASPEKTY PROFANACJI CIAŁA Stosunek do człowieka zmarłego w niecodziennych okolicznościach wskazuje na pewną prawidłowość niezależną od kultury, wyznania a nawet czasu. Odma¬ wianie mu ceremonii pogrzebowej czy dokonywanie aktu bezczeszczenia jego szczątków było wyrazem lęku przed nim, przejawem okazywanej mu wzgardy, próbą symbolicznego unicestwienia, mogło być także ostrzeżeniem. Miało więc znaczenie rytualne, kulturowe i społeczne. W średniowieczu i w czasach późniejszych nie tylko samobójców nie chowano na cmentarzu . Dotyczyło to zwłaszcza różnego rodzaju skazańców, a nawet komediantów i prostytutek. W „czarnej Afryce", jak pisze L.V. Thomas, do ka¬ tegorii zmarłych „niegodnych", którzy nie zasłużyli na tradycyjny pochówek, „należeli, obok szamanów, także kazirodcy, kobiety bezpłodne lub osoby, które sprofanowały tajemnice inicjacji" (1991, s. 113). W Europie umieszczano w tej grupie także wyklętych. Zwłoki palono lub porzucano (Aries 1989, s. 54, 56). W cywilizacji przedegipskiej znane były przypadki rozczłonkowywania zwłok (aby zmarły nie nawiedzał żywych). Cyganie rozbijali w tym samym celu mały palec nieboszczyka, do którego przywiązywali czerwoną nitkę, a wśród niektórych plemion afrykańskich wykłuwano zmarłemu oczy i rozbijano pisz¬ czele (Thomas 1991, s. 112). Nietypowy ceremoniał praktykowali Tuwińczycy wobec ludzi „chciwych, zachłannych" i „pożądliwych". Ich zwłoki pozostawiano na ziemi na 49 dni. Nietknięte przez zwierzęta i ptaki spalano uznając, że jest to najlepszy sposób na zmuszenie duszy do opuszczenia ciała i uchronienie się przed jej szkodliwym oddziaływaniem na otoczenie (Tryjarski 1991, s. 223). Sprofanowane części ciała (palec, pas skóry, genitalia) czy wydzieliny (uryna) służyły celom magicznym (Zaremska 1986, s. 100). Zajmowali się tym przede wszystkim kaci, mający bezpośredni dostęp do ciał skazanych, na których wykonywali wyroki. Wykorzystywanie do praktyk czarnoksięskich kości trupa (niekoniecznie samobójcy) , których zazwyczaj dostarczał grabarz, było nie 34 35 3 4 W uzupełnieniu należy dodać, że np. Kościół we Francji nie zajmował tak radykalnego stanowiska uznając, iż „Bóg nie karze dwukrotnie za tę samą zbrodnię", zezwalając na chowanie ich ciał w ziemi poświęconej. Restrykcji takich domagało się, jak zauważa Philippe Aries, społe¬ czeństwo wieków średnich i czasów nowożytnych, usuwając nawet sądownie samobójców z cmen¬ tarza (Bretania pocz. XX w.) (1989, s. 56, 54). Na przykład świeczka zrobiona z palca zmarłego Żyda lub małego dziecka miała przynosić szczęście złodziejom (Burszta 1967, s. 192). 3 5 �„NIEKOCHANI ZMARLI" 259 tak rzadkim zjawiskiem jeszcze w okresie międzywojennym, o czym świadczą przekazy ludzi starszych z terenu Podhala i nowosądeckiego. Zakopywano je najczęściej pod progiem . Przypadki bezczeszczenia trupa w celu dania upustu emocjom: nienawiści, zemście, zmierzające w konsekwencji do totalnego unicestwienia, zdarzają się również obecnie w określonych środowiskach i okolicznościach, mimo nega¬ tywnej oceny takich zachowań, nieakceptowanych społecznie. Jako przykład L.-V. Thomas podaje niszczenie twarzy w porachunkach gangsterskich zmierza¬ jące nie tylko do utrudnienia identyfikacji ofiary ale pozbawienia jej tożsamości. Taki trup „jest już niczym, na zawsze został wymazany z listy ludzi" (1991, s. 113). Na marginesie dodam, iż znane są w kręgach przestępczych przykłady okaleczeń trupa po dokonanej egzekucji, spełniające funkcję ostrzegawczą oraz informującą, jakiego rodzaju wykroczenia dotyczył wykonany na danej osobie wyrok. W latach 90. X X wieku w jednej ze wsi podhalańskich odnaleziono zwłoki zamordowanego mężczyzny (członka gangu samochodowego) z odciętymi pal¬ cami. Pozbawienie dłoni oznaczało, iż zamordowany dopuścił się kradzieży wspólnych pieniędzy względnie prowadził interes na własny rachunek, nie rozli¬ czając się z grupą przestępczą, której był członkiem. 36 Podobną w swej wymowie kwestią w związku z traktowaniem ciała zmarłego pozostają sytuacje ekstremalne, jakimi były np. zarazy i wojny. Podczas pandemii zmarli grzebani byli najczęściej w wydzielonych miejscach, w mogiłach zbioro¬ wych, bez przyjętych ceremonii pogrzebowych z uwagi na ryzyko zarażenia. Roz¬ miary zjawiska narzucały specyficzny charakter pochówku, wynikający z koniecz¬ ności, ale nie będący w sprzeczności z podejmowanymi próbami okazania szacunku zmarłym. Podobny los spotykał poległych w bitwach i wojnach. Inaczej natomiast postępowano wobec jeńców, których zabicie nie zawsze było dostateczną satysfak¬ cją. W celu okazania pogardy wrogowi nie tylko pozbawiano go obrzędu pogrze¬ bowego, ale profanowano ciało okaleczając zwłoki, czego liczne przykłady dostar¬ czają nie tylko mity, ale i fakty historyczne (Thomas 1991, s. 112-113). Najwyż¬ szym przejawem znieważenia ciała ludzkiego jest potraktowanie go jako surowiec do wyrobu różnorodnych produktów służących celom użytkowym (np. nawozu z utylizowanych spalonych kości, materacy z ludzkich włosów, pergaminu z gar¬ bowanej ludzkiej skóry czy mydła z tłuszczu zamordowanych), co miało miejsce w okupowanej Polsce w połowie X X wieku (Nałkowska 1968, s. 7-17, 64, 65). 37 Przypomniane tu przekazy oraz fakty potwierdzają, iż zmarli, zwłaszcza w sposób nienaturalny, uważani dawniej za „istoty nieczyste" - „niepożądane" i „niegodne", mogli być traktowany w sposób niekonwencjonalny. Dopuszczały to również okoliczności szczególne a sytuacje krańcowe sprzyjały aktom kalania 3 6 Sprowadzać miały chorobę na osobę przekraczającą próg a w konsekwencji śmierć (MA.2). Dokładnie na terenie zajętego przez Niemców Gdańska, gdzie mieścił się Instytut Ana­ tomii prowadzony przez profesora Spannera oraz współpracujących z nim: dr Wohlmanna i pre­ paratora von Begrena. Tam zwożono ciała zamordowanych w obozach koncentracyjnych, straco­ nych w więzieniach, a nawet psychicznie chorych, poddając je „przetworzeniu". Niepotrzebne części palono (Nałkowska 1968, s. 11-13). 3 7 �260 URSZULA LEHR ciał. Wydarzenia końca X X wieku i początku X X I w. wskazują na kontynuację zachowań, polegających na wykorzystywaniu zwłok ludzkich do „twórczej obrób­ ki". Mam tu na uwadze ruchomą ekspozycję dr Guntera von Hagensa zatytu­ łowaną „Body worlds" (Świat ciała lub Cielesne światy) wystawianą w różnych krajach od 1996 r. Prezentuje ona plastyfikaty (spreparowane ludzkie ciała) zatrzymane w ruchu, pozbawione częściowo lub całkowicie skóry, z otwartą czaszką lub wnętrzem (ukazującym układy szkieletowy, nerwowy, oddechowy, pokarmowy, krwionośny) oraz poszczególne organy ludzkie (serce, płuca, mózg) i płody z widocznymi objawami patologicznymi (ZI.3) . Obiekty, wedle autora, są „dziełami sztuki" propagującymi, również w sposób budzący kontrowersje „anatomiczność" , a intencją ekspozycji jest „demokratyzacja medycyny" (Zl.3). Przeciwko wykorzystywaniu ciała ludzkiego do celów wystawienniczych protestowały prawie wszystkie osoby (z wyjątkiem młodych) indagowane w son¬ dzie ulicznej przeprowadzonej w Sieniawie Żarskiej (pow. lubuski), miejscowości, w której dr G. von Hagens planował założenie Zakładu „twórczej obróbki zwłok" . Pomijam tu względy etyczne, wyznaniowe i estetyczne odzwierciedlają¬ ce postawę autora wobec ludzkiego ciała oraz jego działalność wiążącą się z tak „wysublimowaną" ars macabre. Interesujący w związku z podjętym przeze mnie tematem zdaje się być sposób pozyskiwania „obiektów". W większości są to zwłoki więźniów, bezdomnych, zmarłych na gruźlicę, kupowane na Wschodzie (np. w Rosji, Kirgizji) za kilkanaście euro oraz osób (pozostających w mniej38 39 40 41 42 43 44 3 8 Właściwe nazwisko Liebchen, ur. w 1945 r. w Skalmierzycach (pow.ostrowski) niemiecki lekarz, patomorfolog i anatom, wynalazca nowatorskiej metody preparowania czyli plastyfikacji (plastynacji) ludzkich zwłok (1977 r.), utworzył firmę BIODUR Products (1980 r.) zajmującą się masową produkcją medycznych pomocy naukowych w oparciu o plastynację, powołał własny Insty­ tut Plastfikacji w Heidelbergu (1993 r.), wykłada na Uniwersytecie Medycznym Dalian w Chinach (od 1995 r.), od 1999 r. kieruje Instytutem Plastynacji Państwowego Uniwersytetu Medycznego w Biszkeku w Kirgistanie. Znajduje się tam największa produkcja plastynatów na świecie (ZI.1, ŻI.8) Do wiosny 2006 r. obejrzało ją 16-17 milionów osób na całym świecie. W latach 1997-2006 ekspozycja była wystawiana w Japonii. Niemczech, Austrii, Szwajcarii, Belgii, Anglii, Korei Płd., Singapurze, Tajwanie, USA, Kanadzie, w niektórych krajach kilkakrotnie (ZI.2; ZI.6) Więcej informacji na temat techniki plastynacji zob. ZI.4. Zob. artykuł Jana Cieciucha zawierający bardziej szczegółowe relacje z wystawy wraz z komentarzem autora (ZI.3) Od takiej formy naukowego upowszechniania anatomii odcięło się Polskie Towarzystwo Anatomiczne, (podobnie jak niemieckie Anatomische Gesellschaft), również przedstawiciele Pol­ skiego Związku Artystów Plastyków i przedstawiciele Kościoła polskiego (ZI.10) (także nie¬ mieckiego) (ZI.5, ZI.9). Argumentem zasadniczym, mającym przekonać polskie władze lokalne oraz ułatwić do¬ prowadzenie do sfinalizowania planowanego przedsięwzięcia, było duże bezrobocie w tej miejsco¬ wości (ZI.5; ZI.10). Podobne uzasadnienie - mimo protestów mieszkańców niemieckiego Guben - znalazło oddźwięk wśród władz miejscowych, które sprzedały dr G. von Hagensowi stary ra¬ tusz z przeznaczeniem na fabrykę plastynacji zwłok (ZI.9). W latach 90.XX wieku na terenie Polski zatrudniał on nielegalnie ludzi do polerowania kości kolanowych (ZI.6). „Z Kirgizji miał otrzymać 30 tys. kg ludzkiego mięsa, to jest 488 nieboszczyków, 44 części ciała i 10 płodów", jak wynika z oficjalnych dokumentów (ZI.6). Pomijając kwestię traktowania ciała ludzkiego jako towaru, sposób ich pozyskiwania nie zawsze był legalny, o czym świadczy proces, jaki miał miejsce w Nowosybirsku (ZI.6). 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 �261 „NIEKOCHANI ZMARLI" szości), które w zamian za określoną kwotę podpisały deklarację o przekazaniu dr G. von Hagensowi swojego ciała po śmierci. Pozbawianie człowieka ceremonii pogrzebowej było i jest sprzeczne nie tylko z tradycją i kulturą polską, ale wyznaniem, prawem , zasadami etyczny¬ mi. Przypadki profanacji ciała, o których pisałam, motywowane przesądami, lokalnymi wierzeniami, tłumaczone mogą być generalnie - patrząc na to z per­ spektywy czasu - jako zabobon wynikający z lęku przed zmarłym. W przypadku wystawy dr G. von Hagensa, poza motywacją samego autora, jego postępowanie ze zwłokami nie znajduje uzasadnienia kulturowego i społecznego. Bezczesz¬ czenie ciał, zwłaszcza tych, w których obronie nikt nie stanie, a którym w imię „sztuki" czy nauki nadaje się status eksponatu, nie wydaje się dostatecznym argumentem . „Obiekty" dr G. von Hagensa, okaleczane, aby nadać im wyraz artystyczny, pozostają sprofanowanymi ludzkimi szczątkami, którym odebrano tożsamość, odmówiono pochówku i wystawiono na widok publiczny. Są przy­ kładem kontynuacji zachowań niekonwencjonalnych, exemplum współczesnych „niekochanych zmarłych". 45 46 Warto jednak w tym miejscu zwrócić uwagę na zróżnicowane reakcje zwie¬ dzających wystawę np. w Niemczech (od podziwu do potępienia) i argumenty niektórych z nich wskazujące na akceptację działalności dr G von Hagensa oraz wynikające z niej deklaracje przekazania po śmierci swojego ciała. Najczęściej spotykaną motywacją potencjalnych „obiektów" była perspektywa wiecznego istnienia, a więc niedopuszczenia do rozkładu ciała, bycia podziwianym przez innych, służenia celom badawczym (ZI.6) oraz aspekt finansowy . Wypowiedzi takie wskazują na tendencję zmierzającą w kierunku przewartościowania po¬ glądów względem losów pośmiertnych własnej powłoki cielesnej, którą dobro¬ wolnie i z rozmysłem zamierza się powierzyć „artystycznej" obróbce. Ideą wio¬ dącą zdaje się być iluzja nieśmiertelności , za którą dodatkowo otrzymuje się 47 48 49 4 5 Prawo polskie w tej kwestii reguluje art.262 kodeksu karnego, wyrażający w sposób jed­ noznaczny zakaz znieważania zwłok ludzkich, prochów lub miejsca pochówku (ŹI.5), dotyczy to również preparowania ciała ludzkiego dla celów wystawienniczych, nawet za zgodą zmarłych lub bliskich (ŹI.7) Od najdawniejszych czasów wykorzystywano ciało ludzkie do celów badawczych (nauki medyczne) (Leociak 2005). Preparowanie zwłok zdeterminowane było religią, wierzeniami (mumifikacja - np., Starożytny Egipt, Nowa Gwinea). Niektóre z nich znalazły miejsce w salach muzealnych (np. British Museum) lub w udostępnionych do zwiedzania podziemiach klasztor­ nych (Kraków) i katakumbach (Wigry). Ludzkie szczątki traktowane jako relikwie znajdują się w kościołach a kości i czaszki w osuariach (ŹI.4). Ciała tych zmarłych (poza służącymi do badań naukowych) pozostały jednak nienaruszone. Pisze na ten temat dziennikarz Bolesław A. Uryn, który odwiedził wystawę w Monachium (ŹI.4). Władze polskie nie wyraziły zgody na zorganizowanie wystawy w Poznaniu i w Warsza­ wie argumentując to determinantami kulturowymi (ŹI.2, ŹI.7). Nie zawsze okazywał się on być dostatecznym argumentem. Propozycja skierowana do rosyjskiego koszykarza Aleksandra Sizonienki z Petersburga, cierpiącego na gigantyzm, została przez niego odrzucona, mimo iż potrzebuje on pieniędzy na leczenie (ŹI.6). Osiągnięcia współczesnej medycyny pozwalają na praktykowaną w USA hibernację osób, które stać nie tylko na zabieg krioniki, ale i opiekę nad zamrożonym ciałem do czasu, gdy zostanie 4 6 4 7 4 8 4 9 �262 URSZULA LEHR pieniądze. Zatem akt, który dawniej oznaczał znieważenie (okaleczenie, pozba¬ wienie ceremonii pogrzebowej) oraz wymazanie z pamięci, dla pewnych osób nabiera wręcz przeciwstawnego znaczenia. Należy jednak przypomnieć, że nikt nie pytał o przyzwolenie większości tych, których ciała służą dzisiaj jako ekspo¬ naty. Nie zasięgnięto również opinii rodziny. Zostali pozbawieni ludzkiej god111ności, stali się towarem, „materiałem sztuki" (ZI.3), „nieśmiertelnymi" być może mimo własnej woli. Zwrócenie uwagi na działalność dr G. von Hagensa, na marginesie rozważań o traktowaniu zmarłych, było celowe z kilku powodów. Przede wszystkim jest ona ingerencją w pośmiertne losy ciał ludzi z marginesu społecznego, co nie powinno mieć miejsca, narusza dotychczasowe tabu kulturowe, być może zaini¬ cjowała również nowe treści światopoglądowe. Pociąga to za sobą wkraczanie w inny, nie całkiem bezpieczny, wymiar człowieczeństwa, bardziej materialny niż duchowy, chociaż zbieżny z ideą starożytnych i odwiecznym dążeniem czło¬ wieka do nieśmiertelności. Wiążą się one jednak z egzystencją człowieka pojmo¬ waną w kategoriach fizycznych - przetrwanie ciała w postaci plastynatu, a nie duchowych. Czy jest to wystarczająca argumentacja dla człowieka X X I wieku? Jaki będzie status zmarłego i jego miejsce w kulturowym obrazie ludzkości, o ile praktyki tego rodzaju uzyskają społeczną akceptację? LITERATURA A d a m c z y k M i e c z y s ł a w 1967, Z dziejów ciemnoty i zabobonu na Podhalu, Wierchy, R. 35, s. 168-171. A r i e s P h i l i p p e 1989, Człowiek i śmierć, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B a r a n o w s k i B o h d a n 1981, W kręgu upiorów i wilkołaków, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B o g u c k a M a r i a 1994, Staropolskie obyczaje wXV1-XV11 wieku, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. B r e n c z A n d r z e j 1987, Polska obrzędowość pogrzebowa jako obrzęd przejścia, Lud, t. 71, s. 215-229. B r i a n I n n e s 1999, Granice śmierci, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. B r o d a Jan 1980, O czarownicach, utopcach i nocnicach, Beskidzkie Towarzystwo SpołecznoKulturalne, Bielsko-Biała. B u r s z t a J ó z e f 1967, Zwyczaje i obrzędy pogrzebowe, [w:] Józef Burszta (red.), Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 177-195. B y l i n a S t a n i s ł a w 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średnio­ wiecznej, Wydawca: Upowszechnianie Nauki - Oświata „UN-O" sp. z o.o., Warszawa. wynalezione skuteczne lekarstwo na śmiertelną chorobę, na jaką cierpi pacjent (Brian 1999, s. 35-137). Pozostają oni jednak w zawieszeniu przy braku stuprocentowej pewności przywróce¬ nia ich organizmu do życia, podobnie jak „nieśmiertelni" dr G. von Hagensa, których trwałość niekoniecznie może być tak długa jak mumii egipskich. Różnica polega jednak na tym, że ci pierwsi nie umarli i teoretycznie mogą być ożywieni (na razie nie ma stuprocentowej pewności), ci drudzy takiej szansy nie mają. Ponadto w przypadku nieudanego eksperymentu rozmrożenia hibernowani zostaną pochowani wedle obowiązującego ceremoniału, „eksponaty" zostaną po jakimś czasie złożone w magazynie, w przypadku oznak psucia gdzieś pogrzebane. �„NIEKOCHANI ZMARLI" 263 B y s t r o ń Jan S t a n i s ł a w 1916, Słowiańskie obrzędy rodzinne. Obrzędy związane z naro­ dzeniem dziecka, G. Gebethner i Spółka, Kraków. - 1980, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, Ludwik Stomma [wybrał i opracował], PIW, Warszawa. Chronografia... 1987, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki..., (wydali w ramach Pracowni Wydawnictw Źródłowych Instytutu Historyczno-Prawnego Uniwersytetu Jagiellońskiego Stanisław Grodziski, Irena Dwornicka), Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej, Żywiec. C i s z e w s k i S t a n i s ł a w 1886, Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w pow. Olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 10, s. 187-336. D e l i m a t a M a ł g o r z a t a 2004, Dziecko w Polsce średniowiecznej, Wydawnictwo Poznań­ skie sp. z o.o., Poznań. F i r t h R a y m o n d 1965, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii społecznej, PWN, War¬ szawa. F i s c h e r A d a m 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, t. 3, Wydawnictwa Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów. Gajda Tomasz 1986, Zanikające zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią, Polska Sztuka Ludowa, R. 40, nr 1-2, s. 39-44. G r o s s m a n A n n a 2000, Kim była kobieta z zespołu grobowego na stanowisku 6 w Gąsawie, woj. Kujawsko-pomorskie? [w:] Czarownice. Funeralia Lednickie 2, Jacek Wrzesiński (red.), „AKME" Zdzisław Wiśniewki - Wrocław, Muzeum Ślężańskie im. S. Dunajew¬ skiego w Sobótce, Wrocław - Sobótka, s. 77-85. J a k i m o w i c z R [ o m a n ] 1916, Mogiły ludzi zmarłych gwałtowną śmiercią, Wisła, t. 20, z. 1, s. 24-29. J a s t r z ę b o w s k i S z c z ę s n y 1916, Pamięć o zmarłych, Wisła, t. 20, z. 1, s. 97-108. J o s t o w a Wanda 1983, Zwyczaje pogrzebowe ludności polskiej Orawy, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 8, Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 105-118. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I w o n a 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1, s. 135-159. K a r y dla s a m o b ó j c ó w 1997, (Mikołaj Szymański) Magazyn Gazety Wyborczej, nr 50 (198), s. 18. K o l b e r g O s k a r 1963, Dzieła wszystkie. Mazowsze, t. 24, cz. 1, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. - 1967, Dzieła wszystkie. Tarnowskie - Rzeszowskie, t. 48, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław. K o l c z y ń s k i J a r o s ł a w 2000, Ofiara z człowieka, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 173-191. K o p a l i ń s k i W ł a d y s ł a w 1985, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wy¬ dawniczy, Warszawa. K o r a n y i K a r o l 1932, O pochodzeniu zwyczaju tzw. „oślego pogrzebu", Lud, seria 2, t. 11, s. 44-47. K o t u l a F r a n c i s z e k 1970, Hej, leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach ko¬ lędniczych w Rzeszowskiem, LSW,Warszawa. K o w a l s k a - L e w i c k a A n n a 1985, Wierzenia i zwyczaje związane ze śmiercią, [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury ludowej Beskidu Sądeckiego, Zakład Na¬ rodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 53-89. - 1994, Zmarli są wśród nas. O obcowaniu zmarłych z żyjącymi, Rocznik Muzeum Etno¬ graficznego, t. 11, Kraków. K o w a l s k i P i o t r 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa - Wrocław. K r a c i k Jan 1991, Pokonać czarną śmierć. Staropolskie postawy wobec zarazy, Wydawnic¬ two M, Kraków. �264 URSZULA LEHR K u c h o w i c z Z b i g n i e w 1975, Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. K u k i e r R y s z a r d 1968, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Wydawnictwo Morskie, Gdynia. K w a ś n i e w i c z K r y s t y n a 1998, Zwyczaje doroczne polskich górali karpackich, Woje­ wódzki Ośrodek Kultury w Bielsku Białej, Bielsko-Biała. L a b b u d a A n d r z e j 1983, Liturgia pogrzebu w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1631). Studium historyczno-liturgiczne, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa. Le G o f f Jacques, T r u o n g N i c o l a s 2006, Historia ciała w średniowieczu, Czytelnik, Warszawa. L e h r U r s z u l a 1984, Wierzenia w istoty nadzmysłowe, Etnografia Polska, t. 28, z. 1, s. 223-250. - 1985, Wierzenia demonologiczne [w:] Anna Kowalska-Lewicka (red.), Studia z kultury Beskidu Sądeckiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, s. 91-116. - 1988a, Demon wodny czyli rzecz o utopcu, Zaranie Śląskie, R. 51, nr 3-4/88, s. 330-348. - 1988b, Demonological Symbols Associated with Human Behaviour in Polish Carpa­ thians, Ethnologia Polona, vol. 14, pp. 23-32. - 1995, Magia czasu śmierci, Zeszyty Interwencji Kryzysowej, Zygmunt Pucko (red.), nr 5/1995, Wojewódzki Ośrodek Interwencji Kryzysowej, Kraków, s. 25-38. - 2000, Obrzędowość rodzinna, [w:] Danuta Tylkowa (red.), Podhale. Tradycja we współ­ czesnej kulturze wsi, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Instytut Archeologii i Etno¬ logii PAN, Kraków, s. 305-347. L e o c i a k Jacek 2005, Spotkanie z trupem: sekcja zwłok, Konteksty, R. 59, nr1 (268), s. 88-101. Ł o w m i a ń s k i H e n r y k 1979, Religia Słowian ijej upadek (w. VI-XII), PIW, Warszawa. M a j c h r z a k J ó z e f 1978, Kodeks Mikołaja z Koźla i zawarte w nim elementy folklorystyczno-muzyczne, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka, R. 33, nr 1, s. 19-32. M a l i c k i L o n g i n 1947, Materiały do kultury społecznej Górali Śląskich, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 4, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin s. 77-127. Memento 1998, Memento. Miesięcznik funeralny, R. 2, nr 5(17). M a r c i n e k Jan 1947, Funkcja odpraszacza, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6, s. 187-199. M o s z y ń s k i K a z i m i e r z 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Książka i Wiedza, Warszawa. N a ł k o w s k a Z o f i a 1967, Medaliony, Czytelnik, Warszawa. N e k r o l o g . . . 1997, Nekrolog naszych czasów, Katarzyna Montgomery, Gazeta Wyborcza, 16 maja. N o l a d i A l f o n s o M. 2006, Tryumf śmierci. Antropologia żałoby, Universitas, Kraków. Obrzędy... 1978, Obrzędy pogrzebu: dostosowanie do zwyczajów diecezji polskich, Księgarnia Św.[iętego] Jacka, Katowice 1978. P a r y s k a - R a d w a ń s k a Zofia 1991, Zielnik Brata Cypriana z Czerwonego Klasztoru, Polish Botanical Studies, Guidebook Series, no. 5, Polish Academy of Sciences, W. Szafer Institute of Botany, Kraków. - 1992, Słownik gwarowy góralskich nazw roślin z Tatr i Podtatrza, Tatry i Podtatrze, nr 1, Tatrzański Park Narodowy, Zakopane. P e r s z o n Jan ks. 1999, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebo¬ we i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubel¬ skiego, Źródła i monografie nr 181, Wyd. Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum", Pelplin. P i l c h J ó z e f 1995, Umarł człowiek..., Kalendarz Cieszyński 1996r, Cieszyn, s. 264-266. Przemijanie... 2001, Przemijanie w kulturach. Obyczaje żałobne, pocieszenie i wsparcie, Colin M. Parkers, Pitt Laungani, Bill Young (red.), ASTRUM, Wrocław. R e n i k K r z y s z t o f 1985, Powracanie zmarłych w świetle ludowej wyobraźni, Przegląd Po¬ wszechny, nr 4/764/85, (Miesięcznik poświęcony sprawom religijnym, kulturalnym i spo¬ łecznym), Warszawa, s. 76-91. �265 „NIEKOCHANI ZMARLI" Sezon... 1995, Sezon polowań na czarownice, (REUTER, AFP, Wojciech Jagielski) Gazeta Wyborcza, 29 czerwca. S i m o n i d e s D o r o t a 1988, Od kolebki do pogrzebu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX w., Instytut Śląski, Opole. Słownik... 1996, Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1, Jerzy Bartmiński (red.), Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, t. 1, Lublin. S t o l a r c z y k J ó z e f ks. 1915, Kronika Parafii Zakopiańskiej 1848-1890, A. Wrzosek [red. i wstęp], W.L. Anczyc i Sp., Kraków. S u l e j a A n d r z e j 1912, Śmierć z przysięgi, Ziemia, t. 3, s. 411-414. S u l i m a R o c h 2001, Glosy tradycji, Wydawnictwo DiG, Warszawa. T h o m a s L o u i s - V i n c e n t 1991, Trup. Od biologii do antropologii, Wydawnictwo Łódz­ kie, Łódź. T u r e k K r y s t y n a 1993, Ludowe zwyczaje, obrzędy i pieśni pogrzebowe na Górnym Śląsku, Uniwersytet Śląski, Katowice. - 1999, Religijność ludowa czasu śmierci (na przykładzie społeczności lokalnych Górnego Śląska), [w:] Teresa Smolińska (red.), Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata. Księga Ofiarowana Profesor Dorocie Simonides, Uniwersytet Śląski, Opole, s. 136-142. T r y j a r s k i E d w a r d 1991, Zwyczaje pogrzebowe ludów tureckich na tle ich wierzeń, PWN, Warszawa. Wieś... 1938, Wieś Dobra w pow. Limanowskim. Wybór materiałów zebranych przez uczestni­ ków V instruktorskiego żeńskiego obozu krajoznawczego w Dobrej, Kraków. W ó j c i c k i K a z i m i e r z W ł a d y s ł a w 1965, Fantastyczne postacie ludowe, Kłosy, t. 1, s. 284. Z a r e m s k a H a n n a 1986, Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Pań¬ stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Materialy archiwalne (MA.) (MA.1) - Beskid Sądecki (Obidza), inf. ur. 1922, nr inw. 1512/76, Archiwum Pracowni Etno¬ logii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (MA.2) - Beskid Sądecki (Łącko), inf. ur. 1898, nr inw. 15775/78, APE IAE PAN ( M A . 3 ) - Beskid Śląski (Brenna), inf. ur.1906, nr inw.1586/78, APE IAE PAN (MA.4a) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1903, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN (MA.4b) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1894, nr inw. 1556/77, APE IAE PAN ( M A . 5 ) - Beskid Śląski (Istebna), inf. ur.1925, nr inw. 1563/77, APE IAE PAN ( M A . 6 ) - Beskid Śląski (Koniaków), inf. ur. 1934, nr inw. 1828/2004, APE IAE PAN ( M A . 7 ) - Beskid Żywiecki (Sól), inf. ur. 1935, nr inw. 1717/87, APE IAE PAN ( M A . 8 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1903, nr inw. 1760/92, APE IAE PAN (MA.9a) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1934, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN (MA.9b) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1949, nr inw. 1761/92, APE IAE PAN ( M A . 1 0 ) - Podhale (Bustryk), inf. ur.1924, nr inw. 1763/92, APE IAE PAN ( M A . 1 1 ) - Podhale (Brzegi), inf. ur. 1952, nr inw. 1780/93, APE IAE PAN ( M A . 1 2 ) - Podhale (ząb), inf ur. 1928, nr inw. 1787/93, APE IAE PAN 50 Źródła internetowe (ZI.) (ZI.1) (ZI.2) 5 0 - Gunter von Hagens (http:://pl.wikipedia.org/wiki/Gunter_von_Hagens) - Body Worlds. From Wikipeda (http://pl.wikipedia.org/wiki/Body_Worlds) Wszystkie materiały pochodzą z tego samego źródła, w związku z tym dalej podaję jego formę skrótową - APE IAE PAN �266 URSZULA LEHR (ZI.3) - Wystawa trupów (J. Cieciuch) (http://www.tygodnik.com.pl) (ZI.4) - Körperwelten. Profesor Günter von Horror i jego wystawa trupów (B.A. Uryn) (http://www.racjonalista.pl) (ZI.5) - Skandalista dzieli wieś (http://wiadomosci.wp.pl) (ZI.6) - Kolekcjoner ciał (M. Dercz) (http://www.ozon.pl) (ZI.7) - Kim jest doktor śmierć? (http://www.aspektpolski.pl) (ZI.8) - Gunther von Hagens. Dr Gunter von Hagens: A Life in Science (http://www.koerperwelten.de/en/pages/gunther_von_hagens.asp (ZI.9) - Niemcy: część mieszkańców przeciwko inwestycji Hagensa (http://www.pulsbiznesu/pl (ZI.10) - Lekcja anatomii (http://serwisy.gazeta.pl) URSZULA LEHR THE NOT-LOVED DEPARTED Summary The subject of the article concerns the issues of the relationships between the living and the dead presented in the context of funeral rites and beliefs concerning "the ultimate moment". The discussed rites and beliefs concern mainly those of the dead who died unnatural death. The author distinguishes two categories of the "not-loved departed' whom she calls "the undesired" and "unworthy". She gives examples of unconventional attitudes and behaviour taken from folk tales and literature. At the end of her consideration she discusses the case of "body worlds"- the expo¬ sition of "plastinates" by dr Gunter von Hagens. Translated by Anna Kuczyńska Adres Autorki: Dr Urszula Lehr Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN ul. Sławkowska 17, 31-016 Kraków e-mail: Lehr@archeo.pan.krakow.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1659b184c2773f58ea22d42e91bfb43d.pdf 6f3459c8d7848357c28a7796cc600657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5241 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4865 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-społecznego./ ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.197-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO - SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I I 1 WSTĘP Od końca lat siedemdziesiątych do połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą . Ich obecność i działalność we wsi analizuję przez pryzmat kate­ gorii nowoosadnictwa. Terminem tym określa się zjawisko migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatyw­ nego - w stosunku do dominujących wzorców - stylu życia. W tej perspektywie artyści jawią się jako nowoosadnicy - czyli ludzie, którzy dokonali świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgodnego z wyznawanymi wartościami oraz podzielaną wizją świata i kondycji człowieka (więcej patrz: Kwiatkowska 2005). Jak zaznaczałam analiza zjawiska nowoosadnictwa wymaga, oprócz koncentra¬ cji na samych nowoosadnikach i ich działalności, skierowania uwagi także na środowisko lokalne. Jest to konieczne ze względu na fakt, że również ono bierze udział w tym procesie. Warto więc w tym kontekście próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak inter¬ pretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Takie ujęcie problemu pozwoli przyjrzeć się zjawisku nowoosadnictwa z innej, nie mniej ważnej perspektywy, dopełnić jego obraz i uwzględnić jego polifoniczność (tamże, s. 148-150). 2 3 W pierwszej części artykułu została przedstawiona próba odtworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu na podstawie utrwalonej w materiałach pisanych perspektywy artystów. Powstała ona na bazie analizy tekstów ich autorstwa oraz komentatorów ich działań, pisanych w latach, kiedy grupa funkcjonowała w Lucimiu. Obecnie prezentowana część jest próbą dopełnienia tej historii poprzez prezentację perspektywy środowiska lokalnego. Jest poszukiwaniem 1 Prezentowany tutaj artykuł stanowi drugą część tekstu, który ukazał się w ubiegłorocznym tomie „Etnografii Polskiej" (Kwiatkowska 2005). Obie części są fragmentem większej całości, realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny, Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski (dwaj ostatni wycofali się z działalności w Lucimiu w 1983 roku). 2 3 �198 OLGA KWIATKOWSKA odpowiedzi na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu mieszkańcy Lucimia przy­ pisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi ich własnej wsi. Ta część powstała na bazie „pene­ trowania" pamięci wybranych osób mieszkających w Lucimiu w trakcie wywia­ dów - rozmów przeprowadzonych przeze mnie w ramach badań terenowych w 2003 i 2004 roku. W połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku Hanna Szewczyk, omawia­ jąc z Aleksandrem Jackowskim i Ewą Korulską przypadek lucimski, powiedziała: „[n]ajbardziej interesuje mnie, jakie ślady tych teraz już zaniechanych działań odnajdziemy w kulturze Lucimia za 20 czy 30 lat, gdy dzieci, z którymi przede wszystkim współpracują członkowie Grupy, zdążą się zestarzeć" (Szewczyk i inni 1985, s. 46). Zdanie to stanowiło dla mnie jedną z inspiracji do podjęcia badań w Lucimiu. Idąc wyznaczonym przez nie tropem, ale zawężając jego zakres, można zapytać, jakie ślady obecności artystów znajdziemy w pamięci członków społeczności lucimskiej? PAMIĘĆ I NARRACJA Współcześnie w humanistyce i naukach społecznych wiele miejsca poświęca się zagadnieniu pamięci (patrz: Kaniowska 2003, s. 57) . Według francuskiego historyka Pierre'a Nory przeżywamy w ogóle „[n]a całym świecie [...] nadejście czasu pamięci" (2001, s. 37). Ma się to objawiać w erupcji najrozmaitszych form działań różnych grup społecznych i jednostek zogniskowanych wokół kwestii związanych z ich prawdziwą i/lub wyimaginowaną przeszłością. Proces ten na¬ rasta od ponad ćwierćwiecza i polega przede wszystkim na kształtowania nowe¬ go stosunku do przeszłości. Przez długi czas w ramach historii jako dziedziny wiedzy dążono do formułowania jednej wersji dziejów, zdając sobie oczywiście sprawę z istnienia wielu odmiennych pamięci (tamże, s. 41). „Era pamięci" (tam¬ że, s. 39), która „zapanowała" na poziomie życia społecznego w dużej mierze przyczyniła się do tego, że aktualnie różnorodne pamięci zbiorowe, szczególnie te dotychczas marginalizowane w dominującym nurcie, stały się również przed¬ miotem zainteresowania wielu historyków. Zajmują się oni ich rekonstrukcją oraz artykulacją w obszarze swojej dyscypliny, a także życia społecznego. 4 Intensywna obecność i działalność artystów jako grupy w Lucimiu należy w tej chwili do przeszłości. Kluczową kategorią, jaka się pojawia przy próbie od-tworzenia historii nowoosadnictwa w tej wsi z perspektywy środowiska lokalnego jest właśnie pamięć. W związku z tym, że ma ona strukturę narracyjną, a „rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości" (Kaniowska 2003, s. 62) druga istotna kategoria, którą można w tym kontekście zastosować, to narracja. 4 Spektakularnym przykładem tego zainteresowania w ramach antropologii kulturowej są dwa zeszyty „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" z 2003 roku (nr 1-2, 3-4) poświęcone w całości kwestiom pamięci. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 199 Przedmiotem mojego zainteresowania jest to, czy artyści i ich działalność jest pamiętana przez członków społeczności Lucimia, a jeśli tak, to jakie miejsce w ich pamięci te minione wydarzenia zajmują oraz, jaki obraz nowoosadnictwa wyłania się z ich wspomnień. Moja uwaga koncentruje się więc na ich narracjach dotyczą¬ cych określonego tematu. Jest tak, ponieważ to właśnie w formie narracji pamięć interesujących mnie minionych wydarzeń została mi udostępniona w trakcie wy¬ wiadów. Jeśli przyjąć dodatkowo, że „[n]arracja jest sposobem rozumienia świa¬ ta przez ludzi" (Trzebiński 2002, 17), to analizując je można szukać odpowiedzi, jak obecności artystów w ich wiosce była rozumiana przez mieszkańców Lucimia. W tym kontekście, przedstawioną przeze mnie dotychczas historię nowoosadnictwa w Lucimiu z perspektywy artystów (Kwiatkowska 2005) można również widzieć jako odtworzenie jednej z narracji na ten temat, narracji samych nowoosadników dotyczącej ich własnej obecności i działalności we wsi. Przyjmuję, że relacja między nowoosadnikami a społecznością lokalną Lucimia miała charakter kontaktu międzykulturowego (tamże 2005, s. 149) i w związku z tym zakładam, że narracje obydwu tych środowisk, odnoszące się do interesujących mnie kwestii, mogą być odmienne. Oprócz tego, że różnica pomiędzy nimi może wynikać z fak¬ tu, że zostały sformułowane z perspektywy odrębnych grup kulturowych, łączy się ona również z tym, że różny jest czas i medium ich artykulacji. W pierwszym wypadku narracja była utrwalana w piśmie prawie na bieżąco, w trakcie rozgry¬ wania się zjawiska, a więc podlegała regułom piśmienności. Zyskała w ten sposób charakter ustabilizowany, zastygły i bardzo spójny. Narracje środowiska lokalnego natomiast były mi dostępne w formie oralnej z wszystkimi jej konsekwencjami i czynione z odległej perspektywy czasowej w stosunku od wydarzeń. Dodatko¬ wo, jako że przy analizie nowoosadnictwa wykorzystuję odwołującą się do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu propozycję Michała Buchowskiego (1996, s. 15-22), postulującą widzenie konkretnej społeczność wioskowej jako takiej, w ramach, której istnieją zróżnicowane klasy społeczne rozporządzające odmiennymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego, za¬ kładam, że w ramach lokalnego środowiska lucimskiego może funkcjonować wiele różnych pamięci, a zatem i narracji na temat nowoosadnictwa. Pamięć jako taka jest przede wszystkim zogniskowana wokół przeszłości, jej podstawowe funkcje to przechowywanie, organizowanie, przywoływanie i wy¬ woływanie tego, co minęło. Wielu badaczy analizujących fenomen pamięci zwra¬ ca jednak uwagę, że nie odnosi się ona wyłącznie do przeszłości, ale że pozostaje również w silnej relacji z teraźniejszością i przyszłością. Warto w tym kontekście przywołać dwa terminy stosowane przez Paula Ricoeura (1995, s. 23), a miano¬ wicie przestrzeń doświadczenia i horyzont oczekiwań (patrz także: Mamzer 2003, s. 145). Pierwszy z nich odnosi się do obszaru przeszłości jednostki. To do niego przede wszystkim przypisana jest pamięć Ja. Jednocześnie stanowi 5 5 Terminy te Ricoeur (2005 s. 23) zaczerpnął z prac Reinera Kosellecka. W swoich rozważa¬ niach odnosi się i do poziomu jednostki, i do poziomu zbiorowości, nie zawsze jednak wiadomo, o którym z nich mówi w danym momencie. W moim tekście wykorzystuję jego uwagi dotyczące egzystencji jednostki. �200 OLGA KWIATKOWSKA on punkt odniesienia dla tego, co mieści się już w horyzoncie oczekiwań, a więc pragnień, obaw, przewidywań, projektów, marzeń Ja, tego wszystkiego, co skie­ rowane jest ku przyszłości. Pomiędzy tymi obszarami istnieje polaryzacja, a jedno­ cześnie zachodzi przepływ, który jest możliwy dzięki pośrednictwu żywej teraź­ niejszości. Teraźniejszość, w tym przypadku, nie jest rozumiana wyłącznie jako punkt pomiędzy czymś przedtem i czymś potem, ale stanowi „dialektyczną me­ diację pomiędzy przestrzenią doświadczenia i horyzontem oczekiwań w tej mie­ rze, w jakiej jest wypełniona niedawną przeszłością a nadciągającą przyszłością" (Ricoeur 1995, s. 24). Powyższe powiązania jasno pokazują uwikłanie pamięci w przeszłość, teraźniejszość i przyszłość jednostki. Jednocześnie pomiędzy tymi trzema elementami czasowego wymiaru egzystencji ludzkiej ma miejsce odwrot¬ ny ruch. Jednostka interpretuje wydarzenia z przeszłość poprzez pryzmat jej „tu i teraz" oraz poprzez wizje jej przyszłości. Co prawda, przeszłość ma charakter zamknięty, nie podlega więc zmianie, to co się wydarzyło nie może się odstać, ale „sens tego, co się zdarzyło, nie jest ustalony raz na zawsze" (Ricouer 1995, s. 35). W zależności od tego, jaka jest obecna sytuacja jednostki i jej cele, inter­ pretacja i ocena przeszłości może się zmieniać. Z tej perspektywy określany jest sens przeszłości (Heidegger, za: Kaniowska 2003, s. 61; patrz też Rosner 2003, s. 20-22). Jednocześnie należy mieć na uwadze fakt, że pamięć ze swej natury jest „selektywna, wybiórcza, obciążona wartościowaniem, przysłonięta rozmai¬ tymi normatywnymi schematami" (Kaniowska 2003, s. 60), dlatego staje się rów¬ nież obszarem przekłamań i różnorakich kreacji Ja. Dzięki strukturze narracyjnej pamięci następuje synteza tego, co różne i odręb¬ ne, pojawia się „dysharmonijna harmonia pomiędzy momentem zdarzenia a mo¬ mentem rozpoznania, uzgadniania nieciągłość wspomnień zakrzepłych w opowie¬ dziane epizody z ciągłością pamięci, która znajduje wyraz w spójności opowiadanej historii" (Ricouer 1995 s. 29). Przeszłe wydarzenia są widziane i werbalizowane w logicznym porządku przyczynowo-skutkowym tak, by były zrozumiałe dla nar¬ ratora. W ten sposób pamięć nadaje sens przeszłości i pozwala jednostce postrze¬ gać to, co się je wydarzyło w związku z jej teraźniejszą i przyszłą biografią. Wielu badaczy podkreśla, że kwestie dotyczące pamięci i narracji odgrywają bardzo istotną rolę w procesie kształtowania i funkcjonowania tożsamości jednostek . Podstawową techniką badawczą, jaką stosowałam w Lucimiu, był wywiad pogłębiony, od czasu do czasu „przeplatany" techniką wywiadu projekcyjnego (na ten temat patrz: Olechnicki 2003, s. 171). Było to przede wszystkim możliwe od momentu, kiedy część rozmówców udostępniła mi fotografie związane z wy¬ darzeniami kreowanymi przez artystów i mogłam się posługiwać ich kopiami w trakcie kolejnych rozmów. Fotografie mogą stymulować pamięć . Prezentacja zdjęć minionych wydarzeń wywoływała i ogniskowała pewne wątki narracyjne, czasami ożywiała te, które wydawały się już zamierać. 6 7 8 6 Przy czym nie chodzi tutaj o narracyjną strukturę ograniczoną wyłącznie do obszaru pamięci. Chodzi tu przede wszystkim o narracyjną koncepcję tożsamości jednostki ludzkiej (więcej patrz: Rosner 2003; Giddens 2002). Nie koncentruję się tu na - skądinąd ogromnie ciekawym - wątku relacji pomiędzy foto¬ grafią i pamięcią. Więcej na ten temat patrz np. Bartuszek 2005; Olechnicki 2003. 7 8 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 201 Kończąc ogólne rozważania na temat pamięci i narracji warto zaznaczyć, że moja relacja na temat narracji mieszkańców Lucimia dotyczących nowoosadników ma również postać narracji. Przy czym jej celem nie jest ustalanie obiek¬ tywnych faktów, nie stanowi ona poszukiwania odpowiedzi, jak było naprawdę, jest natomiast interpretacją w postaci autorskiej narracji. I to interpretacją kolej¬ nego stopnia, ponieważ interpretuje interpretacje minionych wydarzeń wyrażone przez samych członków środowiska lokalnego. Jak trafnie zauważa Katarzyna Kaniowska (2003, s. 59) „[o]dkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie za¬ słon interpretacji, z którymi - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co «mówi nam» o przeszłym świecie". NARRACJE LUCIMSKIE Oczywiście pamięć lucimian o nowoosadnictwie „rozgrywającym się" w ich wsi można analizować z różnych punktów widzenia i pod wieloma kątami. Kaniowska, rozważając zagadnienie pamięci w obszarze antropologii kulturo¬ wej, wyróżniła trzy podstawowe sposoby jej rozumienia: jako źródło wiedzy, jako przedmiot wiedzy oraz jako narzędzie poznania (2003, s. 58-64). Przedmiot mojego zainteresowania z jednej strony, koresponduje z pierwszym sposobem ujmowania pamięci. Zgodnie z nowymi paradygmatami nie dążyłam do pozna¬ nia jakiegoś „prawdziwego" przebiegu zdarzeń, ale skupiłam się na interpreta¬ cjach wybranych członków społeczności na ten temat. Z drugiej strony, istotny był dla mnie także ostatni ze sposobów rozumienia pamięci wyróżniony przez badaczkę, ponieważ interesowały mnie podobieństwa i różnice w rozumieniu i konceptualizowaniu przeszłej obecności artystów we wsi. Próbowałam też usta¬ lić, jakie czynniki determinują taki stan rzeczy. Spektrum postaw wobec moich propozycji rozmowy na temat działalności artystów w Lucimiu było zróżnicowane. Część indagowanych w ogóle odma¬ wiała dialogu i tu pojawiły się dwa typy uzasadnień. Po pierwsze, deklarowano brak wiedzy, czy raczej brak pamięci zbyt odległych wydarzeń, po drugie, okazy¬ wano brak zainteresowania proponowanym tematem. Jednocześnie część z tych osób wskazywała na ludzi w Lucimiu, do których powinnam się udać, jako że posiadają oni odpowiednie kompetencje i na pewno zdecydują się na wywiad . Na tej podstawie można wyróżnić dwie grupy. Większa z nich nie była zaintere¬ sowana formowaniem, a na pewno udostępnianiem mi narracji na temat arty¬ stów. Mniejsza zaś, którą można nazwać grupą aktywistów, z perspektywy człon¬ ków pierwszej, dysponowała odpowiednią wiedzą na interesujący mnie temat . Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia ze zjawiskiem przyznawania przez jedną grupę innej grupie monopolu na wyrażanie pamięci zbiorowej. I to właśnie ten jej rodzaj jest postrzegany jako wart udostępniania osobom z zewnątrz. Same 9 10 9 Robiła tak również część osób, które decydowały się na rozmowę ze mną. Zjawisko o podobnym charakterze, choć występujące w odmiennym kontekście, bo zwią¬ zanym z kreowania lokalnej historii Wojnicza, opisywał Czesław Robotycki (1998, s. 55). 1 0 �202 OLGA KWIATKOWSKA reakcje na przeprowadzenie wywiadów są o tyle ważne, że wyrażenie zgody lub odmowa same w sobie mają już charakter znaczący i w pewien sposób wskazują na rodzaj stosunku do przeszłej obecności artystów oraz stopień przywiązywania do niej wagi w kontekście własnej biografii i społeczności. Część z tych osób, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu, nie zgadzała się na jego rejestrację. Najczęściej miało to miejsce w przypadku, kiedy ocena działalności artystów i jej konsekwencji dla wsi była negatywna. Osoby te decydowały się na zwerbalizowanie i udostępnienie mi swojej narracji, ale chciały by miała ona charakter ulotny. Kolejną grupę stanowili ludzie, którzy reagowali pozytywnie na propozycję rozmowy, zgadzając się również na jej nagrywanie. Często budowali oni bardzo długie, obfite i barwne narracje, ale i na tym pozio¬ mie pojawiały się kolejne różnice w postawach. Prowadząc wywiady miałam udział w budowaniu narracji poszczególnych rozmówców. Już samo zognisko¬ wanie uwagi na artystach zakreślało pożądany przeze mnie jej zakres tematycz¬ ny. Również pytania, które zadawałam sugerowały pewne tropy. I tu część roz¬ mówców ignorowała proponowane przeze mnie „reguły gry". W konsekwencji ich narracje „odpływały" od proponowanych przeze mnie wątków, krążąc wokół różnych istotnych i - co znaczące - ważniejszych dla narratorów problemów. Część rozmówców jednak dzieliła się ze mną opowieściami rzeczywiście zorga¬ nizowanymi wokół postaci artystów oraz ich działalności i , mimo że tu również pojawiały się wątki poboczne, to nigdy nie były one dominujące. O treści oraz długości opowieści decydowały przede wszystkim stopień zaangażowania roz¬ mówcy w realizację działań animowanych przez artystów oraz - związana z tym w dużej mierze - ilość kontaktów z twórcami. Na to zaś wpływało kilka mogą¬ cych się krzyżować i nakładać na siebie czynników. Po pierwsze, poczucie kom¬ petencji i obowiązku wypływające z pełnionych funkcji w lokalnej społeczności, w tym również w oficjalnej strukturze władzy. Ogromną role odgrywa tutaj po¬ strzeganie działalności artystów przez pryzmat kategorii sztuki i szerzej - kultur y , tę zaś traktuje się jako wartość samą w sobie, nie wymagającą uzasadnienia. Władza ma obowiązek dbać o nią i stwarzać warunki umożliwiające mieszkań¬ com dostęp do niej. Po drugie, umiejętność i potrzeba odbioru sensów zawartych w realizacjach artystów i walorów estetycznych, wiążąca się z kapitałem kul¬ turowym poszczególnych członków społeczności. Po trzecie, pewien typ wraż¬ liwości na wypowiedź artystyczną, nie wynikający z kapitału kulturowego, ale z indywidualnych cech charakteru. 11 12 WĄTKI W tym miejscu chciałabym się skupić na prezentacji i analizie dwóch wybra¬ nych, ale szczególnie istotnych wątków tematycznych, które przewijały się w narracjach moich rozmówców, a mianowicie na motywie obecności artystów 1 1 1 2 Chodzi tu o wąskie, wartościujące rozumienie kultury. Mam tu na myśli lokalną, oficjalną strukturę władzy. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 203 w Lucimiu oraz motywie ich działań artystycznych. Oczywiście wątki te łączą się ze sobą. Można powiedzieć, że prezentacja pierwszego stanowi wprowa¬ dzenie do następnego. Jak już wspomniałam, duży wpływ na pojawienie się tych, a nie innych treści w narracjach miały zadawane przeze mnie w trakcie wywiadów pytania. OBECNOŚĆ. AKCJA L U C I M , GRUPA DZIAŁANIA CZY GRUPA 111? Stopień znajomości imion i nazwisk artystów wśród moich rozmówców był zróżnicowany. Część z nich doskonale się w tej materii orientowała, potrafiła wymienić wszystkich, łącznie z postaciami dwóch fotografików, którzy zaprze¬ stali działalności w Lucimiu na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Zdarzały się jednak osoby, które miały problemy z wyliczeniem wszystkich arty¬ stów, czasem deklarowały przy tym, że znają ich z widzenia i nawet jeśli nie pamiętają ich imion i nazwisk, to każdego z nich rozpoznają. Jeśli chodzi o okreś¬ lenia zbiorowe, to najczęściej przewijała się nazwa Akcja Lucim oraz Grupa Działania , nie stosowano natomiast prawie wcale określenia Grupa 111 . Duża część rozmówców określała twórców po prostu mianem artystów. Niektórzy wspominali, że na początku, kiedy ci pojawili się w Lucimiu, określano ich mia¬ nem 'studenci', mówiono studenci przyjechali ( X A ) . Słaba orientacja w ewo¬ luowaniu nazwy grupy oraz jej przyczynach może świadczyć o nieistotności tych kwestii dla lokalnego środowiska. 13 14 15 16 Pamięć o pierwszym spotkaniu z artystami w większości przypadków jest „roz­ myta". Od czasu pojawienia się ich we wsi upłynęło prawie 30 lat. Pytani o tę kwestię zazwyczaj zamykali sprawę krótkim: nie pamiętam. Tylko niektórzy byli w stanie lub próbowali to ustalić i wskazywali, że miało to miejsce na zebraniu . Pierwszą reakcją na pojawienie się artystów w Lucimiu była ciekawość. Towarzy¬ szyła ona również pierwszym akcjom twórców. Świetnie obrazują to słowa jednej z zaangażowanych we współpracę lucimianek: ludzie mówili miedzy sobą „oj, po co oni tu przyjechali, a co tu będą robić ", no bo to dla wszystkich była nowość, bo jeżeli takie coś [wcześniej] się [tutaj] nie działo " (XB); czy słowa innej, równie zaangażowanej, osoby: [o]ni działali, my żeśmy wszyscy chodzili, bo to było cie­ kawe, nie, dla ludzi [...], każdy na płotach, na wszystkim ludzi [było] pełno (XC). 11 1 1 3 8 Nazwa rocznych działań artystycznych realizowanych we wsi w 1911 roku. Inicjowały one twórczą obecność artystów w Lucimiu. Nazwa, pod którą artyści funkcjonowali w latach 1918-1981. Nazwa przyjęta przez artystów w roku 1989. W skład grupy nie wchodzili już Wasilewski i Maziec. Imiona i nazwiska autorów cytowanych tu wypowiedzi zostały zastąpione symbolami: X A , X B , XC, X D , XE, XF, XG, X H , X I itd. Chodzi o specjalnie zwołane zebranie wiejskie, na którym artyści zaprezentowali koncep¬ cje „Akcji Lucim". Wszystkie cytowane wypowiedzi pochodzą z przeprowadzonych przeze mnie wywiadów rejestrowanych na kasetach magnetofonowych. 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 �204 OLGA KWIATKOWSKA Zupełnie inną perspektywę ma osoba, której uczestnictwo w działaniach przy­ pada na okres, kiedy artyści byli już zadomowieni w Lucimiu: nie pamiętam kiedy się zetknąłem z [artystami], to było dla mnie [...] coś zupełnie naturalnego, jakby część życia Lucimia, [...] to [nie] było dla mnie nic nadzwyczajnego, tylko [...] takie święto [...], które było po prostu w kalendarzu, miało tak być, to było normalne dla mnie, ja przychodziłem po prostu na [ich] działania [...], byłem odbiorcą działań i nawet nie zastanawiałem się, że to jest coś niespotykanego, to znaczy wiedziałem, że to jest niespotykane gdzie indziej, że to jest tylko tu w Lucimiu u nas, ale z drugiej strony, to było już tutaj naturalne (XD). Odmienność wyglądu artystów (brody, u niektórych długie włosy, odzież), która mogła budzić w małej społeczności zainteresowanie, z dzisiejszej perspek­ tywy nie jest podkreślana. Prawdopodobnie łączy się to z oswojeniem obecności twórców poprzez te wszystkie minione lata. Dużą rolę w tej kwestii mogła rów¬ nież odegrać sama kategoria Artysty, do której postacie twórców były przypisa­ ne. Zaklasyfikowanie nowej osoby do odpowiedniej kategorii pozwala ludziom uzasadnić jej odmienność i przejść nad nią do porządku dziennego. Wykrystali­ zowana pod koniec X I X wieku w kulturze nowożytnej i egzystująca do dzisiaj, również na poziomie świadomości potocznej, figura Artysty jako kogoś odmien¬ nego, oryginalnego, wyrastającego ponad przeciętność, także spełnia taką rolę. W tej perspektywie artysta nie tylko może, lecz nawet powinien być inny. Powód, dla którego artyści wybrali na swoją działalność Lucim nie jest dla wszystkich jasny. Większość twierdzi, że nie wie, jakie były tego przyczyny, niektórzy próbują to uzasadniać tym, że Lucim się artystom po prostu spodobał. Osoby, które miały bliższe kontakty z twórcami wskazują, że decydującą rolę odegrał tu zakup domu na Kadzionce przez braci Chmielewskich. Uzasadnienia postępującego z czasem spadku zainteresowania działalnością artystów i uczestnictwa w inspirowanych przez nich projektach są różne. Od wskazania na zwiększenie się repertuaru dostępnej rozrywki m.in. przez pojawie¬ nie się video i większej liczby programów telewizyjnych, poprzez zmniejszenie się atrakcyjność propozycji twórców, czy zmianę w postawie ludzi w stosunku do aktywności na płaszczyźnie społecznej w ogóle i wycofanie się ich w obszar życia prywatnego po odejście pokolenia, które wykazywało dużą aktywność. Trzeba wziąć pod uwagę, że działalność artystów jako grupy rozpoczęła się pod koniec lat siedemdziesiątych i trwała do połowy lat dziewięćdziesiątych. W tym czasie miała miejsce zmiana ustroju państwa i wiele związanych z nią przekształ­ ceń ekonomiczno-gospodarczych oraz społecznych, których konsekwencje miesz­ kańcy Lucimia odczuwają do dzisiaj. Jedną z najbardziej dotkliwych jest wysoki stopień bezrobocia. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zwolnionych z pracy zostało wielu dwuzawodowców pracujących w pobliskim Koronowie 19 20 1 9 Artyści, nawiązując do tradycji, tworzyli autorskie scenariusze poszczególnych świąt zwią­ zanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników. Nazwa jednej z części Lucimia. Bracia Chmielewscy w 1976 roku kupili tam zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Warto podkreślić, że Kadzionka leży w granicach wsi, ale jest położone na jej uboczu. 2 0 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 205 czy Bydgoszczy. Zatrudnienie straciła też duża część mieszkańców w wyniku likwidacji miejscowego PGR-u (Duthweiler 1996). To jeszcze bardziej pogłębiło i tak już istniejący podział pomiędzy rolnikami indywidualnymi i pracownikami dawnego PGR-u. Odwołując się do koncepcji Pierra Bourdieu można powiedzieć, że habitusy mieszkańców Lucimia, ukształtowane w okresie PRL-u, nie spraw¬ dziły się w nowych warunkach; ludzie zaczęli dotkliwie doświadczać dysonansu pomiędzy ich dotychczasowymi sposobami radzenia sobie w świecie, a nową sytuacją (Bourdieu, Wacquant 2001, s. 100-131). W swoich narracjach rozmówcy wyraźnie dzielą czasy na dawne i obecne. Przypisują im też odmienny charakter i jakość. W trakcie rozmów jest to podkreślane za pomocą sformułowań: zmieniły się czasy (XA), ludzie się zmienili (XE), ludzie są teraz inni (XB), wtedy ludzie byli jacyś inni (XD). W tym kontekście pojawia się również nostalgia za mi¬ nionym oraz idealizowanie czasu przeszłego, szczególnie jeśli pokrywa się on z okresem młodości rozmówców . Przez pryzmat tego podziału jest też widziana działalność artystów. Masowe uczestnictwo w animowanym przez nich życiu kulturalno-społecznym wsi jest sytuowane raczej w „dawnych czasach" oraz na przełomie „nowego" i „starego", kiedy nadzieje, że zmiany będą korzystne były duże a ich negatywne konsekwencje nie były jeszcze znane. 21 W narracjach moich rozmówców poruszany był także wątek braku wspól¬ nych działań wszystkich artystów z mieszkańcami Lucimia w chwili obecnej. Ograniczano się raczej do stwierdzania faktu wycofania się poszczególnych artys¬ tów z aktywności we wsi. Niektórzy pamiętają, że najpierw zniknęli Stanisław Wasilewski i Andrzej Maziec. Warto podkreślić, że tym postaciom w ogóle po¬ święca się w opowieściach niewiele uwagi, prawdopodobnie ze względu na bar¬ dzo duży upływu czasu (ponad dwadzieścia lat) od momentu ich wycofania się z aktywności w Lucimiu. Potem zniknął Witold Chmielewski. Wielu podaje jako powód jego wyjazd do Warszawy, gdzie ma cały czas pracować przy Małych Ojczyznach . Wycofał się również z organizowania i uczestnictwa w masowych imprezach wioskowych Bogdan Chmielewski, choć jest on najczęstszym bywal¬ cem Lucimia, ponieważ sporo czasu spędza w domu na Kadzionce. Niektórzy z rozmówców orientują się, że w przestrzeni Lucimia są przez niego obecnie realizowane kameralne wydarzenia artystyczne. Niewielka część, najbardziej za¬ interesowanych, jest zapraszana do wzięcia w nich udziału. W narracjach moich rozmówców, należących do grupy lokalnych aktywistów, przy omawianiu wątku wycofywania się poszczególnych twórców wyczuwalny jest żal. Jednocześnie, w tym kontekście, mocno się podkreśla i bardzo ceni obecność i zaangażowanie Wiesława Smużnego w niektóre z wioskowych imprez. Jest ona postrzegana w kategoriach wierności wsi i grupie. 22 2 1 Warto zwrócić uwagę, że takie bezwarunkowe pozytywne waloryzowanie przeszłości jest jedną z typowych cech myślenia w ramach kultury typu ludowego (patrz Robotycki 1992, s. 22-23). Chodzi o ogólnopolski program-konkurs Fundacji Kultury „Małe Ojczyzny - tradycja dla przyszłości". Witold Chmielewski był w latach 1993-1991 jego dyrektorem; siedziba programu znajdowała się w Toruniu. 2 2 �206 OLGA KWIATKOWSKA PROJEKTY ARTYSTYCZNE W pamięć większości moich starszych rozmówców najbardziej wryły się nie¬ które z realizacji prezentowanych podczas pierwszego spektakularnego działania artystów „Akcja Lucim" oraz pierwsze realizacje związane ze świętami. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że nigdy wcześniej tego rodzaju przedsięwzięcia nie miały miejsca w Lucimiu. To było coś kompletnie nowego, nie dającego się z niczym znanym porównać. W mechanizmach pamięci ogromną rolę odgrywa przecież prawo kontrastu, zapamiętuje się to, co niezwykłe. I tak na przykład, niektóre osoby przywoływały instalację z luster jako tę, która wywarła na nich bardzo duże wrażenie: mi utkwił[a] [w pamięci] wystaw[a] luster, [...] przez tę naszą główną drogę między innymi były [poustawiane] lustra różn[ych] format[ów], wielkości, mniejsze, większe, [o różnorodnych] kształt[ach] (XE). 0 trwałości wspomnienia pierwszego Świętego Wieczoru również wydaje się decydować niezwykłość zapamiętanych wrażeń. Był on organizowany z dala od centrum wsi, w opuszczonym gospodarstwie, do którego trzeba było iść w ciem¬ nościach, w ostry mróz, aż na tzw. Egipt . Tam kawał drogi [jest, dochodzimy] a tam krowy ryczą, świnie kwiczą, pani, moja córa z jeszcze jedną szukali, gdzie tu są te świnie, no tyle się naśmialiśmy, a oni mieli to nagrane, w ciemnościach ryczą, no [a] nigdzie ich nie ma, tych krów (XA). Jako zabawną ciekawostkę, wybijającą się oryginalnością na tle innych wydarzeń, dość często przywoływano też w opowieściach wątek „palenia świni" w trakcie tzw. Popiołów. Organizowano je na rozpoczęcie postu. Artyści zrobili sztuczną świnię i potem w tą świnię tam naładowali i alkohol i kiełbasy i wszystko to [...] [zostało] spalone (XF). Kolejne akcje oswoiły już mieszkańców z obecnością artystów i ich realiza¬ cjami. Poza tym, jako że artyści z czasem zaangażowali się przede wszystkim w animowanie świąt związanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników, ich działania wpisały się w charakterystyczną dla nich powtarzalność czasową 1 treściową. W związku z tym, w pamięci wielu rozmówców nie funkcjonują one jako wyodrębnione wydarzenia, ale raczej jako swoiste, rokrocznie się powta¬ rzające ciągi. W ich narracjach poszczególne „Święte Wieczory", „Jany", Dożynki - bo te święta właśnie najczęściej były przywoływane - zlewają się ze sobą. W narracjach o projektach artystycznych ponownie daje o sobie znać po¬ dział na tych, którzy należeli raczej do widzów wydarzeń i tych, którzy włączyli się w ich przygotowania. Pierwsi ograniczają się do przywołania nazw poszcze¬ gólnych imprez, przy czym często łączą ze sobą autorskie nazwy nadawane przez artystów i powszechnie używane nazwy świąt, a ich opisy samych wydarzeń są najczęściej dość skromne. Natomiast o wiele mniej liczna grupa aktywistów 23 24 25 2 3 „Święty Wieczór" to „zadomowiona" wśród mieszkańców nazwa, nadana przez artystów spotkaniu, które było związane z Bożym Narodzeniem. Zwyczajowa nazwa jednej z części Lucimia. „Jany" to prawdopodobnie skrócona wersja nazwy „Święty Jan - Wianki" nadanej przez twórców Nocy Świętojańskiej. Preferowana przez artystów nazwa „Święto plonów" nie wyparło powszechnej nazwy Dożynki. 2 4 2 5 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 207 o wiele więcej pamięta, wykazuje dużą znajomość projektów i nie tylko zna ich nazwy, ale również posługuje się nimi w swoich narracjach. Można na przykład usłyszeć: na Świętym Wieczorze dostałam siew ( X B ) . Opowiadają o przebiegu poszczególnych świąt, niektórzy omawiają je z detalami, jeszcze inni dołączają do tego komentarze dotyczące symboliki, którą w trakcie działań przedstawiali im artyści. Pewne miejsce w narracjach zajmują też wątki dotyczące przygoto¬ wania imprez. Wydarzenia pamięta się przez pryzmat czynności, które się w ich trakcie wykonywało. W przypadku kobiet mowa jest o przygotowywaniu, czysz¬ czeniu, a szczególnie dekorowaniu miejsc, w których imprezy się odbywały oraz o przygotowywaniu poczęstunku, pieczeniu ciast - to był obszar kobiecej krząta¬ niny przed i w trakcie imprez. Można mówić tu o czymś w rodzaju repetycji kobiecej krzątaniny domowej, ale tym razem w przestrzeni publicznej. W przy¬ padku mężczyzn mowa jest głównie o czynnościach, które wymagały siły lub znajomości obsługi sprzętu np. nagłaśniającego oraz o organizowaniu transportu np. na Kadzionkę, kiedy się tam odbywały „Jany". W opowieściach osób z tej grupy jest też akcentowana i negatywnie oceniana bierność oraz brak zaangażo¬ wania w działania kulturalno-społeczne na rzecz wsi innych mieszkańców. Szczególne miejsce w opowieściach niektórych kobiet zajmują kwestie doty¬ czące tworzenia różnego rodzaju dekoracji roślinnych. W ramach tego wspomina się również aranżowane przez Wiesława Smużnego akcje związane z sianiem kwiatów i warzyw . Ich efektem były żywe dekoracje roślinne, najczęściej ze słoneczników, w przestrzeni wsi. Jedna z lucimianek uczestnicząca w tych pro¬ jektach, kończąc swoją obszerną wypowiedź pełną uwag o kolorach i kształtach kwiatów, podkreśliła z przekonaniem i nieskrywanym zachwytem: to było coś pięknego (XB). Akcje siania kwiatów korespondowały z lokalnymi praktykami uprawiania ogródków oraz ich estetycznymi waloryzacjami. Prawdopodobnie ze względu na to, idea artysty mogła się zbiec z wiedzą i wrażliwością niektórych mieszkańców, a właściwie mieszkanek wsi, bo przecież ogród kwiatowy jest ich domeną. Zadbany, wypełniony ładnymi kwiatami jest traktowany jako wizytówka właścicieli. „Wątki roślinne" są przez rozmówczynie zazwyczaj kończone uwagą, że niestety praca związana z upiększaniem Lucimia nie była szanowana, bo jej efekty, bardzo szybko były niszczone przez miejscową młodzież. Jak tylko słoneczniki posiane w przestrzeni publicznej dorastały, były zrywane lub łamane. Uprawiana i upowszechniana m.in. w Lucimiu przez Wiesława Smużnego Magia liczb znalazła swoje odbicie w sposobie postrzegania rzeczywistości 26 21 28 2 6 Określenie siew jest terminem stosowanym przez Wiesława Smużnego w działaniach zwią¬ zanych z programowym, czyli podlegającym ustalonym przez artystę regułom, sianiem kwiatów i warzyw. Pierwszy raz tego typu działanie było realizowane w Lucimiu w ramach projektu „Akcja Lucim" [pt. „Siew-Plony (Uprawy programowane)]. Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 49 i 15. Patrz przypis 26. Nazwa jednego z działań Wiesława Smutnego, realizowanego w Lucimiu w ramach pro¬ jektu „Akcja Lucim" ( Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 15). Jest stosowana przez niektórych lucimian w stosunku do różnych działań artysty, w których pojawiają się liczby. 2 1 2 8 �208 OLGA KWIATKOWSKA przez niektórych mieszkańców wsi. Dobrym tego przykładem mogą być nastę­ pujące słowa jednej z lucimianek: [Wiesław Smużny] w tym roku przywiózł mi słoneczników, przywiózł mi tych słoneczników 21, przepraszam 25 na to 25-lecie i tyle przez drogę poniszczył, że tylko się zostało 11. Ale 11! Pani sobie wyobraża! Jak ja mu to powiem, że 11 się przyjęło! (XB). Liczba roślin nie jest tu już trak­ towana neutralnie, jest znacząca. Autorka wypowiedzi wie, że ta informacja będzie ważna dla artysty, a przez to staje się ważna również dla niej. Obecność i działania artystów stały się dla kilku kobiet z Lucimia inspiracją do założenie zespołu, który zaczął występować na animowanych przez artystów imprezach. Grupa miała specjalne stroje. Śpiewała układane przez siebie piosenki najczęściej do melodii znanych szlagierów , deklamowała lub czytała wiersze własnego autorstwa oraz przedstawiała powszechnie znane skecze. Duża część utworów była specjalnie układana na okoliczność danego święta. Ich treść doty¬ czyła uroczystości, Lucimia, poszczególnych jego mieszkańców, członków Grupy Działania, nawiązywała do bieżących wydarzeń . Za ilustrację tej twórczości niech posłuży fragment utworu jednej z członkiń zespołu, która się wręcz wy¬ specjalizowała w układaniu tekstów okolicznościowych wierszy i piosenek: [... ] razu pewnego, przed kilku laty, nikt nie pamięta dokładnie daty, zjawiła się Grupa Działania i do kultury ludzi nakłania, i do kultury, i do tradycji, mamy już kilka tych kompozycji, jak święta nocka, wianki na wodzie, także dożynki w pięknym pochodzie, jest doborowa także orkiestra, to gra Pan Zygmunt - to wnuk Sylwe­ stra, ludzie piosenki chętnie śpiewają i taki zespół w Lucimiu mają, są też przyjezd­ ne te domowiny, pół serca bliźniemu, pół dla rodziny i tak nam tylko tu dodać trzeba, że jak potrzeba to tylko nieba [...] więc się radujmy, ludzie kochane, że w tej epoce nam żyć jest dane, nikt nie ma o tym jeszcze pojęcia co tu do dania i co do wzięcia, będą w historii o tym wspominać, że tu działała Akcja Lucimia . Członki¬ nie zespołu widzą swoją aktywność jako własny wkład w wzbogacenie animowa¬ nych przez artystów działań. Występowały po to, by było weselej i ciekawiej. 29 30 31 32 33 Działania artystów, ich idea i symbolika, nie zawsze były dla mieszkańców wsi czytelne. Tak o tym mówi jedna z lucimianek: bo to początkowo nawet tro­ chę niezrozumiałe [to] było, jak[a] [jest tego] symbolik[a], więc musieli niektóre fakty tłumaczyć, co to oznacza co tamto, co jeszcze inne, [tak żeby było] bardziej przemawiające. [... ] początkowo nawet sam język, którym oni się posługiwali to był taki obcy nie przemawiający do wszystkich, więc nazwy czy coś takiego próbo¬ wali właśnie jakoś tłumaczyć na taki powszechny język (XE). Inna stwierdziła: 2 9 Mowa o 2003 roku. Chodzi o 25-lecie Grupy Działania. Oprócz melodii popularnych utworów często naśladowano również ich budowę (układ zwrotek itp.). Teksty piosenek i wierszy okolicznościowych, które powstawały w Lucimiu w trakcie dzia¬ łalności artystów, same w sobie stanowią ciekawy przykład folkloru i zasługują na osobną analizę. Więcej na ten temat będzie można przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Cytat pochodzi z utworu pt. Ballada o Lucimiu. Jako przykład lokalnej twórczości specjal¬ nie został wybrany ten właśnie fragment, ponieważ świetnie koresponduje on z tematem pamięci. 3 0 3 1 3 2 3 3 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 209 [c]hociaż my jesteśmy tyle lat z nimi związani,ale [...] niektóre sprawy, jak się widzi no to niewiadomo co to ma znaczyć (XB). Pojawił się również głos kwe¬ stionujący możność, a nawet w ogóle potrzebę, tłumaczenia działań artystycz¬ nych: no jak odbierać, tłumaczyli, tłumaczone było w miarę możliwości, [ale] tłumaczyć sztukę [...], to są często rzeczy niewytłumaczalne i często nie dające się tak opisać, ponieważ aktywność twórców w Lucimiu należy do tego rodzaju działań artystycznych, które wymyka[ją] się jakimś takim określeniom po prostu znanym ogólnie, to było [... ] poszukiwanie czegoś czego wcześniej nie było, czyli to co właściwie jest głównym zadaniem sztuki, [... ] czyli zrobienie czegoś czego wcześniej nie było, czegoś, czego by nie było nigdy gdyby nie ci twórcy (XD). Niektórzy z moich rozmówców zwracali również uwagę na różnice w sposo¬ bie prezentacji, komentowania działań pomiędzy artystami: Witold [Chmielew­ ski] talent miał do rozmawiania, do takiego komentowania tych rzeczy [chodzi o działania artystyczne], bo tu, jego brat, Bogdan [Chmielewski], pan Bogdan to już tak raczej w mówieniu taki bardziej oszczędny [jest] [...], już taki może charakter ma, a pan Smużny znów dużo komentuje (XF); Pan Smużny to się tak bardziej zachwyca, tak poszukuje różnych rzeczy, [zwraca uwagę na] niuanse [...], to też trochę śmieszn[e] [jest], trochę bawi (XD); ze zwykłej rzeczy [...] umie zrobić prawie bajkową [...] rzecz (XG). Oceny roli działań artystycznych dla mieszkańców Lucimia rozciągają się po¬ między dość powszechnymi lakonicznymi stwierdzeniami typu: ważne, że coś się działo, nie było nudno (XH); zawsze urozmaicenie jakieś było (XI), a rozbudowa­ nymi komentarzami takimi jak: [twórczość Grupy] była urozmaicenie[m] tego ży¬ cia, życie staje się bogatsze po prostu dzięki takim działaniom niekonwencjonal¬ nym, niepowtarzalnym, życie staje się niepowtarzalne bardziej może, jest o czym mówić (XD), czy: ja, gdyby nie ta akcja Lucim, to ja nie wiem, czy w ogóle by mnie cokolwiek interesowało, czy bym kiedyś wszedł do muzeum, czy do galerii jakiejś, jakiejkolwiek, bo po prostu dzięki temu troszeczkę tego zainteresowania załapałem tego typu sztuką, oprócz kina teatru ewentualnie, jest coś innego, coś więcej (XG). KONKLUZJA Artyści w trakcie swojej działalności w Lucimiu animowali nie tylko projekty artystyczne, ale również angażowali się w projekty społeczne . W związku z tym, ich obecność na wsi oraz realizacje artystyczne są widziane także przez pryzmat efektów ich działań na tym polu . 34 35 3 4 W tym kontekście projekty artystyczne definiuję jako działania koncentrujące się na wy¬ miarze symbolicznym, natomiast przez projekty społeczne rozumiem te, które dotyczyły obszaru kultury techniczno-użytkowej (według terminologii Jerzego Kmity). Chodzi o program odnowy wsi Lucim realizowany przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, który wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (więcej patrz: Kaleta 1996). W jego ramach propagowano ideę rolnictwa ekologicznego i agroturystyki, 3 5 �210 OLGA KWIATKOWSKA Analiza narracji lucimskich wskazuje funkcjonowanie zróżnicowanych inter¬ pretacji obecności artystów i podejmowanych przez nich działań w Lucimiu. Pojawia się tu polifonia głosów. Spektrum mieści się pomiędzy obojętnością a zaangażowaniem, pomiędzy zdystansowaniem się do zjawiska a dumą z niego, pomiędzy ludycznym odbiorem treści działań a głębszą refleksją na temat sztuki. Różnice w narracjach na temat artystów i ich działalności, ale także - co równie ważne - odmowa, czy brak chęci ich artykułowania związane są z wewnętrz¬ nym, dotyczącym wielu poziomów, zróżnicowaniem środowiska lokalnego Lucimia. Łączą się one z zajmowanym przez jednostki miejscem w hierarchii społecznej, z pełnieniem (lub nie) funkcji w oficjalnej strukturze instytucjonalnej, z poziomem wykształcenia, ale również z cechami osobowościowymi. Jedno¬ cześnie, wielość narracji jest manifestacją zróżnicowania lokalnej społeczności. Pokazuje to dosadnie, że należy unikać pułapki mitu homogenicznego Innego, który jest ciągle jeszcze żywy w antropologii społeczno-kulturowej, a którego konsekwencją jest postrzeganie środowiska wioskowego jako jednowymiaro¬ wego i jednorodnego (Herzfeld 2004, s. 41-42). Najintensywniejsze działania artystów w Lucimiu miały miejsce w dobie pro¬ sperity wsi polskiej, jak jest oceniany koniec lat siedemdziesiątych przez miesz¬ kańców Lucimia. Wspomnienie tamtych czasów pozostaje w ogromnym kontraś¬ cie z obecną sytuacją pomorskiej wioski. W tym kontekście pamięć przeszłych wydarzeń związanych z artystami przyjmuje postać bądź pamięci nostalgicznej, bądź pamięci rozczarowanej . W pierwszym przypadku na pierwszym planie obecna jest idealizacja przeszłości. Pozwala ona jednostkom „oderwać się" od niepewności dnia dzisiejszego i czerpać ze wspomnień poczucie bezpieczeństwa. W drugim przypadku uwaga jest skupiona przede wszystkim na tym, że działa¬ nia społeczne animowane przez artystów, w których realizację zaangażowało się wielu mieszkańców wsi, nie przyniosły spodziewanych efektów. Lucimianie pro¬ jektowali swoją przyszłość. Niektóre projekty nie udały się, a nawet nastąpiły nieprzewidziane, negatywne ich konsekwencje i pojawiło się coś, co Ricoeur (1995, s. 36) określa mianem cmentarzyska obietnic. 36 Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, który z pewnością miał wpływ na kształt i treść narracji moich rozmówców, a mianowicie na fakt, że moja oso¬ ba była łączona z postaciami artystów i ich światem. Tak jak oni przybywałam z zewnątrz, tak jak oni pracuję na Uniwersytecie, mówię podobnym do nich językiem itp. Świadectwem tego było zadawane od czasu do czasu pytanie: a pani też artystka? Dlatego moja postać została usytuowana zgodnie z wiedzą związaną z ich przestrzenią doświadczenia, a to wpływało na to, co i jak mi mówiono, w jakim świetle starano się przedstawić minione wydarzenia oraz jakich tematów unikano. Narracja w zależności od tego komu jest prezentowana w Lucmiu miała też powstać telechata - nowoczesny ośrodek informacyjno-telekomunikacyjny. Świadomie zrezygnowałam z rozwijania tutaj tych obszernych wątków. Będzie można na ten temat przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Ten rodzaj pamięci pojawia się przede wszystkim w kontekście projektów społecznych, a szczególnie w odniesieniu do koncepcji i konsekwencji budowy telechaty. 3 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 211 podlega pewnym modyfikacjom, dlatego też trzeba wziąć pod uwagę, że nar¬ racje na ten sam temat funkcjonujące wśród mieszkańców Lucimia mogą i przy¬ bierają - jak przypuszczam - inny kształt . 37 LITERATURA B a r t u s z e k J o a n n a 2005, Między reprezentacją a „martwympapierem". Znaczenie chłop­ skiej fotografii rodzinnej, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , W a c q u a n t L o i c J.D. 2001, Habitus, illusio i racjonalność, [w:] tychże, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Oficyna Naukowa, Warszawa, s. 100-131. B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen­ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzie¬ żowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 270-275. D u t h w e i l e r H e l m u t h 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum. Anna Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Herzfeld M i c h a l e 2002, Pierwsza orientacja: Antropologia jako praktykowanie teorii, [w:] tenże, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 19-44. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiej¬ ska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wro¬ cław, s. 39-62. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2003, Antropologia i problem pamięci, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4 s. 57-65. Kwiatkowska O l g a 2005, Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery­ mentu artystyczno-społecznego. Część I , Etnografia Polska, t. X L I X , z. 1-2, s. 147-167. M a m z e r H a n n a 2002, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, Wydawnictwo Naukowe, Poznań. N o r a P i e r z e 2001, Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7 (154), s. 37-43. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań. R i c o e u r P a u l 1995, Pamięć - zapomnienie - historia, tłum. Jacek Migasiński, [w:] Tożsa­ mość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, Krzysztof Michalski (red.), Znak, Kraków, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa, s. 22-43. Robotycki C z e s ł a w 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Wydawnictwo UJ, Kraków. 3 7 Kilka razy doświadczyłam sytuacji, w której pojawienie się w trakcie wywiadu innego mieszkańca Lucimia i jego włączenie się do rozmowy zmieniało jej charakter. �212 OLGA KWIATKOWSKA - 1998, Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] tegoż, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 42-61. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja a tożsamość jednostki ludzkiej. A. MacIntyre, Ch. Taylor, A. Giddens, D. Carr, [w:] tejże, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków, s. 17-51. S z a c k i J e r z y 2001, Historia i mitologia, ResPublicaNowa, nr 7 (154), s. 53-57. T r z e b i ń s k i J e r z y 2001, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako spo­ sób rozumienia świata, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 17-38. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT (PART I I ) Summary The presentation and analysis of a social and cultural phenomenon: "new settlement", i.e. a migration from the city to the country in search for fulfilling of an alternative life style, in relation to the predominant patterns, should focus not only on the "new settlers" and their activities but also on the local community. This article is the second part of the work. The author presents and analyzes the case of "new settlement" in the village o f Lucim, an artistic and social experiment undertaken by a group of city artists who moved into that village in the second half of the 20 century. In the first part of the article, published in the last issue of "Etnografia Polska", the author reconstructed the history of the "new settlement" seen from the perspective of the "new settlers". In this part mentioned history is analyzed as viewed by the villagers (local community). The author is trying to answer the questions about the way the members of the village community perceive the "newsettlers", how they interpreted the activity of "new-settlers" and how they saw the relationship between their community and the group of artists. Nowadays the presence and activity of the artists in Lucim belongs to the past, therefore the memory is the basic category applied in the analysis. Since memory has a narrative structure and "examining and investigating the memory is to research narrations about the past" (Kaniowska, 2003: 62), the narration is the second essential category applied here. The author presents and analyzes the narrations of selected inhabitants from Lucim about the "new settlement" in their village. The analysis of these narrations indicates a variety of interpretations of the presence and activity of the artists in Lucim. There is a polyphony of voices that emerges and its spectrum is situated between the indifference and engagement, between the distance to the phenomenon and the pride coming from its existence, between the popular perception of the artistic activity and a far-reaching reflection about art. th O.K. Adres Autorki: Mgr Olga Kwiatkowska Katedra Etnologii U M K Szosa Bydgoska 44/48, 87-100 Toruń e-mail: etno-olga@o2.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6174a201db97be0c15efc5bf39b83709.pdf f25e4fc61cc9e1fbb4f2ea7abadaff1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5240 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PRL - pamięć pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4864 Title A name given to the resource Pamięć, nostalgia i zazdrość o "dawne, dobre czasy" / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.177-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" NARRACJE I RÓŻNE RODZAJE PAMIĘCI Są takie teksty etnologiczne, do których chętnie wracam, za każdym razem odkrywając coś nowego, poruszającego, inspirującego. Jednym z nich jest artykuł Katarzyny Kaniowskiej „«Memoria» i «postpamięć» a antropologiczne badanie wspólnoty" (Kaniowska 2004). „Memoria" to, według cytowanych przez K. Kaniowską badaczy (J.G. Droysena i O.G. Oexle), „przypomnienie, wspomnienie, ale także świadectwo, trwała pa­ miątka przeszłości" (tamże, s. 13). Dla świętego Augustyna memoria to „stan świadomości". Nie jest ona - jak zauważa Kaniowska - jedynie pamięcią, tym, co pamiętane, „ale też (a może przede wszystkim) tym, co z pamięci, z pamięta¬ nego wynika" (tamże, s. 14). Zdaniem K. Kaniowskiej, memoria może być także rozumiana jako samo-wiedza, stan ducha i umysłu, wspomnienie przeszłości oraz rodzaj introwersji (tamże, s. 17). „[...] wyraża się [ona] w narracji podmiotu 0 sobie, o doświadczeniu przeszłości, a przez to określa teraźniejszą wiedzę 1 samowiedzę podmiotu" (tamże, s. 19). Termin 'postpamięć' został wprowadzony do antropologii przez Marianne Hirsch. „Postpamięć to pamięć drugiego pokolenia, które nie przeżywszy rze¬ czywistości ujętej pamięcią, skazane jest na określanie własnej tożsamości na podstawie niewłasnego doświadczenia przeszłości. Postpamięć to także wiedza o przeszłości, ale budowana na empatycznym odtwarzaniu czyjegoś doświad¬ czenia [...] Postpamięć jest więc w jakimś sensie «przedłużeniem» pamięci świad¬ ków i uczestników minionej rzeczywistości, ale kształtującym tegoczesne czyjeś myślenie i wiedzę o sobie i o świecie" (tamże, s. 20). „Postpamięć to pielęgno¬ wanie zapamiętanego doświadczenia przez dzieci czy spadkobierców doświad¬ czających. [...] Postpamięć staje się narracją o narracji [...]" (tamże, s. 21). Pamięć jest fundamentem, na którym opiera się wspólnota. Decyduje o jej prze­ trwaniu, o identyfikacji z określoną grupą, trwałości więzi wspólnotowych. „Pa¬ mięć, kumulując dawne nasze doświadczenie, staje się też wiedzą o nim, a zatem doświadczenie i wiedza konstytuują naszą tożsamość. Brak pamięci oznacza utra¬ tę tożsamości. Nie pamiętając bylibyśmy nikim" (Kaniowska 2004, s. 15) . 1 1 W humanistycznej refleksji nad związkami między pamięcią i tożsamością warto, jak sądzę, odwołać się do książki Jana Pawła I I , zatytułowanej właśnie Pamięć i tożsamość (Jan Paweł I I 2005). Może być ona również pomocna w rozważaniach nad europejską tożsamością, wykorze­ nieniem i wieloma innymi współczesnymi zjawiskami społeczno-kulturowymi. �178 IWONA KABZIŃSKA Katarzyna Kaniowska koncentruje się na związkach między pamięcią (indy¬ widualną i grupową) a wspólnotą, wskazuje jednak również na możliwość wyko¬ rzystania kategorii pamięci w antropologicznych badaniach nad tożsamością, dziedzictwem kulturowym, samowiedzą, świadomością kulturową i społeczną, a także narracjami jako „przedstawieniami pamięci" i treściami wyobrażeń, które są „niezbywalnym elementem" narracji (tamże, s. 25). „Pamięć stanowi wartość poznawczą", „jest źródłem wiedzy antropologicznej". Pojawia się jednak pytanie: „jak z wartości tej korzystać?" (tamże, s. 19). Kolejne pytanie dotyczy naukowej wartości pamięci i metod, jakimi możemy się posługiwać przy bada¬ niu jej funkcji i treści. Pytanie o wartość naukową pamięci „jest [zarazem] pyta¬ niem o wartość naukową źródeł, z jakich nasza dyscyplina korzysta" (tamże). Kiedy po raz pierwszy przeczytałam cytowany tu tekst K. Kaniowskiej, pomyślałam, że etnografowie, etnologowie/ antropolodzy kultury w swoich badaniach niemal „od zawsze" odwoływali się do ludzkiej pamięci jako źródła wiedzy o interesujących ich faktach i zjawiskach kulturowych, nie postrzegali jej jednak tak, jak czynią to współcześni badacze. Przywołałam także osobiste doświadczenia, wskazujące na zmianę sposobu myślenia o pamięci. W czasach studenckich wyjeżdżałam na badania terenowe (Ciechanowiec, Myszyniec, Ryn), stanowiące element obowiązkowych praktyk i międzyuczel¬ nianych obozów. Uczyliśmy się, jak prowadzić wywiady z mieszkańcami bada¬ nych miejscowości - naszymi informatorami. Nie mówiło się jeszcze wówczas 0 rozmówcach i rozmowach, ani też o narratorach i narracjach. W przypadku moich badań wywiady dotyczyły m.in. obrzędów rodzinnych i dorocznych, zwy¬ czajów związanych z cyklem agrarnym, budownictwa wiejskiego, pożywienia, funkcjonowania rozmaitych instytucji. Niezbędne było spojrzenie na te obszary kultury z perspektywy historycznej i prześledzenie mechanizmów zmian. Korzy¬ stałam z zasobów pamięci moich informatorów, koncentrowałam się jednak przede wszystkim na treści przekazywanych przez nich informacji, wypowiada¬ nych słowach. Nie zastanawiałam się nad samą pamięcią jako kategorią etnologicznej/antropologicznej wiedzy, a przecież to właśnie ona pozwalała infor¬ matorom odpowiadać na zadawane przeze mnie pytania, na odtwarzanie tego, co minione, ożywianie przeszłości, choćby tylko na czas wywiadu. Mam wrażenie, że pamięć osób uczestniczących w badaniach traktowałam instrumentalnie. Nie było to jednak z pewnością działanie świadome, ani zamierzone. Pamięć po prostu istniała, jako coś oczywistego, nie wymagającego refleksji. Jednocześnie, paradoksalnie, byłam świadoma związanych z nią ograniczeń. Wiedziałam, że możemy poznać jedynie tę część rzeczywistości, a raczej jej subiektywnego obrazu, która została „zapisana" w pamięci informatorów i którą odtwarzali podczas wywiadów. Ich pamięć tworzyła niewidzialne ramy, w których obrębie mogli się poruszać zarówno informatorzy, jak i badacze. Po skończeniu studiów rozpoczęłam pracę w Zakładzie Etnografii (później - Etnologii) Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii 1 Etnologii) Polskiej Akademii Nauk. Współpracujący z Zakładem prof. Witold Dynowski zaproponował mi udział w pracach istniejącej już od kilkunastu lat �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 179 i kierowanej przez niego ekspedycji, której członkowie prowadzili badania etnologiczne na terenie Mongolii. Uczestnictwo w pracach ekspedycji pozwoliło mi m. in. na zebranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pasterzy mongolskich (gier, zabaw, rozmaitych rodzajów sportu i rozrywki). Możliwe stało się wyjaśnienie roli tego typu zacho­ wań w kulturze badanej grupy, ukazanie ich miejsca w obrzędowym kontekście, wyjaśnienie pełnionych przez nie funkcji, odtworzenie znaczenia symbolicznokomunikacyjnego oraz związków z magią, wróżbiarstwem, obrzędami przejścia, zmianami cyklu kalendarzowego. Na podstawie badań terenowych można było również mówić o zmianach zachodzących w interesującej mnie sferze mon­ golskiej kultury od czasów, do których sięgała pamięć informatorów do współ­ czesności. W swoich badaniach odwoływałam się także do źródeł pisanych, do materiałów porównawczych i szerokiego kontekstu kulturowego, prawdziwą skarbnicą wiedzy była jednak pamięć osób, z którymi prowadziłam wywiady. Dostępne mi publikacje informowały najczęściej jedynie o regułach gier i zawo¬ dów, sposobach ich organizacji oraz kontekście czasowo-sytuacyjnym. Na wiele pytań mogłam odpowiedzieć wyłącznie dzięki przeprowadzonym wywiadom. Prowadząc badania na terenie Mongolii, podobnie jak w czasach studenckich praktyk, koncentrowałam się przede wszystkim na treści wypowiedzi informato¬ rów, którzy odpowiadali na zadawane przeze mnie pytania. Analizowałam ich słowa, interpretowałam je, próbując zrozumieć rzeczywistość kulturową, o której mówili. Nie zastanawiałam się zbytnio nad samą kategorią pamięci, a przecież to właśnie ona była kluczem do wiedzy. To dzięki niej mogłam podjąć próbę uzupełnienia znanych mi źródeł i zrozumieć sens wielu zachowań, określić ich funkcje pozaludyczne, sposoby interpretacji wyników różnego rodzaju współzawodnictw, poznać wierzenia mówiące o ich genezie. Mogłam jednak odtworzyć tylko tę część przeszłości, do której sięgała pamięć moich informatorów, a raczej poznać tylko to, o czym mówili, wracając pamięcią do minionych lat. Głębsza refleksja nad pamięcią jako źródłem wiedzy i kategorią badawczą pojawiła się podczas badań, jakie prowadziłam w zachodnich i centralnych rejo¬ nach Białorusi w latach 1992-1998. Zasadniczym celem prac było ukazanie zmian sytuacji Polaków mieszkających na tych terenach, ich historii (zapamięta¬ nej, doświadczonej i przeżywanej przez moich rozmówców - już nie informato¬ rów), a także określenie wyznaczników ich identyfikacji (etnicznej, narodowej, kulturowej) i szerokiego kontekstu (historycznego, politycznego, społecznego i kulturowego), w jakim kształtowała się tożsamość badanej grupy. Interesowały mnie również postawy wobec zmian, zarówno tych, jakie nastąpiły po upadku ZSRR, jak i wcześniejszych (powstanie I I Rzeczypospolitej i okres między¬ wojenny, I I wojna światowa, włączenie Północno-Wschodnich Kresów I I RP do Związku Radzieckiego) zachowanych w pamięci starszego pokolenia. W trakcie badań terenowych bardzo wyraźnie zdałam sobie sprawę ze zna¬ czenia nie tylko słów i treści poszczególnych wypowiedzi, ale właśnie pamięci. Sprzyjała temu badana przeze mnie problematyka. Rozmowom o przeszłości czę¬ sto towarzyszyły silne emocje, wywołane powrotem do minionych doświadczeń �180 IWONA KABZIŃSKA (dobrych i złych, radosnych i takich, które mimo upływu lat ciągle okazują się bolesne) i ich ponownym przeżywaniem. Źródłem tych emocji była pamięć i zapisane w niej doświadczenia. Wiedziałam, oczywiście, że pamięć może „fał¬ szować" rzeczywistość, że niekoniecznie musiało być tak, jak o tym opowiadali rozmówcy, jak i to, że po latach wiele wydarzeń odchodzi w nie-pamięć, zaczyna przypominać wyblakłe fotografie, na których trudno odróżnić rysy postaci, kształ¬ ty przedmiotów, tło. Nie miało to jednak większego znaczenia dla moich prac. Badania, jakie prowadziłam na Białorusi, przypadły na czasy tzw. boomu biograficznego, wywołanego zmianami zapoczątkowanymi przez pieriestrojkę, „rewolucją" 1989 roku w krajach Europy Środkowej, upadkiem muru berlińskie¬ go i rozpadem ZSRR. „Boomowi biograficznemu" sprzyjało poczucie wolności, świadomość dokonujących się zmian, końca pewnej epoki i początku nowego etapu, z którym wiązano duże nadzieje. W państwach dawnego „bloku wschod¬ niego", często po raz pierwszy, podjęto publiczną dyskusję o przeszłości, z udzia¬ łem mediów, polityków, badaczy i dużej części społeczeństwa. Towarzyszyły jej oceny i refleksja nad historią poszczególnych krajów, nad tym, jak było naprawdę. Pojawiły się również pytania o przyszłość. Przejawem „boomu biograficznego" były m. in. liczne uroczystości o charak¬ terze patriotyczno-historycznym, lawinowo rosnąca liczba publikacji rozmaitych wspomnień, zainteresowanie materiałami biograficznymi. W Związku Radziec¬ kim „we wczesnym okresie głasnosti toczyła się ostra kampania przeciwko wy¬ mazywaniu z pamięci totalitarnej przeszłości oraz przeciwko tzw. «mankurtyzacji» człowieka. Jak głosi stara legenda kazachska, dawno temu istniało plemię okrutnych wojowników, którzy brutalnie torturowali jeńców pasem zro¬ bionym ze skóry wielbłąda zmieniając ich w mankurtów - «szczęśliwych nie­ wolników^ ludzi bez pamięci. Mankurt [...] stał się metaforą homo sovieticusa [...]" (Boym 2002, s. 271). Cytowana autorka pisze także o wspólnym dla Europy Środkowo-Wschod¬ niej fenomenie kontrpamięci (zjawisko to występowało przede wszystkim w śro¬ dowiskach opozycyjnej inteligencji lat 1960-1980). Była to "pamięć werbalna, przekazywana między bliskimi przyjaciółmi i członkami rodziny", a zarazem - „konkurencyjna wizja przeszłości [... ] [którą] rzadko omawiało się otwarcie, była komunikowana raczej nie wprost, przez żarty oraz aluzje. [... ] Kontrpamięć nie była zwykłym zbiorem alternatywnych faktów oraz tekstów, ale raczej alter¬ natywnym sposobem czytania przy użyciu dwuznaczności, ironii, aluzji, prywat¬ nej intonacji, która przeciwstawiała się oficjalnemu, biurokratycznemu i po¬ litycznemu dyskursowi. [... ] Kontrpamięć opiera się na idei «wewnętrznej wolności», niezależnej od polityki państwowej, którą można było utrzymać na¬ wet w więzieniu" (Boym 2002, s. 281-283) . 2 2 Boym cytuje słowa Milana Kundery: „«Walka człowieka z władzą jest walką pamięci z zapomnieniem»". Stały się one „dewizą powojennego pokolenia intelektualistów i pisarzy dysydenckich w całej Europie Wschodniej, poczynając od lat sześćdziesiątych i na późnych osiemdziesiątych kończąc" (Boym 2002, s. 282). �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 181 Zjawisko kontrpamięci miało jednak wąski zasięg i odbiór społeczny. Bardzo szybko też krytyczna refleksja nad historią przestała budzić powszechne zainte¬ resowanie. Kontrpamięć stała się natomiast obiektem rywalizacji różnych ugru¬ powań politycznych. Jak stwierdził Tony Jude: „«Istniało zbyt wiele pamięci, zbyt wiele rodzajów przeszłości, do której ludzie mogli się odwoływać, używa¬ nej najczęściej jako broń przeciwko komuś innemu»" (Boym 2002, s. 284-285). Kontrpamięć jest kolejną - obok memorii i postpamięci - kategorią, którą, jak sądzę, należy wziąć pod uwagę w etnologicznych/antropologicznych bada¬ niach nad pamięcią i narracją. Interesująca kategorią jest również pamięć aksjologiczna. „To, co nazywamy pamięcią aksjologiczną jest odciśniętym w wyobraźni zbiorowej zapisem kanonu wartości będących rodzajem duchowej konstytucji wspólnoty - kanonu ubranego najczęściej w kostium historycznych wypadków. [... ] Korzystając z wydarzeń wziętych z historii pamięć aksjologiczna przechowuje je jako symbole wartości podzielanych przez członków wspólnoty. [... ] pamięć ta, jakkolwiek odwołuje się do konkretnych faktów i osób - mówi nam raczej o moralnej tożsamości narodu, niż o jego historii - w każdym razie, gdy o przeszłości chcemy mówić w sposób, który zadowoliłby zawodowych historyków. [...]" (Karłowicz b.r.w., s. 35). W czasach Związku Radzieckiego jedną ze strategii umożliwiających przetrwa¬ nie było zachowanie milczenia, „milczącej pamięci", „zapomnienie" o przeszłości. W okresie burzliwych przemian końca X X wieku ludzka pamięć (i zapisane w niej doświadczenia) stała się natomiast bezcennym źródłem wiedzy. Odegrała ona rów¬ nież (i odgrywa nadal) ważną rolę w procesie rekonstrukcji lub budowania naro¬ dowej tożsamości, kreowania obrazu historii i tworzenia wspólnoty doświadczeń (Dubas 2004; Kaniowska 2003; Kabzińska 1998, 1999, 1999a, 2005, s. 155-162). Historyczne zmiany, które przyczyniły się do uwolnienia pamięci zachęcały do rozwoju badań opartych na analizie materiałów biograficznych, w tym również różnego typu narracji. Rosła popularność tzw. metody biograficznej i charakte¬ rystycznej dla niej techniki wywiadu narracyjnego. Tego typu wywiadem posłu¬ żyłam się również w swoich badaniach (szerzej patrz: Kabzińska 1999, 2003). Konstruowaniu autobiografii, także wówczas, gdy odbywa się to na prośbę badacza albo np. instytucji organizującej konkurs na „historie życia", towarzyszą emocje, a pamięć bywa wybiórcza. Brak też najczęściej dystansu. Przykładem mogą być autobiografie zgromadzone podczas realizacji projektu badawczego „Historie życia na Łotwie - 1996". Na podstawie zebranych materiałów można mówić o niezwykłym krytycyzmie wobec wszystkiego, co wiąże się z okresem władzy radzieckiej przy jednoczesnym niedostrzeganiu pozytywnych stron ży¬ cia. Pomijane są zarazem niektóre fakty, uważane dziś przez wielu mieszkańców Estonii za wstydliwe, m.in. współpraca z Rosjanami i przynależność do partii (Bela-Krumina 2003, s. 12). Artykuł, którego autorką jest Baiba Bela-Krumina opublikowany został w 16 tomie serii „Pro ethnologia", wydawanej w Tartu przez Estońskie Muzeum Narodowe. Tom ten poświęcony jest badaniom nad życiem codziennym mieszkań¬ ców Estonii w okresie socjalizmu i w czasach postradzieckich. W poszczególnych �182 IWONA KABZIŃSKA artykułach zaprezentowane zostały wyniki badań opartych głównie na analizie materiałów biograficznych. Informują one m.in. o sposobach doświadczania zmian przez autorów opowieści o życiu, a także np. o stosunkach etnicznych, konfrontacji różnych ideologii i wzorów zachowań, jak również o strategiach, które umożliwiły ludziom przetrwanie w radzieckiej rzeczywistości. Znamienne są różnice w sposobach doświadczania socjalistycznej przeszłości przez osoby reprezentujące mniejszości narodowe i ludność rosyjską. Z biegiem lat zainteresowanie minionymi czasami malało, nie nastąpiły istotne zmiany instytucjonalne, a stosunek do przeszłości, sposób jej doświadczania i pa¬ mięć o niej, podzieliły poszczególne społeczeństwa (szerzej patrz: Boym 2002; Ugreśić 2002). Jak twierdzi Terje Anepaio, można mówić o podziale na młodych, optymistycznych zwycięzców, zorientowanych na przyszłość, oraz starszą gene¬ rację, zawiedzioną i rozczarowaną. Można też mówić o tych, którzy pamiętają o przeszłości i pragną, by pamięć o niej została zachowana oraz tych, którzy trak¬ tują historię obojętnie (Anepaio 2002, s. 56). Wiele starszych osób zauważyło, że sytuacja, kiedy ludzi zmuszano do milczenia została szybko zastąpiona przez brak zainteresowania ich losami i wspomnieniami. Osoby te zamykają się we własnym kręgu, czują się niezrozumiane, odtrącone przez znaczną część społeczeństwa (tamże, s. 57, 59). Moim zdaniem, o tego typu podziałach można mówić również we współczesnej Polsce. Obserwujemy jednocześnie „próby amputowania pa¬ mięci" oraz chęć „uwolnienia się od narodowych tradycji" (Kostro, Ujazdowski b.r.w., s. 44-45). Cytowani autorzy twierdzą, że przyczyną tego zjawiska jest m.in. troska o polityczną poprawność i dobre stosunki z innymi narodami (tamże). Wśród tych, którzy odrzucają przeszłość i nie doceniają znaczenia pamięci nie znajdziemy z pewnością etnologów/antropologów kultury, m.in. tych, którzy w swoich pracach korzystają z różnego typu źródeł biograficznych. W Polsce 0 konieczności wykorzystania tego rodzaju źródeł pisał m.in. Leszek Dzięgiel. Wskazał on na biografie jako nieocenione źródło wiedzy o nie tak jeszcze od¬ ległej przeszłości, jaką były czasy PRL. Podkreślił też, że badania etnologiczne, oparte na źródłach biograficznych, wywołanych lub/i zgromadzonych przez ba¬ daczy, a także na analizie materiałów prasowych i publikowanych pamiętników, pozwalają na opis PRL-owskiej rzeczywistości i sposobów jej doświadcza¬ nia. Umożliwiają przedstawienie realiów życia codziennego i różnych strategii przetrwania. Na ich podstawie można również scharakteryzować mentalność „człowieka ery «realnego socjalizmu»", odtworzyć mitologię tego okresu, roz¬ maite „sytuacje kulturowe", wreszcie - oddać „nastrój obyczajowy" (Dzięgiel 1996, s. 12-13). Podobne badania powinny być, zdaniem autora, przeprowadzone w innych byłych krajach socjalistycznych dla ukazania podobieństw i różnic między nimi (tamże, s. 13, 16; patrz też Hann 1994). Leszek Dzięgiel pisał także o dokumentacyjnej roli badań nad życiem codzien¬ nym w czasach PRL oraz doświadczeniami socjalizmu w Polsce i w innych kra¬ jach „bloku wschodniego". Zwracał również uwagę na konieczność zachowania pamięci o czasach, które, niezależnie od tego, jak są dziś postrzegane, oceniane 1 jak zostały zapamiętane, stanowią część naszej historii. Uwzględnienie tej części �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 183 przeszłości i pamięci o niej pozwala też zrozumieć wiele współcześnie występu¬ jących zachowań (na kwestię tę zwraca m.in. uwagę Drozd-Piasecka 2002). Historia, wiedza o niej, a przede wszystkim jej doświadczanie, przeżywanie i wspominanie, jest, podobnie jak pamięć, czynnikiem sprzyjającym budowaniu wspólnoty. Sposób widzenia historii i jej doświadczenia może jednak również pro¬ wadzić do głębokich podziałów społecznych. Odwołam się tu do przykładu Litwy. 23 sierpnia 1987 roku, w czterdziestą ósmą rocznicę podpisania paktu Ribbentrop - Mołotow, w centrum Wilna spotkało się kilkaset (ok. 800) osób, by po latach zaprotestować przeciwko ustaleniom tego paktu i jego tragicznym skutkom dla Litwy. Kolejny wiec odbył się 23 sierpnia 1988 roku. Uczestniczyło w nim już 150-200 tys. (Senn 2002, s. 27, 38, 130). Jednocześnie rozpoczęła się dyskusja nad litewską historią, okresem niepod¬ ległości (lata 1918-1940). Mówiono o historii narodu i zagubieniu prawdy. Padło pytanie: Gdzie jest prawdziwa Litwa? Czy prawdziwą Litwą jest ta z okresu niepodległości, czy ta z czasów ZSRR? (Senn 2002, s. 23-24, 27-36). Od tego pytania zaczęły się poważne zmiany w spojrzeniu na litewską historię. Zaczęto j ą postrzegać nie tylko jako zapis przeszłości, ale jako bardzo ważny element wspólnoty i wyznacznik kondycji narodu. Za prawdziwą uznano historię Litwy opisaną przez Adolfasa Sapokę w książce wydanej w 1936 roku przez Litewskie Ministerstwo Edukacji (tamże, s. 42). Konieczne stało się jednak uzupełnienie zapisu litewskich dziejów o późniejsze lata, wypełnienie białych plam, spojrze¬ nie na nowo na przeszłość Litwy i rozliczenie się z nią. O historii Litwy dysku¬ towali nie tylko intelektualiści, członkowie litewskiej opozycji, ale także inni ludzie, którzy wyszli na ulicę. Mówiono również o konieczności zachowania litewskiej kultury i ojczystego języka, protestując przeciwko dwujęzyczności, widząc w niej krok prowadzący do asymilacji etnicznej. Pojawiło się pytanie o suwerenność państwa. Wskazywano na sprzeczności między zapisami w ra¬ dzieckiej Konstytucji i rzeczywistością (szerzej patrz: Senn 2002, s. 28-54). W dyskusjach o przeszłości wiele uwagi poświęcono stosunkom litewsko-radzieckim. Duża część starszego pokolenia Litwinów do dziś postrzega Rosjan jako okupantów. Nie zapomniano też o masowych deportacjach ludności litew¬ skiej, jakie miały miejsce w latach 1941, 1948 i 1949. Są one określane mianem genocydu. Wprawdzie po kilkunastu latach część deportowanych wróciła do do¬ mów, warunkiem powrotu było jednak zachowanie milczenia na temat doświad¬ czeń z zesłania (tamże, s. 24-27). Alfred Erich Senn był świadkiem sierpniowej demonstracji w 1988 roku. Po wyjściu z parku, w którym odbywał się wiec, zauważył grupę Polaków rozma¬ wiających o swoich doświadczeniach historii i powojennych zmian (Senn 2002, s. 34-35). Chcieli oni, jak sądzę, zwrócić uwagę na stosunek władz radzieckich do polskiej mniejszości, przypomnieć o prześladowaniach, deportacjach i ekspatriacji. Chcieli też zaznaczyć, że i oni są obywatelami Litewskiej Socjalistycznej Repu¬ bliki Radzieckiej i pragną, by ich doświadczenia nie zostały zapomniane. Istnienie polskiej i litewskiej historii, różnic w sposobie widzenia i przeżywania przeszłości, jak też mówienia o niej, stanowi jednak istotną przeszkodą w budowaniu dobrych �184 IWONA KABZIŃSKA relacji polsko-litewskich. Polska mniejszość narodowa (bardziej niż rosyjska) jest też do dziś, jak twierdzi Senn, „piętą achillesową" dla Litwinów (tamże, s. 246) . W latach 1996-2000 Międzynarodowe Stowarzyszenie Oceniania Osiągnięć Edukacyjnych przeprowadziło badania dotyczące postaw obywatelskich mło¬ dzieży. Badaniami objęto 28 państw, w tym - Litwę. Drogą losową wybrano tu 3494 uczniów ze szkół litewskich (144), rosyjskich (19) lub polskich (6). Jedno z pytań brzmiało: Co mi najbardziej pomaga czuć się obywatelem Litwy? Wśród możliwych odpowiedzi - obok języka państwowego, religii, demokratycznego państwa, świąt narodowych oraz wysokiego standardu życiowego - autorzy badań umieścili sławną przeszłość historyczną. Z badań wynika, że ma ona znaczenie dla ponad 50% uczniów szkół litewskich, nieco ponad 20% uczniów szkół rosyj­ skich i ok. 40% uczniów szkół polskich (Zaleskiene 2005, s. 116, 122). Szkoda, że w projekcie badań nie uwzględniono możliwości umotywowania określonych wyborów, komentowania wypowiedzi. Nie wiadomo też, w jaki sposób ucznio¬ wie reprezentujący różne narodowości, chodzący do szkół z różnymi językami nauczania, postrzegają „sławną przeszłość historyczną Litwy". Czy mówiąc o niej opierają się na wiedzy wyniesionej ze szkolnych podręczników (przy czym należy pamiętać, że we wszystkich szkołach obowiązuje ten sam program na¬ uczania), czy też korzystają z innych źródeł, np. wspomnień rodziców i dziad¬ ków? Czy w przypadku uczniów, podobnie jak osób starszych, można mówić o litewskim, polskim i rosyjskim obrazie Litwy i jej historycznej przeszłości? 3 TĘSKNOTA Z A SOCJALIZMEM/KOMUNIZMEM W 2002 roku ukazała się praca zbiorowa zatytułowana Nostalgia. Eseje o tęsk­ nocie za komunizmem. Autorzy poszczególnych tekstów pochodzą z krajów „blo­ ku wschodniego". Łączy ich nie tylko wspólnota doświadczeń, ale też refleksja nad zjawiskiem nostalgii za socjalizmem, które występuje w wielu krajach postko¬ munistycznych, i nad pamięcią, która tę nostalgię rodzi, daje na nią przyzwolenie, podsyca ją. Można zapytać, za czym tak naprawdę tęsknią ci, którzy z rozrzew¬ nieniem wspominają minioną epokę. Czy pragną powrotu socjalistycznego ustroju ze wszystkimi jego blaskami i cieniami, czy też tylko niektórych jego elementów (a jeśli tak, to których)? Pojawia się też pytanie czy rzeczywistość, do której tęsk¬ nią istniała naprawdę, czy należałoby raczej mówić o jej wyobrażeniach? Na terenach byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej „sentymentalny zwrot ku czasom NRD" określany został mianem ostalgii. Odczuwają j ą przede wszystkim ci, którzy uważają się za ofiary zmian zapoczątkowanych w 1989 roku i pesymistycznie spoglądają w przyszłość. Jak wynika z badań przeprowadzo¬ nych w 1998 roku przez pracowników Uniwersytetu w Pasawie, grupa ta obej¬ muje 33% mieszkańców wschodnich landów (Trenkner 2002, s. 23). Ostalgia 3 Szerzej o sytuacji Polaków na Litwie patrz np.: Bobryk 2005; Kurcz 2005; Żołędowski 2003 i in. �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 185 stała się jednocześnie towarem, na którym można dobrze zarobić. Świadczy o tym np. spektakularna popularność zespołów grających muzykę z różnych lat socjalistycznej epoki (szerzej patrz: Brussig 2002). Od 15 lipca 2006 r. w Berlinie czynne jest Muzeum NRD. „Na powierzchni 400 m kw. można oglądać eksponaty ukazujące warunki pracy, mieszkania, kulturę, modę i sposoby spędzania wolnego czasu [...]. Odtworzono np. typowe mieszkanie w bloku z tapetami, wykładziną podłogową i meblami [...]" (PAP 2006). Ze względu na dobro zwiedzających, zrezygnowano natomiast z zainstalowania maszyny, która miałaby wytwarzać „charakterystyczne dla NRD zapachy, m.in. środków dezynfekujących" (tamże). Również w innych krajach byłego „bloku wschodniego" nostalgia za socjalizmem została doskonale spożytkowana przez marketing (patrz np. Sauter 2002, s. 84). Thomas Brussig przestrzega mieszkańców wschodnich landów przed stawia¬ niem znaku równości między prawdą o NRD i wspomnieniami o niej, jak również przed „ocenianiem NRD z perspektywy [... ] wspomnień". Może to bowiem rodzić przekonanie, że życie w tym kraju było rajem (Brussig 2002, s. 38). Obywatelom z zachodnich landów Brussig wyjaśnia natomiast: „«Jeśli mieszkańcy byłej NRD chętnie wspominają, nie oznacza to wcale, że chcą powrotu NRD. Czynią to, co każdy chętnie robi: po prostu sobie wspominają»" (tamże). Czy rzeczywiście zjawisko ostalgii można sprowadzić jedynie do zwyczajnego wspominania socjali­ stycznej przeszłości, oderwanego od pragnienia powrotu „starego porządku"? Dla wielu obywateli wschodnich landów Niemiec charakterystyczne jest prze¬ milczanie własnych zasług dla systemu, fabrykowanie bohaterskich życiorysów, ale też usprawiedliwianie własnej bierności i trudne do wyjaśnienia zapomnienie o negatywnych zjawiskach z nie tak bardzo jeszcze odległej przeszłości. Funk¬ cjonuje mit wspaniałych czasów NRD-owskiej rzeczywistości, w której „nie wszystko było takie złe" (Trenkner 2002, s. 23, 25-26). Cytowany autor wskazuje na ogromny wpływ socjalistycznej propagandy na kształt pamięci mieszkańców byłej NRD, skrywającej przed obywatelami wszystko to, co mogłoby zaszkodzić pozytywnemu wizerunkowi kraju (tamże). O roli propagandy sukcesu i „ścisłej reglamentacji informacji" w tworzeniu iluzji wspaniałej socjalistycznej rzeczy¬ wistości pisze też Jurij Andruchowycz (na przykładzie Ukrainy). W obrazie tej rzeczywistości nie było „kroniki kryminalnej, trupów z odcięta głową na śmiet¬ niku, uduszonych niemowląt, orgii narkomanów [...] oznak końca świata". Nie istniały problemy z „elektrycznością, gazem, windami". Były tanie książki, nie¬ zawodna zazwyczaj komunikacja, gorąca woda w kranach i wieczorne audycje telewizyjne (Andruchowycz 2002, s. 68). Autor podkreśla, że pamięć jest „przyczyną nostalgii [... ] Przy czym pamięć niedokładna, niepełna, niedoskonała, zwyrodniała, prawdę mówiąc, nie tylko sama pamięć, ile jej przekłamania. Są usprawiedliwione nie tylko nawarstwie¬ niami czasu, nie tylko samym oddaleniem od tego, co wówczas tam się zdarzyło, ile niezawodnym funkcjonowaniem jakichś duchowych selekcji, umiejętnie coś utrwalających i tak samo sprawnie zacierających coś innego" (Andruchowycz 2002, s. 61). Pojawia się jednocześnie pytanie, „w którym miejscu myli się [... ] pamięć snująca fantazje o utraconym raju"? (tamże, s. 62). �186 IWONA KABZIŃSKA Władze państw, powstałych po rozpadzie Jugosławii ukuły termin jugonostalgia. Należy on do „nowego, wojennego języka. [...] Termin jugonostalgik służy do politycznej i moralnej dyskwalifikacji, jugonostalgik to człowiek podej­ rzany, «wróg narodu», «zdrajca», osoba opłakująca upadek Jugosławii (czyli upa­ dek komunizmu, a komunizm to «serbo-bolszewizm», wróg demokracji) (Ugreśić 2002, s. 261). Mamy tu do czynienia z zupełnie inną sytuacją niż ta, o której pisze Brussig. Analizując informacje podane przez tego autora i te, które znajdziemy w artykule Ugreśić, dostrzegamy natomiast, jak ważna jest perspektywa, z której patrzymy na zjawisko nostalgii (nie tylko ostalgii i jugonostalgii) oraz sposób, w jaki reagują na nie władze. Ważne są także społeczne rozmiary zjawiska. Na przykładzie byłej Jugosławii i krajów, które powstały po rozpadzie tego państwa widać też, w jaki sposób pamięć zbiorowa może stać się przedmiotem manipulacji. Dubravka Ugreśić zwraca uwagę, na „proces konfiskowania jugo¬ słowiańskiej pamięci zbiorowej i zastępowania jej pamięcią narodową. [... ] W procesie tym niektórzy szczęśliwcy zdobyli prawo do odzyskania «dobytku» zabranego im przed ponad pięćdziesięciu laty. Ów gest wspaniałomyślności zależał od ogólnej polityki kształtowania się każdego z byłych państw jugosło¬ wiańskich z osobna, od polityki kreowania własnego narodowego wizerunku. Na przykład w Chorwacji prawo do odzyskania swojej skonfiskowanej pamięci mają ci, co przegrali w I I wojnie światowej, postarzali emigranci polityczni, ustasze, kolaboranci reżimu Pavelicia, ten i ów strażnik z chorwackich obozów koncen­ tracyjnych czy minister w faszystowskim rządzie [...] dostali [oni] szansę zreha­ bilitowania własnej przeszłości [...] Dlaczego [jednak] właśnie ci, a nie inni [...] Po prostu dlatego, że posłużyli nowej władzy jako mile widziane żywe elementy potrzebne do konstruowania pamięci narodowej" (Ugreśić 2002, s. 257-258). Cytowana autorka zwraca jednocześnie uwagę, że pamięć „można [... ] wy¬ mazać i na nowo zapisywać, można j ą dekonstruować, konstruować i rekonstruo¬ wać, konfiskować i zwracać, uznać za politycznie poprawną bądź nie. Walka polityczna to walka na terytorium pamięci zbiorowej" (Ugreśić 2002, s. 257; por. Boym 2002, s. 286-288; Karłowicz b.r.w.; Kostro, Ujazdowski b.r.w.). Wróćmy jednak do tęsknoty za socjalistycznymi czasami. Jej źródłem może być chęć powrotu do okresu młodości, albo/i przekonanie o panującym wówczas dobrobycie. O wiele ważniejsze wydaje się jednak „poczucie bezpieczeństwa [... ] spokoju, ładu, porządku prawnego. Życie bez kataklizmów, poddające się ścisłej regulacji, spokojne przemieszczanie się nakreślonymi i jedynymi możliwymi szlakami: żłobek, przedszkole, szkoła, wojsko, uczelnia, fabryka, emerytura, po¬ grzeb na koszt związków zawodowych [...]" (Andruchowycz 2002, s. 68) i dające ludziom poczucie komfortu przekonanie, że „byt podlega planowaniu" (tamże). Nostalgia za socjalizmem występuje wprawdzie we wszystkich byłych kra¬ jach tego systemu, różny jest jednak jej stopień. Na Litwie np., jak twierdzi Marius Ivaśkevicius, najbardziej antysowiecko nastawiona część społeczeństwa wręcz żyje w ciągłym strachu przed nostalgią za sowieckimi czasami, usiłując nawet „zakazać innym tęsknoty do młodych lat" (Ivaśkevicius 2002, a. 43). Wiele osób tęskni jednak za stabilizacją i państwem opiekuńczym (tamże, s. 47-48). Są �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 187 one także przekonane, że w czasach ZSRR „ludzie bardziej ze sobą obcowali" (tamże, s. 45). Zdaniem cytowanego autora, owo „bliskie obcowanie" wynikało nie z jakiś szczególnych cech ludzkiego charakteru, lecz z warunków mieszka¬ niowych, a także z wolniejszego niż obecnie tempa życia. Ivaśkevicius podkreśla, że nostalgia za socjalizmem nie dotyczy całego okre¬ su sowieckiego. „Kto wie czy na Litwie ktokolwiek kiedykolwiek zwierzy się z nostalgii za okresem sprzed chruszczowowskiej odwilży. Dla Litwy okres rzą¬ dów Stalina był chyba straszniejszy od którejkolwiek z wojen. To najczarniejszy okres z życia narodu i nie sądzę, by był przyjemny nawet dla tych, którzy wów¬ czas egzekwowali wolę Stalina. Ówczesna Litwa przypomina dzisiejszą Cze¬ czenię, tyle że z powierzchni ziemi starto góry, a w głowach walczących jest nieco mniej fanatyzmu, bo i religia, i temperament są inne" (Ivaśkevicius 2002, s. 51-52). Przykładem nostalgii za minionym okresem jest, zdaniem autora, duże zainteresowanie Litwinów filmami radzieckimi wyświetlanymi na rosyjskojęzycznych kanałach telewizyjnych (tamże, s. 53). Tęsknota pewnej grupy mieszkańców Litwy do czasów socjalistycznych może wynikać z faktu, że w okresie istnienia Kraju Rad Litwini, podobnie jak Łotysze i Estończycy, byli uważani za obywateli pierwszej kategorii, reprezentantów Zachodu. Po upadku ZSRR natomiast stali się „wschodem Europy, kontynentu, gdzie ciągle jeszcze musimy wyjaśniać kim jesteśmy i skąd" (tamże, s. 48). Czy po wejściu Litwy i innych państw nadbałtyckich do Unii Europejskiej sytuacja uległa istotnej zmianie? Wzrosła zapewne pozycja tych krajów w oczach miesz¬ kańców republik post-radzieckich, które nie są członkami UE. Jednocześnie jednak wśród państw obecnej Unii mocno rysuje się podział na „starych" i „no¬ wych" jej członków, utrzymuje się też polityczno-historyczno-kulturowy podział na Wschód i Zachód. Zgodnie z tym podziałem, Litwa, podobnie jak Łotwa i Estonia, wciąż przynależy do Europy Wschodniej. Jak twierdzi Letas Palmaitis, dwie trzecie Litwinów „chciałoby znów znaleźć się w przestrzeni rosyjskiej, gdy Rosja będzie w Unii Europejskiej". W Brukseli jest wielu prorosyjskich Litwinów, którzy będą popierać przyjęcie Rosji do Unii, nawet jeśli byłoby to niekorzystne dla państwa litewskiego, gdyby Litwa miała się „rozpłynąć" w gospodarce potężniejszego sąsiada, przyjąć jego oświatę, „wpuścić jego instytucje" (Palmaitis 2004, s. 1) Nostalgia za socjalizmem odczuwalna jest w Czechach. Nie znaczy to jednak, że wszyscy Czesi chcą powrotu dawnego ustroju. Według badań ankietowych, trzy czwarte ankietowanych jest temu przeciwne, a około 50% uważa obec­ ny system za gorszy od poprzedniego (drugie tyle - za lepszy) (Zak 2002, s. 150, 172). Wielu Czechów, podobnie jak znaczna część Słowaków , tęskni za socjalistycznym państwem opiekuńczym. Połowa mieszkańców Słowacji jest 4 4 W wyborach parlamentarnych, jakie odbyły się na Słowacji 17 czerwca 2006 roku, zwycię­ żyła opozycyjna partia socjaldemokratyczna, która obiecywała m.in. „przywrócenie niższych sta­ wek VAT na żywność, leki i usługi, a także spowolnienie procesu prywatyzacji przedsiębiorstw". Partia ta poszła do wyborów pod hasłem „solidarności społecznej". Komentarz PAP na ten temat opatrzony został tytułem: „Słowaccy wyborcy: chcemy państwa opiekuńczego" (PAP/DD 2006). �188 IWONA KABZIŃSKA sfrustrowana coraz bardziej brutalną walką o przetrwanie, osamotnieniem, ubo¬ żeniem i brakiem zainteresowania władz problemami zwyczajnych ludzi. Tak naprawdę jednak, jak podkreśla Martin Simecka, ludzie tęsknią „za wrażeniem, że tamto ograniczone przez poprzedni ustrój życie miało większy sens niż dzisiaj, kiedy nie dławią go już żadne granice" (Simecka 2002, s. 144). Ludzie tęsknią, ponieważ socjalizm wydawał im się przewidywalny. „Każdy wiedział gdzie znajdzie lekarza, albo zatrudnienie, co ma zrobić, żeby otrzymać mieszka¬ nie, ile następnego dnia zapłaci za chleb. Realny socjalizm wychodził z założe¬ nia, że jeśli da ludziom trochę komfortu i poczucia pewności wybaczą mu to, że ich poniża. Na Słowacji w wielkim stopniu mu się to udało, ponieważ Słowacy byli niezbyt wymagający i bez wątpienia można powiedzieć, że nigdy przedtem nie mieli się lepiej niż właśnie w czasach realnego socjalizmu" (tamże, s. 137). Również większość Polaków uważa, że w latach siedemdziesiątych „żyło im się najlepiej, choć z materialną prawdą nie ma to nic wspólnego" (Smoleński 2002, s. 119). „Porównując tamtą [socjalistyczną] rzeczywistość z dniem dzisiej­ szym trzeba [natomiast] przyznać jedno: wówczas z całą pewnością mieliśmy piękniejsze marzenia" (tamże, s. 120). Zdecydowanie więcej było też, jak mi się wydaje, nadziei na pozytywne zmiany. O tęsknocie części społeczeństwa polskiego za państwem opiekuńczym i glory¬ fikacji okresu rządów Edwarda Gierka pisze Mirosława Drozd-Piasecka (2002). Podaje ona m.in. wyniki rankingów OBOP, z których wynika, że akceptacja dla czasów rządów Gierka „rośnie wraz z wiekiem [ankietowanych], przy czym jest ona największa w grupie 40-49 lat (69% przy 15% negatywnych), czyli w pokole¬ niu, które w latach 70-tych wchodziło w swoją dorosłość, kończyło szkoły, zakła¬ dało rodziny i jakoś wkomponowuje Gierka w to doświadczenie. Jest ona najwyż¬ sza tam, gdzie gorsze wykształcenie i sytuacja materialna respondentów. Podobnie z miejscem zamieszkania. Im mniejsze miasto, tym cieplejsza pamięć" (DrozdPiasecka 2002, s. 14-15). Autorka podkreśla, że „dla współczesnych Polaków pa¬ mięć o dekadzie Gierka i o nim samym jest funkcją tego, jak żyją i jak przeżywają Polskę współczesną. Ich świadomość rzeczywiście określa byt" (tamże, s. 15). Podsumowując wyniki badań przeprowadzonych we wsi Dziekanowice, leżą¬ cej między Gnieznem a Poznaniem (gmina Łubowo), Michał Buchowski stwier¬ dził, że w badanej miejscowości „językiem komunikacji społecznej jest [... ] język narzekania. Wyraża go skrótowo powtarzana formuła, iż «za komuny było lepiej». [...] Samo hasło «za komuny było lepiej» nie ma swego prostego przeło­ żenia na poglądy je wygłaszających. Funkcjonuje ono raczej na zasadzie mitu, który «opisuje nie to, co się stało, lecz co się dzieje» (Geertz 1995, s. 3). Wielu wyrazicieli tej frazy tęskni wprawdzie za «dawnymi dobrymi czasami», lecz nie jest to identyfikacja polityczna, albowiem polityka dla większości ludzi jest czymś obcym. To między innymi dyskurs społecznego biadolenia, wspierany przez niektóre mass-media, wpływa na kształtowanie się takiego obrazu sytua¬ cji" (Buchowski 1996, s. 121; patrz też Kabzińska 2005a). Jak twierdzi estoński pisarz Peeter Sauter, „nostalgii nie budzi rzeczywistość życia w komunizmie, ale banalność ludzkich zachowań" (Sauter 2002, s. 84-85). �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 189 Nie budzi jej historia idei komunistycznej, widok czerwonej flagi, ani zdjęcia z pochodów. Wyobraźnię porusza spotkanie z przedmiotami codziennego użytku, które kojarzą się z czasami młodości, wspomnienia przyjaciół, zabaw i sympatycz­ nych przygód. Ludzie tęsknią więc nie za komunizmem, ale za tym, co z tamtych czasów zapamiętali jako dobre, radosne (dotyczy to często życia prywatnego) (tamże). Za socjalizmem tęsknią przede wszystkim ci, którzy nie potrafią się odnaleźć w nowym systemie, przywykli do życia w „więziennej celi", ludzie, dla których kajdany stały się częścią tożsamości (tamże, s. 79-81; por. uwagi Jerzego Surdykowskiego na temat mentalności niewolniczej utrwalonej przez komunizm, przytoczone przez M . Drozd-Piasecką; Drozd-Piasecka 2002, s. 8-10). Inaczej zda się wyglądać sytuacja w Rumunii. Simona Popescu uważa, że za socjalizmem tęskni dziś niewielu mieszkańców tego kraju. Należałoby raczej mówić o tęsknocie za młodością (Popescu 2002, s. 104). Autorka zwraca uwagę na zmianę znaczenia słowa 'nostalgia'. „Oznacza [ono] zdolność przypominania sobie, nostalgia za komunizmem wiąże się [natomiast] z zapominaniem. Im więk­ sza amnezja, tym większa nostalgia" (tamże) . Przykładem amnezji jest przeko¬ nanie, że w czasach socjalistycznych ludziom żyło się lepiej. Ci, którzy tak mówią, wymazują z pamięci lata osiemdziesiąte, przenoszą natomiast na cały okres socja¬ lizmu pamięć o czasach od połowy lat sześćdziesiątych do połowy lat siedem¬ dziesiątych, kiedy Rumunia „relatywnie otworzyła się na świat". „Ludzie tęsknią za jednym dziesięcioleciem, a nie za komunizmem" (tamże, s. 98; por. uwagi Ivaśkieviciusa 2002, s. 51-52, dotyczące Litwy). 5 Popescu podkreśla, że nostalgia jest związana z „poczuciem nieodwracalnej utraty raju, jako że może istnieć tylko dzięki odruchowi retrospektywnej idyllizacji. Wszyscy jesteśmy tak zaprogramowani, by tęsknić za swoim dzieciństwem, niezależnie od tego, jakie ono było" (tamże, s. 107-108). Można też mówić o różnych obliczach nostalgii (tamże, s. 98-99; patrz też Boym 2002, s. 277). Nawet ci, którzy tęsknią za przywilejami, jakie mieli w czasach socjalistycznych różnią się między sobą. Jedni bowiem tęsknią za przywilejami drobnymi, inni - za znacznymi (Popescu 2002, s. 98-99). Popescu cytuje słowa Andrei Plesu, który w 1991 roku napisał o demonie nostalgii jako „^ogólnoludzkim instynkcie powrotu do przeszłości, jakakolwiek by ona była, jako do cennego dziedzictwa^" (cyt. za: Popescu 2002, s. 100). Plesu doszedł do następującego wniosku: „«przedtem nie było lepiej, to pewne. Czasem zastanawiam się jednak, czy my - wszyscy razem i każdy z osobna - nie byliśmy lepsi niż teraz» [...] W tym tkwi sedno typowej nostalgii, nostalgii za Idealnym Ja. Kiedy wszystko było złe, my byliśmy lepsi!" (tamże). Zdaniem D. Ugreśić, „to, co wywołuje nostalgię [...] jest tak samo złożone jak topografia naszej pamięci. Mechanizmy nostalgii są nieprzewidywalne i trud¬ ne do odczytania. [... ] Nostalgia nie podlega kontroli, jest wywrotową formą aktywności naszego mózgu. Wiąże się ze skrawkami rzeczywistości, zapachami, dotykiem, dźwiękiem, melodią, barwą. Sprzyja jej nieobecność [... ] Strategią 5 Por. uwagi na temat NRD. �190 IWONA KABZIŃSKA jej działania jest podstęp, grymaśność, wywrotowość, zaskoczenie, zdziwienie i szok. Nostalgia nie zna hierarchii wartości, «materii», z którą ma do czynienia nie dzieli na dobrą i złą, akceptowalną i nie, ważną i nieważną, mądrą i głupią, co więcej, nierzadko jakieś «głupstwo» staje się jej faworytem. Polem jej dzia¬ łania są podświadomość, chemia mózgu i praca serca, jej mechanizmy często przypominają zjawisko, które w neurologii nazywa się zjawiskiem «bólów fantomowych»" (Ugreśić 2002, s. 260-261). Należy podkreślić, że fenomen nostalgii nie dotyczy jedynie tęsknoty za socja¬ lizmem. Według Chantal Mouffe, z londyńskiego University of Westminster, obec¬ nie coraz częściej ludzie, którzy czują się przegrani i zagrożeni, którzy nie mogą się odnaleźć we współczesnym świecie rządzonym przez reguły globalizacji i neoliberalizm (są to przede wszystkim ludzie prości i biedni) „nie chcą już budo¬ wać lepszego, nowego świata. Chcą powrotu dobrego, starego świata" (Pochwa¬ ła... 2006, s. 7). Mouffe zwraca też uwagę na rosnące poczucie zagrożenia wśród ludzi młodych, „którzy nie widzą dla siebie miejsca w tym systemie" (tamże). Lęk przed przyszłością i brak akceptacji obecnej rzeczywistości sprawia, że przeszłość z opowieści rodziców i/lub dziadków, z filmów socjalistycznych, uka¬ zywana przez media, a czasem i ta zachowana we własnych wspomnieniach z dzie¬ ciństwa, jawi się jako kusząca, choć nie pozbawiona skaz, alternatywa. Niewiele osób wierzy jednak zapewne w możliwość powrotu „dawnych, dobrych czasów", co jeszcze bardziej pogłębia lęki i frustracje. Dominująca nostalgia jest - jak sądzę - nie tylko przejawem krytycznego stosunku do współczesności i pragnienia ra¬ dykalnych zmian, ale też świadectwem bezradności i wielkim wołaniem o pomoc. Zdaniem Svetlany Boym, „nostalgia stała się mechanizmem obronnym prze¬ ciwko przyspieszonemu rytmowi zmian oraz ekonomicznej terapii szokowej" (Boym 2002, s. 288). „[...] Odradza się [zazwyczaj] jako system obronny w cza­ sach przyspieszonego rytmu życia oraz historycznych wstrząsów. [...] Na pierw¬ szy rzut oka jest tęsknotą za miejscem, lecz w rzeczywistości jest pragnieniem innego czasu - czasu naszego dzieciństwa, wolniejszego rytmu naszych marzeń. W szerszym znaczeniu nostalgia oznacza bunt przeciwko nowoczesnej koncep¬ cji czasu, czasu historii i postępu. [...] Nostalgia [...] nie jest po prostu chorobą jednostki, lecz symptomem naszych czasów, rodzajem historycznej emocji. [... ] Nostalgia nie jest zwykłą ekspresją lokalnej tęsknoty, lecz rezultatem nowego rozumienia czasu i przestrzeni, które umożliwiło podział na «lokalne» oraz «uniwersalne»" (Boym 2002, s. 274-275). „JAK JA PANI ZAZDROSZCZĘ..." Znajomy trzydziestolatek powiedział mi kiedyś: Jak ja Pani zazdroszczę! Pani młodość przypadła na dobre czasy. Nie było problemu ze znalezieniem pracy, można ją było zmienić, jeśli człowiek miał na to ochotę, można też było planować swoje życie, a teraz - każdy się boi, że za chwilę straci pracę, i ten wykształ­ cony, ze znajomością języków, i ten, który nie ma specjalnych kwalifikacji. Boi �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 191 się, bo nie wie jak sobie da radę, jak przeżyje, jak utrzyma rodzinę, jaka bę­ dzie przyszłość dzieci... Jutro jest wielką niewiadomą. Nie ma nadziei na zmia¬ ny na lepsze. Dziewczyna, która po skończeniu studiów przez kilkanaście miesięcy nie mogła znaleźć pracy, powiedziała: Zazdrościłam wszystkim, którzy mieli pracę. Czułam też ukłucie zazdrości, kiedy rodzice opowiadali o latach swojej młodości. O tym, że ludzie nie mieli takich problemów z pracą, jak teraz. Byli spokojni o pracę i o swoją przyszłość. To były dobre czasy... Studentka, którą spytałam, jak sądzi, dlaczego wiele osób tęskni za socjaliz¬ mem, odpowiedziała: Bo wtedy ludzie byli bardziej solidarni, pomagali sobie, nie było takiego egoizmu jak teraz. I dodała: Chciałabym żyć w tamtych czasach, a nie tak jak teraz. Ludzie nie liczą się ze sobą, traktują jak przedmioty. Dlatego tak łatwo kogoś zabić, skrzywdzić, zabija się przecież przedmiot, nie człowieka. Ludzie nie szanują drugiego człowieka, ani jego własności. Z kilkoma młodymi osobami (20-30 lat), przy różnych okazjach, rozmawia¬ łam m.in. o niekorzystnych zmianach zachodzących w polskich szkołach, bruta¬ lizacji życia, wzroście agresji, pogarszających się gwałtownie relacjach między uczniami, jak również między uczniami i nauczycielami. Moi młodzi rozmówcy porównywali ten ponury obraz z nie tak jeszcze odległymi latami, kiedy sami chodzili do szkoły. Przywoływali też opowieści rodziców i dziadków. Wynik tego porównania był jednoznaczny: kiedyś było lepiej, spokojniej, rodzice nie musieli drżeć o swoje dzieci, w ogóle wszystko było inne, dobre. Te „dobre czasy" jednak nie wrócą. Pozostaje żal, tęsknota, czasem zazdrość. W wypowiedziach młodych osób, z którymi rozmawiałam, oprócz własnych wspomnień, wyraźnie obecna jest kategoria postpamięci - pamięci drugiego, a nawet trzeciego pokolenia, „wiedzy o przeszłości budowanej na empatycznym odtwarzaniu czyjegoś doświadczenia" (Kaniowska 2004, s. 21). Jest to z pewnoś¬ cią pamięć poddana obróbce, przetworzona, ważne są jednak jej skutki, w tym również ta szczególna zazdrość o życie w o wiele lepszych czasach . 6 7 6 Obraz świata, o którym rozmawiałam z młodymi ludźmi nie był wyłącznie mroczny, wskazy­ waliśmy bowiem również na wiele pozytywnych zjawisk. W tym miejscu piszę jedynie o niektórych problemach, rodzących lęk, tęsknotę, nawet zazdrość, połączoną z pragnieniem życia w dawnych, dobrych czasach (a ściślej w czasach, o których myślimy w sposób pozytywny, które wydają nam się dobre, co do wspaniałości których jesteśmy przekonani). Kiedy słucham lub czytam o tym, co dzieje się dziś w polskich szkołach, z sentymentem myślę o szkole, do której chodziłam. W porównaniu z obecną, tamta, socjalistyczna szkoła wydaje się o wiele bardziej sympatyczna, bezpieczna. Może po prostu do takiej trafiłam, a o wielu rze¬ czach zwyczajnie nie wiedziałam, albo też - dzięki nauczycielom - nie odczułam zbyt dotkliwie działania systemu? Może wiele faktów zatarło się w pamięci, a może po prostu miałam szczꜬ cie? Mogę też z pewnością mówić o szczęściu, kiedy wspominam socjalistyczną służbą zdrowia. Trafiałam na świetnych lekarzy, korzystałam z naprawdę bezpłatnej opieki szpitalnej, nie musia¬ łam miesiącami czekać na operację, ani podstawowe badania. W przypadku służby zdrowia pamięć przywołuje jednak również niezbyt miłe wspomnienia. Z rosnącą nostalgią wspominam natomiast wakacje. Nie zarabiałam dużo, a jednak mogłam zapewnić córkom wspaniały wypo¬ czynek przez całe dwa letnie miesiące. Dziś mogę o tym tylko pomarzyć... 7 �192 IWONA KABZIŃSKA Znam różne osoby, które tęsknią za minionymi latami. Chciałyby jednak, by wróciło jedynie to, co - ich zdaniem - było dobre. Takim dobrem jest przede wszystkim brak bezrobocia. Jakoś nikt nie mówi o tzw. ukrytym bezrobociu, o blokadzie etatów... Czyżby osoby, z którymi rozmawiałam nie wiedziały o tym, a może zapomniały? Innym dobrem jest państwo opiekuńcze (nawet jeśli było złudzeniem). Ludzie mówią też i mocno wierzą w to, że rozmaite towary były tanie i każdy mógł sobie pozwolić na więcej niż obecnie, a nawet kartkowe zaku­ py nie wydają się - z perspektywy lat - przykrym, upokarzającym doświadcze¬ niem. Jak to się stało, że z pamięci uleciały wielogodzinne kolejki po większość podstawowych produktów, puste półki, „społeczne listy" sporządzane przed skle¬ pami meblowymi i z artykułami gospodarstwa domowego, talony na samochody, a przede wszystkim kwestie ideologiczne, relacje między władzą i obywatelami, ówczesne podziały na „nas" i „ich"? Pamiętam starszą panią, która - patrząc na moją pierworodną córkę leżącą w dziecinnym wózku - powiedziała z westchnieniem: Szczęśliwe dziecko, nie wie co to kartki, kolejki po mięso, rosnące ceny cukru... Zapamiętałam też dwie kilkuletnie dziewczynki, sporo starsze od moich córek, które bawiły się w sklep, sprzedając i kupując kartkowe towary. Dziecięca zabawa wydała mi się przygnę¬ biająca. Pomyślałam: Nie tak powinno wyglądać dzieciństwo, ani rzeczywistość odtwarzana przez bawiące się dzieci. Tak samo myślę dziś, obserwując zabawy dzieci, patrząc na ich zabawki, ale to już inny problem. Każdy kto przynajmniej część swego życia przeżył w socjalistycznym pań¬ stwie ma własne wspomnienia, spojrzenie na te czasy i narrację o nich. Każdy ma swoją prawdę . Czy jednak rzeczywiście jest czego zazdrościć ludziom, których młodość przypadła na początki socjalizmu w Polsce, na okres rządów Władysława Gomółki i Edwarda Gierka, stan wojenny i dekadę lat osiemdziesiątych X X wie­ ku? Może zazdrość, podobnie jak pamięć, bywa/jest wybiórcza? Popularne hasło głoszono w czasach rządów E. Gierka mówiło o Polsce ro¬ snącej w siłę i ludziach, którzy mają szansę na dostatnie życie. Dla wielu osób ów materialny dostatek był z pewnością szczytem marzeń. O innych sprawach odważyli się mówić (i marzyć) nieliczni. Z wiadomym skutkiem. 8 JESZCZE JEDNO SPOJRZENIE N A NOSTALGIĘ Na zakończenie chciałabym ponownie odwołać się do znakomitego, moim zdaniem, tekstu Svetlany Boym. Autorka wskazuje na związek między „wybu¬ chami nostalgii" i okresami, następującymi po rozmaitych rewolucyjnych prze¬ łomach. Podkreśla również, że nostalgia może być związana nie tylko z tęsknotą za dawnym porządkiem, ale też z niezrealizowanymi marzeniami i „zdezaktuali¬ zowanymi wizjami przyszłości" (Boym 2002, s. 267). Przedmiotem uwagi Boym 8 O istnieniu wielu prawd, wyrażających się np. w sposobach odczytania/intepretacji tego samego wydarzenia, znakomicie pisze Wiliam McKinley Runyan (1992). �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 193 jest historia nostalgii, postrzeganej „jako choroba, która rozwija się ze schorze¬ nia uleczalnego w stan nieuleczalny [...]" (tamże). Historię tę można przedsta¬ wiać, ukazując sielankowe sceny „romantycznego nacjonalizmu", „urbanistyczne ruiny nowoczesności, poetyckie krajobrazy świadomości, aż po przestrzeń cyber¬ netyczną i kosmiczną" (Boym 2002, s. 267-277). Godne uwagi wydaje się wyróżnienie dwóch typów nostalgii: pokrzepiającej i refleksyjnej. Nostalgia pokrzepiająca „próbuje dokonać ponadhistorycznej rekonstrukcji utraconego domu, [... ] postrzega siebie jako prawdę i tradycję, [... ] chroni za pomocą prawdy absolutnej, [... ] ma centralne znaczenie dla naj¬ nowszych ruchów religijnych i narodowych" (Boym 2002, s. 277). Nostalgia refleksyjna natomiast „[...] opóźnia powrót do domu: z zadumą, ironią i despe¬ racją, [... ] uwydatnia ambiwalencję ludzkiej tęsknoty i zakorzenienia i nie lęka się sprzeczności charakteryzujących nowoczesność, [... ] poddaje w wątpliwość prawdę absolutną, [... ] nie podąża śladem żadnej konkretnej fabuły, lecz bada możliwości zamieszkiwania wielu miejsc jednocześnie oraz podsuwa obraz róż¬ nych stref czasowych, uwielbia szczegóły, a nie symbole" (tamże). Typologia ta pozwala na rozróżnienie pamięci narodu („opartej na jednowątkowej fabule tożsamości narodowej") i pamięci społecznej (składającej się „ze zbiorowych ram, określających pamięć jednostkową, lecz nie definiujących jej ostatecznie") (tamże). Sądzę, że takie spojrzenie na nostalgię może być ciekawe dla etnologa/ antropologa kultury, badającego relacje między pamięcią, tożsamością, nostal¬ gią, a także narracją, oraz ich związki z szerokim kontekstem społeczno-kulturowym i historycznym. LITERATURA A n d r u c h o w y c z J u r i j 2002, Romans z uniwersum, [w:] Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, Filip Modrzejewski, Monika Sznajderman (red.), Wydawnictwo Czarne, Wołowiec, s. 61-78. A n e p a i o T e r j e 2002, Reception of the topic of repressions in the Estonia society, Pro ethnologia, vol. 14, Tartu, s. 47-65. B e l a - K r u m i n a B a i b a 2003, Relationship between personal and social: Strategies of every­ day life in the process of radical social changes, Pro ethnologia, vol. 16, Tartu, s. 9-19. B o b r y k A d a m 2005, Odrodzenie narodowe Polaków w Republice Litewskiej 1987-1997, Dom Wydawniczy Duet, Toruń. B o y m S v e t l a n a 2002, Nostalgia i postkomunistyczna pamięć, [w:] Nostalgia..., s. 270-301. B r u s s i g T h o m a s 2002, Odczuwamy nostalgię, bo jesteśmy ludźmi, [w:] Nostalgia..., s. 28-39. B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Jedna wieś, niejedna pieśń: postawy wobec zmian na wsi wiel¬ kopolskiej, [w:] Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, Michał Buchowski (red.), Wydawnictwo „ECO", Międzychód, s. 102-128. D r o z d - P i a s e c k a M i r o s ł a w a 2002, Postkomunizm. Ideowe i społeczne płaszczyzny dia¬ logu, Etnografia Polska, t. 46, z. 1-2, s. 5-28. D u b a s A g a t a 2004, Religia jako źródło pamięci narodu, [w:] Narody i nacjonalizm wFede¬ racji Rosyjskiej, Paweł Timofiejuk, Andrzej Wierzbicki, Eugeniusz Zieliński (red.), Dom Wydawniczy ELIPSA, Warszawa, s. 63-86. �194 IWONA KABZIŃSKA D z i ę g i e l L e s z e k 1996, Życie codzienne i historia najnowsza - nowe pole badań dla etno¬ loga, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 11-18. G e e r t z C l i f f o r d 1995, After the fact: two countries, four decades, one anthropologist, Mass, Harvard University Press, Cambridge. H a n n C h r i s 1994, After communism: Reflections on East European anthropology on the 'transition', Social anthropology, vol. 2, nr 2, s. 229-249. I v a s k e v i c i u s M a r i u s 2002, Gdy wyłapią białe amury, [w:] Nostalgia..., s. 42-60. J a n P a w e ł I I 2005, Pamięć i tożsamość. Rozmowy na przełomie tysiącleci, Wydawnictwo Znak, Kraków. K a b z i ń s k a I w o n a 1998, Świat doświadczony i przeżywany oraz problem autoidentyfikacji. Analiza wspomnień i relacji autobiograficznych mieszkańców Nalibok (Białoruś), Studia Polonijne, t. 19, s. 53-88. - 1999, O słowach, emocjach i polskiej krzywdzie, Etnografia Polska, t. 43, z. 1-2, s. 81-100. - 1999a, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. - 2003, Metoda biograficzna i jej zastosowanie w badaniach etnologicznych, [w:] Czas zmiany, czas trwania, Jolanta Kowalska i in. (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 56, Warszawa, s. 39-61. - 2005, Doświadczanie transformacji, [w:] Regiony, granice, rubieże. Tom w darze dla Prof. Mariana Pokropka, Lech Mróz, Magdalena Zowczak (red.), DiG, Warszawa, s. 139-166. - 2005a, „Kultura narzekania", „globalny średniak", „narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków (na podstawie wybranych artykułów prasowych). Zarys problemu, Etnografia Polska, t. 49, z. 1-2, s. 89-124. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2003, Antropologia i problem pamięci, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 57-66. - 2004, „Memoria" i „postpamięć" a antropologiczne badanie wspólnoty, [w:] Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, Łódzkie Studia Etno­ graficzne, t. 43, Łódź, s. 9-28. K a r ł o w i c z D a n i e l b.r.w., Pamięć aksjologiczna a historia, [w:] Pamięć i odpowiedzial¬ ność, Robert Kostro, Tomasz Merta (red.), Ośrodek Myśli Politycznej, Centrum Konser¬ watywne, Kraków - Wrocław, s. 31-41. K o s t r o R o b e r t , K a z i m i e r z M i c h a ł U j a z d o w s k i , b.r.w., Odzyskać pamięć, [w:] Pamięć i odpowiedzialność, Robert Kostro, Tomasz Merta (red.), Ośrodek Myśli Politycz¬ nej, Centrum Konserwatywne, Kraków - Wrocław, s. 43-53. K u r c z Z b i g n i e w 2005, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie. Studium socjologiczne, Wy¬ dawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. M c K i n l e y R y n y a n W i l l i a m 1992, Historie życia apsychobiografia. Badania, teorie, metody, tłum. Jacek Kasprzewski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Nostalgia... 2002, Nostalgia. Eseje o tęsknocie za komunizmem, Filip Modrzejewski, Monika Sznajderman (red.), Wydawnictwo Czarne, Wołowiec. P a l m a i t a s L e t a s 2004, Od Litwy zależy los Europy, Kurier Wileński, 21 lipca, s. 1,8. P A P 2006, Muzeum NRD, Metro, 17 lipca, s. 5. P A P / DD 2006, Słowaccy wyborcy: chcemy państwa opiekuńczego, Metropol, 19 czerwca, s. 05. P o c h w a ł a . . . 2006, Pochwała namiętnej różnicy, Niezbędnik inteligenta. Dodatek do tygodnika Polityka, nr 25, 24 czerwca, s. 3-8. P o p e s c u S i m o n a 2002, A l l that Nostalgia, [w:] Nostalgia..., s. 93-111. S a u t e r P e e t e r 2002, Czy Lenin żyje?, [w:] Nostalgia..., s. 79-92. S e n n A l f r e d E r i c h 2002, Lithuania awakening, Mokslo ir enciklopediju leidybos institu¬ tes, University of California Press, Berkeley - Los Angeles. �PAMIĘĆ, NOSTALGIA I ZAZDROŚĆ O „DAWNE, DOBRE CZASY" 195 Ś i m e ć k a M a r t i n 2002, 110 konarów. Realny socjalizm i płynące zeń nauki, [w:] Nostal­ gia..., s. 130-149. S m o l e ń s k i P a w e ł 2002, Za komuny było lepiej czyli o kłopotach wspólnej podróży nad morze, [w:] Nostalgia..., s. 114-129. U g r e s i ć D u b r a v k a 2002, Konfiskata pamięci, [w:] Nostalgia..., s. 242-267. T r e n k n e r J o a c h i m 2002, „Był kiedyś taki kraj...", [w:] Nostalgia..., s. 15-27. Z a l e s k i e n e I r e n a 2005, Aktywność obywatelska młodzieży litewskiej, [w:] Wymiary współczesnej edukacji na Litwie. Wybrane aspekty, Alicja Szerląg (red.), Oficyna Wydaw¬ nicza „Impuls", Kraków, s. 107-127. Ż a k V a c l a v 2002, Nostalgia: gry polityczne czy trzeźwość?, [w:] Nostalgia..., s. 150-173. Ż o ł ę d o w s k i C e z a r y 2003, Białorusini i Litwini w Polsce, Polacy na Białorusi i Litwie. Uwarunkowania współczesnych stosunków między większością i mniejszościami narodo¬ wymi, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. IWONA KABZINSKA MEMORY, NOSTALGIA A N D E N V Y OF "GOOD, OLD TIMES" Summary The notion of memory, perceived as an important cognitive category and basic concept in anthropological studies, has recently found its central place in the area of interest of ethnologists and anthropologists. They emphasize the importance of memory for the stability of communities, for cultural transmission as well as for preserving cultural heritage and cultural identity of groups. Worth mentioning is the analysis of the relationship between memory and narratives. Different kinds of memory have been distinguished here: memoria, post-memory, counter-memory, axiological memory, etc. According to the author's opinion the participants of the "discourse on memory" in social sciences seem not to remember that, for researchers dealing with cultural studies, memory has always been considered a source of knowledge. However, it was treated in an instrumental way, its existence didn't require any deeper reflection. It was the content of tradition (both oral and written) that mattered. Particular parts of reality, which couldn't be reached by informant's memory and/or simply forgotten were pointed out as limitations not allowing to experience them. At the turn of the 1980s and 1990s the period of essential economic and social transfor­ mations began in Central and Eastern Europe (the Berlin Wall was pulled down, Soviet Union and the Eastern bloc collapsed). The transformations seem to continue till now. They are accom¬ panied by the biographical boom and reflection not only on history o f particular states and nations but also on narratives concerning that history. Need of "filling in the missing pages" of history was often emphasized. Silence was broken concerning dramatic experiences of groups and individuals, before and during the I I W W as well as in communist times. Not everybody wants to remember the past and doesn't aim at acquiring true knowledge about it. Moreover, different ways o f perceiving the same historical events may cause divisions and conflicts. The example mentioned here is the case of Lithuanians and Poles living in the Republic o f Lithuania. In all post-communist countries the first, euphoric period after the change of the system was followed by the phenomenon of nostalgia for the former socialist time. It is opposed to the present time and is presented as the happy days of welfare state when there was no unemployment and "the ordinary man" was paid salary sufficient to buy more cheap goods than now. Another feature of that imagined past are good interpersonal relationships. �196 IWONA KABZIŃSKA However, the phenomenon of nostalgia is not limited to the countries belonging once to the Soviet bloc. Chantal Mouffe points out that it can be noticed in many different countries among those social groups that can't cope with the new reality. Many young people (20-30 years) interviewed by the author say that they would like to live in "good socialist times". First of all because of: lack of unemployment, social security, cheap goods, general predictability, hope for better future. Question arises, whether all the negative aspects of quite recent past were forgotten or the young people simply kept in their memory only what was important for them? What are the mechanisms determining the subject of a narrative and what remains in the memory of both the narrator and the listeners? Translated by Anna Adres Autorki: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska, prof. U M K Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl; iwona@iaepan.edu.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61f267cc3b5af759a1698021c9f894fe.pdf 92d9e52b626c94985f72ed9278d89ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5242 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource czas - wartościowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4866 Title A name given to the resource Etnograficzne 'qui' pro quo' , czyli kłopoty z czasem / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.213-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HUBERT CZACHOWSKI Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM W roku 1897 Paul Gauguin namalował słynny obraz „Skąd przybywamy, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy", a blisko sto lat później filozof Charles Taylor (2001, s. 94), próbując zanalizować zjawisko budowania tożsamości współczesnego człowieka, napisał: „aby mieć jakieś wyobrażenie tego, kim jesteśmy, musimy mieć wyobrażenie tego, jak stawaliśmy się i dokąd zmierzamy". Sądzę, że można te słowa potraktować dużo szerzej. Mogą być one np. punktem wyjścia dla próby refleksji nad tożsamością środowiska. Mam tu na myśli tożsamość etnologów usytuowaną w polskiej rzeczywistości. Nie mam jednak zamiaru poddawać ana¬ lizie całościowej tożsamości etnologów. Temat ten wydaje się bardzo szeroki i prawie niemożliwy do objęcia, aczkolwiek - ważny. Chciałbym natomiast zająć się wyłącznie analizą jednego elementu, odgry¬ wającego istotną rolę w budowaniu wspomnianej tożsamości, a mianowicie poczuciem czasu. To właśnie na ten temat wypowiadali się Gauguin i Taylor. Sądzę, że ta kwestia doskonale wpisuje się w zestaw zagadnień podstawowych dla budowania tożsamości, a określonych przez Anthony'ego Giddensa jako py­ tania egzystencjalne. Z kwestią odpowiedniego poczucia czasu łączy się podsta­ wowa cecha tożsamości, a mianowicie jej zdolność do podtrzymywania ciągłości określonej narracji (Giddens 2002, s. 77). Zauważmy więc, że gdy narracja zo¬ staje przerwana, także w zakresie temporalnym, tożsamość ulega zaburzeniu. Budowanie tożsamości środowiskowej łączy się z tworzeniem ciągłości włas¬ nej narracji, będącej historią własnego środowiska . Mnie jednak przede wszyst¬ kim interesuje konstruowanie narracji poprzez różne rodzaje wypowiedzi etnolo¬ gów, które pozwalają nasze środowisko postrzegać na zewnątrz. Mam tu na myśli wszelkie formy wypowiedzi etnologicznych, zarówno stricte naukowe (artykuły i książki), jaki i popularne „teksty" pisane lub przybierające formy wystaw czy działań edukacyjnych prowadzonych przez muzea etnograficzne. Jest to o tyle istotne, że właśnie obraz etnologii, jaki dociera do szerokiego społeczeństwa bezpośrednio wpływa na to, jak odbierani są etnologowie. A to właśnie muzealne narracje etnograficzne są najczęściej główną formą kontaktu etnologii ze społeczeństwem, które nie czyta przecież naukowych rozpraw. To właśnie etnolodzy pracujący w muzeach często mają pierwszy i bezpośredni 1 1 Takimi pisanymi próbami są wystąpienia, które mówią o historii polskiej etnologii. Najnow­ szymi przykładami są teksty Michała Buchowskiego (1995) i Waldemara Kuligowskiego (2004). �214 HUBERT CZACHOWSKI wpływ na kształtowanie opinii społecznej o naszej dziedzinie, ponieważ część ich działań jest nastawiona na szeroki odbiór. Ważne są tutaj także ich częste kontakty z mass mediami. Obecnie coraz więcej młodych etnologów znajduje zatrudnienie w muzeach i coraz częściej przyjdzie im zmagać się z przedstawio¬ nym poniżej problemem. Warto więc naświetlić kwestie, które pokutują od cza¬ sów ancien regime, ale występują też obecnie, trochę siłą rozpędu, a trochę z braku refleksji i jasnego postawienia sprawy ze strony samych etnologów. Z kolei nikt inny, jak tylko pracownicy instytutów i katedr etnologiczno-antropologicznych mogą poprzez swoją praktykę edukacji akademickiej nauczyć mło¬ dych adeptów etnologii postrzegania jej we właściwym świetle. W zewnętrznym obrazie naszej dyscypliny ciągle krąży widmo etnologa/etno¬ grafa jako „bodyguarda" - „ochroniarza" ludowej kultury. Postrzegana przez ludzi spoza dyscypliny tożsamość etnologów to ciągle tożsamość „ludofilów". Trudno więc się dziwić, że etnologowie nieobecni są w dyskursie społecznym, na co zwracała uwagę długa dyskusja w „op. cicie" . Zjawiska, które generują znaczną część problemów w etnograficznej/etnologicznej edukacji powstają - jak sądzę - z nieodpowiedniego budowania narracji etnologicznych. Chodzi m.in. o brak refleksji nad kategorią czasu i efekty tego w muzealnej praktyce. Ma to także swoje negatywne skutki w pracy badawczej, czysto naukowej. Aspekt ten jest bardzo ważny w pracy etnologów-muzealników, ale nieobcy również pracownikom akademickim. Oczywiście, nie wszystkie dzia¬ łania edukacyjne prowadzone przez etnologów „skażone" są tym problemem. Jest wiele przykładów działań dowodzących dużego namysłu nad przygotowany¬ mi propozycjami edukacyjnymi i popularyzującymi wiedzę o różnych kulturach. Zacznę od przypomnienia konstatacji Czesława Robotyckiego, ogromnie waż¬ nej i bardzo dobrze oddającej sens (lub raczej bezsens) zjawiska, polegającego na tym, że etnografowie często produkują swój własny przedmiot badań (Robotycki 1993, s. 24-25). Myśl ta - wyrażona głównie w kontekście tzw. mecenatu nad sztuką ludową i folklorem - dobrze obrazuje także szerszy aspekt pracy etnologa . Uwaga Robotyckiego, poczyniona na początku lat dziewięćdziesiątych X X wieku, dotyczyła w dużej mierze kontekstu PRL-u, gdzie tego typu działania, zwłaszcza w muzeach, zdominowały sporą część etnograficznych poczynań. Przetrwały one jednak zmiany transformacji ustrojowej. To błędne koło etnograficzne („produko¬ wanie" zanikającej ludowej kultury i potem jej opisywanie, badanie i gromadze¬ nie) jest ciągle silnie „rozpanoszone" w naszej rzeczywistości, a wynika ono właś¬ nie - moim zdaniem - z niedostrzegania zmiany czasu i dowolnego, a może przede wszystkim bezrefleksyjnego, przenoszenia elementów jednej kultury do innej. 2 3 Wiele tych zjawisk omawiano już wielokrotnie, rzadko jednak stawiając przy¬ słowiową kropkę nad i. Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie tzw. 2 Wspomniana dyskusja, nieraz kontrowersyjna, ujawniła szerokie spectrum zapatrywań na tę kwestię wśród etnologów. Sam zresztą mam tutaj szereg wątpliwości. Problemy, które omawiam występują nie tylko podczas badania kultury polskiej, ale także - zawsze we właściwym kontekście - pojawiają się podczas badań innych kultur, także poza¬ europejskich. 3 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 215 4 praesens etnographicum (patrz np.: Burszta 1992, s. 188-211; Kroh 2000 , s. 123-126, 186; Kowalski 2003). Ta nieprawdziwa wizja czasu ciągle pokutuje w przeróżnych pracach o ludowej kulturze, zwłaszcza popularnych. Zdaję sobie sprawę, że nieraz trudno uciec od tej perspektywy, tak bardzo jest ona wpisana w sam nasz język. Nie zwalnia nas to jednak z konieczności umiejscawiania w czasie konkretnych ludzkich zachowań. Problem ten obserwujemy m.in. podczas działań popularyzacyjnych w skan¬ senach. Ciągle, niestety, zasadne jest pytanie, dlaczego pokazuje się w realiach skansenu zjawiska z zupełnie innej przestrzeni kulturowej? Najprostszym przy­ kładem jest „wmontowywanie" w zagrody, dajmy na to z X I X wieku, współczes­ nych rzeźbiarzy, robiących aniołki, postacie świętych, koniki, ptaszki, czy też ustawianie przy dawnej kuźni współczesnych kowali z ich wyrobami (krzyże, świeczniki, ramy do obrazów, itp.) Pomijam to, że zazwyczaj taki twórca jest we współczesnym ubraniu, z zegarkiem i telefonem komórkowym u boku, ale najważ­ niejszy jest fakt, że to, co on wyrabia (nomen-omen!) jest całkowicie odmienne od kanonów estetycznych ludzi zamieszkujących w przeszłości daną zagrodę. Nie wspominam już nawet o odmienności całego systemu wiedzy i mentalności. Wystarczy bez emocji zestawić dawne rzeźby ludowe (czy np. wyroby kowal­ skie) ze współczesnymi, żeby jasno zobaczyć różnice między nimi. Lokując te współczesne dzieła na tle XIX-wiecznej zagrody sugeruje się przecież, chociażby implicite, że jest pomiędzy nimi nie tyle nawet dość łatwe kulturowe połączenie, ale wręcz ustanawia się w ten sposób tożsamość pomiędzy wieloma odmiennymi światami. Nawet jeżeli widz jest w stanie na gorąco sobie tę różnicę uzmysłowić (chociażby poprzez widok dżinsów i adidasów rzeźbiarza), to i tak zostaje mu potem w świadomości lub w podświadomości obraz jedności. W tym wypadku bezbronne są zwłaszcza dzieci, do których często taka oferta edukacyjna jest skierowana. No właśnie, czy to jest edukacja? Oczywiście nie znaczy to, że nie dostrzegam w takich działaniach prób podniesienia atrakcyjności ekspozycji dla widza, jednak powinno to odbywać się w zgodzie z historyczną wiedzą. Znam także przykłady skrajne, gdy pod wpływem komercyjnego zapotrzebo¬ wania na tzw. imprezy (sama nazwa powinna u etnologa wywołać dreszcze!) łączy się artefakty z jeszcze bardziej odległych światów. Wśród XIX-wiecznych chat, pełnych np. drukowanych obrazów z epoki, przechadzają się średniowieczni mieszczanie. Na tym samym tle ustawia się stragany ze współczesną ekologicz¬ ną, zdrową żywnością, sugerując, jakoby chłopi przed wiekami byli ekologami i na dodatek bardzo dbali o swoją dietę, zdrowo się odżywiając. Gdy taką „wie¬ dzą" i skojarzeniami popisuje się „lud", jest to nawet ciekawe i może stanowić problem badawczy. Ale gdy za tym stoi etnologiczne (ludoznawcze, że tak po¬ wiem) wykształcenie, robi się raczej smutno i zasadne stają się pytania: Dokąd to wszystko zmierza? Czy naprawdę jest wszystko jedno? 4 W książce Kroha znajdziemy mnóstwo świetnych przykładów mylenia czasów w etnografii i wynikających z tego konsekwencji. Książka ta słusznie zyskała popularność, ale za mało wyciąga się z niej wniosków. �216 HUBERT CZACHOWSKI W tej „zabawnej" pomysłowości nie ustępują etnologom archeologowie. Modne stały się - skądinąd godne pochwały - archeologiczne festyny . Ale gdy widzę w chacie pochodzącej sprzed 2000 lat (oczywiście jest to jej dwudziestowieczna rekonstrukcja) beskidzkiego górala w regionalnym stroju, wyrabiającego fujarki, to wydaje mi się, że jednak wszystko powinno mieć swoje granice. Pozornie wszyscy są zadowoleni. Jest rozrywka i pieniądze. Można i tak. Ale czy na pewno wśród egipskich piramid mamy pokazywać jak kowboje łapali na lasso bizony? Czy konieczne jest budowanie igloo, żeby pokazać Trobriandczyka z muszlami? Może w ten sposób podniesiemy atrakcyjność naszej pracy, może więcej pienię¬ dzy zdobędziemy, ale czy ktoś się zastanawia, jakie pustki w umysłach można w ten sposób poczynić? Chyba, że ktoś przekona mnie, iż nawet w edukacji obowiązuje choroba postmodernizmu w postaci skrajnej, ze skłonnością do mie¬ szania czasów, zestawiania nieprzystających elementów i dowolnej cytatomanii . 5 6 Jest jeszcze inny ważny i „odwieczny" problem etnograficzny, mianowicie rozmaite konkursy na sztukę ludową. Są one właśnie wynikiem myślenia o etno¬ grafii (zwłaszcza muzealnej) jako „opiekunce" i „reanimatorce" zagrożonych wyginięciem elementów ludowej kultury. Przeglądałem rozmaite regulaminy konkursów etnograficznych od rzeźby, malarstwa do haftu, pisanek i wieńców dożynkowych. Przebija z nich nielogiczna i nierozstrzygalna dychotomia. Otóż, wytwory konkursowe mają być tradycyjne i oryginalne jednocześnie, a takie po¬ dejście znowu kompletnie ignoruje kategorię czasu. Pomijam już, że trudno okre¬ ślić jednoznacznie, co jest jeszcze tradycją, a co już nią nie jest, ale - moim zdaniem - nie istnieją logiczne kryteria etnograficzne, pozwalające rozstrzygnąć ową dychotomię. Głównym problemem w konstruowaniu takiej narracji etno¬ graficznej jest właśnie „wyrywanie" z kontekstu kulturowego pewnych elementów przeszłości i dowolne przenoszenie ich w teraźniejszość. Często sprowadzało się to (i sprowadza nadal) chociażby do próby zachowania „tradycyjnej" formy i wpro¬ wadzenia nowej tematyki. Ale dlaczego forma miałaby być niezmienna, a na treść można wpływać? Dlaczego dopuszcza się możliwość przekształcania jednego kulturowego artefaktu, a innego nie? Zapomina się - widać - o banalnej etnologicznej prawdzie, że każdy element kultury musi być funkcjonalny dla niej samej, a nie dla kultury zewnętrznej (w tym wypadku etnologa-instruktora). Współczes¬ ne wytwory sztuki ludowej muszą być funkcjonalne i „kompatybilne" z pozosta¬ łymi elementami kultury ich twórcy. Sam udział etnografa/etnologa w takim kon¬ kursie jest gorszącą próbą przekonania społeczeństwa o swojej „nadwiedzy" dotyczącej tego, jak inni ludzie powinni myśleć, zachowywać się i co robić. Mało tego, sam niejednokrotnie byłem świadkiem jak w sytuacji konkursowej rozmaici etnografowie posługiwali się stereotypowym („ludowym") rozumieniem terminu tradycja jako „rzeczy" istniejącej od zawsze i niezmiennej. Mamy więc 5 Ciekawą - także pod omawianym względem - charakterystykę archeologicznych festynów przedstawił Łukasz Dominiak (2004). Oczywiście, czym innym jest postmodernizm jako współczesna praktyka kulturowa albo działalność artystyczna, gdzie tego typu cechy mogą dawać całkiem nieraz interesujące rezultaty. Tak np. dzieje się w filmie czy literaturze. 6 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 217 i bezpośrednie odwołanie do mitycznych początków in illo tempore! Często to właśnie etnolog w takiej sytuacji wykazuje cechy myślenia typu ludowego. Oczywiście, gdyby ogłaszano konkursy na rekonstrukcje obiektów znanych z przeszłości, można by powołać jury, które w sposób kompetentny oceniłoby powstałe przedmioty. Jednak gdy chcemy, żeby to jednocześnie było „żywe kul¬ turowe zjawisko", to jakie należy wprowadzić kryteria? Gdzie zaczyna się i koń­ czy możliwość zmiany tradycji? Czy mamy kierować się estetycznym kanonem kultury ludowej, czy dziewiętnastowiecznego realizmu, współczesnej estetyki popkultury, czy też - dajmy na to - konceptualizmu? Przecież wśród nas samych różne panują poglądy, opinie i poczucie piękna. W budowaniu narracji etnograficznych nie powinno chodzić o to, żeby przeno¬ sić pewne, arbitralnie wybrane działania z przeszłości w teraźniejszość, ani o to, żeby kreować przyszłość. To w muzeach - na wystawach i w publikacjach - moż¬ na poznać tradycyjną ludową kulturę, a nie na współczesnej wsi. Gdyby była ona ciągle aktualna w terenie, nie trzeba by jej zamykać w muzealnych pomieszcze¬ niach. Po to istnieją etnologiczne muzea, żeby tam móc „spotkać się" i poznać inną kulturę, także dawną kulturę polskiej wsi. Po to istnieje edukacja w muzeach, żeby przekazywać wiedzę o innych (w tym i dawnych) kulturach. Nikomu nic z tego nie przyjdzie, że na siłę będziemy próbowali wmontować elementy prze¬ szłości w teraźniejszość. Oczywiście, można dzisiaj wykorzystywać dawne sym¬ bole, znaki, zwyczaje w różnych działaniach związanych np. z regionalizmem, ale niech to regionaliści, działacze i animatorzy kultury o tym decydują, na swój sposób wykorzystując te elementy, które uważają za obecnie dla nich ważne i funkcjonalne. A etnolog z przyjemnością się temu przyjrzy, wykona dokumen­ tację i podda analizie. Nie do końca ma rację Piotr Kowalski (2003), kiedy pisze, że dzisiejszy rozwój „przemysłu ludowego" jest ważny jako produkcja artefak­ tów do muzeów. W etnograficznych kolekcjach muzealnych powinny znajdować się artefakty będące odzwierciedleniem jakiejś określonej kultury, a nie tylko „ludowopodobne" przedmioty przypominające obiekty z przeszłości. To, że jakiś element znany z tradycyjnej kultury ludowej występuje i dzisiaj jest na pewno zjawiskiem ciekawym dla współczesnego etnologa, bardziej ze względu na sposób współistnienia z elementami kultury współczesnej, niż tylko na swoją reliktowość. To, że jakiś element kultury przetrwał i dopasował się do współczesności nie znaczy automatycznie, że jest on lepszy, ważniejszy, niż jakiś artefakt dużo młodszy. Oczywiście, tworzenie ciągów genetycznych, czy porów¬ nywanie zjawisk i kultur w nauce, bądź w edukacji jest możliwe także i dzisiaj, ale trzeba to jasno określić, sprecyzować i nazwać, by nie wprowadzać dezinformacji. Niedocenianie kategorii czasu pojawia się w etnografii także w innych spra¬ wach. Problemem jest - moim zdaniem - pokazywanie np. mapy Polski w grani¬ cach po 1945 roku, gdy mówi się o tradycyjnej ludowej kulturze, która najczęś­ ciej osadzana jest historycznie na przełomie X I X i X X wieku lub do czasów I I wojny światowej. Pomija się zatem całe regiony na wschód od tej granicy, co prawda wieloetniczne, ale przecież - po pierwsze, także z dużym procentem ludności polskiej, po drugie - bardzo mocno wpływające na historię polskiej �218 HUBERT CZACHOWSKI etnografii i w ogóle myślenia o etniczności (także polskiej) i o kulturze ludo¬ wej. Gdy mówi się o tradycyjnej, ludowej polskiej kulturze (lub w Polsce!) np. X I X wieku, nie ma sensu na mapie pokazywać okolic Szczecina lub Wrocławia, a nie pokazywać Wilna i Lwowa. Dla pełnej panoramy tradycyjnej kultury ludo¬ wej (zarówno w Polsce, jak i polskiej) konieczne jest uzupełnienie wielu luk. Dzieje się tak np. w różnego typu publikacjach, w tym - w encyklopediach, gdy pokazuje się zróżnicowanie etnograficzne Polski na mapach po 1945 roku, nakładając na nie podziały wcześniejsze, które w tym czasie przestawały być obowiązujące. Są to jeszcze pozostałości po polityce komunistycznego monopolu na prawdę historyczną (i każdą inną), ale czas najwyższy przywrócić właściwą perspektywę kulturze ludowej także w jej historycznym aspekcie. Ze wspomnianą tu praktyką spotykamy się np. w książce, będącej w zamierze¬ niu podręcznikiem do edukacji regionalnej (Błachowski 2003). Przedstawiono tam Polskę w granicach powojennych (po 1945 roku) i na to naniesiono nazwy woje¬ wództw Rzeczypospolitej szlacheckiej, np. z województwem bełskim; zaznaczono nawet miasto będące stolicą województwa, umieszczono je jednak tuż za obecną granicą. Podpis pod całą mapą brzmi: Województwa Polski od XVI do 1772 roku, bez śladu informacji, że Polska wyglądała wtedy inaczej. Jest tak, mimo że w książ¬ ce opisywane i pokazywane są w dużej liczbie artefakty z X I X wieku, a nawet wcześniejsze. Na dodatek próba ułożenia na jednej mapie kilku podziałów admini¬ stracyjnych i etnograficznych z różnych czasów sama w sobie jest karkołomna. Wydawane atlasy kultury ludowej w Polsce także pomijają czasy historyczne i na mapie powojennej pokazują występowanie danego zjawiska np. przed I I woj¬ ną światową. Na szczęście jest tam prawie zawsze podana informacja o czasie zbierania danych, ale w zasadzie taka mapa powinna być pełna, powinna też ukazywać granice zgodne z historyczną rzeczywistością (w określonym czasie). Takie prezentowanie materiału może jednak dezorientować czytelnika, a poza tym pozbawia go właściwego historycznego kontekstu. Bardzo dobrze rozwiązano tę kwestię w niektórych podręcznikach do historii, przedstawiając, przy omawianiu konkretnego okresu, ówczesne granice histo¬ ryczne i nakładając na nie kontur dzisiejszej Polski. Interesujący mnie problem dostrzegam słuchając Polskiego Radia, z wielce skądinąd zasłużoną Redakcją Kultury Ludowej. I tam bowiem pojawiają się po¬ dobne kłopoty. Zdarza się, że współcześnie redaktor udaje się na wieś, szuka najstarszej osoby i pyta, oczytany w „tradycyjnej kulturze ludowej, w jej dzie¬ więtnastowiecznej wersji", o dawne obyczaje, np. weselne. Wszystko to brzmi po kolbergowsku i nadawana jest temu taka aura. Ale przysłuchajmy się, o jakiej rzeczywistości mówią współcześni informatorzy. Wspominają oni np. lata pięć¬ dziesiąte X X wieku, albo relacjonują to, co wyczytali w książkach, często nawet etnologicznych. Sam spotkałem się z sytuacją, gdy pytałem około 40-letniego 7 7 W żadnym wypadku nie deprecjonuję tu osiągnięć Oskara Kolberga, które uważam za wiel¬ kie. Mam tylko na myśli odwołania do jego dzieła traktowanego jako wzór dla badań terenowych prowadzonych na początku X X I wieku. �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 219 mężczyznę, chodzącego na Kujawach z kozą w czasie zapustów, czy słyszał kiedyś o zwyczaju zabawy zwanej podkoziołkiem. Usłyszałem: [...] w naszej wsi tego nie było, chociaż Kolberg pisze o tym, ale u nas już nie było. Drugie albo kolejne życie tekstów etnologicznych, to w ogóle osobny problem do badania. Nie twierdzę bynajmniej, że badanie zwyczajów z lat pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych (jak i zupełnie współczesnych) nie może być ciekawe, ale trzeba wyraźnie zaznaczyć tę granicę czasową, a nie sugerować, być może nieświadomie, że dotykamy świata odwiecznego i niezmiennego. Tego typu sugestie to wyraz tęsknoty samych etnologów za mityczną kulturą ludową. Podtrzymujemy kliszę i cieszymy się, że jest, zamiast j ą badać. Odkryłem niedawno, że praktyki pyta¬ nia, w trakcie badań terenowych, osób najstarszych ciągle są podejmowane, np. podczas pisania prac magisterskich, a wnioski formułowane na podstawie takich wywiadów także osadzane są w czasie mitycznym. Jednym z wielu przykładów może być praca o roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej (najstarsza informatorka urodzona była w roku 1920, a kilka w 1939) (por. Pluto-Prądzyńska 2004). Informacje zebrane w ten sposób pochodzą z lat pięćdziesiątych i sześć­ dziesiątych X X w., ale wnioski zawarte w tekście osadzone są tak naprawdę bezczasowo, skryte za niejasnym terminem „tradycyjna rodzina". Niejasne są także postulaty zawarte we wspomnianej książce do edukacji regionalnej, gdzie w koń¬ cowym rozdziale zachęca się, by współcześnie młodzież podejmowała etnogra¬ ficzne badania terenowe i pytała informatorów o ludowe stroje, rozmieszczenie w izbie ław i skrzyń, konstrukcje dachów, pielęgnację zębów i uszu, sprzęty do prania itd. Jakich odpowiedzi możemy się na współczesnej wsi spodziewać? Nie trzeba mieć chyba wielkiej wyobraźni, żeby odpowiedzieć na to pytanie. Ignorowanie czasu to nic innego, jak tylko bezrefleksyjnie powtarzane przeko¬ nanie o niezmienności ludowej kultury, co prowadzi do wielokrotnie już opisywa¬ nego zjawiska jej mityzacji i stereotypizacji. Spróbujmy więc przywrócić sens naszym działaniom, w tym i edukacji. Jeżeli mówimy o X I X wieku, pokazujmy rzeczy, przedmioty, ikonografię i mapy z epoki. Jeżeli mówimy o okresie po 1945 roku, pokazujmy świat odpowiadający tej rzeczywistości. Mieszanie róż¬ nych rzeczywistości historycznych jest nadużyciem, produkującym niebezpieczne stereotypy o ludowej kulturze, o etnologii i reprezentantach tej dyscypliny. LITERATURA B ł a c h o w s k i A l e k s a n d e r 2003, Etnografia. Ścieżka edukacji regionalnej, PTL - Oddział Toruń, Z G STL, Lublin, Toruń. B u c h o w s k i M i c h a ł 1995, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, [ w : ] Etnologia polska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, Aleksander Posern-Zieliński (red.), Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, nr 6, Poznań, s. 37-59. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1992, Kultura - ludowość - postfolkoryzm, [w:] tegoż, Wymiary antropologicznego badania kultury, U A M , Poznań, s. 188-211. D o m i n i a k Ł u k a s z M . 2004, Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału, [w:] Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej, Jan Grad, Henryk Mamzer (red.), Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań, s. 81-86. �220 HUBERT CZACHOWSKI Funkcje społeczne... 1979, Funkcje społeczne etnologii, Zbigniew Jasiewicz (red.), PAN, Poznań. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. K o w a l s k i P i o t r 2003, O wielbicielach folkloru - z dystansem i niepokojem, www.koncept. biz.pl/konferencja/archiwuma3.htm; także, [w:] Tradycja z przeszłością. Zadania współ­ czesnej etnologii. Teoria i praktyka w zachowaniu ludowego dziedzictwa kulturowego dla zjednoczonej Europy, Towarzystwo Naukowe Sandomierskie, Sandomierz, s. 27-44. K r o h A n t o n i 1999, Sklep potrzeb kulturalnych, Prószyński i S-ka, Warszawa. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2004, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, Lud, t. 88, s. 143-167. P l u t o - P r ą d z y ń s k a G a b r i e l a 2004, Uwagi na temat roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej Półwyspu Helskiego, Nasze Pomorze, nr 6, s. 155-163. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1993, Etnografia wobec samej siebie, Prace Etnograficzne, z. 32, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 23-34. T a y l o r C h a r l e s 1999, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, Wydaw¬ nictwo Naukowe PWN, Warszawa. HUBERT CZACHOWSKI ETHNOGRAPHIC QUI PRO QUO OR THE PROBLEMS W I T H TIME Summary This article discusses the problem of ethnographical narratives' constructions in accordance to historical time they refer to. The issue of non-historical treatment of the research objects arise both in works of academic staff and workers of ethnographic museums. Ethnological community in Poland still has, described already by authors such as Wojciech Burszta, Antoni Kroh or Piotr Kowalski, the problem with time in the constructions of ethnological descriptions - a phenomenon of praesens etnographicum. The difficulties in dealing with time appear also in educational works conducted mostly in ethnographic museums, where it is being treated rather freely. It causes flexible diffusion of particular elements of one culture into another over time. It often occurs during socalled folk festivities, where old traditional artifacts are presented right next to contemporary artists, their activities and products. The author believes it's allowed to educate through such forms of entertainment, but it's also unacceptable to misinform people or create false realities and contexts. The category of time is being treated confusingly also in works which present traditional folk culture (from the X I X / X X century, or before the I I World War) on the maps o f contemporary Poland. Such practice leads to not-considering the territories that used to constitute significant parts of former Poland. Author emphasizes that they were indeed multi-ethnic, but included the considerable percentage of Poles. A t the same time they had an extremely strong influence on the development of Polish ethnography and on the reflection on ethnic issues and folk culture. Author concludes that mixing historical realities leads to the misuse and abuse of time as well as to the appearance of dangerous stereotypes of folk culture, ethnology and ethnologists themselves. Translated by Jarosław Adres Autora: Dr Hubert Czachowski Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej Wały Gen. Sikorskiego 19, 87-100 Toruń e-mail: hubertcz@poczta.onet.pl Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b219b1942efe91f650d1bc8e96f4792.pdf efef0c91bc9da7affd9d5f31ed301596 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5236 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna Podhale antropologia komunikacji dyskurs lokalny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4860 Title A name given to the resource Dyskurs lokalny o sprawach publicznych - przykład Podhala / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA Polityka jest jednym z najczęstszych tematów potocznych rozmów. O polityce rozmawiają ludzie, którzy się pierwszy raz spotkali, sąsiedzi, przyjaciele, rodziny. Rozmowami o polityce wypełnia się czas w podróży, czas oczekiwania, niekiedy czas pracy. Takie rozmowy często towarzyszą rodzinnym spotkaniom, biesiadom, słowem są jednym z najpopularniejszych sposobów współbycia ludzi ze sobą. Nie są zarezerwowane dla czasu świątecznego, nie wymagają specjalnej prze¬ strzeni, toczą się w różnych miejscach i czasie łącząc na chwilę ludzi bliskich sobie lub obcych. Tego typu rozmowy, zwykle związane z tym, co Piotr Kędziorek nazwał chłopskim zrzędzeniem (Kędziorek 1996) uczyniłam przedmiotem moich badań prowadzonych od 1999 do 2005 r. we wsiach powiatu podhalańskiego i na miejskim targowisku w Nowym Targu.W badaniach uczestniczyli studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zważywszy, że rozmowy, jakkolwiek mocno osadzone w kontekście zacho¬ wań, mają charakter werbalny zdecydowałam się na narzędzie analizy adekwatne zarówno do badania języka, jak też kultury, jakim jest pojęcie dyskurs (MalewskaSzałygin 2004). Odwołując się do podziału dyskursu publicznego zaproponowa­ nego przez autorów książki Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego (1997) uznałam wiejskie rozmowy za rodzaj potocznego dyskursu o polityce. Warto przy tym dodać, że dyskursu marginalizowanego. Ta marginalizacja i brak zainteresowania może okazać się groźna w sytuacji, gdy ludzie słabo wykształ¬ ceni, mieszkający na wsi, stanowią znaczny procent wyborców. Rozmówcy w dużym stopniu podzielali pewne wyobrażenia, które, za Durkheimem, można nazwać zbiorowymi. Arjun Appadurai nazywa je obrazami, rozu­ miejąc pod tym określeniem kontekstowe i nieustannie modyfikowane konstrukty myślowe (2005, s. 52), efekty działania wyobraźni rozumianej jako proces spo¬ łeczny (s. 49). Mimo wielu elementów wspólnych dla wypowiedzi wszystkich rozmówców trzeba podkreślić wyraźne różnice pomiędzy ludźmi starszymi (60, 70 czasem 80 lat), a tymi w średnim wieku (30, 40, 50 lat). Poglądy pierwszych były bardziej spójne, bardziej „magiczne" - oni częściej mówili o sile wyższej, wyrażane były przy użyciu bardziej tradycyjnych sformułowań i zwykle wypo­ wiedziane gwarą. Ludzie młodsi - czynni zawodowo: rolnicy, chłopo-robotnicy, rzemieślnicy, drobni przedsiębiorcy, targowi sprzedawcy, mniej chętnie uogólniali �102 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i teoretyzowali. Zwykle to, co mówili obrazowali przykładami konkretnych sytuacji, a często drobiazgowymi wyliczeniami, używali określeń stanowiących odpryski wiedzy szkolnej i dyskursu medialnego, rzadziej mówili gwarą, jeśli nie liczyć przeklinania polityków. Z osobami młodszymi niż trzydzieści lat właś¬ ciwie nie udało nam się porozmawiać. Młodzi ludzie na wsi zgodnie twierdzili, że o polityce nie mają pojęcia i w ogóle ich to nie interesuje. Przyjęcie perspektywy dyskursywnej zakłada skupienie się na pojęciach, porównaniach i innych środkach językowych, których analiza i interpretacja pozwala ujawnić wyobrażenia nie tyle ukryte poza słowami, ile, jak twierdzi Clifford Geertz, przez nie wyrażane, kształtowane i tworzone. Przystępując do badań w 1999 r. nie znałam jeszcze określeń i wyrażeń charakterystycznych dla lokalnych rozmów o polityce. Rozpoczynając je, musiałam wyjść od pojęć, jakimi w debacie na ten temat posługuje się filozofia polityki, politologia, historia myśli politycznej. Naukowe rozważania, toczące się pośród nieustannych zmian defi¬ nicji i koncepcji, ogniskują się wokół terminów takich jak państwo, władza, poli¬ tyka, demokracja, wolność, reprezentacja, partie polityczne i one właśnie stano¬ wiły punkt wyjścia do rozmów prowadzonych pod sklepem, w wiejskich domach i obejściach (w latach 1999-2000) oraz na targowisku w Nowym Targu (w latach 2001-2004). Rozmowy - nagrane, a potem zamienione w tekst pisany, były pogrupowane według ścieżek tematycznych wyznaczonych przez pojęcia, które rozważaliśmy. Jednym z takich tropów było pojęcie państwa. 1 Podhalańskie rozważania na temat państwa nieodmiennie zaczynają się od konstatacji, że państwo musi istnieć, jest bowiem jedną z fundamentalnych kate¬ gorii porządku świata. Jego istnienie jest podstawą tożsamości. Warto tu zazna¬ czyć, że właściwie wszyscy nasi rozmówcy mieli za sobą doświadczenie pracy za granicą: większość z nich pracowała w USA, wielu w Niemczech, Włoszech czy w Austrii. Zwykle za granicą pracują też ich krewni, a w wielu przypad¬ kach jest to tradycją kilkupokoleniową. Masowe migracje, zgodnie z tezą Arjuna Appadurai (2005) powinny osłabiać ideę państwa narodowego. Tymczasem górale wydawali się do tej idei bardzo przywiązani. Opowiadając np. o pracy w USA, dzielili ludzi, z którymi pracowali na kategorie narodowe, przypisując im bardzo wyraziste cechy, w ich mniemaniu typowe dla tych narodów. Państwo narodowe funkcjonuje nadal jako podstawowa kategoria porządkującą i ustana¬ wiającą ład w lokalnych wyobrażeniach o świecie i jego różnorodności. 2 Dlatego pierwszą wymienianą cechą charakteryzująca państwo jest jego wy¬ miar terytorialny, a przede wszystkim granice. Są one ważne, można się o nie zasadnie spierać: dawniej nie było państwa, były plemiona, ale też była granica [... ] Państwo to jest moim zdaniem wspólnota w granicach - tłumaczył młodym 1 Ciekawe są rozważania Arjuna Appadurai o ideach, będących elementami oświeceniowego światopoglądu, który obecnie stracił spójność i stał się „luźno ustrukturyzowanym politycznym synopticonem" pojęć, które można wykorzystywać w różnych politycznych sytuacjach i które ulegają zaskakującym redefinicjom w czasie „globalnych wędrówek słów" (2005, s. 56). Określenia górale używam w najszerszym znaczeniu - mieszkańców całego powiatu Nowy Targ, który był terenem naszych badań. 2 �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 103 badaczkom starszy rolnik. Wagę istnienia granic widać wyraźnie w jednym z naj­ bardziej poetyckich objaśnień pojęcia państwo, jakie zgromadziliśmy. Przedstawił je pięćdziesięcioletni gazda, wykorzystując często stosowany zabieg opisywania spraw odległych i skomplikowanych poprzez sprowadzenie ich do rzeczywistości swojskiej: Pani widzi tu ten ogródek zagrodzony? Co to jest? Łobszar z grani­ cami! I tak prosto, najkrócej o państwie można powiedzieć. Wyraźne granice są istotne również dla poczucia wspólnoty pomiędzy obywatelami państwa, co ren­ cista, były pracownik kombinatu „Podhale", objaśniał nam obrazowo: Jest Pani wierząca? Tak? No to: co to jest kościół? Kościół to wspólnota, parafialna, nie?! To państwo tyz takjest: wszyscy ludzie w obrębie tych granic co mieszkają. Nie?! Państwo postrzegane jest jako wyraźnie ograniczone terytorium, zamieszkiwane przez ludzi tworzących wspólnotę. Tu dochodzimy do idei suwerenności. Jest ona bardzo istotna dla naszych rozmówców, którzy, nie posługując się tym słowem, odwołują się do niej, gdy z mocą podkreślają, że państwo musi być samorządne i samowystarczalne, czyli niezależne politycznie i gospodarczo. Wszelka ingerencja kojarzy im się z zależ¬ nością gospodarczą PRL od Związku Radzieckiego albo z okupacją niemiecką i kontyngentami. Dlatego państwo musi mieć swoje zasady, swoje łobszary, swoje granice. Każdy swojego pilnuje i to od wieków tak jest, swojego się patrzy. [...] Ty jesteś w tym państwie, tu masz siedzieć i o to państwo dbać! - niezwykle emocjonalnie podkreślali dwaj rolnicy w średnim wieku. Dlaczego tak jest? Dla­ czego państwa nie powinny się łączyć w większe całości jak np. Unia Europej¬ ska? Odpowiedź jest prosta - narusza to utrwalony porządek międzynarodowy i do niczego dobrego nie prowadzi: jeśli granice będą otwarte i będzie jedno, to będzie jeden bajzel. To przekonanie wyrażali zwykle ludzie starsi, zawsze z wiel¬ kim zaangażowaniem emocjonalnym: państwo swoje ograniczenia daje, a jakby państwa nie było, tylko jedna Europa cała, to by był jeden burdel. Po wejściu Polski w struktury Unii Europejskiej, po wypłacie dopłat i ułatwieniu migracji do pracy w krajach U.E., takie wypowiedzi były coraz rzadsze. Suwerenne państwo często było porównywane do gospodarstwa chłopskiego, czyli mówiąc po góralsku - gazdówki. Wyobrażenia o rzeczywistości odległej, o makroskali państwa czy świata, są konstruowane poprzez rozszerzanie wiedzy o rzeczywistości dobrze znanej człowiekowi z mikroskali codziennego życia. Odległe zjawiska są objaśniane przez porównanie do bliskich realiów rodziny lub pracy. Państwo jest zatem jak gospodarstwo: ma ściśle wytyczony obszar - o te granice można toczyć wojny, tak jak można się latami procesować z sąsiadami o miedzę. Na terytorium państwa zamieszkuje wspólnota narodowa, bardzo często porównywana do wspólnoty rodzinnej. Naród, podobnie jak rodzina, jest wspólno¬ tą zhierarchizowaną: składa się na nią władza i społeczeństwo. W gospodarstwie władzę sprawuje gospodarz, na bacówce - baca, a w rodzinie zwykle ojciec, choć kobiety, z którymi rozmawialiśmy czasem twierdziły, że matka. Opisując wzór dobrej władzy państwowej nasi rozmówcy mówili: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierw¬ szym miejscu chleba! [... ] Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo �104 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN jak na przykład gospodarz na wsi [...] Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" [...] Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego. Porównanie państwa do gospodarstwa ukazuje wiele aspektów wyobrażeń o państwie. Jakkolwiek jest ono zaczerpnięte z dyskursu lokalnego i jest środ¬ kiem stylistycznym często stosowanym przez naszych rozmówców, zamierzam je wykorzystać jako narzędzie analizy budując wokół niego interpretację lokalnych wyobrażeń o państwie. Przyjęcie figury gospodarstwa wiejskiego jako modelu ułatwia interpretację wiejskiego dyskursu: po pierwsze, ujawnia lokalne wyobra¬ żenia o władzy, po drugie, mówi wiele o miejscu społeczeństwa w tym układzie, po trzecie, objaśnia relację między władzą a społeczeństwem. Trzymając się tej metafory można opisać zadania władzy - dotyczą one przede wszystkim spraw gospodarczych. Od tego jak udolnie gazda gospodarzy na swo¬ jej gazdówce zależy byt całej rodziny. Jeśli trwoni pieniądze, nie umie dobrze zaplanować działań gospodarskich, rodzina żyje w biedzie. Inaczej, gdy gospo¬ darz jest zaradny, ma głowę do tego, jest pracowity i zapobiegliwy, wówczas wszyscy cieszą się wypracowanym dostatkiem. Podobnie jest z władzą, której naczelnym zadaniem jest takie zarządzanie państwowym gospodarstwem, żeby zapewnić ludziom dobrobyt. Jeśli ludzie władzy działają na rzecz dobra wspól¬ nego, a nie tylko prywatnej korzyści, kraj jest bogaty, ludzie mają pracę i warun¬ ki ekonomiczne do tego, by się dorobić. W opinii naszych rozmówców, dobrym gospodarzem jest władza w USA czy w Niemczech, złym władza w Polsce , którą charakteryzuje prywata, działanie dla własnej korzyści, zaniedbywanie pań¬ stwowego gospodarstwa, a zwłaszcza mieszkańców wsi. 3 Tak jak gospodarz jest zobowiązany dbać o bezpieczeństwo rodziny i dobytku, tak władza powinna dbać o bezpieczeństwo obywateli i o majątek narodowy. Rzeczywistość opisywana przez naszych rozmówców od roku 1989 była zdetermi¬ nowana przez niewywiązywanie się władzy z tych podstawowych zadań. Staty¬ stycznie udokumentowany wzrost przestępczości, a przede wszystkim upowszech¬ nianie informacji o przestępstwach przez media, stworzyły w oczach górali obraz szalejącej przemocy. Często porównywali lata dziewięćdziesiąte z czasami PRL twierdząc, że nastąpiło zupełne załamanie społecznego poczucia bezpieczeństwa. Państwową dbałość o majątek narodowy oceniali równie negatywnie. Prywa¬ tyzacja, opisywana jako wyprzedaż mienia wypracowanego przez całe społe¬ czeństwo przez pięćdziesiąt powojennych lat, niesłychanie ich oburzała. Wyjątko¬ wo emocjonalnie mówili o upadku kombinatu obuwniczego „Podhale" w Nowym Targu. W ich oczach fabryki, huty, kopalnie stanowiły część majątku, który był własnością narodu w takim samym stopniu, jak pola, inwentarz, budynki gospo¬ darcze są własnością rodziny. Gospodarz (ojciec) nimi zarządza, ale nie są one jego indywidualną własnością, nawet, jeśli są na niego prawnie zapisane. Jeśli je sprzedaje, działa na szkodę rodziny - okrada ją. Przenosząc te zasady na skalę makro nasi rozmówcy z ogromnym rozżaleniem mówili o kradzieży dobra spo¬ łecznego przez ludzi władzy i o wyprzedaży, którą interpretowali albo w katego3 Należy tu przypomnieć, że nasze materiały gromadzone były w latach 1999-2004. �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 105 riach paserstwa, albo wręcz zdrady narodowej: oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają! Jak można - pytała retorycznie pięćdziesięcioletnia rencistka - sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu człowiekowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu! Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali! O takim postrzeganiu majątku narodowego pisał w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego Józef Chałasiński: „Jest to przeniesienie na życie wielkiej nowoczesnej społeczności narodowo-państwowej tej samej zasady, która w dawnych społecznościach wiejskich odwiecznie obowią¬ zywała: że ziemia ze swoimi bogactwami i życiodajną siłą jest podstawą bytu całej grupy, a nie terenem indywidualistycznej eksploatacji" (Chałasiński 1938, s. 162). Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę jedno¬ osobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. [...] To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania, czym jest władza zostały od¬ niesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównano do stada nie¬ sfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społe¬ czeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że podstawową cechą dobrej władzy w Polsce jest, żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie uro­ dził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka, na wzór amerykańskiej, byłaby w Polsce formą optymalną. Ame¬ rykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Kontynuując rozważania w ramach modelu gospodarskiego łatwo ulec wra¬ żeniu, że poprzez to porównanie władza została sprowadzona do zrozumiałej rzeczywistości, straciła więc odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście, opisywa¬ nie władzy jako gospodarza, ojca czy bacy pozwala oswoić j ą na tyle, by można było o niej mówić, należy jednak podkreślić, że władza jest uważana za sferę odległą, obcą, groźną. Widać to najlepiej w często pojawiających się opisach przemiany zwykłego człowieka w człowieka władzy: Targowi sprzedawcy mieli jasny obraz takiej transformacji: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma czło¬ wieka u władzy, żeby coś nie przeskrobał. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera nega¬ tywnych cech: staje się kimś „wyższym", obytym, bogatym i zaczyna się intere¬ sować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili �106 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu. Ta przemia¬ na pokazuje, że pomimo prób oswajania jej za pomocą gazdowskich porównań władza pozostaje sferą odmienną ontologicznie. Ta obcość ma wiele wymiarów. Podstawowym wymiarem jest przepaść społeczna - władza i polityka są pań¬ ską sprawą. Pisał o tym w latach trzydziestych Józef Chałasiński: „zespół spo¬ łecznych wartości, które historycznie należą do panów, to polityka i zarządzanie [... ] Na historii politycznej chłopa w Polsce niepodległej zaważyły również dwa przeciwstawne wzory: chłopa do roboty i pana do rządzenia. Dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [... ] Dla wielu zaś, politycznie aktywnych, polityka była tym, czym wykształ¬ cenie - drogą do zostania panem" (Chałasiński 1938, s. 99) Mimo napływu chłop¬ skich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. „Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza war¬ stwą chłopską i bez jej udziału jako całości" (tamże, s. 100). Obecnie dawna stanowa przepaść opisywana jest w kategoriach wykształcenia, zamożności, oby¬ cia. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy, używając słowa władza, zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne: to ci tam we Warszawie, [...] no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są nieprecyzyjne i niejasne władza kojarzy się z wyższą sferą: władza to te wszystkie, co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą [...] władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci, co na stanowisku. O jak ksiądz! On tyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A.M.Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. [...] to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co się orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie przygotowani do wyższych zadań, człowiek nie obyty, nie wykształcony, nie ma po co tam iść. Inny ważny wyznacznik władzy, także związany z pańską sferą, to zamoż¬ ność. Ludzie władzy są bogaci: Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!? To zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy, ma większe szanse zarobić. Sądzę, że czasownik 'promieniować' prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, pieniądze, są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Władza, jak każda obca rzeczywistość, fascynuje. Opowieści na temat życia polityków zawierają elementy marzeń naszych rozmówców: bankiety, drogie sa¬ mochody, posiadłości i do tego lekka, nie fizyczna praca. Jednak obcość to nie tylko fascinosum, ale i tremendum (Benedyktowicz 2000). Władza jest groźna - ustanawia prawo wyzyskujące zwykłych ludzi. Pięćdziesięcioletni stolarz ujmował to słowami: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Działalność władzy jest zatem świadomie wroga i obli- �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 107 czona na wyzysk bezbronnych wobec niej ludzi. Politycy mają moc szkodzenia innym, moc, która nie jest dostępna prostemu narodowi, tym bidnym ludziom. Jest to moc wroga, mroczna i tajemna. Przekonanie o fałszu i obłudzie władzy osłaniającej pięknymi słowami swoje prawdziwe oblicze jest istotnym elementem wyobrażeń. Władza nie mówi prawdy, zataja j ą przed zwykłymi ludźmi po to, by ich izolować od wpływu na decyzje. Kłamstwo okrywa poczynania władzy, czyni je bezkarnymi. Fałsz władzy poniża ludzi, którzy uważają się za odsuniętych - niegodnych uczestniczenia we współ¬ decydowaniu o sprawach państwa. Pozwolę sobie zacytować wyjątkowo kwieci¬ stą wypowiedź siedemdziesięcioletniej, niepiśmiennej gaździny: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygań¬ stwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dzie­ sięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie bieda, nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! [...] A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie, żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Zakłamanie, nieustanne swary, wreszcie pycha i pogarda uzu¬ pełniają obraz „ciemnej strony mocy". Wracając do modelu gospodarskiego warto rozważyć powinności władzy, której zadaniem jest organizowanie gospodarki tak, aby ludzie mogli pracując w kraju dorobić się, aby małe przedsiębiorstwa mogły działać i zatrudniając pracowników zmniejszać bezrobocie. Tymczasem jest inaczej - ludzie władzy zamiast gospodarką zajmują się polityką. Jest to zajęcie niegodne. Z rozmów toczonych wokół pojęcia polityka wynika, że jest to gadanie po próżnicy - dywa¬ gowanie na tematy polityczne, rozwlekłe, niekonkretne, słowem - marnowanie czasu na gadanie, które „nie przekłada się" na czyny: Polityka to jest głupstwo dla takich wolnych ludzi co nie muszą robić, to łoni politykują, a jak już ktoś pracuje to ni ma casu - twierdził pięćdziesięcioletni góral z wykształceniem zawodowym, politykować to można godzinę, dwie, a resztę to trzeba pracować. Dla naszych rozmówców polityka to nie-praca, rodzaj pańskiego próżniac¬ twa. Gdy pytaliśmy wprost: czy polityka to praca? - wszyscy mieli wątpliwości: to nie jest normalna praca. W rozmowach okazywało się, że jest to niemoralne, aczkolwiek bardzo dochodowe zajęcie: polityka to kurestwo. Kilkakrotnie usły¬ szeliśmy (z męskich ust oczywiście), że polityka to dziwka lub polityka to pro¬ stytutka. Porównania te mają podkreślać fakt, że polityka jest antytezą działania dla dobra społecznego, jest dobrze opłacanym pozorowaniem „miłości" wobec społeczeństwa. Politycy to ludzie bardzo podejrzanej konduity: oni aferują miliardami. Nasi rozmówcy czasem porównywali politykę do gry, mówiąc: to jezd gra! Gra o fotel, o pieniądze! Zwłaszcza o pieniądze! [...] Politycy to politykujo, rozmawiajo i myslo jak drugiego wypieprzyć! Ta gra przypomina nieco �108 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN szulerskiego pokera, w którym każdy z graczy usiłuje wykiwać pozostałych. Oczywiście prostytucji, malwersacjom i hazardowi musi towarzyszyć alkohol. Pijaństwo polityków bulwersowało zwłaszcza nasze rozmówczynie. Inaczej oce­ niali to mężczyźni. Oni do polityki stosowali zasady, które obowiązują ich sa­ mych: wódke niech pijo, ino po robocie! Każdy potrzebuje, ino nie w pracy! Pytani czy istnieje jakiś wzór pozytywnej władzy, nie opartej na wyzysku, nasi rozmówcy byli zgodni: Jan Paweł I I i ewangeliczna idea władzy jako służby: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rzą­ dzi całym światem, ale służy. Władza sprawowana zgodnie z chrześcijańską ideą służby bliźniemu możliwa jest tylko przy wsparciu ponadludzkiej mocy. W przy¬ padku Jana Pawła I I chodziło o siłę duchową, którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, że nic nie wolno było mówić, nic tego [...] i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali. Ta moc duchowa pochodziła z innej, ponadziemskiej rze­ czywistości, przez którą władza została papieżowi nadana. Tę tezę potwierdza opowieść, którą słyszeliśmy wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi, śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opisy¬ wane zdarzenie nasi rozmówcy interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawie¬ nia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia wła­ dzy, o którym pisał zarówno Eliade, Roux jak i inni autorzy, sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i władzy państwo¬ wej. Władza z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i wzmacnia swą siłą, po­ zwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Jan Paweł I I w oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca", wybranego przez Boga pośrednika pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum. Tak ujęty pozytywny wzór władzy zakłada również ontologiczną odmienność tej sfery, źródłem władzy jest jednak w tym przypadku moc boża - a więc „jasna strona mocy". Przywołując ponownie model gazdówki, należy stwierdzić, że na wspólnotę gospodarczą prócz gospodarzy - ojca i matki, składają się członkowie rodziny: dzieci, starzy rodzice, najmowani do pomocy robotnicy sezonowi. W makroskali państwa ich ekwiwalentem będzie społeczeństwo. Nasi rozmówcy bardzo rzadko używali słów społeczeństwo lub obywatele. Najczęściej mówili o sobie: prosty naród albo bidne, proste ludzie, przy czym te kategorie przeciwstawiali ludziom władzy, politykom. Istotą przeciwstawienia był brak wykształcenia i pieniędzy �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 109 umożliwiających, ich zdaniem, udział we współrządzeniu. Komu brak wiedzy i bogactwa nie ma co marzyć o wpływie na sprawy państwa. Wolne wybory niczego nie zmieniają, są raczej rytuałem, którego należy dopełnić, bez specjal¬ nej wiary, że to coś zmieni. Mimo przekonania, że nie mają wpływu na cokol¬ wiek, nasi rozmówcy uważają, że w wyborach należy uczestniczyć. Argument, jakim wspierają to przekonanie jest nieco magiczny: bo może to coś zmieni, nigdy nie wiadomo! Aby nie na gorsze! Wyborcze zaklinanie przychylności wła¬ dzy nie zmienia ich przekonania, że władza jest sfera odległą, obcą, na którą nie mają żadnego wpływu. Niestety relacja jest jednokierunkowa, władza poprzez politykę podatkową, składki na ZUS i inne świadczenia fiskalne ma ogromną moc zrujnowania drobnych przedsiębiorców, powiększania bezrobocia i zmusza¬ nia naszych rozmówców do emigracji zarobkowej. Prosty naród albo ci, co robiom ogniskowali swój autoportret wokół dwóch wyznaczników: niskiego wykształcenia i fizycznej pracy, wyraźnie przeciw¬ stawiając fizyczną robotę pańskiej pracy biurowej. Zaskakujące, jak wciąż aktualnie brzmią słowa, w których Józef Chałasiński charakteryzował sytuację międzywojenną: „Z przeciwstawnością wzorów chłopa i pana wiąże się trady¬ cyjna postawa [...] polegająca na tym, że wszystkie wartości nie wiążące się z pracą fizyczną, są pańskie" (1938, s. 74). W przeciwieństwie do pana chłop jest do roboty. Nie on nadaje sens robocie, ale robota jemu. Racją istnienia chłopa jest robota (1983, s. 72). O współczesnej aktualności przeciwstawienia pańskie - chłopskie nich zaświadczą dwie wypowiedzi zanotowane w 2001 r.: Jak starzy ludzie gadajo, to jedynie za Austryje to był dobrobyt. Tak starzy ludzie gadali, że wtenczas było dobrze, ale rządowi było źle, bo chłopom było dobrze, robotnikom było dobrze, a panom było źle, bo oni chcieli rządzić. A dziś jest odwrotnie. Teraz to dopiero są pany! Teraz jest ich pełno po rządach! Pełno wszędzie! A wadzą się jak! Jak chłopu jest źle to im wtenczas dobrze! [...] Mówił mi brat, że dawniej tak było, że chłopy tego pana piłą przerzynali. I teraz proszę panią też tak będzie, że i piłą będą przerzynać! - mówił, mając na myśli polityków, sześćdziesięcioletni szewc, były pracownik „Podhala". Praca, tak wyraźnie różnicująca warstwy społeczne, okazała się także bardzo istotną kategorią w relacji państwo - obywatel. Model gazdowski dobrze to tłumaczy: w gospodarstwie również praca jest relacją organizująca cały układ. Nasi rozmówcy zgodnie wygłaszali peany na temat wartości pracy i jej konstruk¬ tywnego znaczenia dla człowieka.: na to się człowiek urodził, żeby pracował! Jak człowiek pracuje to i inteligencje mo! Praca kształci człowieka. Kształci! No on mo ten obowiązek i żyje normalnym życiem [... ] Praca uszlachetnia człowieka, jak on będzie miał zajęcie, będzie miał i satysfakcję. Pytani przez nas czy praca w gumiarni kombinatu przemysłu skórzanego „Podhale" była rzeczywiście takim szczęściem odpowiadali, że każda robota jest błogosławieństwem: bo jak ludzie gadają: chleb i praca ludzi wzbogaca, a jak nie ma pracy to ni ma chleba, ni ma nicego! To jest na pierwsym początku! Robota nikogo nie podli! Robota to jest dla cłowieka zdrowie i wszystko! Jak jest robota to są pieniądze i ciesy wszysko. W rozmowach na temat demokracji mówili z sarkazmem: teraz to jest �110 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN taka wolność, że i od roboty człowiek został uwolniony. Bezrobocie jest głównym powodem narzekań i najcięższym argumentem w negatywnej ocenie przemian politycznych i gospodarczych, jakie dokonały się po 1989 r. Praca jest podsta¬ wową kategorią lokalnego dyskursu, wokół niej wszystko się skupia, jest kluczo¬ wa nie tylko dla zrozumienia relacji państwo - obywatele, ale w ogóle obrazu świata naszych rozmówców. Podobne były konstatacje Anny Zadrożyńskej od¬ noszące się do dawnej kultury ludowej: „miała więc praca w modelu kultury tradycyjnej szczególne znaczenie. Stwarzała konieczność współdziałania wielu ludzi, dawała możliwość satysfakcji psychicznej, mogła przynosić prestiż spo¬ łeczny, była tworzeniem nowych treści i dóbr. Stanowiła «węzeł» o charakterze społeczno-ekonomiczno-psychiczno-kulturowym" (1983, s. 49). Scharakteryzowawszy obie strony układu gospodarskiego można powiedzieć, że łączy je rodzaj niepisanej, zwyczajowej ugody. Gospodarz zarządza możliwie jak najlepiej, a pozostali członkowie rodziny i pracownicy najemni pracują jak najlepiej na wspólny dostatek. Tak wygląda wersja idealna. Niestety, można uro¬ dzić się lub nająć do pracy w rodzinie lenia, utracjusza czy pijaka. Wówczas, pomimo wszelkich starań i ciężkiej pracy, nie uda się wypracować dobrobytu. Jest w tym pewien fatalizm, siła wyższa, która przeczy kategorii ugody, ale też nie jest to umowa spisywana świadomie i racjonalnie pomiędzy stronami. Zwy¬ czajowa ugoda, jak wszelkie prawo niepisane, jest rodzajem relacji koniecznej, zewnętrznej, przymusowej. Przenosząc rozważania na skalę państwa, sprawa jest objaśniana analogicznie. Ludzi i władzę łączy rodzaj niepisanej ugody, podobnie nieuchronnej. Nie jest to umowa społeczna w rozumieniu Locka czy Rousseau, raczej ugoda pomiędzy suwerenem a ludem, jaką opisywał Hobbes - ugoda, za¬ wierana także pomiędzy ludem podbitym, a jego władcą. Na mocy tej relacji władza powinna zapewniać ludziom bezpieczeństwo w zamian za daniny. Nasi rozmówcy rozszerzali jednak powinności władzy o nowy obowiązek - zapew¬ nienia pracy. Uważali, że współcześnie jest to powinność równie istotna i ko¬ nieczna jak bezpieczeństwo: ich obowiązkiem jest ludziom pracę zapewnić! To jest tak na całym świecie i to jest wpisane w konstytucji. Ale kto ją da? Widzi Pani co się teraz robi! [...] Państwo się nie wywiązuje! A na papierze i według konstytucji należy ci się! Proszę bardzo! No, ale niech Pani idzie! Ciekawe czy Pani dadzą pracę?! Oceniając działanie państwa i poczynania ludzi władzy jeden z naszych rozmówców odwołał się do analogii gospodarskiej, u nas wła¬ dza to jak ojciec, co patrzy ino, żeby się napić, a na dzieciaki, żeby miały co do gęby włożyć, to już nie patrzy! Politycy są oskarżani przede wszystkim o działa¬ nie dla własnej korzyści: każdo kuro ku sobie grzebie, każde grabie ku sobie grabiom [... ] oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą, na wieś, na tych robotni¬ ków, chłopów w ogóle nie patrzą. Relacja pomiędzy władzą a społeczeństwem wymusza wzajemność. Ekwiwa¬ lentem pracy na gazdówce są podatki i inne świadczenia, które obywatele winni są państwu: jak to się mówi co cysarza to cysarzowi, a co boskie - Bogu. No podatki się płaci, bo się płaci. To na wspomożenie państwa idzie, na polityków. „Kleptokracja" państwa, prawo władzy do pobierania świadczeń, jest oczywistą �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 111 dla wszystkich konsekwencją ugody. Tym, co razi naszych rozmówców jest roz­ buchany fiskalizm, który nazywają wyzyskiem. Na przypomnienie hasła o zielo­ nym świetle dla rozwoju przedsiębiorczości prychają tylko i przytaczają argu­ menty o nieustannym podnoszeniu opłat takich jak ZUS czy VAT, które czynią działalność małej firmy coraz mniej opłacalną. Państwowe ciężary fiskalne okreś­ lają po swojemu - są to zusy francowate albo zusy-śmusy. Jako przedsiębiorcy są dobrze zorientowani w cyfrach i narzekają na fiskalizm przytaczając konkretne sumy: w tej chwili prywatny jak robi [chodzi o firmę jednoosobową] to 600 i coś złotych tego ZUS-u musi zapłacić, a oni planują podnieść ZUS do 120% średniej krajowej! Średnia krajowa jest w granicach 1080 zł, to ZUS będzie 1300 zł mie­ sięcznie. No, niech Pani tyle zarobi tu na targu! Ipodatki opłaci, i rodzinę utrzy­ ma! Nie ma mowy! Irytację budzi sama wysokość średniej krajowej. Kto tyle zarabia? - pytają nasi rozmówcy, podczas gdy normalni ludzie robią za 1000 zł i to uważa, że dużo zarobił. Często górale porównują polski fiskalizm z ame¬ rykańskim, dobrze im znanym z wielopokoleniowych już kontaktów. W USA, jak twierdzą, prowadzenie działalności gospodarczej nie wymaga wielu formal¬ ności, a przede wszystkim nie jest tak obciążone opłatami na rzecz państwa: u nas w Polsce inaczej niż w Ameryce, wszystko ovatowane i to jak! Kto widział takie rzeczy! Wszyscy z Polski uciekają! A my u siebie mamy roboty dość! Tylko żeby państwo ludziom nie przeszkadzało! Tych ciężarów tyle nie nakładać! Gdy pracuje się u gospodarza, który wyzyskuje robotników, jedynym ratun¬ kiem jest wymówienie umowy. W skali państwa emigracja jest najskuteczniejszym i najpowszechniej stosowanym sposobem na to, żeby w dzisiejszych czasach pra¬ cą fizyczną zarobić na życie. Siedemdziesięcioletnia gaździna informowała nas z dumą: ja mam dwie klasy - pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić! Scharakteryzowany tu model wyobrażeń na temat państwa jest pochwałą sil¬ nej władzy skoncentrowanej w jednym ośrodku, skupiającej się na zarządzaniu gospodarką. Ten model właściwie zupełnie pomija to, co jest istotą polityki: wyłanianie przedstawicieli, którzy będą reprezentować grupę, negocjowanie celów, uczestnictwo różnych opcji w podejmowaniu decyzji . Również elemen¬ ty, które wykraczają poza ramy modelu - ontologiczna obcość władzy, jej fascinosum i tremendum, „ciemna i jasna strona mocy" - stanowią bardzo tradycyjny sposób opisu. Jest to zaskakująca konstatacja, mieszkańcy Podhala nie stanowią bowiem izolowanej grupy, żyjącej życiem tradycyjnej wsi, znanej z modelowych ujęć kultury ludowej. Podhale jest regionem, w którym migracje zarobkowe są wyjątkowo dawne, a współczesne migracje szczególnie masowe. Dlaczego za¬ tem w podhalańskich rozmowach o państwie nie pojawiają się idee fundamental¬ ne dla współczesnych liberalnych demokracji ? Czy rzeczywiście wyobrażenia 4 5 4 Podstawowa dla antropologii politycznej definicja polityki brzmi następująco: „The pro­ cesses involved in determining and implementing public goals and [...] the differential achievement and use of power by the members of the group concerned with these goals" (Political... 1979, s. 6). �112 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ujawniające się w lokalnych rozmowach o polityce wywodzą się z chłopskiej kultury tradycyjnej? Aby na to pytanie odpowiedzieć warto przywołać opinie etnologów i socjolo­ gów o wyobrażeniach ludu na temat państwa, charakterystycznych dla przełom wieków X I X i X X . Jan Stanisław Bystroń tak opisywał postawę chłopów wobec spraw państwa, wyniesioną z okresu pańszczyźnianego: „uzależniono włościan od woli i kaprysu pańskiego i wytworzono tę tak charakterystyczną bierność pańszczyźnianego chłopa, który z rezygnacją pracował na pańskiej roli i z rezyg¬ nacją pił w pańskiej knajpie" (1947, s. 199). W swoim opracowaniu zamieszczo¬ nym w zbiorze Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (1976) Edward Pietraszek twierdził, że w drugiej połowie X I X w. państwo jawiło się chłopom przede wszystkim jako poborca podatków i rekruta. Franciszek Bujak pisał, że około 1880 r. chłopi byli przekonani, że Galicja pozostaje pod władzą miło¬ ściwego cesarza, który dba o dobro swoich poddanych i chciałby ulżyć ich biedzie. Uniemożliwiają to wrogo nastawieni do ludu panowie, którzy, siedząc na urzędach, wymyślają coraz to cięższe dla chłopa prawa i powinności, a naj¬ chętniej powróciliby do pańszczyzny. Podtrzymywaniu międzystanowej wro¬ gości, aktywnie umacnianej przez austriackich urzędników, służyli także powra¬ cający do wsi żołnierze, którzy, będąc dla wsi znaczącym autorytetem w zakresie politycznym, „stawali się nauczycielami lojalizmu i serwilizmu zaborczego" (Bystroń 1947, s. 331). Zawiązanie sejmu krajowego dla Galicji wymuszało ko­ nieczność działań oświatowych, zmieniania postaw i wyobrażeń. Działalność tego rodzaju, zapoczątkowana przez galicyjskich ludowców, przynosiła efekty niewspółmierne do włożonej w nią pracy, a wieś długo nie umiała skorzystać z „wywalczonego przez mieszczaństwo prawa wyborczego" (Bystroń 1947, s. 431). O sejmach wiedziano, że gdzieś tam daleko w mieście radzą nad spra­ wami, w których prosty człowiek się nie orientuje. Kłócą się przy tym, a gdy coś uzgodnią, to są to nowe podatki i ograniczenia. Dlatego też chłopi nie intereso¬ wali się wyborami, pozostawali obojętni, a jeśli w nich uczestniczyli głosowali „jak przykazał dziedzic, proboszcz, czy też ktoś z urzędników powiatowych" (Bystroń 1947, s. 432). Uważano, że „państwo to [...] sprawa «pańska», a nie chłopska" (Wilkin 1987, s. 214), chłop bowiem do polityki jest niezdatny z racji braku wykształcenia, a także dlatego, że chłopski poseł i tak nie przebije się z problemami wsi w sejmie zdominowanym przez panów, którzy mają wspólne interesy, przeciwstawne wobec chłopskich. Wyobrażenia na temat państwa zmieniły się nieco w dwudziestoleciu mię¬ dzywojennym. Powszechne prawo wyborcze i możliwość realnego udziału w życiu politycznym Polski aktywizowały ugrupowania chłopskie, prowadzące intensywną działalność edukacyjną. Jednakże oddźwięk tej pracy terenowej musiał być niesatysfakcjonujący skoro Józef Chałasiński twierdził, że „napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, 5 Pojęcie demokracja było w naszych rozmowach objaśniane w sposób zaskakujący. Zainte¬ resowanych odsyłam do mojego tekstu ( Malewska-Szałygin 2005, s. 7-18). �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 113 nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parla­ mentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne" (1938, s. 100). Florian Znaniecki szeroko i wnikliwie opisywał ludowe wyobrażenia o państwie na po­ czątku X X w.: „nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje lub daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Nawet, jeśli bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają prócz tego w nieograniczonym kręgu niezna¬ nych mu motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. Przeto w państwie, jakim go widzi chłop, istnieje sprzeczne wewnętrznie połączenie nieosobowej metodyczności, zawartej w zwyczajowych czynnościach, z prawie kapryśną zmiennością. Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest również źródłem nieograniczonych możliwości" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133). Ta znakomita charakterystyka ukazuje wszechpotężnego molocha, który jest równie obcy i niepojęty jak byty, które w myśleniu tradycyjnym określano mianem sa¬ kralnych. Jawią się one jako przerastające znany porządek, a więc jako element chaosu. Fascynują i przerażają zarazem. We współczesnych wypowiedziach słychać echa dawnych przekonań. Rozwa­ żając tezę o kontynuacji tradycyjnych wyobrażeń należy przyjrzeć się czasom PRL. Czy ówczesne relacje państwo - obywatel zmieniły, czy utrwaliły wcześniejsze przekonania? Aby odpowiedzieć na to pytanie muszę sięgnąć do opracowań socjologicznych, które podkreślają, że u podstaw ówczesnego sytemu politycz¬ nego leżało zakłamanie, generujące szereg instytucji pozornych: państwo „ludo¬ we", demokrację socjalistyczną, wybory zwane kontraktowymi, wreszcie pozorną niezależność polityczną państwa i pozorną politykę. Według Mirosławy Marody, w czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [... ] obejmuje wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie" (1991 s. 133). Słowa i działa¬ nia w dziedzinie gospodarki, kultury, życia społecznego mogły „godzić w sojusze" i mieć konsekwencje polityczne. W tym samym czasie wszelkie decyzje doty¬ czące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyj¬ nych, po czym obwieszczano je społeczeństwu. Jak pisał Vaclav Havel: „wszelkie życie polityczne, w tradycyjnym znaczeniu, zostało uśmiercone" (1988, s. 64). Jeśli przez udział w polityce rozumieć udział w podejmowaniu decyzji - społe¬ czeństwo było od niej odsunięte. Kreowanie fikcji istnienia demokratycznych instytucji władzy wzmacniało, zdaniem Hanny Swidy-Ziemby, polaryzację na „my"-społeczeństwo i „oni" - władza. Państwo jawiło się wówczas jako pozo¬ stające poza zasięgiem obywatela. „Polityka jako świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; poli¬ tyka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane �114 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności (Marody 1991, s. 138). Taką sytuacją kontaktu z władzą były wybory traktowane, według wyników ba¬ dań Marody i Nowaka, jako rytuał: „dla ludzi w nim uczestniczących stanowił bezpieczną, choć często nużącą formę kontaktów zwykłych śmiertelników z sa¬ crum, od którego na co dzień należało trzymać się z daleka" (Marody 1991 s.140). Ówczesne postawy społeczne wynikały z przekonania o potędze państwa i władzy. O sile wrogiej społeczeństwu i trudnej do przezwyciężenia, wobec której obywatel jest bezradny, będąc nieznaczącym trybikiem w wielkiej pań¬ stwowej maszynie. Jeżeli nie będzie się przeciwstawiał - Lewiatan pozwoli mu żyć, jeśli zechce się buntować i domagać wpływu na sprawy państwa - zostanie zniszczony. Hanna Swida-Ziemba w pracy Człowiek wewnętrznie zniewolony pisze o jeszcze innym, istotnym dla moich rozważań, aspekcie ówczesnej władzy: „Aparat był więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właści¬ ciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (1998, s. 295). Inne, znaczące dla tego wywodu cechy rzeczywistości PRL to polityzacja go¬ spodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki, które „uniemożliwiło artykulację interesów politycznych w klasycznym tego słowa znaczeniu" (Marody 1991 s. 146). W efekcie żądania i postulaty społeczne miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, „które zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa" (Marody 1991, s. 149). Przytoczone tu fragmenty prac, charakteryzujące stosunek społeczeństwa do państwa, władzy i polityki w PRL, wydają mi się przekonującym argumentem na rzecz tezy o kontynuacji tradycyjnego modelu wyobrażeń. Powojenna relacja państwo-obywatele utrwalała opisywane przez Znanieckiego wyobrażenia o wła¬ dzy jako sile wyższej, na którą zwykły człowiek nie ma wpływu, a która kształ¬ tuje jego życie, odsuwając go od współuczestnictwa w decyzjach. Czy jednak współcześnie tak tradycyjne nastawienie można tłumaczyć jedynie kontynuacją? Sądzę, że nie do końca. Mam wrażenie, że w obliczu ogromnych przemian model postrzegania państwa i władzy zakorzeniony w kulturze tradycyjnej został zagrożony nieadekwatnością. Zmiany, o których mowa, mają zasięg globalny. Appadurai sprowadza je do upo¬ wszechnienia migracji i nowych technologii komunikacyjnych, uważając, że współczesna rzeczywistość społeczno-kulturowa jest w znacznej mierze pochodną tych dwóch czynników. Z punktu widzenia badań na Podhalu, jeszcze ważniejsze wydają się zmiany, które stały się udziałem państw post-socjalistycznych: prawno¬ -ustrojowe przekształcenia wynikające z wdrażania zasad i praktyk liberalnej demokracji w skali państwa oraz samorządności w skali lokalnej. Życie politycz¬ ne i publiczne po 1989 r. zostało zasadniczo zmodyfikowane - dyskurs medialny został zróżnicowany, powstały partie polityczne konkurujące ze sobą, zwiększyła się możliwość wyboru pomiędzy różnymi opcjami. Wszystkie te nowości przy¬ szły do Polski z zewnątrz i dlatego przez naszych rozmówców są postrzegane jako zagrożenie dla utrwalonych wyobrażeń i dla jednorodności dyskursu wła¬ dzy. W odpowiedzi tradycyjne przekonania uległy wyostrzeniu. Emocjonalność, �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 115 z jaką są wyrażane sugeruje, że nastapiło wzmocnienie, będące próbą ratowania znajomego ładu zaatakowanego przez nowe procesy polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe, na tyle niejasne, że jawiące się jako chaos - trudny do zrozumienia i słabo przewidywalny. Reakcją na chaotyczną rzeczywistość i niepewność jutra jest wzmocnienie znanego porządku, potrzeba „normalności". LITERATURA A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, Kraków. B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", Kraków. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1947, Kultura ludowa, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J ó z e f 1938, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1, Warszawa. H a v e l V a c ł a v 1988, Siła bezsilnych, [w:] Thriller i inne eseje, Warszawa, s. 182n. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1-2, s. 114-123. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat­ ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. X L V I I I , z. 1-2, s. 81-97. - 2005, Pojęcia badawcze i wyniki badań. Góralskie rozumienie pojęcia 'demokracja', [w:] Rozmowy z góralami o polityce, Anna Malewska-Szałygin (red.), Warszawa, Trio, s. 7-18. M a r o d y M i r o s ł a w a 1991, Polityka, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, Mirosława Marody (red.), Londyn, s. 132-153. P i e t r a s z e k E d w a r d 1976, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, [w:] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa, Wrocław, s. 521-533. Political... 1979, Political Anthropology, Marc Swartz, Victor Turner, Arthur Tuden (eds.), Nev. York: Publishing Company, ss. 309. R o u x J e a n P a u l 1998, Król. Mity i symbole, tłum. Katarzyna Marczewska Warszawa. Rytualny chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski (red.), Kraków. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa. T h o m a s W i l l i a m I . , Z n a n i e c k i F l o r i a n 1976, Chłop polski w Ameryce i Europie. Dezorganizacja i reorganizacja w Polsce, t. 4, tłum Irena Wyrzykowska, Warszawa. W i l k i n J e r z y 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, Mirosława Marody, Antoni Sułek (red.), Warszawa, s. 205-225. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kultu¬ rach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZALYGIN LOCAL DISCOURSE ON PUBLIC MATTERS. THE CASE OF PODHALE Summary The article deals with local connotations of the term "state", such as were revealed in conver­ sations with peasants in villages near the town of Nowy Targ (southern Poland, at the foot of the Tatra mountains) as well as at the market place in the same town. The local highlanders' images �116 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the state, authority, power and politics resemble, to some extent, those described by ethnologists and sociologists as belonging to traditional folk culture. Taking such concurrence into considera­ tion we can raise a question: how their present views are the continuation of the older ones? A short review of the results of sociological studies on the relationships between the socialist state (i.e. before 1989) and its citizens allows the author to perceive this as continuation, at least to some extent. Nevertheless it is not a completely exhaustive answer. People's attachment to traditional image of nation-state and its responsibilities, expressed in an emotional way, seems to get reinforced in the face o f far-reaching technological, social and cultural changes. Due to the global character of the latter, the villagers, as Arjun Appadurai put it, pose a threat to the idea of the nation-state. A l l post-socialist countries have been affected by deep political and economic transformations. I n common people's perception the changes often seem incomprehensible and unpredictable. That is why they breed anxiety which reinforces attachment to the old, well-known order familiarized through generations. As well as the old images of state and authority. Translated by Anna Adres Autorki: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa anmalsz@wp.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ea8d02289637635b5912ed2af1688d.pdf bfd03638142de3ad78af66778007a259 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3600 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.58-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y „ K O Z I O Ł " W e wrześniu r. b. Sekcja M u z y c z n a Z B Ą S K O - L U B U S K I w P o z n a n i u Państwo­ w y c h piszczałki m e l o d y c z n e j . O d c i s k i t a k i e dają w e g o I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j przeprowadzała ba­ obraz wielkości i r o z m i e s z c z e n i a dania terenowe (Wiel­ czałki, a możność w y g o d n e g o z e s t a w i e n i a Ziemi na a r k u s i k a c h p a p i e r u ułatwia p r z e p r o w a d z a n i e w o k o l i c a c h Zbąszynia i W o l s z t y n a kopolska Zachodnia) Lubuskiej. Celem oraz n a w s c h o d n i c h połaciach i c h b y ł o : 1) p e n e t r a c j a terenu, na j a k i m studiów porównawczych. Trasa dokładny otworów p a l c o w y c h objazdu pisz­ ich obok siebie nad nimi prowadziła przez osadził się s t a r o d a w n y l u d o w y i n s t r u m e n t m u z y c z n y , i s t n i e ­ w s z y s t k i e te w s i e , w których mieszkają jeszcze, l u b ongiś n i e którego — j a k o i n s t r u m e n t u p o l s k i e g o stwierdzają m i e s z k a l i , koźlarze i s k r z y p k o w i e . Miejscowości te w s k a z y ­ 16-go w i e k u . I n s t r u m e n ­ w a l i n a m s a m i gracze oraz ludność. Objechaliśmy i przeba­ niemieckie rozprawy teoretyczne — t e m t y m j e s t t z w . « к o z i o ł » ; 2) d o k o n a n i e nagrań na płyty repertuaru muzycznego kozła; 3) z e b r a n i e w s z e l k i c h d a n y c h o w y g a s ł y c h już i n s t r u m e n t a c h , które t o w a r z y s z y ł y k u l t u r z e kozła, m i a n o w i c i e o m a z a n k a c h i koźle ślubnym. d a l i 24 w s i e . Zbiór pomiarów, zdjętych z i n s t r u m e n t u , a p o p a r t y c h k o l e k ­ cją odcisków o t w o r ó w p a l c o w y c h piszczałek, pozwolił n a s k o n s t a t o w a n i e k o n s t r u k c j i i sposobu w y r o b u kozła do j e g o O b j a z d u t e r e n u dokonaliśmy n a r o w e r a c h . Z a o p a t r z e n i b y ­ n a j d r o b n i e j s z y c h szczegółów. Łącznie z t y m p r z e b a d a n o w y ­ liśmy w sprężynowy a p a r a t (własnej k o n s t r u k c j i ) do m i k r o ­ sokość s t r o j u kozła i technikę g r y n a n i m . Okazało się, że f o n o w e g o n a g r y w a n i a n a płyty, łącznie z k o n i e c z n y m sprzę­ jest tem gry na dudach wielkopolskich, polega technicznym słuchawki, stanowił (mikrofon, akumulator, baterie, zapas płyt decelitowych). aparat fotograficzny, Resztę przyrządy do głośnik, to t e c h n i k a zupełnie p a l c o w e g o . D a j e to m e l o d y c e kozła s w o i s t e , j e m u t y l k o wła­ muzycznego. Pomiarów opracowanych t a b l i c schematów p o m i a r o w y c h . Okazała się metoda zdejmowania na papier odcisków techniki ności w y k o r z y s t a n i a przedęcia d r u g i e g o i trzeciego ściwe p r z y t y m bardzo p r a k t y c z n a , p o raz p i e r w s z y od b o w i e m n a umiejęt­ wyposażenia mienna — w według odmienna zdejmowania pomiarów z instrumentów, oraz do s t w i e r d z e n i a i c h s t r o j u dokonywano swoista, poprzednio zastosowana otworów palco­ zwroty i maniery melodyczne, regionie które — otworu rzecz zna­ kozła w p ł y n ę ł y w y d a t n i e n a obraz m e l o d y k i l u d o w e j pieśni śpiewanej. N a g r a n i a , j a k i e zostały w terenie przeprowadzone zanalizowanie w ilości 90 s z t u k , pozwolą n a wyłaniającego się t u p r o b l e m u w p ł y w u i n ­ s t r u m e n t u l u d o w e g o n a melodykę l u d o w e j pieśni w o k a l n e j . W ę d r u j ą c o d gracza do gracza ustaliliśmy spis i m i e n n y k o źlarzy oraz g r a n i c e g e o g r a f i c z n e g o zasięgu kozła. Pragnąc zbadać żywotność kozła i udział j e g o w m u z y c z n e j tyce w s i , zgromadziliśmy na ten temat — o b s e r w a c j i własnych — szereg w y p o w i e d z i prak­ niezależnie o'd i opinii samych g r a c z y i l u d u , z których w y n i k a , że dzisiaj w l u d z i e wśród generacji starszej i s t n i e j e umiłowanie, n i e m a l k u l t kozła. D l a t y c h l u d z i n i e m a m u z y k i bez kozła. P o w s z e c h n e j e s t z j a w i s k o , że d l a l u d z i s t a r y c h zawsze przeszłość j e s t pięk­ niejsza n a d t o , co dzieje się d z i s i a j . P r z y p u s z c z a l n i e więc t e n właśnie f a k t s t a n o w i część podłoża, n a którym do l e ­ g e n d a r n y c h rozmiarów dochodzi dziś c h w a l b a czasów m i ­ n i o n y c h , k i e d y to n i e było i n n e j m u z y k i , j a k t y l k o kozieł ze s k r z y p c a m i , oraz sława n a j p r z e d n i e j s z y c h koźlarzy, w y ­ marłych p r z e d t r z y d z i e s t u do pięćdziesięciu l a t y . T y m n i e ­ m n i e j m i s t r z o w s k i e t r a d y c j e koźlarzy l a t d a w n y c h koźlarze dzisiejsi, nestorzy dzisiejszej sztuki przejęli kożlarskiej, których p o s t a c i e w y r o s ł y p o n a d szereg szarej b r a c i n a t y m i n s t r u m e n c i e i niewątpliwie z t y m s a m y m m e m i c h sławę głosić będzie za l a t pięćdziesiąt młodzież. F a k t , że w cym nazwiska istnieją pozycje, naszym dziewiętnastu spisie imiennym, dzisiejsza obejmują­ praktykujących które wymieniają koźlarzy graczy entuzjaz­ koźlarzy, czterdziesto- ośmio, czterdziesto, t r z y d z i e s t o d w u l e t n i c h , a n a w e t j e d n e g o o s i e m n a s t o l e t n i e g o , sam przez się w s k a z u j e n a t o , że żywot­ ność tego i n s t r u m e n t u n i e t y l k o t r w a , ale i t o c z y strym nurtem k u pokoleniom 58 najmłodszym. się b y ­ �N i e da się j e d n a k zaprzeczyć, że obie w o j n y uczyniły w m u ­ z y c e koźlarskiej głębokie w y ł o m y . Po p i e r w s z e j w o j n i e świa­ t o w e j n a n i e s i o n e zostały — j a k o pozostałości p o o r k i e s t r a c h w o j s k o w y c h — f a b r y c z n e i n s t r u m e n t y dęte, p r z e d e kim k l a r n e t es i trąbka. Z n i m i s z y b k o radę, b o j e p o p r o s t u wszyst­ j e d n a k kozioł dał włączył do i o i l e p r z e d r o k i e m 1914 p o w s z e c h n y m swego sobie zespołu zespołem był k o ­ zioł ze s k r z y p c a m i , o t y l e p o r o k u 1918 zespół t e n począł pęcznieć, dobrał sobie k l a r n e t , p o t e m trąbkę c z y l i t y c h wła­ śnie intruzów, którzy m o g l i m u praktykę odebrać, względ­ n i e zanieczyścić ludową muzykę instrumentalną m u z y c z n y m poza l u d o w y m . W elementem t e n sposób t a k k l a r n e t j a k i trąbka poszły p o supremację kozła, przejęły j e g o reper­ t u a r c z y l i zostały z a s y m i l o w a n e przez siłę melodyczną kozła. W o j n a o s t a t n i a uczyniła w y ł o m b a r d z i e j d o t k l i w y , b o w i e m w czasie o k u p a c j i p r a k t y k a kożlarska zamarła, n i e t y l k o z p o w o d u z a k a z u urządzania z a b a w , ale i z o b a w y przed z n i s z c z e n i e m i n s t r u m e n t u przez o k u p a n t a . M o m e n t t e n , łącz­ nie z faktem wysiedlenia i rozproszenia ludzi, zwłaszcza młodzieży, stał się — z d a n i e m koźlarzy — przyczyną d w u d z i s i e j s z y c h bolączek. Po p i e r w s z e , że młodzież n i e miała g d z i e i k i e d y osłuchać się z kozłem, w o b e c czego j e s t n i e ­ d o s t a t e c z n i e zżyta z muzyką kozłową, stąd z m n i e j s z o n y dziś stopień zainteresowania młodzieży że nikły j e s t n a r y b e k młodych kozłem; po drugie — graczy. S y t u a c j a j e d n a k n i e j e s t t a k groźna, j a k to p r z e d s t a w i a n i e ­ j e d e n osiemdziesięcioletni koźlarz, który ż y j e jeszcze w s p o ­ chwały, k i e d y t o chodził Razem z kozłem ślubnym w y s z ł y z p r a k t y k i m u z y c z n e j t o ­ n a w e s e l e i k u s t r a p i e n i u żony p o parę t y g o d n i warzyszące m u m a z a n к i . Jest t o r o d z a j małych s k r z y p e - mnieniem z wesela n y m — pozwolą n a rekonstrukcję i o p r a c o w a n i e tego i n s t r u ­ mentu. d n i swej największej n i e zaglądał d o d o m u . A l e m i l s z a była m u sława kożlarska czek n a d gospodarkę. P r a k t y k a m u z y c z n a w s i układa się b o w i e m zienie na Z i e m i Lubuskiej d w u egzemplarzy własnej roboty, o specyficznej konstrukcji. Odnale­ w t e n sposób, że n a w e s e l a i z a b a w y zapraszane są d w a ze­ i n f o r m a c j e o t r z y m a n e o d skrzypków, którzy za młodych l a t społy: s t a r y — złożony z kozła, s k r z y p i e c , k l a r n e t u i trąbki g r a l i n a m a z a n k a c h , stanowią źródłowy, o w i e l k i e j w a r t o ­ mazanek oraz « m o d n y » , w skład którego w c h o d z i a k o r d e o n , sakso­ ści materiał. f o n i trąbka. I o k a z u j e się, że ta sama młodzież, która tań­ Materiały, z e b r a n e czy i b a w i się p r z y m o d n y m zespole, z całą swobodą i za­ n i u i stają się podstawą następujących, będących w pałem tańczy s t a r o d a w n e w i w a t y czy szocze « p o d kozła)), p r a c : « K o z i o ł zbąsko-lubuski» (mgr. J . Sobieska), rzucając wielkopolskie» jak wesołymi przyśpiewkami czynią waczki to dziś jeszcze z t y m samym starsze kobiety, zapałem, dawne śpie­ weselne. Największe w n a s z y m objeździe, (mgr. M . S o b i e s k i ) , ślubny» (J. i M . są w oraz opracowa­ toku «Mazanki «Zbąsko-lubuski kozioł Sobiescy). MGR MARIAN SOBIESKI w z i ę c i e m a t a k i zespół, który zależnie o d za­ p o t r z e b o w a n i a może przedzierzgnąć się ze starego w m o d n y , wtedy b o w i e m m a się n a z a b a w i e zapłatą. I rzeczywiście oba zespoły za jedną j e s t w Zbąszyniu zespół t a k i , zło­ żony z o j c a i t r z e c h synów, którzy — o t r z y m a w s z y zapro­ szenie d o g r a n i a n a w e s e l u c z y z a b a w i e — siadają n a m o ­ t o c y k l , zabierają podwójny k o m p l e t instrumentów i grają w obsadzie kozioł, s k r z y p c e , k l a r n e t , trąbka a l b o a k o r d e o n , s a k s o f o n , k l a r n e t , trąbka. C i właśnie gracze twierdzą j e d ­ n a k s t a n o w c z o , że bez kozła n i g d y n i e idą grać, b o l u d z i e żądają kozła, że młodzież « r ó w n o ze starymi» u m i e tań­ czyć « p o k o ź l e » i p r z y ś p i e w y w a ć s t a r o d a w n e p i o s e n k i . G d y b y jeszcze c z y n n i k i samorządowe w sposób w y d a t n i e j ­ szy popierały muzykę kozłową, g d y b y na wszystkie uro­ czystości państwowe, samorządowe, r e g i o n a l n e b r a n o z a w ­ sze koźlarza ze s k r z y p k i e m i zawsze z a p e w n i a n o mu tym z a r o b e k — moglibyśmy n i e mieć żadnych o b a w co d o p r z y ­ szłości t e g o pięknego, p o l s k i e g o W instrumentu. b i e g u p e n e t r a c j i t e r e n u udało n a m się odszukać egzem­ plarz wymarłego przed 50-ciu l a t y i n s t r u m e n t u , m i a n o w i ­ cie k o z ł a ś l u b n e g o . Był t o i n s t r u m e n t obrzędowy uży­ w a n y przez koźlarza p r z y obrzędzie w e s e l n y m . Głos kozła ślubnego spraszał gości w e s e l n y c h , towarzyszył młodej p a ­ rze p r z y w y j e ź d z i e do kościoła i rozbrzmiewał aż d o c h w i l i wieczerzy w e s e l n e j . Po w i e c z e r z y kozioł ślubny ustępował m i e j s c a k o z ł o w i właściwemu. O d n a l e z i o n y e g z e m p l a r z zła ślubnego (wprawdzie uszkodzony) ko­ oraz i n f o r m a c j e za­ sięgnięte o d koźlarzy, którzy g r a l i jeszcze n a koźle ślub­ 59 �Z D O Ś W I A D C Z E Ń N AD F O T O G R A F O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH Ł Jedną z pomocniczych form w notowaniu tańców ludo­ kierunku, wyjątkowo d y s k r e t n i e , a d l a rozjaśnienia w y c h , w i c h wyobrażaniu i o d t w a r z a n i u j e s t niewątpliwie silnych cieni, z drugiego d o b r e zrjęcie f o t o g r a f i c z n e , 3. N i e z m i e r n i e struje ruch utrwalenie tańca. które w p e w n y m w y c i n k u i l u ­ Doskonalszą formą od ruchów n a taśmie f i l m o w e j fotografii jest i odtwarzanie ich ważnymi źródła, o d b i t e g o c z y n n i k a m i wzbudzającymi j e s t m u z y k a , która k o n i e c z n i e musi przygrywać w d o k o n y w a n i a zdjęć. W a ż n y m też j e s t dobór j e s t s p e c j a l n i e p r e d y s t y n o w a n y , szczególnie d o n a u k o w y c h par, j a k również i p o r a d n i a . Czułe o k o f o t o g r a f a a n a l i z i d o n a u k i tańców. J e d n a k ujemną j e g o cechą cza t e r e n o w e g o , trudność p r o d u k c j i , eksploatacji i publikowania we wła­ w ta­ n e c z n i k a c h w ł a ś c i w e g o d u c h a i oddającymi c h a r a k t e r tańca d l a różnych c e l ó w p r z y p o m o c y projektorów. F i l m r u c h o m y jest zbyt jednak o ekran. te i p o d o b n e przejawy czasie odpowiednich i bada­ m u s i w czas zau­ w a ż y ć i n a n i e w ł a ś c i w i e w porę reagować. ściwej f o r m i e — w r u c h u . W p u b l i k o w a n i u w i ę c tańca n a 4. Mając n a u w a d z e zapobieżenie n i e p o r o z u m i e n i o m t r z e b a papierze z góry m u s i m y zadowolić się t y l k o składowym elemen­ przewidzieć skład zespołu t e m f i l m u , poszczególnymi j e g o k l a t k a m i i fotografią, p r z e d ­ wzrostu, specjalnego stawiającymi w najdoskonalszej mieć Fotografując tańce s p o t y k a m y postaci dany ruch. się z s z e r e g i e m zagadnień, pewien pochodzenia wpływ trzenie drobnego pod względem na uzyskanie jednolitości. szczególiku może stworzyć Niedopa­ nieprzyjemne występujących w o g ó l e p r z y każdej f o t o g r a f i i , ale n i e z m i e r ­ sytuacje n i e ważnych i s p e c y f i c z n y c h d l a i l u s t r a c j i tańców, j a k o po­ n y c h , których s y m p a t i e i a n t y p a t i e mogą zawsze moc n a u k o w a , mająca niespodziankę i w i e l e popsuć. wie najprostszej, spełnić swą rolę w najprzystępniejszej D o t y c h zagadnień z a l i c z a m a postaci zarazem kompozycję możli­ istotnej. g r u p y , czy pary taneczników, oraz oświetlenie w z g l ę d n i e naświetlenie f i l m u wraz z całą techniczno-laboratoryjną stroną. u w a g i i należytego rozwiązania wymagają Specjalnej takie zagadnie­ n i a j a k tło, naświetlenie, ostrość, środki n a s t r o j o w e , zespołu, ilość f o t o g r a f o w a n y c h skład osób, r u c h , strój i «reżyse- ria». Z t y m i t o p r o b l e m a m i spotkałem się, dokonując zdję­ c i a tańców w W i e l k o p o l s k i e j (Ziemie czenia Odzyskane). Dąbrówce p o w . Międzyrzecz Korzystając ze spostrzeżeń i doświad­ uważam, że spotykane trudności dobrze jest roz­ w i ą z y w a ć w następujący sposób: t a k i e , które stwarza w a r u n k i s w o b o d n e g o p o r u s z a n i a i całkowitego w y ż y c i a się uczestników w tańcu. T a k i m są z a b a w y łym n i e b e m , r z a d z i e j i majówki p o d go­ w e wnętrzach zabudowań. Stąd zdję­ c i a należy w y k o n y w a ć n a p o l a n a c h , n a t l e krzaków, już t o w i m i e s z k a n i u n a t l e właściwych t e m u r e g i o n o w i mebli. Fotografowanie dokonywanych gdyż stwarza wcale warunki c y c h z atmosfery na urządzeń l u b nakręcanie filmów z pokazów na specjalnych uwzględniających podiach środowiska sztuczne czy nie scenach, jest i wyrywając się. P r z e d s t a w i a n i a nie pożądane, produkują­ normalnej, wpływa t y m samym i c h zachowanie tańców ujemnie ludowych na scenach j a k i u t r w a l a n i e i c h t a m n a t l e j e d n o b a r w n y c h kulis kojarzy się z b a l e t e m , potrzebą s t y l i z a c j i , a t y m sa­ mym wprowadza o d c h y l e n i e o d naturalności, n a j a k i e j n a m w badaniach t a k bardzo 2. W 5. Fotografując zależy. tańce fotografującego, zdecydować się jak fotografowa­ trzeba stworzyć n a jedną całych zespołów, b) poszcze­ gólnych par, c z y g r u p , tworzących z a s a d n i c z y element ta­ n e c z n y , c) łączne w y k o n y w a n i e zdjęć g r u p o w y c h i poszcze­ gólnych p a r . Każde z t y c h podejść i ujęć m a s w o j e M n i e j w i d o c z n y w t y m ujęciu j e s t r u c h , który rozprasza się w g r o n i e osób, z a m a z u j e się i r z a d k o k i e d y d a się u c h w y ­ cić w f o r m i e właściwej u w s z y s t k i c h taneczników. poszczególnych p a r są p r z e j r z y s t s z e , p a r y , czy g r u p y — elementu. Wadą i c h jest Jednak ze względu n a zasadnicze cechy i walory zdjęć należy j e stosować o b o k g r u p o w y c h , dających między 10—17. Z a najodpowiedniejszą porę d o naświetla­ n i a uważam g o d z i n y poza w y m i e n i o n y m i (w p o r z e letniej) Połączenie tych dwóch rodzai i i l u s t r o w a n i a tańców w y d a j e sposobów fotografowania m i się najszczęśliwsze i m a m wrażenie, że te d w i e m e t o d y w i n n y być przeważnie wane przy nakręcaniu filmów datkową formą ilustracyjną, objaśniającą fragmenty w i n n y być zdjęcia obrazujące w y c i n k i poszczególnych części ciała w s w e j d y n a m i c e mięśni. T e n r o d z a j zdjęć należy stosować w wyjątkowych wypadkach, kiedy ruch jest niezmiernie s k o m p l i k o w a n y i p r z e d s t a w i e n i e f r a g m e n t u całości daje j a ­ śniejsze i pełniejsze wyobrażenie o jakości wykonywanego ruchu lub efektu stroju. jest artystyczną formą ruchów, wykonywaną w t a k t i r y t m m e l o d i i . Stąd n i e z m i e r n i e ważną czynnością właściwego ruchu na negatyw. które s t o s u n k o w o łatwo poznać p o r o z w i e w i e filtr na 1/250, 1/100 i 1/50 s e k u n d y p r z y jasności o b i e k t y w u zależ­ nej o d warunków barw w stroju, świetlnych. W konieczne tego l u b jasno-zielonego. jest Cały celu użycie uzyskania filtru szereg zdjęć tonacji ciemno-żóło niepożąda­ ruchu leży fotografować t a k , a b y fotografią pomóc odtwórcy. N i e ­ stwą przez Sądzę, że i l e również techniką w y k o n a n i a . N a j t r u d n i e j s z e f i g u r y n a ­ zmiernie naświetlanie stoso­ i i l u s t r o w a n i u tańców. D o ­ i d n i e , w których słońce j e s t u k r y t e za n i e z b y t grubą w a r ­ c h m u r , umożliwiającą tych obraz zespołu w akcj-i i j e g o barwną grupę estetyczną i społeczną. fotografując, należy k i e r o w a ć się n i e t y l k o estetyką po­ oder­ w a n i e , w y e l i m i n o w a n i e w s z t u c z n y sposób p a r y z całości. grafować w godzinach ruch taneczników, łatwiej się z n i c h zorientować o sposobie tań­ jest uchwycenie słońcu, szczególnie w Zdjęcia jaśniej ilustrują ści j a k i spotęgowania przejrzystości zdjęć n i e należy f o t o ­ pełnym zalety i w a d y . Zdjęcia g r u p o w e dają o b r a z całości zespołu w a k c j i . 6. T a n i e c c e l u uniknięcia niewyrażności ruchów i k o n t r a s t o w o dla z t r z e c h f o r m : a) z d e j m o w a n i e czenia 1. T ł o w i n n o b y ć n a t u r a l n e , a w i ę c zarówno wieku, i i n n y c h cech, mogących pożądane są zdjęcia wykonane podczas ruchu, u b i o r u , i te uznać należy za wyższą klasę f o t o g r a f i i tańca. N a l e ż y n a ­ t o m i a s t unikać s z t u c z n y c h zdjęć r u c h u u t w o r z o n e g o u s t a w i e n i e tańczącego w p o z y c j i naśladującej przez ruch. Przy­ znać muszę, że dosyć t r u d n o j e s t uchwycić n a f i l m pożą­ n y c h c i e n i a c h i prześwietleniu j e s t r e p r o d u k o w a n y w « W i ą - d a n y r u c h w k l a s y c z n y m w y k o n a n i u , a l e pełna wartość do­ zance kumentalna tańców śląskich* (Jerzy Drozd, Wisła — Poznań, zdjęcia j a k i e f e k t a r t y s t y c z n y nakazują 1937 г.). P r z y w y k o n y w a n i u zdjęć p r z y s z t u c z n y m oświetle­ trudzić się d l a u z y s k a n i a t y c h w y n i k ó w . D o t a k i c h n i u uważam za niezbędne w y z b y c i e n y c h zdjęć w r u c h u należy zaliczyć f o t o g r a f i e świateł i półcieni, gdyż się w s z y s t k i c h efektów one głównie przyczyniają się do wane we wspomnianej czone n u m e r a m i 7 i 8. zależy. Z a w s z e pożądane j e s t 7. Strój w i n i e n b y ć m i e j s c o w y , 60 rzucanie światła z j e d n e g o reproduko­ « W i ą z a n c e tańców śląskich* z a m a z a n i a ruchów, n a których p o k a z a n i u p r z e d e w s z y s t k i m popięk­ ozna­ charakterystyczny dla re- �g i o n u , możliwie odświętny, w którym z w y k l e ludność l.ań- kowskiej czy. nej reżyserii i w ł a ś c i w e g o O d niego w w i e l u w y p a d k a c h zależy szereg ruchów i i c h celowość. P r z y n a p o t y k a n i u trudności w kompletowa­ obrazy (Lwów 1939 r,, « K s i ą ż k a » ) . Za przykłady Wacława n i u strojów, l e p i e j fotografować taneczników w i c h u b i e r z e czaje ludowe» c o d z i e n n y m , który przeważnie w p e w n y m s t o p n i u j e s t z b l i ­ skie». Mniej żony 'do s t r o j u odświętnego, niż przenosić czas w y k o n y w a ­ skutek uważać Boratyńskiego z c y k l u « O b c h o d y i — «Taniec szczęśliwe daleko rozsąd­ rozwiązania tła można idącej zbójnickb i «Wesele rozwiązanie stylizacji tych ruchu zwy­ krakow- zagadnień, widać w na obrazie n i a zdjęć n a lepszą okazję, n a później, co kończy się osta­ Z. Stryjeńskiej p t . « W i e c z o r n i c a góralska». tecznie o d t w a r z a n i e m i c h w środowisku m i e j s k i m , w s t r o j u Kończąc powyższe u w a g i , uważam, że zdjęcia ogólno-europejskim, w i n n y być n a szeroką skalę s t o s o w a n e w p u b l i k a c j a c h , i l u ­ na osobach związku ze wsią i r e g i o n e m nie mających żadnego tanecznym. 8. M i m o , że zdjęcia f o t o g r a f i c z n e tańców l u d o w y c h o r y g i ­ fotograficzne strujących tańce, szczególnie do c h w i l i rozpowszechnienia filmów na wąskotaśmowych. Ze względu improwizację n a l n y c h są d o k u m e n t a m i n a u k o w y m i , z a c h o d z i czasami k o ­ p e w n y c h ruchów w tańcach l u d o w y c h pożądane j e s t w y k o ­ nieczność, w p e w n y m nywanie jednakowoż sensie, powinna reżyserowania. Reżyseria t a się ograniczyć t y l k o do u s t a w i e n i a zdjęcia równocześnie z n o t o w a n i e m piśmiennym. Odkładanie zdjęć n a i n n y czas n i e t y l k o naraża badacza n a par, t a k b y j e d n a d r u g i e j n i e zasłaniała, oraz d o w y e l i m i ­ n o w e w y d a t k i związane z d o j a z d e m , ale zmusza go do n i e ­ n o w a n i a z tła powtarzających się g r u p i osób, szczególnie pożądanego reżyserowania zdjęć w e d l e p o p r z e d n i o wtenczas drugoplanowe na fotogra­ w a n e g o t e k s t u . Poza t y m uważam, że o b e c n i e zdjęcia f o t o ­ f i i n i e w y « h o d z ą o s t r o i n i c n o w e g o n i e wnoszą d o całości. g r a f i c z n e są najtańszymi, p l a s t y c z n y m i i l u s t r a c j a m i tańców, Taką o walorach dokumentu. na k i e d y g r u p y i postacie nieprzemyślaną tytułowej ilustracją okładce fotograficzną «Pląsów» Ludmiły jest zdjęcie Turkiewicz-Jur- ADAM BADANIA SZTUKI LUDOWEJ CIESZYŃSKIM, GÓ R N Y M I W l a t a c h 1946—1948, g ł ó w n i e w miesiącach l e t n i c h , prze­ prowadzono w badania n a d śląskim 39 miejscowościach, zdobnictwem rozrzuconych ludowym n a obszarze Cieszyńskiego, Górnego i O p o l s z c z y z n y Śląska NA ŚLĄSKU O P O L S K I M wację, a częściowo i M o r a w y obszary zasobami GLAPA swojej o ż y w i a ł y południowe śląskie twórczości, przynosząc i różnorodność m o t y w ó w oraz b o g a c t w o barwność elementów i f o r m cie­ z d o b n i c z y c h . Oddziaływania te w i d z i m y szczególnie w sztu­ szyńskim (Brenna, I s t e b n a , J a w o r z y n k a , Koniaków, W i s ł a ) ; ce l u d o w e j g r u p w y ż y n n y c h , t j . Górali i W a ł a c h ó w , k t o r z v gliwickim do kim w powiatach: opraco­ (Księży Las, P ł a w n i o w i c e , R u d z i n i e c ) ; (Krzyżanowice, lublinieckim Sułków); k i u c z b o r s k i m (Gosławice, Gwoździany); o l e s k i m (Biadącz, K o c i a n o w i c e ) ; głubczyc- (Kujakowice); nyskim (Przyłęk); o p o l s k i m (Dobrzeń W i e l k i , Kaniów, Ładza, S i o l k o w i c e Stare); p r u d n i c k i m (Dzierżysław, Racławice); pszczyńskim (Grzawa, Miedźna); raciborskim (Brzeźnica, Gamów, L i g o t a Książęca, Łęgi, M a k ó w , nia, Owsiszcze, Pawłów, tarnogórskim (Brzozowice, kary Śląskie). Oprócz z niewielkiego Siedliska, Zabełków); Dąbrówka W i e l k a , Kamień, Pie­ tego nieco skrawka Tworków, Miedo- Śląska materiałów Dolnego, otrzymano zamieszkałego o s t a t n i c h czasów wyrażali cze w t k a n i n a c h , w d r z e w i e swoje zamiłowanie i metalu, a więc i umiejętności d o b r z e znane l u d o m p a s t e r s k i m . Tymczasem mieszkańcy obszarów północnych o b a r d z i e j s u r o w e j chice (niemały w p ł y w w y w a r ł n a i c h u s p o s o b i e n i e stantyzm), pozostający w bliskim kontakcie k u l t u r o w y m resowań artystycznych. dość o g r a n i c z o n a motywach — Twórczość zdobnicza — objawia się w wytworach drewnianych i w b u d o w n i c t w i e . D o n i c h będą n p . należały o z d o b n i e w y ­ c i n a n e o r n a m e n t y szczytów t z w . pachołków wiaternic i in. (pazdury), po- c o w a n o większość zbiorów, wchodzących w r a m y śląskiego Ogółem zdobnictwa ludowego, b a r w n y c h szkiców r y s u n k o w y c h , w y k o ń c z o n y c h miejsco­ zresztą zarówno w t e c h n i c e w y k o n a n i a , j a k też namysłowskiego (Domasłowice, Strzelce) ' ) . Poza t y m o p r a ­ w muzeach psy­ prote­ z Wielkopolską, posiadają s t o s u n k o w o ubogą skalę z a i n t e ­ przez śląską ludność autochtoniczną, m i a n o w i c i e z p o w i a t u zgrupowanych zdobni­ upodobania z całego terenu zebrano 1720 j e d n o - i wielo­ następnie w y c h ( B y t o m , Chorzów, C i e s z y n , G l i w i c e , Głubczyce, N y s a , tuszem, bądź g w a s z e m i akwarelą. W Opole, Racibórz, Zabrze). materia­ dziły łów obszarów muzeum ( d z b a n k i , m i s y , k u b k i , g a r n k i , k r o p i e l n i c z k i , przęśliki i i n . ) , w z Uzyskano sudeckich także znajdujących część się w Karpaczu ). z obszarami zamieszkałymi czne. N i e w s z y s t k i e zbadane, jednak scharakteryzować wotność działy sztuki przez one w p r a w d z i e biorąc śląskie zostały ogólnie można b y na omawianych poszczególnych działów grupy etni­ równomiernie już z grubsza terenach zasoby śląskiej sztuki i ży­ ludowej, o b f i c i e występujące skidu Śląskiego; 2) sprzętarstwo półki, stołki, łóżka, kołyski i t d . ) ; niki, cedzidła, miary, formy kołowrotki, n a masło, można b y i ręby itd.). O s o b l i w i e n o c n y , a za granicę przyjąć linię pół­ przebiegającą n a o d c i n k u o d T a r n o w s k i c h Gór d o południowy działywaniem podziału południowy Opola. o d d a w n a pozostawał p o d s i l n y m o d ­ żywotnych k u l t u r zgrupowanych w basenie śródziemnomorskim. O n e t o prąc k u północy poprzez bałkańskie i a l p e j s k i e a następnie Rumunię, W ę g r y , kraje Sto­ (skrzynie, przęślice, (odrzwia, na d w a obszary: garncarskie, szafy, 3) n a c z y n i a ławy, i narzędzia i tragarze tychczas i nieznane wrzeciona, laski pasterskie, 4) b u d o w n i c t w o podzielić ceramika oraz przyrządy g o s p o d a r c z e i rzemieślnicze ( s o l n i c z k i , łyż­ ziemie Obszar 1) d o o s t a t n i c h czasów n a obszarze Be­ a zwłaszcza z d o b n i c t w a . Przede w s z y s t k i m b a d a n e mniej więcej zakres badań w c h o ­ ludowej: zwłaszcza b r a n e b y ł y p o d uwagę stare f o r m y 5 B a d a n i a m i objęto z a t e m t e r e n y pokrywające się m n i e j w i ę ­ cej następujące szczyty barwne dachów, w y p u s t y , na uwagę motywy z g ł o w c e (rysie) a n i e k i e d y i t r a g a r z e zasługują zdobiące oraz t y m p r y m i t y w n e t e c h n i k i z d o b i e n i a oraz itd.); sos­ do­ wypusty szczyty b e s k i d z k i c h . W a r t o równocześnie nadmienić, że przy cierlice, świecaki, chat stosowano przyrządza­ n i a f a r b , a m i a n o w i c i e łączono krwią bydlęcą glinę, tartą cegłę i sadzę. 61 1 �Poważną gałąź l u d o w e g o z d o b n i c t w a śląskiego s t a n o w i zdo­ w o w a ć natężenie, rozwój i z a n i k l u d o w e j twórczości n a od­ bienie c i n k u t e j właśnie gałęzi z d o b n i c t w a metalu i szechnie inkrustacja metalem. znane i p r a k t y k o w a n e — niu motywów Pierwsze — o b j a w i a się w na okuciach wozów, siekierach, pow­ wybija­ obuszkach, Łącznie poza przepracowano i a w i ę c kołatkach, z a m k a c h , wrzeciądzach i t d . Z e b r a n e m o ­ nienia tywy bianka i mgr M . uzupełniają a więc osiągnięte wyniki na obszarach zdobienie drzewa badawcze Śląska. w Drugie latach natomiast, cyną, s r e b r e m , b a k w u n e m , m i e ­ dzią, mosiądzem, należy już d o rzadkości. T e n rodzaj bienia d a w n i e j był p o w s z e c h n i e Śląska południowego kie) i nawiązuje wytworów (cieszyńskie, słowackich, węgierskich trzonki noży, zdobień nie głubczycdo południowo-słowiań(gajdy, batów, lasek i t d . Tak bogatych i ory­ na innych obszarach Polski. talu, lazne grupę tworzą narzędzia d o z d o b i e n i a drzewa i k a m i e n i a . Są t o przeważnie skóry, m e ­ s t e m p e l k i że­ i dłuteczka, a także noże, krążydła, a n a w e t niane samorodne szydła, nawiązujące do narzędzi drew­ prehi­ storycznych. Bogatą kolekcję stanowią zebrane drzeworytniczym nych metalem, Osobny z form wzory odbite sposobem d r e w n i a n y c h przeważnie nabija­ służących d o d r u k o w a n i a płócien. dział przedstawiają m a l o w a n e , a w i ę c przede lówki, k i z i n i e ) z b o g a t o sprzęty, n a c z y n i a i licem o dr J . K l i m a s z e w s k a , dr A . zagad­ Kutrze- terytorialny moich poprzednich zasięg badań n a d śląską uzupełniają niektóre działy sztuką zdobni­ zupełnie okazało się j a k dużą róż­ norodność f o r m z d o b n i c z y c h posiadają śląskie łyżniki d w u ­ dzielne jest l u b t a k niepokaźny zwyczajne się m a l o w a n e przyrząd cedzidło. P o d o b n i e gospodarczy, interesującymi jakim okazały o r n a m e n t y na o d r z w i a c h , zgłowcach, w y p u ­ stach, t r a g a r z a c h oraz s z c z y t a c h chat beskidzkich. To nie są oczywiście j e d y n e z d o b y c z e n a s z y c h poszukiwań n a o b ­ szarze całego Śląska. U z y s k a n o rocznych liśmy o systematycznych najstarsze nienotowanej także b o g a t y oraz b u d o w n i c t w a . W chaty poszukiwań typowe dotychczas meteriał d o czasie zeszło­ terenowych d l a Śląska konstrukcji odkry­ południowego ani zdobieniach. Również d a t o w a n i e i c h należy d o n a j s t a r s z y c h , b o sięgają samego początku w . X V I I I . P o d o b n i e o ozdobnych tragarzach na obszarze Śląska O p o l s k i e g o wiązują one d o c h a t y stare d a t o w a n e chaty i n a p i s a c h p o l s k i c h odnaleźliśmy (Leśnica, R u d z i n i e c ) z r. 1738 o d k r y t e j w a na­ Domasłowi- cach p o w . namysłowskiego (Śląsk D o l n y ) , o d k r y t e j w cza­ przyrządy w s z y s t k i m s k r z y n i e (truhły, mazdobionym Ukleja Suboczowa. zdobnictwa barwnego Ciekawą badaniach W. materiały n i e t y l k o poszerzają znacznie ctwa. Niespodziewanie obuszków, spotykamy Otrzymane ludową, ale w y d a t n i e instrumenty muzyczne rękojeści a także części d r e w n i a n y c h f a j e k ginalnych i opracowywali: zdo­ raciborskie, 165 d n i . W A . Podżorski. Poza t y m częściowo i t y l k o p e w n e na całym obszarze zarówno techniką j a k też m o t y w a m i skich. Inkrustacja zdobiono fujarki), znany barwnego. terenie mną b r a l i udział: a r t . - m a l . F. A . H a y d e r , pierścieniach k o s , różnego r o d z a j u o k u c i a c h d r z w i i skrzyń, przedwojennych w sie badań e t n o g r a f i c z n y c h zorganizowanych Śląski w r o k u 1946. przez MIECZYSŁAW Instytut GŁADYSZ symetrycznie rozłożonych k w i a t a c h i w a z o n a c h w p o d z i a l e j e d n o - i d w u polowym. Zanikające te w y t w o r y głównie n a renesansowych o motywach układach, pochodzą z ubiegłego s t u l e c i a . S p o t y k a się j e d n a k i t y p y starsze n o ­ szące d a t y osiemnastowieczne. Opierając się n a materiałach z e b r a n y c h , d a t o w a n y c h m n i e j w i ę c e j n a p r z e s t r z e n i d w u s t u l a t , można d o s k o n a l e C Z E P C E Z REGIONU Zaraz p o ślubie h a f t o w a n o bowiem w zwyczaju, PRZYPISY opartych przeważnie obser­ ') P i e r w s z e o r i e n t a c y j n e b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n o w czasie etnograficznej w y p r a w y zorganizowanej w r o k u 1946 przez I s t y t u t Śląski w K a t o w i c a c h . W ó w c z a s t o przeba­ dano całe p o g r a n i c z e Śląska O p o l s k i e g o i D o l n e g o . -) Inwentaryzację oraz r y s u n k i wykonała m g r M . K a c z a ­ nowska. T I U L O W E KURPIE-GOCIE młodej mężatce czepiec, b y ł o że w pierwszą niedzielę szła do k o ­ ścioła d o « w y w o d u » w n o w y m czepcu. Odtąd w H A F T O W A N E (PUSZCZA ZIELONA) Dlatego wany tył czepca j e s t skromnie wyszyty, że b y ł zakry­ r o g i e m c h u s t k i . Czoło obramowywała biała, t i u l o w a niedziele «langietka» k r o c h m a l o n a i równo, s z t y w n o układana w r u r ­ i święta ubierała się w t e n czepiec, a p o śmierci była w n i m k i . P r a n i e m t y c h czepców, które k r o c h m a l o n e i układane, p o c h o w a n a . E l e g a n t k i i zamożniejsze k o b i e t y miały p o k i l k a schły n a desce, a także p r a s o w a n i e m l e t n i c h białych spód­ czepców, t r z y m a n y c h w pudełkach l u b i a n y c h , żeby się n i e n i c i staników z f a l b a n k a m i , m o c n o k r o c h m a l o n y c h — gniotły. m o w a ł y się s p e c j a l n e Specjalistki «wyszywaczki» czepców b y ł y n i e l i c z n e — dna l u b d w i e n a parafię, b o t y l e wystarczało n a je­ miejscowe «strefin» zaj­ «strefinie». Jedną z o s t a t n i c h t a k i c h była Józefa T o n t a r s k a z Cieńszy zmarła w 1942 r o k u j a k o 8 0 - l e t n i a s t a r u s z k a . Szyła o n a także s t r o j n e k a f t a ­ p o t r z e b y . O s t a t n i e h a f c i a r k i c z e p c ó w Sobociniankę z Z a t o r n i k i z wełenki, noszone i Zieleńską z B a r t o d z i e j poznałam około 1928 r o k u już j a k o 1900 m o d n e b y ł y c z e p k i «szlacheckie» w kształcie czółenka d o s t r o j u « k u r p i e c k i e g o » . Po roku zdziecinniałe s t a r u s z k i . O s t a t n i a z n i c h posiadała n a s t r y c h u z długimi końcami, wiązanymi p o d brodą n a kokardę. Z tyłu zatęchły w o r e k z r e s z t k a m i czepców. D o r o k u około 1900 młode mężatki upinały w a r k o c z s t r o j n y m i s z p i l k a m i ze świe- wyszywano czepce t a k z w a n e chłopskie « z kaczorami». Za­ cidłami i d r o b n y m i k w i a t a m i . Czepce p r z e s t a n o nosić z w y ­ wiązywano na nich w i e l k i e chustki «szalinówki» z l e k k i e j b u c h e m w o j n y 1914 r o k u . Bezpośrednią przyczyną tego b y ł wełenki w k w i a t y . C h u s t k i d l a s t a r s z y c h m o d n e b y ł y b r a k c h u s t e k d o wiązania n a c z e p k u , które przeważnie p o - lowe», «pieprzowe» chustki lub l u b «na dnie» «na dnie» pomarańczowym, «modrym». Chustki wiązano czarnym. Młode czerwonym, bardzo «li- lubiły zielonym kunsztownie w kształcie t u r b a n u , j e d e n k o n i e c spadał r o g i e m n a p l e c y . 62 ginęły w czasie z a t r z y m a n i a się f r o n t u w o j e n n e g o nad Nar­ wią i w a l k n a przyczółku m o s t o w y m pomiędzy Pułtuskiem a Wyszkowem — w sercu K u r p i - G o c i . WANDA MODZELEWSKA �U W A G I — UZUPEŁNIENIA — P O L E M I K A REALIZM KAFLI W związku z n u m e r e m 4—5 «Polskiej S z t u k i L u d o w e j " po­ święconym wystawie otrzymaliśmy Sztuki o d twórcy jej Ludowej Mazur następujące i Warmii uwagi: MAZURSKICH ogromną różnorodność, bogacąc p o z o r n i e wąski z a k r e s k a flarstwa jest «Osobiście jednakowoż «realizmu» (str. 20 n u m . w l e w e j k o l u m n i e ) , j a k i pewnej nadal rodzaj uchwycenia sublimacji natury; rzeczywistości, za stanowi wśród formę pośrednią form nadałem niestety używanych do w y r o b u nieznany mi w kafli reliefowych, k a f l a r s t w i e m a z u r s k i m . Re­ l a c j e E. S. B i e d r a w i n y uważałem za niesprawdzoną i h i p o ­ teczną, d l a t e g o ficzną j e j n i e powtarzałem. Zależność kaflarstwa mazurskiego od sztuki ikonogra­ ludowej szwedz­ k i e j uważam za bardzo doniosłe spostrzeżenie. N i e s t e t y artystyczną względu n a nieznajomość t e g o obszaru, j a k również b r a k u pomiędzy natura­ artystycznego raczej sztanc uważani za m i się, że f o r m a r e a l i ­ wyrazu t j . w sztuce w a r s t w w i e j s k i c h — i określeniu z naturalizmem. Realizm l i z m e m a a b s t r a k c j o n i z m e m . Zdaje styczna przy g r u p i e k a f l i m a z u r s k i c h . Pojęcie r e a l i z m u n i e j e s t dla mnie identyczne swoisty trwałbym mazurskiego. Rodzaj mniejszy ludu procent pewną rzadkość, w przeciwieństwie d o f o r m a b s t r a k c y j ­ odpowiedniej literatury porównawczej, n i e mogłem ze tego w y z y s k a ć . W i e m n p . że w y s t ę p o w a n i e k o r o w o d u w e s e l n e g o , jako m o t y w u wśród kobierców mazurskich, jest wspólne całej g r u p i e ludów bałtyckich a w i ę c i l u d o w i s z w e d z k i e m u . Niestety nasza podręczna b i b l i o t e k a m u z e a l n a n i e p o s i a d a n y c h . W ś r ó d k a f l i m a z u r s k i c h w i d z ę właśnie te d w i e różne i długo n i e będzie posiadała, dzieł z obszarów s k a n d y n a w ­ formy w y r a z u artystycznego. skich. styczne a z drugiej Z jednej strony formy reali­ abstrakcjonistyczne. Stwarza to Ponadto odszukanie właściwego materiału HIERONIM Z jest o g r o m n i e u t r u d n i o n e a często wręcz n i e m o ż l i w e » . SKURPSKI P I Ś M I E N N I C T W A NAJNOWSZE WYDAWNICTWA DOTYCZĄCE WĘGIERSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ Osiągnięcia p r a c y b a d a w c z e j n a d węgierską muzyką l u d o ­ l a t o n e m . B a l a t o n i K o n y v e k I I . B u d a p e s t 1943, str. 87). с) D o ­ wą B a r t o k a i K o d a l y a , skierowały cały szereg specjalistów manovszky do sztuka pasterska. przewartościowania dowej dotychczasowych na Węgrzech. Wzbogaciło to w ujęć sztuki l u ­ dużej m i e r z e tychczasową literaturę węgierską, przynosząc w dziedzinach, podstawowe opracowane do­ niektórych źródłowe p r a c e i p o raz p i e r w s z y tematy. Przytaczamy poniżej, w 5 g r u p Gyórgy: L'art pastoral Hongrois. Officina. Budapest (Węgierska 1948, str. 38, tabl. X X X I I ) : d) D o m a n o v s z k y G y ó r g y : U n g a r i s c h e Tópferei. ( W ę ­ gierskie garncarstwo. Budapest. str. 37, t a b l . X X X I I , e) Gyórffy Muzeum Etnograficzne, Istvan: Magyar nepi h i m - ujęty zesek. ( L u d o w e h a f t y węgierskie. B u d a p e s t 1930, str. 154, materiał, który może n i e t y l k o służyć d o z o r i e n t o w a n i a się 88 k o l o r o w y c h ilustr., 200 obrazków w w różnorodności tej l i t e r a t u r y , lecz również może być po­ m o c n y w pracy p o l s k i c h badaczy !. D o p i e r w s z e j grupy zaliczamy n a d sztuką ludową. literaturę ludową, która p o d c z a s d r u g i e j w o j n y była i s t o t n y m k r z e p i c i e l e m d u ­ tekście), f) Gyórffy ludności 80 j e d n o b a r w n y c h , I s t v a n : Matyó szurhimzesek. tzw. «matyó». g) P a l o t a y Budapest. 17 i l u s t r . G e r t r u d : Oszman-tórók e l e m e k zesben — Les e l e m e n t s (Hafty kolorowych), a magyar h i m - t u r c s - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n - c h a w ę g i e r s k i e g o : a) B a j k i l u d u w ę g i e r s k i e g o w y d a ł I l l y e s groises). G y u l a es O r t u t a y G y u l a : M a g y a r t a c h . B u d a p e s t 1940. B i b l i o t h e c a H u m a n i t a t i s H i s t o r i c a , str. parasztmesek. (Ilustracje B u d a y G y ó r g y . B u d a p e s t , F r a n k l i n T a r s u l a t , str. 170). b) O r ­ tutay Gyula: Mesel а пёр ( B a j k i l u d o w e . N e m z e t i Konyv- tar. B u d a p e s t 1940, str. 32). c) O r t u t a y G y u l a , B u d a y G y ó r g y : S z e k e l y n e p b a l l a d a k . ( S e k l e r s k i e b a l l a d y l u d o w e . Budapest, str. 312. Po p o l s k u w przekładzie J a n a K o t a = A d a m B a h ­ daja). 145, t a b l . I ) . podstawowe prace ukazały się z dziedziny elementy w węgierskich haf­ h) C z a k o E l e m e r es G y ó r g y i K a l m a n : A m a - g y a r o s izlśs. (Smak węgierski. Budapest. E g y e t e m i Nyomda, str. 220). i) C s o r b a T i b o r : A hałas c s i p k e m u l t j a - j o v o j e . ( K o ­ r o n k i z K i s k u n h a l a s . K i s k u n h a l s 1933, str. 46). 4. Z w y c z a j e cych 2. N a j b a r d z i e j Turecko-osmańskie opracowań: i obyczaje są p r z e d m i o t e m a) B a l i n t S a n d o r : Az następują­ esztendó neprajza ( Z w y c z a j e l u d o w e w c z t e r e c h p o r a c h r o k u . Budapest. M a ­ e t n o g r a f i i : a) O r t u t a y G y u l a : K i s m a g y a r n e p r a j z (Mała g y a r Szemle Tarsasag, str. 78). b) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n e t n o g r a f i a węgierska. E g y e t e m i dances (Tańce węgierskie. B u d a p e s t 1937, s t r . 194). c) V o l l y N y o m d a . Budapest. I I w y ­ d a n i e 1947, str. 208. b) O r t u t a y G y u l a : M a g y a r (Ludoznawstwo węgierskie. Budapest. M a g y a r nepismeret I s t v a n : Nepi j a t e k o k ( Z a b a w y l u d o w e , I — I I I tomów. B u d a ­ Szemle T a r - pest 1941. E g y e t e m i N y o m d a , s t r , 67, 87, 70. T o m I z a w i e r a : sasag. 1937, str. 80). c) C z a k o E l e m e r : A m a g y a r s a g I—IV (Etnografia Węgier. Egyetemi Nyomda. neprajza Budapest. p o w i n s z o w a n i a , z w y c z a j e n a św. Błażeja i G r z e g o r z a , W i e l ­ k a n o c , Z i e l o n e Święta. T o m I I : z w y c z a j e w o k r e s i e Bożego T o m I i I I z a w i e r a przedmiotową etnografię W ę g i e r , str. 878, N a r o d z e n i a , T r z e c h Króli, jasełka. T o m . I I I : b a l l a d y , dożynki, tom I I I i I V zawiera duchową etnografię W ę g i e r , str. 976). prząśniczki. Jest t o p o d s t a w o w a i źródłowa p r a c a o e t n o g r a f i i W ę g i e r , bogato i l u s t r o w a n a i podająca całą literaturę poszczegól­ n y c h zagadnień. 5. N a j w i ę k s z e z a i n t e r e s o w a n i e budzą s t r o j e l u d o w e , d l a t e g o tę dziedzinę s t a r a n o się wydać też w językach a) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n peasant customs. (Stroje 3. Z poszczególnych działów s z t u k i ludowej ukazały się obcych: ludowe węgierskie. Budapest. D r . G. V a j n a . 1937, str. 187, 32 i l u s t r a ­ następujące o p r a c o w a n i a : a) A n d r & s s y - K u r t a J a n o s : A m a ­ cje), b) K a r o l y i F. A l e k s a n d e r : H u n g a r i a n pageant, ( L u d wę­ gyar g i e r s k i . Budapest. D r . V a j n a . S t r . 113). c) M i k l ó s E.: P i t u r e s - пёр szobraszata I . (Ludowa rzeźba węgierska. A B C . Budapest 1944, str. 68, t a b l . L X X V I ) , b) D o m a n o v s z k y A B a l a t o n k o r n y e k nepmiiveszete. Gyórgy: (Sztuka l u d o w a n a d Ba­ q u e H u n g a r y . (Malowniczość W ę g i e r . B u d a p e s t , C s e r e p f a l v i , :1934, str. 160). MARIA NYIRY 63 I �GŁÓWNE OPRACOWANIA Umeni Praha 1938. Dzieło z b i o r o w e na Slovensku, c o n e sztuce słowackiej. O s o b n e S Z T U K I L U D O W E J SŁOWACKIEJ poświę­ ustępy poświęcone Sochan Р., są sztuce l u d o w e j pióra A . V a c l a v i k a . V y d r a Josef, L i d o v e Czeska gato stavitelstvi K a v u l j a k A., Starobyle wackiej sztuki ludowej. Obejmuje drevene kostoly G u n t h e r o v a - M a y e r o v a E., Dejiny nie tylko budownic­ Oravy. tok a supis Sbornik Slovenskeho t w o , ale i urządzenie wnętrz, sztukę dekoracyjną, rzeźbę XXXVI, ludową etc. Z a o p a t r z o n a i o zabytkach sztuki ludowej. V a c l a v i k A., Tradicie grafia, i w bibliografię. drevorezby. ludovej obejmująca zasadniczo z d o b i e n i a ornamentyką m a g l o w n i c chodząca teorii znacznie Obszerna zagadnienie słowackiego o r n a m e n t u V a c l a v i k A., Slovenske mono­ się objąć całość ludowego. 1937. T e g o ż a u t o r a równie police, s u m i e n n a p r a c a o o r n a m e n t a c h n a słowackich l a s k a c h . D r o p p a V I . , Slovenski] 1938. O słowackim s t r o j u l u ­ cyklus, XVIII k i m i czeskim drzeworycie Guntherova-Mayerova a XIX O słowac­ stoleti. Monografia ceramika. Medvecky Sbornik Slov. X X I I . O t e c h n i c e znaczenia carzy K a r o l , Detva. Monografia V a c l a v i k A., P o d u n a j s k d dedina, w s i odznaczającej Spolećnosti się 1925. M o n o g r a f i a w s i C h o r - vacky Grob nad Dunajem, z uwydatnieniem sztuki l u ­ dowej b. rozwiniętej w tej w s i . Hala J . , Podfafranskd dedina, 1931. O w s i W a ż e c p o d Ta­ też materiały do sztuki ludowej. dibanka- Muzealnej wyszy- s i l n i e rozwiniętą sztuką ludową. trami, z licznymi rysunkami, zawiera L a n d s f e l d H . , O f e c h n i k e z n a c k o v a m a slovenskych a hrnciarov. Słowackie h a f t y i Slovenske Tatry — Kraj a lid, 1931. W a r t y k u l e o l u d z i e p o d T a t r a m i pisze S t r a n s k a o sztuce l u d o w e j . słowackiej c e r a m i k i . rov vysivicy. Jest Prażak V . , Talianske ornamenty v slovenskej lud, v y s i v k e , 1940. O w p ł y w a c h włoskich na w y s z y c i a l u d o w e sło­ wackie. ludowym. A., Slovenska pamiaMuzeum, wanki. dowym. Dusa Ferd., ZJdovy dfevoryt vytvdrnych Narodniho V I I 1941/43. Pamiątki a r t y s t y c z n e O r a w y . Prażak V . , SfovensJte rzeźbienia i k i j a n e k , ale w y ­ szerzej i starająca Sbor. M u z . v Orave. 1935. O d r e w n i a n y c h kościółkach w i e j s k i c h na O r a w i e . p r a c a o słowackim b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , b o ­ o b f i t y materiał d o sło­ Cas. M u z . S l o v . Spo- na Slovensku, Slov. Spolećn. X X I X , P r a h a 1925. na Slovensku, i l u s t r o w a n a i zawierająca O obrusach lećn. X X V I , 1935. O o b r u s a c h . G u n t h e r o v a - M a y e r o v a A., Slovenske s w y c h w y r o b ó w prze;: g a r n ­ ludove sośky (Słowac­ k i e rzeźby l u d o w e ) . B r a t i s l a v a 1944. słowackich. JAN REYCHMAN TV AR T V A R . 1948, n r 1, 2 — 3 , 4, 5—6. O d początku 1948 w y c h o d z i wreszcie w Pradze C z e s k i e j tura nowoczesna «Tvar» o r g a n «Centrali L u d o w e j i Ar­ n u m e r 5—6 z a w i e r a rozważania V . Boućka «Kul- — s z t u k a l u d o w a » oraz artykuł J . H o k o - t y s t y c z n e j W y t w ó r c z o ś c i * . Jest t o b o g a t o i l u s t r o w a n y , sta­ vej rannie, na k r e d o w y m papierze miesięcznik p o ­ «Tvar» ze piękna w życiu p o w s z e d n i m , z estetyką wnętrz, p r z e d m i o ­ święcony zasadniczo wydawany sztukom stosowanym uwzględnieniem l u d o w e j szczególnym twórczości a r t y s t y c z n e j . Oczywi­ « N i e z n a n y u r o k l u d o w y c h spinek». tów łączy zagadnienie codziennego sztuki użytku, z ludowej nasycaniem z zagadnieniem motywami ludo­ ście s z t u k a l u d o w a uwzględniana j e s t przede w s z y s t k i m j a k o wymi źródło n o w y c h artystycz­ j ó w i całego o t o c z e n i a człowieka. F o r m a zewnętrzna czaso­ czasopisma p i s m a , j e g o artykuły n a t e m a t y s z t u k i l u d o w e j , l u b o głów­ motywów piękna wytwórczości n e j , ale t y m n i e m n i e j cały szereg artykułów z d o b n i c t w a , d e k o r a c y j , bibelotów, b a n a w e t uwzględnia n a j r o z m a i t s z e j e j z a g a d n i e n i a . N u m e r 1 z a w i e r a nie m . i n . artykuł p r o f e s o r a Ludową», uniw. A. Vaclavika «Na margine­ sie u w a g o l u d o w e j twórczości)) oraz J . K o v a ć i k o v e j - H o r o vej «Garncarstwo s ł o w a c k i e » . W numerze 2 m a m y artykuł E. M a r k o v e j « S ł o w a c k i e k o r o n k i l u d o w e » . N u m e r 4 z a w i e r a artykuł H o l l e c z y o v e j « О słowackiej w y s z y w a n c e p o d względem przypominają dążeń «Polską do estetyzacji L I S T Y , dwumiesięcznik poświęcony k u l t u r z e t a ­ Sztukę życia p i ­ smo p r z y p o m i n a d a w n e « A r k a d y » . W każdym razie j e s t t o c i e k a w e czasopismo, g o d n e poświęcenia m u u nas s p e c j a l n e j uwagi. ludowej», TANECNI TANECNI opisowo-sprawozdawcze i stro­ J . Я. LISTY s t y c z n y c h tańców n a Słowaczyźnie; S. K u k u d o v : K i l k a u w a g n e c z n e j , w y c h o d z i o d 1947 r o k u w Pradze, p o d redakcją J a n a 0 bułgarskim tańcu l u d o w y m ; H . R a j c h e r t o v a : K i l k a R e y a , nakładem A t h o s u . D o t y c h c z a s dziesięć dotyczących t e o r i i tańca l u d o w e g o ; M . Żdimal: L u d o w y t a ­ wszel­ niec w l u d o w e j d e m o k r a c j i ; T . Z y g l e r : P o l s k i e tańce l u d o w e dużo 1 i c h b a d a n i e ; S. H a j d u k o v a : Ś p i e w y i tańce z W i e l k i e j K u - interesującego i w a r t o ś c i o w e g o materiału z d z i e d z i n y tańca b r y koło T r e n c z y n a ; M . S o u k u p o v a : T a n i e c l u d o w y w e F r a n ­ ludowego c j i — i szereg i n n y c h . ukazało się numerów w s i e d m i u zeszytach. Czasopismo o b e j m u j e k i e zagadnienia z zakresu sztuki tanecznej i zawiera różnych narodów. szczegółowiej wego omówić wymienię N i e mogąc artykułów z braku miejsca dotyczących tańca l u d o ­ przykładowo kilkanaście tytułów: uwag Czasopismo j e s t b o g a t o i l u s t r o w a n e w tekście i wkładkami na papierze k r e d o w y m oraz przykładami m u z y c z n y m i . Po­ J . M o j s i e j e w : Tańce narodów ZSSR; E. K u r y ł o : P o l s k i e tańce ziomem l u d o w e ; J . Sarseova i L. H y n k o v a : N i e z n a n e s k a r b y (o tań­ n i e l i c z n y c h zresztą czasopism c a c h macedońskich); J . R e y : K u l t u r a tańca w J a p o n i i ; F. G. c y c h w k r a j a c h E u r o p y z a c h o d n i e j . Jest to niewątpliwą za­ de R o d e : O f o l k l o r z e f r a n c u s k i m ( t a n e c z n y m ) ; M . A . D y m i - sługą r e d a k t o r a p r o f . J a n a R e y a , c h o v a : N a g r a n i c y Strażnic a Rożnowa (o f o l k l o r z e a u t o r a szeregu c e n n y c h p r a c i k i e r o w n i k a wydziału tanecz­ nym Czechosłowacji); A . M a n d e l o v a : spół tańca n a r o d o w e g o ; 64 tanecz­ Czechosłowacki ze­ E. H o l e ć y : O wartościach f o l k l o r y ­ s w o i m i wszechstronnością przewyższa z z a k r e s u tańca, wybitnego większość, wychodzą­ choreologa, nego w K o n s e r w a t o r i u m p r a s k i m . Г. Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b10ba7812f862067747e6b552dfd269.pdf 1c2b699d49255191c78f3bcd9eab9ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3601 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.1-3 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Redaguje zespól Naczelny Kierowniczka Państwowe Sprawiedliwości Państwowy \ kierowników Roman Sekcji Reinfuss Sekcji Instytut Wydawca Wydawniczej Warszawskie pod * Państwowego Badania Państwowy układ Zakłady kierunkiem Instytutu Graficzne Tadeusza Sztuki Ludowej Badania Instytut graficzny * Warszawa, Ludowej Redaktor Padania Sztuki Ludowej Barbara tłoczono Galewskiego Sztuki w * Suchodolska druhami Redakcja Krakowskie Klisze: Ministerstwa i Administracja Przedmieście 15. �P O L S K MIESIĘCZNIK, A S ORGAN Z T U PAŃSTWOWEGO nOJlbCKOE K HftPOflHOE P O L e v I S H M o T u o P n Witold Dtfnowslii l> H e E A A D O SZTUKI W A EUDOVVEJ HCKYCCTBO P O L O N A I S n s S ti e A r 1 I o N e T A u v II A R T Y K U Ł V O m 1 li 1 j) R U w y p h a n P O P U L A I R E R L INSTYTUTU BADANIA E w e M e r s ł H H b i M L ' A R T A R T c Ś C T V, O R 1- T Y C 7. \ T P. llislorfjcitzm w •i/tuce Indonuj II. C O W" A N 1 A Roman Rfinftiss — Architektura szopki krakowskiej. Zofia Cieśla Reinfussowa - Okucia mozóm z okolic Makoma. Adam Olapa - Tyńce wielkopolskie. D Z I A Ł I N P O R M A C Y J N Y 'Zdzisław Szewczyk — Wtiszfjtnane pantofle góralskie. •iauina Ginett-Wojnaroiriczowa ,,Piernik raciborski — Roman Re.injuss — Wpłum faibiarzy drukujących płótnu na ludoiDe hafciarstiuo Zdzisław Szewczyk - Konkurs na malowanki dąbrowskie. Tadeusz Zggler. Refleksje po festiwalu tańca ludowego iii Pradze. Tihor Csorba — Nu marginesie imislaum węgierskiej s/tuli Imlnmcj li' Krakowie. „ W r .r Cena R O K I I I. I S T O ]' A I) G R U D Z I E Ń > p s a c 7, O l' (.> O W i l 'l I 9 4 » 10 .'Vy Nr i l —12 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8aeb470dc5ec35090f6d933071784549.pdf d66fca78f00d0821a69d6a8bf4f0f94a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3573 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3350 Title A name given to the resource Z perspektywy Siedmiogrodu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.14-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z perspektywy Siedmiogrodu Drogi Aleksandrze, Na Twoją propozycje rozmowy odpowiadam - tak jak to j u ż kiedyś się zdarzyło - listem. Poprzedni pisałem do Ciebie w okresie kiedy przygotowywałeś świetny numer „ K o n t e k s ­ t ó w " poświęcony antropologii teatru i kulturze alternatywnej. Ja byłem wówczas w „ P o d r ó ż y na W s c h ó d " z zespołem, który w t y m właśnie - 1990 roku stworzył F u n d a c j ę „ P o g r a n i c z e " a później Ośrodek „ P o g r a n i c z e - sztuk, kultur, n a r o d ó w " z siedzibą w Sejnach. Dzisiaj przygotowujesz wydanie „ K o n t e k s t ó w " poświęco­ nych Litwie, bywałeś u mnie w domu w drodze do W i l n a i K o w n a , zapisując adresy i trudne do z a p a m i ę t a n i a nazwiska. To, że tutaj przecinają się nasze drogi, że taki jest obecnie kontekst naszej rozmowy, dowodzi najoczywiściej ewolucji jakiej uległy nasze poszukiwania. Dzisiaj z a a n g a ż o w a n i jesteś­ my w rozpoznawanie Litwy, w obecność Litwy. Dzisiaj powtarzamy coraz płynniej nazwiska, uczymy się melodii słów. które są w ustach Polaka nie oswojone zupełnie, jakby przywoływały glos nie z sąsiedztwa trwającego wieki, a z dale­ kiego kontynentu. A przy tym wszystkim proponujesz - co jest jeszcze jednym dowodem Twojej diabelskiej intuicji - nazwać naszą r o z m o w ę „ Z perspektywy Siedmiogrodu", co od razu ustawia przed­ miot naszych dociekań we właściwym, szerszym wymiarze. Tak więc przywołuję w pamięci wszystkie nasze rozmowy w Cimochowiznie. Sejnach. Warszawie wszystkie stawiane przez Ciebie pytania i zabieram się do pisania. Dlaczego perspektywa Siedmiogrodu jest ważna dla naszej rozmowy? C h o ć b y dlatego, że umieszcza Polskę i Litwę w pewnym systemie naczyń połączonych, wzajemnie uwarun­ kowanych i silnie na siebie oddziałujących. Ten system to oczywiście pogranicza Europy Ś r o d k o w o - W s c h o d n i e j ze swo­ im piętnem historycznych p o w i ą z a ń , zmieniających się granic, kulturowych powinowactw. D o l e g o doszło jeszcze piętno wspólnoty obozu socjalistycznego, co do k t ó r e g o łudzimy się, że szybko ulegnie zatarciu, a w rzeczywistości z m a g a ć się będziemy z nim jeszcze przez dziesięciolecia. Samo pojęcie „ p o g r a n i c z e " nie jest w obecnej dobie tutaj popularne. Związane to jest z t y m , że godząc się na rzeczywistość pogranicza godzisz się na rezygnację z wyłączności np. litewskości czy polskości na danym obszarze. W e ź chociażby takie Wilno - L i t w i n i tyle się nawalczyli, aby mieć je za swoje, za swoją stolicę. A tu teraz Białorusini głoszą światu, że ich d u c h o w ą stolicą jest W i l n o i spokojnie p r o p o n u j ą , aby to miasto stało sie stolicą nas wszystkich: Litwinów P o l a k ó w , Białorusinów, Ż y d ó w . . . Tak to j u ż tutaj u nas jest. T u żaden n a r ó d nie ma wszystkiego na własność. W konsekwencji stoją przed nami zawsze dwa możliwe scenariusze p o s t ę p o w a n i a : albo będziemy chcieli mieć wszyst­ ko na własność i wówczas zaczniemy wypisywać na murach hasła w rodzaju „ P o l s k a dla P o l a k ó w " i gorliwie b u d o w a ć wizerunek każdego innego j a k o obcego i wroga, albo dom swój zbudujemy otwarty, trudząc się nad d o b r o s ą s i e d z t w e m i poszanowaniem innego. Istotny problem w tym przypadku nie tkwi w tym, że przyjmujemy pierwszy scenariusz, bo świadomych i aktywnych nacjonalistów jest u nas niewielu, a przypadłość ksenofobii, choć rozpowszechniona, pozostaje jednak w większości środowisk cechą wstydliwą Problem polega na t y m , że ogromna większość z nas u w a ż a , iż wystarczy nie być nacjonalistą, mieć demokratyczne p o g l ą d y i sprawa załatwiona. Tymczasem dom otwarty trzeba b u d o w a ć; tutaj potrzebna jest wielka praca do wykonania, wielkie serce. Podobnie jest z pojęciem tolerancji; samo słowo łacińskie tolerare - znosić, ma w sobie coś z bierności i wówczas rację ma Jan Paweł I I m ó w i ą c „Tolerancja to za m a ł o . . . " . Ale o tolerancji później. 14 Teraz chcę tylko zaznaczyć, że to pole budowania, zawiązy­ wania nici wspólnoty w momencie narastającej fali procesów dezintegracji na pograniczach, uznałbym za jedno z najistot­ niejszych pól działania naszego o ś r o d k a w Sejnach. O t ó ż dla mnie osobiście przełomem w spojrzeniu na po­ granicze j a k o na system scalający całą tę naszą część Europy w jeden oVganizm, były p o d r ó ż e do Siedmiogrodu Wcześniej były tylko intuicje, pojedyncze tropy, lektury książek. Była na przykład dyskusja o Europie Ś r o d k o w e j w latach 80-tych zainicjowana słynnym esejem Kundery Zachód po¬ rwany albo tragedia Europy Środkowej, w której wzięli udział m , : Miłosz, Havel, K o n r a d , Venclova, M i c h n i k i Jancar. Ale wówczas idea Europy Środkowej pojmowana była zbyt w ą s k o i zbyt silme uzależniona od przeszłości Poza tym p o w s t a w a ł a przede wszystkim w opozycji do Rosji do Z w i ą z k u Sowiec­ kiego W momencie gdy słabła g r o ź b a uzależnienia od Moskwy i pojawiła ię szansa^wcieleniai idei w życie dyskusja udchb m K arenę w k r o c z ™ n r p o d r n s a n e ^ ^ ^ S ^ ^ S ^ S - ^ ^ o hcznvch d ą s ó w i o ? ó r ó w - ^ ^ ^ b J T S t ó e t o H Szowane jedymeT^ Jesień 1989 r o k u zakończyła pewien rozdział w podejściu do problemu Europy Środkowej. I choć był to rozdział c ekawa, obfitujący w świetne eseje, błyskotliwe analizy historyce n o - k u t u r o w e . to jednak o b n a ż o n e zostały wszystkie jego słabości: pewen akademizm, brak przebicia i umocowania w realiach bieżącego życia Powoli stawało się jasne że E u r o p ę Środkową zaczyna zastępować Europa Środka wo-Wschodnia i obok Węgier Czech Słowacji i Polski jest także Litwa R u m u n a i inne^ kraje że na n k t u a się z d a d z ą wszelkie k a l k i S ^ ^ ^ ^ y ^ ^ i ^ S T S . wym w y z w a ć Europy D o m S R o i a S B nrzed^ m z v s t k i m na nfewieTeztoffi^ ba nomiedzv ludzi SałanTe ^ ^ S o i ^ z T i ^ ^ ^ rozpocząć W ten s p o s ó b otwiera się obszar pracy organicznej, który stoi przed nami do wykonania. T r u d n o sobie wyobrazić jakikolwiek rodzaj ideologii, choćby najbardziej szlachetnej, który byłby w tej sytuacji p o ż ą d a n y i skuteczny. Potrzebny jest raczej w a r s z a t, który przysposabiałby ludzi do życia na pograniczu w sytuacji otwartości i szansy na godne współist­ nienie. O t ó ż nasze miejsce jest właśnie przy t y m warsztacie. M o ż n a powiedzieć, że to co robimy w Sejnach, to pewnego rodzaju laboratorium, w k t ó r y m poszukujemy nowych form działania, aktywności kulturalnej i edukacyjnej nowych s p o s o b ó w * 5 macji życia w małych ojczyznach które o d p o w i a d a ł o b y wyzwaniom czasu Nie jest to łatwe. O p ó r materii jest ogromny. Przede wszystkim jesteśmy nieprzygotowani do zmierzenia się z rzeczywistością, która nagle się przed nami wyłoniła. Żeby cokolwiek tutaj b u d o w a ć trzeba znać swoich sąsiadów, rozu­ mieć ich punkt widzenia, z d o b y w a ć dystans wobec własnej'. megalomanii. T y m sposobem trzeba też pogłębiać poznanie samego siebie Przecież jednym z najdramatyczniejszych py­ tań jakie się wyłoniły obecnie to jest pytanie o własną tożsamość. Tymczasem, gdyby p r ó b o w a ć określić nasz stopień facho­ wości w tych dziedzmach, to śmiało m o ż n a powiedzieć, że jest dyletancki. I ciągle nie widać jakiejkolw.ek istotnej zmiany w podejściu do tych p r o b l e m ó w w szkołach, parafiach c z j mass mediach. Istnieją oczywiście różne pojedyncze inic­ jatywy, w tym wydawnicze W czasach .podziemnych" poja¬ w i Ę książka B o h d a S S K c z y p i e ™ �- Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" nie j e d n ą cegiełkę wniosła w tej budowie. T o jednak ciągle za m a ł o i myślę, że rozumiesz dlaczego tak upieram się przy tym warsztacie. Tak sobie myślę teraz, że ten okres - mityczny j u ż prawie _ niezwykłego współistnienia n a r o d ó w i kultur, opisywany orzez Vincenza i Stempowskiego, to był okres dziecięcy, Ł - r e f l e k s y j n y , pewnej naturalności i przezroczystości ist­ niejącego p o r z ą d k u . D o tej epoki nie ma powrotu tak jak nie Sa powrotu do dzieciństwa. Dzisiaj jesteśmy w okresie dojrzałości, przebudzonej refleksji i bez rozwoju świadomości, Ł g o jej pogłębiania, nie damy sobie tutaj rady. Dotyczy to nie tylko elit ale nas wszystkich. I dlatego jeszcze raz powtarzam - warsztat, bowiem ś w i a d o m o ś ć jest przecież dla nas kwestią życiowego praxis. Powiesz, że tych w a r s z t a t ó w uruchamianych obecnie jest bardzo d u ż o : warsztaty języków obcych (zachodnich oczywiś­ cie), komputerowe, menadżerskie, marketingu i t d . Zgoda. One wszystkie są potrzebne. Ale na tej samej zasadzie potrzeb­ ny jest warsztat ś r o d k o w o e u r o p e j s k i odnoszący nas do naszeco miejsca zamieszkiwania. I tak samo prosty i oczywisty jest fego cel: być w pulsie życia, nie stać się anachronicznym, zasklepionym w p u d e ł k u rodem z X I X wieku jeszcze. M i m o że ta praca powinna być obliczona na długie lata, że powinna być gruntowna i niespieszna, to jednak dokonuje się pod wielkim ciśnieniem czasu i okoliczności. Jest niepokój j pośpiech. P ł o n ą Bałkany, a przecież to u nas się pali! 1 co robić w tej sytuacji: o r g a n i z o w a ć k o n w ó j humanitarny czy brać się za pracę u siebie, za przygotowanie spotkania młodzieży polskiej i litewskiej na przykład? Jedno i drugie jest tym samym Oczywiście aby p r z e k o n a ć się do tej pracy, aby położyć pod nią właściwy fundament, nie m o ż n a kierować się strachem i myśleć jedynie o działaniach prewencyjnych. Nie w y o b r a ż a m sobie tego inaczej jak tylko pracy twórczej, odwołującej się do mocy pozytywnych, ich energii duchowej i trzeźwego budowa­ nia. Cała moja nadzieja opiera się na przekonaniu, j a k ż e często już w życiu sprawdzonym, że te siły na naszych pograniczach są w przewadze. One są m o ż e bardziej ukryte, nieśmiałe i często n i e u ś w i a d a m i a n e . Brakuje impulsów do ich wy­ zwolenia. Wszyscy jeszcze tutaj stoimy na słabych nogach więc nadrabiamy miną, baczymy kto ważniejszy i nie kwapimy się, aby pierwszemu wyciągnąć rękę. Tym ważniejsze jest więc przełamywanie tego stanu rzeczy, odnajdywanie miejsc siły i czerpanie z nich energii do działa­ nia. W tym miejscu pora j u ż p o w r ó c i ć do przywołanego przez Ciebie Siedmiogrodu, który wywołał wszystkie moje dotych­ czasowe refleksje. T o jest niewątpliwie miejsce siły Gdybym miał je p o r ó w n a ć do innego znanego mi miejsca w tej części Europy, to bez wątpienia p o r ó w n a ł b y m je do Wilna. Nie ma miasta w Siedmiogrodzie, k t ó r e m u o d p o w i a d a ł o b y W i l n o , ale stopień kondensacji mocy duchowych związanych z bogact­ wem kultur i tradycji j a k i posiada stolica L i t w y znajduje swój odpowiednik w całej sieci miast i m i k r o r e g i o n ó w Siedmio­ grodu zajmujących powierzchnię ponad stu tysięcy kilomet­ rów kwadratowych I nie jest to banajmniej ż a d n a przy­ graniczna prowincja - region Cstk zamieszkały przez seklerów bardzo przywiązanych do swych tradycji karpackich Węgier to samo centrum współczesnej R u m u n i i I takjest w p r z y p a l ku Wilna czy choćby Rusi Kijowskiej co najmniej dwa współczesne narody upatrują w Siedmiogrodzie kolebki swej kultury i swego narodowego odrodzenia A obok R u m u n ó w i Węgrów sentymemdcTtej ziemi mają Sasi .Szwabi Żydzi Rusint, C y g T m e T Przy pierwszym zetknięciu z tym żywiołem dzisiaj masz wrażenie, że okres panowania „Geniusza K a r p a t " ostatecznie ten ogród zdewastował, co jest pozorne. Wystarczy zajść do mieszkań, w k t ó r y c h na p o r z ą d k u dziennym są bogate biblio­ teki, cenne obrazy, misterne wyroby rzemiosła ludowego, wystarczy p o r o z m a w i a ć z ludźmi, a przekonasz się, że tradycja tutaj zachowała swoją ciągłość. Że nie zamilkły uniwersytety * środowiska inteligencji że żywa pozostaje w dalszym ciągu kultura ludowa, A co z tego wynika na dzisiaj, na jutro? Przede wszystkim pewna postawa ś w i a t o p o g l ą d o w a , pe­ wien format duchowy człowieka, który określiłbym k r ó t k o jako głęboko tolerancyjny. W y d a w a ł o b y się, że to tak niewiele. Przecież każdy z nas jest tolerancyjny. Również tam u Ciebie w Warszawie kogo byś nie spytał to jest oczywiście tolerancyj­ ny. N o tak, tylko że dopiero tam, w Siedmiogrodzie, staje się jasne o czym w rzeczywistości m ó w i m y . Tolerancja to po ecie które do chwili gdy pozostaje w sferze naszych intencji i wyobraźni, jest całkowicie czcze, puste i nic nie znaczJedynie życiowe p r ó b y , nieustannie ponaw.ane, coraz to trudniejsze, powoli wypełniają je znaczeniem. A w Siedmio­ grodzie pod t y m względem jest jak w ulu - trwa nieprzerwana P^aca i to już od wieków. W tym sensie postawa, o której m ó w i ę jest czymś o wiele ważniejszym, czymś co może stać się d o m i n a n t ą życia społecz­ nego, czy wręcz całej cywilizacji. Oczywiście zaledwie m o ż e się stać, bowiem stawiać musi czoła całym z a s t ę p o m złych sił. konfliktów, ksenofobii itd. Docieramy teraz do rzeczy, myślę, niezmiernie istotnej dla naszej rozmowy. Oto mamy bowiem z jednej strony p o s t a w ę tolerancji, obok której ciągle nieśmiało stawiamy potencjalne „ m o ż e " . Ale ta postawa wywołuje i o b n a ż a tu na pograniczach nieubłagalnie swoje przeciwieństwo - p o s t a w ą zamknięcia, wrogości, nietolerancji. O t ó ż ta dychotomia, ten dramat przeciwieństw jest dniem codziennym mieszkańców pograni­ cza, jest koniecznością dokonywania w y b o r ó w , pracy nad samym sobą i w obrębie wspólnoty. T y m dla mnie tak n a p r a w d ę jest Europa Ś r o d k o w o - W s c h o d n i a : dramatem, w k t ó r y m postawa otwarcia, pobratymstwa i szacunku dla inności zmaga się z postawą wąskiego partykularyzmu, egoiz­ mu narodowego i ksenofobi,. X X wiek przyzwyczai) nas do sytuacji, w których ta druga postawa zwyciężała i w związku z tym nie próbujemy nawe* sobie realnie wyobrazić rzeczywis­ tości, w której to postawa jej przeciwna u W ł a b y w pełni do głosu. A przecież będzie musiała dojść do głosu W żaden fposób s,ę od tego nie wykręcimy N e uporamy się ze sobą z życiem wspólnoty bez wypracowania w sobie postawy głębokiej tolerancji A za tym idzie przecież wielka praca światopoglądowa .duchowa I to jest właśnie fascynujące tutaj, stanowiące zapowiedź wielkiego potencjału kulturowego i cywilizacyjnego. M y w Po­ lsce mamy często wyobrażenie o Litwinach j a k o nacjonalis­ tach, zaślepionych na punkcie swojej n a r o d o w o ś c i i nieufnych wobec sąsiadów. Jest to niesprawiedliwe uogólnienie, a głoszą­ cym te opinie Polakom warto by odpowiedzieć w ó w c z a s , że np. w Hiszpanii mówi się o K a t a l o ń c z y k a c h „ P o l a c c o " , mając na myśli ich skłonności do nacjonalizmu. T y m niemniej zapoznając się kilka lat temu z Litwinami obserwowałem u nich pewną egzaltację n a r o d o w ą i n e r w o w ą o b r o n ę przed wszystkim, co s t a n o w i ł o jakiekolwiek zagroże­ nie dla litewskości, co w y d a w a ł o m i się wówczas zrozumiałe biorąc pod uwagę historię. Ale piszę o tym dlatego, że ten stan w przypadku moich znajomych był stanem dynamicznym i podlegał przemianom za sprawę Wilna przede wszystkim. O t ó ż byli ludzie, dla których ksenofobia czy nietolerancja były czymś obrażliwym. A ponieważ życie w Wilnie ciągle z m u s z a ł o ich do konfrontacji postaw, do współistnienia z o d m i e n n o ś c i ą , to w ciągu tych laV obserwowałem ich ewolucję w stronę otwartości i tolerancji. Oto przykład p o d s k ó r n e j pracy jaka ciągle się dokonuje na pograniczach A za tym sto. przecież w istocie nie problem stosunku do n a r o d o w o ś c i czy religii czy obyczaju, ale formatu duchowego j a k i człowiek posiada Na koniec myślę, że nie od rzeczy będzie przypomnieć opowieść Jerzego Stempowskiego o t y m j a k przybył ze swojej doliny Dniestru do Polski centralnej, do Warszawy chyba i jakiego rozczarowania d o z n a ł kiedy s p o t k a ł się tam - sięgam po cytat - „ z uczuciami narodowymi objawianymi hałaśliwie, wyzywająco, niemal bezwstydnie Manifestacje takie wydały mi się czymś w bardzo złym smaku, d o b r y m co najwyżej dla dorobkiewiczów i p r o s t a k ó w " . Trzymaj się w tej Warszawie, Aleksandrze! Krzysztof Czyżewski 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8799f08819d026a3fe7cb3cfdf5a0475.pdf 35fef137b77a93615f3fa2351bfbe6e3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource kowalstwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3603 Title A name given to the resource Okucia wozów z okolic Makowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OKUCIA WOZÓW Z OKOLIC MAKOWA CZĘŚĆ I. ANALIZA FORM ZOFIA (c z a s i e dzonych przez Instytutu na i poszukiwań Sekcje Badania znacznym Sztuki ornamentowania i inne nym żelaznych zdobione części z Z i bogatym i nagromadzonego że na terenie pod względem i rodzajem, Grupy centrami w 212 stanowią dają obejmującego krakowskiego wozów układają się m i ę d z y sobą poszczególnych s i ę na n i c h się z w y k l e powiązać niniejszej Makowa pracy jest Jordanowa, itd., k t ó r e Cechą jącego dyszel bardzo często w wozach i śnicę, z pewnymi w analiza Bystrej, skrócie będę nazy­ charakterystyczną z Makowa i tej obejmu­ się miejscowości wymienionych. głównie na przedniej dyszlu i tzwspotykany r y c . 1. J a k nas okuć Sidziny, ( r y c . 1, 8) p o w t a r z a j ą c y Okucia ozdobne w y s t ę p u j ą ce części ornamen­ g r u p y jest k s z t a ł t p i e r ś c i e n i a ś r o d k o w e g o , na sic tak kowalskimi. „makowskimi". okuć zdob­ miejscowościach województwa kształtów Przedmiotem wyżej zaś artystycz­ ludowego materiału, znajdujących zdobionych z okolicy Osielca, czasem dzięki ornamentom ozdobne okucia jak wać dyszla, te pewne grupy, które różnią tów. przy Małopolsce. kieleckiego w zwyczaj wozach. dziedzin 596 o k u ć w o z ó w , z e b r a n y c h wynika, krakowskiego okuć Okucia ciekawszych nictwa w stwierdzono dzisiejszego są okucia żelazne. kształtom jedną Ludowej, do d n i a prowa­ Państwowego obszarze w o j e w ó d z t w kieleckiego ż y w y Przeważnie terenowych, Zdobnictwa CIEŚLA-REINFUSSOWA części śnicach. na tych w okolicach wozu, a Najpełniejszy częściach skupiają się przede zespół przedstawia widać z załączonej ilustracji okucia Makowa mianowicie interesują­ wszystkim na f2 a 27 �T ABLICA I 9 10 k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w Takie rozmieszczenie wynika ze względów tech­ cową a najwięcej (ryc. narażone na końcu dyszla 1) w ą s k i e j , p r o s t o k ą t n e j hakowatego rzchnię blachy 3) d o l n e g o wymagają 6a, wzmocnienia. Okucia na 2) uszkodzenia wyrostka, zwanego składają się z 4 blachy górnej sterczącego tu ( r y c . 1, 3), nad ,,kaczka" okucia, o d p o w i a d a j ą c e g o części: (ryc. blasze ( n i e w i d o c z n e g o n a r y c . 1 i 4) p i e r ś c i e n i a , powie­ 1, 2 ) , górnej obejmują- cego k o n i e c d y s z l a w r a z z b l a c h a m i z w a n e g o „koń­ witką" ( r y c . 1). D r u g i jący się u nasady dyszla nicznych, g d y ż oba w y ż e j w y m i e n i o n e p u n k t y j a k o specjalnego 28 śnicach. mianowicie: z 4 pierścieni 1, 5, 7, 8, 11), d w ó c h 6b), nazwie, samym ozdoby a w leżącej między 9, okuć, znajdu­ zwanych „witkami" blach bocznych formie iglicy o blachami ( r y c . 1, nieznanej bocznymi w i e r z c h u d y s z l a , ( r y c . 1, 4) o r a z h a k a , ż ą c e g o do zawieszania 1, zespół złożony b y w a z 9 części; 10). Jako ,-wagi" czy „ p ó ł w a ż k a " ostatnie blachy wzmacniające okucie drewniane należy mi na słu­ (ryc wymienić ś n i c e ( r y c . 1, 12a, b). Hak stanowi punkt graniczny, rozdzielający �TABLICA wszystkie p i e r ś c i e n i e na d w i e części w ten że znajdujące zywają w się „ w i t k a m i tyle „ w i t k ą Pierwszy (ryc. poza poprzed 1, 7 ) , k t ó r y i „witka" jeszcze leżąca bocznych dodatkowe śnice również posiada z dyszlem dolny poza określenie koniec „skupienie „iglicy", okuwane. 5 w i t e k i blachy boczne a nie inne w znów mają „iglicę" bez ma­ blach nie znaj­ ani drugiego t y l k o same witki l i c z b i e 4, w ł ą c z a j ą c sych, których w to j u ż pierścień s i ę czasem w ó z k i o dyszlach posiadających zaledwie końcowy. prawie bo-, dwie witki, a to na k o ń c u dyszla i w miejscu jego osadzenia w śnicach. Różnice występujące w sposobie o k u w a n i a dysz­ la i l u s t r u j e p o n i ż s z a t a b e l k a , u w z g l ę d n i a j ą c a tylko żelazne Nie wszystkie w o z y są jednako bogato zaś i takie, w dziemy ani jednego mianem z dyszlem". Jedne posiadają ją zaś bocznych- b y w a j ą Zdarzają związujący obejmuje blach hakowi", na­ hak". pierścień, „iglicy" śnica sposób, się od niego k u p r z o d o w i dyszla II witki, blachy te c z ę ś c i , k t ó r e j a k h a k widzenia technicznego w wozie. każdym i „iglice", pomijająca lub „kaczka" niezbędne ' zaś są z punktu i występują 29 �występ. Nazwa okucia Witka (ryc. końcowa l-l) Wilka Jak tabelki 47 Przystępując dyszla 68 7) środkowa 3 (ryc fryc. Blachy Iryc. boczne 22 1, 2) ma okuć tzn: witki stał „makowskiego" zasadniczo środko­ się p o d s t a w ą od formę 6-cio boku o k o ł o 10 c m , k t ó r e g o wierzchołki wydłużają się, do innych. dwa tworząc dyszel i śnice. B o k i tego sześ- c i o b o k u s ą c z a s e m p r o s t e ( t a b l . I . 5), z w y k l e j e d n a k mniej lub więcej „Iglica" (ryc. 1-4) 20 r 57 14 ()() ) >l 1» w k l ę s ł e (tabl. I. 6 — 14), o n a r o ­ ż a c h o s t r y c h ( t a b l . I . 5, 6, 7, 8) n i e k i e d y n a r o ż a t e s ą ścięte Snicc 1-I2(i. 1 — charakterystycznego kształt ośrodku obręcz, obejmującą 4<) (ryc. b). umiarowego o przekątni b) przewa­ dyszla (ryc. 1 — „makowskich" ten przeciwległe l~(,a, (ryc. końcu najbardziej 8). J e j wyodrębnienia 71 I - 11) od 1 — Pierścień ostatnia zdecydowaną z 4 witek do o p i s u f o r m p o s z c z e g ó l n y c h zacznę elementu wozów OH J-ti) Wilka wynika zespół okuć złożony i ś n i c a c h ( r y c . 1 — 12a, 24 wej Wilka iryc. z tej gę ma 7, 8, 11) o r a z b l a c h y n a środkowa I wysl. 71 Wilka mula fryc. !-•>) (ryc nic pojedynczo (tabl. wójnie (tabl. I . 14), I . 10 — rzadziej 13), t o z n ó w bywają pod­ zaokrąglone ( t a b l . 1. 9). Blacha (ryc. końcowa I - 'i) Z d a r z a się r ó w n i e ż , przez dalsze p o m n a ż a n i e przy­ biera postać tarczy okrągłej otoku ( t a b l . I . 15, Jak z załączonego zestawienia wynika najczę­ s t s z y m i o k u c i a m i są d w i e w i t k i na k o ń c u i u dy dyszla, po nich idą dwa pierścienie nasa­ środkowe ( r y c . 1 — 7, 8) a n a s t ę p n i e b l a c h a k o ń c o w a i ś n i c e . wy­ cięć, że zaciera się k s z t a ł t p i e r w o t n y i w i t k a Obok 16). tych, nazwijmy je, ścieni spotyka się r ó w n i e ż i witki o ząbkowanym owalne podłużnie „gwiaździstych" na omawianym pier­ terenie ( t a b l . I . 2) w z g l ę d n i e p r z e c z n i e ( t a b l . I . 3), k o l i s t e ( t a b l . I . 4) c z y też po­ zu­ S t o s u n k o w o dość r z a d k i e są b l a c h y boczne i ,,iglice" p e ł n i e p r o s t e w k s z t a ł c i e o b r ę c z y ( t a b l . I . 1). J e d n a k Oba te ostatnie te f o r m y przy bardziej ozdobnych razy zdarzyło się, na ostatnie d y s z l u bez okucia że zwykle występują wozach. „iglice" razem, Zaledwie pojawiły się i „iglic" jest k t ó r a je obejmuje witka i u m a c n i a na Jeśli chodzi teraz o k w e s t i ę pewnymi mała zespołami, tłumaczy poniższa to to (ryc. struje same blach bocznych i odwrotnie. W s ł y m z w i ą z k u i u z a l e ż n i o n a od w y s t ę p o w a n i a bocznych kilka Na to okuć okuć Wszystkie lazne dyszlu owalnych 13 18 okrągły,!, obręczy 7 3 10 Brak lego części mówi % 11) j witek-i-blachy -f- blachy boczne końc. - f zauważyć nych materiałów podanego razem s a m a za s i e b i e . J e d e n r z u t „gwiaździstych" w śnice 8% terenie, mają innymi. które zestawienia. większości zdecydowaną nad oka przewagę Oprócz zebra­ ponadto szereg potwierdziły wynik przeprowadzono Jordanowa, Bystrej, 0 % 4 4 °0 3 pierścienia form wywiadów że­ (,4 najlepiej T a b e l k a ta wyslep. r 4> 5), tabelka:: na zestawienie. okuć: „gwiaździstych'- wystarcza, żeby Zespól ilu­ ści­ dyszlu. zagadnienie następujące 71 w o z ó w b y ł o blach 1 — występowania są d a l e k o rzadsze. N a j l e p i e j Wozy z okolic Sidziny itd., w „gwiaździstą" Makowa, przeważającej witkę środkową. Czasem zdarzy się j a k i ś ozdobnie k u t y wóz, pocho­ •7 witek blacha -f „iglica" końc. 4- 2 śnice 2% dzący o 4 witki inice + (lub i wilki (lub bez + blacha kom . wywiad 44 bez) śnice 2 śnie. 2 witki na końcu sady dyszla 2\ na­ 1 okolic Makowa czy pierścieniu. okazuje jednak Jordanowa Przeprowadzony z reguły, że okucie to jor­ wy­ uczył się w przeniósł poznane tamtejszych formy w stronach, a swoje później okolice. Powyżej witki „gwiaździstej" mniej więcej w 71 ro­ d a n o w s k i c h , w z g l ę d n i e k o w a l , k t ó r y to okucie ległości razem dalszych b i o n e b y ł o w k t ó r e j ś z w s i p o d m a k o w s k i c h czy konał i u z „gwiaździstym" lazny 10 (ryc. cm 1 natrafiamy — 7), na zwany drugi też pierścień ,-skupienie od­ że­ śnica �TABLICA 1 III 2 3 TABLICA 1 z IV 2 3 dyszlem", którego charakterystyczny dla ka ta k ą na przypomina 7 — 4 4 kształt wozów swym jest 5 również bardzo „makowskich". wyglądem koronę, Wit­ wyso­ 11 c m ( c z a s e m d o c h o d z i d o 16 c m ) , lek­ ko z w ę ż a j ą c ą się k u podstawie. K r a w ę d ź d o l n a jest zawsze prosta, górna wycięta w zęby o urozmai­ końcami ku witce środkowej ce zębów zaś tych 14, 15), kiedy czasem wykrój bywają ścięte ich 1 — 7, 8). Koń­ ostre (tabl. (ryc. I I . 6, 7, (tabl. jest jeszcze I I . 10, Konusowata forma omawianej wana jest rozszerzaniem się śnie raz ścień ten stale zwrócone 12). Nie­ profilo­ w a n y ( t a b l . I I . 13). c o n e j f o r m i e . R a z s ą o n e d r o b n i e j s z e ( t a b l . I I . 7, 12), w i ę k s z e ( t a b l . I I . 6. 1 1 , 13), a l e 11, dodatkowo 8, niezawsze jest w witki na całym spowodo­ dyszlu. swym Pier­ otoku $ \ �R u 2 1 4 7 j e d n a k o w o szeroki. Z d a r z a się czasem, że g ó r ą szerszy, z a ś s p o d e m cej) węższy jak pierścień Spod „gwiaździsty" tak i oprócz f o r m charakterystycznych dla o ś r o d k a kowskiego" przybiera też i kształty we dla tych okolic inne ten „ma­ nietypo­ dyszla tabel­ było: 46 65 °/o 15 21 ° o różne i owalna okrągła Brak tej Porównując s i ę do witek prawie jednakową 6 1 « % 1 % :i 4 '7o z poprzednim, „gwiaździstych" odno­ zauważymy częstość w y s t ę p o w a n i a jednych i d r u g i c h . N i e znaczy to b y n a j m n i e j , że te ozdobnie profilowane na 32 witki to zestawienie pierścienie t y m samym spotyka się pierścienia blachy 1 — 6X30 „korony" witka. środkowego umieszczone na nimi „iglica" (ryc. 1 — wycho­ bokach 6a, b ) i l e ż ą c a n a w i e r z c h u w cm, względnie 8X35 bok dłuższy, znajdujący jest zupełnie prosty, dyszla pośrodku 4). cm, przy się drugi pod czym spodem zaś widoczny jeden dyszla wycięty towarzyszy prosty „gwiaździ­ pierścień. (tabl. I I I . 5, 6, 7 ) . K o ń c e t y c h z ę b ó w , z w r ó c o n e s ą z a w s z e do ś r o d k a dyszla, m o g ą albo ścięte (tabl. 1). D w a boki Podchodzący b y ć ostre (tabl. I I I .1 —7) I I I . 8). Z d a r z a j ą boczne o z u p e ł n i e się też prostych krawędziach krótsze również pod w i t k ę jest nie prosty są blachy (tabl. I I I . jednakowe. zaś drugi by- 'W cl t r ó j k ą t n y (tabl lub łukowato Zwykle równocześnie dyszlu. Często b o w i e m stej" witce ś r o d k o w e j dwie lub okrągła j e s t w z ę b y d u ż e ( t a b l . I I I . 2, 3 ) , l u b d r o b n e „korona" równa obręcz szerokości drugiego między ( t a b l . I I . 1, 2, 3, 4, 9, 1 6 ) . najlepiej u j m u j e to niżej podana ,Va 71 okuć dzą (ryc. i odwrotnie obok pięknej się owalna B l a c h y boczne są k s z t a ł t u p r o s t o k ą t n e g o o w y m . ka. szącym czy p ó ł o w a l n y znajduje ( t a b l . I I . 4, 9). Podobnie Cyfrowo jest dyszla jest o p o ł o w ę (lub w i ę ­ 8 stępuje I I I 4) wygięty o w a l n y (tabl (tabl w wozach, m a j ą c y c h dodatkowo jeszcze III 2 5 8) I I I . 2) blachy boczne w y ­ jedno okucie żelazne n a z w a n e p r z e z e m n i e , , i g l i c ą " ( r y c . 1 — 4). O k u c i e to składa się jakgdyby z dwóch części, dolnej �TABLICA V r V l i 10 w kształcie 5 — cokołu trójkątnego (tabl. I V . 1, 2, 9) c z y c z w o r o b o c z n e g o ( t a b l . I V , 4), cego s i ę p o d s t a w ą nie pozwalając Do o witką środkową tejże obsunąć przeciwległego boku 3, wspierają­ (ryc. 1 — 7), się. „iglicy" Blachy witka mała pomocy obręczy spiralnie zwiniętego zwoju, przechodzącego następ­ 10 ma d ł u g o ś c i o d 30 — 60 c m . „ I g l i c e " b e z spiralnych cm, prawie jednakowe o tyle wśród „cokołów" do c z y n i e n i a z w i e l k ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą W ogólnym zarysie w y g l ą d a j ą wszystkie one mamy 6). B o k i tego t r ó j k ą t a jak nawet lecz p r o f i l o w a n e równomiernie w z w y k l e nie różnorodny ząbkowane od są sposób. podstawy równe Czasem ku wierz­ c h o ł k o w i ( t a b l . I V . 1), w z g l ę d n i e m n i e j w i ę c e j w łowie wysokości przewężone, rozszerzające się (tabl. I V . 5, a następnie ku 6, 9 ) . N i e k i e d y s ą l e k k o ł u k o w a t e ( t a b l . I V . 7), a b y w a j ą g i ę t e p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . I V . 8). po­ górze boki też i w y ­ dyszlu. prostym jest w i t k a duża obejmująca w pierścieniem (ryc. w formie 1, 11) s z e r o k a najszerszym środkową zakładania główka podkłada w r ó w n o r a m i e n n e , s t o s u n k o w o s m u k ł e ( t a b l . I V , 1, 2, 3, 5, mocno na takim około miejscu śnice 9). do form. trójkąty okucia, (ryc. Ażeby są prostej obydwa się hak „dzidy" kształcie dy­ r ó w n i e ż , ale z d a r z a j ą s i ę b a r d z o ile w części znajduje 1). O która górnej szla i w i t k ą rzadko IV. 1, 5), 15 w i dyszel. M i ę d z y ostatnim p i e r ś c i e n i e m u nasady zwojów występują (tabl. je Drugim przy Całość (ryc. przytrzymuje w ą s k i e j o b r ę c z y nasadzona jest na wierzchołka nie j a k b y w w ą s k ą , ostro z a k o ń c z o n ą dzidę. 14 i „iglice" spinając względnie' doczepiona jest część d r u g a 13 12 11 wagi śruby się pod „gwiaździstą" czy nie nią półważka wrzynała żelazny 1, drzewo pasek blachy, który „gwiaździście". Mało urozmaicone pod względem wydłużone prostokątne (ryc. formy są 1, 12a, b). blachy o dłuższych k a c h zawsze prostych, zaś b o k i k r ó t s z e są w o k ó ł h a k a k o ń c z y się owalnie, o k r ą g ł o a czasem lazne okucia d r e w n i a n y c h śnie to się z jednej strony pod witkę ostatnią, są lekko zaokrąglone. ścią c h a r a k t e r y z u j ą wice, wsi położonej Pewną względnie Makowa. trój­ odrębno­ się w o z y z Białej pow. niedaleko Są bo­ podsunięte jeśli pod n i ą nie p o d c h o d z ą z a k o ń c z o n e b y w a j ą kątnie lub że­ Wado­ Otóż we 33 �wszystkich okuciach zebranych w blachy na śnicach były w tej połowie wsi, swej żelazne długości w y g i ę t e półkoliście i odchylone na z e w n ą t r z nianych Z różnorodna Jest ona a długa (tabl. V) na końcu formie jest dyszla blacha 70 c m - B l a c h y t e w się k u witce i podchodzący jest rozmaicie pod na nią. blachy zeby (tabl V Rzadziej wej witce osadzony jest h a k o w a t y w y r o s t e k zwany tu dyszla bok względnie 11) o s z p i c a c h 13). prosto­ końcu „ k a c z k ą " . Jest on z w y k l e nego klocka końcu wycięty w dwa 12, najpro­ V . 5, 6 7, 9 12, 13. 14 15). N i e k i e d y z d a r z a s i ę , ż e b o k 10) V. spiral­ (tabl. V (tabl. końco­ V . 1), p ó ł k o l i ś c i e ( t a b l . V . 3, 8), l u b t r ó j k ą t n i e zęba (tabl ścięte two­ końce 15). W b l a s z e g ó r n e j w z g l ę d n i e 6 bokiem kształt zostają po­ obu­ nie (tabl. V 5 — Przeciwny zakończony, czasami (tabl. ma tej spotyka się blachy g ó r n e częściowo z w i n i ę t e owalnie ten forma r z ą s i ę o s t r e z ę b y ( t a b l . V . 9, 10, 11), k t ó r y c h naj­ górna mniej w i ę c e j szeroka na kształcie wyglądają jak długi kąt lekko zwężający krótszy się w o d 20 d o stszym s w y m Rozwinięta s t r o n n i e w y g i n a ć s i ę , f a l o w a ć ( t a b l . V . 5 — 8) znajdujących (ryc. 1-3). zewnątrz. to p r o s t o k ą t , z a t r a c a j ą c y m n i e j w i ę c e j w łowie swej długości proste linie, zaczynający śnie. okuć bardziej cm drew­ conych na górnej Na jest w zwró­ formie prostopadłościanu, dłuższym na blasze czy równociosa- umieszczonego pierścieniu na dyszla. tym części cymi w kończę drugiej ich opis k s z t a ł t ó w zajmę żelaznych się o r n a m e n t a m i , okuć, zdobią­ powierzchnię. OKOBKfl B 0 3 0 B B OKPECHOCT9X MAKOBA. OKOBK3 B O 3 0 B cocTaBjiaeT H3 H a n 6 o j i e e M H T e p e c H h i x cupacnefi HapoflHoro npnK/iaflHoro nc.Kycc.TBa. B HacToamefi c r a T b e , c o c r a B A s n o m e f i 1 naerb Tpyfla, paccMaTpHBarojCH cpopMbi w e / i e s H t i x O K O B O K , BCTpenaio- Bjiaroflapa apTHCTHMecKHM cpopMaM u 6oraTt>iM opHaMeHTaM >«ejie3Haa oflHy HopAaHOBa H MaKOBa — AByx HeÖOJlbUJHX 3 T H O K O B K H AeAHTCH H a A B e r p y n n b i : n e p B y K ) r p y n n y C O C T 3 B J I 5 I K 3 T Konbu,a B cpopMe o o p y w e f i , oxBaTbiBaiomnx Abiujjio B HecKOJibKMx M e c T a x ; BTopyro r p y n n y c o C T a B / i a i O T npoAOArOBaTbie >KeAe3Hbie ncmocbi, npeAHa3HaneHHbie A-na yKpenAeHHH AepeBHHHbix n a c T e f l u npnAep>KHBaeMbie BbiLueynoMsmyTbiMM Ko/ibu,aMH. Han6ojiee H H T e p e c H y K ) cpopMy, x a p a K T e p H y r a TOJibKO A J I H B O 3 0 B H 3 O K p e c H O C T e f i MaKOBa H MopAaHOBa, LUHXCH Ha MecTeneK, nepeAHefi B 0 3 0 B B OKpeCHOCTHX nacTH pacnono>KeHHbix B IO>KHOH Majiono/ibLue. MMeeT cpeAHee KOJibu,o, BbiKOBaHHoe B cbopMe, KOAbu,o, H a x o A s i m e e c s i BepxHero Kpyra. FERRURE DES HecKO/ibKO CHARS DANS Bbiuje LA L e s f e r r u r e s des c h a r s , c o n s t i t u e n t u n formes artistiques richement ornées. noxowefi nepBoro, CONTRÉE aspect DE Ha ujecTHKOHeMHyra B cbopMe KopoHbi 3 B e 3 A y H BTopoe c npeKpacHbiM npochw/ieM MAKÓW. intéressant d'ornementation populaire grâce à leurs D a n s l ' a r t i c l e p r é s e n t q u i est l a p r e m i è r e p a r t i e d ' u n o u v r a g e p l u s l o n g , i l est t r a i t é des f o r m e s d e f e r r u r e s , p r o v e n a n t des a l e n t o u r s d e J o r d a n ó w e t M a k ó w , d e u x p e t i t e s b o u r g a d e s s i t u é e s d a n s l e S u d d e ' l a P o l o g n e . L e s f e r r u r e s se d i v i s e n t e n d e u x g r o u p e s . L e p r e m i e r se c o m p o s e d ' a n n e a u x e n f o r m e de c e r c l e s q u i e n s e r r e n t l e t i m o n e n p l u s i e u r s e n d r o i t s : l e s e c o n d , d e l a m e l l e s de t ô l e o b l o n g u e s s e r v a n t à c o n s o l i d e r les p a r t i e s e n b o i s e t m a i n t e n u e s p a r l e s a n n e a u x e n q u e s t i o n . L a f o r m e l a p l u s c a r a c t é r i s t i q u e et q u ' o n ne v o i t q u e d a n s l e s c h a r s d e l a c o n t r é de M a k ó w e t d e J o r d a n ó w , se d i s t i n g u e p a r u n a n n e a u c e n t r a l f o r g é à l a r e s s e m b l a n c e d ' u n e é t o i l e s é x a g r a m m e et un s e c o n d q u i se t r o u v e u n p e u p l u s h a u t q u e l e p r e m i e r e t q u i est u n e couronne au cercle supérieur ingénieusement profilé. THE IRON — BINDINGS OF CARTS IN THE M A K Ó W T h e i r o n — b i n d i n g s of carts are because of t h e i r interesting feature of p o p u l a r art. REGION. artistic f o r m and rich ornamental design a very I n t h e p r e s e n t a r t i c l e w h i c h is t h e I . p a r t o f a l o n g e r w o r k , a t t e n t i o n i s d r a w n t o t h e f o r m o f t h e i r o n — b i n d i n g s w h i c h o n e sees i n t h e r e g i o n o f J o r d a n ó w a n d M a k ó w t w o s m a l l t o w n s s i t u a t e d i n S o u t h - P o l a n d . These i r o n b i n d i n g s are d i v i d e d i n t o t w o g r o u p s . One of t h e m consists of r i n g s i n the f o r m of b a n d s e n c i r c l i n g the shaft i n s e v e r a l places, and t h e o t h e r one of o b l o n g l a m e l s w h i c h serve to consolidate the w o o d e n parts, and h e l d i n place by the above m e n t i o n e d rings. The most characteristic f o r m w h i c h one r e m a r k s o n l y i n c a r t s o f t h e M a k ó w a n d J o r d a n ó w — r e g i o n , is the one with a middle ring w r o u g h t i n t h e f o r m of a s e x a g o n a l star, a n d a n o t h e r r i n g s o m e w h a t a b o v e t h e f i r s t one, w h i c h has the s h o p e o f a c r o w n w i t h a f i n e l y p r o f i l e d u p p e r c i r c u l a r b a n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dba67b268b0a60310de2ddc7cdf982cb.pdf 9cd3d47b402fb172ad370081a6543e7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3354 Title A name given to the resource O problemie litewskiego stereotypu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.25-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Venclova, Tomas Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O problemie stereotypu litewskiego* Tomas Venclova W r o k u 1947, w obozie dipisowskim, m ł o d y filozof Juozas Girnius n a p i s a ł esej Problem litewskiego charakteru, k t ó r y został opublikowany w j e d n y m z efemerycznych litewskich wydawnictw na terenie Zachodnich Niemiec. M o g ł o b y się zdawać, że ten tekst, jak wiele t e k s t ó w tej epoki, jest skazany na zapomnienie. Niemniej po latach, przedrukowany w lite­ wskiej prasie podziemne . z d o b y ł p o n o w n ą p o p u l a r n o ś ć . W roku 1991 umieszczono go w g ł ó w n y m litewskim czasoniśmie literackim jako klasyczny w y k ł a d d o k t r y n y narodo­ wej D l a d o ś ć szerokich k r ę g ó w litewskiej opinii publicznej dv kurs Girniusa jest obecnie dyskursem niejako oficjalnym Myślenie i m ó w i e n i e odmienne uchodzi za brak miłości do nir7V7nv A wiec warto zacząć od teeo eseiu n r ó b u i a c wytłumaczyć jak L i t w i n postrzega i rozumie siebie samego E w S razie powinien o ^ wielu (Cli OL' m o ż e i nie w s z y s t k i c h Tekst Girniusa zrodził się z miłości i trwogi. Był pisany w latach, kiedy n a r ó d litewski, wdeptany w bioto przez dwa mocarstwa totalitarne, zosta! pozbawiony nie tylko wolności i niepodległości, ale - prawie że - i nadziei. N a Litwie był uwikłany w niesamowicie u p a r t ą i wyniszczającą wojnę partyzancką. N a Zachodzie, gdzie znalazła się przeważająca cześć elit politycznych i kulturalnych, stal wobec perspek­ tywy em.gracyjnego getta . postępującej utraty władnej odrębności Myśl m ł o d e g o filozofa który w k r ó t c e zosta czołowym ideologiem litewskiej emigracji mtala z a r a d z i ć tej beznadziei i r o z p a d ó w , . Było to wyznanie wiary w n a r ó d niszczony lecz stawiaiacy onór i dlatego z a s ł u e u i e na szacunek P o w i e d z i a ł b y m nawet że było prorocze - jak były prorocze' w pewnym stopniu utwory dziewietnastowiec/nych p o l s k i c h ^ e s j a m s t ó w Niemniej tekst G i m i u T a ^ S n e i a D ^ i i w t a rSyiskch i Ó o T S znacznie m n S u S S o n y c h ^ h 2 a d o w S ^ 7 oczywiście S m S E notskich Fs^G^rniu,,' wTróżńTa s ' i e " i S n T t wSh^nnvr-b n i , tv ko hr.kiern a?tokryTvki £ lakakolwlk J ^ A W S T K ^ Z S S J l ¡1 P f a k t y - S ż , tym g o r a j d l a ffktów stereotypów, A więc według jedenastowiecznego kronikarza A d a m a z Bremenu, L i t w i n i to homines humanissimi. (Co prawda, Adam z Bremenu pisał nie o Litwinach, k t ó r z y wtedy na ogół jeszcze nie w y s t ę p o w a l i w ź r ó d ł a c h , lecz o m i e s z k a ń c a c h dawnych Prus; ale co za różnica?) L i t w i n w y r ó ż n a się wrodzoną d o b r o c i ą serca, brakiem obojętności i nienawiści, miłością do człowieka k t ó r ą ceni wyżej od ambicji politycz­ nych, interesu gospodarczego prawdy naukowej p i ę k n a estetycznego i nawet d ą ż e ń religijnych Dwudziestowieczny U t w i n p r z e c h o w a ł te cechy w nienaruszonym stanie Wieś newska jest jedną wielką rodzina gdzie wszyscy są b r a ć m , Utylitaryzm i wyrachowanie s k ą p s t w o i nawet z w y k ł a oszczędność są tu z a s t ą p i o n e przez tradycję pomocy wzajem¬ * Teksty T. Venclovy i Cz. Okińczyca zostały wygłoszone na sesji Porody i Stereotypy zorganizowanej przez Krakowskie Centrum Kultury, dniach 23-29 czerwca 1993 r. w nej znajdującej wyraz w słowie talku n i e p r z e t ł u m a c z a l n y m na ż a d e n język (tu dodam, że w b i a ł o r u s k i m jest s ł o w o tołoka - ale na to odpowiedziano by m i , że z o s t a ł o p o ż y c z o n e z litewskiego wraz z obyczajem). Jak przystało filozofowi. Girnius dba o tolerancyjność i o b i e k t y w n o ś ć w stosunku do s ą s i a d ó w L i t w y , włącznie z Rosjanami i Niemcami. K a ż d y n a r ó d w e d ł u g niego ma swoje wady, ale i swoje zalety. L i t w i n i jednak, osiedleni w niebezpiecznej strefie, gdzie świat słowiański styka się ze światem g e r m a ń s k i m , reprezentują złoty ś r o d e k : są po­ zbawieni wad s ą s i a d ó w i nie m a j ą nic o p r ó c z zalet. Rosjanin lubi nie tyle człowieka, ile kolektyw, l u d z k o ś ć ; k o n k r e t n y m człowiekiem, w t y m s o b ą , c z ę s t o ' p o g a r d z a i nienawidzi go; jest g o t ó w poświęcić człowieka dla domniemanego dobra o g ó ł u , co oczywiście prowadzi do bolszewizmu - i co dla Litwina jest nie do p o m y ś l e n i a . Niemiec jest karny i zdyscyp­ linowany, pracowity, ale pozbawiony serdeczności, butny i chętnie wykonuje k a ż d y nakaz w ł a d z y doczesnej - co prowadzi do nazizmu i jest także w s t r ę t n e powściągliwemu L i t w i n o w i , k t ó r e g o dusza zawsze zbuntuje się przeciwko nakazom nieludzkim. Polak odznacza się p y c h ą , perfidią i skłonnością do anarchii; L i t w i n natomiast jest skromny nie uprawia p o d s t ę p u i ma wrodzony p o c i ą g d o s o l i d a r n o ś c i . A więc opozycja Girniusa jest zasadniczo prosta. Świat słowiański - to chaotyczna m g ł a w i c a , k r ó l e s t w o entropii; świat g e r m a ń s k i to nieludzki p o r z ą d e k , k r ó l e s t w o auto­ matyzmu i martwoty; m a ł y świat bałtycki - to chyba jedyny na kuli ziemskiej z a k ą t e k , gdzie p r z e c h o w a ł a się anima naturaliter Christiana, w zasadzie nie zmieniona o d c z a s ó w p o g a ń s k i c h aż do dzisiaj. Człowiek t u tworzy dobro, i wyłą­ cznie dobro, w ten sam s p o s ó b j a k jedwabnik wytwarza jedwab. Wprawdzie świat bałtycki też nie jest jednostajny. Łotysze, według Girniusa, są na ogól bradziej oportuntstyczni od Litwinów: z tego też p o w o d u byli s k ł o n n i k o l a b o r o w a ć z bolszewikami i r ó w n i e ż z hitlerowcami, czego o Litwinach powiedzieć nie m o ż n a . Są - albo raczej byli - jeszcze Żydzi. O nich Girnius m ó w i tylko tyle, że dzięki wrodzonej tolerancji litewskiej cieszyli się wszystkimi prawami w cza­ sach niepodległości międzywojennej - ale nie popisali się lojalnością w okresie okupacji bolszewickiej. Niemniej trage­ dia, k t ó r a ich s p o t k a ł a , w y w o ł a ł a głębokie współczucie L i t w i n ó w , nawet jeśli Żydzi nie zawsze zasługiwali na nie. W związku z t y m dzieje L i t w y są wielką b o h a t e r s k ą epopeją nigdy nie s k a l a n ą przez b r u t a l n o ś ć , o k r u c i e ń s t w o czy u g o d o w o ś ć . L i t w i n i są narodem p o k o j o w o usposobio­ nym, nie znają k u l t u siły, ale są często zmuszani do wojny przez d r a p i e ż n y c h s ą s i a d ó w ( k t ó r z y po prostu nie m o g ą zezwolić na istnienie tej wyspy chrześcijańskiej p r a w o ś c i p o ś r ó d swego zepsutego świata). Zawsze znajdują się w sta­ nie obrony koniecznej, i p o t r a f i ą czynić w t y m stanie cuda. T o , że L i t w a stworzyła imperium w czasach średniowiecz­ nych, było wymuszone przez agresję k r z y ż a c k ą . Ż a d n y c h korzyści w dziejach L i t w i n i nie odnosili. Jeżeli wygrywali, to zasługiwali na to; jeżeli przegrywali, to wyłącznie dlatego, że w o d r ó ż n i e n i u o d innych byli ofiarni i sprawiedliwi. Są po prostu za dobrzy j a k na ten świat. Są w zasadzie świętymi - t y m bardziej, że nie zdają sobie z tego sprawy. Metafizycznym obrazem tej L i t w y , w e d ł u g Girniusa. są dwa symbole wytworzone w głębokich p o k ł a d a c h jej ducha - P o g o ń i Chrystus Frasobliwy, rycerz i cierpiętnik: rycerz 25 �ł a g o d z o n y przez cierpiętnika, cierpiętnik w y w y ż s z o n y przez rycerza. D o d a m , że poza to przeciwstawienie historiozoficz­ na myśl litewska j a k o ś nie potrafi wyjść j u ż od k i l k u dziesięcioleci. Notabene oba symbole nie są wyłącznie litewskimi. P o g o ń jest u w a ż a n a za swoją t a k ż e przez Biało­ r u s i n ó w , a Chrystus Frasobliwy, znany na wszystkich tere­ nach dawnej Rzeczypospolitej, przyszedł do L i t w y z Polski albo przez Polskę. A l e mniejsza o to. Zbyt ł a t w o k r y t y k o w a ć esej Juozasa Girniusa. Myślenie w n i m demonstrowane jest nie tylko apologetyczne a ż do granicy śmieszności, lecz i g ł ę b o k o anachroniczne. W y w o d z i się z m i t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h . Polacy niewątpliwie r o z p o z n a j ą t u d u ż o ze swojej własnej narodowej m i t o l o g i i (zresztą Mickiewicz przyczynił się do powstania s t e r e o t y p ó w litewskich chyba więcej od innych). Wprawdzie Girnius m ó w i , ż e charakter litewski opisany przez niego jest raczej n o r m ą i d e a l n ą niż faktem, ale że nie przeczą tej normie ż a d n e z n a c z ą c e dziejowe wydarzenia. Niestety d o ś w i a d c z e n i e his­ toryczne, zwłaszcza d o ś w i a d c z e n i e ostatnich pięćdziesięciu lat, zadaje k ł a m t y m b u d u j ą c y m stereotypom: widzieliśmy w tych latach tyle o b o j ę t n o ś c i i nienawiści, tyle b r u t a l n o ś c i i u g o d o w o ś c i tyle chciwości małości i zawiści że ż a d e n narcyzyzm narodowy przed t y m się nie ostoi Widzieliśmy t a k ż e s o l i d a r n o ś ć , o f i a r n o ś ć i bohaterstwo, tak na L i t w i e , j a k i w innych krajach i m o ż e nawet więcej na Litwie, niż w Daru innych krajach' ale chyba m o g l i ś m y z r o z u m i e ć że c h o d ź , t u przede wszystkim o siłę i ś w i a d o m o ś ć jednostki a nie o hipostazjowany duch narodowy. Postawy bliskie postawom tu analizowanym, j a k m ó w i ­ łem, ostatnio z d o b y w a j ą r a n g ę prawie że oficjalnej filozofii na L i t w i e - w k a ż d y m razie p o ś r ó d p u b l i c y s t ó w i myślicieli d o s y ć licznych, hałaśliwych oraz s k ł o n n y c h s t a w i a ć znak r ó w n a n i a p o m i ę d z y k u l t e m N a r o d u i anty komunizmem. Są przyjmowane przez wielu, co z kolei w p ł y w a , oczywiście, na i n t e l e k t u a l i s t ó w . Znany polityk Vagnorius powiedział nieda­ wno, że człowiek m o ż e się mylić, ale n a r ó d jest nieomylny. A więc w p r ó ż n i postkomunistycznej - której nie znosi natura ludzka - b o ż e k narodu z łatwością zastępuje b o ż k a nieomylnej klasy i nieomylnej partii. Pielęgnuje się poczucie nieustannego z a g r o ż e n i a L i t w y przez rozmaite ciemne moce i głównie przez s ą s i a d ó w ; jest to dobry s p o s ó b zdobycia prestiżu i g ł o s ó w ( c h o ć m o ż e j u ż nie zawsze) W e d ł u g te, filozofii Lifwa powinna b y ć s p o ł e c z e ń s t w e m ściśle narodo­ w y m i z a m k n i ę t y m bo szlachetny etniczny typ litewski jest zawsze w niebezpieczeństwie- p o m i m o genetycznie zapew­ nionej cnotliwości podejrzanie ł a t w o ulega trującym wpły­ w o m czy to polskim po unii lubelskiej czy to a m e r y k a ń s k i m po r o k u 1991. Spotykamy takie postawy chyba w k a ż d y m niedawno w y z w o l o n y m kraju Europy Ś r o d k o w e j i Wschodniej. W y n i ­ kają, oczywiście, z ogromnego kompleksu mniejszej w a r t o ś c i - k t ó r y , sądzę, nie jest zbyt uzasadniony. Dzieje tak się złożyły, że wszystkie narody tej połaci ś w i a t a nie m i a ł y normalnych p a ń s t w przez cały wiek dziewiętnasty i przez z n a c z n ą część dwudziestego, nierzadko i przedtem. M ó w i ą c „ w s z y s t k i e " w ł ą c z a m w ten poczet i Rosję, bo nie m o ż n a przecież wielonarodowego imperium c a r ó w i b o l s z e w i k ó w u w a ż a ć za p a ń s t w o normalne. A wyłącznie normalne, włas­ ne, niepodległe p a ń s t w o stwarza w a r u n k i dla psychoanalizy narodowej. Poczucie z a g r o ż e n i a bytu narodowego w wypadku L i t w i n ó w zaostrzone przez przejmujące uczucie, że jest się narodem m a ł y m - zmusza do patrzenia w zwierciadło, k t ó r e codziennie twierdzi, że jest się najlepszym, najpiękniejszym oraz j e d y n y m m a j ą c y m rację. Cudzych racji nie rozumie się - z tego prostego p o w o d u , że inni racji mieć nie m o g ą . W Serbii ostatnio do kanonu wiary weszła f o r m u ł a , że Serbowie są „ n a r o d e m prawie zamordowanym": ma ona 26 1 u s p r a w i e d l i w i ć k a ż d e poczynanie p a ń s t w a serbskiego, a ż do najbardziej w ą t p l i w y c h . L i t w i n i analogicznej formuły nie stworzyli, ale niejeden z nich żyje z t y m samym poczuciem. Dla niejednego d o b r o narodu jest dobrem absolutnym, z definicji nie m o g ą c y m w c h o d z i ć w konflikt z p r a w i d ł o w o p o j m o w a n y m d o b r e m innych. W e d ł u g tego mniemania L i t w i n i w o g ó l e nie p o t r a f i ą r o b i ć nic, co by nie p r a c o w a ł o na rzecz m o r a l n o ś c i i demokracji, bo są m a l e ń k ą , dzielną g r u p ą w świecie zaludnionym przez k r w i o p i j c ó w , h i p o k r y t ó w i o s z u s t ó w . Przenigdy nie mogli p o p e ł n i ć najmniejszego błędu i t y m bardziej zbrodni. T o inni p o p e ł n i a l i zbrodnie na L i t w i n a c h . Odebrali nam ziemie na wschodzie i zachodzie, niszczyli nas o r ę ż e m , z a r z ą d z e n i e m b i u r o k r a t y c z n y m i sło­ wem z kazalnicy kościelnej. U k r a d l i n a m K a n t a , M i c ­ kiewicza i Dostojewskiego, k t ó r z y byli oczywiście rdzennymi L i t w i n a m i . Sfałszowali historię, wypaczyli złośliwie wizeru­ n k i Mendoga i W i t o l d a C h v b y najgorsza była zbrodnia P o l a k ó w bo chcieli i w znacznym stopniu potrafili zniszczyć d u s z ę litewską w s p o s ó b ł a g o d n y u ł a s k a w i a j ą c nas i jedno­ cześnie z a r a ż a j ą c p o c a ł u n k i e m z A l p u h a r y . L i t w i n i są t a k ż e , w e d ł u g tego mniemania, narodem, k t ó r y ucierpiał więcej niż wszyscy. Był oczywiście Holocaust Ż y d ó w , ale genocyd stalinowski w odczuciu nacjonalisty litewskiego co najmniej Holocaustowi d o r ó w n u j e , a tak n a p r a w d ę to go prześciga. Jest to myślenie, k t ó r e prowadzi do bardzo specyficznej definicji L i t w i n a . N a r ó d litewski s k ł a d a się wyłącznie z ludzi wyznających ideę n a r o d o w ą , t j . u w a ż a j ą c y c h n a r ó d za I w a r t o ś ć n a d r z ę d n ą w stosunku do k a ż d e j innej, a prze­ trwanie jego za rzecz najważniejszą z m o ż l i w y c h , właściwie j e d y n ą w a ż n ą , j e d y n ą , której należy o f i a r o w a ć życie własne, a t y m bardziej cudze. Nie wyznający tej idei są podejrzani - a jeżeli m ó w i ą po litewsku i są p r z y w i ą z a n i do litewskiego krajobrazu i k u l t u r y , są podejrzani jeszcze bardziej. Przecież l mamy t y l u w e w n ę t r z n y c h w r o g ó w , rozpoznawalnych z na­ zwisk, z mieszanych m a ł ż e ń s t w albo po prostu z nieprawomyślności. J e d n o c z e ś n i e jest to podejście do świata bardzo wygodne, bo w o d r ó ż n i e n i u od słynnej f o r m u ł y egzystencjalistów esencja narodowa poprzedza egzystencję. Ten, k t o miał szczęście u r o d z i ć się L i t w i n e m {respective Serbem, Chor- ] watem, Polakiem), nie musi w y b i e r a ć swego losu ani doras- „ l t a ć do niego: jest lepszy od innych, rozgrzeszony i ocalony przez sam fakt p r z y n a l e ż n o ś c i od tej a nie innej w s p ó l n o t y . Pewien intelektualista litewski z niepojętą dla mnie d u m ą użył słów Lithuania contra mundum. Bardzo niedaleko stąd do postawy wielu S e r b ó w t r a k t u j ą c y c h świat w kategoriach manichejskich, jako spisek całej k u l i ziemskiej przeciwko świętej Ojczyźnie. Jednym z większych g r z e c h ó w k o m u n i z m u któremu g r z e c h ó w , j a k wiadomo, nie brak - jest to, że uniemożliwiał § f r o z p r a w ę i n t e l e k t u a l n ą z t y m ciasnym i anachronicznym nacjonalizmem i z jego skrajną p o s t a c i ą , faszyzmem rodzi­ m y m . Z r e s z t ą wciąż utrudnia tę r o z p r a w ę . P r z e ś l a d o w a n i przez k o m u n i s t ó w - czasem surowo, czasem mniej - nac­ jonaliści zjawiają się w aureoli c i e r p i ę t n i k ó w za n a r ó d i wciąż jest rzeczą n i e ł a t w ą , acz n i e z b ę d n ą sprzeczać się z nimi w s p o s ó b o t w a r t y i p o w a ż n y . M a j ą uproszczony i mocny słownik: „ k r w a w i b a r b a r z y ń c y " , „ A z j a c i " , „ m o r d e r c y ducha", „ p ł a s z c z ą c y się zdrajcy", „ s a t a n i ś c i " . Najmocniejszym i najczęstszym s ł o w e m jednak jest mankurt (termin z a - j proponowany przez kirgiskiego pisarza A j t m a t o w a , bardzo sowieckiego i nacjonalistycznego j e d n o c z e ś n i e , modnego na Litwie chyba znacznie bardziej niż w Kirgizji). Oznacza człowieka pozbawionego pamięci, k t ó r a jest w d a n y m wypa­ d k u t o ż s a m a z ideologią n a r o d o w ą . Nie d o p r a c o w a l i ś m y się jeszcze s ł o w n i k a krytycznego, k t ó r y m o g l i b y ś m y temu słow­ nictwu przeciwstawić �Nie chcę powiedzieć, że w o g ó l e nic z tej narodowej filozofii i narodowych s t e r e o t y p ó w nie ma najmniejszego oparcia w rzeczywistości. Zbrodnie przeciwko g r u p o m et­ nicznym - zwłaszcza m a ł y m i nie m o g ą c y m się skutecznie bronić były i niestety są faktami. Wynaradawianie - tak przymusowe, j a k i „ ł a g o d n e " , nie stosujące z a u w a ż a l n e g o przymusu - było i czasem jest procederem j a k najbardziej realnym. I jest to zbrodnia przeciwko duchowi człowieka, powiem nawet więcej: Polska t u n a p r a w d ę nie jest bez winy stosunku do L i t w y . W p ł y w Polski na Litwę - tak samo j a k wołvw innych k r a j ó w , z N i e m c a m i i Rosją włącznie miał S h y pozytywne, przyczyniając się do p i ę k n e g o r o z k w i t u S t u r y Wielkiego K s i ę s t w a Ale miał t a k ż e cechy wybitnie neiatvwne zwłaszcza w czasach saskich kiedy pluralizm S ł o ń s k z o s t a ł w y p a r t y przez polski nacjonalizm i litera­ t a w języku litewskim świetnie się zapow a d a j ą c a w epoce Daukszy Szyrwida i S m o c z y ń s k i e g o z d e g e n e r o w a ł a się w ? niewygodnie. Utrata p a m i ę c i narodowej nie jest dobrem. Tyle że ta pamięć powinna b y ć p e ł n a , nie selektywna. Zawsze mieliśmy wielość tradycji, z t y m że tradycja „ r d z e n n i e litewska", izołacjonistyczna była t y l k o j e d n ą i nie zawsze g ł ó w n ą w t y m krajobrazie. Także i kategorie Juozasa Girniusa m a j ą pewien r d z e ń racjonalny. A ż do c z a s ó w sowieckich L i t w i n i byli n a p r a w d ę społeczeństwem wiejskim, p o s i a d a j ą c wiele zalet tego społe­ czeństwa - w t y m specyficzny, intymny stosunek do drugiego człowieka i natury. Wprawdzie społeczeństwo wiejskie jest społeczeństwem wybitnie konformistycznym i nierzadko okrutnym, bezwzględnie o g r a n i c z a j ą c y m d ą ż e n i a jednostki (czego Girnius i jego n a ś l a d o w c y nie z a u w a ż a j ą ) . Jest t a k ż e wysoce podatnym na p o k u s ę chciwości - o t y m pisali wszyscy klasycy litewscy Wprawdzie to że L i t w i n o m za­ brakło wielowarstwowego s p o ł e c z e ń s t w a (bo szlachta się spolszczyła a klasa mieiska była niemiecka ż y d o w s k a albo rosyjską) nie m o g ł o p o m ó c w w y c h o w y w a n i u w ł a s n y c h elit Ale cnoty wiejskie są cnotami Tyle że ta wiejska z w i ą z a n a z ziemią L i t w a należy do przeszłości . prawie nic już nie można na niej b u d o w a ć - zresztą winni temu są nie tylko (albo i nie tyle) bolszewicy, lecz i o g ó l n e trendy dwudziestowiecz¬ ne, Girnius ma rację t a k ż e i w t y m , że L i t w i n , niezbyt skory do wojny (chociaż chyba nie pozbawiony agresywności w cza­ sach średniowiecznych), jednak potrafi się b r o n i ć . Co jak co, ale to ostatnio z o s t a ł o dowiedzione w s p o s ó b niezbity. Charakter narodowy w o g ó l e nie jest rzeczą w y m y ś l o n ą , nawet jeżeli przejawia się głównie w o d s t ę p s t w a c h od średniej arytmetycznej. Są takie rzeczy j a k u p ó r litewski i g o s p o d a r n o ś ć litewska. Jest specyficznie litewskie przywią­ zanie do książki (czasem osiągające rozmiary k u l t u , bo k s i ą ż k a rodzima b y w a ł a zabraniana) i p o w a ż a n i e oświaty; w y g l ą d a niestety na to, że ostatnio zaczyna się to zmieniać. Jest osobliwa religijność litewska p r z e c h o w u j ą c a pewien odcień p o g a ń s t w a , k t ó r y zresztą nie zawsze na zdrowie wychodzi ( p r z y k ł a d e m s ł y n n a G ó r a K r z y ż y p r z y p o m i n a j ą c a t r o c h ę świątynie Trzeciego Ś w i a t a , gdzie korzenie się przed niepojętą t r a n s c e n d e n t n ą siłą w pewnym stopniu p r z e w a ż a nad chrześcijańską w o l n o ś c i ą i g o d n o ś c i ą ) . Są ogromne i ciekawe dzieje L i t w y , k t ó r e z o s t a ł y częścią k a ż d e g o z nas, c h o c i a ż nie zawsze umiemy i n t e g r o w a ć je w p e ł n y m wymia­ rze Jest i tradycja tolerancji p o c h o d z ą c a chyba z c z a s ó w Wielkiego Księstwa i tak n a p r a w d ę nigdy nie utracona" klisze ksenofobiczne proponowane przez i n t e l e k t u a l i s t ó w i podchwytywane przez p o l i t y k ó w rzadko znajdują wy­ dźwięk masowy i na t y m polega moja nadzieja że L i l a n i e zostanie d r u g ą Serbia Sa cechy narodowe mniei w s p a n i a ł e lecz t a k ż e charakterystyczne i częste Z a l i c z y ł b y m do nich np o g ó l n y b r a k i n o c z u c i a ^ u m o ^ mezbyt d u ż a d świat? n i e c h ę ć . i o l ^ ^ ^ ^ r ^ m i S ^ S ^ z r e a l t W s t o s u n k k m i sił (fu chyba n a i b a r S S y c z n e g ^ 5 S S ? S n A więc k o ń c z ę prawie tak samo jak G i r n i u s : problem charakteru litewskiego jest problemem rzeczywistym. I cho­ ciaż niezbyt z n i m się zgadzam, jestem tak samo j a k on o p t y m i s t ą . P r z e t r w a l i ś m y w bardzo trudnych warunkach i nawet u t w o r z y l i ś m y w tych warunkach w ł a s n e elity - nie zawsze nienaganne, ale mniejsza o to. U t w o r z y l i ś m y to, czego nie mieliśmy chyba nigdy s p o ł e c z e ń s t w o wielowarst­ wowe. Z d o b y l i ś m y na zawsze swoją stolicę. Bardzo dobrze o p a r l i ś m y się rusyfikacji (chociaż sowietyzacji m o ż e mniej). Nigdy zresztą nie m i a ł e m - w o d r ó ż n i e n i u od niejednego z moich z i o m k ó w - najmniejszych w ą t p l i w o ś c i w z d o l n o ś ć przetrwania narodu. Pozostaje nam teraz t y l k o z r o z u m i e ć że ż a d n e wynarodowienie i chyba nawet ż a d n e prawdziwe n i e b e z p i e c z e ń s t w o z z e w n ą t r z - n a m j u ż nie z a g r a ż a . Za­ grażała przede wszystkim własne paranoie i kompleksy m o g ą c e p r o w a d z i ć do jałowego z a m k n i ę t e g o p r y m i t y w ­ nego życia. ' Miłość do ojczyzny oznacza nie t y l k o - i m o ż e nie przede wszystkim praktykowanie jej m o w y i obyczaju. Ta grupa narodowa, do której należę przez urodzenie albo wychowa­ nie, n a k ł a d a na mnie pewien o b o w i ą z e k , k t ó r y jest jedno­ cześnie o b o w i ą z k i e m wobec ludzkości (jeżeli c o ś takiego jak o b o w i ą z e k wobec ludzkości istnieje, a podejrzewam, że istnieje). Polega ona na p o d t r z y m y w a n i u , utrwalaniu, stwa­ rzaniu pewnych w a r t o ś c i , takich j a k prawda, p i ę k n o , a t a k ż e krytyczny stosunek do swoich i d o siebie. L I T W A 1993 L U D N O Ś Ć - ogółem mniejszość polska mniejszość rosyjska mniejszość ż y d o w s k a mniejszość b i a ł o r u s k a i inne WILNO w tym Polaków 3.700.000 ok. 290-300.000* ok. 280.000 ok. 4.000 ok. 150.000 660.000 ok. 118.000 • r ó ż n e ź r ó d ł a , oficjalne i szacunek P o l a k ó w 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f2184faa39eedbcb17833e930612a2e.pdf 5cfc4e9b09fff3e99b368b7e60b56642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3700 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.64-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LSKA SZTUKA LUDOWA ч a NR 2 P A Ń S T W O W Y i R O K V I I I I N S T Y T U T 1 9 5 S Z T U K ��Na Zabawka z drzewa „Młody okładce: 20 c m . W y k . W i t o l d Surowiecki, uczeń piątej k l a s y P a ń s t w o w e g o L i c e u m T e c h n i k P l a s t y c z n y c h w G ó r a l " . 20 X Zakopanem. ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Aleksander Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery redaktora naczelnego), Piwocki, D r Roman fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja i korekta: Jerzy REDAKCJA i ADMINISTRACJA Wojciechowski. Bokiewicz. PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI Mgr Rein(redaktor �POLSKA S Z T U K A DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T U K I T R E Ś Ć : str. Roman Janina f Michał Stanisław Leszek Rosen-Przeworska O u b i o r z e chłopskim o d X I I I do Renesansu Walicki Wallis Maria Maria Zofia FTOK Frankowski Greniuk Przeździecka Przeździecka Szromba 1 9 5 4 P A Ń S T W O W Y 67 wieku 79 O n o w ą interpretację pojęcia „ C h r y ­ stusa F r a s o b l i w e g o " 100 Słownik dowych 104 górnośląskich Malowane Dzięgiel Eugeniusz Piotr A k t u a l n e z a g a d n i e n i a przemysłu p a ­ miątkarskiego Reinfuss wyrażeń l u ­ kafle z Rybnej . 109 R e c e n z j a książki: B i e l i c e r W . N . N a r o d n a j a odezda U d m o r t o v , m a t e r i a ­ ły к e t n o g e n e z u " 119 R e c e n z j a książki: R o m a n R e i n f u s s „Polskie d r u k i l u d o w e n a płótnie" 121 Wystawa pokonkursowa sztuki i rę­ kodzieła l u d o w e g o w G r a j e w i e . . 123 Wystawa sztuki ludowej szowie M a z o w i e c k i m 124 VIII powojenny krakowskich . w konkurs . Toma­ szopek MARZEC-KWIECIEŃ I N S T Y T U T 126 NR 2 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb18aac2390aca36c957ea497ae4e087.pdf 6ac5945e89dc8c6617c26d622168f620 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:342 Title A name given to the resource Z działalności Zespołu Etnograficznego IHKM PAN w Toruniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1, s.344-347 Creator An entity primarily responsible for making the resource Znamierowska-Pruefferowa, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KUJAWY Prace pod kierunkiem MARIA M. Znamierowskiej-Priifferowej ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z DZIAŁALNOŚCI ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 1HKM PAN Głównym zamierzeniem badawczym toruńskiego Zespołu Etnograficz­ nego Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk jest opracowanie monografii etnograficznej terenu Kujaw. Prace nad tą monografią podjęto na razie na jednym odcinku tematycznym, ludowego budownictwa. Założenia teoretyczne monografii wypracowywano już w okresie poprzedzającym powstanie Zespołu, a więc przed rokiem 1954 względnie, jeżeli włączyć do historii współpracy ośrodka toruńskiego z I H K M P A N wcześniejszy okres prac zespołowych nad Polskim Atla­ sem Etnograficznym podjętych przez Komisję Organizacyjną I H K M , planowano: Historia b a d a ń . Opracowywanie budownictwa ludowego na Kujawach wynikło z prac rozpoczętych przez Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Działu Etnograficznego Muzeum w To­ runiu. W 1948 r. rozpoczęto gromadzenie materiałów do kultury ludo­ wej Kujaw w celu opracowania monografii tego terenu. Na wybór terenu badań niewątpliwie wpłynęła bliskość Kujaw od Torunia, pozwalająca na dużą oszczędność w zakresie kosztów podróży. Dzięki zasiłkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz współ­ pracy z Działem Etnograficznym Muzeum w Toruniu już do 1954 r. zebrano materiały do rybołówstwa, hodowli zwierząt, pszczelnictwa, uprawy roślin, przygotowywania i przechowywania pokarmu, niektórych rzemiosł i plastyki ludowej oraz stroju. Ten ostatni temat opracowany przez H . Mikułowską, opublikowany z inicjatywy i przy zasiłku Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był przedmiotem pracy magisterskiej. Zebrano też i opracowano, również jako pracę magisterską, materiały dotyczące kujawskich obrzędów weselnych. Prace te wykonane były przy katedrze etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W ra­ mach prac innych katedr opracowano mapę pralasu Kujaw. Rozpoczęte �PRACK ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 345 i kontynuowane jest do chwili obecnej opracowywanie bibliografii etno­ graficznej i historycznej Kujaw. Zgromadzono też pewne materiały do ludowej twórczości ustnej. Dodać należy,. iż Oddział toruński Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego od początku swego istnienia usiłował koordynować prace etnograficzne tego ośrodka. I obecnie, gdy rozpoczęte już przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze badania terenowe przejął Zespół Etnograficz­ ny Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Toruniu, dążymy nadal do tego, aby wysiłki dotyczące badania Kujaw skupić w jednej komórce koordynującej pracę różnych ośrodków nau­ kowych. Od szeregu lat odbywają się w Toruniu posiedzenia naukowe o charakterze seminariów, skupiające nie tylko małą grupkę etnografów, lecz również przedstawicieli historii, a w latach ubiegłych także socjologii. Celem dyskusji jest właściwe postawienie p r o b l e m u b a d a ń mają­ cych doprowadzić do odtworzenia historii kultury ludowej terenu Kujaw na szeroko zakreślonym tle środowiska naturalnego i środowiska kultu­ ralnego z uwzględnieniem historii badanego terenu i przemian zacho­ dzących aż do chwili obecnej. Ośrodek toruński pragnie, aby badania dotyczące Kujaw objęły cało­ kształt kultury ludowej łącznie z folklorem, muzyką i tańcem ludowym. Wprowadzeniem do tych zagadnień będzie omówienie w oddzielnym wyczerpującym artykule materiałów archeologicznych z tego terenu oraz przygotowanie pracy pt. Historyczne podłoże kształtowania się kul­ tury ludowej Kujaw, uzupełnionej rozprawą szczegółową o osadnictwie holenderskim na Kujawach. Przeprowadzane obecnie z ramienia I H K M P A N prace w zakresie budownictwa Kujaw są jednym z pierwszych etapów realizacji naszych zamierzeń opartym o systematyczne badania terenowe całych Kujaw na jednym na razie odcinku tematycznym. Z a k r e s t e r e n o w y podjętych prac obejmuje Kujawy w ich tradycyjnym zasięgu geograficznym i historycznym. Jest to obszar w du­ żej części żyznych, chociaż błotnistych, ziem nadnoteckich i nadwiślań­ skich otoczonych pierwotnie z południa i z północy pasem lasów, sto­ pniowo ustępujących przed karczunkiem i osadnictwem. Podobnie ustępu­ je przed osadnictwem osuszony szmat bagien (Bachorza) we wschodniej części omawianego terytorium. Trudno dziś mówić już o wykreśleniu na tych terenach granicy zwartego regionu geograficznego. Teren ten nie jest również jednolity, jeśli chodzi o historyczne granice administra­ cyjne ziem, kasztelanii, następnie województw inowrocławskiego i brzes­ kiego w wieku X V po X V I I I . W okresie zaborów przecina ziemie te gra­ nica polityczna niemiecko-rosyjska. W chwili obecnej obejmują Kujawy południową część województwa �MARIA 34t; ZNAM1EROWSKA-PRUFFEROWA bydgoskiego, powiaty: włocławski, aleksandrowski i inowrocławski, częś­ ciowo również bydgoski, kolski i mogileński. W granicach tych powiatów rozpoczęto współczesne badania terenowe. Wyniki badań pozwolą na określenie, o ile i dla jakiego okresu czasu (jeśli chodzi o ostatnich lat kilkadziesiąt) można mówić o etnograficznym wyodrębnieniu się regionu, który zarówno w świadomości jego mieszkańców, jak i w literaturze etnograficznej, nosi nazwę Kujaw. S t u d i a p o r ó w n a w c z e na sąsiednich terenach historycznego Mazowsza, Wielkopolski i Pomorza pozwolą na ugruntowanie wysuniętych wniosków, dotyczących ostatnich dziesiątków lat, a prace a r c h i ­ w a l n e i b i b l i o t e c z n e będą stanowić podbudowę dla wniosków historycznych, dotyczących genezy opisywanych współcześnie zjawisk. Rozbudowanie prac nad monografią jest jednak możliwe tylko w wy­ padku rozszerzenia etnograficznej placówki toruńskiej I H K M PAN, która w chwili obecnej opiera się jedynie o prace zlecone Kierownika Zespołu. Jeśli chodzi o inne prace prowadzone w t y m samym Zespole, wspom­ nieć można o zebraniu przez autorkę materiałów dotyczących merków rybackich na półwyspie Hel. Obejmują one znaki zanotowane w terenie oraz zapiski oparte o wywiady i zespołowe konferencje z rybakami. Autorka postawiła sobie za zadanie odczytanie funkcji społecznej r y ­ backich znaków własnościowych i przedstawienie ich rozwoju w perspek­ tywie historycznej. Problem ten nabiera specjalnej wagi w nawiązaniu do wykopanych w Gdańsku merków wczesnośredniowiecznych. J u ż obecnie można stwierdzić, że zebrany materiał etnograficzny rzuca świa­ tło na zagadnienie ciągłości rodów rybackich na półwyspie Helu, na ich migracje itd. Organizacja pracy terenowej dla Polskiego Atlasu Etnograficznego oraz opracowanie kwestionariusza do badań terenowych nad rybo­ łówstwem morskim i śródlądowym uzupełniają listę działalności Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Toruniu do końca roku 1955. 3HaMepoBCKa-lIpio(j)(j)epoiîa MapHH H3 A E f l T E J I b l l O C T M 3 T H O r P A < D M H E C K O F O KOJIJIEKTHBA B TOPYHE 9Tiiorpa(j)HMeCKHft B Topyne c 1954 nos KOJIJICKTHB P.YKOBOSCTBOM HuCTHTVTa npoij). m. McTopiiii MaTepiiajibHOH r . r p o B e j i n o s r o T O B K y 3THorpa(|)HHeCKHX MaTepiianoB n o B o n p o c y lłaposiioii (HaiHuan BesemiH KyjibTypH c 1948 KyHB. HaCTb STHX r . ) HJieHaMH T o p y n C K o r o KyjitTypbi 3HaMepoBCKoń-IIpH)(j)(j)epoBoii pa6oT CMJII (jwjinajia nosroTOBneHa IIojibCKoro KQK \ i T p y > K G H H K a M i i 9 T H o r p a c { ) H H e C K o r o O T s e j i a Mysen naHHH8H periioHaJitHOft yme OömeciBa B TopyHp. paHbuie Haposo- �PRACE ZESPOŁU ETNOGRAFICZNEGO W TORUNIU 347 3 a c up a u o i n Liii cpoi; i, rpy/iaM TopyacKoro aTiiorpacjiimecKoro KOJUiewTHBa M. H . M. K . npiiHaAJiewaT npeiiMyinecTBeHHo I I O J I G B L I P i i c c j i e . i O B a u i i H no iiapojrHOMy ao^HecTBy Kynn. rnasuLiii namioi nojionteir GLKT :s;i;ecb na nayiieuHe (paitTopon p y K O B O f l H i n i i x iiopeMeiiiiMii i! n o A O H i u u i i H K p e c T b H i i :m n o c n e / i n n e C T O a e T n B J I H H I I H P O T H X nepcMen na Gojiee api-miiie Tpa^nnHw j i e c T i i o r o KpeeTbmiCKoro a o j p i e e T B a . rio.neBbie paGoTu ne.incb M. OpbPionoii u oxuaTn.in 23 ,iepennii AjieKcauapo"c K o r o , BjioiLiiaBCKoro H HiioBpounaBCKoro y o a ^ o n . B C B H S J H c H a y i e m i e M Monpoca ^o.MiieHiiocTM pbiGa'ibiix |>O,IOB na u o J i y o c T p o i i c Xejib u nx iiepeceneiiiccKoro p H w e n u n . P . y n o n o ^ i i T e j i e M K O J I J I C K T H B a o s H O B p e M e t i H o Óbi.n co5pan M a T e p i i a . i i ; / l O K y w e n T a u u H : m a i ; o n . n i m i o t i c o ' C c T H o m i o c T H . T . I I . „ M e p u o n " . Maria Znamierowska-Priifferowa ETHNOGRAPHIC CENTRE A T TORUŃ Summary The work on the ethnographic monograph of the K u j a w y region was started by the Toruń Section of the Polish Ethnographic Society in 1948. I n addition to it, the Ethnographic Section of the Museum at Toruń assembled a collection of objects of material culture. In 1954 the research was taken over by the Ethnographic Sec­ tion of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences. I n the first stage a survey of rural housing in its historical aspect during the past century was made by M. Fryczowa. The survey covered 23 villages in the districts of Aleksandrów, Włocławek and Inowrocław. Besides, much factual data on the fishing associations on the Hel Peninsula were collected by M. Znamierowska-Priifferowa. The results' throw light on such problems as the occupational continuity in fishermen families on the Hel Peninsula and their migrations. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/609e8b558022a9ad69d7fe8c368da475.pdf 275ba656c2261865dadb4fe6688ba844 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:476 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:432 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ����������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a50f5b74edb663dadc108a13360b6937.pdf dd9a0ca5bcd635417367daad8c186146 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:388 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:349 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.367-432 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N T K A PROF. DR BOŻENA STELMACHOWSKA W dniu 21 listopada 1955 r. zmar­ ła w Toruniu dr Bożena Stelmachow­ ska, etnograf oddany przede wszyst­ kim zagadnieniom zachodnich i pół­ nocno-zachodnich ziem kraju, od 1946 r. profesor etnografii Uniwer­ sytetu im. Mikołaja Kopernika. Spo­ śród szczupłego grona polskich et­ nografów, kształtujących swe zain­ teresowania naukowe na uniwersy­ tetach okresu międzywojennego, Zmarła należała do najstarszych wie­ kiem i najwcześniej związanych z dydaktyczną i naukową pracą pierwszych placówek etnograficz­ nych odrodzonej Polski. Urodzona 5 X I I 1889 r. w Wielkopolsce, lata studiów spędziła w Poznaniu, gdzie również pracowała od 1920 r. w cha­ rakterze asystenta przy pierwszej Ryc. 40. Prof. dr Bożena Stelmachowska z utworzonych w okresie międzywo­ jennym Katedrze Etnologii i Etnografii prof. J. S. Bystronia. Doktorat uzyskała w 1925 r. u prof. J. Kostrzewskiego na podstawie drukowanej w tymże roku pracy System trzech epok w prehistorii polskiej. W t y m samym czasie objęła kierownictwo działu etnografii w Instytucie Bał­ tyckim opracowując tam szeroki program badań etnograficznych Pomo­ rza (druk. 1931) i przeprowadzając własne, przeważnie na ankietach oparte prace terenowe. W latach 1934—1939 była kierownikiem Muzeum Miejskiego w Poznaniu. Ponadto w miesiącach letnich gromadziła z ra­ mienia Ministerstwa W. R. i O. P. w Szkole Morskiej w Gdyni zbiory etnograficzne z terenu Pomorza. Współpracowała również z Instytutem �368 KRONJKA Zachodnio-Słowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim, redagując wy­ dawane przez ten Instytut zeszyty „Archiwum Etnograficznego". Była współpracownikiem Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejęt­ ności. Wydany przez nią w tym czasie zespól prac poświęconych kultu­ rze ludowej, a specjalnie obrzędowości zachodnich ziem Polski (Stosunek Kaszub do Polski 1932, Rok obrzędowy na Pomorzu 1933, Podkoziolek 1933, Etnografia Pomorza i Prus Wschodnich 1937, Sztuka ludowa na Ka­ szubach 1937 i in.) stał się podstawą jej habilitacji na Uniwersytecie Warszawskim w 1939 r. W okresie wojny B. Stelmachowska, wysiedlona z Poznania przez okupanta, brała udział na terenie Warszawy zarówno w organizowanych potajemnie zespołowych pracach naukowych poświęconych ziemiom za­ chodnim Polski, jak i w wykładach tajnego Uniwersytetu Zachodniego. Po ukończeniu wojny w 1945 r. wykładała jako docent na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie zorganizowała Zakład Etnografii Słowian Zachodnich. W 1946 r. została przeniesiona do Torunia, z nominacją na profesora nadzwyczajnego etnologii i etnografii. Współpracowała również z Insty­ tutem Zachodnim w Poznaniu, zaś w 1950 r. z Państwowym Instytutem Sztuki, a w latach 1954—1955 z Instytutem Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. B. Stelmachowska wykształciła spory zastęp uczniów, którzy brali udział w organizowanych przez nią przez szereg lat zespołowych etno­ graficznych badaniach terenowych Pomorza Gdańskiego i Zachodniego. Sama brała udział w pracach zespołowych Instytutu Zachodniego, opra­ cowując część etnograficzną w wydawnictwach poświęconych terenom Pomorza Zachodniego (1948) i Dolnego Śląska (1949). Żywo współdzia­ łała również z pomorskimi ośrodkami kulturalnymi, służąc pomocą w spra­ wach muzealnych.wygłaszając odczyty, współuczestnicząc w wielu akcjach kulturalnych itp. Etnografia polska straciła w Zmarłej nie tylko zamiłowanego pedagoga, autora szeregu rozpraw naukowych o szerokim zakresie tematycznym, lecz również społecznika dążącego do powiązania swej pracy naukowej z praktyką życia, aktualnymi wymaganiami kulturalnej i politycznej sytuacji naszych ziem zachodnich. Spuścizna naukowa B. Stelmachowskiej obejmuje nie tylko prace historyczne poświęcone najstarszym polskim i słowiańskim elementom kultury tych ziem (Z przeszłości Słowian północno-zachodnich 1930, Kultura kontynentalna i litoralna ludu 1946 i in.) czy próbom rekonstrukcji rozmieszczenia polskich grup etnicznych nej, obrzędowości czy sztuki ludowej (Zdobnictwo ludowe ziemi pyrzyckiej 1946, Ceramika Kaszubów 1951, Strój kaszubski [w druku] i in.). Znajduje w niej odbicie także żywa chęć oddziaływania na bieżące życie, ludności rdzennej Pomorza (1948) oraz opisom ludowej kultury tradycyj- �KRONIKA 369 a obserwacja procesów współczesnych prowadzi również i do uogólnień teoretycznych (Regionalizm etnograficzny na tle przykładów z współ­ czesnej tioórczości literackiej Polski zachodniej 1936, O styl i obyczaj rodzimy na Ziemiach Odzyskanych oraz Polska kultura ludowa czynni­ kiem, zespalającym Ziemie Odzyskane 1946, Na drodze do teorii sztuki ludowej 1948 i in.). Szereg prac pozostało również w rękopisie. Ich omówieniu oraz zreferowaniu wyników zespołowych prac terenowych na Pomorzu Zachodnim poświęci Redakcja „Etnografii Polskiej" specjailny artykół w najbliższym roczniku czasopisma. Anna Etnografia Polska 1 Kutrzeba-Pojnarowa 24 �DZIAŁ IV (ETNOGRAFII) INSTYTUTU HISTORII K U L T U R Y P O L S K I E J AKADEMII NAUK MATERIALNEJ Sprawozdanie Działu I V (za okres dwuletniej działalności) przedstawiane zo­ stało po raz pierwszy w Kwartalniku Historii Kultury Materialnej za rok 1956 . Tam wyjaśnione zostały powody i uzasadniona potrzeba powołania tej placówki do życia. Powody te występują w szczególnym świetle, jeśli się zważy, że Dział I V Etnografii I H K M nie powstał na bazie istniejącej już organizacji, lecz jest pla­ cówką nową, wyrosłą z najżywotniejszych potrzeb etnografii, i że o konieczności powołania do życia tej placówki zadecydowały najwyższe w ł a d z a organizujące naukę w Polsce: Polska Akademia Nauk. Dział I V I H K M reprezentuje w Polskiej Akademii Nauk n o w ą myśl etnogra­ ficzną. Wyrosła ona na gruncie przebudowy nauki polskiej i ma służyć nowym zadaniom i potrzebom realizowanym i zaspokajanym przez budowę nowego ustroju społecznego w Polsce. Toteż ustanowienie Działu Etnografii jako czwartego członu I H K M wynikało nie tylko z konieczności stworzenia w P A N reprezentacji etnogra­ ficznej, reprezentacji dyscypliny o wieloletniej tradycji i o pokaźnym dorobku ma­ teriałowym, lecz przede wszystkim z potrzeby stworzenia dla niej nowych, odpo­ wiednich w a r u n k ó w dalszego rozwoju. W procesie ideologicznego i metodologicznego dojrzewania poszczególnych nauk społecznych etnografia nie była jedną z pierwszych. Ten stan, jakkolwiek skompli­ kowany w swoich przyczynach, da się tłumaczyć przede wszystkim brakiem cen­ tralnej organizacji, która jednoczyłaby etnografów swoim programem i autoryte­ tem naukowym. Zagadnieniem tym i jego bolączkami sięgamy do stosunków m i ę ­ dzywojennych. W okresie tym bowiem etnografowie również byli bardzo słabo zorganizowani. Każdy z nich w zasadzie pracow ał w odosobnieniu, hołdując jed­ nemu z istniejących w etnografii kierunków lub rewidując go i uzupełniając we­ dług własnych koncepcji. Również i dobór problematyki i tematyki badawczej kształtował się po linii zainteresowań indywidualnych. Słuszność i celowość wy­ boru opierała się i była w praktyce usprawiedliwiona jedynie formatem reprezen­ towanego warsztatu naukowego. Przy takim ułożeniu się stosunków przewodzenie naukowe przypadło .katedrom uniwersyteckim. Ile było katedr (6), tyle było kie­ runków szkolących młodą kadrę i tyle też ośrodków dyspozycji myśli etnograficznej. 1 r Placówki takie, jak Polskie Towarzystwo Etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze czy też muzea, pod względem przewodzenia naukowego właściwie nie odgrywały większej roli. O wiele większą rolę w sensie kierowania rozwojem dy­ scypliny nas interesującej odegrały w tym czasie Komisja Etnograficzna P A U i reprezentacja etnograficzna w Instytucie Antropologicznym Towarzystwa Nau- -i- • ' D y n o w s k i , Zagadnienie historii kultury materialnej w dzisiejszej etno­ grafii polskiej i działalność Działu IV Instytutu Historii Kultury Materialnej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 4: 1956, nr 2, s. 343-360. �KBONIKA 371 kowego Warszawskiego. Działalność tych placówek zaznaczyła się zwłaszcza w za­ kresie polityki wydawniczej i ustalania profilu publikowanych prac. Jakkolwiek wojna i okupacja całkowicie zburzyły przedstawiony w y ż e j stan rzeczy i jego podstawy, niemniej po 1945 r. w dziele odbudowy etnografii w y s t ą ­ pił szereg elementów dających się nawiązać do dawniejszych tradycji. Rzeczą n a j ­ ważniejszą jest nawrót do przewodzenia katedr w życiu etnograficznym i do sku­ piania całej uwagi na potrzebach lokalnych, występujących w poszczególnych ośrodkach uniwersyteckich. Wprawdzie bezpośrednio w latach powojennych troska o przysłowiowe „własne podwórko" posiadała obiektywne uzasadnienie, niemniej h a m o w a ł a ona w sposób najistotniejszy proces krystalizowania się koncepcji, które mogłyby skoordynować i zespolić prace poszczególnych ośrodków naukowych. Z a ­ hamowania te szczególnie ostro d a w a ł y się we znaki przy rewidowaniu stosunku do przeżytków i pozostałości dotychczasowych założeń metodologicznych. Nieujednolicona akcja przyswajania sobie marksistowskiej metody naukowej w pra­ cy badawczej oraz brak szerszej płaszczyzny porozumiewania się opóźniały przede wszystkim dokonanie z nowych pozycji metodologicznych przeglądu i .oceny do­ tychczasowego dorobku etnografii. Toteż jakkolwiek prace w tym zakresie prowa­ dzone były w katedrach niemal od 1946 r. i próby dyskusji nad osiągniętymi re­ zultatami podejmowano w różnych terminach, zwłaszcza na bazie organizacyjnej P T L -, nie dały one pełniejszych w y n i k ó w i nie utorowały drogi do powstania cen­ tralnego planu naukowo-badawczego ani też do jednolitej reprezentacji etnogra­ ficznej. Jest to niewątpliwie jeden z głównych powodów, dla którego zarówno w pra­ cach przedkongresowych, jak i na I Kongresie Nauki Polskiej etnografia nie po­ siadała wyraźniej zaznaczonego miejsca. W tych warunkach do rozwiązywania z a ­ gadnień postawionych przez I Kongtres Nauki Polskiej przed każdą z dyscyplin naukowych mogli etnografowie przystąpić tylko zrzeszając się w nowe formy organizacyjne, jak najbardziej reprezentatywne i odpowiadające aktualnym po­ trzebom dyscypliny. W oparciu o działający już od 24 V 1952 r. Podkomitet Historii Kultury Mate­ rialnej została w dniu 30 I 1953 r. powołana w e w n ę t r z n a Komisja Etnograficzna, której zadaniem było przestudiowanie wszystkich zagadnień najżywotniej obcho­ dzących etnografów i wypracowanie ogólnopolskich planów naukowo-badawczych oraz form organizacyjnych, w oparciu o które można byłoby przystąpić do budowa­ nia nowych dróg etnografii polskiej. Komisja Etnograficzna ukonstytuowała się w składzie następującym: przewod­ niczący — prof. dr Kazimierz Moszyński, jego dwóch zastępców: prof. dr Witold Dynowski i prof. dr Józef Gajek oraz członkowie: pirof. dr Kazimierz Dobrowolski, prof. dr Eugeniusz Frankowski, doc. dr Adolf Nasz i prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Zastępca przewodniczącego, prof. dr Dynowski, wszedł jednocześ­ nie jako stały delegat Komisji Etnograficznej do Komisji Organizacyjnej I H K M . Jakkolwiek w życiu etnograficznym brak centralnej komórki opiniującej, planującej i koordynującej wszystkie prace badawcze w zakresie etnografii dawał się bardzo dotkliwie odczuwać i w sposób wybitnie szkodliwy ciążył na rozwoju 2 Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (memoriał opracowany przez Konferencję etnografów), „Lud", R. 39: Kraków 1952, s. 626-629. Por. również sprawozdanie O. G . [O. Gajkowa], Konferencja etnografów w Krakowie 17-19 I I 1951, tamże s. 624-625, oraz A. K . [A. Kutrzeba-Pojnarowa]. Obrady etnografów, „Polska Sztuka Ludowa", R. 5: 1951, nr 1-2, s. 59. �KRONIKA 372 dyscypliny, niemniej Komisja Etnograficzna, która miała luką tą wypełnić, na wstąpię swojej działalności od razu napotkała zasadnicze trudności. Stan rzeczy bowiem, który narósł .od 1945 r., kazał się liczyć z koniecznością (przynajmniej na pierwszym etapie) wydzielenia spod kompetencji Komisji szeregu dziedzin rzeczowo jak najbardziej powiązanych z przedmiotem i kręgiem zaintere­ sowań etnografii. W ten sposób ze względu na istniejący już stan faktyczny wy­ dzielono spod kompetencji Komisji Etnograficznej działy sztuki ludowej i folkloru, zorganizowane w P I S i I B L . Otwarta pozostała również kwestia stosunku do działalności P T L , które po 1946 r. znacznie wzmogło s w ą aktywność. Niezbyt w y ­ raźnie można było ustalić stosunek Komisji do naukowo-badawczej działalności m u z e ó w etnograficznych. Jedynie współpraca z katedrami, to' znaczy z komórkami, które dotychczas kierowały życiem etnograficznym szkoląc młode kadry i prze­ wodząc pracom naukowo-badawczym, nie nastręczała żadnych trudności organiza­ cyjnych i stwarzała najmocniejszą i realną podstawę dla wszystkich nowych kon­ cepcji. Pierwszy etap prac Komisji Etnograficznej został zamknięty podsumowaniem i oceną dorobku naukowego etnografii polskiej. Dokonano tego w ramach działal­ ności Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej na posiedzeniu Rady Naukowej Komisji Organizacyjnej w grudniu 1952 r. (w referacie prof. K . Do­ browolskiego), łącznie z podsumowaniem i oceną dorobku naukowego archeologii polskiej i archeologii śródziemnomorskiej. Występowanie w Komisji Organizacyj­ nej I H K M obok siebie etnografii, archeologii Polski i archeologii śródziemnomor­ skiej nie było organizacyjną w y p a d k o w ą łączenia w naukach społecznych dziedzin sobie pokrewnych. Przeciwnie, jeszcze przed podjęciem prac przez K . O. I H K M związek tych dyscyplin posiadał już opracowane założenia teoretyczne i miał za sobą paroletnią próbą i doświadczenie współistnienia w ramach Studium H K M na wyższych uczelniach. O ile koncepcja połączenia studiów etnograficznych ze studiami archeologicznymi w jeden kierunek nauczania historii kultury materialnej na w y ż ­ szych uczelniach posiadała obok zwolenników również i przedstawicieli o poglądach odmiennych, to płaszczyzna organizacyjna K . O. I H K M w wielu wypadkach przy­ czyniła sią do zbliżenia dotychczas rozbieżnych zapatrywań. W trakcie montowania zrębów organizacyjnych przyszłego Instytutu Historii Kultury Materialnej w pierw­ szym rzędzie straciły s w ą wagą argumenty odnoszące sią do nazwy instytutu i ewentualnego jej w p ł y w u na zważenie problematyki badawczej etnografii do za­ kresu ludowej kultury materialnej lub na jej zubożenie przez preferowanie jednej kategorii badań nad innymi. 3 Od chwili podjęcia prac w K . O. I H K M sprawa reprezentacji etnograficznej i jej pozycji w przyszłym instytucie została postawiona jasno. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej nowej placówki naukowej jeden z członów zostaje w y ­ dzielony dla etnografii jako Dział I V Instytutu. W Dziale I V reprezentowana jest cała dyscyplina, bez jakichkolwiek z góry ustawionych ograniczeń. O kierunkach badań, doborze problematyki i tematyki badawczej, hierarchii potrzeb i kolejności podejmowania prac stanowi plan naukowo-badawczy opraco3 Por. K . M a j e w s k i , Historia kultury materialnej, „Kwartalnik Historii K u l ­ tury Materialnej", R. 1: 1953, nr 1-2, s. 3-27; J . K u l c z y c k i , Założenia teoretyczne historii kultury materialnej, tamże, R. 3: 1965, nr 3, s. 519-562; W. H o ł u b o w i e z, Uwagi o historii kultury materialnej jako nauce, tamże, s. 563-589; t e n ż e , Dyskusja na posiedzeniu plenarnym Wydziału I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk w dniu 2 lutego 1955 r. nad zagadnieniami teoretycznymi historii kultury material­ nej, tamże, s. 586-620. �KRONIKA 373 wany przez etnografów i zbudowany na podstawie krytycznie zanalizowanego do­ robku polskiej etnografii i na programie, którego założenia podstawowe zostały sformułowane we wnioskach I Kongresu Nauki Polskiej. A więc w I H K M nie nowa, lansowana z zewnątrz koncepcja miała torować drogę etnografii, lecz problematyka i tematyka własna, ujęta jak najszerzej i rozwijana w myśl założeń i osiągnięć me­ todologicznych nauki marksistowskiej w kierunku jak najściślejszego powiązania teorii z życiem i jego współczesnymi wymogami. Zjawiskiem charakterystycznym dla życia naukowego doby obecnej jest za­ cieranie się ścisłych granic między poszczególnymi naukami. Prowadzi się zna­ mienne dyskusje o przedmiocie tych nauk. Obecnie utrwala się koncepcja inte­ gralnego spojrzenia na poszczególne zagadnienia naukowe *. Jak najbardziej sprzy­ jają temu wypracowane przez naukę maksistowską podstawy teoretyczne dla całej nauki o społeczeństwie. Toteż nie przesądzając sprawy, w jakim kierunku rozwiną się studia historii kultury materialnej i w jakim zespole dyscyplin naukowych wypadnie je kontynuować w przyszłości 5, jedno jest pewne, że w żadnym z u k ł a ­ dów nie może zabraknąć etnografii. Składają się na to zarówno sam przedmiot etnografii, jak i jej dorobek do­ tychczasowy oraz stale prowadzone prace badawcze nad kulturą materialną i jej przeobrażeniami. W dorobku etnografii nie tylko został zebrany bardzo obfity materiał dotyczący kultury materialnej i jej rozwoju u różnych ludów, lecz co jest nie mniej ważne, że w podejmowanych opracowaniach tego materiału i w próbach ujęć syntetycznych bodaj że najwyraźniej zaznaczyły się poszczególne etapy for­ mowania się myśli badawczej wokół tematyki i problematyki kultury materialnej. W dorobku etnografii, jak w żadnej innej dziedzinie, dadzą się ustalić p o w i ą ­ zania prowadzące od zalążków zainteresowań „kunsztami technicznymi" do aktual­ nych celów poznawczych, do integralnego spojrzenia na problematykę i tematykę historii kultury materialnej. Tematyka i problematyka kultury materialnej w etnografii stanowią specjalne ogniwo nawiązujące do pozytywnych stron dorobku szkoły ewolucjonistycznej i właściwych dróg rozwoju myśli etnograficznej. Powrót tej tematyki na warsztat pracy n a u k o w c ó w może być podkreślony w rozwoju myśli etnograficznej jako osobny etap, w y m a g a j ą c y jeszcze specjalnych studiów i krytycznego spojrzenia. Wiąże się on niewątpliwie z doświadczeniami w zakresie studiów nad kulturą duchową' i społeczną, trudnościami, jakie przy tym w y s t ę p o w a ł y , i stwierdzeniem, że wytwory kultury materialnej oraz narzędzia pracy i umiejętności techniczne, jak również związane z . nimi nazewnictwo są najbardziej uchwytnymi elementami w procesie przemian kulturowych, na podsta­ wie których w pracach nad rekonstrukcją przeszłości można uzyskać możliwie najpełniejsze efekty. Dziedzina kultury materialnej na tym etapie rozwoju myśli etnograficznej staje się płaszczyzną, na której spotykają się studia etnograficzne ze studiami archeologicznymi i językoznawczymi. 4 Z przemówienia prof. K . Dobrowolskiego podsumowującego konferencję ro­ boczą Działu I V w 1955 r. Na obecnym etapie współpracy czterech dyscyplin złączonych w Instytucie daje się odczuć potrzeba dokooptowywanla specjalistów, przedstawicieli innych dys­ cyplin naukowych. W miarę jak będą dojrzewały wspólne cele badawcze, potrzeba ta będzie niewątpliwie stale wzrastała. Zagadnienie to szczególnie ostro rysuje się w pracach etnograficznych, wymagających jak najściślejszej współpracy z j ę ­ zykoznawcami, 5 �K R O N I K A 374 W tym świetle jest rzeczą zrozumiałą, że przy zakładaniu zrębów pod dużą koncepcję integralnego spojrzenia na problematykę historii materialnej nie mogło brakować etnografii. Niezależnie od racji przedstawionej w y ż e j istniały także i inne w a ż n e powody, żeby na bazie planowo organizowanych badań nad kulturą materialną podjąć próbę zjednoczenia działalności naukowej etnografów. Badania bowiem sposobu pro­ dukcji, łączącego w sobie siły produkcji i odpowiadające im stosunki produkcji, sposobu określającego rozwój wszystkich innych dziedzin życia społeczeństwa, cha­ rakter instytucji politycznych i poglądów, idei i teorii, kultury i zagadnień ś w i a ­ domości narodowej stanowiły najkrótszą i najpewniejszą drogę wiodącą do prze­ budowy metodologicznej etnografii polskiej. Bardziej zwarte skupienie się wokół zagadnień wyrastających z procesu zmian i przebudowy ludowej kultury mate­ rialnej w Polsce było nieodzowną koniecznością i warunkiem, których urzeczywist­ nienie zapewniało etnografii polskiej dalszy pomyślny rozwój. Włączając się na bazie prac Komisji Organizacyjnej do wspólnego dzieła bu­ dowy I H K M Komisja Etnograficzna jednocześnie zakłada fundamenty własnej re­ prezentacji w nowo powstającej placówce naukowej. Prowadzone w ciągu całego 1952 r. prace przygotowawcze zarówno w dziedzinie planowania i ustalania wy­ tycznych dla prac naukowo-badawczych, jak i w części zapewniającej tym pracom oparcie organizacyjne zostały w dniu 19 X I 1953 r. usankcjonowane aktem powo­ łania Instytutu Historii Kultury Materialnej. W czteroczłonowej strukturze organizacyjnej I H K M działalność wszystkich czterech działów została podporządkowana Radzie Naukowej i wspólnej Dyrekcji. W Radzie Naukowej Instytutu etnografię reprezentowali od 1953 r. następu­ jący profesorowie: Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski, Józef Gajek, K a z i ­ mierz Moszyński i Adolf Nasz . Natomiast do Dyrekcji Instytutu z ramienia I V Działu (Etnografii) początkowo wszedł prof. K . Moszyński i jako jego stały zastępca prof. W. Dynowski. Prof. W. Dynowski od chwili powołania Instytutu kieruje również Działem I V . Praca naukowa w Dziale I V , podobnie jak i w trzech innych członach I H K M , zorganizowana jest w zakładach, pracowniach i zespołach. Nie jest bynajmniej dziełem przypadku, że zakłady, pracownie i zespoły etnograficzne I H K M usta­ nowione zostały w miastach uniwersyteckich. Pomijając bowiem całokształt korzyst­ nych warunków, ściśle związanych z siedzibami życia uniwersyteckiego, sprzyjają­ cych prowadzeniu prac badawczych (zorganizowane zespoły pracowników nauko­ wych, biblioteki, centralne zbiory muzealne, archiwa itp.), istniały poza tym w et­ nografii zupełnie specjalne powody, żeby jak najbardziej zacieśnić współpracę Działu I V z etnografią uprawianą przede wszystkim na wyższych uczelniach. Jak już zostało powiedziane, scalenie prac badawczych w zakresie etnografii mogło być podjęte tylko w oparciu o dotychczasową działalność katedr uniwersyteckich. Toteż z chwilą powołania I H K M prace zapoczątkowane w Komisji Etnograficznej nad nową organizacją interesującej nas dyscypliny od razu zostały przejęte przez sieć placówek Działu I V I H K M , czerpiących pomoc przy realizowaniu programu przebudowy myśli etnograficznej z autorytetu a doświadczenia naukowego katedr. 6 Dział I V rozpoczął swą działalność naukowo-organizacyjną w oparciu o trzy ośrodki uniwersyteckie: w Krakowie, Warszawie i Poznaniu. Kierownictwo prac zakładu krakowskiego I H K M P A N objął i prowadził w przeciągu pierwszych kilku 6 W 1957 r. skład Rady Naukowej, jeśli chodzi o udział w niej przedstawicieli etnografii, uległ znacznemu poszerzeniu. �KRONIKA 375 miesięcy prof. K . Moszyński. Zakład warszawski organizował się pod kierownic­ twem prof. W. Dynowskiego, poznański zaś pod kierownictwem prof. J . Gajka. W zakładzie krakowskim splatały się dwa równolegle uprawiane kierunki badaw­ cze, z których jeden pod kierownictwem prof. K . Dobrowolskiego odbiegał od ujęć dotychczasowych, rozszerzając zainteresowania etnograficzne także na problematykę kultury robotniczej oraz kształtowanie się współczesnej kultury socjalistycznej. Zmiany, jakie zaszły w Dziale I V od chwili powołałnia I H K M i doprowadziły do stanu rzeczy istniejącego obecnie, wyraziły się przede wszystkim ustanowieniem nowych pracowni i zawiązaniem nowych zespołów, przeniesieniem siedzib z a k ł a ­ d ó w oraz pewnymi przesunięciami personalnymi, przede wszystkim na stanowi­ skach kierowniczych. W okresie sprawozdawczym na miejsce ustępującego z Dyrekcji Instytutu prof. K. Moszyńskiego wszedł prof. W. Dynowski. W tym samym czasie Zakład Etno­ grafii I H K M w Poznaniu wraz z jego kierownikiem prof. J . Gajkiem został prze­ niesiony do Wrocławia. W zamian w Poznaniu ustanowiono pracownię etnogra­ ficzną pod kierownictwem dr Marii Frankowskiej. Również w tym czasie (od 1954 r.) zostały zawiązane zespoły etnograficzne I H K M w Łodzi i w Toruniu. Zespół w Ł o ­ dzi kierowany jest przez prof. Kazimierę Zawistowicz-Adamską, natomiast zespół w Toruniu przez prof. Marię Znamierowską-Pruferową. Pracownia poznańska i ze­ społy w Toruniu i Łodzi organizacyjnie związane są z zakładem warszawskim. Od 1954 r. zakładem krakowskim przestał kierować prof. K . Moszyński; kierownic­ two objął prof. Mieczysław Gładysz. Wycofując się z prac organizacyjnych zarówno prof. K . Moszyński, jak i prof. K . Dobrowolski pozostali nadal głównymi konsul­ tantami prac naukowych, prowadzonych zarówno w I V Dziale, jak i w zakładzie krakowskim. Również i w zakładzie warszawskim zaszły pewne przesunięcia; po­ cząwszy bowiem od 1954 r. faktyczne kierownictwo pracami tej placówki przejęła docent Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Przy zakładaniu podstaw pod n o w ą organizację etnografii w Polsce jedną z głównych trosk Komisji Etnograficznej było zabezpieczenie realnie pomyślanych projektów i planów od strony budżetowej. Z zaopatrzenia budżetowego' i wypo­ sażenia I H K M w etaty pracowników naukowych i administracyjnych Dział I V otrzymał w e d ł u g . u s t a l o n e g o przez Dyrekcję klucza łącznie 23 etaty, w tym 5 eta­ tów samodzielnych pracowników naukowych i 18 etatów pomocniczych pracowni­ ków naukowych w stopniu adiunktów i asystentów. Niezależnie od puli etatów do dyspozycji Działu I V przyznane zostały sumy, z których zatrudniono na w a r u n ­ kach u m ó w zleconych i na warunkach zatrudnienia w niepełnym wymiarze godzin przeciętnie 15 osób w ciągu roku . Niezależnie od funduszu płac budżet Działu I V na rok 1953, jak i budżety w latach następnych uwzględniały także pozycje na pokrycie kosztów badań terenowych i w y d a t k ó w na zakup przyborów i pomocy naukowych. 7 Stworzenie stosunkowo szerokich i przede wszystkim stabilizowanych podstaw finansowych na potrzeby naukowe etnografii posiada zupełnie specjalną w y m o w ę . W dziejach etnografii polskiej jest to wydarzenie bez precedensu. Toteż w oparciu o te podstawy przy korzystnie rysujących się dalszych perspektywach Komisja Etnograficzna mogła przystąpić do opracowania roboczego planu badań naukowych na 1953 r. i planu na dalszą przyszłość. Rzecz prosta, że nie wszystkie wnioski, które się nasunęły przy sporządzaniu, tego rodzaju programu, mogły być wzięte w rachubę. Przy całej ich różnorodności, 7 Ten układ budżetu Działu uległ niewielkim zmianom w ciągu lat następnych. �376 KRONIKA wymagającej niejednakowego podejścia i bardzo różnych środków realizacji, wszystkie bez w y j ą t k u w s k a z y w a ł y na potrzebę scalenia w y s i ł k ó w naukowych etnografów i skupienia się przede wszystkim na pracach zmierzających do u s u n i ę ­ cia niedostatków w dotychczasowej inwentaryzacji materiałów etnograficznych. Przed Komisją Etnograficzną stanęło więc zadanie wypracowania takich podstaw naukowo-organizacyjnych, które nie tylko z a p e w n i ł y b y przy pomocy wszystkich realnych środków wydobycie z szybko zanikającego materiału terenowego nowych, brakujących treści dokumentacyjnych, lecz również na których można byłoby oprzeć nowe formy pracy naukowej, jednoczącej etnografów w torowaniu w ł a ś c i ­ wych dróg rozwojowych etnografii. Stan faktyczny w etnografii, wyrażający się w swych najsłabszych punktach skutkami rozbicia organizacyjnego działalności naukowej etnografów, nakładał na Komisję Etnograficzną również i dodatkowy obowiązek przeprowadzenia szerokiej dyskusji na temat przedmiotu, zakresu i metod badawczych etnografii. Pomijając bowiem sprawę uregulowania kompetencji przyszłej reprezentacji etnograficznej w tworzącym się Instytucie Historii Kultury Materialnej istniała także potrzeba wymiany zdań co do przedmiotu i zakresu interesującej nas dyscypliny, przede wszystkim w celu sprecyzowania szeregu pojęć i stwierdzenia przesunięć, które tu 'zaszły w związku z nowymi zadaniami stojącymi przed etnografią. Przy opracowywaniu planów naukowo-badawczych, podobnie jak i przy precy­ zowaniu zadań nowo powstającej placówki, Komisja Etnograficzna musiała się liczyć ze stanem faktycznym, narosłym w etnografii od 1945 r. Innymi słowy, licząc się z wydzieleniem spod kompetencji Komisji Etnograficznej szeregu dziedzin etno­ grafii i brakiem wyraźniej sprecyzowanego stosunku do działających już placówek etnograficznych, trzeba było stworzyć taki plan naukowo-badawczy, w którym obok problematyki naukowej musiała być także mocno zaznaczona koncepcja „otwartych drzwi" dla współpracy wszystkich etnografów. Po przeanalizowaniu mogących w e j ś ć w rachubę rozwiązań ustalono, że płaszczyzną, na której mogą i mają się połączyć wszyscy etnografowie, ma być praca nad Polskim Atlasem Etno­ graficznym. Polski Atlas Etnograficzny winien s i ę stać ogólnopolską pracą etnografów, rea­ lizowaną z 'założeniem stworzenia wielostronnie opracowanej bazy materiałowej, która ma uzupełnić luki istniejące i która ma służyć również jako pomoc w kształ­ towaniu się nowej tematyki, będącej odzwierciedleniem przemian, jakie dokonywają się w Polsce. Toteż prace nad P A E uznano za naczelne, podporządkowujące sobie wszystkie inne, zarówno pod względem obsady pracownikami naukowymi, jak i od strony budżetowej. Z myślą o jak najpełniejszej inwentaryzacji materiałów etnograficznych po­ stanowiono również, obok prac nad P A E albo w oparciu o materiał zdjęć atlaso­ wych, podjąć lub kontynuować dalej rozpoczęte przy innych okazjach tzw. badania stacjonarne. Materiały uzyskane przy stosowaniu tych form inwentaryzacji winny stać Się podstawą do opracowań wielodziałowych monografii regionalnych, mono­ grafii wsi reprezentacyjnych lub do monograficznego opracowania zagadnień szcze­ gółowych. Do ostatniej kategorii opracowań należałyby także efekty badań pro­ wadzonych nad kulturą ludności robotniczej. U c h w a ł y Komisji Etnograficznej zostały przekształcone w n o w ą organizację badań, zanim jeszcze powołano do życia I H K M . W pracach organizacyjnych nad P A E Komisja Etnograficzna w pełnym skła­ dzie brała jak najbardziej czynny udział. Na wspólnych zebraniach przeanalizo­ wano i omówiono dotychczasowe próby i sposoby kartowania zjawisk kulturowych �KRONIKA 377 w Polsce, poświęcając szczególną u w a g ę doświadczeniom organizacyjnym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które również przed kilku laty starało się bliżej podejść do zagadnień atlasowych i nawet poczyniło szereg prób terenowych. K o ­ misja Etnograficzna w s p ó l n y m w y s i ł k i e m ustaliła także wytyczne do wypracowa­ nia podstaw teoretycznych P A E , w y s u w a j ą c jednocześnie szereg projektów do planu i techniki prac atlasowych. W toku przygotowań Komisja ze swego składu wybrała prof. dra J . Gajka, powierzając mu kierownictwo całokształtem prac P A E . W roku następnym, gdy sprawy P A E objął przede wszystkim prowadzony przez prof. J . Gajka Zakład Etnografii w Poznaniu (przeniesiony następnie do Wrocławia), po chwilowym wycofaniu się z tych prac prof. K . Moszyńskiego, współdziałał z naczelnym redaktorem P A E Komitet Redakcyjny P A E , złożony z niektórych samodzielnych pracowników także innych (poza Poznaniem czy Wrocławiem) pla­ cówek etnograficznych . 8 W roku 1953 cały aparat, którym dysponowała Komisja Etnograficzna, został nastawiony na inwentaryzację materiałów etnograficznych na potrzeby P A E . Prace nad P A E , podjęte przez Komisję Etnograficzną, były pierwszą w dziejach etnografii polskiej imprezą zakrojoną na tak szeroką skalę. Mimo szeregu jeszcze niedociągnięć w y t y c z y ł y one kierunek badań atlasowych na lata następne. Już wtedy ustalono liczbę badań, ich rozmieszczenie oraz czas przeznaczony na pracę w jednej wsi. Przyznano również dziedzinie produkcji rolnej i hodowlanej (do­ piero w trzecim roku badań wprowadzane 'zostały także zagadnienia związane z budownictwem gospodarczym) pierwszeństwo przed innymi tematami z zakresu ludowej kultury materialnej. Podjęcie systematycznych studiów nad materialnymi warunkami bytu ludu polskiego pozwoliło głębiej i pełniej rozumieć klasową treść kultury ludowej. Rozpoczęcie tych studiów od badań nad rolnictwem ludowym umożliwiło etnografii włączenie się do badania polskiego procesu historycznego od strony najwłaściwszej. Podniesienie prac nad P A E do rzędu naczelnych poczynań Komisji Etnogra­ ficznej i Komisji Organizacyjnej I H K M miało także inny sens. Zmontowanie bo­ wiem zdjęć atlasowych na stosunkowo bardzo gęstej siatce punktów terenowych (332), równomiernie rozplanowanych na ziemiach Polski, stwarzało jednocześnie najbardziej w ł a ś c i w e oparcie dla kontynuowania bądź podjęcia innego typu i n ­ wentaryzacji materiałów etnograficznych (tzw. badania stacjonarne), niezbędnej dla opracowań monograficznych. W przeciwieństwie do zdjęć atlasowych, wymagających uruchomienia od razu odpowiednio dużych i stale narastających budżetów, inwentaryzacja materiałów etnograficznych dla opracowań monograficznych mogła być, w zależności od po­ stulowanych zadań, prowadzona bardzo różnymi środkami. Badania stacjonarne można w i ę c było rozpocząć w m a ł y m zakresie i nikłymi środkami, w miarę zaś potrzeb poszerzać je, stawiając sobie coraz to bardziej ambitnie zarysowane cele i bardziej rozbudowane zadania naukowe. Co w i ę c e j , przy inwentaryzacji prowa­ dzonej w oparciu o badania stacjonarne można było całą pracę rozłożyć na dłuższe etapy i przed jej ostatecznym ukończeniem, na przykład na tle projektowanej monografii wsi lub regionu, publikować materiały dla każdego tematu osobno. Toteż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przy braku centralnej organizacji i ogólno­ polskiego planu naukowo-badawczego, zabezpieczającego odpowiednią i regularną pomoc finansową ze strony państwa, ten typ badań terenowych (prowadzonych 8 Skład Komitetu Redakcyjnego P A E podany został w drukowanym Sprawozdaniu z prac atlasowych Z. S t a s z c z a k ó w n y . poniżej �378 KRONIKA w małej skali) stał się niezmiernie popularny. Nawrót do tych tradycji w dobie powojennej był zjawiskiem całkiem naturalnym i uzasadnionym. Jednocześnie bowiem z odbudową życia naukowego dojrzewała również inicjatywa eksploracji terenowej. Badania o typie stacjonarnym podejmowano z pasją, lecz bardzo nikłymi środkami i prowadzono je od 1946 r., przede wszystkim w katedrach uniwersytec­ kich, muzeach etnograficznych, jak również w ramach działalności P T L . Komisja Etnograficzna rozpoczynając swą działalność jako czynnik c a ł k i e n nowy w dotychczasowym życiu etnograficznym, powołany do spełnienia konkret­ nych zadań przygotowawczych prowadzących do nowej organizacji etnografii w Polsce, nie tylko musiała się liczyć ze stanem rzeczy, który narósł od kilku lat, lecz co ważniejsze, przejmując będące już w toku terenowe prace badawcze musiała także od razu zapewnić im korzystniejsze warunki dalszego rozwoju. Opierając się głównie na działalności katedr, Komisja Etnograficzna przejęła przede wszystkim prace terenowe, które były zapoczątkowane w ośrodkach uni­ wersyteckich. W sporadycznych wypadkach sięgnięto także i do tych prac tereno­ wych, które były subwencjonowane i prowadzone poza pracowniami uniwersytec­ kimi. Przejmując pewien w k ł a d pracy naukowej Komisja Etnograficzna jednocześnie wprowadzała te prace do planu naukowego jako określony kierunek badań. Stano­ wisko zajęte przez Komisję w odniesieniu do opracowań monograficznych było całkiem odmienne niż przy organizowaniu prac atlasowych. W tym zakresie nie przeprowadzono bowiem bardziej skrupulatnej analizy i selekcji tematów i pro­ b l e m ó w badawczych i nie wprowadzono zasady kolejności opracowywania po­ szczególnych zagadnień według z góry ustalonej hierarchii potrzeb. Prace monograficzne rozpoczęto w 1954 r. w dwu Zakładach Etnograficznych PAN, w Krakowie i Warszawie (początkowo prowadził je również jako indywidualne roboty pracowników Zakład we Wrocławiu, gdzie jednak przeważyła ostatecznie tematyka Atlasu Etnograficznego), następnie w Pracowni i Zespołach Etnograficz­ nych w Łodzi, Poznaniu i Toruniu. B y ł y to: w ośrodku krakowskim prace doty­ czące monografii wsi Siołkowice w pow. opolskim, stanowiące fragment zamierzo­ nej monografii etnograficznej Górnego Śląska, następnie prace nad, gospodarką Podhala oraz wybrane zagadnienia z historii kultury wsi małopolskiej końca X I X i pierwszej połowy X X w. i kultury robotniczej; w ośrodku warszawskim prace nad monografią etnograficzną tzw. Zielonej Puszczy Kurpiowskiej na północnowschodnich krańcach historycznego Mazowsza; w Poznaniu prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski; w Toruniu nad monografią Kujaw; w Łodzi wybrane zagadnienia dotyczące głównych i dodatkowych (pasterstwo, tkactwo, flis) zajęć ludności wiejskiej w Polsce w X I X i X X w. Prace te prowadzone początkowo niezależnie od obowiązkowych dla wszystkich placówek etnograficznych P A N tere­ nowych prac atlasowych (obejmujących obok stałych także pracowników sezono­ wych na umowach), od r. 1955 stały się zasadniczym i w y ł ą c z n y m tematem zajęć wszystkich, poza wrocławskim, Zakładów, Pracowni i Zespołów Etnograficznych I H K M P A N . Wyprzedziły też prace atlasowe, jeśli chodzi o udostępnienie ich wyników. Sprawozdania z założeń i dotychczasowego przebiegu prac monograficznych są w przeważnej mierze drukowane w bieżącym tomie „Etnografii Polskiej". Z fragmentami tych prac spotykamy się również na lamach innych wydawnictw periodycznych. Po ostatecznym w y k o ń c z e n i u prace te wypełnią szpalty kolejnych zeszytów Biblioteki Etnografii Polskiej. Pozwolą one na kontrolę i uzupełnienie w y n i k ó w uzyskiwanych również w równolegle prowadzonej akcji badań terenowych dla P A E oraz tak samo, jak i ten ostatni, staną się podbudową dla zamierzonej, zespołowo opracowanej syntezy historii polskiej kultury ludowej. �KRONIKA 379 K i l k a lat działalności Działu I V I H K M P A N przyniosło z jednej strony jako wynik pracy narastającą wiedzę o przedmiocie naszych najbliższych zainteresowań, kulturze polskiej wsi i kształtującej się kulturze robotniczej na konkretnych od­ cinkach terytorialnych, w ramach tematów i problemów szczegółowych, 'zamknię­ tych przede wszystkim w okresie czasowym ostatnich kilkudziesięciu lat. Z dru­ giej zaś strony przyczyniło się wydatnie do wzmożenia dyskusji problemowych, przerwało izolację, w jakiej trwały dotąd poszczególne ośrodki uniwersyteckie. Wyrazem tych procesów są odbywające się w ciągu ostatnich lat konferencje robo­ cze Instytutu, w których problematyka prac etnograficznych znalazła również jej należne miejsce. Poniżej omawiamy tylko najważniejsze: konferencję Atlasu Etno­ graficznego z czerwca 1955 r., konferencję sprawozdawczo-planującą Instytutu z marca 1956 r. i krakowską konferencję metodologiczną z referatem prof. K . Do­ browolskiego, odbytą w kwietniu 1956 r. W tych trzech naradach oprócz etnogra­ fów z Działu I V I K H M P A N wzięli udział zaproszeni goście, etnografowie z innych instytucji (uniwersytety, muzea, P a ń s t w o w y Instytut Sztuki) oraz przedstawiciele pokrewnych dyscyplin. Brała w nich również udział młodzież. Jedynie względy budżetowe nie pozwoliły na silniejsze, niż to miało miejsce, rozszerzenie konfe­ rencji. Poza omówionymi odbywały się jeszcze konferencje Działu (sprawozdawcze) oraz wewnętrzne konferencje środowiskowe, w których nierzadko uczestniczyli też specjaliści innych działów. Jeśli chodzi o współpracę w obrębie Instytutu Historii Kultury Materialnej, kontakty pomiędzy poszczególnymi reprezentowanymi w tym Instytucie dyscyplinami (archeologia polska, archeologia śródziemnomorska, historia polskiej kultury materialnej średniowiecznej i nowożytnej) opierały się w tym okresie przede wszystkim na współudziale we wspólnych konferencjach. Zarówno jednak ze strony etnografów, jak i ze strony pozostałych współpartnerów wysu­ wane są dalsze postulaty zacieśnienia współpracy naukowej. Do tej współpracy doprowadzić musi coraz wyraźniej zarysowująca się zgodność podstawowych zało­ żeń teoretycznych oraz w y m a g a ń w stosunku do warsztatu naukowego historyka, pracującego w oparciu o różnego typu źródła. W tym kierunku prowadzić musi również omówiona powyżej ogólna tendencja rozwojowa nauki polskiej i nauki światowej. Praca Działu I V w ramach Instytutu Historii Kultury Materialnej w zakresie ugruntowania podstaw metodologicznych etnografii i zacieśnienia jej związku z innymi naukami dała niewątpliwie wyniki pozytywne. Wypada z kolei zastanowić się nad dalszym losem etnografii w I H K M . T r a k ­ tując bardziej zwarte skupienie się wokół tematyki kultury materialnej jako etap przejściowy w pracach etnografów należałoby przystąpić do planowej likwidacji dotychczasowych, koniecznych zaniedbań, jeśli chodzi o bardziej posunięte prace w innych dziedzinach kultury ludowej. Niewątpliwie konieczne będzie zacieśnienie związków pomiędzy pracą etnografów w I H K M P A N a pracą historyków sztuki ludowej i folklorystów w P a ń s t w o w y m Instytucie Sztuki, P a ń s t w o w y m Instytucie Literackim czy pracami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Szerokie zamierze­ nia prac etnograficznych podjętych w Dziale I V I H K M P A N , nie ograniczające się bynajmniej do zagadnień kultury materialnej, lecz obejmujące zarówno w pracach atlasowych, jak i w monograficznych pracach terenowych całość problematyki etnograficznej, związanej z wszystkimi działami kultury, narzucają konieczność przystąpienia już teraz do wzajemnego przeglądu dorobku tych wszystkich insty­ tucji oraz do konfrontacji planów i zamierzeń. Pozwoli to uniknąć dublowania prac oraz powinno doprowadzić do ich harmonijnego skoordynowania. Na tej właśnie zasadzie ułożyły się stosunki pomiędzy Działem I V I H K M P A N a kate­ drami etnografii na uniwersytetach oraz etnograficzną pracą muzealną. Nie prze- �380 KRONIKA sadzając konieczności utrzymania na stałe istniejących obecnie form organizacji pracy etnograficznej, trzeba podkreślić tutaj dość wyraźnie, że w warunkach dzisiejszej pracy etnografa, przy małej liczbie kadry zawodowej i jej nadmiernym przeciążeniu pracą oraz przy stale rozrastającym się zakresie etnograficznych prac naukowych największą troską, gdy chodzi o przyszłość, nie jest tworzenie nowych instytucji, lecz zapewnienie tym, które istnieją, jak najlepszych warunków dal­ szego rozwoju. Instytut Historii Kultury Materialnej stworzył właściwe ramy dla prac etnograficznych. Ich utrzymanie oraz utworzenie szerszej podstawy dla za­ trudnienia w pracach zespołowych także nowego, najmłodszego pokolenia etno­ grafów jest zadaniem chwili obecnej. Witold Dynowski P R A C E NAD P O L S K I M A T L A S E M E T N O G R A F I C Z N Y M W L A T A C H (z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu) 1953-1955 Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (PAE), zorganizowane po wojnie przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, zostały w lipcu 1953 r. przejęte przez K o ­ mitet Organizacyjny Instytutu Historii Kultury Materialnej, a następnie przez I H K M - P A N Dział I V Etnografii. W tym celu utworzona została specjalna Pracownia Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego w Poznaniu, przeniesiona następnie jako Zakład Etnografii I H K M do Wrocławia. Kierownictwo Pracowni, a następnie Zakładu objął prof. dr Józef Gajek. Personel osobowy Zakładu stanowili: samodzielny pracownik naukowy doc. dr Adolf Nasz i asystenci mgr M. Tarko (w okresie Pracowni w Poznaniu), mgr Z. Malewska, mgr J . Pawłowska, mgr Z. Staszczakówna, mgr S. Siedlak. mgr J . Setkowicz. Działalność Zakładu Etnografii I H K M we Wrocławiu obejmuje następujące odcinki prac związanych z realizacją Polskiego Atlasu Etnograficznego: I. Prace redakcyjne, II. Organizowanie i kierowanie badaniami terenowymi, I I I . Prace nad oceną wartości w y n i k ó w badań terenowych, IV. Rozpisanie na karty w y n i k ó w badań terenowych oraz organizacja archi­ wum materiałów terenowych, V. Opracowywanie w y n i k ó w z badań terenowych w postaci kartogramów i tekstów wyjaśniających oraz dokumentujących kartogramy, VI. Szkolenie kadry pracowników. Ponadto poszczególni pracownicy prowadzili indywidualne prace badawcze. I. P r a c e r e d a k c y j n e . Nad pracami P A E objął w 1953 roku opiekę nau­ k o w ą Komitet Redakcyjny, w skład którego weszli początkowo: prof. dr W. Dynow­ ski, prof. dr J . Gajek oraz prof. dr K . Moszyński. Następnie Wydział I P A N pismem z 16 I I I 1955 r. zatwierdził następujący skład Komitetu Redakcyjnego P A E : redaktor naczelny — prof. dr J . Gajek; członkowie — prof. dr M. Gładysz, doc. dr J . Klimaszewska, doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, doc. dr A. Nasz oraz prof. dr K . Zawistowicz-Adamska. Komitet Redakcyjny ustala zawartość Atlasu, kolejność podejmowanej tematyki, opracowuje i zatwierdza poszozególne kwestionariusze P A E oraz prowadzi prace ściśle redakcyjne związane z wydawnictwem poszczególnych zeszytów P A E . W okresie sprawozdawczym Komitet Redakcyjny P A E odbył 6 posiedzeń. Opra­ cowane i wydane zostały 3 pierwsze kwestionariusze P A E , �KRONIKA 381 Kwestionariusz nr 1, obowiązujący w czasie badań terenowych w roku 1953 z zakresu hodowli i rolnictwa, opracowany przez prof. prof. W. Dynowskiego, J . Gajka, K . Moszyńskiego i K . Zawistowicz-Adamską, obejmuje następujące za­ gadnienia: A. Ogólną charakterystykę wsi. B. Wykaz i charakterystykę informatorów. C. Zagadnienia szczegółowe, a mianowicie: I. radło, I I . socha, I I I . pług i płużyca, I V . orka, V. brony, V I . kopaczki, V I I . ro­ dzaje lnu, V I I I , sierp, I X . półkosek i kosa, X. młócenie 1 narzędzia do młócenia, X I . koń i wół, X I I . zawołania i odpędzania zwierząt. Kwestionariusz nr 2, na rok 1954, był podstawą dla kontynuowania w dalszym ciągu badań z 1953 r. w zakresie hodowli i rolnictwa oraz uzupełnienia braków i ugruntowania wiadomości z roku ubiegłego. Udział poszczególnych autorów przedstawiał się następująco: Część wstępna — J . Gajek. A. Ogólna charakterystyka wsi. B. charakterystyka informatorów — według projektu K . Zawistowicz-Adamskiej. C. Uzupełnienia d o kwestionariusza nr 1, opracowane przez Zakłady Etno­ grafii I H K M . D. I . Ugorowanie — opracował zespół pracowników Zakładu Etnografii I H K M w Krakowie; I I . Transport narzędzi rolniczych w pole — opracował zespół pracow­ ników Zakładu Etnografii w Warszawie; I I I . Uprawa prosa — J . Gajek; I V . Ber i jego uprawa — J . Gajek; V. Uprawa żyta, pszenicy i mieszanki obu tych zbóż — J . Gajek; V I . Sterty, stogi — A. Nasz; V I I . Brogi — A. Nasz; V I I I . Kopice, ostrwie, przeploty — A. Nasz; I X . U ż y t k o w a n i e owiec — opracował zespół pracowników Zakładu Etnografii I H K M w Krakowie. W czasie prac obowiązywały tylko niektóre punkty kwestionariusza (por. niżej). Dlatego kilka tematów znalazło się później po raz drugi w kwestionariuszu nr 3. Komitet Redakcyjny na posiedzeniu w dniach 25-26 V 1955 r. zatwierdził kwestionariusz nr 3, na rok 1955, obejmujący następujące zagadnienia: Część wstępna — J . Gajek. A. Charakterystyka wsi, B. charakterystyka informatorów — powtórzone za kwestionariuszem nr 2. C. I . Transport narzędzi w pole — A. Kutrzeba-Pojnarowa; I I . Uprawa psze­ nicy, żyta i mieszanki obu zbóż — J . Gajek; I I I . Sterty, stogi — A. Nasz; I V . Brogi — A. Nasz; V. Kopice, ostrwie, przeploty — A. Nasz; V I . Stodoły — A. Nasz; V I I . Spichrze — A. Nasz; V I I I . Komory — A. Nasz;; I X . Strychy — A. Nasz; X . Pomieszczenie na bydło, trzodę chlewną i ptactwo domowe — A. Nasz; X I . P i w ­ nice — A. Nasz. Niezależnie od prac związanych z kwestionariuszami Komitet Redakcyjny za­ twierdził sieć badań P A E , dokonał oceny kadry badawczej oraz oceny i krytyki w y n i k ó w badań terenowych. Ostatnie posiedzenie Komitetu Redakcyjnego z 3 X I 1955 r. poświęcone było w znacznej mierze sprawom wydawniczym, związanym z wydaniem pierwszych ze­ szytów Atlasu. II. O r g a n i z o w a n i e i k i e r o w a n i e b a d a n i a m i terenowymi. Podstawowym źródłem materiałów dla P A E są badania terenowe prowadzone przez wykwalifikowanych etnografów w oparciu o stałą sieć punktów P A E . �KRONIKA 382 Sieć taką uzyskano w ten sposób, że na mapie Polski 1:1 000 000, zawierającej podstawową siatkę P A E (mapa opracowana według projektu prof. dra J . Gajka, wydrukowana przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze), wykreślono kwadraty odpowiadające obszarowi 100 km , przez co uzyskano 336 punktów badawczych, które w roku 1953 rozdzielono w następującej iiości pomiędzy poszczególne ośrod­ ki: Toruń 51 punktów, Poznań 71, Warszawa 60, Łódź 30, Wrocław 30 oraz K r a k ó w 90 punktów. Pierwsze badania w oparciu o wymienioną siatkę P A E zostały przeprowadzone w czasie od 15 V I I do 15 I X 1953 r. Udział w nich wzięli: 1) z ośrodka toruńskiego: dr Wanda Brzeska, mgr Witold Domaszewicz, mgr Stefania Kędzior, prof. dr Bo­ żena Stelmachowska, mgr Hubert Wilczewski, 2) z ośrodka poznańskiego: mgr Sta­ nisław Błaszczyk, Janina Dydowicz, mgr Adam Glapa, Zenon Jankowski, Teresa Siudowska, mgr Zofia Staszczakówna, Maria Szenic, Zbigniew Toroński, 3) z ośrod­ ka warszawskiego: dr Tadeusz Dziekoński, mgr Władysław Kolago, Jacek Olędzki, Marian Pokropek, Adam Reszke, Zofia Szyfelbejn oraz zespół studentów Koła Naukowego Etnografów, 4) z ośrodka łódzkiego: mgr Jan Dekowski, dr Janina Krajewska, mgr Henryk Świątkowski, 5) z ośrodka wrocławskiego: mgr Halina Bittnerówna, mgr Leszek Itman, mgr Bolesław Garyga, mgr Stefan Łysik, 6) iz ośrodka krakowskiego: mgr Barbara Bazielich, Zbigniew Biały, Teresa K a r wicka, dr Jadwiga Klimaszewska, Stanisław Kowalski, Józef Niżnik, Barbara O l ­ szowy, Anna Zambrzycka. 2 Badacze terenowi pracujący na umowach prowadzili badania w oparciu o kwe­ stionariusz nr 1 przez 30 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 10 punktów badawczych. Badania w jednym punkcie wraz z dojazdem trwały 3 dni, na Zie­ miach Odzyskanych 4 dni. W roku 1954 odbyły się następne badania terenowe prowadzone przez stałych pracowników Zakładów Etnografii I H K M oraz przy pomocy sezonowych badaczy pracujących na umowach. Punkty badawcze rozdzielono między poszczególne ośrodki: Toruń otrzymał 21, Poznań 32, Warszawa 62, Łódź 50, Wrocław 74, K r a ­ ków 72, prof. dr Bożena Stelmachowska 5 punktów. W badaniach wzięli udział: 1) z ośrodka toruńskiego: mgr Kalina Antonowiczowa, mgr Maria Fryczowa, mgr Alfons Klonowski, mgr Ryszard Kukier, mgr H a ­ lina Mikułowska, mgr Maria Polakiewicz, mgr Zygmunt Potrać, mgr Helena Przesławska, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, mgr Jan Rompski, 2) z ośrodka poznańskiego: Janina Dydowicz, Małgorzata Frankowska, Eugeniusz Jaworski, B a r ­ bara Jeziorkowska, Hanna Lorkiewicz, Magdalena Meysner, Sabina Matuszew­ ska, Teresa Stasińska, mgr Tadeusz Wróblewski, 3) z ośrodka warszawskiego: H a ­ lina Błaszczyk, mgr Jerzy Damrosz, Anna Jankowska, mgr Konstanty Judenko, Kazimera Kozówna, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jacek Olędzki, Maria Piłatówna, Marian Pokropek, mgr Maria Szwengrub, mgr Zofia Szyfelbejn, Anna Szyfer, 4) z ośrodka łódzkiego: mgr Czesław Ciszkiewicz, mgr Bronisława Jaworska, mgr Teresa Kulesza, mgr Maria Misińska, mgr Henryk Świątkowski, 5) z ośrodka wrocławskiego: mgr Stanisław Błaszczyk, mgr Halina Bittnerówna, mgr Adam Glapa, mgr Bolesław Garyga, mgr Leszek Itman, mgr Stefan Łysik, mgr Jadwiga P a w ł o w s k a , mgr Stanisław Siedlak, mgr Zofia Staszczakówna, 6) z ośrodka k r a ­ kowskiego: mgr Stanisław Bronicz, Jerzy Bruś, Zbigniew Biały, Ludwik Dubiel, mgr Maria Gładyszowa, dr Jadwiga Klimaszewska, dr Anna Kowalska-Lewicka, mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska, mgr Krzysztof Kwaśniewski, Olga Mulkiewicz, mgr Irena Nizińska, Barbara Olszowy, Bożena Paszkowska, Anna Z a m ­ brzycka. �KRONIKA 383 Badacze terenowi prowadzili tak, jak w roku ubiegłym badania terenowe przez 30 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 10 wsi. U&dania prowadzono w opar­ ciu o kwestionariusz nr 2. Zawarte w nim uzupełnienia do kwestionariusza 1 w sumie byiy tak obszerne, że zajmowały większą część czasu, którym dysponował badacz. Kierownictwo P A E zmuszone więc było ograniczyć ilość nowych tematów. W czasie Dadań terenowych w roku 19Ó4 obowiązywały tylko 3 zagadnienia z części D kwestionariusza, mianowicie: ugorowanie, uprawa prosa i uprawa bru. Punkt zwrotny w bacianiach atlasowych stanowią trzecie kolejne badania, przeprowadzone w roku 1-JSO, W których po raz pierwszy udział wzięta stała kadra badawcza, podporządkowana oezpośrednio kierownictwu Zakładu Etnografii I H K M we Wrocławiu. Badacze terenowi przed rozpoczęciem pracy przeszli w Zakładzie trzydniowe szkolenie dotyczące p r o D x e m a o y K i zawartej w kwestionariuszu nr 3 oraz omówili metodę i technikę prowadzenia badań atlasowych, co niewątpliwie wpiynęło korzystnie na jakość w y n i k ó w badań. Badacze terenowi pracowali w terenie przez 90 dni, otrzymując w przydziale przeciętnie po 30 wsi. W badaniach prowadzonych w czasie od 1 V I I do 30 A l lyaa r. udział wzięli: pracownicy etatowi — mgr Maria Trawińska-Kwaśniewska, mgr Krzysztof K w a ś n i e w s k i , doc. dr Adolf Nasz, mgr Jadwiga Pawiowska, mgr Jan Setkowicz, mgr Zona Staszczak, mgr Zbigniew Toroński — oraz sezonowi (zatrud­ nieni na umowach zleconycn) — mgr Janusz Bohdanowicz, mgr Halina Gorczyńska, mgr Jerzy Grocholski, Bohdan Jałowiecki, mgr Sabina Matuszewska, mgr Magda­ lena Meres, mgr Magdalena Meysner, mgr Baroara Olszowy. W Zakładzie Etnografii I H K M we Wrocławiu opracowano mapy w skali 1 : 1 000 000, ilustrujące organizację badań terenowych w latach 1953, 19o4, 1955. Niezależnie od badań terenowych wszystkie Zakłady (Kraków, Warszawa, Wrocław) prowadziły poszukiwania etnogranczne w wydawnictwach już opubli­ kowanych oraz zbiorach archiwalnych. Materiały rozpisane według kwestiona­ riusza nr 1 zostały naaesiane do Wrociawia, z Zakładu w Krakowie — 1870 kart, z Zakładu w Warszawie — 583 karty, z Zakładu we Wrocławu — 1490 kart, po czym całość materiału posegregowano wediug tematów kwestionariusza nr 1 oraz ustalono sygnatury miejscowości. W oparciu o zebrany materiał sporządzono w Zakładzie w r o c ł a w s k i m kartoteki: 1; miejscowości w układzie alfabetycznym (poz. 673), 2) źródeł (autorów, archiwów, muzeów (poz. 477). Uporządkowany ma­ teriał został przekazany autorom opracowującym poszczególne tematy (por. niżej). III. P r a c e n a d o c e n ą wartości wyników badań tereno­ w y c h . Materiały badań terenowych z lat 1953 i 1954 zostały przesłane przez po­ szczególne ośrodki do Zakładu wrocławskiego, który w pracach tych spełniał rolę koordynującą. W oparciu o materiał terenowy P A E sporządzono kartoteki: a) miejs­ cowości stałej sieci P A E w układzie alfabetycznym i sygnaturowym, b) informa­ torów terenowych, c) badaczy terenowych. Po zewidencjonowaniu materiału tere­ nowego została przeprowadzona jego segregacja według kryterium tematycznego i sygnaturowego. Praca powyższa polegała na: a) posegregowaniu opisów z po­ szczególnych wsi według problemów kwestionariuszy nr 1 i 2; w ten sposób po­ wstało 336 teczek dla każdego z 15 opracowanych zagadnień w skali ogólnopolskiej, b) ustaleniu sygnatury każdej przebadanej wsi w oparciu o m a p ę 1 : 300 000 i mapę podkładową P A E oraz uzupełnieniu materiałów z roku 1953 nazwą wsi, gminy, powiatu i nazwiskiem badacza terenowego, c) przekazaniu materiału uporządkowa­ nego rzeczowo wraz z sygnaturami za pośrednictwem Zakładów autorom opracowu­ jącym poszczególne tematy. �384 K R O N I K A Autorzy poszczególnych tematów dokonali weryfikacji i oceny krytycznej otrzy­ manych materiałów. Wyniki tych badań stanowią zdecydowanie wartościowy i liczny materiał, jednakże przy szczegółowej analizie został ujawniony szereg niedociągnięć, które w y n i k a ł y bądź z braku dostatecznego przygotowania naukowego niektórych badaczy terenowych, bądź ich niesumienności. Niektóre braki powstały wskutek usterek samych kwestionariuszy. Materiały z 1954 r. dostatecznie u z u p e ł ­ niają i gruntują wyniki badań z 1953 r. IV. Rozpisanie na k a r t y w y n i k ó w badań terenowych oraz organizacja archiwum materiałów terenowych. Wyniki badań terenowych z lat 1953 i 1954 opracowywali badacze terenowi w poszczególnych ośrodkach we­ dług ogólnie przyjętych instrukcji. Stwierdzić należy, iż materiał terenowy opra­ cowywany był niejednolicie, co znacznie utrudniało jego segregację oraz możliwość wyzyskania w dalszych opracowaniach. Wyniki badań terenowych z 1955 r. są już opracowywane przez stałą kadrę ba­ dawczą we Wrocławiu na specjalnie do tego celu wydrukowanych kartach. Kartoteka materiałowa P A E (dla każdego zagadnienia z poszczególnych wsi) składa się z karty A i karty B. Karta A, tzw. zbiorcza karta materiałowa, zawiera dane odnoszące się do wsi badanej (nazwa wsi, gminy, powiatu, województwa), sygnaturę, nazwisko badacza terenowego, datę prowadzenia badań oraz opracowy­ wania materiału na czysto, datę kolacjonowania materiału z zapisem terenowym oraz materiał fotograficzny i rysunkowy odnoszący się do danego zagadnienia. Karta B, tzw. analityczna karta materiałowa, zawiera odpowiedzi na poszczególne pytania kwestionariusza. Jednolicie rozpisane wyniki badań terenowych na wy­ mienionych kartach wydatnie zwiększają porównywalność i operatywność mate­ riału terenowego. Badacze opracowują zapisy terenowe w Zakładzie; na opracowanie jednej wsi przeznacza się dwa dni pracy (14 godz.). Podkreślić należy, iż wyniki badań z lat ubiegłych nadsyłane były przez badaczy z dużym opóźnieniem, co odbijało się ujemnie na toku prac nad Atlasem. Obecnie przy stałej kadrze opracowującej ma­ teriały w Zakładzie wrocławskim tempo prac nad Atlasem znacznie się wzmogło. Opracowane materiały porządkowane są dla każdego zagadnienia w system kartotekowy w układzie sygnaturowym. Brudnopisy terenowe wraz z kwestionariu­ szem A i B przechowywane są zespołami ułożonymi według lat badań, a w obrębie lat układane sygnaturami. Dla materiałów fotograficznych Zakład prowadzi ar­ chiwum klisz, filmów i odbitek. V. O p r a c o w y w a n i e w y n i k ó w badań terenowych w postaci kartog r a m o w i tekstów wyjaśniających oraz dokumentujących kartogramy. Na po­ siedzeniu Komisji Etnograficznej I H K M P A N w Warszawie w dniach 21-23 X 1953 r. dokonało rozdziału tematów kwestionariusza nr 1. Zakład w Krakowie wybrał na­ stępujące zagadnienia: orkę, rodzaje lnu, zawołania i odpędzania zwierząt oraz materiały dotyczące konia i wołu. 'Zakład w Warszawie opracowuje: radło, sochę, pług i płużycę oraz bronę. Zakład we Wrocławiu opracowuje: kopaczki, sierp, k o s ę i półkosek oraz młócenie i narzędzia do młócenia. Kierownictwa wymienionych Zakładów zleciły wykonywanie opracowań t e m a t ó w poszczególnym osobom; w K r a ­ kowie opracowują: orkę —• Z. Biały pod kierunkiem dr J . Klimaszewskiej, rodzaje lnu — doc. dr J . Klimaszewska, zawołania i odpędzania zwierząt — mgr I . N i z i ń ska pod kierunkiem doc. dr A. Zaręby; w Warszawie opracowują: radło — E . J a ­ worski pod kierunkiem doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarowej (od czerwca 1955 prace nad radłem przejął mgr S. Bronicz pod kierunkiem prof. dr K . Moszyńskiego), sochę — M. Pokropek, bronę — J . Olędzki pod kierunkiem doc. dr A. Kutrzeba- �KRÖNIKÄ 385 Pojnarowej, pług i p ł u ż y n ę — mgr Zofia Szyfelbejn pod kierunkiem prof. dr W. D y ­ no wskiego; we Wrocławiu opracowują: sierp, półkosek i kosę — doc. dr A. Nasz przy współpracy mgr J . P a w ł o w s k i e j i mgr J . Setkowicza, młócenie i narzędzia do młócenia — prof. dr J . Gajek przy współpracy mgr Z. Staszczakówny i mgr Z. Torońskiego, motyki i kopaczki rozpoczął opracowywać mgr S. Siedlak. Autorzy poszczególnych tematów dokonali opracowania materiału z punktu w i ­ dzenia systematyki i morfologii na specjalnych tablicach zbiorczych. Po dokonaniu oceny krytycznej i rozpisaniu materiału autorzy przystąpili do wykonania pierw­ szych kartogramów. Ogółem do wszystkich opracowywanych zagadnień wykonano dotąd ponad 140 kartogramów. W odniesieniu do poszczególnych tematów kartogramy przedstawiają się następująco: radło 7 map, socha 5, pług i płużyca 32, orka 9, brona 5, kopaczki 1, rodzaje lnu 2, sierp 14, półkosek i kosa 31, młocka i cepy 25, koń i wół 5, zawołania i odpędzania zwierząt 4. Ponadto autorowie poszczególnych tematów opracowali i zestawili materiał ilustracyjny do wymienionych zagadnień oraz dokonali opracowań tekstowych. Do zagadnień młocki i cepów oraz sierpa i kosy wykonano również kartogramy na podstawie materiałów z literatury, ar­ chiwów i muzeów w ilości 40 map. Zakład wrocławski prowadzi inwentarz oraz kartotekę rzeczową wykonanych kartogramów. W dniach 6-9 czerwca 1955 r. odbyła się we Wrocławiu konferencja podsumo­ wująca dotychczasowe wyniki pracy nad zagadnieniami ludowych narzędzi rolni­ czych. Konferencja czerwcowa składała się z dwu części: sprawozdawczej (robo­ czej) i naukowej. Zadaniem konferencji roboczej było przede wszystkim ujedno­ licenie metod i techniki pracy, które do tej pory były często w wielu wypadkach dowolne. Kierownictwo P A E nie zawsze bowiem mogło panować nad całością prac prowadzonych przez poszczególne Zakłady w różnych ośrodkach. Część naukowa konferencji z referatem prof. dra Józefa Gajka pt. Zadania i metody pracy Pol­ skiego Atlasu Etnograficznego miała na celu sprecyzowanie teoretycznych podstaw Atlasu oraz określenie jego zadania. Wyniki konferencji czerwcowej zostały opra­ cowane w formie protokołu, którego streszczenie drukowane jest poniżej. Przygotowywany obecnie do • druku zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego zawierać będzie kilka kartogramów przedstawionych na konferencji czerw­ cowej. VI. S z k o l e n i e kadry p r a c o w n i k ó w . Na szkolenie pracowników złożyły się całodzienne seminaria, szkolenie ideologiczne, lektoraty oraz samo­ dzielnie studiowana lektura. Ponadto każdy z pracowników Zakładu niezależnie od prac nad Atlasem kontynuował indywidualne prace naukowe. Przedmiotem rozważań na seminariach były przede wszystkim analiza i krytyka opracowywanych tematów kwestionariusza nr 1. W okresie sprawozdawczym od­ były się seminaria poświęcone następującym tematom; 1) kopaczki — ref. mgr S. Siedlak, 2) młócenia i narzędzia do młócenia — ref. prof. dr J . Gajek i mgr Z. Staszczakówna, 3) sierp i kosa — ref. doc. dr A. Nasz i mgr J . P a ­ włowska, 4) zasady i opis atlasu niemieckiego (Atlas der Schweizerischen Volks­ kunde) — ref. dr O. Gajkowa, 5) problematyka kwestionariusza nr 3 — ref. prof. dr J . Gajek i doc. dr A. Nasz. Ponadto pracownicy brali udział w szkoleniu ideologicznym zorganizowanym przez Zakładową Organizację Związkową, oraz w lektoracie języka rosyjskiego. Niezależnie od szkolenia raz w miesiącu, odbywają się narady robocze poświę­ cone przeglądowi bieżących prac Zakładu oraz planowaniu, Zofia Etnografia Polska 1 Staszczakówna 25 �K R O N I K A 386 KONFERENCJA POLSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO 1 W dniach 6-8 czerwca 1955 r. odbyła się we Wrocławiu w ramach prac Działu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej konferencja poświęcona zało­ żeniom teoretycznym oraz dotychczasowej realizacji zadań Polskiego Atlasu Etno­ graficznego. Podstawą konferencji były: przegląd i ocena w y n i k ó w prac nad zagad­ nieniem narzędzi i technik rolniczych w gospodarce chłopskiej w Polsce końca X I X i I połowy X X w. opartych o badania terenowe przeprowadzone w 1953 r., referat sprawozdawczy mgr Z. Staszczakówny oraz referaty programowe i dysku­ syjne prof. J . Gajka, prof. K . Zawistowicz-Adamskiej, doc. J . Klimaszewskiej, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, doc. A. Zaręby i mgr. W. Pomianowskiej. W konferencji wzięli udział: kierownictwo Działu Etnografii I H K M P A N , kie­ rownicy i pracownicy Zakładów Etnografii P A N w Krakowie, Warszawie i Wro­ cławiu oraz zaproszeni goście, wśród nich członek Prezydium P A N prof. K . Nitsch, członkowie Dyrekcji I H K M , samodzielni i pomocniczy współpracownicy P A N i uni­ wersytetów, etnografowie, językoznawcy, historycy, archeologowie, antropologowie, geografowie i in. Kierownik Działu prof. W. Dynowski otwierając konferencję podkreślił w a g ę i znaczenie prac związanych z przygotowywaniem Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego dla badań nad przebiegiem polskiego procesu historycznego. Z kolei redaktor P A E prof. J . Gajek precyzując cele i zadania konferencji zwrócił u w a g ę na ko­ nieczność ujednolicenia metod i technik w dalszych pracach P A E . Pod tym wzglę­ dem konferencja winna stanowić punkt zwrotny w organizowaniu badań i opra­ cowywaniu materiałów do P A E . Materiał przedstawiony na konferencji nie wy­ szedł co prawda poza stadium wstępnego opracowywania, niemniej jednak de­ monstrowane wyniki prac stanowią pewien etap, którego ocena może być podstawą dla ustalenia wytycznych dalszej pracy. Obrady podzielono na dwie części. Pierwszą poświęcono zreferowaniu zagad­ nień wchodzących w skład kwestionariusza 1, dotyczących: radła, sochy, pługa i płużycy, bron, orki, lnu, kosy, sierpa i półkoska, cepów i młocki, motyk i ko­ paczek, konia i wołu, odpędzań i zawołań zwierząt; drugą, wspomnianym w y ż e j referatom. Omówione w dalszym ciągu sprawozdania z prac ilustrowane były bogatym materiałem map analitycznych i syntetycznych, wykonanych przez autorów po­ szczególnych opracowań. Mimo przyjęcia zasadniczo jednej mapy podkładowej projektu prof. J . Gajka w skali 1 : 000 000 mapy wykonane przez autorów związa­ nych z trzema różnymi zakładami etnograficznymi P A N odbiegały od siebie, z a ­ równo jeśli chodzi o rozwiązanie graficzne, jak przede wszystkim kryteria doboru zagadnień przeprowadzanych w obrębie poszczególnych tematów. Tylko do pewnych granic zagadnienia te wyznaczały konkretne pytania stawiane w kwestionariuszu badań. Toteż na toczącą się po każdym sprawozdaniu dyskusję złożyły się pytania, uwagi krytyczne i wnioski, dotyczące dalszych uzupełnień, związane przede wszyst­ kim z zagadnieniami: a) celu, jaki chciano osiągnąć przez badania terenowe nad danym tematem; b) wyboru szczegółowych tematów do mapowania; c) wiarygod­ ności mapowanych faktów, stwierdzanej przez kontrolę sposobu przeprowadzenia badań terenowych, szczegółową analizę w y n i k ó w badań i konfrontację zebranego materiału z wnioskami wysnutymi z innego typu źródeł; d) w n i o s k ó w dotyczących 1 Opracowano na podstawie protokołu obrad, sporządzonego przez Zakład Etnografii P A N we Wrocławiu. Por. również Z. S z y f e l b e j n , Z prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. „Kwart. Hist. Kult. Mat.", R. 4: 1956 nr 2, s. 360-368. �K R O N I K A 387 prawidłowości procesu historycznego odtworzonego na przykładzie wybranych zagadnień. Ponadto w odniesieniu do niektórych sprawozdań podniesiono szereg kwestii szczegółowych. Uwzględniamy poniżej jedynie ważniejsze. Jako pierwsze omówiono materiały dotyczące narzędzi rolniczych do młocki i sprzętu zboża: cepy, sierpy, kosy i półkoski. Zagadnienia te były opracowywane przez Zakład Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu. Liczne kartogramy przedsta­ wiały wyniki badań terenowych, poszukiwań archiwalnych oraz poszukiwań w lite­ raturze etnograficznej. Sposoby opracowania materiałów dotyczących młocki i cepów referowała mgr Z. Staszczakówna. Opracowane kartogramy obrazowały proces zanikania młocki zbóż chlebowych przy pomocy cepów, a wprowadzanie młockarni kierato­ wej i motorowej. Jako uzupełnienia do powyższego przedstawiono zasięg młócenia cepem innych roślin (proso, gryka, kukurydza, strączkowe). Specjalne kartogramy uwzględniały w y s t ę p o w a n i e różnych form bijaków, rozmieszczenie nazw ogniwa wiążącego bijak z dzierżakiem, rozmieszczenie typów nazw określających skórzane kapice i inne zagadnienia związane z nazewnictwem. Osobno zmapowano zasięgi trzech różnych typów cepów w Europie według D. Trotziga i typy wiązań cepów według K . Moszyńskiego. W uzupełnieniu prof. J . Gajek przedstawił problematykę n a u k o w ą wiążącą się z powyższym zagadnieniem, a wykraczającą poza dotychczasowe wyniki zawarte w pracach S. Liibkego, D. Trotziga, K . Moszyńskiego oraz F . Manninena. Zesta­ wione kartogramy prowadzą nas do następujących w y n i k ó w : w drugiej połowie X I X w. rozpoczął się proces wypierania narzędzi ręcznych, tj. cepów. Zastępują je młocarnie o napędzie kieratowym. Proces ten posuwał się z zachodu na wschód. Ten sam kierunek przybiera w X X w. wypieranie młocarni kieratowych przez motorowe. Przedstawione kartogramy dają obraz przestrzennego upowszechniania się nowoczesnych zdobyczy technicznych, a zarazem rzucają światło na powiązanie tego szczegółowego zjawiska z konkretnymi okresami historycznymi i zjawiskami ekonomicznymi (zabory, industrializacja, wielka i mała własność ziemska itp.). Starsze formy młocki występują najdłużej przy łuskaniu nasion lnu i konopi oraz okolicznościowo przy młóceniu zbóż na przednówku i dostarczają w obecnych badaniach materiał zbyt nikły, by się nadawał do kartograficznego przedstawienia. Na terenie środkowego Mazowsza zachowała się tradycja wydeptywania zboża przez bydło oraz ręcznego młócenia zbóż chlebowych przy pomocy kijanki. Kartogramy zestawiające wyniki badań nad zasięgami poszczególnych typów i odmian cepów są na ogół zgodne z opracowaniami w dawniejszej literaturze etnograficznej. Na skutek większej ilości materiału i lepszej jakości opisów wyniki te zostały jednak uzupełnione przez wyróżnienie w obrębie typu kapicowego dwóch odmian: starszej o kapicach skórzanych i młodszej, ze skórzanym uchwytem na bijaku i drewnianym kabłączkiem na dzierżaku. Ich rozpowszechnienie wiąże prof. Gajek z konkretnymi okresami historycznymi, pierwszy z procesem romanizacji terenów europejskich, drugi z przełomem X V I I I i X I X w. Na jeszcze wcześniejszy okres wspólnoty słowiańskiej wskazuje zasięg cepów gązewkowych, przedstawiony przez Trotziga, a w nowszych pracach węgierskich przez Kóvacs'a i Korompay'a. Interesująco przedstawiają się również opracowania zmierzające do uchwycenia drugo- i trzeciorzędnych cech narzędzi do młócenia oraz ujęcia zasobu leksykal­ nego związanego z cepem jako całością, z nazwami poszczególnych jego części i nazwami miejsca do młocki. Kartogramy obrazujące zasięgi typów i odmian cepów wskazują na w y s t ę p o ­ wanie na obszarze Polski cepów g ą z e w k o w y c h i kabłączkowych z przewierconym �388 K R O N I K A bijakiem. Nie ma ich na obszarze cepów kapicowych z dwiema kapicami skórza­ nymi. Na razie trudno jeszcze o interpretację tego ciekawego zjawiska. Zebrany przy pracy nad P A E materiał dotyczący okresu współczesnego sta­ nowi, zdaniem prof. Gajka, również p e w n ą wartość dla Ministerstwa Rolnictwa i rad narodowych. W dyskusji po referatach poruszono m. In. sprawę najwłaściwszego wyboru map do druku w Atlasie oraz wyboru zagadnień nadających się do odrębnych opracowań monograficznych. Doc. J . Klimaszewska zwróciła u w a g ę na konieczność zaznaczenia już w opracowaniach graficznych powiązań między opóźnieniem kultu­ rowym pewnych obszarów a strukturą gospodarczą wsi w różnych okresach. Pro­ ponowała wprowadzenie jak największej ilości drobnych map uzupełniających i wyjaśniających dodatkowe szczegóły analizy materiału, gdyż przemawiają one lepiej do czytelnika niż opis. Uwagi prof. M. Gładysza szły w kierunku wprowa­ dzenia ujęć ilościowych (na przykład stopień nasilenia występowania maszyn rol­ niczych na poszczególnych terenach w różnych okresach). Prof. Gładysz prze­ strzegał natomiast przed zbyt szczegółową analizą formalną. Obie uwagi w y w o ł a ł y polemikę z referentem, podkreślającym obiektywną trudność wprowadzenia już w tej chwili słusznego postulatu ujęć ilościowych i broniącego podziałów formal­ nych w wypadku oparcia się o tak istotne czynniki, jak kształt, wielkość, ciężar i funkcja narzędzia. Zagadnienie sierpów i kos referowała mgr J . P a w ł o w s k a z Wrocławia. Objaś­ niła ona kartogramy zestawiające użycie sierpów do sprzętu zbóż w 1945 oraz typy sierpów, ich rozmiary do 1953 r., jak też niewątpliwie najbardziej interesu­ jącą mapę, na której przedstawiono łącznie wszystkie powyższe zagadnienia. W uzu­ pełnieniu tych materiałów doc. dr A. Nasz wyjaśnił, że najbardziej koserwatywny kształt sierpów występuje na terenach środkowo-zachodnich ziem Polski. Jest to sierp elipsoidalny o gładkim ostrzu. Pełni on funkcję pomocniczą przy sprzęcie zbóż kosą. Sierp jest narzędziem, które pojawiło się w epoce neolitu. Do okresów współczesnych przetrwały formy z okresu lateńskiego i rzymskiego. Proces wy­ pierania sierpa przez kosę jako narzędzie żniwne postępował w X I X i X X w. z za­ chodu na wschód, przy czym najpóźniej została nim objęta południowo-wschodnia część kraju. Sporadyczne wypadki w y s t ę p o w a n i a kosy przy żniwach rejestrują też dawniejsze źródła pisane. Dane te odnoszą się jednak przeważnie do wielkiej w ł a s ­ ności. Spośród czynników przyczyniających się do przyśpieszenia procesu rozpo­ wszechniania się kosy w Polsce wysuwa się na czoło moment praktyczny: praca kosą jest szybsza i lżejsza. Dalsze uwagi doc. Nasza dotyczyły kartogramu przedstawiającego współzależ­ ność pomiędzy funkcją sierpa a jego formą. Stwierdzały one, że z sierpem służą­ cym do żęcia zbóż łączy się rozpiętość ostrza (duże wymiary) oraz jego elipsoidalny kształt. W miarę wycofywania z użycia sierpa jako narzędzia żniwnego następuje również i cofanie się jego charakterystycznych cech konstrukcyjnych. Ich regresja nie występuje jednak równocześnie. Kształt i wymiary sierpa wykazują dużv kon­ serwatyzm. W dyskusji mgr S. Bronicz zwrócił u w a g ę na konieczność odmiennego traktowa­ nia w kartogramach elementów kulturowych przyniesionych na ziemie zachodnie po 1945 r. Przestrzega przed zbyt daleko idącym generalizowaniem, jeżeli chodzi 0 ujęcie kartograficzne, co jego zdaniem uwidoczniło się na mapach ujmujących w y s t ę p o w a n i e sierpa jako narzędzia do sprzętu zbóż. Mgr J . P a w ł o w s k a referując w dalszym ciągu kartogramy przedstawiające w y s t ę p o w a n i e kosy jako narzędzia żniwnego i jej rozprzestrzenianie się w XDC 1 X X w. podkreśliła przesuwanie się użycia kosy z zachodu na wschód, co zgodne �KRONIKA 389 jest z wnioskami poprzednich map dotyczących cofania się sierpa. Inne kartogramy dotyczyły konstrukcji kosy i urządzeń pomocniczych stosowanych przy sprzęcie zbóż. Opracowano poza tym nazewnictwo. Analogiczne kartogramy sporządzano na podstawie literatury dla półkoska. Kartogramy były uzupełnione przez tablice i rysunki. W dyskusji, jaka się wywiązała, najwięcej uwagi poświęcono zagadnie­ niu określania czasu rozprzestrzenienia się kosy jako narzędzia żniwnego. Mgr S. Bronioz wskazał na dokument z X V I I I w. dotyczący trzech wsi na Opolszczyźnie, w którym wylicza się kosę, grot i sierp. Różnica między grotem a kosą polega na różnicy długości kosiska. Grot służył do żęcia zboża, kosa do trawy. Grot i sierp w y s t ę p o w a ł y równocześnie. Wyjaśnienie to może rzucić pewne światło na zagadnienie użycia kosy. Mgr S. Bronicz dodaje, że wbrew panującej powszechnie opinii nie należy przy tym przeceniać postępowej roli dworu; zdarzało się na przykład i znajduje to potwierdzenie w dokumentach, że chłopi szli do dworu żąć sierpami na życzenie właściciela, u siebie natomiast kosili zboże kosą. W dalszej dyskusji (mgr Z. Podwińska, mgr Z. Marciniak) zestawiono fakty występowania kosy jako narzędzia żniwnego już w X V I w., potwierdzone przez źródła ikonograficzne i pisane, z materiałem etnograficznym, wykazującym roz­ przestrzenianie się kosy jako narzędzia do sprzętu zbóż w gospodarstwach chłop­ skich w X I X i X X w. Wypowiedzi dyskutantów kwestionowały z jednej strony tezy oparte na współczesnym materiale, terenowym, z drugiej strony krytykowano zbyt ł a t w e uogólnianie przez historyków faktów jednostkowych wydobytych z materia­ ł ó w archiwalnych wcześniejszych epok (doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa). W dyskusji podkreślono różnice w zestawie narzędzi do sprzętu zbóż w gospodarstwie chłop­ skim i folwarcznym oraz różnice' między poszczególnymi terenami kraju (wypo­ wiedź doc. J . Klimaszewskiej o sprowadzaniu górali z kosami do żniw w Kielec­ kiem, uwagi prof. J . Gajka, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, mgr A. Glapy) W podsumowaniu dyskusji doc. A. Nasz potwierdził, że m a s o w o ś ć zjawiska rozprzestrzeniania się kosy w X I X i X X w. została stwierdzona w badaniach tere­ nowych. Źródła archiwalne m ó w i ą również o tym, że kosy i sierpy były w ó w c z a s masowo produkowane. Mamy ponadto dowody na przewożenie tych narzędzi przez granice celne dawnych zaborów. Materiał przedstawiony w kartogramach znalazł swe potwierdzenie również w literaturze tego okresu. W dalszej części obrad mgr S. Siedlak omówił dwie mapy poświęcone opraco­ waniu w y n i k ó w z części materiału odnoszącego się do różnego typu kopaczek. Mapy powyższe odbiegały w swym opracowaniu od map wykonanych przez i n ­ nych pracowników wrocławskiego Zakładu, operując płaszczyznami barwnymi za­ miast punktów. Zmiany szły w kierunku zachowania czytelności mapy przy wprowadzeniu pewnych oszczędności pracy i czasu poświęconego na jej wykonanie. Fragmentaryczność przedstawienia nie pozwoliła rozwinąć się szerszej dyskusji. Z kolei doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa zagaiła omówienie materiałów opraco­ wywanych przez Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie przy współudziale pracowników Zakładu uniwersyteckiego. Na prace te złożyły się kartogramy, r y ­ sunki i opisy do zagadnień: radła, sochy, brony oraz pługa i płużycy. Kwestionariusz do zagadnienia radła ustalony został przez prof. K . M o s z y ń ­ skiego. Celem jego jest: 1. wydobycie z terenu danych dotyczących tradycji o u ż y ­ waniu radła właściwego, tzn. używanego do orki, a nie do obradlania ziemnia­ ków; 2. uchwycenie zróżnicowania i rozmieszczenia różnych typów radła w Polsce; 3. zwrócenie uwagi na nowe dla etnografii polskiej typy radła śląskiego; 4. uchwy­ cenie w terenie przesunięć pomiędzy różnymi typami radeł (np. ustępowanie radła ramowego przed rylcowym dwurękojeściowym). �390 KRONIKA Materiał terenowy odnośnie do radła został opracowany przez E . Jaworskiego. Dalszym opracowaniem ma się zająć mgr S. Bronicz z Zakładu krakowskiego, ko­ rzystając z materiałów i konsultacji prof. K . Moszyńskiego. Przedstawione kartogramy uwzględniały: 1. proces zanikania radła na terenie Polski z podaniem jego przyczyn; 2. w y s t ę p o w a n i e różnych typów radła; 3. zmiany w zakresie funkcji radła; 4. nazwy radła i jego części oraz pracy nim wykony­ wanej. W dyskusji podkreślono potrzebę uwzględnienia w dalszej pracy nad tym za­ gadnieniem materiałów dotyczących radełka-obsypnika oraz wykorzystania mate­ riałów muzealnych. Oceniając dotychczasowe materiały P A E w tym zakresie dysku­ tanci wypowiedzieli się za koniecznością dokładniejszej weryfikacji materiałów te­ renowych, tym bardziej że — jak to podkreślił w swej wypowiedzi prof. Gajek — radło występuje w Polsce również na tych terenach, z których niektórzy badacze przywieźli wypowiedzi negatywne. Doc. Klimaszewska postawiła ponadto sprawę prowadzenia badań stacjonarnych w miejscowościach, gdzie utrzymała się w dużym stopniu dawna technika rolna (wieś Wola Filipowska w Krakowskiem, niektóre wsi okolic Olkusza, gdzie używa się radła do zaorywania odłogów i rżysk). Materiały do zagadnienia sochy opracował M. Pokropek. Skartowano nastę­ pujące zagadnienia: 1. znaczenie wyrazu socha; 2. zasięg w y s t ę p o w a n i a oraz lata zaniku sochy; 3. w granicach zasięgu w y s t ę p o w a n i a sochy zróżnicowanie językowe kilku wybranych części narzędzia; 4. zachodnią linię zasięgu w y s t ę p o w a n i a sochy na podstawie ostatnich badań terenowych na tle zasięgów ustalonych na podstawie dawniejszej literatury. W dyskusji (profesorowie Gajek, Dynowski i Gładysz oraz docenci: Nasz i" Kutrzeba-Pojnarowa) podkreślono staranność wykonania pracy. Pogłębienie te­ matu wymaga jednak jeszcze sięgnięcia do materiałów archeologicznych, pełnego wykorzystania literatury, jak również zacieśnienia siatki badań terenowych dla uchwycenia występujących jeszcze gdzieniegdzie (Kolbuszowskie, okolica nad Tanwią) ż y w y c h śladów niedawnego używania sochy dwupolicowej oraz w B i a ł o ­ stockiem sochy łopatkowej. Dyskutowano również sposoby nawiązania w P A E do materiałów z terenów pozapolskich, wobec tego że zasięg w y s t ę p o w a n i a sochy jako narzędzia do orki w m a ł y m jedynie stopniu mieści się w obrębie terenów Polski. W dalszym ciągu przedstawiono materiały do w y s t ę p o w a n i a b r o n w Polsce (opracowane przez J . Olędzkiego). Kartogram I przedstawiał w y s t ę p o w a n i e brony gałęziowej. Zasięg jej obejmuje tereny Polski środkowej i wschodniej. Punkty wy­ stępowania zagęszczają się na wschód od środkowego biegu Wisły. Autor usiłował uwzględnić na mapie zmienność funkcji tej brony, używanie jej do dziś dla za­ sypywania ziaren lekkich, ziaren ciężkich lub ( w jedynym wypadku) do rozbijania grud po orce. Kartogram I I przedstawiał czas zanikania w y s t ę p o w a n i a brony l a ­ skowej. Autor przeprowadził następującą periodyzację zagadnienia: lata 1860-1880, 1880-1900, 1900-1920, 1920-1950. Kartogram I I I przedstawiał daty pojawienia się brony beleczkowej. Kartogram I V w y k a z y w a ł podział Polski na tereny w y s t ę p o ­ wania typów brony beleczkowej, na zachodzie trapezowatej kraty z pałąkiem, na wschodzie prostokątnej. W dyskusji mgr A. Glapa zwrócił u w a g ę na w y s t ę p o w a n i e wzmianek dotyczą­ cych brony gałęziowej w tekście pieśni pałuckich. Dalsza dyskusja dotyczyła gra­ ficznego opracowania map, którym prof. Gajek zarzucił niedostosowanie się do wytycznych P A E . W drugim dniu obrad mgr Z. Szyfelbejn referowała ostatnie zagadnienie z grupy tematów opracowywanych w Warszawie, tj. p ł u g i i p ł u ż y c e. Po charaktery- �KRONIKA 391 styce materiału z badań terenowych P A E , odnoszącego się do tego zagadnienia (błędy natury metodologicznej popełniane przez badaczy w terenie oraz niedo­ ciągnięcia wykonania technicznego), przeszła do sprawy systematyki narzędzi płużnych, wyodrębniając jako pług narzędzie z jednodzielną odkładnicą i asy­ metrycznym lemieszem. Kartogramy odnosiły się do: 1. w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a na­ rzędzi ornych: pługów, soch i radeł w latach do 1890 i 1890-1914; 2. w y s t ę p o w a n i a różnych typów narzędzi płużnych, tj. pługów bezkoleśnych i koleśnych krótkogrządzielowych oraz długogrządzielowych (z uwzględnieniem wewnętrznej ewolucji w ramach każdego typu) na terenie Polski w okresie od 1870 do 1953 (autorka przeprowadziła ponadto periodyzację szczegółową, dzieląc powyższy okres na 9 podokresów); 3. omówiono również kartogramy odnoszące się do narzędzi oraz spo­ sobów służących do oczyszczania i konserwowania lemiesza i odkładnicy u pługów; 4, nazewnictwo poszczególnych części powyższych narzędzi; 5. dane z kartogramów szczegółowych dotyczące występowania różnych typów narzędzi płużnych w l a ­ tach 1870-1953, które zostały dodatkowo przedstawione na jednym syntetycznym kartogramie w układzie przyjmującym podział na 4 podokresy czasowe. W po­ dobny sposób przedstawiono na jednej tablicy w y s t ę p o w a n i e różnych typów pro­ dukcji narzędzi płużnych (kowalskie, fabryczne) w latach 1870-1953. W ożywionej dyskusji (profesorowie: Dynowski i Gajek oraz docenci: K l i m a ­ szewska, Marciniak i Kutrzeba-Pojnarowa) zarzucono referentce zbyt sumaryczne przedstawienie poszczególnych etapów pracy oraz nieczytelność map syntetyzują­ cych, przy równoczesnym podkreśleniu złożoności zagadnienia i słuszności po­ głębienia jego analizy przez referentkę przez nawiązanie do sytuacji ekonomicz­ nej epoki. Ponadto doc. A. Zaręba zwrócił u w a g ę na konieczność koordynacji prac między Polskim Atlasem Etnograficznym a Atlasem Językowym, operującym w szczegółach podobnym materiałem j ę z y k o w y m (np. nazwy części pługa) przy innej siatce badań terenowych. Z kolei omówiono tematy opracowywane w Zakładzie krakowskim. Mgr T. K a r wicka zreferowała wyniki badań dotyczących użycia i nazewnictwa lnu, opracowy­ wane przez dr A. K o w a l s k ą - L e w i c k ą i doc. dr J . Klimaszewską. L e n w ramach P A E potraktowany został jako zagadnienie marginesowe. Autorowi kwestionariusza prof. K . Moszyńskiemu chodziło jedynie o wyjaśnienie nazwy jednej z odmian lnu, słowień, nazwy starej, poświadczonej przez źródła historyczne. Mapy przedstawiały: uprawę lnu w Polsce, używanie lnu w lecznictwie, w y s t ę p o w a n i e nazw słowień i innych. W dyskusji doc. J . Klimaszewska podkreśliła słabe strony materiałów. Doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa stwierdziła konieczność wprowadzenia do kwestionariu­ szy wstępu informującego badacza terenowego o celu badań nad poszczególnymi tematami i wiążącej się z nimi podstawowej problematyce. Z kolei doc. J . Klimaszewska omówiła zagadnienia związane z o r k ą , a mia­ nowicie: 1. orkę w wąskie zagony; 2. przyczyny utrzymywania się tego typu orki w interpretacji informatorów; 3. orkę w lichy; 4. nazewnictwo związane z orką. Materiał terenowy do tego zagadnienia rozpisywał i porządkował mgr Z. Biały. Kwestionariusz niestety nie zaznaczał wyraźnie, czy badacze terenowi mają zagad­ nienie orki chwytać w trzech okresach, tj. w momencie wprowadzenia pewnej tech­ niki, w momencie jej największego rozpowszechnienia i w momencie zaniku, czy też tylko w jednym z nich. Badacze dawali materiał trudno porówny­ walny pod względem chronologicznym, wobec czego musiał być poddany nie­ zwykle troskliwej weryfikacji na podstawie analizy samej techniki, jak i krytyki pracy poszczególnych badaczy. Zdaniem referentki materiały etnograficzne dają nam podstawy do przedstawienia problemu orki w czasie. Punktem w y j ś c i o w y m �392 K R O N I K A uchwytnym w materiale terenowym mógłby być rok 1860. Nie we wszystkich wy­ padkach można uchwycić powstawanie wytworu, można jednak uchwycić daty i przyczyny jego zaniku. W dyskusji prof. J . Gajek zwrócił u w a g ę na ciekawe wyniki mapy obrazują­ cej Uchę. Ożywiona dyskusja (profesorowie W. Antoniewicz, M. Gładysz, K . Z a w i stowicz-Adamska oraz doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa) toczyła się wokół tego wyrazu, który zdaniem doc. A. Zaręby należało rzucić na tło prasłowiańskie. W dalszej części dyskusji omawiano mechanizm przemian kulturowych w technice uprawy ziemi i stwierdzoną przez dyskutantów współczesność w y s t ę p o w a n i a na niektó­ rych terenach różnych typów uprawy, w tym również tak archaicznych, jak orka w zagony. W dalszym ciągu omówienia tematów szczegółowych mgr Z. Toroński z Wro­ cławia przedstawił trzy kartogramy dotyczące w y s t ę p o w a n i a w o ł u . i k o n i a w gospodarce chłopskiej. Prof. J . Gajek jako kierownik pracy zaznaczył na w s t ę ­ pie, że przedstawione mapy obrazują jedynie fragment problemu wypierania wołu z prac rolniczych i transportu, procesów pierwszorzędnej wagi dla zagadnień etnogenetycznych. W I kartogramie omówiono wypieranie w o ł u przez konia na terenie Polski, w I I funkcje, jakie w ó ł pełnił w gospodarce, w I I I zmapowano problem najdłuż­ szego utrzymywania się roboczej funkcji wołów. Referent zwrócił u w a g ę na za­ chowawcze pod tym względem tereny, m. in. w dorzeczu środkowej Wisły oraz na Dolnym Śląsku, próbując zarazem tłumaczyć różne przyczyny zmian (nowe na­ rzędzia do prac rolnych, brak paszy, moda). W dyskusji poruszono następujące zagadnienia: 1. utrzymanie w o ł ó w przez ośrodki dworskie przy zachowaniu specjalnego typu gospodarki; spadek ten prze­ jęła obecnie część P a ń s t w o w y c h Gospodarstw Rolnych (prof. K . ZawistowiczAdamska, mgr S. Bronicz); 2. związek procesu zastępowania w o ł u przez konia w pracach rolnych ze zmianami, jakie zachodziły w tym czasie w narzędziach rol­ niczych, a co za tym idzie, w płodozmianie i systemie uprawy roli (mgr S. Bronicz), ze stabilizacją rynku mięsnego, jaka nastąpiła w końcu X I X w., oraz z wprowadze­ niem uprawy koniczyny zezwalającej na gospodarkę opasową (prof. J . Gajek); 3. możliwość opracowania na podstawie w y n i k ó w prac P A E mapy terenów zaco­ fanych pod względem technicznym (prof. J . Gajek) przy uwzględnieniu różnych przyczyn zacofania i konieczności porównania map P A E z mapami historycznymi, fizjograficznymi itd. Na zakończenie części pierwszej obrad mgr I. Nizińska z ośrodka krakowskiego zreferowała mapy do zagadnienia: z a w o ł a n i a i o d p ę d z a n i e zwierząt. Referentka scharakteryzowała zebrany materiał. Podkreśliła trudność, jaką na­ stręczał w czasie opracowania brak fonetycznego zapisu. Omówiła następnie 4 m a ­ py: 1. zawołanie cieląt — mapa dająca w obrębie Polski zasięg rozproszony, trudny do interpretacji; 2. zawołanie świń —• dające kilka zwartych zasięgów; 3. zawołania owiec; 4. odpędzanie kur. W uzupełnieniu uwag referentki doc. A. Zaręba dodał, że powyższe zagad­ nienie należy do specyficznych. Leży na pograniczu językoznawstwa i etnografii, a w ramach samego językoznawstwa winno być specjalnie stawiane. Należy go przenieść na tło słowiańskie i ogólnojęzykowe. Stąd dopiero mogłyby wypłynąć wnioski o dawności hodowli pewnych zwierząt na terenie Słowiańszczyzny. W dyskusji nad tym, w jakim stopniu zagadnienie to można by przerzucić do Atlasu J ę z y k o w e g o (prof. J . Gajek, doc. J . Klimaszewska), podkreślono, że nie na­ leży rezygnować z tych zagadnień ze względu na ich przydatność do wyjaśnienia �KRONIKA 393 etnogenezy. Doc. Zaręba zaznaczył, że lingwiści nie podejmą się opracowania tego zagadnienia, gdyż wchodzi ono w zakres językoznawstwa ogólnego. Nie można też dołączyć go do Atlasu językoznawczego, gdyż jest on bardziej zaawansowany niż P A E i odnosi się tylko do terenu Polski. Mgr Nizińska mówiła dalej o koniecz­ ności wykorzystania materiału z krajów ościennych (Bułgarii, Jugosławii, zach. Białorusi i zach. Ukrainy), będącego w posiadaniu prof. K . Moszyńskiego. Referaty ośrodka krakowskiego zakończyły pierwszą część konferencji, p o ś w i ę ­ coną szczegółowemu omówieniu opracowanych map. W drugiej części obrad po powitaniu nowo przybyłych gości przez prof. W. D y nowskiego prof. J . Gajek przedstawił zebranym dotychczasowy stan prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Mówił o technice gromadzenia, porządkowania, opracowywania materiałów terenowych, archiwalnych i innych. Podkreślił, że wydanie Polskiego Atlasu Etnograficznego pozwoli uchwycić dynamikę zmian kulturowych, co nie jest obojętne przy tworzeniu syntezy naukowej. Z kolei prof. M. Gładysz dokonał podsumowania dotychczasowych w y n i k ó w konferencji i scharakteryzował zasadniczy dorobek poszczególnych ośrodków opra­ cowujących zagadnienia do Atlasu. Mgr Z. Staszczakówna przedstawiła sprawozdanie z przebiegu prac nad Pol­ skim Atlasem Etnograficznym w okresie od 1945 roku, tj. od momentu podjęcia prac nad atlasem (zainicjowanych w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez prof. K . Mo­ szyńskiego — dop. red.) przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, a organizowanym obecnie przez I H K M P A N . Przybyli goście zwiedzili w y s t a w ę prac atlasowych rozmieszczoną w 7 salach. W dyskusji nad całością wystawionych prac prof. K . Nitsch podkreślił wzra­ stające znaczenie badań etnograficznych dla historii dzięki stosowaniu coraz dosko­ nalszych metod pracy. Zwrócił u w a g ę na słuszność opracowywania w pierwszym rzędzie materiałów terenowych uzyskanych drogą najnowszych badań; rozpoczyna­ nie poszukiwań od współczesnego stanu kultury jest jego zdaniem niezbędne. Do niedawna nie było to uznawane (np. historycy nie mieli zrozumienia dla realnej doniosłości materiałów etnograficznych). Zwrócił on uwagę, że obecna etnografia jest w stanie, dzięki odpowiednio przygotowanym kwestionariuszom, podjąć ba­ dania nad problemami dawniej pomijanymi lub badanymi tylko pobieżnie. P o r ó w ­ nując obecne kwestionariusze z kwestionariuszem dotyczącym cepów, a opubliko­ wanym swego czasu w „Ludzie" (prof. Nitsch ma tu niewątpliwie na myśli drobny przyczynek S. Udzieli o charakterze ankietowym, zgłoszony w „Ludzie", t. 7, s. 272 i nast), gdzie w kilkunastu punktach dotyczących cepów nie było pytania na te­ mat zasadniczych cech ich konstrukcji, stwierdził olbrzymi postęp w sposobie ich opracowywania, w y n i k ł y z oparcia się o szerszy materiał porównawczy. Sam zebrał sporą ilość materiałów również i do tego zagadnienia, zwłaszcza do ważnej jego zdaniem terminologii cepów. Zwrócił u w a g ę na pokrywanie się zasięgu hołobli i w i ą ­ zania typu gązewkowego. Następnie uczestnicy konferencji zwiedzili w y s t a w ę ilustrującą ,,zagadnienie techniki i dokumentacji przestrzennej P A E " . Prof. Gajek w osobnym referacie przedstawił kryteria, które podyktowały przyjętą gęstość punktów badawczych (332) oraz ich wybór i zasady roboczej mapy podkładowej, dla której punktem wyjścia były szczegółowe mapy 1 : 300 000. Podkreślił, że przedstawione technicznokartograficzne zasady zdały już swój praktyczny egzamin w ciągu prac nad Atla­ sem i b y ł y referowane nie tylko na konferencjach naszych w latach 1947-1955, ale także w kwietniu 1954 r. na sesji naukowej A N Z S R R i w kwietniu 1955 r. na sesji naukowej Deutsche Akademie der Wissenschaften w Berlinie. �394 KRONIKA W y s t a w ę uzupełniały kartoteki miejscowości, badaczy terenowych, materia­ łów archiwalnych i literatura. Zaprezentowano analogiczne atlasy etnograficzne obce oraz dotychczasowe polskie opracowania kartogramów językowych i etno­ graficznych prof. K . Nitscha i prof. K . Moszyńskiego, a także projekt makiet P A E . W trzecim dniu obrad prof. J . Gajek wygłosił referat pt. Zadania i metody pracy Polskiego Atlasu Etnograficznego -. Wychodząc od charakterystyki etno­ grafii jako części historii, badającej genezę i rozwój ludów, narodów i ich kultur, od określenia jej przedmiotu i celu (na pierwszym miejscu postawił zagadnienie etnogenezy narodów obok wykrywania ich cech specyficznych i tworzenia się swoi­ stej kultury narodowej socjalizmu), referent stanął na stanowisku, że prace etnograf iczno-kartograficzne nie stoją w sprzeczności z podstawowymi założe­ niami materializmu historycznego. Według prof. Gajka „muszą one jednak speł­ niać zasadniczy postulat, a mianowicie: 1) koncepcja Atlasu jako całości nie może być tylko zbiorem zasięgów różnych faktów kulturowych, lecz musi poprzez nie obrazować historię określonych narodów, a więc historię ich warunków bytu i kul­ tury; 2) Atlas nie może być zbiorem statystycznych i statycznych map, lecz musi: a) odtwarzać i rejestrować zmienność różnych zjawisk kultury, a tym samym i w a r u n k ó w bytowania narodu, b) bądź też zawierać takie elementy, które ułatwiają lekcję dokonanych w przeszłości przemian; 3) Atlas musi obejmować teraźniej­ szość i przeszłość; 4) musi on byś bodaj przekrojowym obrazem wszystkich dzie­ dzin życia ludzkiego w określonych czasach i określonej etnicznie przestrzeni". Z kolei referent omówił charakter źródeł etnograficznych oraz zadania i możli­ wości metody kartograficznej w etnografii i jej stosunku do metody typologicznej. Przedstawił typy kartogramów etnograficznych, wśród których wyróżnił kartogramy statystyczne i dynamiczne, oraz zagadnienie retrogresji jako „diachronologicznej lekcji kartogramów". Podkreślił trudności ujmowania zjawisk w kategoriach ilościowych. Omówił zakres rzeczowy Atlasu. Zakończył postulatem problemowego i kompleksowego ujmowania przedstawianych w Atlasie zjawisk oraz opisem tech­ nicznej strony dokumentacji i opracowań tekstowych Atlasu. Zagadnieniu kompleksowości w pracach P A E poświęcone zostały zamówione następne dłuższe głosy w dyskusji doc. J . Klimaszewskiej i doc. A KutrzebaPojnarowej. Zawierały one szereg uzupełnień szczegółowych dotyczących zasady współpracy różnych nauk w pracach nad P A E oraz pewne akcenty polemiczne w stosunku do założeń pracy atlasowej, wyboru i liczby punktów badań, przy­ gotowania i przeprowadzenia prac terenowych i wyciągania wniosków historycz­ nych. Prof. K. Zawistowicz-Adamska zreferowała Zagadnienie opracowań tekstowych PAE (drukowane w całości powyżej). Wreszcie doc. A. Zaręba przedstawił Zagadnienie geografii lingwistycznej w etnografii w świetle materiałów na temat zawołania i odpędzania zwierząt do­ mowych. Dyskusja toczyła się nad wszystkimi referatami łącznie, przy czym kolejność poszczególnych głosów dyskusji nie wynikała z kolejności zagadnień poruszonych w referatach, lecz była konsekwencją stopniowego włączania się w dyskusję przed­ stawicieli różnych reprezentowanych na konferencji dyscyplin naukowych. Dy2 J . G a j e k , Polski Atlas Etnograficzny, „Annales Univ. M. Curie-Skłodowska", Supl. I, Lublin 1947; t e n ż e , O Polskom Etnograficzeskom Atłasie, „Kratkije Soobszczenia Inst. Etn. A N SSSR", X X I I , Moskwa 1955, s. 54-59; t e n ż e , Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego, „Lud", t. 432; 1956, s. 889-903; t e n ż e , Pod­ stawowe tezy dotyczące przedmiotu i celu etnografii, „Lud", t. 42: 1956, s. 909-912. �KRONIKA 395 skusja w bardzo małym stopniu miała charakter polemiczny. Była natomiast de­ klaracją poglądów przedstawicieli różnych specjalności na zadania Polskiego Atlasu Etnograficznego, jego stosunek do innych atlasów historycznych i doty­ czących współczesności oraz na jego wartość dokumentarną i wymagania w a r ­ sztatu naukowego etnografa. Szereg głosów w dyskusji podkreślało konieczność współpracy z etnografią przedstawicieli tych dyscyplin naukowych, które z do­ świadczeń etnografii chcą korzystać w swojej pracy atlasowej. Dotyczyło to w pierwszym rzędzie językoznawców. Z ich też strony padło bodaj najwięcej pozy­ tywnych uwag na temat wagi pracy etnografów nad Atlasem. Jeśli chodzi o etnografów, do dyskusji zgłosili się listownie lub za pośrednic­ twem obecnych na konferencji kolegów także ci, którzy nie mogli przybyć na kon­ ferencję. Prof. K . Moszyński prosił o powtórzenie, że uważa za rzecz bardzo ważną natychmiastowe przebadanie tych zjawisk i w y t w o r ó w , które obecnie giną i za parę lat badanie ich będzie niemożliwe. Doc. A. Waligórski podkreślił konieczność nawiązania periodyzacji wyłaniającej się na podstawie badań terenowych do ogól­ nych zagadnień rozwoju kapitalizmu w Polsce. Dr D. Dobrowolska i mgr W. K w a ś niewicz nadesłali imieniem Zakładu Etnografii Ogólnej Uniwersytetu Jagielloń­ skiego, kierowanego przez prof. K . Dobrowolskiego, szereg uwag na piśmie do­ tyczących między innymi bliższych i dalszych celów Atlasu. Cele bliższe to wy­ pełnianie luk badawczych przedstawianych zjawisk kultury w zróżnicowaniu k l a ­ sowym i regionalnym. Atlas będzie z jednej strony podsumowaniem dorobku etno­ grafii polskiej, a z drugiej strony będzie stanowił punkt wyjścia do ustalenia kie­ runków i praw rozwoju kultury ludowej w Polsce w drodze dalszych badań konkretno-historycznych. Cele dalsze to wykorzystanie w przyszłości kartogramów Atlasu do odtworzenia rozwoju kultury w formacji feudalnej czy nawet w c z e ś ­ niejszej. Zwrócili również u w a g ę na pominięcie w planie prac nad Atlasem nie­ których zagadnień pozarolniczych, w szczególności związanych z rzemiosłem czy przemysłem domowym. Temat w i e d z a l u d o w a zdaje się być potraktowany zbyt separatystycznie. Ze strony j ę z y k o z n a w c ó w dyskusję rozpoczął prof. K . Nitsch. W referacie prof. Gajka uderzyło go historyczne ujęcie wskutek rozłożenia materiału na po­ szczególne okresy w czasie ostatnich stu lat, co pozwala na ujmowanie zagadnień w ruchu. W materiale lingwistycznym rzecz ma się inaczej. Mapy językoznawcze nie są tak ciekawe pod względem historycznym, jak etnograficzne, mimo że ma­ teriały sięgają również około stu lat w przeszłość. Nie można na nich przedstawić zjawisk historycznych w rozwoju z dwóch powodów, a to: 1. j ę z y k o w e wiadomości historyczne dotyczą bardzo niewielu obszarów i 2. fakty j ę z y k o w e zmieniają się wolniej od faktów kultury materialnej, a zmienność, jaka i tu niewątpliwie istnieje, jest inna od tej, z jaką mają do czynienia etnografowie. Polega ona mianowicie na mniejszym w p ł y w i e języka pisanego na gwarę oraz na w i ę k s z y m czy mniejszym wypieraniu gwary przez język ogólny. Jako przykład nierównomierności prze­ strzennej tego w p ł y w u profesor podał Mazowsze, okolice Ciechanowa, gdzie trudno dziś znaleźć osobę, która mówiłaby konsekwentną gwarą, oraz Sądeczyznę, gdzie do dziś dnia występuje dwujęzyczność; oprócz gwary używanej na codzień ist­ nieje znajomość języka ogólnego, co nie znaczy bynajmniej, żeby ludność, której dialekty są w zaniku, była postępowa. Na 50 mapach Małego Atlasu Gwar Polskich przygotowywanych obecnie do publikacji znajduje się równorzędnie potraktowany materiał zupełnie świeży, zebrany w ostatnich latach na podstawie pytań kwestio­ nariusza, jak również materiały z Atlasu Polskiego Podkarpacia (1933), materiały z Atlasu Sieradzkiego i Łęczyckiego prof. Z. Stiebera oraz materiały z różnych �39H KRONIKA publikacji etnograficznych z okresu ostatnich 70 lat. Przy każdym punkcie zazna­ czono w komentarzu pochodzenie źródła oraz czas jego występowania. Można tak postępować, bo na ogół cała różnica polega na tym, że dana forma gwarowa była dawniej częstsza niż dziś. Zanikanie pewnych form gwarowych jest społecznie cie­ kawe. Nic jednak nie przeszkadza, że na jednej mapie przedstawiony zostanie materiał gwarowy z różnych czasów, tym bardziej że dawnego materiału jest bardzo mało. Mowa nie zmienia się tak prędko, jak narzędzia produkcji. Atlas językowy ma wielkie znaczenie dlatego, iż na podstawie dzisiejszych zasięgów możemy badać przeszłość; jest to w ł a ś c i w a dialektologia historyczna; natomiast wyróżnienie dialektów historycznych na podstawie dokumentów pisanych, często uważane jedynie za dialektologię historyczną, stanowi tylko jej część. Na pod­ stawie obecnych zasięgów możemy na przykład w n i o s k o w a ć o olbrzymim w p ł y w i e Mazowsza na Lubelskie i Sandomierskie. Nawiązując do metody kartowania prof. Nitsch podkreślił, że w Małym Atlasie Gwar Polskich przyjęto na podstawie dy­ skusji przy wykonywaniu poszczególnych map, iż nie wszystko w pełni umieszcza się na mapie, lecz niektóre zbyt szczegółowe rzeczy, które zaciemniały obraz mapy, podaje się według określonych zasad w komentarzach. Na zakończenie prof. Nitsch podkreślił, że Atlas Językowy jest w tej chwili dla dialektologów rzeczą pod­ stawową. Mały Atlas Gwar Polskich, obejmujący sto kilkadziesiąt punktów, w po­ łączeniu z wynikami badań dialektologicznych prowadzonych na w i ę k s z y m od­ cinku przestrzennym przez pracownię warszawską prof. Doroszewskiego, stanowić będzie podstawę Wielkiego Atlasu Gwar Polskich. W dyskusji, jaka się następnie wywiązała, w y s u n ę ł o się na pierwszy plan zagadnienie odmienności spojrzenia etnografa i językoznawcy na zjawiska histo­ ryczne (prof. J . Czekanowski, prof. J . Gajek). Dalsze głosy w dyskusji podkreślały przede wszystkim potrzebę współpracy etnografów z językoznawcami. Prof. S. Bąk z Wrocławia w liście nadesłanym na konferencję zwrócił uwagę, iż przy współpracy językoznawców z etnografami za­ chodzi poważne niebezpieczeństwo, gdyż etnografom chodzi o samą rzecz, mniej na­ tomiast obchodzi ich już nazwa; często rezygnują z podania jej ścisłego brzmienia, z jej nierzadkich wariantów, a nawet z jej odmian słowotwórczych. Językoznawcy zaś nie lekceważąc samych przedmiotów kultury materialnej „polują za nazwami", w y ł a w i a j ą ich zmienność pod w z g l ę d e m g ł o s o w y m i słowotwórczym. Nieraz jednak nie znając dostatecznie faktów z dziedziny kultury materialnej mogą popełniać poważne nieścisłości i omyłki. Nad Atlasem Polski pracują i etnografowie, i j ę z y k o ­ znawcy. Wydaje się więc, że byłoby rzeczą pożyteczną, żeby w zakresie proble­ m ó w wspólnych (głównie chodzi o dział kultury materialnej) nastąpiło przed od­ daniem do druku ścisłe porozumienie i uzgodnienie poglądów. W podobny sposób zreferował swe stanowisko prof. W. Doroszewski, nawiązu­ jący w swej wypowiedzi do coraz częstszej współpracy między naukami. J ę z y k o ­ znawstwo bez stałego kontaktu z etnografią i etnografami nie w y k a ż e się pełnymi osiągnięciami w zakresie zagadnień dotyczących stosunku w y r a z ó w do desygnatów, stanowiących podstawową treść językoznawstwa. Treść i problematyka zagadnień jest w wielu wypadkach ta sama w obu dyscyplinach. O konkretnej pomocy ze strony etnografów (w tym przede wszystkim prof. K. Moszyńskiego) przy układaniu kwestionariusza do badań językowych mówiła mgr W. Pomianowska, referując zagadnienie kartogarfii językowej na podstawie map opracowanych przez Zakład Dialektologii w Warszawie. Referentka uważa, że współpraca etnografów z dialektologami mogłaby być kontynuowana również i podczas badań terenowych. Można by też korzystać wzajemnie z doświadczeń �KRONIKA 397 w zakresie kartografowania, chociaż nasuwa się tu wiele różnych problemów i trudności, od momentu zapisania wyrazu w terenie do momentu wprowadzenia go na mapę. Następny dyskutant, proi. K . Dejna, podkreślił doskonałą organizację pracy nad P A E , zastanawiając się, co z tych wielkich osiągnięć dałoby się przenieść do prac nad atlasami językowymi, tym bardziej że przedmiot badań jest trochę inny. Etnografowie badają zjawiska, które bezpośrednio wiążą s i ę z nadbudową. Zmiany w bazie i uzależnione od nich zmiany w nadbudowie znajdują odbicie tylko w za­ kresie słownictwa, inne zaś cechy języka nie zmieniają się tak szybko jak nad­ budowę. Jeżeli chodzi o rady, których etnografom mogą udzielić językoznawcy, uważa, że uwagi doc. Zaręby dotyczyły w niektórych wypadkach zagadnień nie­ typowych nawet dla językoznawstwa, a trudnych do przyjęcia dla P A E przez wpro­ wadzenie szeregu odcieni gramatycznych i fonetycznych. Z a najważniejsze dla P A E uważa dwie sprawy: formę zapisów w terenie i uwidocznienie ich w legen­ dzie. Zapisując nazwy przedmiotów za pomocą sposobów ortograficznych, badacze terenowi powinni utrwalać formy gwarowe przynajmniej zaznaczając w ogólnym zarysie ich właściwości dialektologiczne. Nie jest konieczne przeniesienie tych z a ­ pisów na mapę, ale będą one ułatwieniem i podstawą bezbłędnego umieszczenia haseł na mapie, w słowniku czy jakimś indeksie. Jeżeli etnograf unikał gwarowej formy nazwy i na poczekaniu zastąpił ją przez siebie zetymologizowaną postacią, może tak wyraz zniekształcić, że nikt nie zgadnie jego pochodzenia i znaczenia. Fonetyczne zapisywanie nazw, nawet prymitywnym systemem, może w wielu wy­ padkach być bardzo pożyteczne. Na mapie trzeba podać wyraz tylko w formie niegwarowej albo w formie ogólnopolskiej, trzeba usunąć mazurzenie, odnosowienie itd., nadając wyrazowi jak najmniej gwarową postać. Sprawa zapisu fonetycznego i trudności z tym związanych stała s i ę punktem centralnym dalszej dyskusji (prof. Gajek, prof. Zawistowicz-Adamska, doc. K l i ­ maszewska). Prof. Gajek podkreślił, że jest zwolennikiem zapisu fonetycznego w czasie badań terenowych. Uwzględnienie tego jest jednak niemożliwe do czasu utworzenia stałej kadry etnografów związanych z pracą nad P A E i przeszkolenia jej w zakresie dialektologii i fonetyki. Uchwycenie przestrzennego zróżnicowania wyrazów pod względem fonetycznym lub słowotwórczym otwiera duże możliwości dla interpretacji zasięgu formy i funkcji badanych zjawisk kulturowych. Formą i funkcja w y t w o r ó w nie zmieniają się równocześnie oraz nie zmieniają się r ó w n o ­ cześnie elementy fonetyczne i słowotwórcze. T a nierównoczesność stwarza bez­ spornie podstawę do dociekań na temat przemian i ich chronologizacji. Niewątpli­ wie pełna współpraca językoznawców z etnografami dałaby najlepsze rezultaty, gdyby można było ustalić sprawę stałej sieci badań P A E z siecią badań języko­ znawców, a dalej gdyby dało się stworzyć dwuosobowe ekipy terenowe oraz usta­ lić wspólny rzeczowy plan badań w poszczególnych latach. Wchodzą tu w grę momenty organizacyjne i budżetowe. Na razie musimy ograniczyć się do wyszko­ lenia kadry terenowej pod w z g l ę d e m językoznawczym tak, aby miała pełne zro­ zumienie i wyostrzoną czujność przy zapisywaniu słownika związanego z n a ­ zwami przedmiotów i czynności. Prof. Gajek zapewnia, że P A E postara się w przyszłości uwzględnić postulaty językoznawców, którym serdecznie dziękuje za ż y w y udział w konferencji. Z udziału tego wynika, że sprawa Polskiego Atlasu Etnograficznego jest bliższa językoznawstwu niż innym naukom. Uwagi języko­ z n a w c ó w wniosły ważny wkład do naszej pracy nad Atlasem. W dalszym ciągu dyskusji zabierali głos przedstawiciele innych specjalności. W imieniu historyków przemówił prof. A. Gieysztor stwierdzając, że dyskusja do- �398 K R O N I K A tychczasowa prowadzona wokół bardzo ważnych spraw P A E postawiła dotąd poza porządkiem dziennym sprawę między innymi rzeczowego zakresu kwestiona­ riusza. Opracowali go etnografowie nie komunikując się z przedstawicielami in­ nych dyscyplin poza językoznawcami, którzy służą im doradczo w sprawie zapi­ sów fonetycznych. Dezyderaty, jakie można dziś sformułować ze strony history­ ków, w dużej mierze mogą okazać się nierealne albo spóźnione wobec znacznego zaawansowania prac nad Atlasem. Wiąże się to z zagadnieniem celu, metody i materiału zamieszczonego w Polskim Atlasie Etnograficznym. Każdy historyk z uznaniem podejmie myśli zawarte w referacie prof. Gajka, które rzeczowo okre­ ślają bliższe zadania etnografii, związanie jej ze sprawą badania polskiego procesu historycznego, z problemami kształtowania się rozwoju narodowości i narodu polskiego, czyli z najwłaściwszym przedmiotem badań etnograficznych. Wśród dyscyplin naukowych, poza językoznawstwem, nauki historyczne będą miały tu najwięcej do powiedzenia. Po raz pierwszy w referacie prof. Gajka zostały o m ó ­ wione wytyczne gwarantujące, że etnografia dostarczy historykom materiałów dotyczących obiektywnych czynników powstawania i rozwoju narodowości i na­ rodu polskiego. Powstaje w związku z tym pytanie, jak do tego celu zmierza i czym jest w swej istocie P A E . Oglądając wystawione materiały i słuchając dy­ skusji prof. Gieysztor zastanawiał się, czy jest on wydawnictwem źródłowym, czy przewodnikiem po źródłach. Odpowiedział sobie na pierwsze pytanie negatywnie. Wysuwając określenie przewodnika po źródłach stawia dalsze dwa pytania: czy będzie to przewodnik po źródłach już zebranych, czy raczej zbiór w s k a z ó w e k do­ tyczących źródeł przeważnie jeszcze pozostałych w terenie, a nie zebranych, nie tylko z racji niedoskonałego aparatu, lecz przede wszystkim rzadkiej siatki zdjęcia terenowego. Sądzi, że nie można patrzeć na Polski Atlas Etnograficzny jak na wy­ dawnictwo źródłowe, gdyż ostateczna forma, bliska realizacji, jest tylko bardzo generalnym zdjęciem kartograficznym. W bardzo wielu wypadkach wzbudzi za­ interesowanie w odbiorcy stojącym niejednokrotnie daleko od przebiegu i metody zbierania materiału, lecz nie będzie w stanie go w pełni zaspokoić. Jeżeli zaś patrzeć na Atlas jako na przewodnik po materiałach źródłowych, tkwiących w kar­ totekach i w terenie, to pozostawałaby kwestia metodyczna ograniczenia zadań Atlasu i zdanie sobie sprawy, że nie obejmie on wszystkiego. Konieczne wydaje się zakończenie zdjęcia terenowego i wyczerpanie postawionych zagadnień w za­ kresie dziś uchwytnego materiału etnograficznego. Co do zagadnienia metody, to wydziela się tu wyraźnie sprawa sposobu zdjęcia terenowego. Trzeba stanąć na gruncie chronologii proponowanej przez prof. Gajka. Granice 1850-1953 (i ewentualnie lata następne) są realne i należy je zastosować nie tylko dlatego, że z poprzedniego okresu wiadomości są rozproszone i nie będą równoważyły się we w ł a ś c i w y m stosunku w dalszym ujęciu kartograficznym, ale dlatego, że zadaniem Atlasu jest zdjęcie terenowe polskiej kultury wiejskiej między połową wieku X I X a połową X X . W tym sformułowaniu tkwi w ł a ś c i w y stosunek historyczny do materiału etnograficznego bez sugerowania zadań zupełnie nie­ uchwytnych lub mało uchwytnych. Dyskutant sądzi, że podział w e w n ę t r z n y pro­ ponowany przez prof. Gajka w zakresie periodyzacji 1850-1953 mógłby ulec zmia­ nie. Nasuwa się na przykład wątpliwość, czy w materiale etnograficznym występuje granica około 1900 r. Nie wydaje się jasne, jakie zjawiska procesu historycznego w y s u n ę ł y tę granicę, czy mamy tu tylko do czynienia z mechaniczną próbą skró­ cenia odcinków. Daty proponowane w referacie nie mogą być stosowane dla ca­ łości ziem polskich bez poważnych odchyleń w związku z historią poszczególnych obszarów. �KRONIKA 399 Odnośnie do zakresu rzeczowego zdjęcia terenowego, prof. Gieysztor uważa, iż dobór tematów, na które ma odpowiedzieć kwestionariusz, wydaje się być do­ stateczny. Odpowiadają one kompleksowemu badaniu kultury ludowej. Zawarte są w nich jej główne cechy etniczne, językowe, gospodarcze, natury psychicznej i materialnej. Co do zakresu geograficznego, nasuwają się dwie uwagi. Pierwsza, że w y s t ą ­ pił brak odniesienia zjawisk występujących na obszarze naszych ziem do sąsia­ dów Polski. Prof. Gajek zapowiedział szersze powiązanie naszych prac z pracami sąsiadów. Zarówno dla młodej kadry biorącej udział w tym przedsięwzięciu nau­ kowym, jak i dla odbiorców Atlasu będzie niezbędne zastosowanie kartogramów pomocniczych, na których niektóre zjawiska polskie zostaną przerzucone na tło europejskie. Druga sprawa to zagadnienie podstawowej kanwy, która została wzięta do opracowania Atlasu. K a n w ą tą jest trzysta kilkadziesiąt punktów wiej­ skich na obszarze Polski, co napewno będzie w y w o ł y w a ł o dyskusję. Sprawę kwa­ dratów, na których umieszczano punkt badawczy, również należałoby jaśniej uza­ sadnić chociażby względami praktycznymi, które nie są mało ważne. Nasuwa się też pytanie, czy zdarza się zmiana w wyborze wsi podstawowej, a jeżeli tak, to dlaczego, i jak się uzyskuje porównywalność danych z nowo wybranej wsi z po­ przednimi. Dyskutant zwrócił ponadto u w a g ę na konieczność realizacji wniosku o wpro­ wadzenie do studium historii kultury materialnej elementów językoznawstwa i dialektologii dla studentów, którzy specjalizują się w etnografii (w dalszej dy­ skusji potwierdzili to również jako dawny postulat organizatorów Studium Historii Kultury Materialnej prof. K . Majewski i prof. J . Gajek). Uwagi prof. Gieysztora dotyczące ujęcia kartograficznego ograniczyły się nie tyle do samej metody, ile do wniosków, do których będzie skłonny czytelnik Atlasu. Tematy badań monograficznych, a wśród nich pewna przewaga problema­ tyki archaizmów w kulturze ludowej, nie powinny przesłaniać faktu, że Atlas to przewodnik po materiale etnograficznym wsi polskiej X I X i X X wieku. Stąd pod adresem redakcji postulat wprowadzenia takich zagadnień, najbardziej charak­ terystycznych dla dziejów wsi X I X i X X wieku, jak postępy w mechanizacji rol­ nictwa. Inne sprawy charakterystyczne dla okresu pouwłaszczeniowego, o dużym nasileniu walk społecznych, w pewnym chociaż stopniu powinny trafić do kwe­ stionariusza, jak na przykład sprawa przeciwieństwa w gospodarce między drobną a wielką własnością ziemską. Kartowanie na jednej płaszczyźnie materiałów bliżej nie rozwarstwionych klasowo może spowodować sugestie niehistoryczne. Czy słusznie zostały wyelimino­ wane sprawy związane z wielką własnością ziemską? Jeżeli z trudem da się z całokształtu sił wytwórczych i stosunków produkcyjnych ubiegłego stulecia wy­ eliminować miasto, to przeprowadzenie dalszej eliminacji wewnątrz kultury ma­ terialnej wsi jest przedsięwzięciem, które trzeba dopiero obronić. Co do sprawy wykorzystania materiałów tkwiących w archiwach naukowych i literaturze, należy stanąć na stanowisku prof. Gajka, że badany okres 1850-1955 nie tylko na pod­ stawie współczesnego zdjęcia terenowego, ale także przez wyczerpanie materiałów z dawniejszych zdjęć terenowych, dokonywanych w całym tym okresie. Natomiast zbędne i n i e w ł a ś c i w e wydaje się głębsze wchodzenie w źródła pisane i inne tego okresu, który należy pozostawić innym specjalistom, historykom X I X i X X w. Właściwa metoda pracy etnograficznej powinna dać w ł a ś c i w y efekt w postaci dokumentacji o charakterze etnograficznym. W tym samym sensie wypowiedzieli się językoznawcy. Współpraca nad Atlasem pomiędzy różnymi przedstawicielami �400 KRONIKA nauki jest niezmiernie ważna, a napewno rozwinie się na szerszą skalę w ramach prac monograficznych, które pobudzi do życia Polski Atlas Etnograficzny. Prof. Gajek podkreślił w odpowiedzi, że przegląd prac nad Atlasem nie pre­ tendował i nie pretenduje do pokazania w skończonej formie w y n i k ó w tych prac; jest przekrojem planu prac z końca maja 1955 r. opartych na badaniach terenowych z roku 1953. Stąd w y n i k ł y różnice w sposobie i stanie opracowania materiałów. Jeżeli chodzi o gęstość siatki badań, sądzi, że jest ona na ogół wy­ starczająca. Odpowiada metodzie reprezentacyjnej stosowanej w kartografii etno­ graficznej. Należałoby tylko tę sieć zagęścić: 1) w specjalnych terenach, 2) w pas­ mach rubieżnych, gdzie krzyżują się na przykład dwa typy czy odmiany karto­ wanych zjawisk. Jeżeli chodzi o zagadnienie mechanizacji dokonującej się w X I X wieku, duża ilość kartogramów dotyczących na przykład problematyki młocki, narzędzi ż n i w ­ nych, kośnych, narzędzi do orania rejestruje zachodzące przemiany, charakteryzu­ jące proces historyczny, wykrywa obszary opóźniające się i bardziej postępowe. Prof. Gajek przytacza przykładowo takie kartogramy, jak: 1) zanikanie używania w o ł ó w w pracach rolnych i w transporcie, 2) zmiany zasięgów w y s t ę p o w a n i a róż­ nych typów cepów w latach 1939-1953, 3) proces współczesnego zanikania m ł ó c e ­ nia cepami, 4) w y s t ę p o w a n i e młocarni motorowych, 5) rozszerzanie się ścinania zbóż kosą i wiele innych. Kwestionariusz i instrukcje do nich, a dalej prace kartograficzne kładą duży nacisk na: a) proces mechanizacji narzędzi rolniczych, b) przemiany zachodzące w narzędziach i technice, c) ale również na archaizmy, gdyż to otwiera nam drogę do retrogresywnej rekonstrukcji dawniejszych procesów etnogenetycznych. W identyczny sposób ustawia P. I. Kusznier problematykę Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego. W dyskusji padły pytania i zarzuty na temat periodyzacji pro­ cesów kulturowych od połowy X I X w. Schematu wysuniętego w swoim referacie prof. Gajek nigdy nie uważał za podstawę prac atlasowych. Data 1900 r. jest na pewno sztuczna i mechaniczna. Referent jest przeciwny stosowaniu apriorycznego schematu. -Periodyzacja winna być rezultatem szczegółowych badań faktów, które zmieniały się w różnych stronach Polski w różnych okresach. W ścisłym związku z periodyzacją pozostaje sprawa przedstawienia w pracach P A E zagadnienia zmienności historycznej zjawisk. Padały tu głosy, że jest ona niedostatecznie jasno postawiona. „Jestem przekonany, podkreśla prof. Gajek, że tak w kwestionariuszu, jak w opracowanych kartogramach procesy przemian znajdują bardzo wyraźny wydźwięk. Już obecnie rysują się pewne wyniki, jeżeli chodzi na przykład o mechanizację i jej postęp na ziemiach polskich". W dyskusji poruszono sprawę badań nad kulturą społeczną i duchową. Prof. Gajek przypomniał, że w Atlasie: 1. położono g ł ó w n y nacisk na kulturę ma­ terialną, tj. na bazę, w której procesy przemian przebiegają na ogół szybciej, a uchwycony obraz reprezentuje stosunkowo młode formacje kulturowe; 2. prze­ widuje się w myśl zasady kompleksowości równoczesne prowadzenie badań nad kulturą materialną, społeczną i duchową; 3. proponowano również w przyszłości p e w n ą ilość zeszytów przeznaczyć wyłącznie na problemy z zakresu kultury du­ chowej i społecznej, jak np. muzyka, instrumenty muzyczne, tańce, literatura ludowa, pokrewieństwo, rodzina, magia; 4. ustalając kolejność tematyki badawczej wzięto również pod u w a g ę konieczność niezwłocznego badania tych dziedzin kul­ tury, które szybko i bezpowrotnie giną. W związku z tym należy rozpatrzyć pro­ pozycję prof. Moszyńskiego, aby w ciągu najbliższego okresu badań terenowych przeprowadzić inwentaryzację formalną tych właśnie zjawisk. Pociągnie to za sobą �K R O N I K A 4Ói p e w n ą powierzchowność, jeżeli chodzi o uchwycenie zmienności i kompleksowego traktowania zjawisk, ale jest konieczne. W dyskusji poruszono również w a ż n e zagadnienie traktowania przez P A E materiałów pochodzących spoza Polski, z zasięgów ogólnoeuropejskich. Prof. G a jek stwierdził, że na ten temat wypowiedział się już w rozprawie o P A E jak i w referatach wygłaszanych na terenie I H K M w latach 1953-1954. Oczywiście Polski Atlas Etnograficzny winien te postulaty uwzględnić. Dyskutant twierdzi dalej, że byłoby rzeczą bardzo pożądaną, jak wspomniał prof Gieysztor, by rozpa­ trzyć akcję porozumienia się z N R D i innymi krajami demokracji ludowych celem opracowania wspólnego planu badawczego do prac etnograficzno-kartograficznych. W rezultacie mogłoby to doprowadzić do stworzenia etnograficznego atlasu Europy środkowej. Jeżeli chodzi o zagadnienie rozwarstwienia kulturowego, to w P A E położono nacisk na rozwarstwienie wsi. Świadczą o tym kwestionariusze i kartogramy. Atlas stara się wyśledzić, jak przebiegał proces przemian w odniesieniu do na­ rzędzi i technik rolnych, jak przebiegała motoryzacja w zależności od wielkości go­ spodarki. Stara się każdorazowo uchwycić związek pomiędzy wartościami typolo­ gicznymi, formami zjawisk kulturowych a rozwarstwieniem kulturowym wsi. Jeżeli chodzi o wyczerpanie materiałów z literatury i muzeów, a co ważniejsze archiwów, ustalono, że literaturę i zbiory muzealne uwzględnia każdy autor te­ matu. Na koniec prof. Gajek podkreślił, że jest rzeczą oczywistą, iż o przydatności Atlasu do badań nad świadomością społeczną będzie można mówić dopiero wtedy, gdy powstanie znaczniejsza ilość skartowań i gdy Atlas uchwyci specyfikę bazy w różnych rejonach Polski i specyfikę rozwoju kultury Polski jako całości. W dalszym ciągu dyskusji prof. J . Czekanowski scharakteryzował Atlas jako zastosowanie metody reprezentacyjnej, przy której gęstość sieci zależy od budżetu. Przypomniał on swe prace referowane na pierwszym zjeździe filologów s ł o w i a ń ­ skich (1931), gdzie pokazał, jak przy zastosowaniu metody ilościowej do języka otrzymuje się periodyzację procesu różnicowania się dialektów słowiańskich. Nie można przychodzić do języka z periodyzacją z góry ustaloną. Nie wątpi on, że periodyzacji będzie poświęcony końcowy zeszyt Atlasu. Planował go wraz z prof. Nitschem we Lwowie jeszcze w roku 1917 w prezydium P T L . T a sprawa ma długą historię. I dopiero teraz dzięki energii prof. Gajka ruszyła z miejsca. Archeolog, prof. W. Antoniewicz, zwrócił u w a g ę na różne w typie opracowa­ nia kartograficzne, które nie są ściśle pracą atlasową, a mogą być określone nazwą prac inwentaryzatorskich. Opisuje się wybrane zagadnienie w jednym jakimś momencie, aby utrwalić rzeczy, które jeszcze żyją, a które łatwo się wyradzają albo w ogóle zanikają. Prof. Antoniewicz ma wrażenie, że to, o czym mówił prof. Moszyński, to konieczność szybkiego zdjęcia jak największej ilości faktów, które są nieodwracalnie z tych czy innych przyczyn skazane na zagładę. Drugim sposobem uchwycenia kartograficznie zjawiska jest opracowanie monografii nauko­ wych takich tematów, jak np. k o s a , s i e r p , p ó ł k o s k i , wychwytanie zjawisk przestrzennych po analizie zdjęcia etnograficznego, i to nie tylko na podstawie zdjęcia obecnego, ale po wejściu w literaturę i zasoby muzealne. Jest to chęć dania pełnego obrazu przestrzennego, wykazania, jak te zjawiska zachowują się obok siebie. Jeszcze inne opracowania kartograficzne mogą w y k a z y w a ć współzależność zjawisk. Z kolei prof. Antoniewicz zastanawiał się nad zadaniem Atlasu Historycz­ nego Polski, który stanowią Atlas Historyczny, Atlas Etnograficzny i Atlas Archeo­ logiczny. Atlas taki musi dać obraz przestrzenny rozwoju polskiego procesu histoEtnografia Polska I 26 �402 KRONIKA rycznego we wszystkich możliwych, dających się ująć kartograficznie zarysach. Nie wszystkie jednak nauki szczegółowe opracowujące taki Atlas mogą odzwier­ ciedlić swoje zagadnienia równocześnie i jednakowo. Na przykład archeologia musi zajmować się pełnią procesu historycznego, bo to jest specyfika tej nauki. Historiografia przedstawi różne zagadnienia, które w y p ł y w a j ą ze źródeł histo­ rycznych. Niedawno pojawiła się jeszcze nowa dyscyplina badawcza, która musi opracować również atlas historyczny — historia kultury materialnej. Winna ona badać wszystkie zjawiska sił wytwórczych formacji klasowych aż do X X w. włącznie. W ten sposób tworzy się zorganizowana wokoło Polskiego Atlasu Histo­ rycznego wielka praca kompleksowa. Obejmuje ona historię pierwotnej formacji społecznej, przedrodowej i rodowej wspólnoty pierwotnej, nowych zjawisk wczesnofeudalnych oraz następnych etapów feudalizmu i kapitalizmu. We wszystkich tych zakresach rozciąga się pole do pracy kolektywnej archeologów, historyków oraz etnografów. Musimy się zdecydować na to, że istnieje specyfika wszystkich gałęzi nauk historycznych i że badacz historii kultury materialnej nie może zastąpić ani etnografa, ani archeologa, choć niemniej wszyscy oni są w ł a ś c i w i e historykami kultury. Etnografowie winni zajmować się rozwojem pełnego procesu rozwoju wsi, ale w takich powiązaniach, o których mówił prof. Gieysztor. Na przyszły Atlas Historyczny Polski złoży się niewątpliwie kilka działów, trzeba w i ę c opra­ cować dokładnie zagadnienie wyboru tematyki oraz sposobu kartowania zjawisk. Polski Atlas Etnograficzny jest ogniwem wielkiej pracy kartograficznego przed­ stawienia polskiego procesu historycznego. W dalszym ciągu dyskutant podkreślił słuszność wypowiedzi doc. Klimaszew­ skiej, że mapy szczegółowe winny iść do monografii, a do Atlasu winny iść mapy zbiorcze, które dadzą obraz procesu zmienności zjawisk, zwłaszcza zależnych od klimatu, suchości gleby itd. Ale w tych wypadkach bez podkładów fizjograficznych nie będzie można odtwarzać dostatecznego obrazu tych uwarunkowań. Kończy uwagami na temat różnego sposobu wyrażania treści kartografowanych, mianowi­ cie przy pomocy specjalnych symboli, znaków, kolorów i kreskowań. I te sprawy wymagają o m ó w i e ń i ustaleń w skali ogólnej Polskiego Atlasu Historycznego. Z kolei prof. W. Doroszewski podkreślił, że po obecnej sesji trzeba zmierzać do tego, aby w obrębie Wydziału I P A N powstał w s p ó l n y organ, nie będący ani pra­ cownią, ani zakładem, ale komisją do spraw Polskiego Atlasu Historycznego, gdzie by historycy, historycy sztuki, archeolodzy, historycy kultury materialnej i etno­ grafowie mogli mieć równoczesny głos, a jako pomocniczy element językoznawcy, którzy mają swoje w ł a s n e cele, ale dla których cele etnografów są również ważne. W tym ogólnym Atlasie będzie historia rolnictwa i osadnictwa. Historia pługa i narzędzi płużnych od najdawniejszych czasów wejdzie do opracowań mono­ graficznych stanowiących ich komentację. Do dyskusji nad techniką kartograficzną P A E nawiązał również prof. Gajek, wypowiadając się na temat samej karty podkładowej, która zdaniem niektórych przedmówców powinna zawierać obraz zalesienia i elementy hipsometrii. Za słuszne uważa, żeby z kartogramami zawierającymi określoną problematykę zestawiać od­ powiednie kartogramy ilustrujące regionalizację Polski z punktu widzenia środo­ wiska geograficznego (np. kalendarz prac rolniczych zestawia regionalizację k l i ­ matu i procesów wegetacyjnych). Na koniec dyskutant wrócił do sprawy współpracy z językoznawcami, geogra­ fami, historykami, archeologami i antropologami, by stwierdzić, że poczyniono sze­ reg w y s i ł k ó w w celu zadzierzgnięcia wzajemnych stosunków, chociaż sprawa po­ suwa się opornie. Nawiązując do dyskusji dotyczącej sprawy doboru wsi, które �KRONIKA 403 weszły w skład stałej sieci P A E , stwierdził, że jako główne kryteria przy doborze przyjęto: 1. stworzenie stałej sieci badań celem ułatwienia pełnej porównywalności Atlasu; 2. stworzenie sieci równomiernie obejmującej cały obszar Polski; 3. jako zasadę przyjęto wybór jednej wsi w obrębie areału 20X20 km i, o ile to możliwe, tzw. w i e ś przeciętną, a na Ziemiach Odzyskanych wieś, w której mieszka bodaj pewna ilość ludności sprzed 1939 r. Jako ostatnia zabrała głos doc. J . Klimaszewska, tłumacząc przyczyny zmiany wybranych wsi. Uzasadniała również sprawę badania reliktów kulturowych, które można jeszcze obecnie w terenie uchwycić (np. technika orki radłem). Podsumowania obrad dokonał prof. M. Gładysz. Podkreślił on rzeczowość i oszczędność słowa w wypowiedziach dyskutantów. Jest to przywilejem wszystkich narad roboczych dysponujących konkretnym materiałem treściowym. Niewątpliwie jednym z osiągnięć tej konferencji jest zdecydowane stwierdzenie potrzeby współpracy etnografów z przedstawicielami innych dyscyplin, a przede wszystkim historyków, geografów, archeologów i językoznawców. Na płaszczyźnie prac atlasowych można się przekonać, jak w a ż n y m czynnikiem w rozwiązywaniu wielu trudnych problemów są takie wzajemne usługi. Właśnie etnografia ze swoim ogromnym zapleczem materiałowym jest najlepszym ogniwem mogącym powiązać większość nauk historycznych. Obecne prace prowadzono z rozmachem i nakładem wysiłku całego zespołu. Przyniosły one już poważne osiągnięcia. Nie uwalnia to jednak od ostrej korekty zarówno metody poszukiwań, jak też formułowania celów i wyboru tematów. Zwłaszcza do zastanowienia zmuszają dawniejsze wypowiedzi profesorów Anto­ niewicza i Moszyńskiego, a obecne Gieysztora, proponujące niezwłoczne opracowa­ nie tych materiałów, które mogą ulec zniszczeniu w najbliższych latach, a są szczególnie ważne przy rekonstruowaniu ogólnego obrazu kultury narodu polskiego. Większość wypowiedzi i referatów formułuje cele Polskiego Atlasu Etnogra­ ficznego w ten mniej więcej sposób: obecne badania, ich kartograficzne ujęcia są gruntownym rozeznaniem terenu na przestrzeni ostatnich 100 lat, dając obraz zróżnicowania oraz współwystępowania grup w y t w o r ó w kulturowych. Są one r ó w ­ nocześnie punktem wyjścia dla przyszłych, monograficznych opracowań zarówno całych regionów, jak też i istotnych problemów zdążających do wielkiej syntezy kultury nie tylko wsi, ale całego naszego narodu. Słuszne były głosy przypomina­ jące o konieczności rzutowania posiadanego materiału na szerokie tło porów­ nawcze, nie tylko europejskie, ale światowe. Wyłoniła się również potrzeba n a w i ą ­ zania kontaktów z reprezentantami pokrewnych nauk innych krajów, które przy­ stąpiły do badań typu atlasowego. Według zapowiedzi S. P. T o ł s t o w a już w 1955 roku miały być oddane do druku pierwsze zeszyty Atlasu Ziem Ruskich. Wybrane tematy opracowywane przez etnografów radzieckich zbliżone są do opracowywanych w P A E , a więc przede wszystkim w tym zakresie pożądana jest wymiana dyskusji i poglądów. 3 Kończąc, prof. Gładysz wyraża głęboką wdzięczność za wiele trafnych uwag, które zostały wypowiedziane w dyskusji, a przede wszystkim prof. K . Nitschowi za ciekawe spostrzeżenia na temat braku współzależności pomiędzy postępowością chłopa a zachowaniem gwary. Tego rodzaju zjawisko obserwujemy również w sto­ sunku do innych dziedzin kultury; tak na przykład u postępowej ludności, jaką są Ślązacy, zachowanie strojów, obrzędów i zwyczajów obok gwary jest wyni­ kiem poczucia narodowej godności chłopa i robotnika, a nie jego zacofania. To a „Woprosy Istorii", Moskwa 1954, nr U , s. 160-163. �404 K R O N I K A zagadnienie nie jest obojętne dla badań nad elementami świadomości narodowej i społecznej. Obrady zakończył kierownik Działu I V I H K M P A N prof. W. Dynowski pod­ kreślając znaczenie prac nad Atlasem, wykonanych w ciągu ostatnich dwu lat. Omówił on sprawę zbyt skromnego budżetu P A E i stwierdził, że dalszym zada­ niem jest troska o kadrę, która mogłaby podjąć dalsze, szeroko zakreślone zadania. Anna Kutrzeba-Pojnarowa i Zofia Szyfelbejn K O N F E R E N C J A S P R A W O Z D A W C Z O - P L A N U J Ą C A DZIAŁU I V E T N O G R A F I I INSTYTUTU HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ PAN I C E N T R A L N E G O ZARZĄDU MUZEÓW I O C H R O N Y ZABYTKÓW Konferencja sprawozdawczo-planująca została zorganizowana w Warszawie w dniach 20-23 marca 1956 r. przez I H K M P A N w celu podsumowania w y n i k ó w prac prowadzonych w 1955 r. przez poszczególne ośrodki badawcze Instytutu. W Dziale Etnografii dotyczyła ona realizacji regionalnych monografii jednoi wielotematycznych oraz prac Polskiego Atlasu Etnograficznego. Sprawozdawczość i planowanie naukowe zadecydowały o zaszeregowaniu formalnym konferencji, nie były jednak jedynym czynnikiem powołującym ją do życia. Została ona poza tym pomyślana jako pewien etap koordynacji prac prowadzonych w dziedzinie etnografii przez Dział Etnografii I H K M P A N i muzealnictwo etnograficzne. Jest faktem bezspornym, że praca w dziedzinie etnografii prowadzona była i jest pod egidą różnych instytucji. Konsekwencje tego faktu znajdują swój w y ­ raz w planowaniu prac naukowych i osiąganych na tym polu efektach. P o w y ż s z y stan rzeczy nie został jednak wykształcony w okresie minionego dziesięciolecia, a korzeni przyczyn jego powstania i utrzymywania się nadal należy szukać w dziewiętnastowiecznej tradycji etnografii. Posiada on zarówno wady, jak i za­ lety, a planowanie, które by pomogło uniknąć zbytniego rozproszenia problematyki naukowej czy jej dublowania, jest sprawą niezmiernie trudną, wymagającą sta­ łych zabiegów koordynacyjnych. Za wspólny mianownik dla wszelkiego rodzaju prac prowadzonych w dzie­ dzinie etnografii przez I H K M , C Z M i OZ uznano sposób podejścia do podjętej problematyki badawczej. W pierwszym i drugim dniu obrad skupiono u w a g ę na sprawozdaniach z prac nad regionalnymi monografiami wielodziałowymi oraz na wynikach prac terenowych nad monograficznym ujęciem zagadnień szczegóło­ wych, w trzecim dniu nad Polskim Atlasem Etnograficznym. W ostatnim dziesięcioleciu podjęto szereg prac nad wielodziałowymi mono­ grafiami etnograficznymi. Zalicza się do nich m. in. wielodziałowa monografia Śląska (opracowuje ośrodek krakowski; referował kierownik krakowskiego Z a ­ kładu Etnografii P A N prof. M. Gładysz, przedstawiając obok założeń teoretycznych i historii tych prac wyniki badań terenowych przeprowadzanych przez zespół współpracowników P A N , uniwersytetu i m u z e ó w śląskich w latach 1954 i 1955 na terenie wsi Siołkowice Stare w północno-wschodniej części Opolszczyzny), Pod­ hala (tylko częściowo reprezentowana na konferencji referatem mgr A. Zambrzyckiej z Krakowa na temat wiejskiej wytwórczości rzemieślniczej), Wielko­ polski (referowała dr M. Frankowska z Poznania), K u j a w (opracowuje ośrodek toruński pod kierunkiem prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej; wyniki badań terenowych budownictwa ludowego K u j a w referowała M. Fryczowa), Kurpiowsz­ czyzny (opracowuje ośrodek warszawski; po zagajeniu przez doc. A. Kutrzeba- �KRONIKA 405 Pojnarową referowali magistrzy Z. Szyfelbejn, M. Biernacka, J . Olędzki, M. Pokropek, L . M. Szwengrub, B. Zagórna, K . Judenko i A. Szyfer). Do monografii wielodziałowych zaliczono również prace prowadzone na mar­ ginesie dokonywania zakupów przez poszczególne muzea na podległym im tery­ torium. Referowały w i ę c kolejno swoje prace muzealne placówki z Bytomia (mgr L . Dubiel), Łodzi (prof. K . Zawistowicz-Adamska i mgr J . P. Dekowski), To­ runia (prof. M. Znamierowska-Priifferowa), Krakowa (w imieniu prof. T. Seweryna referował mgr L . Malicki), Przemyśla (mgr K . Wolski), Rzeszowa (doc. F . Kotula) i Warszawy (mgr W. Jeż-Jarecki). Do opracowań monograficznych tematów szczegółowych należy zaliczyć prace nad g ł ó w n y m i i dodatkowymi zajęciami ludności wiejskiej w X I X i X X w., refe­ rowane przez ośrodek łódzki (prof. K . Zawistowicz-Adamska, mgr B. K o p c z y ń s k a Jaworska, mgr M. Misińska) i prace ośrodka krakowskiego, jak: 1) badania roz­ woju narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej w X I X i X X w. i ich roli w prze­ obrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych (mgr W. Kwaśniewicz), 2) górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939 (dr D. Dobro­ wolska), 3) wczasy robotnicze w Polsce Ludowej, kształtowanie s i ę kultury mas pracujących (dr D. Dobrowolska). Rozesłany przed konferencją komunikat Działu I V przewidywał n a s t ę p u ­ jącą linię dyskusji: 1) uzasadnienie celu prac monograficznych, 2) uzasadnienie układu i hierarchii wyboru tematów szczegółowych, 3) organizacja i technika prac terenowych, 4) współpraca ze specjalistami innych dziedzin, 5) porównanie i ocena w y n i k ó w pracy, wiadomości o specyfice rozwoju kultury ludowej poszczególnych ośrodków jako wkład do odtworzenia historii kultury ludowej Polski, 6) inne wnioski z dotychczasowych doświadczeń oraz 7) dalszy plan pracy. Rozstrzelenie tematyki konferencji i jej przeciążenie szczegółowymi sprawo­ zdaniami nie pozwoliło na przeprowadzenie dyskusji według wymienionych punk­ tów. Niemniej jednak każde ze sprawozdań zawierało elementy pozwalające na podsumowanie konferencji w myśl powyższych założeń. Szereg uwag na te te­ maty zawarty b y ł również w luźnych głosach dyskusji oraz w podsumowaniu w y n i k ó w poszczególnych etapów obrad, dokonywanych przez każdorazowych prze­ wodniczących (prof. W. Dynowski, prof. M. Gładysz, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, prof. K . Zawistowicz-Adamska, prof. Znamierowska-Prufferowa). Zawarły je r ó w ­ nież tezy do podsumowania konferencji opracowane przez komisję wnioskową. Ostatni dzień obrad poświęcono sprawom Polskiego Atlasu Etnograficznego, na które złożyło się sprawozdanie prof. J . Gajka z całości prac i indywidualne sprawozdania pracowników poświęcone przede wszystkim sprawie techniki badań terenowych (magistrzy: Z. Staszczakówna, J . Bohdanowicz, H . Gorczyńska, K . K w a ś ­ niewski, S. Matuszewska, M. Meysner, Z. Toroński i M. Trawińska-Kwaśniewska) oraz referowaniu w y n i k ó w prac nad dwoma tematami szczegółowymi: ugorowa­ nie (mgr M. T r a w i ń s k a - K w a ś n i e w s k a ) i brogi (mgr J . Pawłowska). Wnioski płynące ze sprawozdań i dyskusji nad nimi można podzielić na trzy zasadnicze grupy: a) organizacja pracy badawczej, b) teoria i metodyka etnografii, ze szczególnym uwzględnieniem etnograficznych badań terenowych, c) konkretne wy­ niki prac badawczych nad ustaleniem dróg i etapów przemian polskiej kultury ludowej w jej poszczególnych działach, zróżnicowaniu klasowym, zawodowym i te­ renowym na tle ogólnych przeobrażeń gospodarczych i społecznych. W zagajeniu konferencji prof. W. Dynowski podkreślił, że celem jej jest między innymi skoordynowanie prac z punktu widzenia organizacji i techniki badawczej. Jest rzeczą zrozumiałą, że dla konferencji, na której były reprezentowane różne �406 K R O N I K A piony organizacyjne, było to zagadnienie jak najbardziej żywotne i tym w a ż n i e j ­ sze, że zgodnie ze słowami zagajenia I H K M , muzealnictwo etnograficzne i uniwersy­ teckie katedry etnografii stanowią trzy piony, prowadzące wszelkie prace naukowe w dziedzinie etnografii, i że one to kształtują całą drogę rozwojową etnografii polskiej. Akcja sprawozdawcza objęła tylko działalność I H K M i C Z M , wykluczając na razie katedry uniwersyteckie. Ze sprawozdań wynika jednak wyraźnie, że proble­ matyka I H K M w y p ł y n ę ł a i oparła się w głównej mierze na pracy katedr i że I H K M podejmował prace, których katedry nie mogły ukończyć z braku funduszów, lub też je rozbudowywał. W większości w y p a d k ó w została zachowana ścisła więź między pracą katedry uniwersyteckiej a daną placówką I H K M . Przykładem tego były sprawozdania ośrodka łódzkiego, poznańskiego, krakowskiego, warszawskiego. Podział pracy między I H K M i uniwersytety przyspiesza niewątpliwie moment ukończenia prac nad syntezą kultury ludowej w Polsce. Przykładem może być praca ośrodka poznańskiego nad monografią Wielkopolski, gdzie pracownia I H K M prowadzi badania terenowe, a zakład uniwersytecki pracuje nad źródłami z X V I I I w. Innym przykładem może być praca ośrodka warszawskiego, w którym zakład I H K M opracowuje materiały do monografii Zielonej Puszczy Kurpiowskiej, a za­ kład uniwersytecki przystąpił do prac nad monografią sąsiedniej Puszczy Białej. Współpraca I H K M z uniwersytetami posiada również swój aspekt personalny. Zależnie od zainteresowań i kwalifikacji w pracach zakładów I H K M brali udział również pracownicy uniwersyteccy (zwłaszcza w Krakowie i Warszawie). Nie można pominąć milczeniem udziału w pracach I H K M studentów, którzy w czasie praktyk wakacyjnych prowadzili akcję penetracyjną na terenie Śląska, Wielko­ polski czy Kurpiowszczyzny. Współpraca katedr z I H K M posiada poza aspektem ściśle naukowym również i dydaktyczny. Nieco odmiennie rysuje się współpraca I H K M z muzealnictwem etnograficz­ nym. Na czoło zagadnienia wysuwa się sprawa miejsca, jakie w pracy muzeów zajmuje praca naukowa. Otóż jest faktem, że przez ostatnich 10 lat muzea nie posiadały prawa do prowadzenia pracy naukowej. Pracę tę prowadziły jedynie na marginesie dokonywanych w terenie zakupów. Z rozległego wachlarza prac etno­ grafa mogły prowadzić na bardzo niewielką skalę penetracyjne badania tere­ nowe. Ten stan wydaje się być absurdem, gdy uprzytomnimy sobie wymagania stawiane ekspozycji muzealnej. Formalne przyznanie muzealnictwu etnograficz­ nemu prawa do prowadzenia pracy naukowo-badawczej nie rozwiązuje oczywiście sytuacji. W parze z tym musi iść stworzenie muzealnictwu etnograficznemu, dzia­ łowi zasłużonemu w pracy nad syntezą polskiej kultury ludowej, w a r u n k ó w do prowadzenia prac badawczych. Zdaniem prof. M. Gładysza wzajemna współpraca I H K M i C Z M musi opierać się na wymianie usług. W wypadku wykorzystania przez I H K M części kredytów muzealnych na przeprowadzenie badań terenowych muzea winny otrzymać do swej dyspozycji opracowane wyniki tychże badań celem uwzględnienia ich w ekspozycji. Uwagi te odnoszą się do prac monograficznych i P A E . Tego rodzaju współpraca została już zapoczątkowana przez muzea bytomskie i ośrodek k r a ­ kowski I H K M . Postawienie na porządku dziennym sprawy współpracy I H K M z muzealnic­ twem etnograficznym nie jest oczywiście wystarczające do koordynacji prac etno­ graficznych w Polsce. Dyskusja jak i poszczególne sprawozdania w y k a z a ł y ko­ nieczność objęcia akcją koordynacyjną odpowiednich działów P a ń s t w o w e g o Insty­ tutu Sztuki i Instytutu Badań Literackich, jak też uwzględnienia szerokiej akcji popularyzatorskiej i wydawniczej prowadzonej przez P T L . �KRONIKA 407 Kompleksowość pracy jako jeden z zasadniczych w y m o g ó w metodologicznych doby obecnej czyni nadzwyczaj aktualną sprawę współpracy etnografów z przed­ stawicielami innych nauk. Została ona nawiązana w całym szeregu w y p a d k ó w przez poszczególne ośrodki (por. sprawozdanie ośrodka krakowskiego, poznańskiego, toruńskiego), brak jest jednak akcji centralnej ze strony I H K M . Za cenną inicja­ tywę należy uznać propozycję prowadzenia prac atlasowych przez zespoły mieszane etnograficzno-dialektologiczne. Słuszne jest też dążenie do koordynacji pracy między dziedzinami pokrewnymi, jak dialektologia, językoznawstwo, geografia, w tym sensie, by prowadzić pracę na jednym terenie, a nawet — jeżeli jest to możliwe ze w z g l ę d ó w merytorycznych — w tych samych wsiach. Biorąc pod u w a g ę fakt, że w planach naukowo-badawczych różnych placówek naukowych uwzględnione są tematy podobne, nasuwa się konieczność zorganizowa­ nia konferencji tematycznych, na których mogą być podsumowane ostateczne wy­ niki tych prac jak i ustalony sposób postępowania badawczego w analogicznych wypadkach. Za najbardziej zaawansowane i wymagające koordynacji uznano prace nad budownictwem i urządzeniem domu oraz rolnictwem. Konferencje takie m o g ł y ­ by być organizowane w skali nie tylko krajowej. Konferencja sprawozdawczo-planująca I H K M uwzględniała w pierwszym rzę­ dzie wyniki etnograficznych badań terenowych. Pozostawało to w zgodzie z w s t ę p ­ nym oświadczeniem prof. Dynowskiego, że „zwłaszcza obecnie badania terenowe... stanowią najbardziej samoistną i specyficzną domenę pracy etnografa". Wszelkie prace podjęte przez etnografów nad regionalnymi monografiami wielodziałowymi lub jednotematycznymi oraz P A E opierają się w głównej mierze na wynikach badań terenowych. Jest to podstawowa przyczyna, dla której w ostat­ nich latach zwrócono tak pilną u w a g ę na wymogi warsztatu pracy etnografa. Drugą przyczynę stanowi fakt, że w drodze do uzyskania syntezy kultury ludowej posługujemy się materiałem pochodzącym nie tylko z etnograficznych badań tere­ nowych. Poza nim wejdzie w g r ę materiał pochodzenia archiwalnego i inny. Po­ sługiwanie się kilkoma kategoriami materiału daje nam w efekcie bardziej pełny obraz badanego zjawiska, stwarza jednak konieczność znalezienia dla nich w s p ó l ­ nego mianownika, co może z kolei nastąpić po uprzednim krytycznym ustosunko­ waniu się do tego materiału. Jeżeli założymy, że weryfikację materiału zwanego potocznie historycznym poruczymy historykom, to pozostanie jeszcze sprawa kry­ tycznego ustosunkowania się do materiału zdobytego w terenie, specjalnie ważna i aktualna w momencie, gdy chcemy ocenić wzajemny ich stosunek do siebie i wartość dokumentarną materiałów uzyskanych z różnych źródeł. Trzecią przy­ czyną zaktualizowania się problematyki warsztatu pracy i postępowania badaw­ czego jest fakt, że tematyka podejmowana i rozpracowywana przez poszczególne ośrodki etnograficzne rozszerzyła się znacznie w stosunku do okresu m i ę d z y w o ­ jennego i pierwszych lat po wojnie. Rozszerzenie tematyki przy jednoczesnym po­ stulowaniu jak najszerszego stosowania nowych zasad metodologicznych, wymaga­ jących coraz to bardziej precyzyjnych i ścisłych metod pracy, wiąże się z koniecz­ nością rewizji warsztatu pracy niejednego z etnografów. Wobec szerokiego za­ kresu tematycznego etnografii na jedno z pierwszych miejsc wysuwa się ko­ nieczność ujednolicenia metody i techniki pracy terenowej. Zarówno w odniesieniu do monografii wielodziałowych, jak i jednotematycznych stosowano metodę badań penetracyjnych i stacjonarnych. Łączność obu tych metod wynikała ze wszystkich sprawozdań, szczególnie ze sprawozdań z mono­ grafii wsi Siołkowice na Opolszczyźnie. W tym ostatnim wypadku w i e ś uznana w drodze badań penetracyjnych za typowo rolniczą, po przeprowadzeniu badań stacjonarnych ukazała zupełnie inny profil produkcyjny. �408 KRONIKA Badania penetracyjne typu atlasowego we wszystkich wypadkach z wyjątkiem P A E były punktem w y j ś c i o w y m , w s t ę p e m do dalszych badań stacjonarnych i nie musiały być kontynuowane po rozpoczęciu tych ostatnich. Kontynuacja badań typu atlasowego była konieczna jedynie w wypadkach, gdy dla wyświetlenia za­ sięgów i zróżnicowania niektórych zjawisk kultury ludowej posługiwano się w dalszej pracy metodą etnograficzną (Wielkopolska, Kurpie). Obok tego sposobu badania kultury ludowej znalazł powszechne uznanie drugi, obrazowo mówiąc: „takie badanie wsi, by stała się ona kluczem dla całego regionu w jednym mo­ mencie historycznym" (por. sprawozdania ośrodka łódzkiego, krakowskiego, spra­ wozdanie z badań nad rolnictwem kurpiowskim). Biorąc pod uwagę, że na tere­ nach większych i bardziej zróżnicowanych nasuwa się konieczność badań stacjo­ narnych kilku wsi, proponowano badanie wsi o różnych profilach produkcyjnych (prace zespołów prof. Zawistowicz-Adamskiej i doc. Klimaszewskiej). Sprawa badań stacjonarnych okazała się aktualna również w odniesieniu do P A E . Postulowano pogłębienie badań w wyznaczonych siatką punktach P A E . zwiększenie czasu badań, przeprowadzenie we wsiach P A E badań stacjonarnych (organizowanych już niekoniecznie przez P A E , lecz np. przez muzea czy katedry uniwersyteckie), wyniki których byłyby oddane do dyspozycji P A E . Na marginesie dyskusji nad metodą badań stacjonarnych omówiono metodę monograficznego opracowywania zagród, uznanych za typowe, rezygnującą tym samym z badania wszystkich gospodarstw we wsi. Omówiono też posiłkowanie się metodą biograficzną z punktu widzenia potrzeby podkreślenia związku, jaki za­ chodzi między kolejami życia informatora a historią badanego zjawiska, przez co zwiększa się precyzję w konkretno-historycznym podejściu do badanego zja­ wiska. Pracownicy Polskiego Atlasu Etnograficznego poświęcili w swych sprawozda­ niach z pracy indywidualnej bodaj najwięcej miejsca sprawom techniki badań terenowych i opracowywania materiału terenowego. Jest to zupełnie zrozumiałe, jeżeli w e ź m i e się pod uwagę, że w pracy atlasowej sprawa porównywalności ma­ teriału jest pierwszorzędnej wagi, a to zależy niejednokrotnie od warsztatu pracy danego badacza. Dlatego poruszono takie sprawy, jak rolę obserwacji w badaniach terenowych, sprawę doboru faktów, badania terenów zróżnicowanych pod względem kulturowym i etnicznym ze szczególnym uwzględnieniem Ziem Zachodnich i inne. Technikę pracy terenowej poruszano każdorazowo w ścisłym związku z kwe­ stią traktowania materiału etnograficznego jako jednej z kategorii źródeł histo­ rycznych, materiału, który w dalszej drodze postępowania naukowego zostanie zużytkowany do rekonstrukcji rzeczywistości historycznej. W związku z techniką badań terenowych wysunięto jako jedną z najbardziej palących, sprawę współpracy z językoznawcami, a to nie tylko dla uzyskiwania każdorazowo materiału poprawnego pod względem zapisu fonetycznego, ale z po­ wodu wspólnych metodologicznych zagadnień dla językoznawstwa i etnografii. Prof. W. Doroszewski poruszył sprawę jedności badanej przez nas rzeczywistości, poszukiwania faktów typowych, morfologii, funkcji i struktury przedmiotu. O m ó ­ wiono poza tym stosunek nazwy do desygnatu i vice versa. Sprawozdania z prac nad wielodziałowymi monografiami regionalnymi i jednotematycznymi oraz nad P A E pokazały osiągnięcia etnografów w 1954 i 1955 r. w pracy nad syntezą kultury ludowej w Polsce. Prace nad monografią regionalną Śląska rozpoczęto od monografii wsi uzna­ nej w wyniku badań penetracyjnych za reprezentatywną dla terenów Śląska Opol- �KRONIKA 409 skiego. Wyniki badań, uzupełnione badaniami kontrolnymi i penetracyjnymi we wsiach sąsiednich, winny zdaniem referentów wskazać na ogólną prawidłowość rozwoju kultury ludowej w danym regionie. Odmiennie traktuje podjętą mono­ grafię ziemi kurpiowskiej ośrodek warszawski. Próbowano tam zastosować meto­ dę badań atlasowych, wyznaczając dla każdego z badanych zagadnień stałą siatkę punktów do badań atlasowych i stacjonarnych. Traktując prace nad monografią etnograficzną kultury ludowej terenów dawnej Puszczy Zielonej za punkt w y j ś ­ ciowy do dalszych badań na terenie północno-wschodniego Mazowsza pokuszono się, zgodnie ze słowami doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej: „o śmielszy plan niż popularna dziś i poza Polską monografia wsi, o objęcie badaniami całego regionu, trochę w tradycyjnym ujęciu". Było to możliwe ze względu na fakt, że badane teryto­ rium jest bardziej niż inne tereny wyrównane, zarówno gdy chodzi o strukturę wsi, jak i poszczególne dziedziny kultury ludowej. Sprawozdanie Zakładu warszawskiego nie próbowało jeszcze syntetyzować w y n i k ó w badań w poszczególnych dziedzinach kultury ludowej, tak jak to zrobił prof. M. Gładysz w odniesieniu do Śląska. Zawierały one dopiero pierwsze robo­ cze wnioski i informowały o wynikach początkowych stadiów zbierania materiałów do poszczególnych dziedzin tematycznych. „Za najważniejszy cel monografii Wielkopolski prowadzonej przez pracownię poznańską — zgodnie ze słowami dr Frankowskiej — uznane zostało możliwie najpełniejsze zbadanie i zobrazowanie historycznego procesu rozwoju kultury ludu wielkopolskiego ze szczególnym uwzględnieniem przemian, jakie zaszły w ż y ­ ciu i kulturze chłopów tego obszaru w X I X wieku pod w p ł y w e m uwłaszczenia oraz jakie zachodzą w wyniku powstawania uspołecznionej gospodarki". Dla osiągnięcia tego celu Zakład poznański obrał drogę niestosowaną przez inne ośrodki. „Zanim zostanie sporządzona w ł a ś c i w a monografia obrazująca całokształt kultury ludu wielkopolskiego w historycznym jej rozwoju — mówiła dr Frankowska — wyko­ nywane będą jednocześnie dwa rodzaje prac monograficznych, a mianowicie: monograficzne opracowanie etnograficzne poszczególnych jednostek terytorialnych, w danym wypadku powiatów, oraz monograficzne opracowania tematyczne oma­ wiające szczegółowe problemy". Przy takim ujęciu nader istotne jest umiejętne zastosowanie metody etnograficznej, celem uchwycenia przemian zachodzących na terenie Wielkopolski w poszczególnych działach kultury. Sprawą pierwszoplanową staje się konieczność ustalenia granic regionu w całej ich historycznej zmienności, a co za tym idzie szczegółowe przebadanie pograniczy, jak np. pogranicza pomorskowielkopolskiego, na którym badania są najbardziej zaawansowane. Konieczność badania granic regionu poruszył również szeroko w swym sprawozdaniu doc. F . Kotula. Wszystkie sprawozdania wykazały głęboką troskę o historyczne traktowanie zjawisk. Jako jeden z głównych problemów w y s u n ę ł a się sprawa periodyzacji pol­ skiej kultury ludowej i zestawienie jej z ogólną periodyzacją historii kultury pol­ skiej. Biorąc pod u w a g ę trudności w skonstruowaniu jednolitego schematu periodyzacyjnego dla terenu całej Polski, kwestionowano wysuwanie daty uwłaszcze­ nia jako konkretnej daty przeobrażeń polskiej kultury ludowej w X I X w. W y ­ suwano zaś datę komasacji jako nader istotną dla przeobrażeń gospodarki wsi. Sprawozdania wykazały, że wysiłki etnografów skupiły s i ę przede wszystkim na badaniach nad rolnictwem i budownictwem. Poza opracowaniami rolnictwa, wchodzącymi w skład monografii wielodziałowych, należy podkreślić opracowanie narzędzi rolniczych i mechaniki ich przemian we wsi małopolskiej, podjęte przez zespół prof. K . Dobrowolskiego z Krakowa. �KRONIKA 410 Na osobne omówienie zasługuje sprawa zajęć pozarolniczych ludności wiej­ skiej rozpracowywana najdokładniej przez ośrodek łódzki (badania nad w s p ó ł ­ działaniem gospodarczym, flisem, tkactwem, gospodarką pasterską wysokogórską i nizinną, oddane obecnie do publikacji). Z innych zagadnień dużo uwagi poświęcono w monografiach wielodziałowych kulturze wnętrza, rybołówstwu, sztuce ludowej i folklorowi. Osobną pozycję sta­ nowią badania nad kulturą robotniczą, prowadzone przez ośrodek krakowski pod kierunkiem prof. K . Dobrowolskiego oraz rozpoczęte i projektowane nadal przez ośrodek łódzki pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej. Są to na razie opracowania pewnych zagadnień szczegółowych, nie pretendujące jeszcze pod w z g l ę d e m ilości prac do tego rozmachu, jaki cechuje monografie poświęcone k u l ­ turze wiejskiej różnych regionów. Szczególne miejsce w pionie badań terenowych zajmuje P A E . Z jednej strony stanowi on poważną i stale wzrastającą bazę materiałową do szczegółowszych, monograficznych studiów nad poszczególnymi zagadnieniami kultury ludowej, z dru­ giej jest imprezą umożliwiającą zjednoczenie się wszystkich etnografów w pracy nad jednym zagadnieniem specjalnym. Sprawozdania szczegółowe z prac nad monografiami jak i nad P A E nie dawały w zasadzie możliwości szczegółowej nad nimi dyskusji. Stąd jako postulaty na przyszłość w związku z syntetyzowaniem prac nad historią polskiej kultury ludowej w y s u n i ę t o wspomnianą wyżej konieczność organizowania konferencji tematycznych oraz zwiększenia kompleksowych badań prowadzonych przy współudziale fachow­ ców z innych dziedzin i nawet innych krajów. Tak powstał projekt zorganizowa­ nia konferencji międzynarodowej do badań nad Karpatami, wysunięty przez prof. R. Reinfussa. Organizowanie konferencji tematycznych, uzgadniających metody pracy i pod­ sumowujących wysiłki poszczególnych pracowników różnych ośrodków staje się coraz bardziej palące w związku z rosnącą w ramach etnografii specjalizacją pracowni­ ków, jeśli chodzi o zakres tematyczny ich prac. Jest to wyrazem nie tylko oso­ bistych zainteresowań, ale w pierwszym rzędzie pogłębienia się metod badawczych i rozszerzenia przedmiotu prac etnograficznych. Zakres przedmiotowy etnografii w świetle materiałów konferencji sprawozdawczo-planującej obejmuje przede wszystkim badania nad współczesnością i okresem ostatnich 100 lat. Dotyczy jednak również istoty przeżytku kulturowego i rekonstrukcji procesów minionych. Obejmuje prace historyczne nad społeczeń­ stwami nie zróżnicowanymi lub będącymi w stadium różnicowania poprzez zróżni­ cowane społeczeństwa formacji antagonistycznych aż do okresu w y r ó w n y w a n i a się sprzeczności kulturowych nie tylko w obrębie wsi. lecz również wsi i miasta, aż do tworzenia się współczesnej kultury narodowej. Zofia ETNOGRAFICZNA KONFERENCJA Szyfelbejn METODOLOGICZNA (Kraków, 23 I V 1956.) Właściwością każdej współczesnej dyscypliny naukowej jest zmienność jej zakresu i metod, stałe rozszerzanie i pogłębianie problemów ogólnych i szczegó­ łowych. Przemianom ulegać bowiem może badana przez niektóre nauki rzeczy­ wistość, zmianom ulegają' metody i techniki badawcze wszystkich nauk, wreszcie zmieniają się warunki społeczne (gospodarcze, polityczne, ustrojowe), które w mniej­ szym lub w i ę k s z y m stopniu w p ł y w a j ą na hierarchię zadań badawczych poszcze­ gólnych nauk. Nauki świeżo powstające, których problematyka leży na pograniczu �KRONIKA 411 zagadnień badanych przez istniejące już dyscypliny, muszą szczególnie dbać o wy­ znaczenie swego zakresu i zadań badawczych, o wypracowanie swoistych metod postępowania naukowego. W dziedzinie nauk społecznych toczyły się w ostatnich stuleciach długo­ trwałe spory o podstawy istnienia, o zakres badań i metody dwu nowych, powsta­ łych w X I X w. dyscyplin: etnografii i socjologii. Obie te nauki objęły nie badane dotąd odcinki i aspekty rzeczywistości społecznej, ale w wielu punktach ich za­ interesowania badawcze spotykały się z dziedzinami innych nauk, co w y w o ł a ł o za­ sadnicze nieporozumienia i dyskusje. O ile przedmiot socjologii i stosowane przez nią metody zostały w efekcie tych sporów w swych podstawowych przynajmniej r a ­ mach w nauce światowej ustalone, o tyle w etnografii po okresie pewnej stabili­ zacji pojawiły się nowe problemy zasadniczej natury, które nie uzykały jeszcze powszechnej zgody ze strony przedstawicieli tej nauki. Sytuacja ta znalazła swoje odbicie także w etnografii polskiej. Próby sprecy­ zowania i ujednolicenia spornych problemów były podejmowane w latach między­ wojennych przez J . S. Bystronia i S. Poniatowskiego bez trwalszych jednak rezultatów. Problemy te stały się znowu przedmiotem ożywionej dyskusji od roku 1945. Ważne w tej sprawie znaczenie miała konferencja zorganizowana w lutym 1951 r. przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Krakowie oraz konferencja odbyta w grudniu 1952 r . pod auspicjami I Wydziału P A N w Warszawie, na której dokonano, w oparciu o referat prof. K . Dobrowolskiego, oceny dorobku i osiągnięć etnografii polskiej i przygotowano grunt dla przyszłej, zasadniczej konferencji metodologicznej. Następne dwie większe dyskusje, odbyte w czerwcu 1955 r. i w marcu 1956 r . dały możność, przy omawianiu postępów prac nad Polskim Atla­ sem Etnograficznym i opracowaniami monograficznymi, przedyskutowania także niektórych problemów ogólniejszej natury. W tej sytuacji, zwłaszcza w obliczu konieczności nowego przedyskutowania i sprecyzowania zadań badawczych stojących przed etnografią polską — a w szcze­ gólności przed I V Działem Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N — D y ­ rekcja I H K M wspólnie z kierownictwem I V Działu podjęły kroki w celu prze­ prowadzenia ogólnopolskiej konferencji, na której zostałyby rozpatrzone pod­ stawowe współczesne zagadnienia polskiej etnografii. Rzeczą szczególnie ważną było przygotowanie referatu, który nie tylko przedstawiłby te zagadnienia, ale równocześnie zaproponowałby w oparciu o dotychczasowy rozwój i dorobek etno­ grafii polskiej w sposób logiczny zadania na przyszłość. Opracowania tego referatu podjął się prof. K . Dobrowolski. Dnia 23 kwietnia 1956 r. przybyło do sali konferencyjnej w siedzibie Polskiej Akademii Nauk w Krakowie około 80 etnografów z całej Polski. Obecni byli kie­ rownicy i niektórzy pracownicy naukowi wszystkich placówek uniwersyteckich oraz PAN-nowskich. Reprezentowani byli też etnografowie pracujący w innych pla­ cówkach, jak na przykład w muzeum krakowskim. Przybyli też przedstawiciele pokrewnych dyscyplin: historii, socjologii i archeologii. Studenci ośrodka warszaw­ skiego zorganizowali specjalną wycieczkę na konferencję. Tezy referatu zostały uprzednio powielone i rozesłane, tak że uczestnicy dyskusji mieli w pewnym za­ kresie możność przygotowania się i przedstawienia swoich stanowisk. Zagajenia konferencji dokonał prof. A. Gieysztor, wicedyrektor I H K M P A N . Podkreślił on doniosłe znaczenie, jakie do tej konferencji przywiązuje zarówno 1 1 2 J . S. B y s t r o ń, Wstęp do ludoznawstwa polskiego, cz. I, wyd. I, L w ó w 1926; wyd. I I , Warszawa—Poznań 1939; t e n ż e , Kultura ludowa, Warszawa 1936. - S. P o n i a t o w s k i , Mahavrata, „Lud", t. 36, s. 107—134. �412 KRONIKA Dyrekcja I H K M , jak i etnograficzna kadra naukowa. Okres od 1952 r. przyniósł etnografii, podobnie jak archeologii, w ramach I H K M wyraźne postępy. W związku z poważnymi zadaniami, jakie stoją przed etnografią, stwierdził prof. Gieysztor, Dyrekcja I H K M zdaje sobie sprawę z konieczności rozbudowania etnograficznych placówek badawczych. Ponieważ konferencja ta ma podstawowe znaczenie dla w y ­ tyczenia tych zadań, dlatego od jej w y n i k ó w zależeć będą także podstawy organi­ zacyjne i rzeczowe odrębnego instytutu etnograficznego P A N . Następnie prof. K . Dobrowolski przystąpił do wygłoszenia referatu, będącego streszczeniem większej pracy pt. Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne za­ dania i związki z innymi naukami. Na wstępie referent zaznaczył, że podstawowym zagadnieniem zawartych w referacie rozważań jest zakres etnografii, a w związku z tym jej zadania badawcze. Druga grupa zagadnień, w y s u w a j ą c y c h się jako n a j ­ bardziej czołowe, decydujące o specyficznym charakterze etnografii, to teoria poznania aktualnej rzeczywistości etnograficznej oraz teoria rekonstrukcji histo­ rycznej w etnografii. Te dwa kompleksy zagadnień zostały przeanalizowane na tle całego dotychczasowego rozwoju polskiej etnografii, przy uwzględnieniu podstawowego dorobku etnografii obcej. Należy też zaznaczyć, że nie wszystkie rozdziały zawarte w rozdanym uczestnikom konferencji „Przeglądzie treści" zo­ stały przez referenta uwzględnione w jednakowym stopniu, a niektóre z nich nawet całkowicie pominięte ze względu na ograniczony czas wygłaszania referatu. Omawianie dotychczasowych d r ó g rozwojowych etnografii rozpoczął prof. Dobrowolski od ogólnych uwag na temat przedmiotu nauki. Stwierdziwszy, że przy definiowaniu przedmiotu zaznaczały się dwie zasadnicze postawy: realistyczno-praktyczna oraz dogmatyczna, referent opowiedział się za pierwszą. Opiera się ona na założeniu, że zakres i metody określonej nauki są relatywne, uzależ­ nione od stopnia rozwoju tej nauki, od jej powiązania z określonymi warunkami społecznymi. Każda nauka, jako zjawisko historycznie uwarunkowane, zmienia się w zależności od trzech podstawowych czynników: a) przez gromadzenie wiedzy i do­ skonalenie środków poznawczych, b) przez zmianę w a r u n k ó w społeczno-gospodar¬ czych, c) przez zmianę badanej rzeczywistości. Opierając się na takich założeniach, stwierdził prof. Dobrowolski, zawarte w referacie stwierdzenia nie mają charakteru tylko postulatywnego, są bowiem ujęciem i podsumowaniem aktualnego stanu rze­ czy, aktualnych tendencji rozwojowych etnografii polskiej. Omawiając rozwój etnografii światowej referent zwrócił u w a g ę na fakt, że w różnych krajach europejskich zainteresowania problematyką etnograficzną w cią­ gu X I X i X X w. kształtowały się w niejednolitych warunkach społeczno-gospodar¬ czych i politycznych. Inna była geneza społeczna i polityczna zainteresowania się kulturami ludowymi narodów europejskich, inne zaś były w pewnej mierze mo­ tywy kształtujące zainteresowania dla kultur tzw. ludów prymitywnych. Stąd w dalszej konsekwencji powstały powiązania etnografii ludów prymitywnych z ge­ ografią i antropologią, zaś etnografii narodów europejskich z historią i historią lite­ ratury, obu kierunków z językoznawstwem itd. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły w etnografii różnych krajów szereg za­ sadniczych osiągnięć. Omawiając osiągnięcia entografii radzieckiej referent pod­ niósł jej „konkretnohistoryczną postawę w ujmowaniu rzeczywistości etnograficz­ nej". Wartościowe wyniki przyniosły także badania nad współczesną wsią kołcho­ zową oraz nad kulturą robotniczą. Znaczne osiągnięcia zdobyła etnografia radziecka również w badaniach nad problemami etnogenezy. Jeżeli chodzi o etnografię krajów kapitalistycznych, to mimo utrzymywania się w niej wielu różnych kierunków o różnych celach badawczych i różnych posta- �KRONIKA 413 wach politycznych, widzimy w niej coraz wyraźniejsze „umacnianie się koncepcji etnografii jako nauki historycznej". Coraz wyraźniej stawiane są też przez czoło­ wych etnografów postulaty objęcia badaniami etnograficznymi współczesnej, i to zarówno kultury wiejskiej, jak i miejskiej, w tym robotniczej. Jeżeli porównamy najważniejsze tendencje rozwojowe w etnografii krajów za­ chodnich z założeniami i problematyką etnografii radzieckiej, to — pominąwszy różnice filozoficzne i polityczne — dostrzeżemy bardzo wyraźnie pewne istotne podo­ bieństwa, jak na przykład postulat traktowania etnografii jako nauki historycznej, dążenie do całościowego ujmowania badanych faktów, włączanie w zakres badań etnograficznych współczesnej kultury wsi i jej przeobrażeń oraz kultury robotni­ czej, prowadzenie badań etnogenetycznych itd. Jeżeli chodzi o etnografię polską, zainteresowanie kulturą chłopską jako jedy­ nym przedmiotem etnografii było w X I X w. uwarunkowane zarówno przez ó w c z e ­ sny układ stosunków społeczno-gospodarczych, jak i przez nie dość jeszcze rozbu­ dowane podstawy teoretyczne i metodologiczne etnografii. Chłopstwo stanowiło w tym czasie największą część narodu polskiego i około połowy X I X w. było uznane za wyłącznego nosiciela kultury ludowej, było utożsamiane z ludem. T y m ­ czasem w drugiej połowie X I X w. struktura klasowa społeczeństwa polskiego ule­ gła zasadniczym przekształceniom, uległo zmianie także samo pojęcie ludu. Mimo to przedmiotem zainteresowań etnografii polskiej pozostała w zasadzie do X X w. tradycyjna kultura ludowa, taka jaka była przedmiotem zainteresowań etnografów w wieku dziewiętnastym. Niewątpliwą zasługą etnografii polskiej tego okresu po­ zostało zebranie ogromnej ilości materiałów źródłowych, dotyczących rzeczywistości aktualnej oraz czasów minionych. W okresie międzywojennym uzyskała etnografia polska dogodniejsze warunki rozwoju przez powstanie katedr etnografii na kilku uniwersytetach oraz dzięki roz­ wojowi różnych instytucji etnograficznych. Jednakże w pracach naukowych tego okresu zaznacza s i ę nieraz dążenie do systematyzacji nie uwzględniającej histo­ rycznego kontekstu badanych w y t w o r ó w , co dawało ujęcia pozaczasowe, tzw. prae­ sens ethnographicum. Nie znaczy to oczywiście, by nie istniało równocześnie pełne zrozumienie historycznego charakteru zjawisk etnograficznych. Osiągnięcia etno­ grafii polskiej doby międzywojennej zaznaczyły się w organizacji nauki, groma­ dzeniu źródeł drogą badań terenowych, w doskonaleniu metod i technik badaw­ czych także w licznych wielokrotnie cennych monografiach, w zarysach podręcz­ nikowych, w próbach szerszych syntez w rodzaju podstawowego dzieła K . Mo­ szyńskiego. Po omówieniu najważniejszych zagadnień przeszłości przeszedł prof. Dobro­ wolski w następnej części swego referatu do rozważań nad a k t u a l n y m i z a ­ d a n i a m i etnografii polskiej. Opierając się na jej stanie faktycznym, na dają­ cych się wyraźnie śledzić kierunkach i tendencjach rozwojowych referent stwier­ dził jako fakt bezsporny, że etnografia jest nauką historyczną. Zebrane przez etno­ grafów w X I X w. materiały należy traktować tak, jak źródła historyczne. Chro­ nologiczne nawarstwianie się opisów etnograficznych pociąga za sobą konieczność tworzenia normalnej konstrukcji historycznej. Rzeczywistość nam współczesna jest również ogniwem bardziej w czasie rozległych procesów historycznych i musi b y ć traktowana jako ich fragment, a w i ę c historycznie. Uznanie tego podstawowego faktu pociąga za sobą dalsze logiczne konsekwencje, zarówno jeśli chodzi o zakres i treść badań, jak i stasowane w trakcie tych badań metody. Wyłania się jednakże problem, czy uznawszy etnografię za naukę historyczną możemy ograniczyć zakres jej zainteresowań do rzeczywistości określanej jako �414 KRONIKA kultura tradycyjna, której kryterium ma być tradycja ustna. Prof. Dobrowolski przedstawił krótki zarys teorii kultury tradycyjnej, rozróżniając chłopskie kultury tradycyjne oraz kultury ludów pierwotnych. W odniesieniu do krajów europej­ skich kryterium transmisji ustnej jako kryterium delimitacyjne kultury chłopskiej nie da się ściśle utrzymać. Kontakty z kulturami opartymi na piśmie i zapożycze­ nia istniały tu od wieków. Treści tych dwu rodzajów kultur wykazują w niektórych wypadkach znaczne zbieżności. Całość kultury chłopskiej w jej historycznym roz­ woju musimy uznać za jeden z przedmiotów badawczych etnografii niezależnie od kryterium tradycji ustnej. W dalszym ciągu referent zwrócił u w a g ę na fakt, że kultura chłopska badana przez etnografów w X I X w. uległa w ustroju kapitalistycznym i w naszych cza­ sach zasadniczym, głębokim przeobrażeniom. Wraz z rozwojem przemysłu 1 no­ wych stosunków społecznych uległa zmianom gospodarka chłopska, chłopska kul­ tura materialna, społeczna i umysłowa, zmieniła się chłopska świadomość. Kultura wsi współczesnej kształtuje się w dużym stopniu w oparciu o mechaniczne środki transmisji, jest powiązana wieloma nićmi z życiem całego narodu. Cała kultura tej wsi, jej zwyczaje i obyczaje, jej nowa twórczość itd. muszą być również przedmio­ tem badań etnografii. Zadanie to nasi etnografowie podejmują coraz szerzej. W ustroju kapitalistycznym, a później w Polsce Ludowej z ludności wiejskiej wyszła podstawowa część nowej klasy społecznej, klasy robotniczej. Duża część tej ludności, zwłaszcza proletariatu wiejskiego, przeniosła się do nowych ośrodków miejskich i przemysłowych. W pewnych wypadkach wsie zmieniły swój dawny charakter zamieniając się w osady robotnicze. Ludność tu utrzymywała często stare więzy łączące ją ze wsią i tworzyła równocześnie nową w istocie rzeczy kul­ turę, o której wiemy wciąż jeszcze bardzo mało; prawie nikt jej nie badał. Z a ­ równo miniona kultura klasy robotniczej, jak i elementy tej kultury tworzące się w naszych czasach muszą być przedmiotem zainteresowań badawczych etnografii tak samo, jak miniona i współczesna kultura wsi. Dalszym, bardzo istotnym działem zainteresowań etnograficznych, są dzieje k u l ­ tury ludu pracującego w formacji feudalnej i kapitalistycznej. Prof. Dobrowolski podkreślił, że dla w ł a ś c i w e g o zrozumienia kultury chłopskiej oraz kultury robotni­ czej w X I X i X X w. konieczne jest sięgnięcie do poprzednich okresów historycz­ nych. W szukaniu genezy kultury ludu pracującego X I X i X X w. musi etnograf cofać się w przeszłość tak daleko, jak daleko sięgają źródła tak synchroniczne jak reliktowe, oświetlające w sposób istotny drogi rozwoju tej kultury. To w a ż n e za­ gadnienie było jednak dotychczas w znacznym stopniu zaniedbane i zadaniem naszym jest wypełnić istniejące luki przy współpracy z innymi dyscyplinami h i ­ storycznymi. Jako dalszy, piąty z kolei kierunek zainteresowań badawczych etnografii pol­ skiej omówił prof. Dobrowolski problem pochodzenia i kształtowania się odrębności etnicznych. Ugrupowania etniczne kształtowały się w drodze najróżnorodniejszych procesów, których przebadanie może rzucić wiele światła na rozumienie kultur różnych społeczności etnicznych. W naszych warunkach jest to problem kształ­ towania się polskich ugrupowań etnicznych, a następnie narodu polskiego. Wiąże się z tym zagadnienie swoistych cech etnicznych w kulturze, problem osobowości historycznej, treści świadomości narodowej i in. Nauka o społeczności etnicznej (etnosie) ze względu na bogactwo zawartych w niej problemów musi być domeną kilku dyscyplin historycznych, niemniej udział w niej etnografii jest szczególnie ważny. �KRONIKA 415 Osobny dział zainteresowań badawczych, przed którym stoją poważne zadania, to wkład etnografii polskiej do ogólnej teorii kultury i jej rozwoju. Wyniki grun­ townych badań nad różnymi wycinkami rzeczywistości etnograficznej pozwolą na wydobycie specyficznych prawidłowości i mechanizmów rozwojowych kultury polskiego ludu pracującego, które mogą stać się bardzo cennym elementem ogólnej teorii kultury. Ostatnie, osobne zagadnienie z dziedziny aktualnych zadań etnografii polskiej, które zreferował prof. Dobrowolski, stanowi związek naszej dyscypliny z potrze­ bami działalności praktycznej. W ustroju socjalistycznym zadanie poznania obiek­ tywnego stanu rzeczy i prawidłowości rozwojowych, a później naukowa kontrola działań, to szczególnie w a ż n e zadania nauki. Jeżeli chodzi o etnografię, winna ona podejmować takie zagadnienia, „które mają znaczenie dla planowania i przebudowy ustrojowej przez poznanie konkretnych w y c i n k ó w rzeczywistości aktualnej (np. poznanie istniejących ustrojów gruntowych, będących przedmiotem przebudowy [...] zapoznanie się z doświadczeniami agrotechnicznymi ludności chłopskiej itd.)". Ważnym problemem jest również przebadanie prawidłowości rozwojowych kultury chłopskiej. Dalszym istotnym zadaniem etnografii w ustroju socjalistycznym jest opracowanie tych zagadnień, które były dawniej pomijane lub tendencyjnie ujmo­ wane ze względów, klasowych, a zwłaszcza wydobycie wartościowych e l e m e n t ó w dla kultury narodowej. Omówiwszy ten podstawowy zrąb zadań etnografii polskiej w chwili obecnej, który wyznacza również jej zakres jako jednej z dyscyplin historycznych, prof. Do­ browolski stwierdził, iż nie można przedstawionego w referacie obrazu traktować jako zamknięty, obowiązujący w sztywny sposób schemat. Przez podejmowanie nowych zagadnień, leżących na pograniczu etnografii i innych dyscyplin, mogą badacze rozszerzać i zmieniać przyjęte dzisiaj ramy naszej dyscypliny. Jest to istotna cecha każdej ż y w e j , rozwijającej się nauki. Ze w z g l ę d u na ograniczony czas referent opuścił sprawę udziału etnografii pol­ skiej w badaniach innych społeczeństw. Jest to osobne, obszerne zagadnienie. Dalsza część referatu dotyczyła t e o r e t y c z n y c h i metodologicz­ nych podstaw etnografii. Skoro jedną z podstawowych dziedzin badaw­ czych naszej dyscypliny jest rzeczywistość współczesna, problematyka badania tej rzeczywistości urasta do spraw zasadniczej wagi. „Od sposobu bowiem zebrania materiałów, od wierności, prawdziwości, od wszechstronności oświetlenia, od zoba­ czenia już w terenie w ł a ś c i w y c h współzależności, zależy wartość poznania etnogra­ ficznego." Dlatego badacz terenowy obok wysokich kwalifikacji teoretycznych i technicznych powinien odznaczać się wysokimi kwalifikacjami moralnymi. Z a ­ chodzi bowiem zawsze niebezpieczeństwo ułatwiania sobie zadania przez powierz­ chowne obserwacje, a nawet przeistaczanie faktów. Badania terenowe mają dwa podstawowe zadania: badanie rzeczywistości w s p ó ł ­ czesnej oraz rekonstruowanie minionych procesów, minionej rzeczywistości. Pierw­ sze z tych zadań polega na badaniu żywej społeczności i jej kultury na tle śro­ dowiska geograficznego i w a r u n k ó w ustrojowych przy uwzględnieniu jej produk­ cji, z jej zachowaniem się, umysłowością itd. Zasadniczy postulat w badaniu żywej społeczności to tworzenie dynamicznego opisu, postępowanie zmierzające od reje­ stracji faktów do odtworzenia procesów i uchwycenia dynamiki rozwojowej. Rze­ czywistość aktualna jest ogniwem rozwojowym rozległego w czasie procesu histo­ rycznego. Stanowi ją żywa społeczność wraz ze s w ą kulturą w całej swojej dyna­ mice i bogactwie zjawisk dokonujących się na naszych oczach. Badanie tej żywej społeczności i jej kultury to właśnie podstawowa domena etnografii. Wymaga ono �416 KRONIKA od etnografa krzyżowania różnych metod (od obserwacji aż do eksperymentu, cha­ rakterystycznego dla nauk przyrodniczych) oraz historycznego, a zarazem socjo­ logicznego ujmowania badanej rzeczywistości. Jeżeli chodzi o rekonstrukcję rze­ czywistości minionej, wymaga ona stosowania przez etnografa różnych metod ba­ dawczych, postępowania zarówno retrogresywnego, jak i progresywnego, w ł a ś c i ­ wego historii. Bardzo ważną rolę w postępowaniu retrogresywnym odgrywają re­ likty zachowane we współcześnie badanej rzeczywistości, a oświetlające dawniejsze postacie kultury. To zagadnienie zostało przez referenta z braku czasu tylko ogól­ nie omówione. Ostatnim zagadnieniem poruszonym przez prof. Dobrowolskiego była specja­ lizacja i synteza w etnografii. Podobnie jak w innych naukach, tak i w etnografii istnieją tendencje do wyodrębniania się osobnych dyscyplin o w ę ż s z y m zakresie, jak np. folklorystyki. Niektóre działy etnografii stają się przedmiotem badań ze strony innych nauk, jak na przykład historii literatury, historii sztuki, muzykologii, hi­ storii techniki i in. Jednakże syntezę zjawisk, jakie spotykamy w ramach kultury mas pracujących badanych przez etnografię, może dać tylko etnografia. Dopiero całościowe, syntetyczne spojrzenie etnografa nadać może w ł a ś c i w e znaczenie po­ szczególnym elementom i działom tej kultury. Wysunięte przez prof. Dobrowolskiego tezy stały się następnie przedmiotem żywej, trwającej blisko 7 godzin dyskusji. Problemy poruszane w jej toku i zaj­ mowane stanowiska postaram się odtworzyć przez obszerne streszczenie poszcze­ gólnych wypowiedzi, grupując je wokół podstawowych zagadnień referatu. Dyskusja, a zwłaszcza wypowiedzi samodzielnych pracowników naukowych, koncentrowała się przeważnie na zagadnieniach zakresu i zadań badawczych etno­ grafii. W odniesieniu do nich zarysowały się dwa odmienne stanowiska: jedno opo­ wiadające się za w ę ż s z y m zakresem etnografii, w szczególności przeciwko włącza­ niu do jej problematyki badań nad kulturą klasy robotniczej, oraz stanowisko dru­ gie, reprezentowane (przy pewnych indywidualnych różnicach) przez większość uczestników dyskusji, przychylające się do tez referatu prof. Dobrowolskiego. Zasadniczą dyskusję nad zagadnieniem przedmiotu i zakresu etnografii rozpoczął prof. K . Moszyński, który zajął stanowisko najbardziej odmienne od referenta, pod­ nosząc, że jeśli chodzi o zakres etnografii, to tu pewne stwierdzenia przyjęte są od dawna w sposób solidny i niezachwiany. Przedmiotem etnografii, na ogół do nie­ dawna nie podlegającym poważniejszej dyskusji, są mianowicie kultury wszystkich ludów niecywilizowanych i kultury ludowe, przede wszystkim chłopskie, narodów cywilizowanych. Czy jest jakaś łączność, która tłumaczy nam, dlaczego wymieniamy kultury ludów niecywilizowanych obok kultury chłopskiej? Owszem, jest. „Kto­ kolwiek miał do czynienia z etnografią i s t o t n i e , ten wie, iloma tysiącznymi nićmi łączą się wszystkie działy kultury chłopskiej z kulturami pierwotnymi ist­ niejącymi na przestrzeni tysięcy lat, czy w e ź m i e m y uprawę roślin, czy wiedzę, czy magię, czy cokolwiek innego *". Następnie przeszedł prof. Moszyński do omówienia podłoża tendencji zmie­ rzających do rozszerzenia zakresu etnografii. Aby tę rzecz wyjaśnić, należy przy­ pomnieć niektóre sprawy związane z rozwojem socjologii. Nauce tej niektórzy re­ prezentujący ją uczeni wyznaczali swego czasu bardzo szeroki zakres. Po I wojnie światowej następuje kolosalna ekspansja socjologii. Wkracza ona m. in. na teren etnografii tak samo, jak na tereny innych nauk. Zainteresowanie socjologią jest zrozumiałe, gdyż rozwijający się kryzys światopoglądowy spowodował, że ludzkość * Wypowiedzi ujęte w cudzysłów przytoczone są na podstawie stenogramu dys­ kusji albo tekstów, dostarczonych przez Samych autorów wypowiedzi. �KRONIKA 417 coraz bardziej zaczyna się interesować tymi związkami, które zachodzą między róż­ nymi dziedzinami życia społecznego. Proces ten przechodzi z Zachodu do Polski. T a ekspansja socjologii powoduje m. in. takie karykaturalne fakty, jak na przykład zamieszczenie w 1930 r. przez „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Soziologie" obok siebie artykułów o rodzeństwie jako środowisku wychowawczym dziecka, 0 narodowym krzepnięciu Ameryki oraz ... o wymianie zwierząt domowych między Azją i Afryką przed I I tysiącleciem przed n. e. W Polsce ukazał się w 1935 r. a r ­ tykuł w „Przeglądzie Socjologicznym", którego autor stwierdza, iż do badań nad prymitywnymi społeczeństwami i ich kulturą powołany jest przede wszystkim so­ cjolog, dalej religSolog, ergolog, wreszcie teoretyk kultury. Dla etnologa — jak p i ­ sze dosłownie — nie ma tu miejsca. „Zaczyna się zarysowywać — m ó w i prof. Moszyński — taka gradacja: socjolog to coś wyższego, etnolog — cos niższego, a etnograf to już prawie nic". W tym samym kierunku przebiegał także rozwój niektórych placówek uniwersy­ teckich. T a k na przykład prof. J . S. Bystroń został w 1919 r. profesorem etnologii 1 etnografii w Poznaniu; w 1925 r. przeniósł się do Krakowa, gdzie od 1930 r. jego katedra przyjęła n a z w ę socjologii i etnologii. W istocie zaś prof. Bystroń był po­ dówczas socjologizującym historykiem kultury. Ale po I I wojnie światowej socjologia, która dotychczas tak szeroko ekspando­ wała, znalazła się u nas w krytycznej sytuacji. Mianowicie za przykładem nauki radzieckiej została odrzucona razem ze s w ą nazwą. Pozostał jednak przedmiot jej zainteresowań i pozostali uczeni, którzy się nim zajmowali; w Krakowie Katedra Etnografii i Socjologii została przemianowana na Katedrę Etnografii Ogólnej. W ostatnim czasie widzimy odradzanie się socjologii, chociaż jej treść rozu­ miana jest inaczej niż poprzednio. Chaos co do zakresu poszczególnych dyscyplin doszedł do tego stopnia, że ostatnio w „Przeglądzie Kulturalnym" z 14 I V b. r. ukazał się artykuł dla problemów badania kultury ludowej na wsi nader istotny, który stwierdza, że Instytut Ekonomiki Rolnej marzy o współpracy z socjologami, a nie wspomina w ogóle o etnografach. I w tym samym czasie, gdy dają się sły­ szeć tego rodzaju wypowiedzi zdające się nie zauważać etnografii, „kiedy na nasze podwórko wkraczają ekonomiści i niewątpliwie w najbliższym czasie wkroczą so­ cjologowie, w tym samym czasie my chcemy wchodzić na cudze podwórka, na te­ ren, gdzie coraz intensywniejsze badania prowadzić będą ekonomiści, socjologowie czy historycy, to jest w dziedziny kształtowania się klasy robotników wielkomiej­ skich i ich kultury." Zdaniem przemówcy dla badania niezmiernie doniosłej historii kultury robot­ niczej absolutnie niezbędne jest utworzenie specjalnej dyscypliny, która by się tym problemem głęboko i wszechstronnie zajęła. „Jasne jest — kontynuował prof. Moszyński — że kolaboracja etnografii z socjologią czy ekonomią, czy w przy­ szłości z dyscypliną badającą historię kultury robotniczej jest jak najbardziej wska­ zana, ale tylko kolaboracja, współpraca". Ostatecznie można by potraktować pro­ ponowane przez referenta rozszerzenie zakresu etnografii tylko jako kwestię ta­ kiej czy innej nazwy, gdyby nie poważne trudności dydaktyczne. Etnografia jest nauką obejmującą ogromną ilość zagadnień różnorakich kultur ludowych i tysięcy kultur egzotycznych. Włączenie do tego wszystkiego zagadnień jej obcych (bo jeśli chodzi o całkowicie już wielkomiejską kulturę robotniczą, to jej kontakt z kulturą ludową jest zupełnie zerwany) byłoby nadmiernym obciążeniem studiujących. W konkluzji swojej wypowiedzi prof. Moszyński stwierdził, że podstawowym zadaniem etnografii jest dążenie do odtworzenia rozwoju kultur poszczególnych grup-etnicznych oraz całej kultury ludów zamieszkujących ziemię. W tym względzie Etnografia Polska I 27 �418 KRONIKA etnografia powinna współpracować z archeologią oraz w miarę możności z histo­ rykami opierającymi swe badania na źródłach historycznych. Podobne zastrzeżenia w stosunku do zawartej w referacie koncepcji przedmiotu etnografii w y s u n ą ł mgr Z. Biały. Jego zdaniem społeczna potrzeba badania proble­ matyki robotniczej nie przemawia za tym, aby badania te mieli prowadzić etno­ grafowie. Kształtowanie się klasy robotniczej jest zagadnieniem interesującym przede wszystkim historyka. Wymaga ono dokładnej znajomości genezy klasy ro­ botniczej, historii ruchu robotniczego, ustawodawstwa robotniczego i szeregu in­ nych zagadnień. Do współpracy z historykami powinni się na tym odcinku włączyć socjologowie. Etnograf jednak ze swoimi metodami nie jest u siebie, „gdy prze­ chodzi do badania problematyki robotniczej". Nie znaczy to, abyśmy byli prze­ ciwni współpracy na tym odcinku z w ł a ś c i w y m i specjalistami od tego przedmiotu. Etnograf doprowadza w zasadzie historię kultury substratu ludzkiego do momentu, kiedy wchodzi on w środowisko miejskie i wtedy przekazuje go socjologowi. Ten moment wyznacza również zasadnicze zróżniczkowanie technik badawczych. Te dwa wystąpienia polemizujące • z w y s u n i ę t y m w referacie zadaniem objęcia badaniami etnograficznymi kultury klasy robotniczej były najdalej idące. K i l k u dal­ szych uczestników dyskusji w y s u w a ł o tylko szczegółowe zastrzeżenia dotyczące pro­ blematyki robotniczej. Przechylając się w zasadzie do tez referatu prof. M. Gładysz w y s u n ą ł sprawę konieczności liczenia się z realnymi możliwościami badaw­ czymi. Prof. M. Znamierowska-Prufferowa stwierdziła zaś, że badania nad klasą robotniczą p o w i n n i ś m y podejmować wtedy, „kiedy zachodzi konieczność badania kuLtury tradycyjnej w środowisku proletariackim i przekształcanie się jej". N a ­ tomiast szersze badania nad klasą robotniczą są trudniejszym i skomplikowanym problemem, do którego podjęcia wielu etnografów nie dysponuje potrzebnymi środ­ kami. Pozostali uczestnicy dyskusji, którzy omawiali zagadnienie przedmiotu etnogra­ fii, a w szczególności objęcia badaniami etnograficznymi problematyki robotniczej, wypowiadali się mniej lub więcej wyraźnie za propozycjami zawartymi w referacie. W sposób ogólny opowiedział się za nimi prof. E . Frankowski, który wyraził r ó w ­ nocześnie uznanie dla sposobu przedstawienia całości zagadnień przez referenta. Za utrzymaniem szerokiej problematyki w etnografii, w tym również problema­ tyki robotniczej w myśl propozycji referatu, wypowiedziała się zdecydowanie doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa. Podkreśliła ona, że dzisiejsza dyskusja może być uważana za pewnego rodzaju podsumowanie, zamknięcie powojennych dyskusji i rozważań na temat zakresu i zadań etnografii. Obecnie powinien nastąpić okres „dyskusji szczegółowych z przedstawicielami poszczególnych dyscyplin, także tych, o których tu nie było mowy, jak na przykład nauk technicznych i przyrodniczych, pod kątem uzgodnienia konkretnych planów badawczych i konkretnej współpracy. Wydaje się, że to jest właściwa płaszczyzna, na której uzgodnimy i tę sprawę, która w dy­ skusji przedpołudniowej wyrosła chyba niesłusznie na zasadniczy spór delimitacyjny o szerszy czy węższy zakres etnografii". Ponieważ najpilniejszym zadaniem doby obecnej jest ustalenie szerokiego planu badawczego, wydaje się rzeczą słuszną „ w y ­ korzystanie w możliwie najszerszym zakresie dotychczasowych doświadczeń i osiąg­ nięć etnografii w ramach jej różnych kierunków badawczych i współpracy z róż­ nymi specjalnościami". Nie wolno rezygnować z prac badawczych prowadzonych „przez szereg lat w różnych ośrodkach etnograficznych, od zagadnień etnogenetycznych po zagadnienia współczesnej kultury socjalistycznej, od kultury materialnej po folklor, od drobnego opisu terenowego po nowe koncepcje w zakresie teorii kultury". „Różnorodność zainteresowań pogranicznych wyrosła z różnorodności kon­ cepcji i »szkół« okresu międzywojennego, z szerokiego stawiania zadań etnografii �KRONIKA 419 (czy etnologii) w drugiej połowie ubiegłego wieku, z jej przodującej w tym okresie loli, którą w okresie m i ę d z y w o j e n n y m próbowała przejąć socjologia... oraz z do­ świadczeń współpracy z innymi naukami". Doc. Pojnarowa podkreśliła również, że krakowski ośrodek socjologiczny był zawsze bardzo mocno związany z problematyką etnograficzną, czego wyrazem były choćby publikacje prof. K . Dobrowolskiego z 1937 i 1938 r., dotyczące przedmiotu i zadań etnografii. Poglądy zawarte w nich przetrwały u autora w zasadzie do dziś i znalazły swój wyraz w niektórych par­ tiach wygłoszonego na obecnej konferencji reieratu. Doc. Pojnarowa poparła program badań nad kulturą robotniczą nie zajmując się nią bliżej, zaś szczegółowo omówiła tę problematykę dr D. Dobrowolska. Opo­ nując przeciw twierdzeniom niektórych uczestników dyskusji utrzymujących, iż ba­ dania nad kulturą ludową społeczeństw cywilizowanych winny się ograniczyć do tradycyjnych elementów kultury stwierdziła, że „tego rodzaju studia dałyby nie­ pełne oświetlenie mechanizmu przemian kultury, czynników kształtujących te prze­ miany oraz ich funkcji społecznych. Dla zbudowania teorii rozwoju kultury ko­ nieczne jest badanie procesów określonej kultury w jej całokształcie, uwzględnianie zarówno e l e m e n t ó w zanikających — dawnych, jak i narastających — nowych". N a ­ stępnie słuszniejsze wydaje się „ujęcie omawianego działu etnografii jako historii kultury mas pracujących•'. Nie ulega wątpliwości, że z biegiem czasu, z zanikiem różnic klasowych „tak ujmowana dziedzina etnografii złączy się z innymi działami historii kultury". W nawiązaniu do tych założeń podniosła dr Dobrowolska, że etnografia po­ winna obejmować również badania nad kulturą robotniczą. Obecnie nikt się nią poza nielicznymi etnografami nie zajmuje. W studiach nad kulturą robotniczą za­ sadnicze znaczenie posiadają badania terenowe, będące domeną etnografów. W tym kierunku poszedł rozwój badań omawianego zagadnienia tak w krajach socjali­ stycznych, jak i kapitalistycznych. W Związku Radzieckim tego rodzaju badania zostały zapoczątkowane jeszcze w latach dwudziestych, a ostatnio rozwinięte. W krajach demokracji ludowej najwcześniej i najpełniej podjęto je w Czechosło­ wacji zarówno przez A k a d e m i ę Nauk, jak i przez ośrodki uniwersyteckie. Niektóre z tych badań sięgają X I X w. i opierają się na materiałach archiwalnych. W N R D na zjeździe etnografów w Berlinie w kwietniu 1952 r. badania nad kulturą robot­ niczą zaliczono do głównych zadań etnografii. W mniejszym zakresie rozwijają się te badania na Węgrzech, głównie w dziedzinie folkloru. Ciekawe badania nad folklorem robotniczym zostały przeprowadzone także w Anglii. Pokaźna ilość prac etnograficznych o problematyce robotniczej ogłoszono w Niemczech przed wojną, zwłaszcza gdy chodzi o robotników powiązanych ze wsią. W nauce niemieckiej ten­ dencja do rozszerzenia zakresu etnografii również na środowisko miejskie zaznacza się już na przełomie X I X i X X w. Dążność do badania kultury robotniczej na za­ chodzie Europy przejawia się ostatnio zwłaszcza coraz wyraźniej w kołach etno­ grafów reprezentujących poglądy marksistowskie lub zbliżonych do nich, aczkol­ wiek nie brak tu również uczonych o innych poglądach. Zdaniem prof. Zawistowicz-Adamskiej w sporze dotyczącym problematyki robot­ niczej słuszność leży pośrodku przeciwnych twierdzeń. Klasa robotnicza jest przed¬ miotem naszego badania, ale z określonego punktu widzenia. Etnografa interesuje to, co jest w polskiej społeczności specyficzne. Badania nad klasą robotniczą musi prowadzić socjolog, etnograf i historyk. We Francji na przykład zwrócono u w a g ę na konieczność badań nie tylko nad tym, jak Paryż oddziaływuje na prowincję, ale jak prowincja działa ze swej strony na kulturę Paryża. U nas taki problem przedstawia chociażby Łódź. I nie ulega żadnej wątpliwości, że ten odcinek badań należy do etnografii. Badając miasto interesuje nas to środowisko, z którego robotnicy wy- �420 KRONIKA szli oraz to, co stało się z tym zasobem kulturowym, który ci ludzie przynieśli ze sobą do miasta. Z tego względu interesują nas też odrębności kulturowe rzemieślni­ ków w miasteczkach oraz dawna kultura drobnej szlachty (wsie zaściankowe). Prof. R. Reinfuss podniósł z uznaniem fakt, że referent nie dał jakiegoś bar­ dzo zasadniczego uściślenia zakresu badań etnografii. Przez referat przewija się koncepcja etnografii jako historii kultury mas pracujących, co jednak nie może w pełni odpowiadać zamiarom i celom badawczym etnografa. Pojęcie klasy społecz­ nej nie jest pojęciem ścisłym, grupującym adekwatnie jednostki tej samej kate­ gorii. W Polsce w okresie feudaliżmu feudałem był zarówno magnat, budujący re­ nesansowe pałace, jak i drobny szlachetka, który swym stylem życia niewiele się różnił od chłopa. Dzisiaj na „masy pracujące" składa się zarówno przybyły nie­ dawno ze wsi zamiatacz ulic, jak i mechanik z fabryki sprzętu precyzyjnego. Pierw­ szy z nich tkwi może głęboko w tradycyjnej kulturze ludowej, drugi z nich może się z nią w ogóle nie styka. Gdybyśmy więc na tej zasadzie wyróżniali przedmiot etnografii, moglibyśmy się gubić. Etnografia jest historią pewnej części naszej k u l ­ tury. Jakiej części? W obrębie różnych klas społecznych istnieją warstwy różnie postawione pod względem ekonomicznym, mające w związku z tym różne możliwości rozwoju także w zakresie kultury. „Naszym przedmiotem jest w i ę c historia kultury klas i warstw nieelitarnych, które nie idą w awangardzie rozwoju kultury narodo­ wej". Jeśli przyjmiemy takie założenie, znajdzie się tu nie tylko miejsce dla kultury chłopa, kultury rzemieślnika z małego miasteczka, ale nawet, w odniesieniu do cza­ sów feudalnych, kultury niższych warstw szlacheckich, które nieraz nie tak daleko odbiegały swym poziomem od chłopstwa. W pewnych wypadkach wchodzić tu b ę ­ dzie także kultura drobnego kleru, który m. in. przyczyniał się do utrzymywania się swoistej magii ludowej. Badając kulturę ludową badamy ją jako całość i z tą świadomością, że przybywają do niej stale nowe elementy kulturowe, także obce. Gdy uwarunkowana określoną sytuacją klasową kultura ludowa przestanie być czymś ż y w y m , wtedy etnografia będzie badać ją jeszcze jako zjawisko przeszłości tak, jak dziś na przykład bada się kulturę starożytnego Egiptu. Do niektórych problemów związanych z problematyką robotniczą nawiązał doc. S. Nowakowski, socjolog, będący gościem konferencji. Nawiązując do uwag prof. Moszyńskiego przyznał on, że w okresie międzywojennym socjologowie zbyt wiele zajmowali się ogólnymi problemami. Dzisiejsza jednak socjologia kładzie bardzo duży nacisk na badania terenowe. Takie badania prowadzone są m. in. w War­ szawie i Łodzi, przy czym podejmowany jest szereg zagadnień z zakresu proble­ matyki kulturowej, będących przedmiotem zainteresowań etnografów. Współpraca między etnografią a socjologią jest konieczna, dlatego należałoby zainicjować dysku­ sje między socjologami, etnografami oraz przedstawicielami innych dyscyplin zainte­ resowanych tego typu badaniami. „Aby być dobrym socjologiem, należy zapoznać się z etnografią, gdyż bez niej niełatwo zrozumieć wiele dzisiejszych procesów". Na bardziej ogólne zagadnienia zakresu i zadań etnogfafii położył nacisk prof. J . Gajek. Uczestnicy dyskusji przy określaniu zakresu etnografii brali pod u w a g ę pochodzenie materiału. Zdaniem m ó w c y trudno jest oznaczyć granice etnografii na podstawie dokonania jakiegoś podziału klasowego. „Nie materiał kultury chłop­ skiej, szlacheckiej itd. może stanowić o obliczu etnografii, ale jej [etnografii] cel". W badaniach etnograficznych chodzi o wydobycie specyficznych cech narodowych, plemiennych itd. Chodzi też o wydobycie cech wyodrębniających jedne zespoły ludzkie od innych. I ten specyficzny cel etnografii stanowi dlatego o jej specyfice i odrębności jako samodzielnej nauki. „Wydobycie tego, co łączy klasy i regiony tkwiące w granicach jednego narodu w p e w n ą całość, to w ł a ś n i e stanowi jakąś najrealniejszą podstawę i możliwość nakreślenia granic etnografii". �m KRONIKA 421 Następnie prof. Gajek wysunął zastrzeżenia odnośnie do zbyt silnego akcento­ wania roli potrzeby społecznej jako wyznacznika zainteresowań i metod etnografii, gdyż prowadzić może ono do eklektyzmu teoriopoznawczego. Również kilku dalszych uczestników dyskusji poruszyło bardziej ogólne zagad­ nienia zakresu. Prof. Zawistowicz-Adamska stwierdziła, że przyjmuje w zasadzie wynikające z referatu ujęcie etnografii jako historii pewnego odcinka kultury, a równocześnie teorii kultury. Jakie wobec tego działy kultury są badane przez etnografię i jaki jest kąt spojrzenia etnografa? Z referatu wynika, że „etnografia jest nauką historyczną, a nasz kąt spojrzenia jest również socjologiczny". Na przy­ kładzie zagadnienia reliktu widzimy, że jeśli z jednej strony interesuje nas geneza pewnego reliktu, a więc przyjmujemy historyczny kąt widzenia, to interesuje nas również jego funkcja, jego rola w życiu społecznym, a to jest spojrzenie socjolo­ giczne. Zdaniem prof. J . Pazdura różnice nawet skrajnych stanowisk, reprezentowanych na tej konferencji, wyrażają się nie w zasadach, ale we wnioskach szczegółowych. Zarówno prof. Dobrowolski, jak i prof. Moszyński wykraczają poza w ą s k o pojętą etnografię. Zdaniem m ó w c y etnografia nie jest nauką, której groziłby kres istnie­ nia ze względu na zamarcie przedmiotu jej badań. Na wsi przyroda nawet przy największym postępie technicznym wywierać będzie zawsze silny w p ł y w na k u l ­ turę wiejskiego społeczeństwa. To powiązanie kultury z przyrodą stanowi specyfikę etnografii i przedłuży jej istnienie jako żywej nauki. Jeżeli rozszerzamy badania etnograficzne na całe ludy. badając ich pochodzenie, rozwój kultury itd., musimy ogarniać także całą ich przeszłość. To dotyczy również etnografii narodu polskiego. „Przyznam się, że na przykład nie bardzo mogę sobie wyobrazić muzeum etnogra­ ficzne, które chciałoby przedstawić całokształt tych zagadnień przy pomocy ekspo­ natów materialnych. Byłby to ogrom rzeozy oraz zagadnień". Wśród dyskutujących zagadnienie przedmiotu etnografii byli również przedsta­ wiciele młodszych pracowników naukowych. Mgr W. Kwaśniewicz wypowiedział się stanowczo za kontynuowaniem dotychczasowych kierunków badań etnograficz­ nych bez ograniczenia podjętych tematów. Prowadzone dotychczas przez etnografię polską badania opierają się faktycznie na sześciu podstawowych kierunkach tema­ tycznych, które wymienione zostały w referacie. Dlatego wypowiedzi, które usiłują sprowadzić etnografię do jakiegoś poszczególnego kierunku, wydają mu się nie­ zrozumiałe. Mówca zakwestionował w szczególności stanowisko prof. Gajka, które przy położeniu nacisku na cel badań sprowadza się do uznania za przedmiot etno­ grafii zagadnień etnogenetycznych. Odnośnie do problematyki robotniczej mgr Kwaśniewicz stwierdził, że „z teo­ retycznego punktu widzenia badanie kultury klasy robotniczej jest prostą konsek­ wencją tego, że etnograf bada kulturę ludową, kulturę mas ludowych, a nie ulega wątpliwości, że robotnicy są jak najbardziej istotnym elementem tych mas". Etno­ grafowie, którzy od dawna prowadzili badania w tym kierunku przystosowali do nich w wysokim stopniu swój aparat poznawczy. Jeżeli dzisiaj nikogo nie dziwi, że etnograf dla dokładnego zagłębienia różnych problemów prowadzi studia z z a ­ kresu historii gospodarczej, agronomii, demografii, geografii i innych nauk i nie jest to żadnym „karygodnym" wykraczaniem poza opłotki etnografii, tak samo nie powinno nikogo niepokoić, że dla badania kultury robotniczej etnograf musi się za­ poznać z historią klasy robotniczej, problemami urbanistyki itp. Postępową rolę, jaką odegrała etnografia polska w tworzeniu teoretycznej pod­ budowy dążeń wyzwoleńczych narodu polskiego, przypomniał mgr W. Bieńkowski. Etnografia zwróciła się wtedy zarówno do badania przeszłości narodu polskiego, jak �K R O N I K A 422 i do badania współczesnej kultury ludu wiejskiego. Wpłynęła przez to zapładniająco na inne dyscypliny naukowe, jak archeologię i historię. Mgr E . Pietraszek z w r ó ­ cił u w a g ę na fakt, że w ustroju kapitalistycznym etnografia podzieliła do pewnego stopnia losy rewolucji burżuazyjnej, ograniczając się z biegiem czasu do badania problemów najmniej drażliwych społecznie. Interesujący problem o dużym znaczeniu dla przedmiotu dyskusji poruszyła mgr D. Myrcik, mianowicie sprawę miejsca etnografii w ogólnym systemie nauk. Oparła się ona na przeprowadzonej przez B. M. Kiedrowa ogólnej klasyfikacji n a u k . Tradycyjna klasyfikacja nauk, oparta na wymogach podziału logicznego, jest dziś nie do utrzymania. Na przykład żądanie ścisłego wyłączenia się zakresów traci rację bytu w konfrontacji z dialektyką zjawisk. Ważne znaczenie uzyskują zagadnienia leżące na pograniczu poszczególnych dyscyplin. Nowa klasyfikacja winna polegać na umiejscowieniu poszczególnych nauk w ogólnym szeregu istnie­ jących między nimi powiązań i na wskazywaniu terenów przejściowych. Jeżeli chodzi o klasyfikację przeprowadzoną przez Kiedrowa, to ustawia ona etnografię w dziale nauk społecznych, które traktowane są przez niego jako nauki historyczne. Najbliższe powiązania posiada etnografia z historią, archeologią oraz geografią go­ spodarczą, a dalej z grupą nauk o bazie i nadbudowie. 3 Druga grupa zagadnień, która skupiła u w a g ę wielu uczestników dyskusji, to aktualne potrzeby i plany badawcze. W poszczególnych wypowiedziach wiązane były one często z problemami przedmiotu i zakresu etnografii. Niektórzy dyskutanci ł ą ­ czyli z nimi sprawy metod i technik badawczych. Na potrzebę wypracowania odpowiednich dla etnografów technik badań te­ renowych zwrócił szczególną u w a g ę prof. Frankowski. Jak wyraził się on barwnie, idący w teren bez należytego przygotowania badacz zachowuje się tak, jak postać z rosyjskiego przysłowia: „Smotrit w knigu, a widit figu". Przedstawione w refe­ racie możliwości oczyszczenie reliktów z późniejszych naleciałości budzą zastrzeże­ nia. Zagadnienie to będzie w y m a g a ł o bardzo dokładnego przepracowania. Zastrzeże­ nia w y w o ł u j e również możliwość wykorzystywania w badaniach etnograficznych metody statystycznej. Szczególnego przepracowania wymaga także metoda retrogresywna, która daje niewątpliwie cenne wyniki. Specyficzne trudności w y w o ł u j ą badania sztuki ludowej. Prof. Moszyński uznał za specyficzne metody etnografii metody terenowe, które sprowadzają się do autopsji i wywiadu. Jeżeli chodzi o metody opracowań, to na pierwsze miejsce wysuwa się od dawna metoda porównawcza. Pogląd ten został wy­ rażony na marginesie wypowiedzi o przedmiocie etnografii. Potrzebę zorganizowania pracy naukowej jako planowej i kompleksowej pod­ kreśliła doc. Kutrzeba-Pojnarowa. Praca ta powinna być planowana „nie tylko w ramach katedr czy innych instytucji, jak to miało miejsce do niedawna", lecz opierać się winna na „dążeniu do ustalenia planu generalnego, i to także w sto­ sunku do takichże planów innych specjalności". Należy przy tym wykorzystać wszystkie dotychczasowe osiągnięcia i próby badawcze, podejmowane przez różne kierunki etnografii.Metody etnograficzne winny być ujednolicone przy jednoczes­ nym przeprowadzeniu specjalizacji w poszczególnych działach etnografii. Nie należy przy tym zaniedbywać podejmowania zagadnień leżących na pograniczach trady­ cyjnych zakresów nauk. 3 B. M. K i e d r o w, O klassifikacji s. 49—68. nauk, „Woprosy Fiłosofii", R. 1955 nr 2, �KRONIKA 423 Jeżeli chodzi o najbliższe zadania, doc. Pojnarowa w y s u n ę ł a na czołowe miejsce sprawę nowego podręcznika etnografii Polski. Powinien on być ujęty w myśl przed­ stawionych w referacie postulatów w zakresie odtworzenia historii kultury mas pra­ cujących w X I X i X X w. Sprawa podręcznika nie weszła jeszcze w stadium dy­ skusji szczegółowych w I V Dziale I H K M , ale źródła potrzebne do jego opracowa­ nia stale rosną tak przez prace nad Atlasem, jak przez ukazywanie się nowych monografii. W poszczególnych ośrodkach uniwersyteckich powstają równocześnie pierwsze próby syntezy. Płaszczyzna współpracy etnografów z historykami w c z e ś ­ niejszych okresów ukazałaby się wyraźniej, gdyby referent przedstawił wypraco­ wane przez siebie zasady rekonstrukcji historycznej i teorię reliktu. Prof. Gładysz uznał za jedną z najpilniejszych potrzeb etnografii jak najszybsze wypełnienie luk materiałowych dla X I X i X X w., które należy przeprowadzać po dokonaniu krytycznej oceny i uporządkowaniu zebranych dotąd materiałów. „Dru­ gim naszym obowiązkiem jest dać jak najbardziej wnikliwy i sumienny obraz współczesności. Ale do badań tej współczesności powinny być wypracowane nowe metody, a to powinno być zadaniem jednej z najbliższych konferencji". Wyraził też żal, że bardziej szczegółowa dyskusja nad wieloma poruszonymi w referacie zagad­ nieniami jest niemożliwa ze względu na brak czasu. Konieczność przeprowadzenia dyskusji między etnografami a socjologami i przedstawicielami innych dyscyplin odnośnie do współpracy w badaniach proble­ m ó w interesujących wspólnie te nauki poruszył doc. Nowakowski. W obecnej chwili, gdy wysuwany jest szeroki program rozwoju badań terenowych, dyskusja taka jest bardzo potrzebna. Konieczność kontynuowania i rozszerzania badań nad kulturą ro­ botniczą omówiła dr Dobrowolska, określając je jako integralną część badań nad dziejami kultury mas pracujących w Polsce. Prof Zawistowicz-Adamska m ó w i ł a o bardzo istotnym znaczeniu specjalizacji w poszczególnych działach etnografii, jak w zagadnieniach artystycznych, k u l ­ tury społecznej i in. Badania, jakie ma podjąć nasza nauka, winny być prowadzone kompleksowo, przez specjalistów z różnych dziedzin, gdyż ogólnie wykształconemu etnografowi zawsze będą się pewne zagadnienia wyślizgiwać. Powinni być także soc­ jologowie zaznajomieni dobrze z problemami etnografii, tak samo jak muzykolodzy, historycy, poloniści i inni. Z dyscyplinami pogranicznymi winni się etnografowie zapoznawać stosownie do swych zainteresowań. Problem ż y w e j i zamarłej rzeczywistości historycznej poruszył prof. T. Seweryn. Jego zdaniem referent omówił głównie tę pierwszą, ale nie należy zapominać, że rzeczywistość zamarła jest dla nas również bardzo ważna. Do tej zamarłej czy zamierającej rzeczywistości należy szereg bardzo ciekawych w y n a l a z k ó w chłopskich, jak i wiele w y t w o r ó w kultury materialnej. W 181f> r. chłop z powiatu bialskiego, Bożek, skonstruował samochód poruszany parą, inny chłop robił w 1867 r. próby z szybowcem własnej konstrukcji. Z drugiej strony ogromna dziedzina kultury l u ­ dowej, a mianowicie sztuka ludowa, pozostaje mimo wszelkie przemiany nadal żywa. Jej elementy, pochodzące z ubiegłych wieków, mogą wejść do sztuki socja­ listycznej i wchodzą rzeczywiście. Dla dobra naszej kultury narodowej i jedna, i druga rzeczywistość historyczna musi być przedmiotem dokładnych badań. Niektórzy uczestnicy dyskusji poruszyli zagadnienie badań nad współczesnością i powiązania ich z potrzebami praktyki. Zdaniem mgr Pietraszka bardzo korzystnym i potrzebnym przedsięwzięciem byłoby podjęcie w jak najkrótszym czasie zespo­ lonych badań nad przeobrażeniami współczesnej wsi i kształtowaniem się nowych ośrodków skupiających klasę robotniczą. Udział w nich powinni brać socjologowie, etnografowie, ekonomiści, historycy i przedstawiciele innych zainteresowanych dy- �424 K R O N I K A scyplin. Badania te dałyby obraz naszej rzeczywistości, a równocześnie przyniosłyby cenne wskazania praktyczne. „Jest pewnym paradoksem fakt, że etnografia należąca w ramach P A N do Instytutu Historii Kultury Materialnej ma powiązania z prak­ tyką głównie na odcinku zdobnictwa, muzykologii itp." Podczas gdy u nas wysu­ wane są wątpliwości, czy etnografowie mogą prowadzić badania nad ośrodkami miejskimi i klasą robotniczą, to na przykład w Stanach Zjednoczonych od wielu lat zacieśnia się w badaniu tych problemów współpraca etnografów, socjologów, psychologów, ekonomistów i in. Publikacje podające wyniki tych badań stwier­ dzają, że były one nader owocne. Również mgr A. Matejko w y s u n ą ł twierdzenie, że potrzeby życia praktycznego wskazują na konieczność rozszerzenia zakresu badań etnograficznych. Na przykład budownictwo mieszkaniowe nasuwa szereg zagadnień, które mogłyby być wdzięcz­ nym przedmiotem dla badań etnografa. Podobnie sprawa ożywienia życia kultural­ nego w małych miasteczkach mogłaby otrzymać ze strony etnografów wydatną po­ moc. Etnografia jest w ogóle jedną z tych dyscyplin, których związek z bieżącym życiem, z praktyką budownictwa socjalistycznego zarysowuje się szczególnie jasno i wyraźnie. Mgr Kmiecik podkreślił w swej wypowiedzi korzyści, jakie odniósł w swej dotychczasowej współpracy z etnografami na odcinku organizowania pracy ludo­ wych zespołów artystycznych. Etnografowie nie zawsze jednak dysponują odpo­ wiednią znajomością poszczególnych regionów i dlatego zdarza się, że do repertuaru pomyślanego jako regionalny dostają się elementy obce. Bardzo wiele pożytku przy­ niosłoby gromadzenie przez etnografów współczesnej samorodnej twórczości chłop­ skiej. O korzyściach współpracy przedstawicieli etnografii oraz ekonomiki rolnej i agronomii m ó w i ł mgr P. Kaleciak. Etnograf przy tej współpracy odnosi n i e w ą t ­ pliwą korzyść, zdobywając fachowe spojrzenie na zagadnienia gospodarki chłopskiej. Zaś wykrycie czynników faworyzujących lub hamujących postęp gospodarczy na określonym terenie, którego może dokonać etnograf, oddaje znaczne usługi agrono­ mom i ekonomistom w poznaniu specyfiki danego terenu. Etnograf, jako lepiej za­ znajomiony z kulturą chłopską, posługujący się w badaniach terenowych skrupu­ latnie wypracowanymi metodami, łatwiej wykrywa specyficzne warunki regionalne niż kierujący się ogólnymi wzorami agronom czy ekonomista. O m ^ w i a n ł była także sprawa szczegółowych metod w etnografii, którą poruszali głównie młodzi pracownicy naukowi i studenci. Mgr Kwaśniewicz zaznaczył, że metoda porównawcza nie może być uznana w etnografii za wyłączną, gdyż w od­ niesieniu do problematyki X I X i X X w., dominującej dziś w naszych badaniach, znajduje ona ograniczone zastosowanie. Dlatego obecnie należy postulować „nie tylko aplikowanie w tych czy innych badaniach metody porównawczej, ale też przystosowanie do pracy badawczej etnografa założeń analizy krytycznej źródeł, wypracowanych przez historię". Zagadnienie to omówiła szerzej T. Dobrowolska. W literaturze etnograficznej brakuje opracowań przedstawiających zasady postę­ powania krytycznego wobec źródeł etnograficznych. Zasady te znajdziemy w me­ todologii historycznej. Uwzględniając całą specyfikę etnografii można przyjąć, że zasady historycznej krytyki źródeł nadają się w pełni do zastosowania w naszej dyscyplinie. Źródła zastane, którymi posługuje się etnograf, nie różnią się w za­ sadzie od źródeł badanych przez historyka i w pełni podlegają krytyce heury­ stycznej. Inaczej przedstawia się sprawa ze źródłami w y w o ł a n y m i przez badacza, gdzie szereg czynności analityczno-krytycznych musi etnograf w y k o n a ć już w trak- �KRONIKA 425 cie powstawania źródła. Ma on przy tym dużą możność konfrontowania otrzyma­ nych przez siebie źródeł z rzeczywistością, do której się odnoszą, na drodze bez­ pośredniego stykania się z nią, to znaczy na drodze praktyki, tak istotnej jako kry­ terium prawdziwości. Zagadnienie to poruszyła również I . Cywińska, dając przykłady bardzo niedo­ kładnych przekazów dawniejszej literatury etnograficznej. Dowolność stosowanych w niej określeń (dawniej, kiedyś, w tej okolicy itp.) zmusza badającego do prze­ prowadzania krytyki, opartej o zasady krytyki historycznej. B. Jałowiecki omówił możliwość zastosowania w badaniach historyczno-terenowych metody progresywnej. Badając budownictwo ludowe w Tyńcu napotkał on szereg domów, budowanych w pewnych odstępach czasu po sobie i nie naruszonych zasadniczo przez późniejsze przebudowy. Pozwoliło to na uniknięcie żmudnego cofania się wstecz metodą retrogresywną. Zależność doboru materiałów źródłowych od podjętych tematów badawczych omawiał M. Pokropek. Do gruntownych badań na przykład nad budownictwem potrzebne są szerokie studia także w dziedzinie historii osadnictwa, historii gospo­ darczej, geografii, ekonomiki, lingwistyki i in. Przeciwko temu nie należy prote­ stować, gdyż domena etnografa sięga wszędzie tam, gdzie znajduje on potrzebne dla podjętych badań źródła. Aby postulat integralnego opracowania problemu mógł być urzeczywistniony, należy prowadzić badania w w ą s k i m zakresie i dopiero w oparciu o wyniki całego szeregu tych badań budować wiedzę o kulturze ludowej. Należałoby jeszcze wymienić kilka bardziej szczegółowych problemów meto­ dologicznych, poruszonych w dyskusji. Prof. Moszyński zakwestionował słuszność używania terminu „etnos" jako bardzo niejasnego i niezgrabnego, odrzucając go zupełnie i oświadczając się za utrzymaniem używanego u nas od dość już dawna terminu „grupa etniczna". W tej sprawie wypowiedział się także prof. Gajek stwierdzając, że terminy „grupa etniczna" czy „grupa etnograficzna" również budzą u niego wątpliwości i nie mają ustalonego zakresu, wobec czego jakieś szczególne dyskryminowanie terminu „etnos" nie jest słuszne. Prof. Moszyński zwrócił także uwagę, że tytuł jednego z rozdziałów referatu „Rekonstrukcja aktualnej rzeczywi­ stości" jest sam przez się niezrozumiały. Dyskutowany był również termin „masy pracujące". Niektórzy uczestnicy dyskusji (najwyraźniej prof. Reinfuss) opowiedzieli się za sformułowaniem „historia kultury warstw nieelitarnych", inni podkreślali małą precyzję pojęcia „masy pracujące" (prof. Gajek). Przechodząc do zagadnień związanych z uniwersyteckim studium etnografii, o których wspominali przede wszystkim asystenci i studenci tego studium, należy w y m i e n i ć na pierwszym miejscu wypowiedź mgr Z. Szyfelbejn. Jej zdaniem szerokie dyskutowanie zakresu etnografii „nie zmieni oczywistego faktu, że stoimy wobec znacznego rozszerzenia przedmiotu badań etnograficznych w stosunku do okresu międzywojennego. Odbija się to zarówno w pracy naukowo-badawczej, jak i w dzia­ łalności naukowo-dydaktycznej". Wiązanie pracy naukowej z dydaktyką jest w ośrodkach uniwersyteckich konieczne, ale związane z szeregiem trudności. Wy­ kłady kursowe, obejmujące stosownie do obowiązującego programu wszystkie kon­ tynenty i wszystkie epoki historycznego rozwoju ludzkości, bardzo poważnie utrud­ niają specjalizację. Solidne przygotowanie się do w y k ł a d ó w i ćwiczeń, zwłaszcza przez pomocniczych pracowników naukowych, jest praktycznie niewykonalne. Ogrom zagadnień zmusza do spłycania ich, a na tym cierpi i praca badawcza, i dydak­ tyczna. Szerokie pojmowanie przedmiotu etnografii „musi wpłynąć na zawężenie specjalizacji poszczególnych pracowników i musi im dać prawo do tej specjali­ zacji". Konsekwencją dzisiejszej konferencji winna być także reforma programu �426 KRONIKA uniwersyteckiego. Wiele luk istnieje w etnografii ludów prymitywnych, có nie po­ zwala na stworzenie syntezy historycznej ich rozwoju. „Wyniki badań historycznoetnograficznych prowadzą do wniosku, że specyfika rozwoju poszczególnych ludów w okresie wspólnoty pierwotnej »wzrasta« w momencie zwiększania się naszej wiedzy o nich". W. związku z tym pierwszoplanowym zadaniem są badania historyczno-monograficzne nad poszczególnymi zagadnieniami, co znowu zależy od prze­ prowadzenia specjalizacji — także na sekcjach uniwersyteckich historii kultury materialnej. Sprawę zdobycia przez studentów etnografii dobrego przygotowania do oadan terenowych poruszyła A. Bonikowska. W zorganizowanych przez Koło Naukowe przy Zakładzie Etnografii UW badaniach terenowych w ubiegłym roku okazało się, że „jedną z najbardziej dotkliwych trudności dla niedoświadczonego etnografa jest sprawa właściwego rozumienia ustosunkowania się wsi do prowadzących badania" oraz sprawa „rozdźwięku między pracą umysłową a fizyczną, który w tym wypadku nabiera swoistego sensu". Brak porozumienia z informatorem w p ł y w a - na młodego badacza deprymująco. Trudności te mogłyby przełamać częste badania terenowe, ale w czasie trwania studiów jest tych badań bardzo mało; odbywa się je zaledwie 2—3 razy, gdyż na większą ilość brak jest środków. Odbija się to źle również na pracach magisterskich. Wszystko to przemawia za wydatnym zwiększeniem badań terenowych w czasie studiów. Za ulepszeniami w programie studiów wypowiedziała się również B. Ogrodzka Po czterech latach studiów absolwenci etnografii są „etnografami ogólnymi". Mają po trosze wiadomości z każdej dziedziny; brak im umiejętności zorganizowania sobie warsztatu do pracy nad zagadnieniem wycinkowym. Wskutek tego absolwenci nie zawsze potrafią sobie „wyrobić spojrzenia na wybrane zagadnienie na bazie w s p ó ł ­ czesnych wymogów". Konieczne jest rozszerzenie tematyki zajęć także z dyscyplin pomocniczych, jak statystyka, ekonomia rolna i in. Zagadnienia te były poruszane jeszcze przez paru innych dyskutantów, przy czym przypomniana została inicjatywa w y k ł a d o w c ó w i studentów krakowskich wprowadzenia tak potrzebnego dla etno­ grafa historii społeczno-gospodarczej Polski na tle dziejów społeczno-gospodar¬ czych Europy. Z innych zagadnień, które były przedmiotem referatu, omawiany b y ł stan etno­ grafii poza granicami Polski. Prof. Frankowski stwierdził, że w etnografii radziec­ kiej najlepiej rozwinęły się badania etnogenetyczne, zaś wiele innych zagadnień, zwłaszcza teoretycznych, rozwija się jeszcze słabo. Na wyższy od radzieckiego po­ ziom naszego muzealnictwa etnograficznego zwróciła u w a g ę prof. Prufferowa. Pod­ kreśliła ona również wszechstronność i historyczne ujmowanie problemów przez etnografię skandynawską, zwłaszcza przez Erixona. Badania etnograficzne nad pro­ blematyką robotniczą w niektórych krajach omawiała dr Dobrowolska. Ważny postulat natury organizacyjnej w y s u n ą ł mgr Biały, mianowicie organi­ zowanie stałych, corocznych zjazdów młodych etnografów. Gdy w poszczególnych ośrodkach istnieją różne kierunki badań i różne możliwości rozwoju, a nawet wy­ twarzają się pewne tendencje zaściankowe, zjazdy te mogłyby odegrać ważną rolę jako baza dla wymiany myśli i doświadczeń oraz wzajemnego zbliżenia. Jak podkreślili niektórzy uczestnicy dyskusji, referat prof. Dobrowolskiego obej­ m o w a ł tak szeroki wachlarz zagadnień, że siłą rzeczy nie wszystkie z nich były w jednakim stopniu przedmiotem dyskusji, niektóre były poruszane zupełnie mar­ ginalnie, inne całkiem opuszczono. Jeżeli chodzi o bardziej szczegółowe uwagi i dy­ gresje, to te zostały w niniejszym sprawozdaniu ze względu na brak miejsca po­ minięte. W całej dyskusji wzięło udział 27 uczestników konferencji. �KRONIKA 427 W zakończeniu dyskusji prof. Dobrowolski wygłosił dłuższe przemówienie, w którym ustosunkował się do wypowiedzi dyskutantów oraz rozwinął niektóre ze sformułowań zawartych w referacie **. Na wstępie wyraził podziękowanie za konstruktywne uwagi krytyczne zaznaczając, że ze swej strony dążył do jak n a j ­ rzetelniejszego w y w i ą z a n i a s i ę z przyjętego obowiązku opracawnia referatu. W y ­ powiedź jego jest uporządkowana rzeczowo według problemów poruszonych w re­ feracie. „Już w Dwóch studiach nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Za­ chodnich — mówił prof. Dobrowolski —• wypowiedziałem pogląd, że należy dążyć do integralnego, wszechstronnego oświetlenia ... badanej rzeczywistości. To inte­ gralne oświetlenie jest chyba celem najgłębszym uczonego bez względu na to, z jaką dyscypliną społeczną jest związany, bo podział na dyscypliny jest raczej podziałem formalnym, w y n i k ł y m z takich czy innych konieczności, gdy rzeczywistość badana jest czymś niezależnym, bogatym w swych powiązaniach, czymś, co wymaga często wychylania się poza własną dyscyplinę". Przechodząc następnie do szczegółowych zagadnień zatrzymał się prof. Dobro­ wolski nad sprawą ujmowania przedmiotu i zakresu nauk. Wymienione na początku referatu dwie tendencje w ujmowaniu przedmiotu i zakresu poszczególnych dy­ scyplin: dogmatyczna i realistyczno-praktyczna, pojawiały się w nauce zawsze. „Byli uczeni, którzy nie pozwalali wychylać się poza pewne przegródki delimitacyjne w odniesieniu do konkretnej dyscypliny; ale te koncepcje umierały, bo życie stale niesie nowe zjawiska i w związku z tym nauka musiała się odświeżyć". Tenden­ cje do przesadnie ścisłego, dogmatycznego wyznaczania granic poszczególnych dy­ scyplin w y w o ł y w a ł y niepotrzebne, bezprzedmiotowe spory i nieporozumienia. „Nie da się w naukach społecznych wyodrębnić jakiejś dyscypliny w sposób bezwzględ­ nie precyzyjny, bo kultura jest splotem tak głęboko powiązanych zjawisk, że nie można ich wykrajać nie naruszając istoty tej rzeczywistości. Dlatego w y s u n ą ł e m koncepcję realistyczno-praktyczna. Można ją nazwać inaczej dynamiczno-praktyczną, wychodzi bowiem z założenia, że dyscypliny naukowe mają zmienne, ruch­ liwe granice". „Realistyczne spojrzenie oznacza, że dana nauka musi uwzględniać ogólne warunki rozwojowe, w jakich się znajduje, i poziom innych nauk. Etnografia nie może żyć i istnieć bez kontaktu z innymi dyscyplinami historycznymi i dyscy­ plinami dotyczącymi w ogóle człowieka. Poza tym nie ulega żadnej wątpliwości, że potrzeby społeczne wyznaczają naukom słuszne postulaty [...] Bo jeśli życie chcemy doskonalić na różnych odcinkach, musimy je poznać, a przez poznanie naukowe dać potężne narzędzie do świadomego budowania nowej rzeczywistości". Na gruncie powyższych w y w o d ó w zajął się prof. Dobrowolski zagadnieniem zakresu etnografii. Nawiązując do uwag w dyskusji przypomniał, że cele i metody każdej nauki zależą od jej przedmiotu. Dlatego stwierdzenie, że zakres etnografii winien być określony przez jej cele, nie przyczynia się do rozwiązania tego zagad­ nienia. Poza tym referent pojmuje zakres etnografii szerzej niż zakres nauki o etnosie, która dopiero krystalizuje się, a' którą wymienił jako jeden z sześciu działów etnografii. Jeżeli chodzi o Sam termin „etnos", to może on budzić pewne w ą t p l i ­ wości, ale termin „grupa etniczna" nie jest bardziej precyzyjny od niego. Pojęcie grupy jako pojęcie socjologiczne ma ściśle określone znaczenie, zakładające istnie­ nie więzi. Jeżeli chodzi o odrębności etniczne, to „dotyczą one nie tylko mas pra- ** Wypowiedź prof. Dobrowolskiego przytoczona jest w obszernych fragmen­ tach, zawierała bowiem rozszerzenie niektórych myśli wypowiedzianych w referacie oraz stanowiła w pewnym stopniu podsumowanie w y n i k ó w dyskusji. �428 K R O N I K A cujących, ale i klas posiadających, jak i tych wszystkich ugrupowań, które znajdują się między klasami panującymi a wyzyskiwanymi. Wszystkie te kategorie społeczne wchodzą oczywiście w zakres badań nad społecznością etniczną". W tym względzie referent zgadza się z opiniami wyrażonymi w dyskusji. Z kolei prof. Dobrowolski wyjaśnił, że problem historii kultury mas pracują­ cych był w referacie traktowany również jako jedno z zadań badawczych, a nie jako wyłączny przedmiot etnografii. Proponowany w dyskusji termin „warstwy nieelitarne" zawiera również znaczne trudności delimitacyjne, podobnie jak termin „masy pracujące". Nawiązując do uwag prof. Pazdura referent stwierdził, iż nie ulega w ą t ­ pliwości, że pojmowana według dawnych założeń kultura ludowa wygasa i etno­ grafia w niedługim czasie utraciłaby swój dawny przedmiot badawczy. W zakończeniu tych uwag prof. Dobrowolski przypomniał, że w referacie swym starał się skodyfikować stan faktyczny, jaki już istniał w etnografii polskiej, to znaczy uporządkować działy już objęte przez etnografię względnie takie, w których etnografia stawia dopiero pierwsze kroki. Zakres tematyki etnograficznej jest fak­ tycznie szerszy niż proponowany przez niektórych uczestników dyskusji, a fakt ten jest nieodwracalny. Prof. Dobrowolski przypomniał dalej, że w napisanej w 1937 r. pracy o głównych zadaniach etnografii polskiej proponował, aby każda generacja tworzyła obraz otaczającej ją rzeczywistości i aby w badaniach etnograficznych ł ą ­ czony był historyczny i socjologiczny kąt widzenia. Te postulaty zwyciężają obecnie. Na tym tle propozycja doc. Nowakowskiego dotycząca zorganizowania wspólnych dyskusji etnografów, historyków i socjologów jest bardzo słuszna i pilna. Przechodząc do badań nad kulturą robotniczą prof. Dobrowolski przypomniał, że kierowany przez niego zakład zajmował się pewnymi jej problemami, przede wszystkim społecznymi, jeszcze przed rokiem 1939, podejmując badania socjograficzne w oparciu o drukowany kwestionariusz. Problematyka kultury robotniczej wyrosła z podobnych w a r u n k ó w społecznych, z jakich wyrosła problematyka kultury chłopskiej. W ustroju feudalnym problem kultury chłopskiej nie istniał. To, że szlachta przyjmowała chłopską w i e d z ę rolniczą, nie równało się uznaniu dla k u l ­ tury chłopstwa, którym szlachta gardziła. „Wiedza chłopska była potrzebna, gdy chodziło o eksploatację chłopa, ale to nie oznaczało uznania wartości kultury pol­ skiego chłopa". Zainteresowanie się chłopem i jego kulturą przyszło z Rewolucją Francuską i upadkiem państwa polskiego, z w a l k ą o przebudowę ustroju i nie­ podległość narodu, podjętą przez postępowe i patriotyczne elementy. A jeśli przyszła fala zainteresowania kulturą robotniczą, to znowu na tle walki. Książka Engelsa Die Lage der arbeiten Klasse in England, wydana przez niego w 1845 r., była pro­ testem przeciwko sytuacji społecznej, jaka istniała w Anglii. Wyrosła z buntu czło­ wieka, który miał zdolność do przeżywania tego, co nazywamy oburzeniem mo­ ralnym. Uważam, że w procesie praktyki społecznej, wiodącej do buntu przeciw krzywdom społecznym oburzenie moralne jest szczególnie ważne. Engels nie był etnografem, ale tocząc w a l k ę o wyrwanie klasy robotniczej z dotychczasowych w a r u n k ó w i o danie robotnikowi lepszych możliwości życia, uchwycił świetnie szereg zagadnień związanych z kulturą materialną robotników Anglii. Wielu najszlachetniejszych ludzi w Europie w X I X i X X w. kierowało wzrok nie tylko na same ideologiczne i polityczne strony życia robotników, ale zwracało swą u w a g ę na ich sytuację kulturalną. T u tkwi źródło zainteresowań kulturą robotniczą. Ponieważ ruchy polityczne i społeczne łączyły się przede wszystkim z problematyką emancypacji ekonomicznej i politycznej, wobec tego kierunek marksistowski może stosunkowo słabo uwzględniał zagadnienie kultury robotniczej. Ale z pomocą przy- �KRONIKA 429 szyli m. in. historycy, a przede wszystkim etnografowie. Ma to starą tradycję. Etnografia powinna być dumna, że jest tą nauką, która zwróciła u w a g ę na lud wsi i jego kulturę; tak samo może być dumna, że skierowała się do zagadnień kultury klasy robotniczej". „Przyjście do w ł a d z y klasy robotniczej w Związku Radzieckim, potem po­ wstanie państw demokracji ludowej zmieniły zupełnie warunki naukowego badania kultury klasy robotniczej. Historycy zajęli się przede wszystkim dziejami kształto­ wania się klasy robotniczej, jej strukturą, jej położeniem materialnym i rozwo­ jem robotniczych ruchów społecznych. Zagadnienia te podejmowali historycy mark­ siści i niemarksiści w związku z badaniami nad klasą robotniczą. Powstały jednak ogromne luki badawcze. Nie jest przypadkiem, że tylko niewielu etnografów i socjografów interesowało się klasą robotniczą i jej kulturą. Problematyka ta nie leżała w interesie klas panujących. Z tego musimy sobie zdać sprawę. A przecież zagad­ nienie przejścia od kultury chłopskiej do robotniczej ma niezwykły urok badawczy. L u k i badawcze zawinione przez przeszłość musimy wypełnić". „Wysuwane przez niektórych uczestników dyskusji wątpliwości w związku z pro­ blematyką robotniczą w etnografii powinny zastać, jak myślę, rozproszone. Etno­ grafii nie grozi zagubienie s i ę przy podejmowaniu badań nad kulturą robotniczą. Metody stosowane w badaniach nad kulturą wsi dają się doskonale stosować do studiów nad kulturą robotniczą. Oczywiście, że do badań nad kulturą klasy robot­ niczej trzeba się specjalnie przygotować, ale obawa przed jakimś zagubieniem się jest całkowicie nie uzasadniona [...] Tak samo nie uzasadnione są obawy, że etno­ graf musiałby przygotować się specjalnie, to znaczy poznać historię klasy robotni­ czej, specyficzne warunki życia robotniczego itp. [•••] Uważam, że obowiązkiem k a ż ­ dego uczonego-humanisty jest zapoznanie się z historią klasy robotniczej [...] Oczy­ wiście w badaniach naukowych trzeba te zagadnienia pogłębić i myślę, że w ł a ś c i w i e pojęta specjalizacja rozstrzyga to zagadnienie [...] Należy natomiast odrzucić pro­ pozycję, aby badania nad kulturą robotniczą przejęła socjologia [...] Socjolog intere­ suje się wytworami kultury materialnej bądź od strony społecznych podłoży roz­ woju zjawisk kulturowych, bądź od strony ich funkcji społecznych [...] Ale socjo­ log nie zajmuje się ubiorem jako takim, pożywieniem, mieszkaniem, narzędziami sa­ mymi dla siebie. T e zagadnienia stanowią domenę pracy przede wszystkim etno­ grafa". „Gdyby chodziło o problem rozgraniczenia zadań badawczych między etnografię, historię i socjologię w związku z problematyką klasy robotniczej, to sprawa jest dość prosta (oczywiście ścisłej delimitacji przeprowadzić nie można). Mianowicie za­ gadnienie kształtowania się klasy robotniczej, położenia klasy robotniczej, zagad­ nienie organizacji robotniczych i ruchów społecznych byłoby domeną historii i w tym kierunku rozwój nauki wyraźnie idzie. Socjolog opracowałby zagadnienia struktury klasy robotniczej, problem więzi, asymilacji, akomodacji robotników w nowych środowiskach itp. zagadnienia. Pozostaje natomiast duża dziedzina stanowiąca wielką lukę badawczą — dziedzina kultury materialnej, życia rodzinnego, obyczaju robotniczego, folkloru robotniczego, tradycji, nawet magii [...] Kto ma badać te za­ gadnienia? Socjolog się nimi zwykle nie zajmuje, historyk też nie poświęca im spec­ jalnej uwagi. Jest to problematyka niewątpliwie etnograficzna. I teraz budzi się pytanie: Jeśli w Związku Radzieckim etnografia ma bardzo cenne osiągnięcia w tej dziedzinie, przede wszystkim w zakresie folkloru robotniczego, jeśli na łamach »Woprosów Fiłosofii« spotykamy artykuł o współpracy etnografów z historykami na tym m. in. polu, jeśli w krajach demokracji ludowej, zwłaszcza w Czechosło­ wacji, budzi się ż y w i o ł o w y ruch etnograficzny do poznania kultury robotniczej, �43« KRONIKA jeśli ruch ten manifestuje się nawet w krajach kapitalistycznych (W. E . Peuckert w przeglądzie dorobku etnografii światowej 1953 daje systematyczny obraz zagad­ nień robotniczych, jakimi etnografia zajmowała się w ciągu ostatnich 20 lat...), jeśli w kapitalistycznej Ameryce, w Anglii, we Włoszech, we Francji w y s t ę p u j e zrozu­ mienie dla badań nad folklorem robotniczym, to my w Polsce Ludowej, my etnogra­ fowie, mamy uchylać się od tego zadania? Wydaje mi się, że ta sprawa jest prze­ sądzona, bo istnieją już tradycje w zakresie badań nad kulturą klasy robotniczej, a nowe prądy mają to do siebie, że zwyciężają to, co stare". Następnie prof. Dobrowolski przeszedł do omówienia powiązań między socjo­ logią a etnografią. „Z wielkim uznaniem i zaciekawieniem śledzimy zjawisko [...] narastania wielkiej przyjaźni między socjologią i etnografią. Dał temu początek jeszcze Morgan. Morgan bowiem z wynilsów w ł a s n y c h badań terenowych skonstru­ ował zasadniczą koncepcję ewolucji, którą przejął do swego Systemu socjologicznego Engels. To była pierwsza przyjaźń między etnografią a socjologią. Takich przy­ kładów [...] było bardzo wiele. Przecież cała szkoła durkheimowska korzystała z do­ świadczeń etnografii, co w i ę c e j , kierowała swych uczonych do tematów etnogra­ ficznych. Najbardziej klasycznym powiązaniem etnografii i socjologii jest jednak kierunek funkcjonalny Bronisława Malinowskiego, [który ...] jest połączeniem soc­ jologii i etnografii, połączeniem francuskiej szkoły socjologicznej z etnografią". M a ­ linowski, jak go niedawno określono, był genialnym meteorem, sprawcą najwięk­ szego fermentu w etnografii X X wieku. Do uczonych, wiążących w swoich bada­ niach obie te dyscypliny, należał Radcliff-Brown, Thurnwald, obecnie Warner, wy­ bitny amerykański etnograf i socjolog. „Nie ulega wątpliwości, że »małżeństwa« etnograficzno-socjologiczne są zjawiskiem bardzo trwałym i korzystnym. Bo roz­ wój etnografii idzie po linii przyswojenia sobie historyczno-socjologicznego kąta w i ­ dzenia. Wiano, wniesione przez etnografię, było niezmiernie cenne. T k w i ono przede wszystkim w metodach badań terenowych, wypracowanych głównie przez Malinow­ skiego i jego uczniów". W dalszym ciągu swej wypowiedzi przeszedł prof. Dobrowolski do bardziej szczegółowych kwestii, wysuniętych w toku dyskusji. Jeżeli chodzi o możliwości dojścia do pierwotnego stanu reliktów, to w pewnych wypadkach (np. odnośnie do ustrojów gruntowych) osiągnięte wyniki można uznać za pewne, gdy w innych wy­ padkach (np. przy instytucjach społecznych) napotykamy poważne trudności. Moż­ liwość stosowania metody statystycznej w etnografii jest problemem skomplikowa­ nym i obszernym. W granicach jednak możliwości powinniśmy dążyć do statystycz­ nego ujmowania zjawisk (np. dane Zakładu Ubezpieczeń umożliwiają dokładne zorientowanie się, jak w badanej wsi wygląda problem zabudowań, z czego są zbu­ dowane, czym pokryte itp.). Ważne znaczenie przedstawia, zdaniem referenta, poruszony przez prof. Mo­ szyńskiego problem nawiązania danych etnograficznych do archeologii. „Należy pod­ nieść jednak, że między epokami oświetlonymi tylko przez źródła archeologiczne ist­ nieje wiele w i e k ó w bytu historycznego, którego znajomość zawdzięczamy przede wszystkim tekstom pisanym. Badania nad dziejami kultury chłopskiej świadczą, że kultura ta przechodziła wiele faz rozwojowych tak zasadniczo różnych, o których mało jeszcze wiemy, gdyż są to zagadnienia słabo jeszcze przepracowane [...] Zdaje mi się, że zespół archaiczny elementów kulturowych, o którym tu była mowa, jest stosunkowo nieliczny. W nawiązaniach danych etnograficznych p o w i n n i ś m y przede wszystkim kierować naszą u w a g ę na średniowiecze, zwłaszcza na X I V i X V w., Z tej bowiem epoki pochodzi bardzo dużo reliktów kultury ludowej X I X i X X w." �KRONIKA 431 Zamknięcia konferencji dokonał prof. W. Dynowski, kierownik I V działu I n ­ stytutu Historii Kultury Materialnej P A N , stwierdzając, że zasadnicze podsumo­ wanie dyskusji i w y n i k ó w konferencji zawarte było już w k o ń c o w y m wystąpieniu prof. Dobrowolskiego. W dobie obecnej — mówi prof. Dynowski — „jesteśmy ś w i a d ­ kami charakterystycznego rozszerzania się zainteresowań etnografii". Zjawisko to, uznane już w etnografii światowej, w y w o ł u j e u nas jeszcze dyskusje spowodowane przez specyfikę naszych stosunków, m. in. problem stosunku etnografii do socjo­ logii, który dla pewnej części etnografów jest niejasny. Dyskusja toczyła się dokoła dwóch zasadniczych kwestii: 1) stwierdzenia obecnego stanu rzeczy i 2) szukania nowych dróg postępowania. Wykazała ona, że konferencja nasza była bardzo po­ trzebna. Wypowiedzi najmłodszych adeptów etnografii, mówiących o swych k ł o p o ­ tach i próbach ich przezwyciężenia, świadczą o tym, że „możemy liczyć na młodą kadrę i należy życzyć sobie, abyśmy mogli w pełni ułatwić młodym pracę". W za­ kończeniu prof Dynowski złożył opdziękowanie autorowi referatu oraz uczestnikom konferencji i wyraził przekonanie, że tematyka obecnej konferencji będzie jeszcze w poszczególnych środowiskach przedmiotem dalszych ż y w y c h dyskusji, które do­ prowadziłyby do opracowania podstaw metodologicznych i organizacyjnych, n a j ­ bardziej odpowiadających współczesnym potrzebom etnografii polskiej. Edward Pietraszek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f739810269f7c6350b36057f28e8c2d8.pdf 90242c4890e81f60342f78c917ac77dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:348 Title A name given to the resource Kamieńczyk nad Bugiem, osada flisacka (koniec wieku XIX i pierwsza połowa XX w.) / ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958, t.1, s.364-366 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA B I E R N A C K A KAMIEŃCZYK N A D BUGIEM OSADA FLISACKA (od końca wieku X I X do połowy X X w.) Praca została napisana w ramach prac Zakładu Etnografii w Łodzi, przygotowującego pod kierunkiem prof. K . Zawistowicz-Adamskiej tom Prac i Materiałów Etnograficznych, poświęcony problematyce zajęć pozarolniczych. Prace referowano i dyskutowano na zebraniach nauko­ wych Zakładów Etnografii w Łodzi i Warszawie. Podstawowe źródła pracy stanowią materiały terenowe Zakładu Etno­ graficznego U.Ł., zebrane w 1951 r. podczas badań terenowych, w których uczestniczyłam z ramienia tegoż Zakładu. Oprócz materiałów terenowych jako dalsze źródła pracy wyzyskano również wypisy z dokumentów historycznych, znajdujące się obecnie w prywatnym posiadaniu miesz­ kańców Kamieńczyka i Brańszczyka, dane statystyczne z Gminnej Rady Narodowej oraz literaturę historyczną. Badania terenowe miały charakter badań stacjonarnych. Uczestni­ czyło w nich 10 osób w ciągu 30 dni pracy. B y l i to studenci i asystenci Zakładu Etnografii U.Ł. oraz socjologowie studiujący pobocznie etno­ grafię. Zasadnicze badania przeprowadzono w Kamieńczyku, do wsi okolicznych robiono jedynie wypady celem uzyskania materiału porów­ nawczego. Podstawą badań były kwestionariusze dotyczące ogólnej charakte­ rystyki osady, gospodarki rolnej oraz flisu z uwzględnieniem jego wpły­ wu na życie gospodarcze i społeczne osady. Badaniami objęto około 100 osób, w t y m około 60 byłych flisaków, kilkunastu szewców, kilku rol­ ników, nauczycieli, księży, działaczy społecznych, pracowników GRN, spółdzielczych itp. W wyniku badań uzyskano 125 wywiadów, w t y m 110 wywiadów dotyczących samego Kamieńczyka oraz 15 wywiadów, ze wsi okolicznych. Materiał terenowy był opracowywany na miejscu, bezpośrednio po przeprowadzeniu rozmowy z informatorami. Osada Kamieńczyk nad Bugiem, pow. Wyszków, znana do wieku X V I I I pod nazwą Kamieńca Mazowieckiego, w wieku X I X i pierwszej połowie X X w. była osadą, w której podstawowym zajęciem zdecydo- �KAMIEŃCZYK, OSADA FLISACKA 365 wanej większości mężczyzn stał się spław drzewa wodą, czyli tzw. flis. Największe nasilenie udziału mieszkańców Kamieńczyka w spławie przypada na koniec wieku X I X i początek obecnego stulecia. Podstawowy wpływ na upowszechnienie wśród nich zajęcia flisackiego wywarło niewątpliwie bliskie sąsiedztwo ze spławnymi rzekami, Bugiem i Narwią oraz dużymi obszarami puszczańskimi. Niemniej zasadniczą rolę w t y m zakresie odegrał rozwój kapitalistycznych form eksploatacji lasów oraz specyfika struktury gospodarczej i społecznej osady. Kamieńczyk nad Bugiem był od dawna osadą rolniczą o ubogiej, piaszczystej ziemi, dużym rozdrobnieniu gospodarczym i z ludnością bez­ rolną, co zmuszało jego mieszkańców do stałego szukania dodatkowych źródeł dochodu. Niezwykła przedsiębiorczość, jaka cechowała dawniej i do dziś jeszcze cechuje ludzi kamieńczykowskich, spowodowała, że Kamieńczyk na przestrzeni omawianego okresu stał się nie tylko osadą flisacką, ale wyrósł na znaną wśród flisaków całej Polski osadę retmańską. Zadaniem pracy o Kamieńczyku było ukazanie roli flisu jako zajęcia podstawowego i masowego wśród jego mieszkańców w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Praca posiada charak­ ter problemowej monografii osady, w t y m jednakże sensie, że w ogólnym procesie rozwojowym osady zagadnienie flisu wysunięte zostało na miejsce czołowe i potraktowane najpełniej. Uzasadnieniem takiego ujęcia pracy jest pełna reprezentatywność osady pod względem szerok ego upowszechnienia zajęcia flisackiego w omawianym okresie. Praca składa się z 3 części: I Ogólna charakterystyka osady, I I Flis i flisacy, I I I Flis a gospodarcze i społeczne przeobrażenia osady. W y ­ jaśniam, iż z pracy zostały świadomie wyeliminowane zagadnienia do­ tyczące techniki spławu z tego względu, że wejdą one do innego opra­ cowania, które obejmie organizację i technikę spławu drzewa w całym dorzeczu Wisły. W części pierwszej pracy omówiono położenie, wygląd zewnętrzny oraz bogatą przeszłość historyczną osady związaną z dziejami dawnego Kamieńca Mazowieckiego. Poza t y m przedstawiono zarys stosunków gospodarczych i społecznych, kładąc główny nacisk na charakterystykę struktury gospodarczej i zawodowej celem naświetlenia specyficznych warunków osady zmuszających ludność do szukania zarobków przy flisie. Część druga pracy uwzględnia przede wszystkim zagadnienia związane bezpośrednio z zajęciami flisackimi, a więc tradycje i rozwój flisu, przedmiot i tereny spławów, możliwości awansu w zawodzie flisackim oraz życie na tratwach. Część trzecia jest rozwiązaniem podstawowego problemu pracy, naświetla ona bowiem i wykazuje rolę i znaczenie flisu w kształtowaniu się stosunków gospodarczych i społecznych osady. Rola ta została ukazana na przykładzie zmian zaistniałych w Kamieńczyku ,- �366 MARIA BIERNACKA pod wpływem flisu w strukturze gospodarczej i zawodowej, w poziomie gospodarki rolnej, w warunkach bytu mieszkańców, w stosunkach rcdzinno-sąsiedzkich oraz w kształtowaniu się świadomości społecznej kamieńczykowian. Praca poparta obszernym materiałem terenowym wykazuje niezbicie, że na przestrzeni drugiej połowy X I X i pierwszej połowy X X stulecia kultura materialna i społeczna Kamieńczyka kształtowała się w zdecy­ dowanej zależności od podstawowych zajęć pozarolniczych jego miesz­ kańców, a szczególnie flisu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a183bf782b6a03a2db327a4c162f08.pdf 0e006b5a914430788869f040be3de929 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3706 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.2; s.119-129 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B I E L I C E R W. N . : N A R O D N A J A ODIEŻDA U D M U R T O W , M A T I E R I A Ł Y К E T N O G E N E Z U ( A K . N . ZSRR. T r u d y I n s t i t u t e E t n o g r a f i i i m . E. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, t o m X ) , s. 142, 76 r y s . w t y m 10 t a b l . k o l o r , n a k r e d z i e , 1 m a p a W pracy tej autorka systematyzuje i omawia m a ­ teriały, odnoszące się d o u b i o r u U d m u r t ó w ( W o t i a k ó w ) , ogłoszone d r u k i e m , znajdujące się w m u z e a c h i z g r o m a d z o n e osobiście p o d c z a s e k s p e d y c j i e t n o g r a ­ f i c z n y c h w 1930, 1931 i 1938 r . S t a r a się o n a w y k a z a ć p o c h o d z e n i e poszczególnych f o r m u b i o r u l u d o w e g o , i c h ewolucję oraz odbicie w n i c h stosunków r o d z i n n o - p r a w n y c h i różnic społecz¬ n y c h . R ó w n o c z e ś n i e a u t o r k a p o r u s z a z a g a d n i e n i e zna­ czenia u b i o r u j a k o w y t w o r u a r t y s t y c z n e j twórczości ludowej U d m u r t ó w . P r a c a z a w i e r a o p i s y t e c h n i k i w y k o n a n i a ubiorów, f o r m y k r o j u o r a z z m i e r z a d o określenia środowiska i czasu w y s t ę p o w a n i a poszczególnych części u b r a n i a . Autorka traktuje ubiór j a k o d o k u m e n t h i s t o r y c z n y , który c h a r a k t e r y z u j e etniczną swoistość l u d u , jego kulturę o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i z l u d a m i sąsiednimi U d m u r t o w i e , d a w n i e j z w a n i W o t i a k a m i , należą dó północno-wschodnich F i n ó w i liczą o k . 600.000 l u d z i T w o r z ą r e p u b l i k ę autonomiczną o obszarze 32 t y s . k m ze stolicą I ż e w s k i e m . T r u d n i ą się uprawą r o l i . W z a ­ r a n i u s w e j ł r s t o r i i z n a j d o w a l i się U d m u r t o w i e p o d s i l n y m w p ł y w e m d a w n y c h Czuwaszów c z y l i Bułgarów nadwołżańskich a następnie p o d p a n o w a n i e m T a t a ­ rów o c z y m w s p o m i n a m i c h podania l u d o w e Po p o ­ konaniu starów Moskwa zwolnła Udmurtów w 1587 r o d nłaTen-a i m to ny dS U d m ^ t ó w Г leża także t z w B e s e r m e n o w i e S t a n o w i o T z u L u r IfzowanyszczeptatarTk" ^ " W . N . B i e l i c e r podzieliła s w o j ą pracę n a 10 r o z d z i a ­ łów: 1 — źródła; 2 — t e c h n i k a w y t w a r z a n i a m a t e ­ riałów, a w i ę c przędzenie i t k a n i e , o b r ó b k a skóry, p r o d u k c j a wojłoku wyrób o b u w i a z łyka; 3 odzież kobieca; 4 - u b i o r y głowy; 5 - obuwie; 6 ozdoby: 7 - zespoły u b r a n i o w e w s t r o j u k o b i e c y m ; 8 - odzież męska- 9 - odzież B e s e r n i e n ó w ; 10 - o r n a m e n t t k a n y i w y s z y w a n y ; w r e s z c i e zakończenie i słownik termi¬ nów w j ę z y k u u d m u r c k i m , u ż y w a n y c h w p r a c y . : b t a n o w o m z u d m u r W p i e r w s z y m rozdziale ' a u t o r k a podaje k r y t y c z n y przegląd p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , dotyczących U d m u r ­ tów, z k t ó r y c h n a j d a w n i e j s z e odnoszą się d o X V I I I w . o r a z p r a c p a l e o e t n o e r a f i c z n y c h , w y c h o d z ą c z założe­ n i a , że z a g a d n i e n i a e t n o g r a f i i U d m u r t ó w są h i s t o r y c z ­ nie z w ' a z a n e ze s t a r o ż y t n y m i k u l t u r a m i d o r z e c z a K a ­ my a w ' ę c ananińską pianoborską czepecką oraz z kulturą' B u ł g a r ó w nadwołżańskich Z a b y t k i k u l t u r y ananińskiej w y s t ę p u j ą c e w p a s i e l a s o s t e p u , sięgają p i e r w s z e g o tysiąclecia p r z e d n . e. B y ł y o n e ściśle z w i ą z a n e z p o ł u d n i o w y m i i z a c h o d n i o s y b e r y j s k i m i k u l t u r a m i t e j e p o k i o r a z z wcześniej­ s z y m i k u l t u r a m i e p o k i brązu. W y n i k i w y k o p a l i s k w y k a z u j ą , że w epoce a n a n i ń ­ s k i e j , n a p o g r a n i c z u l a s u i s t e p u , przebiegał p r o c e s m i e s z a n i a się typów mongoloidalnych i europeidalnych. Nadbrzeżna ludność K a m y w epoce ananińskiej n a ­ w i ą z y w a ł a s t o s u n k i ze s w y m i p o ł u d n i o w y m i sąsiadami i wchodziła w szeroką orbitę w y m i a n y ze światem scytyjskim. N a p o d s t a w i e szczątków znalezionych t k a n i n oraz płaskorzeźby n a k a m i e n n e j płycie g r o b o w e j z t e j e p o k i p r z y p u s z c z a się, że istniały w ó w c z a s d w a t y p y o d z i e ż y : lżejsza - z w ł ó k i e n roślinnych o r a z c i e p l e j s z a - w e ł ­ n i a n a i f u t r z a n a . O g ó l n y w y g l ą d t e i odzieży p r z y p o ­ m n ą krótką, ujętą p a s e m odzież t y p u s c y t y j s k i e g o M a t e r i a ł y ' d o odzieży z e p o k i p i a n o b o r s k i e j ( I I I w . p r z e d п. е. — V w . n . e.) są b a r d z o u b o g i e . P e w n e 2 M o s k w a 1951. w y o b r a ż e n i e o u b i o r z e dają z n a l e z i o n e 3 f i g u r k i k o ­ biece. Zespół o d z i e ż o w y p r z y p o m i n a ubiór ludności z e p o k i ananińskiej. Następna e p o k a , od V do I X w . п. е., z p o w o d u b r a ­ k u o d p o w i e d n i c h badań a r c h e o l o g i c z n y c h , n i e w n o s i żadnych n o w y c h d a n y c h do znajomości odzieży. Z n a c z n i e l e p i e j p r z e d s t a w i a j ą się m a t e r i a ł y p o c h o ­ dzące z k u l t u r y c z e p i e c k i e j (od I X do X I V w . ) . A n a l i z a t e g o materiału p o z w a l a w y j a ś n i ć w i e l e współczesnych p r z e j a w ó w k u l t u r y U d m u r t ó w , a w szczególności do­ tyczących odzieży l u d o w e j B a r d z o u b o g o przedstawiają się źródła a r c h e o l o g i c z ­ ne i piśmiennicze, dotyczące k u l t u r y u d m u r c k i e j z o¬ k r e s u od X V do X V I I w . Z w i e k u X V I I I pochodzą l i c z n e w z m i a n k i o odzieży t e g o l u d u . Ź r ó d ł a l i t e r a c k i e z X V I I I w . podają t y l k o p r z y g o d n e w y p o w i e d z i o s t r o ­ j u Udmurtów, n i e wystarczające d l a o d t w o r z e n i a i c h pełnego zespołu o d z i e ż o w e g o . Z n a c z n i e b o g a t s z a j e s t literatura etnograficzna o U d m u r t a c h z w i e k u X I X . A u t o r k a s z c z e g ó ł o w o o m a w i a w s z y s t k i e dostępne j e j źródła piśmiennicze, t a k w j ę z y k u r o s y j s k i m j a k i w obcych — prace N . Bucha, N. Tilkego, J . M a n n i n e n a i innych D r u g i rozdział p r a c y , p o ś w i ę c o n y t e c h n i c e p r z y g o t o ­ w a n i a materiałów, z a w i e r a : 1 — szczegółowe o m ó w i e ­ nie p r z e b i e g u przędzenia i t k a n i a , opis u ż y w a n y c h n a ­ rzędzi i będących w użyciu t e c h n i k t k a c k i c h ; 2 — ob­ r ó b k ę skór, u ż y w a n y c h n a półszubki, czapki, pasy i rękawice; 3 — produkcję wojłoku n a o b u w i e i c z a p k i ; 4 — w y r ó b o b u w i a z łyka, t z w . łapci. O m ó w i e n i e odzieży k o b i e c e j w r o z d z i a l e t r z e c i m za­ c z y n a a u t o r k a od c h a r a k t e r y s t y k i m a t e r i a ł ó w w y k o p a ­ l i s k o w y c h , pochodzących z X — X I w . n . e. P r z e c h o ­ dząc do u b i o r ó w współczesnych w y o d r ę b n i a 3 t y p y k o s z u l k o b i e c y c h , różniących się k r o j e m P o d a j e b a r ­ dzo szczegółowy o p i s i c h w y k o n a n i a i zasięgu i c h użytkowania Załączony materiał i l u s t r a c y j n y « a d a się z f o t o g r a f i i oraz Г rysunków k a ż d e f k o s z u h P r z e d s t a w i o n e , z p r z o d u i z tyłu ( n a r y s u n k a c h °tZy ^znaczon^Tinia orzarywana) NastonTe a u S orzecho^ fei omóudone sa z a i S 1 n a n i S k i z a z w T c z a i b o eatoTdobione haftem W w i ^ T L S \ v n o w ' a d V mało n ^ k l n v w S p o a IZnrlt ^innXŹZ o £ v ^ Г p ł ó c i e n n y ™rń*nji ^ . f h ę s c i t ™ k o , ł i e f f e s t r o j u , a u t o r k a o p i s u j e odzież wełnianą, a w i ę c k a f ­ t a n sięgający d o k o l a n , n o s z o n y l a t e m i jesienią. D o tej g r u p y należy tez k a m i z e l k a . K a m i z e l k a jest bez rękawów. K r o j e m u p o d o b n i a się d o k a f t a n a , sięga rochę niżej b i o d e r l u b d o k o l a n . A u t o r k a p o r ó w n u j e t e n ubiór z p o d o b n y m i u b i o r a m i i n n y c h l u d ó w . N a ¬ s ępnie o p s u j e sukmanę z s u k n a s a m o d z i a ł o w e g o . W o k r e s i e z i m o w y m k o b i e t y zakładały n a s i e b i e p o k i l ­ k a t a k i c h s u k m a n . R z a d z i e j u ż y w a n e b y ł y s z u b y ze skor b a r a n i c h . W rozdziale c z w a r t y m z n a j d u j e m y opis l i c z n y c h o d ­ m i a n ubioru głowy kobiet. W r o z d z i a l e p i ą t y m o m a w i a n e są płócienne p o ń c z o ­ c h y — okrętacze o r a z łapcie ł y k o w e , k t ó r e p r z y gos­ p o d a r c e k o ł c h o z o w e j zostały w zupełności zastąpione przez o b u w i e skórzane. W r o z d z i a l e szóstym, p o ś w i ę c o n y m o z d o b o m , a u t o r ­ k a sięga w s t e c z d o w . X . J e j z d a n i e m większość m e ­ t a l o w y c h ozdób U d m u r t ó w p r z y p o m i n a o z d o b y T a t a - 119 �r ó w i B a s z k i r ó w o r a z w y k a z u j e z w i ą z k i ze W s c h o d e m , z A z j ą Średnią. O z d o b y t e b y ł y dziełem w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j O b e c n i e o z d o b y n a b y w a n e są w m i e j s c o w y c h sklepach. Rozdział siódmy o m a w i a zespoły o d z i e ż o w e ( k o s t i u m nyje kompleksy) w stroju kobiet, typowe dla pewnych o b s z a r ó w g e o g r a f i c z n y c h . A u t o r k a w y r ó ż n i a pięć t a ­ k i c h zespołów. A n a l i z a b a d a n i a materiału p o z w a l a następnie s t w i e r ­ dzić w y s t ę p u j ą c e w n i e d a l e k i e j jeszcze przeszłości — i s t n i e n i e o b r z ę d o w e g o k o b i e c e g o zespołu o d z i e ż o w e g o udmurckiego, a mianowicie: modlitewnego, pogrzebo­ wego i weselnego. Prócz tego w u b i o r a c h kobiecych w y r a ź n i e zaznaczały się różnice g r u p w i e k u . B y ł y t o u b i o r y — dziecięce, d z i e w c z y n e k , dziewcząt n a w y ­ d a n i u , m ł o d y c h mężatek, m ę ż a t e k ^ a t e k i s t a r u s z e k . Ubiór k o b i e t w y r a ż a ł też równocześnie r o z w a r s t w i e n i e społeczne w s i u d m u r c k ' e j Zaznaczało się t o w ubóst­ w i e m a t e r i a ł ó w i ozdób u b e d o t y w s i o w e j . N a s t ę p o ­ w a ł a z a m i a n a ozdób i m o n e t z m e t a l i s z l a c h e t n y c h — b l a s z k a m i z o ł o w i u i t p U b o g a c z ó w n a t o m i a s t samo­ działy zostały w c z e ś n i e j z a s t a p ' o n e p r z e z s u k n a w y ­ r o b u f a b r y c z n e g o . P o z a t y m z a c h o w a l i o n i dłużej b a r ­ dzo d r o g i e p r z y b r a n i e g ł o w y . Stopniowy w z r o s t d o b r o b y t u ludności w o k r e s i e w ł a d z y r a d z i e c k i e j w p ł y n ą ł n a t o , że k o b i e t a u d m u r c k a m a o b e c n i e możność k u p o w a n i a t k a n i n i ozdób w y ż ­ s z y c h g a t u n k ó w . T o t e ż d a w n y ubiór l u d o w y uległ s z e r e g o m przeobrażeń, uproszczeń i udoskonaleń, b ę ­ dących w y r a z e m n o w e g o ż y w i o ł o w e g o r o z k w i t u socja­ l i s t y c z n e j twórczości l u d o w e j . Rozdział ósmy poświęcony j e s t o p i s o w i odzieży m ę s ­ k i e j . U k ł a d t e g o rozdziału j e s t t a k i s a m , j a k i p r z y o p s i e odzieży k o b i e c e j . A u t o r k a w y r ó ż n i a d w a t y p y k o s z u l i . D o o p i s u d w ó c h t y p ó w s p o d n i męskich dołą­ czone są d w a r y s u n k i . R y s u n k i są m a ł o p r z e j r z y s t e , w i d o c z n i e a u t o r k a n i e opanowała t e j niezbędnej d l a e t n o g r a f a umiejętności N a przód k o s z u l i mężczyźni nakładają p r z o d k i o z d o b n i e w y s z y w a n e . Z w i e r z c h n i m o d z i e n i e m l e t n i m , z a k ł a d a n y m n a k o s z u l e , są chałaty długie d o k o l a n . Cieplejszą odzież stanowią s u k m a n y s u k i e n n e . Podczas z i m y n o s z o n e są f u t r z a n e półszubki, k r y t e s u k n e m . O d początku X I X w . odzież męska za­ c z y n a ulegać w p ł y w o m m i a s t a , co w y r a ż a się w k r o j u ubrań i d o b o r z e m a t e r i a ł ó w f a b r y c z n y c h . Wśród młodzieży r o z p o w s z e c h n i o n e są kamizele. Ważną r o l ę w u b i o r z e p o s i a d a p a s r z e m i e n n y , l u b t k a n y , własnego w y r o b u l u b fabrycznego. W jego f o r ­ m i e i m a t e r i a l e zaznacza się związek z g r u p a m i w i e k u . Miał o n również znaczenie obrzędowe. Dawny ubiór g ł o w y s t a n o w i ł y c z a p k i s u k i e n n e . O b e c n i e rozpowszechniły się c z a p k i t y p u m i e j s k i e g o , nabywane w sklepach. Nogi owijano onucami i po­ w s z e c h n i e n o s z o n o łapcie z łyka. A u t o r k a r o z p a t r u j e ubiór męski n a t l e w a r u n k ó w e k o n o m i c z n y c h i środowiska g e o g r a f i c z n e g o w y k a z u ­ jąc, j a k k s z t a ł t o w a ł się o n w ciągu w i e l u wieków. Występują w n i m e l e m e n t y związane z leśną kulturą myśliwską i ze stepową kulturą hodowlaną, p o d o b n i e , j a k t o się p r z e j a w i a w u b i o r z e k o b i e t . 120 R ó w n o c z e ś n i e ze z r ó ż n i c o w a n i e m n a g r u p y w y t w ó r ­ cze, ubiór U d m u r t ó w w c z e ś n i e zaczął stawać się o z n a ­ ką odrębności p l e m i e n n e j . A u t o r k a a n a l i z u j e c z y n n i k i w p ł y w a j ą c e n a w y o d r ę b n i e n i e się i z a c h o w a n e t e g o u b i o r u . O b e c n i e męski ubiór U d m u r t ó w p r a w i e w z u ­ pełności zatracił s w o j ą odrębność narodową, został zastąpiony p r z e z u b i o r y m i e j s k i e , t a k i e s a m e , j a k i e noszą r o s y j s c y chłopi i r o b o t n i c y . Rozdział d z i e w i ą t y p o ś w i ę c o n y został o p i s o w i o d z i e ­ ży B e s e r m e n ó w . U b i ó r B e s e r m e n ó w zbliżony j e s t d o u b i o r u U d m u r t ó w . P e w n e różnice zaznaczają się w a r ­ chaicznych elementach u b i o r u głowy. Wykazują one jakieś p r z e d t a t a r s k i e u w a r s t w i e n i a , sięgające jeszcze e p o k i bułgarskiej. : W r o z d z i a l e dziesiątym r o z p a t r y w a n y j e s t o r n a m e n t t k a n y i w y s z y w a n y n a ubiorze Udmurtów i Beserme­ nów. A u t o r k a szczegółowo o m a w i a o z d o b n e t e c h n i k i t k a c k i e , g ł ó w n i e technikę .,braną" — i z a s t o s o w a n i e j e j n a poszczególnych częściach u b i o r ó w . W k i l k u wierszach w s p o m n i a n a jest technika tkania d y w a n ó w , k t ó r e w y k o n u j ą u d m u r c k i e kołchoźnice. A u t o r k a z a z n a c z a , że p r z e d R e w o l u c j ą s z t u k a l u d o w a U d m u r t ó w ograniczała się g ł ó w n i e d o t k a c t w a w z o ­ r z y s t e g o i h a f c i a r s t w a , o b e c n i e a r t y s t y c z n a twórczość U d m u r t ó w z n a j d u j e w y r a z w różnorodnych p r z e j a ­ wach sztuki. W o s t a t n i m rozdziale a u t o r k a p o d s u m o w u j e w y n i k i s w o j e i p r a c y . W y k a z u i e o n a , że w y r ó ż n i o n e p r z e z nią c z t e r y k o m p l e k s y u b i o r u U d m u r t ó w mogą b y ć s p r o ­ w a d z o n e d o d w ó c h z a s a d n i c z y c h . Są t o : j e d e n — p ó ł ­ n o c n y , z w i ą z a n y z ludnością s t r e f y leśno-rolniczej, za­ mieszkującą d o r z e c z e C z e p c y i W i a t k i , d r u g i — p o ­ ł u d n i o w y ukształtował się n a obszarze p o g r a n i c z a lasos t e p u , g d z i e szczególnie w y r a ź n i e zaznaczył się w p ł y w stepowych k u l t u r hodowlanych. R o z d z i a ł t e n z a m y k a p r a c ę k r ó t k i m o p i s e m życia i k u l t u r y m a t e r i a l n e j Udmurtów, i c h gospodarki, za­ jęć, mieszkań, jadła i n a p o j ó w . A u t o r k a z e s t a w i a w y n i k i badań e t n o g r a f i c z n y c h z badaniami archeologicznymi i antropologicznymi, sta­ rając się w y c i ą g n ą ć z t a k i e g o zestawienia bardziej ogólne w n i o s k i o e t n o g e n e z i e U d m u r t ó w . „ P o W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej w r a z z u t w o r z e n i e m U d ­ murckie j Autonomicznej Radzieckiej Socjalistycznej Republiki, naród u d m u r c k i stał się r ó w n o p r a w n y m członkiem w r o d z i n i e n a r o d ó w F e d e r a c j i Rosyjskiej. Uczestniczy o n a k t y w n i e w b u d o w n i c t w i e socjalistycz­ n y m całego w i e l o n a r o d o w o ś c i o w e g o p a ń s t w a / w n o s z ą c swój wkład do k u l t u r y r a d z i e c k i e j . " D o p r a c y dołączony został słownik u d m u r c k i c h w y ­ r a z ó w , s p o t y k a n y c h w tekście W. N Bielicer b a d a ubiór U d m u r t ó w w z w i ą z k u z historycznym procesem kształtowania się n a r o d u u d m u r c k i e g o . W t e n sposób ujęty strój l u d o w y zostaje uwydatniony jako dokument Ivstoryczny i bardziej z r o z u m i a ł y m i stają się p r z e j a w y twórczości l u d o w e j , sztuka i u p o d o b a n i a estetyczne Udmurtów. Interesująca p r a c a W . N . B i e l i c e r j e s t c e n n y m p r z y ­ c z y n k i e m d o wyjaśnienia e t n o g e n e z y U d m u r t ó w . E. Frankowski I �R O M A N REINFUSS: POLSKIE DRUKI L U D O W E N A PŁÓTNIE. Państwowy Warszawa Instytut Wydawniczy, 1953, s. 260, 16 tablic, mapa. Ryc. 1. Odbitka z klocka o wzorze ciętym w drewnie. Muzeum w Słupsku. Wzór ten służył do zdobienia dołu fartucha, spódnicy itp. N i e z m i e r n i e c i e k a w a t a książka, która ukazała się n i e d a w n o , o m a w i a zagadnienie dotychczas w P o l s c e p r a w i e w c a l e l u b bardzo mało z n a n e . T e c h n i k a druków n a t k a n i n a c h była szeroko r o z ­ p o w s z e c h n i o n a w świecie, sięgając w k r a j a c h W s c h o ­ du odległych l a t p r z e d naszą erą W k r a j a c h euro­ p e j s k i c h d r u k o w a n i e t k a n i n zjawiło się nieco później, a od X V T I I s t u l e c i a z n a n e jest również w P o l s c e . Z d o ­ bienie płócien techniką d r u k u przeszło u n a s różne k o l e i e Początkowo rozwiiało sie w małych w a r s z t a ­ t a c h potem w m a n u f a k t u r a c h aż w y p a r t e przez p r z e ­ mysł f a b r y c z n y do p r o w i n c j o n a l n y c h c i a s t e c z e k i wsi przez długie lata bo do okresu^tórwszei w o l n y Ś w i ­ towej służyło wyłącznie p o t r z e b o m T u d n o ś T i w ^ k i e j . A u t o r dokonał żmudnej p r a c y . N a p o d s t a w i e dostęp­ nej m u l i t e r a t u r y i w o p a r c i u o własne b a d a n i a tere­ nowe zgromadził poważny materiał p o z n a w c z y , w y ­ pełniający w n a s z y m piśmiennictwie n a u k o w y m dot­ kliwą lukę. B a d a c z e s z t u k i l u d o w e j , a zwłaszcza h i ­ storii l u d o w e j odzieży, etnografowie i h i s t o r y c y sztuki, -СЯК w r e s z c i e p r o j e k t a n c i opracowujący n o w e w z o r y n a t k a ­ n i n y , znajdą w książce R e i n f u s s a cenną p o m o c w s w e j pracy. Z a g a d n i e n i e d r u k ó w n a płóinie zostało p r z e z R e i n ­ fussa o p r a c o w a n e w s z e c h s t r o n n i e . W sześciu r o z d z i a ­ łach książki a u t o r o p s u j e d z i e j e d r u k a r s t w a t e k s t y l ­ n e g o n a g r u n c i e e u r o p e j s k i m i w Polsce. P r z e p r o w a ­ dza drobiazgową analizę o r n a m e n t u i n a t y m m a t e r i a l e c z y n i p r ó b ę c h a r a k t e r y s t y k i ręcznych d r u k ó w t e k s t y l ­ n y c h w Polsce, porównując j e z d r u k a m i l u d o w y m i k r a j ó w sąsiednich R e i n f u s s posługuje się p r z y t y m dużą ilością i l u s t r a c j i i r y s u n k ó w o r a z mapą, n a której rozmieszcza u s t a l o n e p r z e z siebie miejscowości, gdzie znajdowały się w a r s z t a t y d r u k a r s k i e t k a n i n . P o n i e w a ż sprawą d r u k ó w n a płótnie osobiście ż y w o się i n t e r e s u j ę , p r a g n ą ł b y m , poza p o d k r e ś l e n i e m n i e ­ z b i t e j wartości o m a w i a n e j p r a c y , p r z y t o c z y ć p e w n e szczegóły, które uszły u w a g i a u t o r a , i uzupełnić j e , co — j a k m n i e m a m — p r z y c z y n i się d o g r u n t o w n i e j szego p o z n a n i a interesującego z a g a d n i e n i a . P r z e d e w s z y s t k i m należałoby n a m a p ę wpisać d a l ­ sze c z t e r y ośrodki, g d z i e b y ł y w a r s z t a t y d r u k ó w , a m i a n o w i c i e : K w i d z y n ( w o j . gdańskie), K l o n o w a ( p o w . s i e r a d z k i ) , C h o d e c z ( p o w . w ł o c ł a w s k i ) i Leśnica ( p o w . Strzelce Opolskie). 1 G d y b y a u t o r p r z y o p r a c o w y w a n i u książki m i a ł d o d y s p o z y c j i materiał z t y c h w a r s z t a t ó w ( w s a m y m t y l ­ k o K w i d z y n i u m u z e u m p o s i a d a b l i s k o 80 k l o c k ó w cię­ t y c h w d r e w n i e , n i e licząc g r z e b y k o w y c h ) , mógłby szerzej i głębiej oświetlić o m a w i a n e z a g a d n i e n i a O t o k i l k a d a n y c h dotyczących w y m i e n i o n y c h p r z e z e m n i e w a r s z t a t ó w . W 1925 r . d o książki i n w e n t a r z o w e j m u z e u m w K w i d z y n i u w p i s a n o k l o c k i , które ofiaro­ wał r a d c a m i e j s k i W a g n e r , ówczesn y właściciel f i r m y J . H . W a g n e r — F a r b i a r n i a , założonej w 1772 r o k u . W z o r y znajdujących się t a m k l o c k ó w są oczywiście w p r z e w a ż n e j ilości p o d o b n e d o o m a w i a n y c h p r z e z R e i n f u s s a , n i e m n i e j są też i o r y g i n a l n e , k t ó r y c h w książce b r a k . Z n a n y b y ł również s z e r o k o w p o w i e c i e w ł o c ł a w s k i m w Chodczu warsztat d r u k a r s k i farbiarza Andrzeja G i r a u d później należący d o F r y d e r y k a K o e h l e r a , oże­ nionego z wdową G i r a u d . Farbiarnia i drukarnia czynne b y ł y w l a t a c h 1826—1860. D r u k o w a n o t a m w z o r y n a płótnie p r z y n o s z o n y m p r z e z okoliczną l u d ­ ność j a k też f a r b o w a n o p r z ę d z ę W z o r y b y ł y p r z e ­ ważnie d w u k o l o r o w e . Z materiałów drukowanych szyto f a r t u c h y , spódnice i k ? p y n a łóżka. T r z e c i pominięty w książce w a r s z t a t , n a którego ślad R e i n f u s s już p r a w i e trafiał, g d y w S i e r a d z u z a ­ sięgał i n f o r m a c j i o d r u k a c h n a płótnie u k u s t o s z a m i e j s c o w e g o m u z e u m , z n a j d u j e się w S i e r a d z k i e m . B y - Ryc. nica Z. Odbitka z klocka do drukowania tkanin. Leś­ (pow. Strzelce Opolskie). Ze zbiorów Muzeum w Bytomiu. P i o t r G r e n ' u k : D r u k i l u d o w e n a płótnie w połu­ dniowej Lubelszczyźnie. „Polska S z t u k a L u d o w a " 1949 n r 9 — 1 0 . 1 121 �la n i m m i a n o w i c i e p r a c o w n i a d r u k a r z a T . W e j c h e r t a w K l o n o w e j , k t ó r y działalność swoją p r z e j a w i a ł w p o ­ c z ą t k o w y m o k r e s i e r o z w o j u łódzkiego przemysłu w ł ó ­ kienniczego. Dziesięć k l o c k ó w z t e g o w a r s z t a t u z n a j d u j e się w M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Młocinach. W r e s z c i e n a ślad i s t n i e n i a w a r s z t a t u d r u k ó w n a płótnie w L e ś n i c y naprowadzają nas z b i o r y k l o c k ó w w m u z e u m w B y t o m i u , gdzie s a m y c h t y l k o klocków ciętych w d r e w n i e j e s t 12, o w c a l e n i e b a n a l n y c h w z o ­ r a c h . N i e są t o zresztą w s z y s t k i e w a r s z t a t y , które należałoby nanieść n a mapę. R o z w ó j badań w t e j d z i e ­ d z i n i e n a p e w n o z n a c z n i e ją zagęści Poza t y m a u t o r n i e z b y t ściśle określa p o c h o d z e n i e niektórych k l o c k ó w d r u k a r s k i c h , ograniczając się j e ­ d y n i e d o p o d a n i a miejscowości i m u z e u m , w k t ó ­ r y m znajdują s i ę z b i o r y ; w p r o w a d z a t o p e w n ą d e ­ zorientację u c z y t e l n i k a . B r a k w y j a ś n i e ń n p . o k l o c ­ k a c h z m u z e u m w Zamościu (s. 177, ISO, 181 i i n n e ) , które n i e m a l wszystkie ( w l i c z b i e 32) pochodzą z warsztatu Chaima Flindera w Tarnogrodzie (pow. biłgorajski). C z y t e l n i k n i e p o t r a f i więc ich sobie umiejscowić w t e r e n i e . N a l e ż y r ó w n i e ż wyjaśnić p o c h o d z e n i e t y c h w z o r ó w t k a n n które R e i n f u s s , opierając się n a dokumentacji Działu'Przemysłu Artystycznego M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e l o k u j e w e w s i „Modrzeniec", (na m a p i e Modrzvniec''') w powiecie h r u b i e s z o w s k i m . M i e j s c o ­ wości o t a k ' e l n a z w ' e w p o w i e c i e h r u b i e s z o w s k i m n i e ™ N i e i s t n i e j e też . M o d r z e n i e c p o d Z a m o ś c i e m " ^47) Jest n a t o m i a s t p o d H r u b i e s z o w e m wieś M o H r v n е - w e m i n i e M i r c z e , j a k t o zresztą p o t w i e r d z a S n i k GeWrafczny Warszawa 1885. N i e m a też „ C l W e c i e w s i o nazwie „Dobromieszyce" Z 12fl D o d o r ' n o d m 88) Są n a t o m i a s t D o b r o m i e 7vre w S i e Moloduitvcze tSłowmk Geograficzny. Warszawa?881) " Są t o być m o ż e potknięcia d r o b n e i n i e o n i e m i w t e j c h w i l i chodziło W a ż n i e j s z y m i w y d a j ą m i się n a t o m i a s t te, k t ó r e sugerują, j a k o b y w t y c h w s i a c h istniały k i e d y k o l w i e k w a r s z t a t y d r u k ó w n a płótnie. J a k się orientuję, w c y t o w a n y c h miejscowościach n i e było t e g o r o d z a j u w a r s z t a t ó w , a d r u k i , k t ó r e R e i n f u s s o m a w i a w s w o j e j p r a c y , mogą być d w o j a k i e g o p o - Уг.'.'М-.^-гЛ-у^ Z\ [i )z : : < V . ' Y / " 0 ^' '^ 'Ж'-Д .^4ч° : : - ••~-;:.:fr.4> "( ()i I; Л-А r/xi-VSYV : Ryc. 4. Odbitka z klocka do drukowania tkanin z war­ sztatu T. Wejcherta w Klonowej (pow. sieradzki). Ze zbiorów Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. a М О Ю С Ш У 1 c h o d z e n i a . J e d n e ( r y c . 149, 150 i 154, s. 177 i 180) w y ­ konane były w n i e d a l e k i m od Modryńca miasteczku K r y l o w i e , w powiecie h r u b i e s z o w s k i m , względnie w odleglejszym Tarnogrodzie — ( p o r ó w n a j r y c . 86, s. 120, z r y s u n k i e m w m o j e j p r a c y , s. 283), zaś pozostałe ( r y c . 152 i 153, s. 179 i 180) w s a m y m H r u b i e s z o w i e . T w i e r d z e n i e t o o p i e r a m n a spostrzeżeniu, że oby­ d w i e g r u p y w z o r ó w są zupełnie o d s i e b i e o d m i e n n e i n i e są t y p o w e d l a j e d n e g o w a r s z t a t u . P i e r w s z e z g o ­ d n e są całkowicie z o p i s e m , j a k i R e i n f u s s p o d a j e , że „ g w i a z d k i b a r d z o zbliżone d o p r z e d s t a w i o n y c h n a r y c . 149, t y l k o s t a r a n n i e j w y k o n a n e , o d b i j a n o r ó w n i e ż w T a r n o g r o d z i e , k ą t y zaś, w z g l ę d n i e k ą t y z k r o p k a m i , znaleźć m o ż n a w ś r ó d w z o r ó w n a d e s k a c h z e b r a n y c h w m u z e u m w Z a m o ś c i u " (s. 178). O p s t e n poszerzę o d a n e , że p r a w i e i d e n t y c z n e „ k ą t y z k r o p k a m i " s t o ­ sował r ó w n i e ż w a r s z t a t d r u k a r s k i w K r y ł o w i e ( p a t r z p r a c a m o j a s. 279). Charakteryzując zaś w z o r y d l a całości t e r e n ó w L u b e l s z c z y z n y , R e i n f u s s s t w i e r d z a , że „ u l u b i o n y m u k ł a d e m z d o b n i c z y m b y ł układ p a s o w y , składający się z s z e r e g u biegnących d o s i e b i e r ó w n o ­ legle l i n i i p r o s t y c h , z y g z a k o w a t y c h , ząbkowanych, f a ­ l i s t y c h l u b ze szlaków w p o s t a c i l i n i i p r o s t e j , p r z e k r e ­ ślonej poprzecznie p o w t a r z a j ą c y m i się e l e m e n t a m i w kształcie c y f r y „ 8 " . T a k i s t o t n i e było. D l a t e g o t o d r u g a g r u p a w z o r ó w jest czymś zupełnie r ó ż n y m i n a t y m t e r e n i e całko­ wicie odrębnym m o t y w e m zdobniczym. Najprawdo­ p o d o b n i e j m o g ł y o n e powstać w w a r s z t a c i e h r u b i e s z o w ­ s k i m , o k t ó r y m w s p o m i n a R e i n f u s s (na s 84—85), że p r z y d r u k o w a n i u płócien n a odzież s t o s o w a n o t a m technikę s z a b l o n u . D r u k i t e m o g ł y r ó w n i e ż przedostać się n a t e r e n H r u b i e s z o w s k i e g o drogą w y w i a n o w a n i a „ p a n n y m ł o d e j " pochodzącej z i n n e g o t e r e n u . W każ­ d y m r a z i e łączenie o b u t y c h - g r u p w z o r ó w r a z e m i l o ­ k o w a n i e i c h w w a r s z t a c i e d r u k ó w n a płótnie w M o dryńcu j e s t niesłuszne. W t a k i c h m a ł y c h w s i a c h w a r ­ sztatów d r u k a r s k i c h z a z w y c z a j n i e było, lecz obsługi­ w a n e o n e b y ł y p r z e z w ę d r o w n y c h m a l a r z y . Błąd t a k i m ó g ł s p o w o d o w a ć t y l k o ktoś z p r z y g o d n y c h z b i e r a c z y eksponatów z d r u g i e j ręki, skoro dla dokumentacji w m u z e u m k r a k o w s k i m n i e podał n a w e t w ł a ś c i w e j n a z w y w s i , a czynił t o t y l k o j a k w i d a ć z z a w o d n e j pamięci. P r a g n ą ł b y m jeszcze uzupełnić twierdzenie autora, który m ó w i , że w e „ w z g l ę d n i e r e a l i s t y c z n i e w y k o n a : Ryc. 222 3. O d b i t k a z k l o c k a d o drukowania tkanin. zbiorów Muzeum w Kwidzyniu. Ze �n y c h m o t y w a c h roślinnych twórca b y n a j m n i e j n i e s i l i się n a konsekwencję w sensie p r z y r o d n i c z y m " (s. 101). P r z y k ł a d ó w — poza t y m j e d n y m z M u s z y n y , że „for­ m a roślinna składająca się z łodygi, p i e r z a s t y c h liści oraz rozczłonkowanego k o r z e n i a w y k o n a n a t a k , j a k b y to miał być r y s u n e k w k l u c z u służącym do o z n a c z a n i a roślin (tabl. V I I I 7 ) " — i est więcej. O t , chociażby b a r d z o r e a l i s t y c z n i e , wyraźnie b o t a n i c z n i e p o t r a k t o ­ w a n y liść k a s z t a n u ( k l o c e k z tejże M u s z y n y ) , gałąz­ ka konwalii (klocek z K w i d z y n i a ) czy wreszcie ga­ łązka z k w i a t a m i ładniczki ( l u d o w a n a z w a Birza^in e s e ^ T ^ ^ ^ ^ J ^ ^ z liśTicy Ciekawy o r z v t y m i M t t u ш в а f a k t w y b i t n i e r e a l i s t y ^ ego S Ł a n i a r o f l k T i M v zaś n a t u r a l s t y c z n e g o W ^ z u c i T d ^ tówTrzynaim^ieTw^ód klockóT nolskl S ^ b y l o u ^KóT^rozwtóe> w d u ^ s S S . W r e s z c i e n a zakończenie należy podkreślić i tę c e n ­ ną stronę p r a c y R e i n f u s s a , że podał wyczerpującą l i t e ­ raturę p r z e d m i o t u . A c z k o l w i e k c z y t e l n i k p o l s k i będzie miał p e w n e trudności w j e j p r z y s w o j e n i u , gdyż jest w językach o b c y c h , n i e m n i e j d l a specjalistów będzie ona dużym u ł a t w i e n i e m S a m a zresztą p r a c a R e i n ­ f u s s a p o t r z e b y te z a s p o k a j a w dużej m i e r z e i ze w s z e c h m i a r d o b r 7 p sie stało została o r w i b l i k o w a n a N i e z n a c z y - t o j e d n a k ż e t e m a t z o s t a ł ?uż w s z e X t r o n n i e o S t o i dz%Taln^ć teao c z y nneao T a r S u d r X S e o n a ołótnte chociaż w i e ^ y h i ż o w ' e l u ш М е i k * d v S t n U ł v Z e b r a n e m S a h i hedz° ^'eVz cze^stosunkowe"atw* bo żyją mZ którzy udztelą P Ryc. 5. Odbitka z klocka do drukowania tkanin. ten służył do zdobienia narożników chustek lub sów. Ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i u . Wzór obru­ i n f o r m a c j i o tej f o r m i e z d o b n i c t w a t k a n i n Jest t o t y m b a r d z i e j p o t r z e b n e , że w i e l u spośród p l a s t y k ó w s z u k a i n w e n c j i d l a s w o i c h p r a c twórczych w t r a d y c y j n y m d o r o b k u s z t u k i l u d o w e j , d l a t a k szeroko występującej dziś s z t u k i u ż y t k o w e j . B ę d z i e t o jednocześnie c e n n y dorobek w dziedzinie upowszechnienia k u l t u r y n a r o ­ d o w e j , t a k m o c n o w ł ą c z a j ą c e j się dziś w b u d o w ę so­ cjalizmu w naszym kraju. Piotr Greniuk W Y S T A W A POKONKURSOWA SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O W GRAJEWIE Prezydium łymstoku w Wojewódzkiej i Prezydium Grajewie, Ligi przy Kobiet, sztuki i udziale otwarcie Narodowej CPLiA, zorganizowały rękodzieła Uroczyste Rady Powiatowej ZSCh, ZMP oraz pokonkursową powiatu wystawy Bia­ Narodowej wystawę ludowego w Rady grajewskiego. nastąpiło dnia 15-go c z e r w c a u b . r . w obecności l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i i g o ­ w k o l o r a c h pomarańczowym i ciemno-niebieskim, po­ siadał z a r ó w n o w ą t e k j a k i o s n o w ę w e ł n i a n ą . Ś r o d k o ­ we jego pole wypełnione było rzędami ośmioramiennych g w i a z d sześcioma pionowymi ( 8 x 8 cm), rozmiesz­ czonych na tle drobnej szachownicy ( o k . 0,5 c m ) . B o k i zdobiły s z e r o k i e s z l a k i (29 c m ) p r z e c h o d z ą c e w e f r ę d z l e . D r u k i „ s e j p a k " , t k a n y czarną w e ł n ą n a c i e m n o - ż ó ł t e j ści. W y s t a w ę p o p r z e d z a ł k o n k u r s ogłoszony n a t k a n i n y osnowie wełniane w z b o g a c o n y j e d n a k skośną, o z d o b n i e r o z w i ą z a n ą kratą hafty, i l n i a n e , rzeźbę, c e r a m i k ę , zabawki, ozdoby, stroje ludowe, wikliniarstwo i pisanki. prezentowane ków k o n k u r s u nagrodzonych stawie stopniu r e ­ były w y r o b y siatkowe, ceramika, p i s a n - karstwo i pieczywo jarmarczne. pokazano Spośród 96 u c z e s t n i ­ zostało 28 osób. N a w y ­ eksponaty nagrodzone za wartość artystyczną i w c e l a c h d y d a k t y c z n y c h wiono przykłady negatywne, czeństwie z r y w a n i a świadczące o z tradycyjną Najciekawszą pozycję w y s t a w y tkaniny tzw. „sejpaki" z 1895 r o k u . „Sejpaki", oraz formą wysoką wysta­ niebezpie­ ludową. stanowiły d w i e „dywan" stare zeszyte z dwóch płatów, w y ­ c i u 4 n i c i e l n i c i ręcznie p r z e t y k a n e . terze geometrycznym Wzór w y k o n a n y był w uży­ o charak­ d w u kolorach. T e c h n i k a t k a n i a „sejpaków" występowała w p o w i a t a c h grajewskim, „sejpaków" osnowy. augustowskim i suwalskim. Do używano wątku z czystej Niekiedy wyrobu wełny i lnianej zarówno wątek, j a k i osnowa k o n a n e były z l n u . Jeden z w y s t a w i o n y c h pozwala zasadniczo wzór podobny, niestety wy­ „sejpaków", określić czasu powstania obu „sej­ paków". „Dywan" dwuosnowowy wełniany, w k o l o r a c h czer­ w o n y m i ciemno-brązowym, zaopatrzony boku w t k a n y napis: „Wiktoria Środkowe pole „dywanu" był z jednego Żbikowska R o pokrywała 1895". skośna krata o linii haczykowatej, która w y s t ę p u j e z a r ó w n o w s t a ­ rych mazurskich „dywanach" Kompozycja 2-osnowowy k o n a n e były n a wąskich k r o s n a c h t k a c k i c h p r z y posiadał oraz k i l k u m o t y w a m i d o d a t k o w y m i . B r a k d a n y c h n i e W w y n i k u k o n k u r s u z e b r a n o p o n a d 200 eksponatów, głównie z zakresu t k a c t w a , w m n i e j s z y m lnianej, zurskie z X V I I I w. Do ny" jak i białostockich. bordiury żywo przypomina „dywany" m a ­ rzadszych wełniane 1 tkanin w należały ciemnych również d w a barwach, „dywa­ wykonane splo­ t e m r z ą d k o w y m p r z y p o m o c y 20 t z w . p r ą d k ó w , u m o ż l i ­ w i a j ą c y c h osiągnięcie w y n i k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h uży­ c i u 20 n i c i e l n i c . T e c h n i k ę jako tę o b e c n i e zarzucono, z b y t s k o m p l i k o w a n ą , chociaż p o p r z e d n i o b y ł a o n a r o z ­ powszechniona w całym województwie białostockim. „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1950 n r 7 — 1 2 , s. 112, r y c . 5 i 6. 1 123 �Z innych tkanin dekoracyjnych wspomnieć należy Grajewskiego ze S z c z u c z y n a . Dostarczył o n różne n a ­ „płachtę" wykonaną „po p i k o w e m u " , t j . s p l o t e m rząd­ czynia użytkowe z czerwonej, n i e polewanej g l i n y , zdo­ k o w y m w d r o b n e k w a d r a c i k i , sporządzoną p r a w i e w y ­ b i o n e p a s k a m i z pobiałki, i różne d r o b i a z g i , p r z e w a ż ­ łącznie ze s z t u c z n e g o w ł ó k n a z nieznaczną t y l k o d o ­ nie zabawki, j a k f l a k o n i k i , dzbanuszki, dwojaczki. mieszką w e ł n y , o r a z różne o d m i a n y rozpowszechnio­ n y c h t u t k a n i n p r z e t y k a n y c h t y p u t z w . „radziuszek", t k a n y c h wełną n a l n i e l u b z samego l n u . Wśród tkanin białych wyróżniono P i s a n k a r s t w o w i d o c z n i e już z a n i k a w p o w i e c i e j e w s k i m , g d y ż n a k o n k u r s dostarczyła p i s a n e k Szkoła P o d s t a w o w a obrus zszywany gra­ jedynie n r 2 ze S z c z u c z y n a . P i s a n k i w y k o ­ n a l i u c z n i o w i e . Niektóre z n i c h nawiązują w podziale z d w u płatów, t k a n y l n i a n y m w ą t k i e m n a b a w e ł n i a n e j , i poszczególnych m o t y w a c h ( n p . k ó ł k o z w a c h l a r z y k o - podwójnie wato i skręconej kanwowym. Jest osnowie splotem płóciennym to stara t e c h n i k a obecnie jeszcze Ciekawie wypadły próby zastosowania sztucznych włókien, j a k n p . „wistry", w j e d n o k o l o r o w y c h i b a r w ­ n y c h t k a n i n a c h l u d o w y c h , g d z i e n i e rażą o n e b y n a j ­ m n i e j , a p r z e c i w n i e — d o b r z e n i e r a z podkreślają wzór w y d o b y w a n y dotychczas w t k a n i n a c h j e d n o k o l o r o w y c h jedynie przy pomocy splotu. W s p o m n i e ć jeszcze należy o t k a n i n a c h n i e n a g r o d z o ­ n y c h , e k s p o n o w a n y c h m i m o to, j a k o u j e m n y przykład n a ś l a d o w n i c t w a w z o r ó w f a b r y c z n y c h . Są t o p r z e w a ż n i e w nowszych czasach (łącznie 15 s z t u k ) wełniane „dywany" oraz dwuosnowowe lniane przetykane (7 s z t u k ) t y p u t z w . „ k a p o w e g o " , t j . naśladujące l u b więcej jak w i e r n i e k a p y fabryczne. np. „dywan" dwuosnowowy Niektóre mniej z nich. z 1909 r o k u , mają obok t r a d y c y j n y c h motywów starych, m o t y w y przejęte z robótek k r z y ż y k o w y c h . I n n e n a t o m i a s t , j a k n p . „ d y ­ w a n " z o r ł e m i d r u g i o d e k o r a c j i k w i a t o w e j , naśladują w zupełności układ i o r n a m e n t y k a p o w e . smutny objaw jewskiego zatracenia linii Stanowi to przez t k a c z k i p o w i a t u tradycyjnej oraz wszelkiej gra­ inwencji t w ó r c z e j , czego n p . n i e można zarzucić i c h t o w a r z y s z ­ kom z p o w i a t u sokolskiego, zrzeszonym n i a c h C P L i A w Wasilówce, P r z y s t a w c e Ceramika p o w i a t u grajewskiego ła tylko przecinkami) przez jedynego w i spółdziel­ Sitawce. reprezentowana b y ­ czynnego garncarza Z innych wyrobów wełną, w y r o b y nizowały znalazły Wystawę Wydział Łodzi Kultury zeum Etnograficzne zasięgiem w WRN w powiaty zorga­ oraz M u ­ Tomaszowie Maz. obejmowała wym Wystawa piotrkowski, koszykowe tkanin na, dobrze rozmieszczona. innymi „kra­ e k s p o n a t a m i , które przez Wydział Kultury zo­ WRN z eksponatów pozostałych p o w y s t a w i e „ S z t u k i i r ę k o ­ dzieła l u d o w e g o w o j . łódzkiego" o t w a r t e j w ub. r. w Łodzi, bądź trwania eksponatów spoza wystawy konkursu t e r y t o r i a l n y przegląd wej w y p o ż y c z o n e z t e r e n u n a czas wystawy. Organizatorzy i styczniu zamierzali dać krótki całokształtu o r a z pokazać, w j a k i e j m i e r z e przy pomocy historyczny twóczości eksponaty ludo­ dostar­ c z o n e w r o k u u b i e g ł y m n a k o n k u r s nawiązują d o t r a ­ d y c j i , a co wnoszą n o w e g o . 124 pie­ Szczu­ ekspozycja ograniczała się Możetza bardzo dominowało n a d całością s t o i s k o h a n d l o w e C P L i A , mieściło się o n o bowiem n a scenie wszelkiego i z konieczności zwracało uwagę rodzaju towarem. Z wyrobów regionalnych były t a m j e d y n i e w y r o b y tekstylne, t j . „ d y w a n y " d w u ­ osnowowe, lniane pasiaki i kraciaki oraz „krajki", reszta t o t o w a r t z w . „chodliwy", czyli z a b a w k i i p a ­ m i ą t k a r s t w o (obce d a n e m u t e r e n o w i ) o r a z d r o b n a g a ­ l a n t e r i a , k t ó r e z a p e w n i ł y s t o i s k u dość o ż y w i o n y Atrakcyjne Społeczeństwo g r a j e w s k i e teresowaniem wystawę młodzieży. spotkało z w i e l k i m z a i n ­ otwarcie wystawy sztuki ludowej. P o m i m o , że w G r a j e w i e stawę po r a z p i e r w s z y , organizowano wypadła podobną w y ­ ona — n y c h niedociągnięć — n a d s p o d z i e w a n i e mimo Przeździecka MAZOWIECKIM Z z a k r e s u t k a c t w a p r z e g l ą d b y ł dosyć Pokazano f a r t u c h i gorset powszechnie w stosowaną powiatach drob­ dobrze. Maria stulecia ruch. z a b a w k i rozłożone n a s t o i s k u p r z y c i ą g a ł y u w a g ę , zwłaszcza z w i e d z a j ą c e j urozmaicony. rawski wykonany w drugiej połowie opoczyńskim i techniką ubiegłego rawskim. Było t o płótno l n i a n e t k a n e w 4 l u b 6 n i c i e l n i c i p r z e t y k a n e chu uzupełnionej użytkowe oraz c u k r e m ) w y k o n a n e p r z e z D o m i n i z i a k ze Wobec przewagi w bądź d o s t a r c z o n e czysto g ł ó w n i e d o w y k o r z y s t a n i a ścian, była n i e p r z e ł a d o w a ­ brzeziński i r a w s k i . Nosiła o n a c h a r a k t e r w y s t a w y p o ­ (konkurs na tkaniny, wycinanki i rozpowszechnione czyna. konkursowej stały się Józefa Tomaszowie Mazowieckim. swym szanki") wos­ c z y w o j a r m a r c z n e ( s y l w e t k i zwierzęce u b r a n e k o l o r o ­ W d n i u 24 m a j a 1953 r . o t w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u ­ w pisanek w Białostockiem s e r w e t y s i a t k o w e w y s z y w a n e k o l o r o w ą W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W TOMASZOWIE dowej dość s i l n i e d o k i e m i b a r w i o n e w łupach o d c e b u l i . stosowana. tkane ułożonymi k u r p i o w s k i c h . Wszystkie p i s a n k i były w y k o n a n e p a s k i c z e r w o n ą i czarną b a w e ł n ą . P a s k i n a f a r t u ­ b y ł y szersze (do 2 c m ) , n a g o r s e c i e w ę ż s z e ( o k . 1 cm). Przegląd t k a c t w a uwzględniał skompletowane s t r o j e k o b i e c e pochodzące z p o w i a t ó w r a w s k i e g o , zińskiego i p i o t r k o w s k i e g o . S t r o j e z d w ó c h p o w i a t ó w w y s t ę p o w a ł y już n a w y s t a w i e łódzkiej wą zaś p o z y c j ę stanowił strój p i o t r k o w s k i śię o n ze s t a n i k a z k u p n e g o zdobionego Г stebnówka - k o l o r o w e oranatnmri Тi e Г r/ ówn ż i z Welone n a w nionnwe zТa o 1 o i o1 ny materiału wełniaka" żółte spódnicy buraczkowe na r z a r n v m t l e Fartuch i c i e m n o z i e l o n e, ciemnobrązowe, ^anaiowe ™ ; ' r o z o w e i zołte) p a s y p i o n o w e , t k a n y „ w deskę C no¬ Składał seledynowego czyli różowe ™^ r oó zż n n ooK k o il o rr oow we w brze­ pierwszych ' i przy- �brany wełnianą koronką szydełkową w k o l o r z e kowym z deseńfem czerwonym (gałązką) i żółtym. Koszula marszczonym powyższy, w kolorach o kroju przyramkowym została d o b r a n a o d i n n e g o z wyjątkiem śliw­ zielonym, stroju. Strój k o s z u l i , pochodził z g m i n y wycinanki k u r p i o w s k i e i mogła służyć szkodliwego Ujemnym ska przemieszania jako odrębności przykład regionalnych. p r z y k ł a d e m była też w y c i n a n k a z Olszowca, która n i e posiadała piotrkow­ zrównoważonej k o m p o z y c j i . Z b y t duże k o g u t y u m i e s z c z o n e u szczytu B o g u s ł a w i c e . D r u g i strój, z g m i n y Golesze, składał się wycinanki z zapaski n a r a m i o n a c h w k o l o r o w e (brązowe, zielone, d e k z a n a d t o obciążają o p t y c z n i e w ą t ł ą p o d s t a w ę . N i e ­ fioletowe i buraczkowe) uzasadnione p a s y p i o n o w e n a pomarańczo¬ w y m t l e oraz z „wełniaka" w t y c h s a m y c h lecz o s z e r s z y c h kolorach, pasach. tów w oraz były-rawskie jest gdzie drobnych m u „ w deskę" w k o l o r a c h różowym, żółtym, c z a r n y m , akcenty pomarańczowym wprowadzono n a jasnobrązowym tle, d r u g i , późniejszy, p r z e t y k a n y „ w k o z i o ł k i " n a b i a ł y m tle w b a r w a c h (bawełna) pomarańczowej, niebieskiej, oliwkowej i czerwonej szeroką (15 c m ) białą koronką s z y d e ł k o w ą z o z d o b a m i w tych samych k o l o r a c h oraz k i l k a i n n y c h t k a n i n . T k a n i n y wyróżnione niny na k o n k u r s i e t o płótna, t k a ­ wełniane i „ d y w a n y " technik nawiązujące i zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , a do starych równocześnie d o n o w y c h p o t r z e b życia, n p . c h u s t k a n a g ł o w ę z w e ł ­ ny, tkana w pasy (w żółtym, f i o l e t o w y m k o l o r a c h różowym, zielonym, oraz pomarańczowym n a c i e m n o ­ z i e l o n y m t l e ) l u b ręczniki l n i a n e z w e t k a n y m i mi barwnymi (zielone, czerwone, fioletowe szlaka­ i poma­ rańczowe). W y c i n a n k i i „kraszanki" (jajka wyłącznie te, k t ó r e n a g r o d z o n o n i c h znajdowały zdobione) pokazano n a k o n k u r s i e . Wśród się „ k r a s z a n k i " o w z o r a c h tradycyj­ n y c h w y k o n a n y c h w o s k i e m p r z e z 70-letnią staruszkę. „Kraszanki" te były najczęściej podzielone n a 8 pól p r z e z 2 k r z y ż u j ą c e się n a b i e g u n a c h o b w o d y oraz jeden poziomy przeprowadzony pionowe równikowo. L i ­ n i e p o d z i a ł ó w stanowiła k r e s k a z j e d n y m l u b d w o m a szeregami kropek, łuków względnie „pazurków" (3 kółek Oprócz wicza podzielone Ziome l u b w o r ó l e h e / o o d z i a ł u nvmi mi motvwami e.nwptv™ bvłv na 3 strefy po orLhinne krz J n w a 4 nnłńwk* wU^dniJirh w v.tkip Wśród ciernnym tle wycinanek były jeanoKoiorowy typowe skiego k w a d r a t y rozpowszechnione dla powiatu w zbliżonej raw­ formie również w P i o t r k o w s k i e m , d r z e w k a zwane w P i o t r k o w skiem „rózgami", ponadto oraz kompozycje obok siebie ków. Na poziome umieszczonych ogół tła. Główne obwód, gdzie kółek. znalazły garncarskie wyko­ Maz. Były tu użytkowe: polewane częściowo b i a ł y m i p a s k a m i . C i e k a w ą próbą do starej nany to f o r m y techniki polewania p r z e z Józefa malachitowym, Butkiewicza o polewie która jednakże nawro­ był dzbanek była w wyko­ kolorze spieczona i bez połysku. Na i wystawie pokazano „kraszanki" oraz t k a c t w o , strój, w y c i n a n k i garncarstwo. Pominięto rzeźbę ludową, chociaż w Sulejowie natomiast (pow. p i o t r k o w ­ s k i ) rzeźbi K a z i m i e r z A j s , a w T o m a s z o w i e M a z . Ż a k i Wąchała, którzy, m i m o p e w n e g o p r z e s z k o l e n i a , zują jeszcze d o r z e ź b y l u d o w e j . W nawią­ Tomaszowie Maz. z n a j d u j e się p o d o b n o m a l a r k a l u d o w a , k t ó r e j p r a c e m o ­ g ł y b y n a s r ó w n i e ż zainteresować. N i e s t e t y , p l a s t y k ę l u ­ dową pominięto całkowicie. Natomiast garncarstwo przedstawiono n i e k o m p l e t n e , ograniczając do Tomaszowa produkcji Brzeziny i oraz Maz., a się ośrodki g a r n c a r s k i e j a k Edwardów, Sulejów, wystawa Rawę w-powiecie Norbertów, chociaż jedynie pomijając Poręby, obejmowała również i te p o w i a t y . uchybień n a t u r y o r g a n i z a c y j n e j należy zaliczyć niedbały sposób z e b r a n i a e k s p o n a t ó w z t e r e n u , w w y ­ n i k u czego n i e w i a d o m o n a w e t w przybliżeniu, k i e d y , p r z e z k o g o i g d z i e d a n a r z e c z została w y k o n a n a , n i e 4 7 biały w z ó r M i szeregiem eksponatów również w y r o b y z Tomaszowa i ozdobione Do _ kolorze t o środek g a r n k i , dzbanki, m i s k i czerwone, Grocholice bochni (now rawski) założenie było n a n e p r z e z E d w a r d a A r k u s z y ń s k i e g o i Józefa B u t k i e ­ piotrkowskim, podział i m o t y w y l u b też j a k n p u Z o f i i K u b i c z z L u - — wymienionych się n a w y s t a w i e ki) podobny o t y m samym wyżej w y p e ł n i a ł y k r o p k i , g w i a z d k i (3 przecinające się k r e s ­ k r a s z a n k i " posiadały otoczone kogu­ na konkursie charakteryzowało koło śro­ wielobarwność przez n a k l e j a n i e n a sie­ k r e s k i u s t a w i o n e do siebie p o d p e w n y m kątem). Pola Inne duże kolorystyczne Maz., lub litery postaci bie różnokolorowych, coraz m n i e j s z y c h fioletowej, i obszyty umieszczenie piotrkowskie centralne, „ d y w a n y " n a łóżka, j e d e n z n i c h t k a n y o k . 50 l a t t e ­ i fioletowym również i masywny dwóch k i e r u n k a c h . Wyróżnione naklej anki Z tkanin nie ubraniowych wystawione mało z r ó ż n i c o w a n y wycinanki 4- i 8-promienne składające się gwiazdy z szeregu postaci l u d z k i c h l u b p t a ­ piotrkowskie zbliżone d o r a w s k i c h . W y j ą t k o w o są wycinanka z R z e c z y c y p r z y p o m i n a ł a w założeniu k o r o n y bardzo rawska drzewka m ó w i ą c już o l u d o w y c h n a z w a c h l u b innych danych, k t ó r e p r z y t e j o k a z j i można b y w y k r y ć . W t a k i c h w y ­ padkach mówi nieczności pomocy się z a z w y c z a j korzystania przy osób n i e o b e z n a n y c h o braku zbieraniu czasu i o ko­ eksponatów dostatecznie z z zagadnie­ n i e m . Dość ł a t w o j e d n a k usunąć t e b r a k i — wystar­ czy wręczyć każdej z osób zbierających eksponaty k a r t k ę z o d p o w i e d n i m i p y t a n i a m i , co u ł a t w i i skróci czas p r z e p r o w a d z e n i a małego wywiadu o przedmio­ t a c h z b i e r a n y c h . W t e n sposób u z y s k a n e d a n e n i e z a w - 125 �sze zresztą znajdą stawianego. najmniej się n a m e t r y c z c e Metryczka przedmiotu w y ­ p o w i n n a posiadać j e d n a k co nazwę ludową p r z e d m i o t u i miejsce pocho­ a n i r z e c z o w y , a n i też s p e c j a l n i e umieszczono d z e n i a o r a z czas w y k o n a n i a (może być w p r z y b l i ż e n i u ) . pują W ekspozycyjny wypadku tryczek nieumieszczenia obowiązują przy przynajmniej eksponatach m e ­ napisy orientacyjne dobrany pod wzglę­ d e m e s t e t y c z n y m . O b o k t k a n i n i luźnych części s t r o j ó w rze g a r n k i i w y c i n a n k i , chociaż d a l e j wystę­ o n e też j a k o zespoły w y o d r ę b n i o n e . T e n nieład m o ż e być w y t ł u m a c z o n y w p e w n e j szczupłością miejsca częściowo mie­ zastosowaniem charakteryzujące g r u p y eksponatów. N a w y s t a w i e t o ­ oprawy maszowskiej Zwłaszcza stoiska i t a b l i c e d y d a k t y c z n e , n i e p r z y s t o ­ niektóre p r z e d m i o t y ( g a r n k i i k i l k a n i n ) n i e posiadały m e t r y c z e k , a czasem t r u d n o b y ł o stwierdzić, k t o n p . d a n y g a r n e k Ekspozycja udanych. wystawy Przede tomaszowskiej wszystkim tka­ nawet n i e należała do konsekwent­ n e g o układu, n i e b y ł t o b o w i e m układ a n i t e r y t o r i a l n y , pozostałej p o w y s t a w i e do rozmiarów sali tomaszowskiej, wrażenie wykonał. n i e miała sowane plastycznej i Należy łódzkiej'. potęgowały przeładowania. podkreślić, z zainteresowaniem że społeczeństwo tomaszowskie przyjęło wystawę s z t u k i l u d o w e j , o c z y m świadczy l i c z n a f r e k w e n c j a już w pierwszym d n i u o t w a r c i a w y s t a w y , zaś obsługujący w y s t a w ę 1 M . Przeździecka: W y s t a w a dowego województwa s z t u k i i rękodzieła l u ­ łódzkiego. „ P o l s k a Sztuka L u ­ sonel M u z e u m Etnograficznego jącym f a c h o w y c h M a r i a Przeździecka V I I I POWOJENNY KONKURS SZOPEK W D n i a 22 g r u d n i a 1953 r . odbył się w K r a k o w i e , w l o ­ k a l u miejskiego M u z e u m Historycznego, V I I I powo­ j e n n y k o n k u r s n a najpiękniejszą szopkę. L i c z b a szopek zgłoszonych n a t e n k o n k u r s była n a j ­ niższą ze w s z y s t k i c h k o n k u r s ó w p o w o j e n n y c h . Z j a ­ w i s k o t o tłumaczy się w , z n a c z n y m s t o p n i u p r z y c z y ­ n a m i natury ekonomicznej. Wykonanie szopki jest p r z e d s i ę w z i ę c i e m k o s z t o w n y m i pochłaniającym dużo czasu. Szopkarz stający d o k o n k u r s u opracowuje swą szopkę z a z w y c z a j k i l k a miesięcy, poświęcając k a ż ­ dą c h w i l ę wolną o d p r a c y z a w o d o w e j ; p o n a d t o p o n o s i 1 1. 126 Fragment szopki z pierwszą odsłoną bajki Misiu n i e r o b i e " . Wyk. A l e k s a n d e r K u d ł e k . KRAKOWIE znaczne koszty, zakupując materiał, zwłaszcza zas b a r w n e m e t a l o w e f o l i e , dosyć t r u d n e d o n a b y c i a . W czasie p i e r w s z y c h p o w o j e n n y c h konkursów, g d y n a g r o d z o n e s z o p k i b y ł y jednocześnie k u p o w a n e p r z e z różne i n s t y t u c j e i muzea, wkład p r a c y włożonej w szop­ k ę opłacał się w y k o n a w c y dosyć d o b r z e . O b e c n i e m u ­ zea s k o m p l e t o w a ł y s w o j e z b i o r y w t y m s t o p n i u , że s z o p e k już n i e kupują, a n i e z b y t w y s o k i e n a g r o d y ( I n a g r o d a w 1953 r . w y n o s i ł a z a l e d w i e 600 zł) s t a n o ­ wią właściwie t y l k o z w r o t wydatków poniesionych p r z v z a k u p i e p o t r z e b n e g o materiału. Po k o n k u r s i e szoókarz s p r z e d a j e s w o j ą szopkę p r y w a t n e m u o d b i o r ­ c y za k i l k a s e t złotych, co s t a n o w i cenę n i e w s p ó ł m i e r ­ n i e niska wobec rzeczywistego wkładu p r a c y w y k o ­ nawcy. D l a t e g o s z o p k a r z e chętniej robią s e r y j n i e m a ł e s z o p e c z k i , k t ó r e s p r z e d a w a n e p o kilkadziesiąt złotych z a ­ pewniają i m zysk znacznie większy. S p r a w a u t r z y m a n i a zamierających t r a d y c j i s z o p k i k r a k o w s k i e j łączy się, o c z y m pisaliśmy już k i l k a k r o t ­ nie, z dostosowaniem j e j f u n k c j i do a k t u a l n y c h potrzeb n o w e j rzeczywistości — p o z w o l i ł o b y t o s z o p k a r z o m w y k o r z y s t a ć w pełni s w e doświadczenia i t a l e n t , a z a ­ r a z e m z a p e w n i ł o b y i m szerszą możność z b y t u szopek. D r o g ą w i o d ą c ą d o t e g o c e l u j e s t d a l s z e zeświecczenie s z o p k i i przekształcenie j e j w k u k i e ł k o w y t e a t r z y k d l a użytku świetlic s z k o l n y c h i p r z e d s z k o l i , t e a t r z y k , w którym n a t l e bajecznej a r c h i t e k t u r y stworzonej orzez szonkarzy — mogłyby same dzieci reżyserować i wystawiać p o p u l a r n e b a j k i , opowiadania i t p Organizatorzy konkursu niejednokrotnie zwracali się w t e j s p r a w i e d o s z o p k a r z y — lecz bez r e z u l t a t u . Z t y m większym zainteresowaniem m u s i m y więc s p o j ­ rzeć n a szopkę, którą w r o k u u b i e g ł y m p r z e d s t a w i ł A l e k s a n d e r K u d ł e k , z d o b y w c a I n a g r o d y z r o k u 1952 ( r y c . 2). S z o p k a j e g o z u m i e s z c z o n y m n a d scenką n a ­ pisem „Krakowski teatrzyk kukiełkowy »Jacuś«" świadczy o pierwszej próbie p r z e m i a n y szopki n a t e ­ a t r z y k d l a dzieci. Por. dane Rok „O per­ zwiedza­ wyjaśnień. d o w a " 1953 n r 3. Ryc. n i e szczędził 1948 1949 1950 1951 1952 1953 statystyczne: Ilość s z o p e k zgłoszonych na konkursach 38 40 26 34 29 21 �Ryc. 2. Szopka krakowska. Aleksander Kudlek (II nagroda) Wyk. Ryc. 3. Wyk. Szopka krakowska. Wacław Morys (I nagroda) A r c h i t e k t u r ą swą n a w i ą z u j e o n a d o f o r m t r a d y ­ c y j n y c h . J e s t t o s z o p k a średniej w i e l k o ś c i (szerokość p o d s t a w y w y n o s i o k . 70 c m ) , j e d n o p i ę t r o w a , o pięciu wieżach, w z o r o w a n y c h n a w a w e l s k i c h . Środkowa — n i e c o w i ę k s z a o d i n n y c h — j e s t w i e r n i e oddaną w i e ­ żą Z y g m u n t o w s k ą . D w i e n i s k i e w i e ż y c z k i , u m i e s z c z o ­ n e między ś r o d k o w a a b o c z n y m i , p r z y p o m i n a j ą kształ­ tem wieżę Srebrnych Dzwonów Część środkową p i e r w s z e g o piętra s t a n o w i m o t y w zaczerpnięty z e l e ­ w a c j i bocznej S u k i e n n i c . Pod a r k a d a m i pierwszego piętra w i d o c z n e są a k t u a l n e hasła: „ Ż ą d a m y p o k o j u n a c a ł y m ś w i e c i e " , „ N i e c h ż y j e przyjaźń p o l s k o - r a d z i e c ­ k a " oraz sztandary biało-czerwony i czerwony P i ę t r o j e s t o d d z i e l o n e o d p a r t e r u balustradą p o m y s ł o ­ w o w y k o n a n ą z t o c z o n y c h k o ł e c z k ó w Podobne b a l u ­ s t r a d y dzielą w i e ż e b o c z n e n a t r z y k o n d y g n a c j e S z o p k a w s w e j g ó r n e j części u t r z y m a n a j e s t w c i e ­ p ł y m t o n i e o p r z e w a d z e k o l o r u złotego. D w i e d o l n e k o n d y g n a c j e w i e ż b o c z n y c h zdobią p o s t a c i e c z e r p a n e z podań k r a k o w s k i c h , j a k L a j k o n i k , T w a r d o w s k i n a Księżycu. D o d e k o r a c j i s z o p k i , poza s t a n i o l e m , p o r a z p i e r w s z y zastosował Kudłek szklane k o r a l i k i , d i a ­ menciki i j e d w a b n y sznur dekoracyjny. Umiejętnie r o z m i e s z c z o n e błyszczące, r ó ż n o k o l o r o w e k o r a l i k i z n a ­ k o m i c i e podkreślają f o r m ę architektoniczną s z o p k i . Z n i c h w kształcie m i s t e r n e j m o z a i k i ułożone sa także p o s t a c i e L a j k o n i k a . N a t o m i a s t postać T w a r d o w s k i e g o , umieszczona n a parterze, jest wycięta z k a r t o n u i p o ­ m a l o w a n a temperą. E f e k t u dopełniają w i t r a ż e w o k ­ nach wież bocznych, m a l o w a n e n a szkle bardzo sta­ rannie. Pomimo wielkiego wysiłku, j a k i Kudłek włożył w swoją szopkę, n i e udało m u się uniknąć p e w n y c h błędów, spośród k t ó r y c h wymienić należy p r z e d e w s z y s t k i m niejednolite p o d względem k o l o r y s t y c z n y m i f a k t u r o w y m t r a k t o w a n i e całości. P o d c z a s g d y górna część s z o p k i była u t r z y m a n a , j a k w i e m y , w k o l o r z e złota i o z d o b i o n a s e t k a m i m i g o c z ą c y c h w ś w i e t l e k o l o ­ r o w y c h szkiełek, w części d o l n e j n a p l a n p i e r w s z y w y ­ b i j a się c z a r n a p l a m a k u r t y n y , o z d o b i o n a n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą girlandą róż, o r a z wykonane temperą m a t o w e m a l a t u r y , p r z e d s t a w i a j ą c e T w a r d o w ­ s k i e g o n a t l e n i e b a , p o m a l o w a n e g o farbą niebieską D o l n a część s z o p k i m a r ó w n i e ż p e w n e b ł ę d y a r c h i ­ t e k t o n i c z n e — j e s t m i a n o w i c i e z b y t l e k k a i za m a ł o r o z b u d o w a n a w s t o s u n k u d o części górnych. Ryc. Wyk. 4. Szopka krakowska. Franciszek Tarnowski (I nagroda). T e w ł a ś n i e niedociągnięcia s p o w o d o w a ł y , że K u d ł e k , należący dziś d o g r u p y n a j z d o l n i e j s z y c h k r a k o w s k i c h s z o p k a r z y , musiał z a d o w o l i ć się n a o b e c n y m k o n k u r ­ sie I I nagrodą. D l a t e a t r z y k u swego, który o d i m i e n i a s y n k a a u t o r a n o s i n a z w ę „ J a c u ś " , K u d ł e k napisał k r ó t k ą sztuczkę w t r z e c h odsłonach „ O M i s i u n i e r o b i e " . T r e ś ć j e j j e s t b a r d z o p r o s t a . M i ś b u d z i się w y g ł o d n i a ł y ze s n u z i m o ­ w e g o i cieszy się, że będzie m ó g ł podbierać miód pszczołom: W r e s z c i e skończył się s e n z i m o w y , M o ż n a odetchnąć p o w i e t r z e m t r o c h y , Już k w i a t u s z k i , j a k w i d z ę , z a k w i t a ł y , G ł u p i e pszczoły m o c r o b o t y będą miały. W y p r a w a M i s i a d o d z i u p l i , g d z i e mieści się r ó j , k o ń ­ czy się n i e p o w o d z e n i e m . P s z c z o ł y pokąsały r a b u s i a , który obolały i spuchnięty l e ż y w łóżku. D z i ę k i p o m o ­ c y d o k t o r a Z i ó ł k o , leczącego c h o r e g o z a s t r z y k a m i , M i ś p r z y c h o d z i d o z d r o w i a , a l e z a r z e k a się, że już n i g d y nie będzie „bumelantem", żyjącym z cudzej p r a c y . Pszczoły, litując się n a d c i e r p i ą c y m M i s i e m i w z r u ­ szone j e g o obietnicą p o p r a w y , przynoszą m u s a m e m i ó d w słoiku. T r e ś ć s z t u k i , zakończonej m o r a ł e m , n a w i ą ­ z u j e d o l i c z n y c h o p o w i a d a ń d l a d z i e c i , w f o r m i e zaś, zwłaszcza w „kalwaryjskim" sposobie rymowania z n a j d u j e m y e c h a d a w n y c h tekstów s z o p k o w y c h . Z d w u w y m i e n i o n y c h d e k o r a c j i , które wykonał K u ­ dłek d o s z o p k i , j e d n a ( r y c . 1) p r z e d s t a w i a p o k ó j M i s i a i k r a j o b r a z , d r u g a ł ą k ę n a t l e gór, ze s t a r y m w y p r ó c h niałym d r z e w e m n a p i e r w s z y m p l a n i e . D e k o r a c j e , w y ­ k o n a n e b a r d z o umiejętnie, p r z y p o m i n a j ą m o d e l e sce­ n o g r a f i c z n e , mają j e d n a k tę zasadniczą w a d ę , że c h a ­ r a k t e r e m s w y m zupełnie odbiegają o d zewnętrznej o p r a w y t e a t r z y k u — o d s z o p k i . P r z e p r o w a d z o n a próba zastąpienia t y c h s k o m p l i k o w a n y c h d e k o r a c j i płaskim tłem w y m a l o w a n y m ręką d z i e c k a , dała już l e p s z e r e ­ z u l t a t y N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i że K u d ł e k w s w y c h d a l s z y c h p r a c a c h n a d t e a t r z y k e m k u k i e ł k o w y m i tę trudność zdoła z c z a s e m p r z e z w y c i ę ż y ć . Jeśli t a k w i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c i l i ś m y n a o m a w i a ­ nie „teatrzyku kukiełkowego", to m a to swoje uzasad­ n i e n i e . P o k i l k u l a t a c h o c z e k i w a n i a została d o k o n a n a p i e r w s z a próba zupełnego zeświecczenia s z o p k i i d o ­ s t o s o w a n i a j e j d o p o t r z e b t e a t r z y k u dziecięcego. P r ó ­ ba t a n i e osiągnęła jeszcze p e ł n e g o wyniku. Przed u z d o l n i o n y m szopkarzem k r a k o w s k i m stoi ważne za- 127 �d a n i e n a przyszłość dalsza rozbudowa architektury szopki, umożliwienie kukiełkom większej s w o b o d y r u ­ c h u (obecnie mogą się one poruszać t y l k o w obrębie scenki), przygotowanie nowego typu dekoracji dosto­ s o w a n y c h do w y g l ą d u szopki, a możliwych do w y k o ­ n a n i a p r z e z dzieci, w r e s z c i e o p r a c o w a n i e z e s t a w u t y ­ p o w y c h kukiełek, które d z i e c i mogłyby ubierać w s p o ­ sób zgodny z treścią różnych reżyserowanych p r z e z siebie b a j e k i opowiadań. Próby przeprowadzone n a scenie „Krakowskiego t e a t r z y k u kukiełkowego » J a c u ś « " wykazały, że d z i e c i niesłychanie s z y b k o zapoznają się z a r k a n a m i n i e ­ s k o m p l i k o w a n e j reżyserii kukiełkowej i b a w i ą się t e ­ atrzykiem znakomicie. Jeżeli wysiłek podjęty p r z e z k r a k o w s k i e g o s z o p k a r z a n i e m a rozpłynąć się w próżni, należałoby z a a p e ­ lować do kierowników p r z e d s z k o l i i świetlic dziecię­ c y c h , a b y się jego t e a t r z y k i e m bliżej z a i n t e r e s o w a l i . I n n e s z o p k i zgłoszone n a ostatni k o n k u r s n i e w i e l e odbiegały od t y c h , które widzieliśmy n a p o p r z e d n i c h k o n k u r s a c h — poziom był wyrównany, przewaga szopek średniej wielkości, f o r m y t r a d y c y j n e , oparte n a elementach architektury krakowskiej. D w i e pierwsze nagrody przyznano Wacławowi Morysowi, zdobywcy I I n a g r o d y w 1952 г., i F r a n c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u , który po d w u l e t n i e j p r z e r w i e znów stanął do k o n ­ kursu. S z o p k a w y k o n a n a p r z e z M o r y s a ( r y c . 3), jednopię­ t r o w a , o t r z e c h wieżach, z których boczne w z o r o w a n e są n a wieży Z y g m u n t o w s k i e j , p o s i a d a część frontową opartą n a m o t y w a c h zaczerpniętych z S u k i e n n i c . P o d ­ stawę s z o p k i stanowią m u r y o b r o n n e W a w e l u , z w n ę ­ k a m i , w których u m i e s z c z o n e są h e r b y Krakowa. Szopka Morysa jest bardzo kolorowa, w y k l e j o n a b a r w ­ n y m i błyszczącymi foliami. N i e s p o d z i e w a n y kontrast Fotografował stanowią wieże boczne w y k l e j o n e j e d n o l i c i e c z e r w o ­ n y m papierem. ' Szopka F r a n c i s z k a Tarnowskiego (ryc. 4) jest śred­ n i e j wielkości i m a pięć wież.JSzopka t a b a r d z o p r z y ­ p o m i n a s w y m kształtem i układem szopkę tego a u l o r a z 1948 г., znajdującą się w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w Krakowie. P e w n a j e d n a k różnica między o w y m i s z o p k a m i p o l e g a n a t y m , że wieże b o c z n e n o w e j , n a ­ wiązujące do wyższej wieży kościoła M a r i a c k i e g o , p o ­ siadają dookoła — z a m i a s t małych wieżyczek — s t r z e ­ liste dwuspadowe daszki. Szopka Tarnowskiego, w y ­ k o n a n a b a r d z o p r e c y z y j n i e , w y k l e j o n a j e s t błyszczą­ cymi foliami w kolorach pastelowych. P r z y k r y d y ­ sonans stanowi jedynie czerwona p l a m a dachu, w y ­ pełniającego przestrzeń między wieżami, oklejona zwykłym c z e r w o n y m p a p i e r e m z Ы а Т у т n a d r u k i e m , mającym imitować dachówkę. P a r t e r od piętra o d ­ g r o d z o n y j e s t ażurową balustradą. Drugie nagrody oprócz A l e k s a n d r a K u d ł e k a — otrzymali Tadeusz R u t a i Antoni Wojciechowski. S z o p k a R u t y j e s t s t o s u n k o w o większa o d p o z o s t a ­ łych, m a 2 piętra i 7 wież. W o j c i e c h o w s k i przedstawił szopkę n i e różniącą się w i e l e od t y c h , j a k i e robił w l a ­ tach poprzednich. T r z y trzecie nagrody u z y s k a l i — nestor k r a k o w s k i c h szopkarzy, m u r a r z Stefan Mitka, oraz A d a m D u d z i k i Ryszard Kijak. W porównaniu z l a t a m i ubiegłymi zauważyć można było n a o s t a t n i m k o n k u r s i e częste w y k o r z y s t y w a n i e k r a k o w s k i c h elementów architektonicznych, czerpa­ n y c h z W a w e l u (np. zakończenie wież), S u k i e n n i c ( a t t y k a , e l e w a c j a boczna), c o r a z m n i e j n a t o m i a s t w i d u j e się elementów g o t y c k i c h , zwłaszcza zaś d a w n i e j chęt­ n i e naśladowanego gotyckiego zakończenia wieży k o ś ­ cioła M a r i a c k i e g o . - Roman Reinfuss. Stołeczne Z a k ł a d y G r a f i c z n e N r 1. W a r s z a w a , Wiślana 6. Z a m . 900. P a p . i l u s t r a e . k l . Ш 100 g : A l f k a r t o n biały V k l . 100 g B I . N a k ł a d 3 000 egz. 5-B-16084. K l i s z e w y k o n a ł a D r u k a r n i a A k c y d e n s o w e , W a r s z a w a , T a m k a 3. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53a232c27c7992896e97080d0005a79b.pdf 180892f79afffc9d085a2077f2bfb1a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4264 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3974 Title A name given to the resource Obrady etnografów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.59 Creator An entity primarily responsible for making the resource A.K. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text St. A. P. Okladnikow, Buriet' nowaja paleoliticzeskaja stojanka na Angarie, Sowietskaja archeologija, t. V, str. 292. ' ) St. np. u I . Kjun, Iskusstwo pierwobytnych na­ rodów, M. L . , 1933, tabl. 10, rys. 21. - ) St. A. P. Okladnikow, Nieoliticzeskije pamiatniki, как istoczniki po etogonii Sibiri i Dalniego Wostoka, Kratkije Soobszczenija, U M K , t. I X , 1941, str. 9—11. " 0 Twierdzenie autorki, że w górnym paleolicie nie było jeszcze szytej odzieży, jest kwestią sporną, a po­ dane argumenty nie są wystarczająco przekonywujące. Zagadnienie to jest w toku dalszych badań Cprzypisek Redakcji Sowietskoj Etnografiji). -'0 St. W. Kohler, Issliedowanije intiellekta czełowiekoobraznych obiezjan, 1930, str. 73. - ) St. A. R. Wallace, Małajskij archipielag, SPb, 1872, str. 56—57 i 65. 2K) St. W. K . Arsenjew, Diersu Uzała, M. L . , str. 49—52. ) G. Stanley, Obitatieli liesow centralnoj Afriki, zb. Afrika, 1905, str. 322—328. '>) A l . Ostrogorski, Narody ziemli, Spb, t. I I , str. 132. i ) Zb. Afrika, fotografia na str. 324. ' ) N. N. Mikłucho-Makłaj, Putieszestwija. M. L . , 1940, t. I, str. 275. 2X 1 r 7 2!> a : f ;l 2 OBRADY !;! • ) St. A. W. Arcichowski, Wwiedienije w archeołogiju, M., 1947, str. 9, 12 i dalsze. W. I . Rawdonikas, Istorija pierwobytnogo obszczestwa, b., 1939, str. 180. :'>) P. P. Jefimienko, patrz jak wyżej, str. 280. S. A. Siemienow, Kostjanyje razbilniki iz Rodanowa gorodiszcza, Kratkije soobszczenija, U M K , X V , 1947, str. 141. ") Ob. jak wyżej, str. 138. ) Ob. jak wyżej, str. 142. "») Jak już nadmienialiśmy, argumentacja autorki nie zawsze jest przekonywująca. Myśliwy pierwotny mógł wycinać rzemienie, chociaż nie proste, mógł tak­ że nacierać je i zmiękczać. Poza tym dla zawiązywa­ nia mogły służyć wąskie paski skóry, zdjęte z łap zwierząt. Mimo jednak tych zastrzeżeń zasadnicza kon­ cepcja autorki pozostaje nadzwyczaj interesująca (przypisek Redakcji Sow. Eetn.) i") St. A. I . Mazafowicz, Istoriczeskaja gieołogija, M. L . , 1937, str. 388, 389, 391. " ) St. Darwin, Putieszestwije naturalista wokrug swieta, M. L . , 1941, str. 183. '-0 G. Pietrow, Nowo je podtwierżdenije tieorii E n ­ gelsa o proischożdienii czełowieka, Wiestnik znanija, 1936, nr 4, str. 260. >") P. P. Jefimienko, patrz jak wyżej, str. 170. г :! : K 4 ETNOGRAFÓW Zarząd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zor­ ganizował w Krakowie w dniach 17—19 lutego br. wspólną naradę wszystkich etnografów, zespolonych w tymże Towarzystwie, reprezentujących zarówno uni­ wersytety, instytuty badawcze, muzea, jak też pra­ cowników terenowych, a poczęści także przedstawi­ cieli pokrewnych dyscyplin naukowych. Celem narady było przygotowanie materiałów dotyczących etnogra­ fii dla Kongresu Nauki Polskiej oraz wytyczenie pla­ nu pracy Towarzystwa. Wprowadzeniem w obrady był zagajający referat prof. К. Moszyńskiego, poświęcony określeniu przedmiotu, celu i zakresu etnografii. W dalszym ciągu obrad, w ocenie dotychczasowego dorobku etnografii polskiej wyróżniono w dyskusji kilka okresów, w których tendencje postępowe w etno­ grafii narastały w zależności od zmieniających się wa­ runków gospodarczo - społecznych. Uczestnicy obrad ustosunkowali się krytycznie do dotychczasowych róż­ nych metod i kierunków, reprezentowanych również w nauce polskiej, stając na stanowisku metodycznym reprezentowanym przez materializm dialektyczny i hi­ storyczny. Potępiono silnie tendencje tzw. obiektywne i nie wią­ zanie nauki z życiem okresu międzywojennego, pod­ kreślając zarazem wartość niektórych powstałych w tym okresie materiałów opisowych i prac systematy­ zujących o porównawczo - syntetycznym charakterze. W okresie powojennym zanotowano coraz żywsze za­ interesowanie potrzebami życia praktycznego, jak rów. nież zagadnieniami metodologicznymi oraz organizo­ wanie pracy zespołowej. W ciągu narad podniesiono specjalnie zasługi na tym polu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które skupiając w okresie powojen­ nym wszystkich czynnych pracowników w zakresie et­ nografii, już na zjeździe naukowym odbytym w Toru­ niu w 1949 roku, ustaliło wytyczne metodologiczne i swój sześcioletni plan pracy badawczej i wydawni­ czej. Dziś praca etnografa ma iść w trzech kierunkach: 1. badań etnograficzno - historycznych, 2. badania współcześnie istniejących reliktów kultury epok minio­ nych, 3. badania współczesnych przeobrażeń i współ­ czesnej kultury mas pracujących, oraz tworzenia się nowej kultury socjalistycznej. Specjalnie silny nacisk położony został na te działy kultury ludowej, które najściślej wiążą się z potrzebami budownictwa socja­ listycznego i których przebadanie może dać w wyni­ ku pomoc przy planowaniu i organizowaniu nowego życia. W dyskusji poruszono również badanie sztuki ludowej, które w szerokim zakresie organizuje ostat­ nio P a ń s t w o w y Instytut Sztuki. Doceniając dużą do­ niosłość badań prowadzonych przez instytuty specjal­ ne, podkreślono jednak silnie wzajemną łączność wszy­ stkich działów kultury, oraz konieczność badania każ­ dego wycinka na tle całości życia, w jego gospodar­ czych i społecznych uwarunkowaniach. Przeciwstawio­ no się projektom rozbicia etnografii na szereg odręb­ nych działów i wysunięto zgodnie postulat utrzymania, w przyszłej organizacji nauki polskiej, instytucji cen­ tralnej, łączącej wszystkie działy etnografii i wszyst­ kich pracowników, badających poszczególne zagadnie­ nia etnograficzne. A. K. 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/263b2e86e2fa943ce0ef1eda0e232f70.pdf 8248a58f1366df0ca8427df843d94aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4265 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3975 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.60-67 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KURSY MALOWANIA ORRAZÓW NA SZKLE ROMAN Ryc. 1. K. Duda l. 11 i S. Sieczka l. 14 najzdolniejsi uczestnicy kursu malowania obrazów na szkle odby­ wającego się w Maniowach, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss. 1951 r. Z inicjatywy Departamentu Twórczości Artystycznej Ministerstwa Kultury i Sztuki, przy współudziale Wy­ działu Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie zorganizowane zostały na terenie powiatu no­ wotarskiego 3 kursy, których celem było zapoznanie ludowych artystów góralskich z zapomnianą już dziś techniką malowania na szkle i wyłowienie nowych ma­ larskich talentów. Kursy prowadziła znana malarka podhalańska He­ lena Rój-Kozłowska, której obrazy malowane na szkle wystawiane były na licznych pokazach sztuki ludowej Jako miejsca, gdzie kursy miały się odbyć wybrano trzy wsie położone w północno-wschodniej części po­ wiatu nowotarskiego a mianowicie: Dębno, Szlembark i Maniowy. W czasie kiedy kurs odbywał się w Maniowach, ko­ rzystając z zaproszenia ref. Wydziału Kultury i Sztu­ ki w Krakowie Ob. Bieszczanina miałem możność za­ poznania się ze sposobem prowadzenia nauczania, a po części i z wynikami. W opuszczonej chałupie góralskiej, dobrze ogrzanej, urządzonej prowizorycznie sprzętami wypożyczonymi 60 REINFUSS z przedszkola, siedziała gromadka chłopców nachylo­ nych nad stołem zasłanym papierami, kawałkami szyb i słoiczkami z farbą. Jedni z nich rysowali na papie­ rze podkłady, inni ze sporządzonych przez siebie pod­ kładów przenosili konturowy rysunek na szybę, lub uważnie zakładali kolorem partie rysunku uwidocznio­ nego na szkle. Dookoła stołu krążyła Rój-Kozłowska przyglądając się uważnie pracom swych wychowan­ ków. Zasadniczo starała się swym uczniom zostawiać możliwie największą swobodę, ograniczając się jedynie do uwag technicznych. Niemniej jednak, w niektórych wypadkach pomoc jej okazywała się niekiedy potrzeb­ na. Właśnie zgłosił się nowy uczeń, chłopiec lat około 12. Dostał ołówek i papier z poleceniem skomponowa­ nia projektu obrazka. Chłopiec nie może się zdecydo­ wać, rysuje góry, przekreśla je i zaczyna rysować ko­ ściół, ale po chwili przerywa tę pracę i patrzy przed siebie niezdecydowany, nie może wybrać tematu. R ó j Kozłowska wdaje się z nim w krótką rozmowę, po pa­ ru minutach chłopiec już wie, że tematem projektu może być nie tylko kościół czy góry, ale także np. co­ dzienna praca. Zabiera się więc żywo do rysowania i po chwili na papierze ukazuje się scena dojenia owiec. Chłopcy malują swe prace posługując się materia­ łem dostarczonym w całości przez organizatorów kur­ su. Malują farbami temperowymi ręcznie na miejscu przez Rój-Kozłowską ucieranymi. Zastosowanie farb temperowych jest pewnego rodzaju uproszczeniem, wiemy bowiem, że w dawnych obrazach ludowych naj­ częściej używane były farby rozrabiane z pokostem, te jednak nie dałyby się na kursie zastosować z powodu zbyt powolnego wysychania. Nauka na kursie odbywa się od rana do zmroku, gdyż część dzieci uczęszcza do szkoły rano, a część po południu. W dniu, w którym odwiedziliśmy Maniowy, prócz prac znajdujących się na warsztacie, widzieć już moż­ na było kilka robót całkowicie wykończonych. �Tematyka tych prac jest dosyć różnorodna, Spotyka­ my wśród nich bacę z owcami na hali, odbudowę War­ szawy w naiwnej interpretacji dziecka, które nigdy Warszawy nie widziało (ryc. 3), pustelnika pieniń­ skiego (ryc. 2), sceny przedstawiające pracę codzien­ ną, czy obrazy z życia zbójników (ryc. 4). Poza jed­ nym wypadkiem, jawnie zresztą inspirowanym przez Rój-Kozłowską, gdzie 12-letni Kazimierz Duda nama­ lował zbójników (ryc. 5) w ujęciu powtórzonym z ob­ razów janosikowych przechowywanych w zakopiań­ skim Muzeum, reszta prac ani w tematyce, ani w for­ mie nie nawiązuje do dawnych góralskich obrazów na szkle malowanych. Nić tradycji między dawnymi obrazami na szkle a tymi, które powstają dziś na omawianych kursach nie została nawiązana. Nic zresztą w tym nie ma dziwnego, skoro uświadomimy sobie, że w kursach bio­ rą udział prawie wyłącznie dzieci (ryc. 1), których większość nigdy obrazu na szkle nie widziała. W ta­ kich warunkach nie może być mowy o kontynuowaniu i rozwijaniu zamarłego (przed niemal 100 laty) ma­ larstwa tradycyjnego. Ryc. 2. Pustelnia w Pieninach, obraz na szkle 20x18 cm, mai. Józef Sekuła, Maniowy. Fot. R. Reinfuss. Zresztą gdyby nawet tego rodzaju próby zostały na szeroką skalę podjęte, wynik ich byłby prawdopodobnie z góry przesądzony. Nowa bowiem produkcja „sta­ rych" obrazów raziłaby swą nieszczerością, sztuczno­ ścią i nasuwałaby takie same zastrzeżenia jakie przy­ chodzą na myśl podczas oglądania obrazu K a z k a Du­ dy, powtarzającego mechanicznie motyw janosikowy. Wspomniany wyżej brak ciągłości powiązań między tradycyjną sztuką podhalańską a dzisiejszym malar­ stwem uprawianym przez młodzież na kursach powo­ duje, że twórczość tę trudno jest uważać za sztukę w sensie ścisłym „ludową". Jest to raczej sztuka dziec­ ka i to dziecka słabo już zżytego z tradycyjną kulturą swojej grupy. Młodzi malarze w małym stopniu są „Góralami". Zainteresowania ich kierują się raczej ku współczesności i ku przyszłości, dlatego w twórczości ich trudno byłoby doszukiwać się choćby tylko wpły­ wów dawnej podhalańskiej sztuki ludowej. Kursy w Dębnie, Szlembarku i Maniowach nie były więc reaktywowaniem tradycyjnego ludowego malar­ stwa podhalańskiego na szkle, niemniej był to nie­ zwykle ciekawy eksperyment, dający przegląd możli­ wości malarskich młodzieży góralskiej i sposobność wyselekcjonowania jednostek utalentowanych. Oceniając wynik kursów pod tym właśnie kątem wi­ dzenia należy podkreślić ich pozytywne znaczenie. Nie­ wątpliwie spośród 28 chłopców i dziewcząt, uczęszcza­ jących na kursy we wszystkich trzech wsiach, da się wydzielić grupę bardziej utalentowanych. Według in­ formacji Rój-Kozłowskiej w Szlembarku do tej grupy zaliczyć można Wincentego Harendzę (1. 14), Czesła­ wa Budzą (1. 15), Ludwika Szlembarskiego (1. 12), w Dębnie Franciszka Jonasa (1. 15) (.krewniaka ludo­ wego rzeźbiarza), Jana Głodka (1. 15), w Maniowach Stanisława Sieczkę (1. 14), Kazimierza Dudę (1. 11) i syna miejscowej nauczycielki Andrzeja Paszkowskie­ go. Wymienieni tu chłopcy wykazali duże zaintereso­ wanie w kierunku malarstwa na szkle i talent. Nasu­ wa się teraz pytanie czy i w jaki sposób nabyta na Ryc. 4. „Zbójnicy idą wyrabować zamek w Czorszty­ nie", obraz na szkle, 16 r 11 cm, mai. Kazimierz Duda l. 11 Maniowy. Fot. R. Reinfuss. Ы �kursach umiejętność zostanie w przyszłości przez tych młodocianych malarzy zużytkowana. Znając upodoba­ nia artystyczne współczesnej wsi góralskiej wątpię aże­ by prymitywne malatury naszych kursistów mogły znaleść się kiedyś na ścianach izb wiejskich. Jakież więc będą dalsze losy produkcji artystycznej świeżo wyszkolonych malarzy ? Gdzie znajdą one odbiorców ? Skoro na wieś w tym względzie liczyć nie można, po­ zostaje miasto, ale i ta sprawa nie wydaje się taka całkiem prosta. Do niedawna artysta wiejski sprze­ dawał swe wyroby w mieście, gdzie nabywali je róż­ ni zbieracze, wśród których nie brakowało również zwykłych snobów rozpływających się w płytkich po­ chwałach ludowego prymitywu. Obecnie stosunek do tych zagadnień uległ zasadniczej zmianie. Dziś arty­ sta nie pracuje już dla zadowolenia prawdziwych czy udanych potrzeb garstki (przypadkowych odbiorców lecz na zamówienie społeczne szerokich mas. I teraz właśnie należałoby gruntownie przedyskutować na­ suwające się pytanie: czy i w jakiej mierze twórczość artystyczna w rodzaju omawianych tu obrazów na szkle odpowiada zamówieniu społecznemu chwili obecnej. R y c . 5. Jan osikowa banda, obraz na szkle 31 x 32 cm. Mai. Kazimierz Duda l. 11 Maniowy. Fot. R. Reinfuss. RUDOLF BEDNARIK Ludove nahrobniky na Slovensku Turc. sv. Martin 1949 Wyd. Matica Slovenska str. 113, 33 rysunki, L X X I I tablice na kredowym papierze. Pracę swą o ludowych nagrobkach na Słowacji roz­ poczyna autor od przedstawienia w skrócie wierzeń ludu słowackiego związanych ze śmiercią i dawnych form grzebania. Jeszcze w X V I I I w. notują źródła hi­ storyczne wypadki kar pieniężnych nakładanych na chłopów, którzy pomijając formę pogrzebu chrześci­ jańskiego grzebali swych zmarłych wprost pod drze­ wami, śladem tego zwyczaju jest późniejsze sadzenie drzew na grobach, co łączy się z rozpowszechnioną u ludu wiarą, że dusza zmarłego znajdzie w drzewie swą trwałą siedzibę. Na drzewie siadają nosiciele dusz •— ptaki. Drzewa zasadzone na grobie jako miejsca schronienia dla duszy były równocześnie najpierwot­ niejszymi nagrobkami. Inne formy oznaczania grobów w postaci domków, słupów, krzyżów itp., były w isto­ cie formami wtórnymi zastępującymi owo drzewo i też służyły jako siedlisko dla duszy zmarłego. Niekiedy drewnianemu pomnikowi stawianemu nad grobem na­ daje się nawet kształty ludzkie, co uzmysławiać ma opiekuńczego ducha zmarłego przodka. Zdeformowane nagrobki człeko-kształtne przybrały postać słupków przypominając kształtem niektóre „pazdury" z da­ chów podhalańskich. Nagrobki te posiadają często wy­ 62 ryte na s .vej powierzchni znaki magiczne i apotropeiczne. Krzyż jako symbol przyjęty przez chrześcijań­ stwo zjawiając się na cmentarzach słowackich już w pierwszycń wiekach po przyjęciu chrześcijaństwa miał na celu usunięcie z tych miejsc resztek pogańskiego kultu przodków. Od czasów baroku, krzyże bywają pięknie zdobione i zaopatrywane w symbole czerpane z wierzeń chrześcijańskich. Starsze przedchrześcijań­ skie znaki i symbole utrzymują się nadal na słupkowatych pomnikach nagrobnych wykonanych bądź z drzewa bądź kutych w kamieniu, które według auto­ ra są naśladownictwem drewnianych. W pracy swej autor stara się przeciwstawić poglą­ dom niektórych autorów, dopatrujących się w słup­ kowych nagrobkach słowackich wpływów obcych, madziarskich czy tureckich. Posługując się rozległym materiałem czerpanym z etnografii słowiańskiej udawadnia, że opisywne przez niego formy nagrobków (z wyjątkiem oczywiście krzyża) są zabytkami rodzi­ mymi, wiążącymi się ściśle z wierzeniami dawnych Słowian, rozwiniętymi na tle ogólnego podłoża indoeuropejskiego. R. Reinfuss �MELODIE TANECZNE POWIŚLA Zebra) i objaśnieniem zaopatrzył Chorosiński Jan. Przedmowę napisał prof. dr. Adolf Chybiński. Kraków 1949. P W M . Str. 88 + 1 mapka. Okładka i rysunki M. Makarewicz. Zbiór ten ma wprowadzić czytelnika w świat ta­ necznych melodii ludowych części woj. kieleckiego i niewielkiego skrawka woj. lubelskiego na przestrzeni biegu Wisły od Tarnobrzegu przez Sandomierz, Puła­ wy pod Dęblin po Kozienice czyli w teren zwany przez jego mieszkańców „Powiślem". Uderzającą, jednak większość melodii zebrał autor z powiatu iłżyckiego, co stanowi uderzającą dysproporcję w stosunku do ilo­ ści przykładów z powiatów pozostałych (na 125 poda­ nych melodii — 93 pochodzi z pow. Iłża). Zbioru więc nie można pojmować jako zobrazowanie całego oma­ wianego regionu. Ponieważ jednak Jan Chorosiński gromadzi melodie ludowe interesujących go okolic od lat kilkunastu — można się spodziewać, że posiada on w swoich tekach równie liczny materiał z pozostałych powiatów „Powiśla" i ujawni go w dalszych zapowie­ dzianych wydawnictwach. Dyspozycja pracy przemyślana, podział materiału - przejrzysty, poruszone zagadnienia i obserwacje — liczne. Trafny tytuł dał autor swojemu zbiorkowi: „Melodie taneczne" a nie „Tańce". Temat „Tańce" w y m a g a ł b y od autora sklasyfikowania typów tanecz­ nych i pod względem muzycznym i choreograficznym. Tytuł „Melodie taneczne" uwolnił autora od tych obo­ wiązków. T y m niemniej Jan Chorosiński omawia po­ szczególne „grupy tańców" i wylicza ich 15. Rozdrob­ nienie to ma swe uzasadnienie w czysto praktycznym zastosowaniu tańców i w okolicznościach w jakich ta­ niec jest wykonywany. Stąd owe „flisackie", „leśnioki", „kopanioki" itd. W rzeczywistości zaś nie są to pod względem muzycznym osobne grupy tańców — lecz wszystkie one stanowią jedną grupę, jeden typ melodii tanecznej, mianowicie typ oberka. I przede wszystkim to właśnie należało — przy dość szeroko potraktowanym omówieniu tańców — podkreślić. Po przeanalizowaniu zbiorku okazuje się bowiem, że jest w nim nie 15 grup tańców lecz 7: oberki, „stare tańce", marsze, walczyki, poleczki i dwie grupy niesklasyfikowane przez autora a umieszczone w innych grupach -— polonezy i kra­ kowiaki. Tak więc ta czysto użytkowa podstawa po­ działu, bez jednoczesnego zwrócenia uwagi na stronę muzyczną, wprowadza nieobeznanego czytelnika w błęd­ ne przeświadczenie, że na „Powiślu" istnieje taka mno­ gość typów tanecznych. Wszak w innych regionach Polski oberek ujawnia się również pod różnymi nazwa­ mi (w Lubelskim — „majdaniak", w Rzeszowskim — „chaciok" itp.) nie mówiąc już o tym (co zresztą autor zaobserwował też na swoim terenie) — że melodie taneczne otrzymują często nazwy od imion lub nazwisk znakomitszych intrumentalistów, którzy je ze specjal­ nym ulubieniem grywali (np. „jastkowiak", „paster­ nak" itp.) co nie znaczy bynajmniej, by miał to być jakiś odrębny typ tańca. Tak też i tutaj niemal wszyst­ kie melodie taneczne, zaklasyfikowane przez autora do 10-ciu grup, stanowią jeden zasadniczy typ ludowego oberka. — W dalszej grupie „stare tańce" znajdujemy powszechne i znane w innych regionach tańce — zabawy jak „mietlorz" „smit" (w Wielkopolsce czy Opoczyń­ skim -— „kowal"), popularny „gołąbek", „foter" („ojciec") itd. Nazwa „stare tańce" uzasadniona tu jest widocznie cytatem wziętym z ust ludu, w rzeczy­ wistości jeśli idzie o wartości melodyczne i rytmiczne tej grupy — to przymiotnik „stare" jest tu mniej uza­ sadniony, a należy się on właśnie owym „okrąglokom", „powiślokom", „węglorzom" itp. Najmniejsze wartości etnograficzno-muzyczne wykazuje grupa „walczyków", w której łatwo dopatrzyć się powiązań z innymi regio­ nami Polski (nr 114, 118) oraz reminiscencji z przeminionego repertuaru muzyki lekkiej (nr 117). Nato­ miast piękny okaz ludowego walca umieścił autor w grupie „oczepinowych" (nr 74) pod nagłówkiem „chodzony". W grupie „marszów" melodyka ludowa również nie wypowiedziała się bogato, co zresztą za­ obserwować można i w innych regionach Polski. W grupie tej autor zasugerowany przeświadczeniem, że marsze muszą być napisane w takcie parzystym, wkleszczył w ramy 2ji melodię „oczepionego chodzonego" (nr 112), który jest wyraźnie na 3/4 i w 3^4 powinien być zapisany. W grupie „poleczki" doszło do w i ę k s z e ­ go zamieszania: na cztery zamieszczone polki pierwsza (nr 122) jest typowym krakowiakiem (znanym zresztą szeroko w całym Rzeszowskim), dwa następne numery to bardzo silnie, że się tak wyrażę „zkrakowiaczone" polki, a dopiero ostatni numer grupy (nr 125) jest właściwą polką, nie nasuwającą żadnych podejrzeń. W grupie „weselne i obrzędowe" znajdują się bardzo piękne a niesklasyfikowane przez autora okazy polone­ za (nr 75, 77). W samym omówieniu i objaśnieniach podszedł Choro­ siński do ludowego materiału muzycznego w sposób bardzo słuszny i rozumny, mianowicie od strony jego związku z życiem i warunkami życia. Zapatrzony w ideę takiego podejścia stara się autor podciągnąć pod nią cechy i wartości melodyczne tańców. W niejednym przypadku operacje te są wyraźnie sztuczne i nie można się oprzeć wrażeniu, że te brzmiące przykłady siłą zo­ stały wciągnięte pod linię takiego wytłumaczenia. Tym więcej, że autor sam wpada z sobą w sprzeczność, bo okazuje się, że te same melodie, które określa i uza­ sadnia jako — można powiedzieć — „zawodowe", a więc właśnie owe „leśnioki" czy „kopanioki", grane i tańczone w specjalnych i określonych okolicznościach łącznie z pracą zawodową, mają zastosowanie jako melodie taneczne na weselach czyli są zwykłymi ober­ kami tak samo chętnie tańczonymi na weselach jak i np. na porębie. Nie wyszliśmy jeszcze z tego okresu, w którym o muzyce ludowej pisze się frazesami, poetyzując, ślady 65 �tej maniery widoczne są jeszcze i u Chorosińskiego, trzeba jednak z góry zaznaczyć, że są one u niego zrównoważone rzetelnymi i treściwymi spostrzeżeniami poczynionymi w terenie zwłaszcza odnośnie kapel daw­ nych i dzisiejszych oraz praktyki instrumentalnej. Spo­ strzeżenia te nadają omawianej pracy dużą wartość. Zapis nutowy Chorosińskiego dobry i przekonywujący posiada cechy „porządnej roboty". Zapis wystarczający jest dla użytku praktyki muzycznej, wystarczy też kompozytorowi pragnącemu zaznajomić się z melodyką ludową regionu, odda usługi ruchowi amatorskiemu pragnącemu go zużyć do swoich celów. Rozmach melo­ dyczny skrzypków kieleckich każe przypuszczać, że powtórki melodii nie przebiegają u nich w sposób iden­ tyczny jak to podaje zapis, zrozumiałe jednak, że za­ pisanie tego w terenie, bez oparcia o nagranie, jest w większości przypadków niewykonalne. N a specjalnie dodatnie podkreślenie zasługuje w notacji Chorosiń­ skiego fakt, że podał on za pomocą metronomu tempo melodii, co w ogóle — a w tańcach w szczególności — ma znaczenie decydujące i pozwala na scharakteryzo­ wanie regionu. Chorosiński jest w notowaniu o tyle szczegółowy, że wypracowuje smyczkowanie, a nawet palcowanie. W przyszłości zapisy jego nabiorą jeszcze większej wartości, gdy wypracowane zostaną szcze­ gółowiej akcenty, które w tańcach odgrywają tak za­ sadnicza rolę, a które w łączności ze smyczkowaniem można zanotować i opracować. Wydanie P W M jak zawsze na poziomie, korekta staranna. Natomiast zasadnicze zastrzeżenie nasuwa strona ilustracyjna. Ilustrator, pragnąc być najwidocz­ niej w zgodzie z treścią wydawnictwa, które przedsta­ wia czysto ludowe, prymitywizmem tchnące melodie, postawił sobie słusznie za cel danie rysunku również prostego i prymitywnego. Niestety, w tej słusznej skądinąd tendencji, doszedł do przejaskrawienia i stwo­ rzył ilustracje nie proste lecz karykaturalne. Tym sa­ mym wpadł w konflikt z treścią wydawnictwa, czyli wynikł z tego błąd, którego ilustrator właśnie chciał uniknąć. Zbiorek, wykazujący piękno melodii ludowych, zilustrował karykaturami postaci ludowych. Szkoda tym większa, że pomysły rysownika w nawiązaniu do treści śpiewek i objaśnień słownych autora są na ogól dobre. Poruszam to i z tego względu, że w przypadku gdy zbiorek dostanie się do rąk ludzi wsi ilustracja taka może wywołać wrażenie wprost przeciwne niż to jakie ilustrator miał na myśli. Jadwiga Sobieska L U D O W E M O T Y W Y W W Y R O B A C H DZIANYCH Parę kilometrów na zachód od Krakowa położona jest wieś Tyniec znana niegdyś jako miejsce wyrobu, słynnych w okolicy, białych, bogato haftowanych chust czepcowych i magierek tj. czapek wełnianych (ryc. 1) robionych szydełkiem, które stąd rozchodziły się daleko, roznoszone przez wędrownych przekupniów docierają­ cych w okolice Rzeszowa, Sanoka, Gorlic a na północ prawie po Kielce. „Magierka" z Tyńca. pow. Kraków, wykonała Marcjanna Siwkowa. (Balaskowa). Fot. w r. 1947 R. Reinfuss. Po I wojnie światowej wyrób „sytych chust" tyniec­ kich poszedł w zapomnienie, a zamiast magierek za­ częto wyrabiać na sprzedaż do miasta grube skarpety zimowe, i rękawiczki. Szydełkarstwo jest w Tyńcu tak rozpowszechnione, że zajęciu temu oddają się nie tylko kobiety, ale i dzieci, a nawet mężczyźni. W okresie międzywojennym wyrabiane w Tyńcu rękawice zaczę­ to zdobić spotykanymi dziś na każdym kroku motywa­ mi norweskimi. Obecnie na terenie Tyńca została zorganizowana spółdzielnia pracująca w ścisłym kontakcie z kra­ kowską Delegaturą C.P.L. i A. W trosce o podniesienie poziomu estetycznego wyro­ bów tynieckich i dla nadania im charakteru twórczości rodzimej Delegatura krakowskiej C . P . L . i A. postano­ wiła wyeliminować wzory norweskie, zastępując je po zasiągnięciu rady w Zakładzie Badania Plastyki i Zdob­ nictwa Ludowego P.I.S. motywami zaczerpniętymi ze zdobnictwa dawnych magierek. Próbny komplet składa­ jący się z czapki, szalika, rękawic i skarpetek po­ wierzono do wykonania Marejannie Siwkowej zw Balaskowa, starej kobiecie, która w młodości swej sama jeszcze magierki wyrabiała. Próba wypadła nadspodzie­ wanie i należy przypuszczać, że już w przyszłym sezo­ nie zimowym w sprzedaży ukażą się wyroby tynieckie wykonane według obecnie opracowywanych wzorów. R. R. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21aa7d14272918d1b8835aaa5e6f6b09.pdf b1793af552c02a830271c35418ca331a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3972 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górnikow cz.1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.43-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rejdych Bronisław. Cementownia w Brzeszczach. Fot. H. Makasiewiczowa. TWÓRCZOŚĆ PLASTYCZNA GÓRNIKÓW Cz. I . Plastyczna twórczość robotnicza jest zjawi­ skiem artystycznym prawie przez badacza nie­ tkniętym, rozpatrywanym dotychczas jedynie na marginesie badań nad sztuką ludową, bądź zgo­ ła lekceważonym, jako pewien odłam dyletantyzmu. Złożyła się na to — być może — z jednej strony trudność uchwycenia jej w rozproszo­ nej w wielkich środowiskach miejskich klasie robotniczej, z drugiej znów strony wiązać się to mogło z wybitnie rubieżnym charakterem tej sztuki zdecydowanie oscylującej pomiędzy kulturą środowiska wiejskiego i mieszczańskie­ go. Dopiero kiedy w Polsce Ludowej, artystycz­ na twórczość amatorska została otoczona opie­ ką państwa, zagadnienie to wystąpiło z całą wy­ razistością. Już pierwsze wystawy prac ama­ torskich organizowane przez poszczególne zwiąż ki zawodowe, a także pierwsza, ogólnopolska wystawa prac plastyków - amatorów urządzo­ na w Muzeum Narodowym w Warszawie w ŻYWIRSKA MARIA 1949 roku, zasygnalizowały istnienie tego typu twórczości. Okazało się wtedy, że obok całego szeregu prac mających charakter utworów „z drugiej ręki", które Stefan Szuman nazywa pracami dyletantów wtórnych, niesamodzielnych, obok szeregu mniej lub więcej udanych prób naśla­ dowania tzw. wielkiej sztuki, wyłoniła się pew­ na grupa swoista, grupa orginalnyeh twórców o własnym, indywidualnym charakterze, którą wiąże wiele nici wspólnych. Jedną z pierwszych jest środowisko z którego pochodzą ci artyści - amatorzy i wykształcenie. Są to robotnicy fabryczni, rolni, czy kopalnia­ ni mający ukończoną jedynie szkołę powszech­ ną. Wyrośli ze środowiska robotniczego czy chłopskiego. Rysować uczyli się jedynie w szko­ le podstawowej. W wolnych chwilach od pra­ cy zawodowej poświęcają się sztuce dla własnej przyjemności, toteż twórczość ich jest bezinte­ resowna, szczera i bezpośrednia, ponieważ nie liczą się z odbiorcą. W obrazach swych skom43 �plikowane zjawiska plastyczne wyrażają środ­ kami zrozumiałymi dla siebie i swego otocztenia. Twórczość ich wyraźnie świadczy o tym, że operowanie elementami formalnymi leży poza ich świadomością. Widoczna deformacja przed­ stawianej rzeczywistości, cechująca tak wybit­ nie ich twórczość wypływa z nieświadomości i nieudolności, gdyż pragną oni dać realistycz­ ną formę swoim wizjom artystycznym. Możnaby o nich powiedzieć, że wszyscy mają podobny start możliwości technicznych, choć każdy niesie w sobie ładunek talentu i osobo­ wości artystycznej o innym ciężarze gatunko­ wym. W dotychczasowych rozważaniach na temat tego typu przejawów twórczych określanych pojęciem prymitywu, padały różne określenia: „talenty samorodne" — najbardziej popularne i najbardziej niefortunne, „naiwny realizm" (użyte między innymi przez Białostockiego) ) „dyletanci pierwotni" (Stefan Szuman) ) , czy „sztuka laicka" (Michajłow) ) , czy ,,les peintres populaires de la realite" — użyte przez Luquet' cl, Si które to określenie przyjmuje za nim Gralewski w swych rozważaniach nad sztu­ ką prymitywną. J form i techniki i motywów swojej sztuki jest kontynuatorem sztuki już i s t n i e j ą c e j " ) - Ina­ czej może precyzuje swój sąd o tego rodzaju sztuce Białostocki omawiając pierwszą, ogólno­ polską wystawę plastyków - amatorów. „Dzie­ ła tak zwanych, nowoczesnych prymitywistów — pisze on „odkrytych przez Jarry'ego, Apollinaire'a, Маха Jacoba, Wilhelma Uhde zmu­ siły nas do uznania nowej klasy twórców, któ­ rzy nie są artystami, jak współcześni im ma­ larze o fachowym wykształceniu, ale których dzieła odznaczające się indywidualnymi znamio­ nami stylistycznymi nie dają się zaliczyć do anonimowej i tradycjonalnej twórczości ludo­ wej" ). 7 8 Powyżej podane rozważania omawiają isto­ tę tej twórczości; jednak, jak Gralewski, tak i Szuman łączą ją ze sztuką ludową i sztuką dziecka, Białostocki zaś domaga się dla niej, w wielkiej rodzinie sztuki oddzielnego miejsca. 2 : ! Jednak, według Gralewskiego, sztuka prymi­ tywna — to sztuka „pierwiastkowa" stojąca, jak gdyby na początku łańcucha rozwojowego. Do niej zalicza sztukę dziecka, sztukę ludową, sztukę ludów pierwotnych, jednak także i prace „les peintres populaires de la realite". Luquet dalej twierdzi, że „wszystkie są one pierwsze, choć w innych szeregach rozwojowych, a przytem mają cechy w s p ó l n e " ) . 5 Nieco odmienne jest stanowisko Stefana Szumana, który tę dziedzinę twórczości plastycznej nazywa sztuką „dyletantów pierwotnych t j . sa­ morodnych i dzięki temu swoiście w swej twór­ czości jeszcze niezależnych i oryginalnych". Poza tym pisze on dalej, że sztuka ich: „prowa­ dzi na ogół do sztuki szczerej i bezpośredniej — mimo prostoty techniki i prymitywizmu wy­ powiadania się — ciekawej, wdzięcznej, solid­ nie i z wielkim smakiem skomponowanej"...") (artyści ci) . . . „szczęśiliwie znajdują drogę do rozwoju szczerej i własnej wypowiedzi i twórczości artystycznej, bo posługują się „ję­ zykiem", który stosunkowo łatwo można za­ równo opanować, jak — zależnie od potrzeb> wyrazu artystycznego — ukształtować, prze­ twarzać i rozwijać". W końcu jednak powiada: „w języku tym samorodny artysta — t j . w re­ zultacie prawie każdy, może się wypowiedzieć indywidualnie twórczo mimo, że w zakresie 44 A prawda zdaje się leżeć pośrodku. Trudno jest bowiem, zgodzić się tu z Gralewskim i pod­ ciągnąć pod jeden wspólny mianownik sztukę robotniczą i sztukę ludową; z drugiej jednak strony, trudno byłoby nie uwzględnić zasadni­ czych; istotnych śladów sztuki ludowej, które zostawiła w polskiej sztuce robotniczej. Na ra­ zie dzieli je jednak cały szereg elementów cy­ wilizacji miejskiej, której mimowoli — dużo więcej ulega twórca robotniczy, a od której jest wolny, czy właściwie był — twórca ludowy. Raczej możemy sądzić, że ułatwione środki ko­ munikacyjne i zdobycze techniczne w szybkim tempie zbliżają wieś do miasta, przy czym zno­ wu ulegnie zmianie wzajemny stosunek czynni­ ków kształtujących twórczość ludową i robot­ niczą. W chwili obecnej, jesteśmy jedynie świad­ kami jednego z niezliczonych etapów rozwojo­ wych, jakim podlegają oba te odłamy. W polskiej sztuce robotniczej możemy wy­ odrębnić dwa takie etapy: przed i po roztocze­ niu opieki nad twórczością amatorską przez państwo. Ten niezmiernie interesujący i ważki, a nawet przełomowy moment ma tu swoją spe­ cyficzną wymowę. Jest rzeczą zrozumiałą, że zagadnienie to na poszczególnych odcinkach naszego życia robot­ niczego i w różnych okręgach naszego państwa, może mieć inny charakter, bowiem podlega in­ nym normom rozwojowym, kształtowanym przez warunki ekonomiczne, ruchy ludnościowe wreszcie — mniej lub więcej silne miejscowe tradycje kulturowe. �Wróbel Paweł. Józef Wieczorek przemawiający Na tym miejscu spróbujemy rozpatrzyć go jedynie na odcinku Śląska i to w grupie górni­ czej. Należy przyjąć, że w punkcie wyjściowym pierwszego etapu, świat twórcy ludowego i ro­ botniczego był prawie jednakowy. Kształtowały go wąskie granice bytowania w gamach swojej społeczności. Tak, jak twórca ludowy nie opu­ szczał nieraz przez całe życie swojej rodzinnej wsi, podobnie robotnik żył w obrębie swojej osa­ dy fabrycznej, czy kopalnianej. W wielu wy­ padkach osada ta była dawną wsią, której lud­ ność małorolna zaczynała pracować w pobliskiej kopalni, bądź też przeniosła się do zbudowanej osady z pobliskiej wsi. Element napływowy, często drogą małżeństw wsiąkał w społeczność miejscową. Tak więc ludność osady pozostawała nadal częścią grupy etnicznej, z której wyrasta­ ła. W t y m momencie, twórcę ludowego i robot­ niczego, mogła różnić tematyka ale środki wy­ razu pozostawały te same. Stopniowo normy życia kulturowego, prze­ niesione w inne warunki ekonomiczne, przecho­ dziły powolną ewolucję, adoptując nowe czynni­ ki ; na gruncie oddziedziczonych po swojej gru­ pie etnicznej wartości, kształtuje się nowy, od­ mienny świat. na wiecu. 1950 r. — tempera Ułatwiony — dzięki sieci komunikacyjnej — kontakt z większymi ośrodkami miejskimi, po­ zwala twórcy robotniczemu korzystać ze zdo­ byczy technicznych i cywilizacyjnych. Od wcze­ snego dzieciństwa bardziej dostępne mu były książki z ilustracjami, a nawet reprodukcje do­ brych mistrzów, barwne reklamy na słupach ogłoszeniowych, czy w dużo okazalszych niż na wsi sklepach, oleodruki w traktierniach, czy re­ stauracjach, wreszcie świat jego wyobraźni wzbogacało ruchliwe, różnorodne otoczenie a w końcu kino. Życie robotnicze — jego zakładu pracy — rozszerza treści jego przeżyć. Piękno oglądanych reprodukcji zachęciło go do kopiowania, czy naśladowania zostawiając nieraz podświadomy ślad w pamięci artysty. Obok postaci z dawnych starych legend ludo­ wych zapełnili teraz jego wyobraźnię bohate­ rowie widzianych filmów, czy przeczytanych książek. Równolegle jednak, w świat jego do­ znań artystycznych wtargnął smak drobnomieszczański zachwaszczając go balastem ogląda­ nych w budach jarmarcznych „landszaftów", okolicznościowych pocztówek - widokówek, czy błyszczących malowanek, fabrykowanych dla „szerokich mas". 45 �W t y m konglomeracie różnorodnych elemen­ tów kształtujących jego stosunek do sztuki, łatwo mogły się zagubić istotne wartości talen­ tu, ratowane częstokroć jedynie jego nieskrystalizowaną wolą twórczą. Bowiem artysta ro­ botniczy tworzył nadal na marginesie życia kulturalnego całego narodu zamknięty w cia­ snym kręgu swojej klasy społecznej. Podobnie, jak u twórcy ludowego, sztuka ta była zrozu­ miała dla jego otoczenia. Twórczość więc arty­ sty robotniczego pozostała zawsze wyrazem za­ potrzebowań artystycznych tej grupy społecz­ nej, z której wyrastał i całkowicie z nią zgodna. Wyrażała się ona przede wszystkim w tema­ tyce. Były to więc sceny dewocyjne, sentymen­ talne motywy rodzajowe, bukiety kwiatów sto­ sowane na kartach z życzeniami, wreszcie nai­ wne interpretacje zasłyszanych legend, czy przeczytanych książek lub oglądanych filmów. W obrazach dewocyjnych chętnie posługiwano się kopiowaniem, opierając się na starych wzo­ rach warsztatowych, sięgając niekiedy do re­ produkcji dobrych mistrzów, jak Rubensa, czy Rafaela. Wzorów do scen rodzajowych szukano wśród widokówek czy oleodruków. Jedynie ilu­ strując legendy, artysta robotniczy operował względnie samodzielnymi środkami wyrazu, l i ­ cząc się ściśle z jak najdokładniejszym oddaniem wszelkich atrybutów z daną legendą związa­ nych. I tak, naprzykład, zły duch według le­ gend śląskich spuszczał się na ziemię po nowiu księżyca ubrany w zielony mundur strzelca — tak go więc przedstawił Ociepka w jednym ze swoich, najlepszych obrazów „Szachy". W in­ terpretacji właśnie wątków legendarnych spo­ tykamy najsilniejsze reminiscencje duchowej kultury ludowej Śląska, Specyficzny i typowy charakter mają ilustrac­ je do przeczytanych książek czy oglądanych f i l ­ mów, scen z najbliższego otoczenia, w których bodaj najwyraźniej wystąpi pomieszanie daw­ nych ludowych tradycji z elementami życia miej­ skiego. Rzadko sięgał artysta robotniczy w tym okresie po temat mu najbliższy — temat pracy. Materiał techniczny.którego używał artysta robotniczy był nieco bogatszy, aniżeli u twórcy ludowego. Mógł, bowiem mieszkając w mieście, łatwiej nabyć farby wodne, olejne, różnorodne ołówki, odpowiedni karton. Jednak posługiwano się nim nieudolnie, zwłaszcza farbami, malując na niegruntowanym kartonie t r a k t u j ą c olej, tak jak wodę. Większość z nich zakładało ukoń­ czony obrazek lakierem chcąc uzyskać błyszczą­ cą powierzchnię obrazu. Odpowiadało to sma­ kowi środowiska upodobniając obrazy amato­ rów do jarmarcznych oleodruków. 46 W operowaniu elementami formalnymi da się zauważyć wszystkie niemal cechy wspólne sztuce prymitywnej, a więc sztuce dziecka, sztuce lu­ dowej, czy wreszcie „naiwnych realistów". Ma­ my więc tam dążenie do uproszczenia przedsta­ wianych wyobrażeń przy jednoczesnym prze­ świadczeniu, że dają im realistyczną, prawdziwą formę, radość z bogactwa barwy szafując nią z całą rozrzutnością. Szczegółowo da się to prze­ śledzić przy omówieniu twórczości poszczegól­ nych amatorów. Wszystkie te wnioski można było wysunąć oglądając nadesłane przez amatorów prace na pierwszą, ogólnogórniczą wystawę zapoznawczą zorganizowaną we wrześniu 1948 roku w So­ snowcu. Warunki ogłoszone w prasie wyklucza­ jące kopie, a zarazem zachęcające do samodziel­ nej twórczości, dały narazie nikłe rezultaty. Przeważały kopie, ckliwe landszafty, rodzajowe, pocztówkowe sceny. Ulubionym motywem była dziewczyna z bukietem w ręku przewiązanym wstążką z barankiem u nóg, jeleń na skraju lasu, czy wagon z kwiatami z wyraźnym śladem za­ leżności od małomiasteczkowych wzorów. Rza­ dziej dawano sceny batalistyczne z ostatniej wojny z naiwną przesadą jej okrucieństw. Jednak już wtedy zarysowała się indywidual­ ność Adamusa, Bubały, Gawła, Dworczyka, czy Ociepki. W wystawionych przez nich pracach, jak martwa natura Bubały „Po szychcie", „Wnę­ trze kopalni" — Dworczyka, czy „Moja kopal­ nia" — Adamusa, „Po robocie, przy sobocie" — Gawła, czy w pełnych symboliki obrazach Ociep­ ki, widać było zdecydowaną dążność do samo­ dzielnego interpretowania tematu, trud porania się z brakiem wiadomości technicznych, zasada­ mi perspektywy, układem kompozycji, kolorem. Ten szczupły materiał zebrany na podstawie jednorazowego pokazu, przy braku szerszych danych o poszczególnym amatorze i jego dro­ gach twórczych, nie pozwolił wydać określo­ nego sądu o tym nowym odkrytym zjawisku artystycznym. Dopiero, dzięki trwałym kontaktom stało się możliwe prześledzenie rozwoju poszczególnych indywidualności artystycznych, uchwycenie mo­ mentów adaptacji przez nich wiadomości tech­ nicznych — odkrycia tych dróg, jakimi poszedł artysta robotniczy, kiedy twórczość jego została ujawniona i uznana. Stało się to z chwilą roz­ toczenia opieki nad artystyczną twórczością amatorską przez państwo. Tu nastąpił zasadniczy przełom w życiu twór­ cy robotniczego, kiedy wraz z szeregiem do­ niosłych zmian, został wysunięty przez Państwo Ludowe postulat zupełnie nowy, nienotowany �Ociepka Teofil. Urok hałdy. 1950 r. olej. Fot. J. Rendhin. �dotychczas w życiu żadnego państwa kapita­ listycznego: postulat opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zagadnienie to nowe, niezmiernie trudne, nie miało bowiem prece­ densu w dotychczasowym naszym życiu kul­ turalnym. Dla jej organizatorów, łączyło w so­ bie radosny posmak pracy odkrywczej z wiel­ kim niebezpieczeństwem prób doświadczalnych. Z jednej, bowiem strony chodziło o udostępnie­ nie szerokim masom źródeł kultury narodowej i obcej, z drugiej strony o włączenie potencjal­ nych — dotychczas — sił twórczych, drzemią­ cych wśród klasy robotniczej w całokształt obli­ cza kulturalnego narodu. Akcja opieki nad ruchem amatorskim za­ początkowana została i prowadzona w obrębie poszczególnych związków zawodowych. Wśród górników, ruch amatorski zorganizowany został najwcześniej, pozwolił też prędzej wysnuć na tle ich twórczości pewne, ogólniejsze wnioski. Pierwszym krokiem był apel skierowany przez prasę ogólnopolską i zawodową do plastyków— amatorów zachęcający do ujawnienia ich zainte­ resowań artystycznych. Nawoływał on do wzię­ cia udziału w I ogólnogórniczej wystawie, która miała się stać punktem wyjściowym w zorga­ nizowaniu opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zachęta ta stała się silnym bodźcem nie tylko dla tych, którzy oddawna poświęcili się sztuce, ale obudziła w innych niewyżyte siły artystyczne. Już po nawiązaniu pierwszych kon­ taktów po wystawie objawił się żywiołowy pęd do wypowiedzenia nagromadzonych zda się — oddawna doznań i przeżyć artystycznych. Otwarcie w kilkunastu ośrodkach kopalnianych kursów — poradni dla plastyków — amatorów ściągnęło nie tylko tych, którzy zdawna malo­ wali, czy rysowali, ale zachęciło innych do spró­ bowania swych sił na tym polu. Z napływającej, wielkiej fali pragnących nawiązać kontakt ar­ tystycznych ze źródłami „wielkiej sztuki" — amatorami, wyłoniła się sztuka nika. polskiego gór­ Dała temu w pełni wyraz następna, I I ogólno­ górniczą wystawa zorganizowana w rok póź­ niej również w Sosnowcu, już po udziele­ niu pomocy fachowej i materialnej. Stała się ona spontaniczną manifestacją żywioło­ wego ruchu plastycznego wśród górników po­ zwalając tym samym na szerszej płaszczy­ źnie rozpatrzyć problem nowoujawnionej sztuki. Okazało się, że krąg „naiwnych realis­ tów" został znacznie powiększony. Wśród wielu prac o znamionach prymitywu uderzyły swoją oryginalnością pejzaże Karola Adamczyka, sce­ ny rodzajowe Pawła Wróbla, specyficzny kolo48 yyt architektury Bronisława Rej dycha,, w żół­ tych tonacjach utrzymane obrazki Żołny, żywe sceny z życia robotniczego Gerharda Urbanka i wiele, wiele innych. Po bliższym zapoznaniu się z artystami oka­ zało się, że wielu z nich po raz pierwszy zaczęło malować zapisawszy się na kursy. Z całym za­ pałem neofitów chłonęli wskazówki, starali się w jak najszybszym czasie opanować wiedzę techniczną. Nie tylko korzystali ze wskazówek otrzymanych na kursie, odwiedzali także wy­ kładowców w ich pracowniach, nie opuścili żad­ nej dostępnej im wystawy. Głód wiedzy arty­ stycznej starali się zapełnić jak najprędzej, nie żałując czasu ani trudu na kilkakrotne, żmudne próby w domu. Charakteryzowało to nie tylko „nowych", ale i „starych" amatorów. Przykładem mogą być: Bubała i Gaweł, któ­ rzy z ogromnym zapałem zaczęli próbować swoich możliwości artystycznych w grafice, choć obaj mieli już swoje przyzwyczajenia, pra­ cowali przeszło dwadzieścia lat w kopalni na dole dobiegając obecnie pięćdziesiątki. Jeśli chodzi o tematykę — to wszechwładnie zapanowało zagadnienie pracy. Już teraz nie wahali się czerpać tematu z najbliższego im oto­ czenia, nie tylko z swoich warsztatów pracy dając wyraz plastyczny zagadnieniom nurtują­ cym ich samych, alei całe społeczeństwo (ryc. 1). Szczerość wypowiedzi artystycznej przebijała poprzez wszystkie ich próby. Z chwilą roztoczenia opieki nad twórczością amatorską, powstała dla amatorów możność zet­ knięcia się ze sztuką dojrzałą, z różnorodnymi technikami, z fachową radą zawodowego wy­ kładowcy. Pozwala to robotniczemu twórcy roz­ budować i poszerzyć jego możliwości artystycz­ ne i poznać właściwe drogi sztuki. Entuzjazm, z jakim chłonie wszelkie wskazówki i wiado­ mości, wprowadza często chaos w jego dotych­ czasowe pojęcia o sztuce. Powoli jednak, w za­ leżności od skali talentu, umie wybrać te czyn­ niki, które najbardziej odpowiadają jego indy­ widualności artystycznej. I wtedy staje u progu twórczości świa­ domej . Gdy zechcemy teraz podsumować te wszyst­ kie spostrzeżenia, to uderzy nas problem nie­ zmiernie ważki, w pewnej mierze decydujący, jeśli chodzi o zasadnicze określenie elementów formujących pojęcie sztuki robotniczej. Przed­ stawiciele, bowiem „naiwAego realizmu" z pierwszej wystawy — to wszystko ludzie, którzy oddawna uprawiali sztukę dla siebie i swego otoczenia. Tworzyli bez żadnej, zewnę- �trznej podniety. Każdy z nich miał już za sobą pewną jemu tylko właściwą drogę artystyczną, drogę przeważnie samotną, intuicyjną. Tymczasem nowoujawnione talenty na wy­ stawie drugiej, jak Adamczyk, Rej dych, Urba­ nek czy Wróbel są do pewnego stopnia osiągnię­ ciem nowym, wydobytym ze stanu inercji przez opiekę nad ruchem amatorskim. Możnaby za­ ryzykować twierdzenie, że jedynie podnieta ze­ wnętrzna, inspirowana przez stworzenie dogod­ nych warunków, ułatwione możliwości w zdo­ byciu środków malarskich i życzliwa opieka od­ powiednich czynników — skierowała ich na drogę artystyczną. Gdy zestawimy ich prace z twórczością „sta­ rych" amatorów-górników, choć powstałe w od­ miennych warunkach wykażą, że łączą je ele­ menty wspólne, gdyż w obu wypadkach twór­ czość ich wyrosła z dawnych tradycji kulturo­ wych i cywilizacyjnych. Oczywiście, nowa, buj­ na rzeczywistość, siłą rzeczy, narzuciła im zgo­ ła inną tematykę, daleką od dawnej. Jednak wyrażanie tej rzeczywistości środkami malar­ skimi zrozumiałymi dla nich samych, było jed­ nakowe. Łączy ich prace to samo, podświadome dążenie do szematyzacji formy, choć jednocze­ śnie przejawia się wyraźna troska o zgodność przedstawianej koncepcji artystycznej z rze­ czywistością. Rejdych pragnąc namalować w i ­ dok kopalni, w której pracuje (kopalnia „Brze­ szcze" (ryc. 2), najpierw usiłuje zrobić z natu­ ry szkic zabudowań kopalnianych i dopiero ma­ lując w domu puszcza wodze fantazji, jeśli cho­ dzi o kolor. Jednak wierzy, że obrazek jego przedstawia rzeczywistą kopalnię, gdyż starał się wiernie rozmieścić jej budynki. Ociepka ma­ lując las świerkowy w „Uroku hałdy" (ryc. 3 ) , chce, aby to był ten sam, który otacza osadę ko­ palnianą. Łamie więc gałązki w janowskim lasku i posługuje się nimi, jako modelem. Wróbel, przystępując do namalowania sceny z wiecu, na którym przemawiał działacz związkowy, Jan Wieczorek (ryc. 4), którego imieniem nazwana została kopalnia, gdzie pracuje obecnie, dokład­ nie zbadał całość otoczenia, usytuowanie schod­ ków zastępujących mównicę. Nawet usiłował od­ dać koloryt pobliskich domów Pomimo więc różnych czasokresów, w których rozpoczęli sw oją pracę artystyczną, przedstawi­ r ciele obu grup znajdują się w tym samym punk­ cie wyjściowym, gdyż wyrastają z tego samego środowiska i mają te same wewnętrzne możli­ wości startu artystycznego. Gdybyśmy teraz — rozpatrując ich twórczość na tle ustalonych teorii, chcieli przyjąć okreś­ lenie Gralewskiego dla pojęcia prymitywu — „sztuka pierwiastkowa" i razem z nim odrzu­ cili popularne twierdzenie, że sztuka prymityw­ na — to sztuka pierwotna, czy nawet nieudol­ na, to będziemy musieli stwierdzić, że sztuka robotnicza, sztuka górnicza — nie mieści się w tym określeniu. Odbyła już pewną drogę, od­ dzieliło j ą od punktu pierwiastkowego cały sze­ reg nalotów cywilizacyjnych, choć wyrosła na żyznym podglebiu polskiej kultury ludowej. Możnaby tu przyjąć definicję Luquet'a, któ­ ra —• być może — ma swoje uzasadnienie w układzie życia kulturalnego we Francji, jednak w Polsce musi ulec zmianie. Bowiem: SZTUKA LUDOWA I SZTUKA ROBOTNICZA M A J Ą CECHY WSPÓLNE, CHOĆ SĄ W I N N Y C H SZEREGACH ROZWOJOWYCH, PRZY CZYM POLSKA SZTUKA LUDOWA JEST WZGLĘ­ D E M POLSKIEJ S Z T U K I ROBOTNICZEJ PTERWSZA. Da się to do pewnego stopnia uzgodnić ze zdaniem profesora Szumana, który mówi, że „artystą jest on (dyletant pierwotny) właśnie dlatego, że samorodnie kontynuje i twórczo i indywidualnie rozwija formy i motywy tra­ dycyjnej ludowej s z t u k i " ) . Definicja ta jednak nie wyczerpuje zagad­ nienia i nie da się rozciągnąć na wszystkie, cie­ kawsze indywidualności artystyczne reprezen­ tujące plastykę polskiego górnika. Jest, bo­ wiem, zamknięta w ramach zbyt wąskich. Tym niemniej jest próbą określenia stanowiska pol­ skiej sztuki ludowej robotniczej względem pol­ skiej sztuki ludowej na odcinku grupy górni­ czej. Uwagi powyższe, wysnute na podstawie materiału zebranego wśród amatorów - górni­ ków, są jedynie podsumowaniem spostrzeżeń dokonanych w okresie badawczym; winny jed­ nak znaleść swoje uzasadnienie w podanych po­ niżej szkicach monograficznych najbardziej wybitnych i charakterystycznych dla swego środowiska indywidualnościach artystycznych wśród górników. 9 P R Z Y P I S Y Białostocki Jan: Zagadnienia twórczości amator­ 4. Gralewski Jan: Sztuka prymitywna i jej pozycja skiej. Z okazji wystawy w Muzeum Narodowym w rozwoju sztuki Przegląd filozoficzny, rocznik w Warszawie, Kuźnica rok 1949 nr. 23 str. 6 X L V . zeszyt 1 — 2 5. Gralewski Jan op. cit. str. 175 2. Stefan Szuman Pochwała dyletantów. — Warsza6. Szuman Stefan op. cit. str. 12 wa 1947 7. Szuman Stefan op. cit. str. 14 3. N. Michaiłów: Zur Beriffsbestimmung der Laien 8. Białostocki Jan op. cit. str. 6 malerei. Zeitschrift fur Kunstgeschichte, 1935 9. Szuman Stefan op. cit. str. 12 Materiał ilustracyjny z archiwum pracowni filmowo fotograficznej przy Zarządzie Głównym Związku Z a wodowego Górników w Polsce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9c61d3bf833712f94938731f492a175.pdf 4a19fdc29289dc1a6f4bc0c1bea511f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2158 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource taniec ludowy choreologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2005 Title A name given to the resource Rozwój choreologii w Polsce / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.85-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 WOI-:RYK LANGI: 1151\ llll (JlOrcologii '01.1131'1 ROZWÓJ CHOREOLOGII W POLSCE Dziedzina wiedzy o taJ1cu, choreologia, ukształtowała się dopiero w ciągu ninionego półwiecza, Jest ona jak gdyby odpowiednikiem muzykologii, nauki J muzyce, Opóźnienie choreologii w stosunku do innych nauk humanistyczlych zostało spowodowane przede wszystkim mocno zakorzenionymi w menalności europejskiej negatywnymi konotacjami tańca. Począwszy od doby średniowiecza, w Europie, taniec rugowano z życia :złowieka jako przejaw pogaóskich ideologii, cielesności, rozwiązłości i nieJrzyz\\>oitości, W wyniku przemian kulturowych taniec utracił z czasem aspekt ,akralny i treści obrzędowe, W obrębie tzw. kultury wyższej uległ sekularyzacji i stał się niemalże wyłącznie marginalną rozrywką łub wyspecjalizowaną dzie:Jziną popisów baletowych w teatrze . .lako antidotum na zaistniały stan rzeczy, począwszy od XIX wieku, wobrębie pedagogiki, wychowania i rehabilitacji, zaczęto rewindykować zapoznane \\ życiu człowieka wartości związane z wyrażaniem się w ruchu, Dostrzeżono -;zkody wyrządzone człowiekowi przez nadmierne, jednostronne zautomatyzo\\anie życia w środowisku zurbanizowanym i uprzemysłowionym, przez przerost rozwoju cywilizacji opaliej na technologii, a wypierającej aktywny udzial człowieka w życiu i kulturze, i ograniczającej użycie ruchu jako środka \\yrażania sic:;, Jednocześnie specyficzne zainteresowanie kulturą chłopską w epoce romantyzmu doprowadziło, jak wiadomo, w drugiej połowie XIX wieku do utworzenia nowego dziahl nauki, folklorystyki. Właśnie w obrębie dawnych kultur chłopskich taniec pełnił wiele zasadniczych funkcji społecznych, magicznych i obrzędowych, Badania nad kulturami, gdzie rola ruchu znaczącego (taJ1ca) ujawnia caly potencjal bezsłownego wyrażania się człowieka, szczególnie w jego życiu duchowym, pozwoliły na sformułowanie założel1 metodycznych dla całej choreologii. a nie tylko etnochoreologii. Metodyka ustalona w tych badaniach stała się nieodzowna w pracach nad tal1cem religijnym, świątynnym, \\idowiskowym, teatralnym i rozrywkowym. Okazało się, że "taniec" w swojej istocie zawsze ten sam, przyjmuje tylko różne oblicza, zależnie od kontekstu społeczno-kulturowego. Zrozumienie tego przywróciło ważkość roli tal1ca we współczesnym świecie. Drugą istotną przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii był wielowiekowy brak adekwatnego środka notacj i ruchowej. Dziedzina tal1ca pozostawała przez �86 stulecia "niepiśmienna". W taJ'lcu przekazuje się trescl w sposób niewerball1\ i wszelkie opisy słowne przejawów ruchowych zawodzą. Mogą one mieĆ jedynie znaczenie środka mnemonicznego, będącego podporą dla pamięci kogoś, kto dobrze zna określone przebiegi ruchowe i ich styl wykonawczy. Pierwszym systemem notacj i, zasługującym na m iano pisma ruch~weC(o. była kinetografia utworzona w roku 1928 przez Rudolfa Labana, wielkie~go teoretyka taJ'lca pochodzenia węgierskiego '. Kinetografia jest odpowiednikiem pełnego pisma graficznego, podobnie jak pismo fonetyczne. Od tego też momentu zaczęły się ukazywać opracowania z transkrypcjami przebiegów ruchowych, co gwarantowało po raz pierwszy rzeczową dokumentacj~ materiałó\\ tanecznych. W miarę dopracowywania metodyki bada!'] nad tclllcem, powstała bardzo szybko nowa dziedzina nauki, choreologia. Polska znalazła się w czołówce wszystkich tych poczynaó. W Katedrze Etnologi i U niwersytetu Warszawskiego podjęto poważne prace naukowe nad taócem wiejskim na terenie Polski już około 1935 roku. Ówczesny kierownik Katedry profesor Cezaria 8audouin de Courtenay J~drzejewiczowa trafnie oceniła taniec jako przejaw kultury i istotny materiał w badaniach nad zachowaniami i wyrażaniem się człowieka 2. Podobne prace podj~to w O\VYI11 czasie w Europie jedynie na Uniwersytecie Wiedeóskim. Do prac naukowych nad taócem w Polsce wlączył się profesor Stanisła\\ Głowacki, wykładowca historii taóca w Paóstwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Odbył on m. in. studia muzyczno-ruchowe u Dalcroze' a w Hellerau, a w zakresie kinetografii w Instytucie Labana w Berlinie. Jako pierwszy stosował w Polsce kinetografię do prac badawczych oraz do zapisu ruchu w reżyseriach Leona Schillera. Kulminacją wszystkich tych działaó bylo zorganizowanie stoiska polskiego na specjałnej wystawie taóców w Archives de la Danse z okazji Wystaw) Światowej w Paryżu w 1937 roku 3. Eksponowane wtedy kartogramy, przedstawiające rezultaty analiz dokonanych na materiałach tanecznych z terenu Polski i zapisy kinetograficzne wybranych typów taóca, były ewenementem w skal i światowej. Zamiarem Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego było utworzenie Archiwum TaJ'lca w Warszawie. Wszystkie te osiągnięcia został) kompletnie zniweczone w czasie II wojny światowej. Po zniszczeniach wojennych podjęto w Polsce energiczne działania \v celu zabezpieczenia ocalałych zabytków kultury w szerokim tego slowa znaczeniu. w tym również kultury tanecznej. Pierwsze próby zorganizowania takich prac , Rudolf Laban (UL 1879 w Bratyslawie. zm. 1958 w Addleslone. Anglia). Po raz pierll 'z: opublikowal swój system notacji ruchu w 1928 roku w piśmie "Schriltlanz" (Wiedell-LqJSi.~) 2 C. Baudouin de Courtenay .Ic,;drzejewiczowa. O Ialicacil 11IdoIVvcil \1' Polsce ... Ieal! Ludowy" R. 27, 1935, nr 8, s. 112 - 119; Referat wygłoszony na mic,;dzynarodOlvym Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku -- FolI. nallces ({lid IFeddil1g Archives 3 C. Baudouin Poland, de la Oanse, Paris 1937. de Courtenay .Iędrzejewiczowa. TLI/ice i slnye. "Arkady" Kongresie ('IISI0IW R 3. 1937. nr :'i III �87 odjęto w Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Warszawie w 1946 roku. Jedak dopiero w ośrodku tOrLlIlskim (Muzeum Etnograficzne i Katedra Etnografii niwersytetu Mikołaja Kopernika) nabrały one realnych kształtów. Systema,czne prace badawczc nad tailcem rozpoczęto od 1954 roku. Badania terenowe rowadzone przez następnych 12 lat pozwoliły na ustalenie warsztatu naukoweo. Opublikowano kwestionariusz do badail terenowych i założenia metodyczne la takich prac 4. Zagadnienia tailca zostały ujęte kontekstualnie zarówno w zaresie zaplecza społeczno-kulturowego, jak i struktur samego materiału taneczego. Praca ta jest jedną z pierwszych tego typu w Iiteraturze światowej. Pro po0\\ any schemat postępowania badawczego i porządkowania materiału okazał ie przydatny nie tylko w kraju, ale sprawdził się w badaniach pozaeuroejskich i był stosowany w różnych ośrodkach uniwersyteckich w Europie. :'-Jade wszystko ważne było włączenie do pracy innych badaczy z terenu alego kraju i ujednolicenie metody postępowania tak, aby osiągnięte rezultaty ) ł) porównywalne'). To właśnie dzięki tej grupie badaczy doszło do wyodrębienia i uksztaltowania się etnochoreologii w Polsce. \V ośrodku tOrLlIlskim wprowadzono też na nowo kinetografię jako podsta0\\: środek graficznej dokumentacji materiału ruchowego oraz przerll\\adzono szeroko zakrojone szkolenia w zakresie analizy i notacji ruchu udziałem słuchaczy z calego kraju 6. W rezultacie ukazała się w Polsce seria ublikacji na temat tailca o walorach prac naukowych 7. Po długiej przerwie, trwającej od 1967 roku 8, szkolenia choreo logiczne w olsce wznowiono dopiero w roku 1981. Dzięki dalekowzrocznej inicjatywie ) profesora Józefa Burszty, zaproszono autora niniejszego aI1ykułu do wygło~ellia cyklu wykładów z antropologii tailca na Uniwersytecie im. Adama Micie\\icza w Poznaniu. Jednocześnie, dzięki wysiłkom A WF, a później Pałacu .ultury. zorganizowano intensywne kursy analizy i notacji ruchu systemem abana. Jednak wskutek wydarzeil grudniowych w 1981 roku w Polsce, prace te lożna było ponowić dopiero w 1988 roku. Ukazała się też wtedy w Krakowie olska wersja książki niniejszego autora O istocie tańca i jego przejawach klll/lIrze. Perspektywa antropologiczna (tytuł oryginału: The Nature of -I l.ange R .. Jill/icc ludmv\' \\' jJl"Ocach A4u::eum ł~tnograflc::nego w Toruniu (Metoda rellOli\ch nud tUI/ccm). Torui\ 1')(,0: 2 wyd., Instytut Choreologii, Poznai\ 1995. badań " l.ange R .. [)::iululno.~ć' u.~rodku turuńskiego w ::akresie folkloru tanec::nego i mlc:yc::nego. ilcr:ilura l.udowa"" R. X. 1')64. nr 4 - (" s. 202 - 205: Tenże, Historia hadań nad tUI/ccm ,iOlil/iI It Pulsce ... 1,ud" t. 51. I,)('X. cz. 2, s. 415 - 452. h lange R .. !'udl"l.:cnik /unetugl"Ojii. PWM, Kraków 1975: 2 wyd .. Instytut Choreologii. D/llall 1')')5 - l.ange R .. Kine/ogl"O!Jh\' !.ohon (Movement Notation) and the Folk Dance Research in o/UilC!. .. l.ud"" t. 50. 1')6(" s. :178 - 391. s .\ulm /nala/I sit; / konieczności w Anglii w 1967 roku, gdzie wykładal antropologit; tai\ca I Queens linl\CI'sity w Ikll~lścic. na Uniwcrsytecie Londyi\skim i w Laban Ccntl'C w Londynie. lalach 1')77-1')92 wykladal również etnologit; na Uniwersytecie Polskim w Londynie. �88 Dance. An Anthropological Per5pective, London 1975) lJ. Pozycja ta stała się przydatnym podręcznikiem do wykłądów z antropologii tal1ca, będelcych \\stępem do choreologii ogólnej. Od tej też pory zajęcia akademickic i warsztaty letnie organizowano już systematycznie co roku. Wykłady i ćwiczenia uniwersyteckie obejmują szeroki wachlarz zagadniel1 choreologicznych. Obok tematyki wprowadzającej słuchaczy w dziedzinie szeroko pojętego tailca, odbywają się również wykłady o charakterze monograficznym, metodycznym oraz zajęcia praktyczne, które są podstawowym elementem dociekań analitycznych i teoretycznych. Słuchacze rekrutują się głównie spośród studentów etnologii, antropologii kulturowej. muzykologii i innych kierunków humanistycznych (jak np. socjologia. psychologia. filozofia, filologia). Zajęcia odbywają się w obu semestrach. a warsztat) praktyczne w okresie letnim. Seminaria zrzeszają osoby specjalnie zainteresowane zagadnieniami tal1ca. Powstało już kilka prac dyplomowych i magisterskich. a dalsze są zaa\\ansowane. Zarysowuje się możliwość przygotowania kadry wykształconych badaczy, którzy podejmą w przyszłości pracę naukową w dziedzinie tailca \\0 szerokim zakresie: obok folklorystyki tallca uwzględnia się również dziedzinę tal1ca teatralnego, rozrywkowego i współczesnych jego przejawów w subkulturach miejskich. Specjalną wagę przykłada się do szkolenia kinetograficznego. Jest to swoiste studium ruchu i jego analiza. Słuchacze zapoznają się praktycznie z tworzywem tal1ca. W okresie letnim urządzane ScI kilkutygodniowe kurs) stopnia wstępnego i zaawansowanego. Przyjmuje się leż zaintereso\\anych słuchaczy z terenu całego kraju i z zagranicy. Chcąc zapewnić godziwe warunki pracy dla tych poczynal1, w dniu :' czerwca 1993 roku otwarto Instytut Choreologii na Starym Mieście w Poznaniu, w pomieszczeniach specjalnie na ten cel zaadaptowanych. Instytut powstał jako rezultat wysiłków życzliwych sprawie osób i instytucj i, i działa na zasadzie fundacji. Obok działalności dydaktycznej prowadzi się akcję wydawn iezą. Dotąd wyszły dwie teki ze zbiorami etiud ruchowych, zapisanych w kinctogramach przez kolejne roczniki słuchaczy. Służą one studentom jako material do oclcz)tywania ruchu, podobniejak nuty pozwalają na odczytanie 1ll1lzykilO W roku 1995 wznowiono wydanie kwestionariusza do bacl,1I1 IcrenO\\) ch nad tal1cem i zasad postępowania badawczego (I wyd.: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 1960) oraz drugie, zmienione wydanie podręullika kinctografii 9 Lange R., The Nature Ltd .. London. 1975; wersja of Dance_ An Anthropu/ogica/ /'el"s/JCclil'C'. Macdonald and h-an: polska: O istocie 100ica i jef!.o pr::.e/a\l'acli If 1,/1/1/11"::'1'. /'enpckl\\i ,; anlr0tj0/ogiclla, PWM, Kraków, 1988. I Poznwiskie Sludillm KinelOgrajh. z. ł, Pałac Kullury \V I'o/naniu. l'o/Jl,li1 1')')2 (:iD kiJlctogramów); Poznańskie Studium Kinelograjii, z. 2. Inslytut Choreologii. 1'0/na,'1 I {){)4 (3D klllctogramów). �89 1\\)(1.: PWM. 1(75). Dzięki tym publikacjom studenci mają do dyspozycji luczowe pozycje podręcznikowe. których pierwsze wydania dawno już zostały ,) czerpane. Utworzenie Instytutu Choreologii w Poznaniu i ustalenie programów wykłaó\\ uniwersyteckich w tej dziedzinie stwarza unikatowe możliwości dalszego '>Z\\oju choreologii w Polsce. Studenci Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, awet jeśli nie podcjmują specjalności choreologicznej, wykorzystują zdobytą , iedzę o tallcu w swoich studiach humanistycznych, stąd ich duże zaintereso,anie zajęciami. Świadczą o tym ich liczne referaty i prace dyplomowe. Wiadomość o utworzeniu tej placówki w Poznaniu znalazła szeroki ddźwięk w świecie. Instytut Choreologii w Poznaniu zorganizował już w krótim okresie swojego istnienia dwie konferencje międzynarodowe: w ramach Biennale Współczesnego w 1994 roku Międzynarodową Konferencję Nauko. a poświęconą genezie i współczesności teatru tallca oraz sesję roboczą uropejskiego Seminarium Kinetografii. 1111:DI:VI]'oPMENT OF CI-lOREOLOGY IN POLAND (Summary) Scholarly dancc rcscarch was started in Poland at Warsaw University around 1935, under lof<:ssor C Baudouin de Courtenay-.J<;drzejewicz. The analysis offield work material resulted in i maps sho\ving thc tcrritorial expanse of particular dance features. 2) Kinetography moduccd for the recording oftranscribed material. \fter the ravages ol' World War II. work on dance was started again in Warsaw. Laban However. was it cCClmc tluly cstablished at ToruI1 ethnographic centre in 1954, under Roderyk Lange. I) ruccdurcs of dance research. together with a questionnaire for field work were published. 2) ollte:\tual approach was followed up both, in collecting and analysing dance data. 3) A group of '1Ie)\\ researches was brought together. which was instrumental in the rise of Polish thnuchoreology 4) Kinetography Laban was introduced and widely taught. As a result well :searched and documented publications began to appear. The work in ToruI1 came to an abrupt .lIr II ith rhe closure of the Dance Department in 1967. I"he teaching in chorcology was started again in 1988 at PoznaI1 University, under Professor oderyk Lange. The Choreological Institute was created in 1993. The scope of research and eruring on dance includes various categories, ranging from folklore to stage dance. kthodologics of dance research are being taught and applied. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6f477f92218fbf5c7b7a85f3c47cb5f.pdf 20a1d9776e45761ae815515e276641cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2552 Title A name given to the resource „Ślepy bibliotekarz" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.29-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Ślepy bibliotekarz" O pisemnym wymiarze ustności* Joanna Tokarska-Bakir ...sposób obchodzenia się z pismem jest już sam w sobie decyzją o sto­ sunku bycia i słowa do człowieka, a konsekwentnie o stosunku człowie­ ka do bytów, i o sposobie, w jaki oboje, człowiek i rzecz, trwają w nieskrytości lub wycofują się z niej. Martin Heidegger' Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą. Jacques Derrida 2 Nie pamięć, ale właśnie zapomnienie jest warunkiem naszego istnienia. Szalom Asz 3 Przedsięwzięcie, które będzie przedmiotem tego artykułu, można określić odwrotnie niż określił swoje A. Graham, au­ tor pracy o ustnym wymiarze pisma : chodzi o p i s e m n y w y m i a r u s t n o ś c i . Będzie tu mowa o źródle, które wyposaża w sens kulturę typu ludowego. Paradoksalnie źródłem sensów tej ustnej w swej istocie kultury, jest Pismo, przy czym nie tyle chodzi tu o Biblię, co o wyobrażenie, ja­ kie o mądrości Biblii może mieć człowiek niepiśmieny. Wy­ obrażenie to przybiera - w polskiej kulturze ludowej - postać Księgi Michaldy ze Sabby , to jest tzw. „sybiliji-bibliji" i in­ nych proroctw, albo też skróconą formę „listów z nieba", modlitewek „swoich" lub „prywatnych" , występuje też w posta­ ci „księgi w ogóle", czyli pisma widzianego oczami kultury ustnej. Wysoka pozycja książki w kulturze ustnej - tekstu traktowanego jako remat , nie temat - to dziedzictwo archa­ icznych wyobrażeń o przedustawnej księdze-martycy świata, rozwiniętych w mitologii judeochrześcijańskiej (mistyka To­ ry i Logosu, Chrystus jako „księga życia"), muzułmańskiej (Koran jako matka wszystkich ksiąg, w tym także „księgi stworzenia") i w religiach egzotycznych. W polskich ludo­ wych przeróbkach wątki te odzywają się niespodziewanie mocno. i wśród ludzi, wśród których nauka pisania od pokoleń ucho­ dzi za czynność kultową. Rozszerzając kategorię stosowaną przez Jacka Goody'ego i Waltera Onga, styl ten nazywam u s t n o ś c i ą o n t o l o g i c z n ą , w opozycji do p i s e m n o ś c i , także wyposażonej we własną ontologię i epi­ stemologię. Takie poszerzenie kategorii ustności pozwoli na swobodne poszukiwania w obrębie całej kultury, bez wzglę­ du na „wysokość" zlokalizowanych treści. Proponowana tu redeskrypcja ustności jest jednocześnie próbą scalenia dwóch źródeł refleksji antropologicznej: Eliadowskiej refleksji nad „ontologią archaiczną" i Heideggerowskiego myślenia o Po­ czątku (Anfang). Oto planowana kolejność działań: najpierw zajmę się splotem znaczeń, w których, w kontekście magiczno-religijnym, występuje pismo, słowo i imię. Spróbuję wykazać odrębność sakralnych i świeckich ujęć tej triady, wydoby­ wając tę różnicę spod ujednolicenia, które zdominowało eu­ ropejskie myślenie o języku. Z rozróżnienia pisma sakralne­ go i świeckiego (i takiegoż nazywania) wyniknie następnie przeciwstawienie szerokiego pojęcia ustności i resp. pisemności. Rematyczność książki i pisma w ogóle zostanie w tym ar­ tykule potraktowana jako ślad, i jako symptom. Jako ś l a d tego, co za Eliadem nazywam ontologią ar­ chaiczną, która funduje dziwne dziś i nieczytelne rozumienie pisma jako bezpiecznego ukrycia, jako „utrwalenia przez za­ pomnienie". Takie pojmowanie i pisma, i zapomnienia, moż­ liwe jest tylko w obrębie pisma w sakralnym, bytowym wy­ miarze, o którym rzadko pamięta się w trakcie filozoficznych debat nad statusem pisma. Jednocześnie rematyczność jest też s y m p t o m e m , bo rematyczny użytek z pisma sygnalizuje ufundowany na ontologii archaicznej, specyficzny „styl kultury", który roz­ poznać można nie tylko wśród ludowych analfabetów, ale Dlaczego „prawdziwy pątnik" chwyta za pióro 4 5 6 * Artykuł jest skróconą wersją rozdziału z mojej książki Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, która ukaże się w tym roku nakładem Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej. We współczesnych tomach Księgi łask, prowadzonej w Kalwarii Pacławskiej od X V I I wieku, co kilkadziesiąt stron pojawia się tekst zapisany starczym charakterem pisma, coraz trudniejszym do rozszyfrowania. Autorem jest, jak sam się przedstawia, „prawdziwy pątnik", „P. Franciszek ze wsi Buszkowiczki". „Wstaw się Matko Boska do Pana Boga, żebym przejrzał" - czytamy w pierwszym jego wpisie. Z wpisów ko­ lejnych dowiadujemy się o nim więcej: „Ja sługa Boży, zro­ biłem 350x drogę krzyżową, dróżki Pana Jezusa i 300x dróż­ ki Matki Boskiej. Oświadczam, że modlę się o pokój na świe­ cie, za ludzi nie wierzących, aby Najwyższy Pan Bóg oświe­ cił ich, aby się nawrócili i zostali zbawieni za chorych i opu­ szczonych, za chorych i opuszczonych staruszków (...) i za naszego Gwardiana Grzegorza i za służkę kuchenną. Jestem powołany za prawdziwego pątnika (...). Oznajmiam, że pod29 �czas tej mojej podróży ociemniałem (...)• Odzyskałem wzrok u Panny Marii w Jarosławiu u Matki Boskiej Bolesnej. Ob­ myłem sobie oczy wodą cudowną ze studni I dostałem ofiarę, i płakałem, i prosiłem Matkę Boską o zwrok [wzrok] i przy­ szedłem (...) do kościoła i zamówiłem trzy mszy Św. [święte] i przejrzałem na oczy". We wpisie ostatnim prawdziwy pąt­ nik znowu będzie wyliczał „odprawione" dróżki i nowenny: „...Ja pątnik zrobiłem 403 razy dróżki Pana Jezusa. P.Franciszek, Buszkowiczki. Ja pątnik zrobiłem dróżki do Matki Boskiej 404 razy. P. Franciszek z Buszkowiczek pragnę zrobić 500 razy za rok teraz czuje [się] słaby bo 86 lat kończę. Jestem inw.[alidą] wojennym 90% chorym o laskach. Ja pątnik jestem tu na cudownym miejscu. Zrobiłem 500 razy, tzn. obchodziłem dróżki do matki Boskiej i pragnę jej służyć tak do śmierci w niebie. Jestem jej sługa P. Dzisiaj znowu dróżkami 409 razy i jutro też 410 raz bo kocham Ma­ ryję że nam dała Syna kto wierzy wniego ten zbawiony bę­ dzie. Pątnik P. Oświadczam że ja pątnik P. zrobiłem 437 razy Kalwarii Pacławfskiej] 4000 razy mam zaświadczenie od Gwardiana Sroki 30 razy dał mi nowy Gwardian. Ja sie zapisywałem w książce na 7 razy. Również oświadczam że byłem 4 dni na Zielnej i teraz jusz po Zielnej to razem 437 razy. P. Franciszek zbuszkowiczek. 22, 23 Wrzesień 400 razy chodzę o kwartyńca herbaty, ka­ wałeczek laba [chleba]. Kucharz nic nie dają (...) Pątnik P." 7 Po co pątnik P. wpisuje się do Księgi? Odpowiedź nie na­ stręcza trudności: uwiecznia siebie, a zarazem w uroczysty sposób ofiarowuje swój wysiłek Matce Boskiej. Pismo wy­ stępuje tu w roli podwójnego, a nawet potrójnego mediatora: nie tylko między wiernym i Adresatką, ale też między niepa­ mięcią o rzeczach nie zapisanych i pamięcią, której jest sym­ bolem. Ponadto pismo pośredniczy między rozdwojoną świa­ domością samego pątnika P, który dopiero w akcie pisania uzmysławia sobie wyraźnie siebie i własne położenie: to, że jest głodny, że jest inwalidą, że jest w świętym miejscu. Dzię­ ki pismu może spojrzeć na siebie, którego opisał, oczami c z y t e l n i k a - być może stwierdzi, że on i człowiek w tekście opisany to dwaj zupełnie inni ludzie? Tak oto pątnik P. wprowadza nas in medias res, w sam śro­ dek Platońskich dyskusji nad naturą pisma. W zapisie pątni­ ka P. pojawiły się, jak widać, trzy wątki znane z Platona : (1) wątek uwiecznienia, w jakie pismo wyposaża przemijające rzeczy, (2) charakterystycznego dlań uprzedmiotowienia te­ go, co chwilę wcześniej wcale przedmiotowe nie było, i (3) będącego jego konsekwencją wyobcowania tekstu (a raczej „rzeczy" owego tekstu) z jego „życiowego" kontekstu. Nie jest to jednak wszystko, co da się powiedzieć o piśmie i jego roli w kalwaryjskiej Księdze łask. Co zostało pominięte? Pominięta została cała istota rzeczy. Wpis „prawdziwego pątnika" pojawia się w Księdze łask co kilka stron. Za każ­ dym razem jest to monotonna wyliczanka wykonanych „dróżek", różańców i nowenn, do których dochodzą jeszcze równie monotonne „intencje". Z pątniczą praktyką nieskoń­ czonej pradaksziny - tak w Indiach określa się rytualne okrążanie świętych miejsc i budowli - wpisy te tworzą har­ monijną całość, która domaga się czegoś więcej niż tylko analizy treściowej. Analiza „tematyzująca" zapoznaje istotę rzeczy, która w rzeczywistości żadnym „tematem" nie jest jest bowiem r e m a t e m. Pątnik P. traktuje swój wpis 8 30 r e m a t у с z n i e, jak jedno ze swoich okrążeń. Takich wpisów, w których nie jest istotne „o c z y m" się mówi, ale „c o", i w ogóle „ż e" się mówi, jest w Księdze łask wię­ cej. Niektóre z nich są też rematyczne w sposób bardziej do­ słowny. Przede wszystkim są to kryptogramy - niezrozu­ miałe zbitki liter lub skrótów i monogramy-inicjały, dalej także wpisy modlitewne, zakończone formułą „Amen" lub w całości będące formułą (modlitwy, pieśni itd.), albo zapo­ życzające język ze szczególnie zgrabnych wpisów cudzych, de facto czyniąc je formułami. Rematyczny charakter mają też wpisy ograniczające się do samych podpisów, umie­ szczonych niekiedy pod wielką na całą stronę literą (?) „Ż" (formuła-zawijas zaczerpnięta z „pisma urzędowego"). Cie­ kawe: wpisujący się do Księgi świadomie tu rezygnuje z możliwości wypowiedzi „tematyzującej". Ważny jest dla niego tylko podpis. Zastanówmy się, czym jest właściwie podpis. Podpis, rzecz bliska osobistej pieczęci , to prawdziwy „znak szcze­ gólny". Zbliża się on do bytu właściciela tak samo blisko jak imię, którego jest zapisem. Nie dajmy się zwieść temu po­ zorowi tautologii: ktoś, kto wpisuje się do księgi łask, wpisu­ je tam siebie samego. Nie jest to żaden facon de parler. Pod­ pis, podobnie jak pieczęć, znaczy: jestem tu sam, we własnej osobie, nie ma między nami pośredników. Utrwalając imię, podpis ujawnia obecność tego, kto go składa. Jak wynika ze słów Hioba (zob. dalej), w postaci podpisu jest się b a r ­ d z i e j , niż gdyby imię nie zostało utrwalone w piśmie. Pi­ smo w podpisie ma w sobie coś z funkcji sakralnej, coś z mi­ styki kancelarii. Podpis zobowiązuje, przy czym zobowiąza­ nie to zdaje się wiązać i podpisującego, i tego, komu własny podpis się przedstawia: „O, gdybym miał kogoś, kto by mnie wysłuchał! Oto składam p o d p i s : niech Wszechmogący odpowie! Niech n a p i s z e p i s m o Przeciwnik mój" (Hi 31, 35)." Podobnie transcendentalnie zaadresowany jest podpis w kalwaryjskiej Księdze łask. Jest znakiem powierzenia, a za­ razem znakiem obligującej obecności. Oznacza, że podpisu­ jący, obecny w podpisie, sam, we własnej osobie, jest tam, gdzie łaski są rozdawane. 9 10 Sakralny wymiar pisma Osobliwości podpisu w kalwaryjskiej Ksiądze łask stano­ wią zapowiedź „sakralnego" - bytowego wymiaru pisma, imienia i słowa. Wymiar ten otwiera się z chwilą, gdy uświa­ domimy sobie pierwotny związek pisma i jego desygnatu, a także „magiczny" związek rzeczy i słowa. Związek ten naj­ bardziej wyraziście rysuje się w imieniu (podpis!), w owym słowie par excellence. W Słowniku etymologicznym Aleksandra Brucknera znajdujemy ciekawe objaśnienie losów dawnego słowiań­ skiego określenia na „słowo": „ r z e c z, pierwotnie 'mowa, słowo', od rzekę z samogłoską wydłużoną, cerk. ręcz; prze­ szło, jak i u innych Słowian, na znaczenie 'rzeczy' (łac. res, niem. Sache) i pierwotną 'wiec' wyrugowało (...), w biblii rzecz tylko 'mowa': «usłyszał Pan głos rzeczy waszych» (...)" . Koncepcja, którą spróbuję wyłuszczyć w niniejszym artykule, wychodzi właśnie od bytowej („rzeczowej") war­ tości słowa w kulturach archaicznych, od nie naruszonego związku słów i rzeczy (a raczej słów=rzeczy), wciąż rozpo­ znawalnego w głębokich warstwach kultury współczesnej. Ten związek i fundująca go substancjalistyczna ontologią (ze względu na wyraźną ontologizację języka i pisma w kul12 �turze żydowskiej, emblematycznie można by ją nazywać „żydowską" ) odzwierciedla się następnie w sposobie my­ ślenia o piśmie. Także i 0 П 0 nabywa wartości bytowej. Odwołując się do idiomu Marcela Maussa można powie­ dzieć, że niektóre religie (judaizm, uważający pismo za „siedzibę Szechiny" , hinduizm i niektóre odmiany buddy­ zmu, uświęcające zapis sylab mantrycznych , także islam z bogatą mistyką i magią Koranu) przewidują taki „sposób posługiwania się pismem", w którym jego aspekt bytowy góruje nad epistemologicznym. Ów sakralny zapis jest naj­ pierw numinalnym bytem, z którym szuka się cielesnego kontaktu, rematem nie podlegającym uprzedmiotawianiu , dopiero potem - jeśli w ogóle - czymś „do odczytywania" i tematyzacji. W perspektywie, którą nazywam tu „żydow­ ską", pismo jest przede wszystkim miejscem bytu , dopie­ ro później przybytkiem wiedzy. 13 14 15 16 17 Sakralne użycie zmienia sens pisma-imienia-słowa, zapi­ su i wypowiedzenia. Imię zapisane różni się istotnie od wy­ mówionego. Hebrajskie ketib, 'napis', to eufemistyczne wskazanie pisemnej obecności świętego imienia Boga, chro­ nionej zakazem głośnego odczytywania . Miary surowości zakazu dopełnia umieszczenie go na drugim miejscu wśród przykazań. W tekście Tory pozostawało imię czytane, nigdy jednak nie wymawiane . W głośnym czytaniu (hebr. qere) zamieniane było na omowne Adonaj, 'Pan'. Powierzenie pi­ smu świętego imienia Boga było wyrazem albo wielkiej nie­ ostrożności albo jeszcze większego zaufania. Powie ktoś, że imię zapisane było w tekście bezpieczne, ponieważ księgi strzegli kapłani . Nawet jeśli w tej koncepcji ezoteryki jako zabawy w chowanego z profanami jest jakieś ziarno prawdy, trudno to sobie wyobrazić w religii, w której nauka pisania była czynnością stricte kultową , i która zrodziła paradoksy w rodzaju „Stowarzyszenie drwali dla studiowania Miszny w Berdyczowie" . Skoro zapis świętego imienia dostępny był nawet dla drwali, to czy w ogóle powierzenie pismu imie­ nia Boga nie wiązało się jakoś z utajoną, dziś dla nas prawie nieczytelną naturą pisma? Czy nie stoi za tym sugestia, że sam zapis może być ukryciem - paradoksalną pisemną reali­ zacją tabu imion? 18 19 20 21 22 23 Radykalnie inne spojrzenie na naturę pisma prezentuje Platońska tradycja filozoficzna, która najmocniej naznaczyła europejski sposób myślenia. U Platona pismo rozważa się w kontekście jego dobroczynnego lub szkodliwego wpływu na pamięć , zaś ewentualny sens ontologiczny pisma ulatnia się gdzieś bez śladu. Być może - jak zdaje się to sugerować Heidegger w motcie do niniejszego artykułu - istnieje jakiś związek między „subiektywizacją" pamięci, która u Platona zaczyna być postrzegana jako atrybut ludzkiego zachowania, i odchodzeniem w niepamięć bytowego sensu pisma. Tym te­ matem zajmę się w dalszej części tekstu. Na razie „perspek­ tywę grecką" potraktuję monolitycznie i upraszczająco - ja­ ko przeciwieństwo „żydowskiej". W ten sposób powstanie czytelna opozycja nie miast już, ale całych światów: Aten, które pismo wyłącznie tematyzują , i Jerozolimy, z charakte­ rystyczną dla niej sakralną, rematyczną funkcją pisma . Do generalizacji tej wiedzie jednak długa droga, którą teraz krok po kroku - choć tylko w zasadniczym zarysie - prześledzę. 24 25 26 27 się wręcz synonimem magii . Opiera się ono na milczącym założeniu, że podmiot jest zakładnikiem swojego imienia: po­ wierza mu swoją tożsamość, która wraz z ujawnieniem imie­ nia może zostać naruszona. Bez przemyślenia tej zagadkowej istoty imienia, sens pisma w jego sakralnym wymiarze pozo­ staje całkiem niedostępny. Podobnie jak w wielu archaicznych mitologiach, także i w Biblii hebrajskiej „imię (...) zawiera w sobie istotę każdej rzeczy, tak że to, co nie ma imienia, po prostu nie istnieje" . Ontologiczną wartość imienia antycypuje hebrajskie dabar , które w równym stopniu określa 'słowo', jak i 'rzecz' (por. etymologia Brucknera!). Poświadczona przez mity kreacyjne z całego świata bliskość między słowem i rzeczą, tworzeniem i nazywaniem, od czasów Sir Jamesa Frazera pozostaje et­ nograficznym banałem, który rzadko staje się przedmiotem gruntownego namysłu. Rozróżnienie między ontologicznym i klasyfikacyjnym sensem języka szczególnie wyraźnie prezentuje się w trady­ cji hebrajskiej. Pojawia się ono już na początku Księgi Ro­ dzaju, a explicite w apokryfach i w tradycji żydowskiej . W Biblii, imię w swej bytowej odmianie jest jedno - jest to „wielkie imię Boga", którego widzialną formą jest tetragrammaton. W akcie stwórczym imię to „udziela się stworzeniu", pozostawiając w nim swoje sygnatury . Imię Boga, słowo stwórcze, działa „odciskając na kosmosie swą literową pie­ częć , przy czym - rzecz charakterystyczna - kanałem stwórczego działania jest pismo, nie mowa. W odróżnieniu od boskiego, ludzkie nazywanie nie ma w sobie nic ze stwarzania. Jest raczej rozpoznawaniem. Różnicę w używaniu imion/nazw przez Boga i człowieka widać w zestawieniu dwu fragmentów żydowskich apokry­ fów. W pierwszym mowa jest o Bogu, który „wyciągnął rę­ kę i wziął z pisma jedno ze swoich imion; z tego imienia spadły trzy krople wody i oto cały świat wypełnił się wo­ dą!" i tak dalej, ze wszystkimi imionami, które dają począ­ tek żywiołom i reszcie kosmosu . Sytuacja zmienia się kil­ ka stron dalej, gdy Bóg każe Adamowi nazywać stworzone uprzednio zwierzęta. Tu imię/nazwa pojawia się w swej zwykłej, profanicznej postaci: „Kazał więc Pan zwierzętom przejść koło człowieka i pytał go o nazwę każdego z nich. Człowiek zaś odpowiadał: To jest wół, to koń, to osioł (...)" . Różnica jest wyraźna: nazywanie boskie, ontologiczne, udziela stworzeniu jego „jest", nazywanie ludzkie wprowadza zwykły epistemologiczny porządek w to, co jest już od dawna. W słowie Bożym imię, udzielające się rze­ czom w których odciska swe literowe sygnatury, jest równo­ czesne z bytem, któremu pozwala być; w słowie ludzkim imię przychodzi po bycie, naznaczone jest piętnem podpo­ rządkowania, nierzadko przemocy. 28 29 30 31 32 33 34 35 Wobec ontologicznego sensu imienia myśl europejska z reguły pozostaje bezradna . Bytowe pojęcie języka noto­ rycznie sprowadzane bywa do klasyfikującego. W głośnej dyskusji Jacquesa Derridy z Claudem Levi-Straussem , fi­ lozof, zarzucający antropologowi brak „krytycznej odpowie­ dzialności," sam zdaje się nic o niej nie wiedzieć: mówi o imionach sekretnych Nambikwara, nie zdając sobie sprawy że jest to język „innego rodzaju", j ę z y k w s e n s i e bytu n i e k l a s y f i k a c j i . Nazywanie, pisze Derrida, to „protopismo i pragwałt", polegający na wpisywaniu unikatowości w system, na „naruszeniu tego, co nietykalne, na zatraceniu niepowtarzalności, jaką zapewnia bezpośre­ dnia obecność, czyli osobiste pojawienie się" . Jeśli filozof ma rację - a pewnej słuszności odmówić mu nie sposób 36 37 3 8 Imię i przemoc Przekonanie o możliwości zawładnięcia rzeczą dzięki przeniknięciu imienia jest tak dobrze zaświadczone, że za­ równo w oczach etnografów jak i w języku potocznym stało 39 40 31 �to jego stanowcze słowa odnoszą się wyłącznie do języka świeckiego. Nie mają zastosowania do tajemnych imion Nambikwara. W sakralnej, archaicznej odmianie języka imię żadnym „pragwałtem" nie jest. Jest jednością z bytem, wy­ darzaniem się bytu , jego auto-grafem , z którego wymaza­ no czas. W żadnym razie imię nie przychodzi „po", bowiem „być" w świecie ontologii archaicznej to, jak mówiła wyżej Świderkówna, „nosić imię". Języki europejskie nic o tym nie wiedzą - transmitują wyobrażenie o aposterioryczności imienia. Potwierdzając sekwencję „najpierw byt, potem sło­ wo", mówimy: „nadać imię", „zyskać imię". W świecie ontologii archaicznej jest inaczej. Imię, podobnie jak byt, nie jest w gestii człowieka. Imię tworzy byt. Byt staje się („istoczy się") w imieniu. Chociaż „być" oznacza „nosić imię", bynajmniej nie za­ kłada to zrozumiałości imienia, poznawalności tego, co w nim jest. Imię magiczne, używane w sensie bytowym, po­ niekąd musi pozostawać niezrozumiałe, w ogóle nie jest bo­ wiem czymś, co bytuje poprzez bycie rozumianym . Jest rematem, nie tematem. Takim właśnie, znanym acz niezgłę­ bionym imieniem jest JHWH, święte imię Hebrajczyków . Pytając o nie w Księdze Wyjścia („Co jest jego imieniem?" 3,13), Mojżesz nie pyta o jego formę brzmieniową, dobrze mu znaną, lecz o tajemnicę związaną z imieniem . Buber komentuje ów fragment następująco: „Tam, gdzie słowo «со» pojawia się w połączeniu ze słowem «imię», pyta się o to, co się w tym imieniu objawia lub ukrywa" . Imię, choć wyjawione, pozostaje „ciemne". Imię magiczne jest zatem taką „częścią mowy", która sytuuje się poza granica­ mi ludzkiego języka , z jakichś jednak powodów, zamiast opuścić teren, w którym jej za ciasno, uporczywie się go trzyma (za chwilę zobaczymy jak notoryczna jest ta języko­ wa terminologia, pełna „słów mocy", „prawdziwych, twór­ czych imion", przekładających się na „pismo", „księgę", „litery", „głoski" i „sygnatury"). Uporu tego nie można uznać za przypadkowy. Mówi on coś o o naturze pisma, ja­ ka ujawnia się w religii. 41 42 49 sku" ) lub retrogresywnym, gdy stanowi jego ukrycie, po­ wrót do wewnętrzności (np. szyfrowy, niezrozumiały, „rematyczny" zapis świętego imienia, który nie ma służyć dalszej tematyzacji). Platońska refleksja (Tammuz w Fajdrosie) rozpoznaje w piśmie tylko drugi z wymienionych tu ruchów, w dodatku w jego profanicznej odmianie: pismo jako usuwanie żywej obecności, która zostaje zastępiona śladem i pseudoobecnością, hypomnesis . W świetle tego poglądu, lethe, zapomnie­ nie, w którym pogrąża się byt rzeczy zapisanych, nie posiada żadnej produktywności dla pamięci, mneme. Aby pokazać rozmiar tej pomyłki trzeba najpierw zarysować kontekst, który ujawni pracę, jaką pismo - lethe - wykonuje w obrębie pamięci. Mowa będzie kolejno: o bytowym wymiarze słowaimienia w Biblii, o paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia, następnie zaś o funkcjonowaniu pisma w magii. 50 Bytowy wymiar języka 43 44 45 46 47 Bezcelowe jest zapytywanie o znaczenie języka w sensie bytowym (zob. np. szeroko dyskutowany problem znaczenia mantr). Chodzi w nim o ewokację bytu, nie o komunikację. Język ten pozostaje niezrozumiały, a powszechne w religii ta­ bu imion (ew..zakaz ich wokalizacji, przy akceptacji zapisu) tylko tę jego pierwotną niedostępność nasila. Kolejnym szczeblem zasłonięcia, praktykowanym głównie (choć nie tylko) w społecznościach piśmiennych, bywa pismo. Dlatego też język w znaczeniu bytowym w naturalny sposób ciąży ku pismu (por. rozległa sfera amuletów pisemnych, o których będzie mowa w punkcie Zapis i odczytywanie imienia). Tegoż właśnie pisma dotyczy kolejne nieporozumienie, pojawiające się w Derridowskiej polemice z Levi-Straussem. Widać je w użytku, jaki Derrida czyni z „pisma", nazywając imię „protopismem". Filozof czyni tak dopatrując się w imie­ niu tego samego, co uważa za naturę pisma: aposterioryczno­ ści. Oczekiwanie to jest słuszne tylko w zakresie pisma w je­ go świeckim wymiarze, bowiem relacje czasowe, łączące imię, jego zapis i byt, ulegają w religii odwróceniu. O ile byt s t a j e s i e w imieniu, jest z nim syn-chroniczny, o tyle zapis imienia jest nieraz wręcz w c z e ś n i e j s z y od ukrytego w nim (zapowiedzianego w nim) bytu . Pismo w tym sakralnym znaczeniu nigdy nie jest zwykłym następ­ stwem bytu, jest jego zalążkiem. Zalążkiem w sensie progre­ sywnym, gdy stanowi odsłonięcie bytu (Zoharl, 15a: „Kiedy wola Króla poczęła działać, wyryła znaki w najwyższym bla­ 48 32 Bytowy wymiar słowa-imienia, jego ontologiczną gę­ stość, dokładnie widać w Biblii hebrajskiej. „Hebrajszczyzna jest twarda, szorstka i chropawa jak granitowe głazy, jest ciężka, nieprawdopodobnie nasycona treścią. Każde jej sło­ wo ma wagę i «masę» i jakąś prawie dotykalną trójwymiaro­ wą kanciastość" - pisze Ireneusz Kania . Zadziwiająca jest skuteczność, z jaką oddaje ją archaiczna polszczyzna Jakuba Wujka. „To tedy odprawiwszy s t a ł o się słowo P a ń s k i e do A b r a m a w w i d z e n i u mó­ w i ą c (...)" (Rdz 15,1) - Wujek antycypuje tu dosłownie ję­ zyk Heideggera. Bytowy sens słowa-imienia najmocniej do­ chodzi do głosu w proroctwie Izajasza. Słowo u Izajasza podobnie jak imię - ma zmysłowość rzeczy. Może być „wi­ dziane z daleka" (Iz 30,27), może wisieć jak chmura „nad Ju­ da i Jeruzalem" (Iz 2,1), może „świecić z krzaka" gorejące­ go , może być „latarnią dla nóg i światłem na ścieżce" (Ps 119, 105 ), może też stać się posłańcem: „Posłał Pan słowo [dabar] przeciw Jakubowi" (Iz 9, 8; Ps 147, 15, 18, 19). Gdy czyta się o brzemienności słowa, które nigdy nie jest wy­ powiadane na darmo („jak śnieg i deszcz spadają z nieba i tam nie powracają, dopóki nie nawodnią ziemi [...], tak i sło­ wo, które wychodzi z ust moich, nie powraca do mnie bezo­ wocne, zanim nie dokona tego, co zamierzam, i nie spełni te­ go, po co je posłałem", Iz 55, 10-11), łatwiej odczuć niezro­ zumiały już dziś sens drugiego przykazania Dekalogu. Sam Pan czuwa „nad swoim słowem, żeby je wypełnić" (Jer 1,1112) . Biblijne słowo może zabijać (Iz 11, 4: „Słowo jego ust zabiło wszystkich grzeszników" ) i zbawiać (Druga Przypo­ wieść Henocha 48, 8: „To przez Jego imię są zbawieni" ). Może też sycić (Jer 15, 16, przekład Jakuba Wujka: „Nalazły się mowy twoje i pojadłem je, i było mi słowo twoje weselem i radością serca mego; bo wzywano imienia twego nademną"), jest bowiem „bardzo blisko ciebie: w twych ustach i w twoim sercu, byś je mógł wypełnić" (Pwt 30, 14) . Imię Boże, wypowiedziane nad krajem, zapewnia mu ochronę (Rdz 48, 6; Pwt 28, 10; Am 9,12) albo „spoczywa w świąty­ ni" ( l K r l 8,29) , jako Święte Świętych. 51 52 53 54 55 56 57 58 59 O ile z przytoczonych cytatów można wyczytać utajoną w Biblii sakralną „teorię" języka, o tyle dalsze przykłady są już konsekwentnym jej praktykowaniem. Szczególnie cieka­ we są słowa takie jak hebrajskie określenia wiary jak aman i batah a także dwa „imiona" Boga, hesed ('łaska') i "emeth ('prawda'). Dosłowne ich przekłady - opieram się tu na pracach Anny Świderkówny - pozbawiają te słowa zna60 61 �nych nam psychologicznych konotacji, wyposażają je nato­ miast w odcień ontologiczny. Aman, znane nam z wygłosu wersetów biblijnych, Józef Sadzik wykłada jako poczucie stałości, stabilności, solidności, pewności, mocy, batah zaś jako poczucie opieki, zaufania, bezpieczeństwa. Takie poj­ mowanie wiary nie jest czymś' ani emocjonalnym, ani intelek­ tualnym, odwołuje się natomiast do fundamentu, podstawy i umocowania owego „wierzę". „Bo potężny jest nad nami [lub dla nas] Jego hesed, a 'emeth Jahwe trwa na wieki" - tak Swiderkówna przekłada Ps 117, 1-2 (też Ps 77, 9), dodając, że ową „łaskę" (hesed), która łączy się z „prawdą" (np. Wj 34,6), czyni się , nie czu­ je. Wbrew intuicjom, które podpowiada słownik, przekładają­ cy to słowo jako 'łaskę, łaskawość, życzliwość' , hesed oka­ zuje się tu dziedziną bytową, ontyczną, nie psychologiczną czy wręcz sentymentalną. Jak imię Boga, udzielające się stworzeniu, hesed udziela się ludziom, którzy je zachowują ludzie ci stają się wówczas hasid ('łaski pełni'?) - mówi 0 tym Ps 145, 13, antycypując późniejszych chasydów. Ma­ my tu do czynienia ze zjawiskiem pseudoapelatywizacji , które dla semiotyków było znakiem rozprzestrzeniania się sa­ crum. Z hermeneutycznego punktu widzenia można je odczy­ tać jako przejaw życia języka w jego bytowym wymiarze, gdzie „przybieranie imienia" (hasid) jest w istocie udziela­ niem się jego istoty (hesed) . 62 61 64 65 i żadnego z nich jeszcze nie wytopiono. A gdybyś nawet mniemał, iż pismo wycięto na drewnianych tablicach, nie, to także niemożliwe, bo nie stworzono jeszcze drzew. Na czym­ że więc pismo było pisane? Otóż pisane było na ramieniu sa­ mego Pana, czarnymi płomieniami na białym ogniu" . Jak widać regressus ów znajduje swoją granicę w nieskończono­ ści Nieskończonego, w materii jego „ramienia". Święte pismo, owa nie stworzona księga stworzenia , „księga niebiańska" , jest podwójnie paradoksalnym porte parole świętego języka: po pierwsze, w postaci zapisu „imion" niesie w sobie zalążki wszystkich rzeczy; po drugie, swoją przedustawnością wyprzedza ich bytowe odsłonięcie w stwórczym słowie Boga. Układ księgi odzwierciedla strukturę makrokosmosu, te­ raźniejszość, przeszłość i przyszłość. „Ilekroć zaś Adam wyj­ mował księgę i czytał ją, ziemia się trzęsła i kołysała jak sta­ tek na wodzie. Kiedy coś z niej przed górą wygłaszał, góra topniała jak wosk. Kiedy przed morzem wygłaszał, morze występowało z brzegów, jakby przelewała się czasza z wodą. Kiedy coś z księgi wygłaszał przed ogniem, ogień zamieniał się w popiół, a kiedy wygłaszał wobec lwów, lampartów, nie­ dźwiedzi i złych zwierząt, stały jakby im głos odebrało. (...) Wszystko stało mu się jasne i wszystko zrozumiał dzięki świętemu duchowi księgi; pojął życie i śmierć, dobro i zło. Poznał tajemnicę godzin i chwil oraz liczbę wszystkich dni. Ogarnął naukę o podziałach czasu i latach uroczystych aż po kres czasów" . Nie powodując kosmicznej katastrofy nie można w niej zmienić ani jednej litery . Dzieje się tak dlate­ go, że każda litera w księdze - podobnie jak „litera" w ogóle - ma pełną wartość bytową, w pełni autonomiczny sens . Po­ nadto księga odzwierciedla porządek kreacji. Układ liter w alfabecie odwzorowuje porządek stworzenia: pierwszą lite­ rą księgi jest co prawda nie pierwsza lecz druga litera alfabe­ tu (bereśit - 'na początku'), ale wedle żydowskich apokryfów nad wszystkim i tak góruje alej, od którego rozpoczyna się dziesięć przykazań: ,/^nochi... Jam jest Pan Bóg twój..." . Związki liter i kreacji odnotowuje wiele języków indoeuropejskich, np. greckie stoicheia, oznaczające zarówno żywio­ ły, jak elementy i litery . W języku hebrajskim świętość liter, uważanych za niezdobytą twierdzę, w której przebywa Szechina, obecność Boża na ziemi, jest podstawą gematrii, spe­ kulacji literowych, opartych na rachunku wartości liczbo­ wych, które się im przypisuje. „Zwój spłonie, ale litery ule­ cą" - powiada żydowski kniżnik, którego rzymscy żołnierze palą żywcem, razem ze zwojem pisma. Mówi „litery" dokła­ dnie tam, gdzie my, do owej „litery" wrogo ustosunkowani, oczekiwalibyśmy „ducha" ... Odnotujmy to odwrócenie, bo sygnalizuje ono podstawową różnicę pomiędzy sakralnym i profanicznym wyobrażeniem pisma, do której za chwilę po­ wrócę. 70 71 72 73 Pismo i czas 74 „Judaizm, a za nim islam rozpracował doktrynę o przedustawnym istnieniu sakralnego tekstu, resp. Tory i Koranu, ja­ ko przedwiecznej normy dla niestworzonego jeszcze świata" - pisze Sergiusz Awierincew . Torah min ha-samajim (hebr. 'niebiańska Tora' ) i um al-kitab (arab. 'matka wszystkich ksiąg' ) to dwa niebiańskie archetypy, z których biorą wzór święte księgi obu religii. W chrześcijaństwie miejsce tej pi­ semnej przedustawności zajmuje nauka o takimż przedwiecz­ nym i przedustawnym, bezczasowym Logosie, który mimo że bywa niekiedy nazywany księgą żywota zapisaną wewnątrz 1 od zewnątrz (Ap 5, 1-3), to jednak pojmowany już będzie ja­ ko osoba. Gdy rozważyć imię i pismo w jego podwójnym, sakral­ nym i świeckim kontekście, dojść można do wniosku, który sygnalizowałam już wcześniej, w dyskusji z Derridą: stosu­ nek języka świeckiego do sakralnego wyraża się w podwój­ nej regresji - tak samo jak święte imię pada wcześniej niż świeckie, tak samo zapis sakralny, będący a priori bytu, wy­ przedza zapis świecki, bytowe a posteriori. Widać to wyraź­ nie w żydowskich legendach biblijnych, które następująco opisują czynności Boga przy stwarzaniu: „wziął drugie imię i zrobił z niego trzy krople"; „wyciągnął rękę i wziął z pisma jedno ze swoich imion"; „Zanim jeszcze świat został stwo­ rzony, Pan był sam ze swoim wielkim imieniem"; „A kiedy Pan stworzył świat, poradził się najpierw u Pisma" itd. Ta achroniczna sekwencja zadziwia samego autora apokryfu, który przekształcają w regressus ad infinitum. : „Już na dzie­ więćset siedemdziesiąt cztery pokolenia przed stworzeniem świata napisane zostało pismo i spoczywało na łonie Naj­ świętszego (...) - czytamy. - Ale zanim stworzono świat nie było wszak zwojów pergaminu, na których można by pisać tym pismem; ani bydła, z którego można by skórę zedrzeć, ażeby na niej pisać. Gdybyś jednakowoż chciał powiedzieć, że pismo wyryte było na złocie albo na srebrze, tak również być nie może, ponieważ nie było jeszcze ani złota, ani srebra 66 67 68 69 75 76 77 78 79 „Istota świata jest natury językowej" - to zdanie, przypi­ sywane słynnemu XIII wiecznemu kabaliście, Abulafii, mo­ gliby za nim powtórzyć jego sojusznicy z kultur typu ludowe­ go, o ile tylko byliby je w stanie zrozumieć - „...a wszystko istnieje o tyle tylko, o ile ma udział w wielkim imieniu Boga, objawiającego się w całości stworzenia" . „Imię Boże" wy­ stępuje tu w podobnej funkcji jak „księga stworzenia" . Jak ona, także to imię jest creans, nie creatura, jest summum ens, zawierającym w sobie wszystkie inne byty. Wystarcza sama aluzja do tego początku, by przywrócić zakłócony ład: cha­ sydzka recytacja pełnego imienia Boga leczy choroby po­ szczególnych ludzi, recytacja mitu stworzenia pozwala odno­ wić się wspólnocie . Przykłady można by mnożyć. 80 81 82 33 �Zapis i odczytywanie imienia Wedle dziewiętnastowiecznych definicji, magia to „wiara w siłę magicznych imion i zaklęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzyszy wypowiadanie słów mocy" . Język magiczny naśladuje stwórcze słowo Bo­ ga i bogów i odcieniem tego pierwotnego naśladownictwa za­ barwione są wszelkie inne rematyczne użycia języka. Remat pisma, widoczny zarówno w pisemnych talizmanach, jak i we wspomnianej na początku „mistyce kancelarii" (podpis w Kalwaryjskiej księdze łask), zawiera daleką aluzję do języ­ ka o wartości bytowej. Zasadniczo odróżnić można dwie odmienne choć „nieekskluzywne" postawy wobec świętego języka. Postawa szacunku, wyrażająca się w nienaruszaniu tabu imion (eufemizmy), milczeniu (milczące czytanie imie­ nia Boga w tekście Tory) , demonstrowaniu nieznajomości lub nieprzenikliwości imienia (kakofoniczna recytacja mantr, muzułmański dhikr etc), zakłada antytezę w postaci magicz­ nej manipulacji językiem. Archetypową opowieścią o jej skutkach jest mit Golema, szczegółowo analizowany przez Scholema . Znaczącą rolę odgrywa w nim motyw pisma, imienia, wypisanego na czole Golema. Starcie pierwszej lite­ ry tegoż imienia (hebr. emeth, 'prawda', zmienia się w meth, 'martwy') pociąga za sobą skutki bytowe: Golem umiera. Tak działa „performatyw" w formie pisemnej. 83 84 85 W magii i religii imię z a p i s a n e to szczególnego ro­ dzaju podpis, utajony auto-graf bytu. Ktoś, kto zdoła go od­ czytać, może „działać w imieniu", co znaczy że przysługuje mu władza, „w imieniu" której podpis został złożony . Dla­ tego zapisowi imion najbardziej przysługują dwie formy gra­ matyczne: pierwsza osoba czasownika albo wołacz czy też tryb rozkazujący. Najstarsze greckie teksty pisane mówią w pierwszej osobie: „jestem grobem", „jestem nagrob­ kiem" . Podobny sens mają napisy we wnętrzu piramid albo na kamiennych obeliskach, umieszczone wysoko ponad za­ sięgiem oczu : albo są podpisem, auto-grafem rzeczy, scho­ wanych w piśmie , albo imperatywem. Zapis ewokuje czytelnika. Po co jednak gromadzić nazwy i zapisywać imiona, których nikt z żywych nigdy nie przeczy­ ta? Dlaczego „nieszczęsna ma być kość i ciało bez napisu" , skoro napis umieszczony zostanie w ciemności grobu? Odpo­ wiedź jest taka sama, jak w przypadku palenia pisemnych ta­ lizmanów, czy wrzucania ich do rzek: pisanie, po którym na­ stępuje niszczenie lub pogrzeb tekstu , nawiązuje do innego wyobrażenia o ochronie, niż to, którym posługuje się Tammuz, Platoński krytyk pisma. Z metafizycznego punktu wi­ dzenia ochroną jest to, co w oczach ludzi jest zapomnieniem (lethe). W oczach króla Tammuza, człowieka, pismo jest za­ pomnieniem. Z metafizycznego punktu widzenia, reprezento­ wanego przez boga Tota, jest jednak przechowaniem, ukry­ ciem. Imię zapisane w grobowcu nie służy jako podpórka za­ wodnej ludzkiej pamięci (hypomnesis), bo w ogóle nie jest przeznaczone dla ludzkich oczu. W odróżnieniu od zwykłe­ go , zapis sakralny namaszcza i chroni byt tak samo jak mil­ czenie . Wbrew obawom Platońskiego Tammuza, właściwej pamięci (mneme) zapis taki bynajmniej nie osłabia - wszak jest to pamięć boska, nie zagrożona pozorem (doksan) mą­ drości (sofias), ale będąca mądrością prawdziwą (aletheianf*. Do tego wątku, tak brzemiennego w skojarzenia z He­ ideggerem, za chwilę jeszcze powrócę. 86 87 88 89 90 91 92 93 Dużo późniejsze od imion rytych we wnętrzu piramid są napisy na greckich amuletach i talizmanach (łac. defixiones. gr. katadesmoi). Te metalowe tabliczki umieszczane w gro­ 34 bach, w studniach, wrzucane do rzek i strumieni, zawierają przede wszystkim imiona w wołaczu: „o, ty [tu następuje imię]" , po których następuje magiczna „wypowiedź performatywna": „zaklinam cię, w imię XY", zmierzająca do imperatiwusa: „pomóż", „zwiąż", „zabij", „daj" itd . Zapisane bywają najróżniej: greką, w piśmie egipskim - demotycznym, hieratycznym, hieroglificznym, starokoptyjskim, nie­ kiedy w szyfrze cyfrowym. Także i tu największą - przynaj­ mniej w sensie objętości - rolę odgrywa czynnik rematyczny, nie „o czym" ale „co" tych tekstów (a nawet nie „co", tylko „że"). W zbiorze Papyri Grecae Magicae (IIw. p.n.e.-V w. n.e.) pełno jest bowiem tzw. voces magicae, kombinacji liter o nie­ możliwym do uchwycenia sensie. Są to serie samogłosek, „słowa prawdziwe", zaczerpnięte z hebrajskiego, aramejskiego, perskiego, egipskiego. Skoro stanowią one około 80-90% tekstu Papyri Grecae Magicae, można domniemywać, że owa „rematyczna nadwyżka" nie jest w nich przypadkowa. Jak ją wyjaśnić? 95 Gdyby język voces magicae wpisać w kontekst Eliadowskich rozważań o językach tajemnych i niezrozumiałych , można by jego nieprzezroczystość potraktować jako coś wię­ cej niż tylko ezoteryczną kontyngencję. Niezależnie od prag­ matycznej świadomości ich użytkowników, którzy niewątpli­ wie spodziewali się po nich skuteczności - wyrazem tego oczekiwania było myślenie o nich w kategoriach przezroczy­ stości semantycznej, nierozróżnialności signans i signatum do istoty voces magicae , a szerzej zaklęć, podobnie jak isto­ ty mantry, należy właśnie nieprzezroczystość, niezrozumiałość, paradoksalność. Imię musi być ciemne (dunkel), musi zasłaniać - powiada Heidegger. Nazywanie jako odkrywa­ jące przyzywanie jest jednoczesnym skrywaniem. W religii angażuje się ono w proces niszczenia języka, którego rozma­ ite poziomy tak trafnie opisywał Eliade . Język, występują­ cy tu w funkcji Tematycznej, nie ustanawia znaczeń, ale je znosi. Eliade powiada, że po owej destrukcji następić ma re­ kreacja, w której ujawni się język pierwotny, język w czystej bytowej postaci. Czy jednak taki język nie jest już zawczasu obecny w sko­ rupie rematu? Czy rematyczna zapora z języka, widoczna w voces magicae, nie chroni tego samego, co chroni się w szyfrze tetragrammatonu? Czy zatem język w funkcji Te­ matycznej nie jest istotowo pokrewny pismu w jego sakralnej odmianie? I czy nie jest to właśnie owa charakterystyczna dla apofatyki „hyperyzacja ontologiczna", którą analizuje Ceza­ ry Wodziński , iluminacja, która niczego nie objaśnia, tylko coś, czego dotyczy, objawia jako w pełni skryte? Bramy prawości [Sza'are cedek] , książka napisana przez ucznia słynnego kabalisty Abulafii (XIII w.), jest rary­ tasem nie tylko z powodu głastnosti, tak wyjątkowej w te­ kstach ezoterycznych. Dochodzi w niej do głosu autorska samowiedza, która rzadko znajduje drogę do pisma. Oto frag­ ment, stanowiący bezpośrednią ilustrację wysuniętej przed chwilą tezy o ostatecznej nieprzenikliwości imienia-pisma: „«Synu - zwraca się do autora Bram jego mistrz, prawdopo­ dobnie Abulafia - nie to jest naszym celem, byś poprzestał na jakiejś formie skończonej czy określonej, nawet gdyby była najwyższej rangi. Masz raczej podążać 'Drogą Imion': im bardziej są one niezrozumiałe, t y m w y ż s z a j e s t i c h r a n g a , tak że wreszcie zacznie w tobie skutecznie działać moc przez ciebie nie kon­ trolowana, raczej kontrolująca twój rozum i myślenie». Od­ powiadałem: «Jeśli rzecz ma się tak [że wszystkie obrazy duchowe i zmysłowe muszą zostać wymazane ], to dlacze96 97 98 99 m 101 �go panie, p i s z e s z k s i ą ż k i , w których metody przy­ rodnika łączysz z pouczeniami względem Świętych Imion?» On odpowiadał: «Robię to z myślą o tobie, i tobie podob­ nych uczniach, adeptach filozofii. Po to, by naturalnymi środkami pobudzić wasze ludzkie rozumy, bo może taki spo­ sób przynęci was do zgłębiania wiedzy o Świętych Imionach». I pokazał mi książki w całości złożone z kombinacji liter i imion oraz z liczb mistycznych [gematriot], z k t ó r y c h nikt n i g d y nic nie z r o z u ­ mie, bo t e ż n i e s ą one po to, by j e r o z u m i e ć" . 102 „Platońskie marzenie" - dekonstrukcja lethe 109 11 0 1 112 P i s m o , k t ó r e n i e j e s t do c z y t a n i a , podobnie jak j ę z y k , k t ó r e g o n i k t n i e z r o ­ z u m i e , stanowią paradoksalne spełnienie tego, co Jacques Derrida nazywa „Platońskim marzeniem" : są one mneme bez hypomnesis. Jaki rodzaj pamięci projektuje pismo, które nie służy czytaniu? Taka pamięć najwyraźniej nie boi się za­ pomnienia. Przestaje być zaledwie „psychologiczną zdolno­ ścią zatrzymywania w przedstawieniu tego, co minęło" , poszerza się i pogłębia o wszystko, co pamięć „obiektywna" przechowywać może w uśpieniu, choć podmiot, ten który „zapomniał", uznaje to za bezpowrotnie utracone. Zmiana sensu pamięci pociąga za sobą zmianę sposobu myślenia 0 niepamięci: także ta wyzbywa się stygmatu psychologicz­ nej ułomności, lekceważącego miana lapsusa, staje się nato­ miast organem twórczym, „nicościującym" to, co obecne, 1 co przyszłe . Tak jak do prawdy należy skrywanie (gr. aletheia zawiera w sobie rdzeń lethe), tak samo do pamięci na­ leży zapomnienie - w obu przypadkach chodzi o to samo dwuznaczne greckie słowo . Pismo pogrzebane, umieszczone poza zasięgiem ludzkich oczu, w grobie, w studni czy w chmurach, niszcząc hypomne­ sis , paradoksalnie utrwala dostęp do własnego znaczenia. Gdy znika możliwość rozumienia pisma, zapis staje się podobny do szyfru, do którego zgubiono klucz: jest niezrozu­ miały. Niezrozumiałość owego znaku to najpewniejszy spo­ sób, by skłonić do koncentracji na jego materii, skąd już bli­ sko do zachowań Tematycznych. Z drugiej strony, na pozio­ mie symbolicznym, niezrozumiałość znaku dobitnie prezen­ tuje daremność wszelkich prób przeniknięcia znaczenia. Księga, której nie można przeczytać (bo np. dostępna jest tyl­ ko dla jej autora, lub taka, która jest napisana szyfrem, w nie­ znanym języku, napisana białym atramentem lub księga nie­ dostępna bo „zaginiona"), jawnie dąży do wyzbycia się ele­ mentu hypomnesis. Logika tego dążenia jest, być może, na­ stępująca: skoro coś nie może stać się obrazem doskonałym, przejść na stronę znaczenia, należy nie niszcząc go jako zna­ ku, sparaliżować w nim świętokradczy mechanizm mimesis. Takim właśnie paraliżem dotknięte jest pismo nieczytelne, pi­ smo nie do czytania. „Nie do czytania" znaczy czasem „do jedzenia". Biblia zawiera dwa słynne obrazy takiego użytku z pisma: w księ­ dze Ezechiela i w Apokalipsie św. Jana. Wątpliwe, by Eze­ chiel zjadający swój zwój (Ez 3,1-3) lub św. Jan, na rozkaz anioła pożerający „książeczkę" (gr. biblaridion, Ap 10,9-10), myśleli o zjadanym przez siebie piśmie po platońsku, jako o rozsadniku zapomnienia. Zapomnieniem byłby jedynie za­ pis świecki, przez anioła zakazany . Zapis sakralny, „do zje­ dzenia, nie do czytania", wolny jest od warstwy hypomnesis, tak podatnej na zdradę, wypaczenie, wyobcowanie. Jest czy­ 103 104 105 stą pamięcią, spełnioną nierozróżnialnością signans i signa­ tum. Nie czyta się go, ale p r z у s w a j a w najbardziej elementarny ze sposobów. Otwiera się tu cały ciąg sensualistycznego, Tematycznego obrazowania: o ile książkę - przybytek wiedzy - należy po­ żerać, samą wiedzę należy posiąść, tak jak posiada się kobie­ tę Owe sensualistyczne metafory można określić mianem gestów przynależności" . Metafory pochłaniania, przylgnię­ cia, miłosnego posiadania mogą tu być mylące, ale są bardzo na miejscu: za pomocą archaicznego obrazowania odsłaniają przedustawną jedność słowa, myśli i bytu. Metafory te nie analizują, nie rozważają, nie rozpamiętują: celebrują remat książki, materialność pisma, „płeć" wiedzy i rzeczowość sło­ wa, nie zaś ich abstrakcyjność, idealność znaczenia . Rematyczność zachowań świętego Jana czy Ezechiela, a także wszelkich zachowań Tematycznych w ogóle, może być zinter­ pretowana jako protest przeciw rozdwojeniu, które czai się w każdym znaku (pojmowanym po świecku, tzn.wykraczają­ cym poza afirmację nierozróżniania), a zarazem dążenie do usunięcia tego rozdwojenia. Tak rozumiana rematyczność, szczególnie zaś „rematyczny użytek z pisma", jest jednocześnie śladem i sympto­ mem: ś l a d e m ontologii archaicznej, w której byt i myśl nie zdążyły się jeszcze rozłączyć. Natomiast jako s y m p t o m zwiastuje ona pewien osobliwy styl kultury, w którym archaiczna ontologia przechowuje się do naszych czasów, „ustny wymiar pisemności", do wyodrębnienia którego zmierzam od początku niniejszego artykułu. Teraz w porządku chronologicznym trzeba wyodrębnić zarówno ślad, jak i symptom. Remat jako siad: ontologia archaiczna 106 107 108 Formułując tezę o rematycznym użytku z pisma jako 0 śladzie „ontologii archaicznej", wypełniam to Eliadowskie określenie znaczeniem Heideggerowskiego „początku" (Anfang) . Powód jest prosty. Etnograf, który czyta Heideggerowskie analizy Greków, nie może się oprzeć wrażeniu, że skądś zna ową rzeczywistość, której atrybutem jest prawda, gdzie byt i myśl przenikają się nierozróżnialnie, a dobro 1 prawda nie mają jeszcze alternatywy. Jest to rzeczywistość sprzed upadku, którą opisują mity stworzenia, domena onto­ logii archaicznej, jak za Eliadem nazywają ją religioznawcy. Jak to wykazał Eliade, jej okruchy rozproszone są nierówno­ miernie po całej kulturze" , także współczesnej, wśród ludzi od pokoleń piśmiennych. Wiele wskazuje na to, że Eliade nie miałby nic przeciwko temu, by jego idea czasów początku została zinterpretowana na sposób heideggerowski, w duchu jego „początku". „Początek jeszcze j e s t - pisze Heideg­ ger" . - Nie leży za nami jako dawno minione, lecz stoi p r z e d nami. Początek, jako to, co największe, z góry już przerósł wszystko, co przyjść miało". Jak widać ów Heideg­ gerowski początek to raczej finał i pełnia niż początek w sen­ sie pierwocin (Beginn) i tego, co pierwotne (Primitive). Przy­ sługuje mu dziwny status czasowy: wydarzając się nie mi­ j a " , nie wyczerpuje się, lecz trwa (bleiben), rozwija się, czy, jak mówi Heidegger, „wyistacza" (anwesen) poprzez „wydarzeniowe wierzchołki czasu (Gipfel der Zeit) (...) w których świętość zostaje doświadczona w swoim otwarciu"" .1 teraz zdanie rozstrzygające dla zestawienia początku Eliadowskiego i Heideggerowskiego: „Ponieważ każdy początek jest nieprześcigniony, musi być ciągle powtarzany"" . Powtarzanie czasu początku to najbardziej charakterystyczny spośród ui 4 5 6 7 8 55 �Eliadowskich motywów. W interpretacji Heideggerowskiej byłby on sięganiem do tego co wieczne i źródłowe" , co mo­ że się odsunąć i wycofać (sich entziehen), aby kiedyś' w oka­ mgnieniu powrócić . Tak pojęty Heideggerowski początek spowinowacony byłby ze świętością, z doświadczeniem boskości, która po długim czasie oczekiwania kulminuje w owych wierzchołkach czasu „właściwego" (czas sakralny), pomiędzy którymi rozciąga się nieczas (Unzeit) , czas profaniczny. Adoracja znaku, rematu księgi, byłaby zatem adora­ cją tego, co uszło (Siechentziehende), przez to zaś sięganiem do początku. Co nam daje wypełnienie Eliadowskiego pojęcia archa­ icznej znaczeniem Heideggerowskiego początku, który uo­ becnia się w postaci cyklicznych „wierzchołków czasu"? Po­ zwala ono zrozumieć fenomen odpływów i przypływów świętości, bez popadania w uproszczenie „wiecznego powro­ tu". Pozwala też uniknąć mielizn „marnienia czasu", rozu­ mianego jako nieodwracalne „stygnięcie pokoleń". Te nowe możliwości dobrze widać na przykładzie fenomenu wielo­ krotnych narodzin Pisma, świętego obrazu i świętego miejsca (zob. np. sakralizacja kolejnych przekładów Biblii, odradza­ nie się świętych miejsc itd.). 9 We. w siłę i amuli słów rr gai bo barwie pisma, wspon w Kah ka o ' odmie języka tabu ii nia Bc lub nit muzuł nej m skutk;: Scholt imieni ry tegi 'mart\ działa W dzaju czytać mu w tego z matyc tryb i w pii kiem' na ka sięgie wany Z; i zapi ta?D skoro wied: lizma stepu wyoh muz, dzeni (lethi pomt wane ciem wodr przez go , czen; parni jest t drośi ianf idegj E 92 napi: gr. к 120 121 a także pisma. Pisemnośc, nie mogąc, pomimo starań, owej ontologicznej nierozróżnialności uchylić, będzie przynaj­ mniej próbowała ją zanegować, odczarować. Tak samo jak pisemności nie zasilają tylko ludzie piśmienni, tak samo do ob­ szaru ustności nie przynależą bynajmniej wyłącznie analfabe­ ci, choć to oni głównie stanowią tłum, wypełniający jej przy­ bytki. Ustny styl poznawczy charakteryzuje także tych spo­ śród ludzi pisma, którym bliski jest jego pierwotny, sakralny wymiar 12$ Remat u piśmiennych: „ślepy bibliotekarz" Gdyby uciekać się do przykładów literackich, zapewne najbardziej sugestywnym przykładem ustności ludzi wy­ kształconych byłby Jorge, ślepy bibliotekarz z Imienia róży Umberto Eco. Odpowiednio też jego antagonista, nominalista Wilhelm z Baskerville, byłby typowym przedstawicielem pisemności - świadomości odczarowanej. Zacznijmy od drugiego z wymienionych. Nie interesuje go remat Księgi, ani religii w ogóle, jedynym jego narzę­ dziem poznawczym jest tematyzacja: „Księgi nie po to są, by w nie wierzyć, lecz by poddawać je badaniu. Mając przed so­ bą księgę, nie powinniśmy zadawać pytania, co ona zawiera, ale co chce powiedzieć (...)" . Wilhelm jest zaprzysięgłym nominalistą. Nazwy i konstrukcje myślowe uważa za narzę­ dzia, które należy odrzucić, jak niepotrzebną drabinę, po której się weszło . Otwiera to drogę do zakwestionowania samej istoty Księgi. „Pismo święte nie jest księgą pochodzą­ cą wprost z nieba (Himmelsbuch)" - powiedzieć mógłby Wi­ lhelm, wyprzedzając otwartą deklarację pisemności, składaną w wieku XX przez weredycznych egzegetów . To punkt wi­ dzenia świadomości odczarowanej, zewnętrzny wobec Księ­ gi. Z punktu widzenia Księgi jest on, podobnie jak owa świa­ domość, niebytem, nie można bowiem wyjść poza Księgę. „Exodus z Księgi, jej Inny, a także jej próg, wypowiedziane są w samej Księdze. Wychodzimy z Księgi jedynie w ramach tejże samej księgi, gdyż (...) świat jest Księgą" . Tak w każdym razie jest dopóty, dopóki centrum świata stanowi podmiot metafizyczny, i osadzona na nim archaiczna ontologią. Jednakże głos Wilhelma dobiega z wnętrza świata, który się rozpada, tracąc najpierw - jak to przekonująco zre­ konstruował Czesław Miłosz - swój metafizyczny środek, potem zaś swoją „górę" i „dół". Skutki znamy: ludzki podmiot w centrum okazuje się zbyt słaby, by je dźwigać, i nic już nie jest w stanie zatrzymać postępującej dychotomizacji kosmosu. Wiara zostaje raz na zawsze oddzielona od wiedzy, zamknięta w oddzielnym, dobrze izolowanym po­ mieszczeniu. Język, byt i myśl trwale się rozdzielają. Teraz przyjrzyjmy się Jorgemu. „Ślepy bibliotekarz": ust­ ność z jej paradoksalnym zapatrzeniem w pismo nie znalazła­ by dla siebie chyba nigdzie lepszego ambasadora. Kazanie o nadciągającym Antychryście, jakie wygłasza Jorge w obli­ czu awiniońskich sędziów, to deklaracja owej ustności totali­ tarnej, która ongiś zrodziła pismo i wciąż czuje się jego wła­ ścicielem. Ubolewa nad jego profanicznymi apiracjami, nad pychą wiedzy ludzkiej. Nie chce przyjąć do wiadomości, że jej twór wyrodził się ze sfery sacrum, i spełniając wszystkie najgorsze proroctwa Tammuza, zbuntował przeciwko „ślepe­ mu bibliotekarzowi". „Istotę naszej pracy (...) - powiada Jor­ ge - stanowi studiowanie i przechowywanie wiedzy. Przecho­ wywanie, powiadam, nie zaś poszukiwanie, albowiem wła­ ściwość wiedzy, rzeczy Boskiej, stanowi to, że jest komplet­ na i określona od samego początku w doskonałości słowa, 129 Remat jako symptom: ustnos'c Epoka początku, sądzi Heidegger, myślała o świecie nie różnicując go tak, jak rozróżnia się przedmioty, ale patrząc od strony samego świata, od strony podstawy, podmiotu metafi­ zycznego, hypokeimenon. „Nazywa się tak to, co leży-pierwsze [das Vor-liegende] i co jako podłoże gromadzi na sobie wszystko. To metafizyczne znaczenie pojęcia podmiotu nie pozostaje zrazu w żadnym wyraźniejszym stosunku z czło­ wiekiem i w ogóle w żadnym - z Ja" . Podmiot metafizycz­ ny w odróżnieniu od zwykłego ludzkiego ego stanowi ukryty środek ciężkości swoistej (nie-) świadomości religijnej, w której obrębie wiara należy do wiedzy, zapomnienie do pa­ mięci, a tendencja zakrywająca do prawdy. Tylko patrząc od tej strony można dostrzec produktywność zapomnienia (le­ the) dla pamięci (mneme) i skrywania (lethe) dla prawdy (aletheia). I tylko od tej strony patrząc można też uznać pismo za bezpieczne ukrycie. A także mythos za miejsce pobytu logo­ su} ". Pojęcie podmiotu metafizycznego i jego stopniowy zanik odgrywa zasadniczą rolę w Heideggerowskim odróżnieniu „świata", ześrodkowanego w podmiocie metafizycznym, i „światoobrazu" ześrodkowanego w subiektum . Postępy światoobrazu nie wszędzie są jednak identyczne. W kulturach archaicznych, a nawet w kulturach typu ludowego, istnieją re­ jony, w obrębie których ontologią archaiczna zachowała wie­ le ze swej mocy. Przejawia się ona w kulturze w postaci oso­ bliwego „stylu", który ze względu na jego wyrazisty stosunek do pisma, w charakterystyczny sposób sabotowanego, wygo­ dnie jest nazywać ustnościa. Nie chodzi tylko o ustność jako drogę transmisji kulturowej niepiśmiennych. Chodzi o u s t ­ n o ś ć o n t o l o g i c z n ą , rozumianą jako pewien styl poznawczo-bytowy , którego symptomem jest rematycz­ ność, antynomijna afirmacja nierozróżnialności w trzech podstawowych sferach: obrazu, języka i pisma. Przeciwsta­ wiając się swej antagonistce, p i s e m n o ś c i , która ową nierozróżnialność podważa, ustność chroni coś, z czego sama wyrasta: ontologię archaiczną. Tak rozumiana ustność nacechowana będzie nierozróżnialnością signans i signatum w obrębie obrazu, języka. 122 123 2 125 126 1 2 7 36 130 131 132 133 �które samo do siebie przemawia. (...) Nie ma tu postępu, nie ma przewrotu, lecz jedynie stałe i wzniosie rekapitulowanie (...) Wszystko, co służy za komentarz i objaśnienie Boskiego Pisma, winno zostać przechowane, albowiem powiększa chwałę owego pisma; to zaś, co mu się sprzeciwia, nie powin­ no być zniszczone, gdyż jedynie jeśli będzie zachowane, ten, kto może i ma taki urząd, będzie mógł mu zaprzeczyć według woli Pana i w czasie przez Niego wyznaczonym. (...)" . Wszystko, co nie służy rekapitulowaniu, co naznaczone jest duchem poszukiwania, nowości , stanowi grzech, sprzeci­ wia się bowiem słowom anioła wygłoszonym w ostatniej księdze Pisma, w której rozpoznajemy tradycyjne klątwę, ochraniającą granice ustności: „Oświadczam bowiem każde­ mu słuchającemu słów proroctwa tej księgi«: «Jeśliby kto do­ dał do tego» spuści nań Bóg «plagi opisane w tej księdze». A jeśliby kto ujął ze słów księgi tego proroctwa, odejmie Bóg część jego z ksiągi życia i z miasta świętego, i z tego, co jest napisane w tej ksiądze" (J 22,18-19). Ślepy bliotekarz traktuje księgi jak remat, tak, jakby nie były aktem, lecz przybytkiem świętej historii. Gdy Jorge po­ wiada, że książki nie są do czytania, przyprawia o apopleksję Wilhelma z Baskerville, który właśnie w czytaniu widzi prawdziwy byt lektury . Księga, którą zna ustność, powin­ na doznawać czci, spoczywając zapieczętowana . Jedynym, który może księgę naprawdę przeczytać, jest jej autor - to zdanie, w którym odbija się ustny pogląd na czytanie, Jorge mógłby powtórzyć za staroruskim autorem Pieśni o Niebiań­ skiej Księdze . Charakterystyka Jorgego przeprowadzona jest w powie­ ści z nieżyczliwych, „pisemnych" pozycji . Nominalista Wilhelm wychodzi tu na jedynego obrońcę cnót teologicz­ nych: jako nosiciel świadomości odczarowanej wyrzeka się co prawda Wiary , przywołuje jednak Nadzieję i Miłość, odepchnięte przez ślepego bibliotekarza. Humanistyczny konterfekt Wilhelma jest jednak takim samym uproszcze­ niem jak demoniczny portret Jorgego. Nominalizm i esencjalizm, które walczą ze sobą w ich charakterystyce, choć oczerniają się nawzajem, same są neutralne aksjologicznie. Pierwszy jest postacią samorozumienia wynikającą z pisemności, rozumianej jako styl poznawczy, zakorzeniony w rozpadzie ontologii archaicznej, drugi - z ustności, czer­ piącej z trwania owej ontologii . Oba te style stwarzają osobne, niewspółmierne, nieprzenikliwe dla siebie światy, koncepcje prawdy, języki, a nawet, niekiedy, etymologie. I , jak to wykazał zarówno Platon w Kratylosie, jak i anonimo­ wy autor Zoharu, żaden z nich - brany z osobna - nie jest wystarczający dla opisania tego, czym naprawdę jest słowo, pismo czy obraz. 134 135 136 137 m 139 140 Wnioski Spróbuję teraz wpisać w nazwy sformułowane wyżej sta­ nowisko w kwestii sakralnego użytku z pisma i rodzajowej odrębności świętego języka od języka w znaczeniu potocz­ nym. 1. Pismo jako ślad ontologii archaicznej. Podobnie jak słowo (imię), tak samo pismo w jego sakralnej odmianie zdecydowanie różni się od pisma i języka, które stanowią podstawę ludzkiej komunikacji. Ponieważ mają one status bytowy, nie epistemologiczny, są i mają pozostać niezrozu­ miałe, co na planie kulturowego funkcjonowania obu prze­ jawia się w postaci zachowań Tematycznych (jedzenie, do­ tykanie, „picie liter", podkreślanie rzeczowości pisma, kult księgi jako przedmiotu etc). Pismo i słowo traktowane Te­ matycznie to gest sięgania do początku, próba cofnięcia ję­ zyka do stadium zalążkowego, które poprzedzało rozdwoje­ nie bytu i myśli, scalonych w świętym języku. Tak właśnie postępuje z pismem ustność, ontoepistemologiczny styl kul­ tury, u którego źródeł leży fascynacja bytowym aspektem języka. 2. Pismo jako symptom ustności. Ustność najłatwiej wytropić po użytku, jaki czyni ona z pisma. Pismo traktowa­ ne jako remat zawsze oznacza ustność. Poprzestańmy na kil­ ku przykładach z polskiego archiwum etnograficznego, w których, oprócz Tematycznego użytku z pisma, smakować też można wyjątkowy urok sformułowań: „Gdy nieboszczyk stanie się upiorem jest środek wyswobodzenia go z nieszczę­ ścia zamienienia na wolną duszę. Wbić wówczas należy gwóźdź do głowy strzygonia albo podłożyć mu p a p i e r y zagryzmolone (mianowicie przez pro­ f e s o r a ) pod język (...)""". Aby ochronić pole przed gra­ dem „ o d p i s u j e s i ę k a ż d y p i e r w s z y r o z ­ d z i a ł z c z t e r e c h e w a n g e l i i na p ó ł a r k u s z u p a p i e r u i z w i j a g o w t r ą b k ę", po czym zakopuje w kopcach na granicy wsi . „Duchowne przytym są zwyczayne od kościoła S. Rzymskiego remedya, ludziom katolickim służące, iako to gromnice, Ziela, Wianki i Kadzidła poświęcone, Krzyżyki S. Piotra Zakonu Domini­ kańskiego doświadczone, c z t e r e c h Ewangeli­ s t ó w E w a n g e l i e na ś c i a n a c h przybit e, dzwonienia we wszystkie dzwony, gdy jakie pokazują się chmury a burze na powietrzu (...)" . „Te w y ż e j w y ­ rażone litery na karteczce maleń­ kiej napisać i chorującemu dać z j e ś ć . Kiedy nie porzuci od razu [febry], to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . „(...) do­ brym też przeciw czarom remedium są palmy święcone w kwietną niedzielę, S k ł a d Apostolski na s o b i e n o s z o n y , świętych obrazki święcone, wianki z monstrancji, e w a n g e l i e n o s z o n e , gromnice święcone, dzwonki loretańskie, także krzyżyk Świętego Be­ nedykta z l i t e r a m i na c z a r y i czarta bardzo s k u t e c z n y , obrazek Świętego Ignacego Loyoli, osobliwie w birecie..." . 142 143 144 145 Na koniec jeszcze jedna historia o „ustnym" doświadcza­ niu pisma. Rzecz dotyczy Jędrzeja Wawry, znanego świątkarza beskidzkiego, na którego wielki wpływ wywarła dziwna książka, za „wszystkie pieniądze" kupiona podczas odpustu dominikańskiego w Krakowie. Było to dziewiętnastowieczne wznowienie Przeraźliwego echa trąby ostatecznej księdza Klemensa Bolesławiusza (wyd. oryg. 1694), bogato ilustro­ wane drzeworytami. Wawro traktował je z szacunkiem, na ja­ ki może zdobyć się wobec książki człowiek niepiśmienny: uważał ją za skarb, bezpośrednio niedostępny, co tylko pod­ nosiło jego walor, za książkę wróżebną, która, jak pisze jego biograf, zdecydowała o jego życiu. W relacji Wawry wyraź­ nie dochodzą do głosu dwa wątki: pisma oglądane od strony rematu i pisma jako ontologicznego zapisu przyszłości, uru­ chamianej jego odczytaniem: „Moja [żona] cytywała mi z te­ go Echa piekielnego różne kawałki. Były tamoj litery corne, żółte, siwe, zielone, cyrwone - w kożdym kawołku inse. Jak cytała, to cłowiek nie wiedzioł, kady je - cosik porywało go i niesło, kady jesce nigdy nie był. Ale na cyrwonyk to nigdy nie cytała, bo - powiadała - jakby cyrwone cytała, toby się krew po świecie loła i ziemia by się trząsła. Aze mi się zim­ no robi, jak se spomne!" . 146 37 �PRZYPISY 1 W< w siłe i amu słów i ga i b( barwi pisma wspoi w Kai ka o odmie język, tabu i nia В lub ni muzu nej n skutk Schol imien ry teg 'mart dział; W dzaju czyta mu w tego: maty tryb w pi kiem na k; sięgii wan> Z i zap ta? С skore wied lizm; stępi wyol muz, dzen (leth pom want ciem wodi prze: go , czen pam jest dros'iarif ideg E 92 napi gr. к M. Heidegger, Parmenides, wyd. ang. , przeł. A.Schuwer, R. Rojce- wicz, Bloomington 1992, s. 85 J Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76 S. Asz, Mąż z Nazaretu, przel. M.Friedman, Warszawa 1989, s. 26 W. A. Graham, Beyond the Written Word, Cambridge 1986, s. 7 F. Kotula, Znaki przeszłości, Warszawa 1978, s. 118, 123 etc. Zob. moja książkaWyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 8-9. W przyjętym tu znaczeniu remat jest tym, co się mówi, temat zaś - tym o czym jest mowa. W sferze za­ chowań, zachowaniem Tematycznym będzie zauważanie materialności tekstu, jego formy rzeczowej (kult księgi jako rzeczy świętej), zachowa­ niem tematycznym - skupienie na jego treści, podczas gdy forma jest dla analizującego przezroczysta semantycznie. Wypisy z Księgi łask w Kalwarii Paclawskiej, koniec 1989 roku. Platon, Fajdros 274c (przel. S.Witwicki): „Otóż kiedy doszli do liter, powiedział Tot do Tammuza: Królu, ta nauka uczyni Egipcjan mądrzej­ szymi i sprawnejszymi w pamiętaniu; wynalazek ten jest lekarstwem na pamięć i mądrość'. A ten mu na to: Tocie, mistrzu najdoskonalszy, jeden potrafi płodzić to, co do sztuki należy, a drugi potrafi ocenić, na co się to może przydać i w czym zaszkodzić tym, którzy się daną sztuką zechcą posługiwać (...) Ty jesteś' ojcem liter, zatem przez dobre serce dla nich przypisałeś' im wartość wprost przeciwną do tej, którą one mają napraw­ dę. Ten wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, który się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć; zaufa pismu i będzie przypomina! sobie wszystko z zewnątrz, w obcych jego istocie, a nie z własnego wnętrza, z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pa­ mięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko pozór mądrości, a nie mądrość prawdziwą (...) to będą mędrcy z pozoru, a nie ludzie mądrzy naprawdę." 2 3 4 5 6 1 s 9 Zob. obszerne hasło „Pieczęcie" w Encyklopedii staropolskiej Z. Glo­ gera, Warszawa 1972 (1900-1903], t. 3, s. 345nn. Czyż nie świadczy o tym współczesna obsesja na punkcie autogra­ fów? " Przekład Czesława Miłosza Księga Hioba (Paryż 1981), identyczny z własnym przekładem Anny Świderkówny w Rozmowach o Biblii, War­ szawa 1994, s. 249. Różnice dopiero w wersie 37 10 A. Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1966 [1926], s, 475. Por. u Heideggera w Sein undZeit (Tubingen 1986, s. 223): „Otwartość zaś jestestwa charakteryzuje z istoty mowa", przekład pol. B. Baran, s. 315 " Podążam tu za sugestią Ireneusza Kani, który perspektywie «żydowskiej», z właściwą jej ontologizacją języka (głoski, litery, liczby, świece­ nia) i „substancjalistyczną ontologia", skłonny byłby przeciwstawiać perspektywę „buddyjską": „Budda w sutrach często zwraca uwagę na czysto konwencjonalny charakter języka, i ma to związek z antysubstancjalistyczną ontologia buddyjskiej doktryny (przynajmniej w Hinajanie)" (list z sierpnia 1998). Panu Ireneuszowi Kani dziękuję za istotne uwagi dotyczące omawianego problemu. 14 Zob. G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł. I.Kania, Warszawa 1997, s. 109, 137nn, 262nn, 277etc. Zob. A. Govinda, Foundations of the Tibetan Mysticism, New York 1980 Na temat zakazu uprzedmiotawiania świętości zob. moją książkę Wy­ zwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wrocław 1997, s. 37nn. Osobnego przemyślenia wymaga wpóibrzmienie powyższej tezy z Heideggerowskim orzeczeniem o języku jako domu bycia. Na ten te­ mat zob. książkę Marlenę Zaradcr La dette impensie. Haidegger et la tradition hebraique, Paris 1995, przeł. D. Ulicka, Warszawa 1988 '* Ów zakaz wymawania świętego imienia przypomina nieco inną ży­ dowską koncepcję zabezpieczającą świętość przed uprzedmiotawianiem Chodzi o tzw. mur (lub „ogrodzenie") wokół Tory, wznoszone min. przez tzw. Torę ustną. Zob. na ten temat G. Scholem, O głównych poję­ ciach judaizmu, przeł. J. Zychowicz, Kraków 1989, s. 91, 110. W obu przypadkach przyrodzonym „miejscem" świętości jest pismo. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, s. 65 Zob. analiza wątku zaginionej księgi w mojej pracy Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne, Wroclaw 1997, s. 97-102. 15 16 17 19 211 38 34 2 1 Na ten temat zob. Awierincew, Poetika ranniewizantijskoj literatury, Moskwa 1977, rozdział Słowo i kniga, s. 183-204 Najstarsza część Talmudu, zawierająca podstawy żydowskiego prawa O istnieniu tego Stowarzyszenia informuje pieczątka w starej ksią/ce, przechowywanej w Żydowskim Instytucie Historycznym w Nowym Jor­ ku. Za: A. J. Heschel, Pańska jest ziemia. Wewnętrzny świat Żyda w Eu­ ropie Wschodniej, przel. H. Halkowski, Warszawa 1996, s. 40 2 2 2 3 2 4 Zob. dalej, przypisy do Platońskie marzenie: dekomtrukcja lethe. Mówiąc „Ateny" abstrahuję od rozległej greckiej tradycji ezoterycz­ nej, której uosobieniem może być min. Apolloniusz z Tiany, który za­ słynął jako stoicheiomatikos, 'biegły w [znajomości] liter (lub: żywio­ łów)', znany z pisemnych talizmanów, które „dzięki obrzędowi stoicheiosis (zaczarowania), posiadały tajemne znaki i litery, wypełnione (...) magicznymi substancjami". M. Dzielska, [Przedmowa do:] Fławiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 32 2 5 2 6 Mówiąc „Jerozolima" pozostawiam na boku potężną tradycję żydow­ skiej egzegezy. Nie chodzi tu o badanie pisma pod kątem treści, ale o po­ szukiwanie kontaktu z obecnym w nim bytem. Jak każda opozycja, tak­ że opozycja dwu miast, rozsławiona przez Lwa Szestowa (Ateny i Jero­ zolima), jest li tylko emblematyczna i może być łatwo zastąpione inną. Nie znający jej Platon (autorem przeciwstawienia Aten i Jerozolimy był zdaje się Tertulian w De praescriptione harelicorum, za: M. Starowiey­ ski, Caelestis urbs Hierusalem, [w:] Jerozolima w kulturze europejskiej, Warszawa 1997, s. 53), posługuje się w Timajosie inną, pokrewną pierw­ szej, parą przeciwieństw: „«Wy Grecy, zawsze jesteście dziećmi: G r e k nigdy nie jest stary», gdy tymczasem w E g i p c i e «od naj­ dawniejszych czasów wszystko jest zapisywane»: panta gegramnena" (cyt. za: J. Derrida Farmakon, przeł. K.Matuszewski, w: tegoż, Pismo fi­ lozofii, pod red. B. Banasiaka, Kraków 1992, s. 44, w cudzysłowie we­ wnętrznym cytaty z Timajosa 22B, także 23B, podkr. JTB). Tymże zesta­ wieniem posługuje się także wielokrotnie F. A. Yates, w swej Sztuce pa­ mięci, przeł. W. Radwański, Warszawa 1977. Zob. też S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji. Szkice o kulturze i literaturze wczesnobizantyjskiej, op. cit., s. 264 2 7 Budge charakteryzuje ją jako „wiarę w siłę magicznych imion i za­ klęć, formuł, obrazów, figur i amuletów, w ceremonie, którym towarzy­ szy wypowiadanie stów mocy", op. cit., s. VII. M. Buber w swym Moj­ żeszu [przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 1998, s. 40nn] daje trafną cha­ rakterystykę magicznego sensu imienia: „Dla człowieka myślącego ma­ gicznie, «prawdziwe» imię osoby czy jakiegokolwiek przedmiotu nie jest wyłącznie określeniem; jest ono esencją osoby, poniekąd wydestylowaną z jej realności, wskutek czego istnieje ona w nim jakby jeszcze raz. A mianowicie istnieje ona w nim w takiej postaci, że każdy, kto zna prawdziwe imię i potrafi je wypowiedzieć we właściwy sposób, może nią zawładnąć. Sama osoba jest niedostępna, stawia opór; dostępna staje się w imieniu, a wypowiadający je człowiek zdobywa nad nią władzę. Praw­ dziwe imię może być zupełnie inne niż powszechnie znane, które je za­ krywa, ale też może różnić się od niego jedynie właściwą «wymową», do czego dochodzą jeszcze właściwy rytm i właściwe ułożenie ciata przy wymawianiu, czyli wszystko to, co można przkazywać i kształcić tylko osobiście. A ponieważ prawdziwe imię wyraża właśnie fonetycznie isto­ tę przedmiotu, ostatecznie może chodzić o to, by mówiący rozpoznał w imieniu tę istotę i ukierunkował na nią swe myślenie." 2 S A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994, s. 45 Ibidem, s. 107. Zob. także: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994, s. 68-69 J. Frazer, Złota Gałąź, przel. H. Krzeczkowski, Warszawa 1962 [1890], cały rozdział 18: Słowa tabu : „Dziki nie jest w stanie dostrzec różnicy między rzeczami a słowami, wobec czego wyobraża sobie, że związek między osobą a imieniem lub rzeczą i jej nazwą nie jest jedynie związkiem umownym czy też idealnym, lecz więzią rzeczywistą i silną (...). Człowiek pierwotny uważa imię za ważną część swojej osoby i wo­ bec tego dba o nie w odpowiedni sposób". 2 9 5 0 51 Zob. Sefer Jecira, czyli Księga Stworzenia (wydanie dwujęzyczne), przekład, opracowanie i komentarze W. Brojer, J. Doktór, В Kos, War­ szawa 1995. Świat tworzony jest tu jednocześnie z dźwięków i liter (s. 48 etc). „Świat stworzony jest ma wskroś magiczny: wszystko w nim żyje �na mocy właściwych mu tajemnych imion". G. Scholem, Kabała i jej symbolika, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1995, s. 190 We wszystkich rzeczach istnieją tajemne sygnatury (hebr. riszumim), których „pismo" spowinowacone jest z pismem Tory. „Tak więc objawie­ nie jest objawieniem imienia lub imion Boga, które są jakby różnymi sposobami Jego czynnego istnienia. Mowa Boga nie ma (...) gramatyki. Składa się tylko z nazw, czyli imion". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 102 Zohar I, 45a: „Zanim Święty, niech będzie błogosławiony, stworzył s'wiat, on i Jego imię, które było w nim ukryte, byli jedno, i nie istniała żadna rzecz, dopóki w woli myślenia nie pojawił się zamysł, by przez od­ ciśnięcie swej pieczęci nadać kosmosowi istnienie, i stworzyć świat, i kształtował on [dosł. 'rysował znaki'], i budował (...)". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 44 M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, przeł. R. Stiller, cz. 1, Gdynia 1996, s. 19. O stwórczym słowie tak pisze cyto­ wany przez Scholema Salomon ibn Gabriol: „Jako czynna zasada, Słowo nazywa się również Rozkazem i Wolą". Scholem, O głównych pojęciach judaizmu, s. 28 M. J. Ben Gorion [Berdyczewski], Żydowskie legendy biblijne, s. 52 Choć istnieją być może korespondencje pomiędzy koncepcją wypo­ wiedzi performatywnej J. L . Austina (zob. tegoż, Mówienie i nazywanie, przeł. B. Chwedeńczuk, Warszawa 1993) i omawianą tu bytową koncep­ cją nazywania. C . Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A. Strindbergowa, Warszawa 1960, s. 297n. Zob. np. G. Scholem, Encklopedia Judaica, Berlin 1932, t. 9, s. 645: „Wszelkie dzianie się jest w najgłębszym sensie dzianiem się języko­ wym, to zaś, co kryje się w istnieniu rzeczy, to schowane w nich lub dzia­ łające kombinacje najpierwotniejszych elementów mowy [sprachliche Urelermente]". Cyt. za: I. Kania, O Kabale i Zoharze, Kraków 1994, s. 17 n 3 3 3 4 3 5 3 6 17 , s 3 9 J. Derrida, De la grammatologie, Paris 1967, s. 11-112, cyt. za: C. Johnson, Derrida, przeł J. Hołówka, Warszawa 1997, s. 45. Zob. też M. P. Markowski, Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura, Byd­ goszcz 1997, s. 270n. taka powtarza się jeszcze tylko dwukrotnie, przy okazji walki Jakuba obok brodu przy potoku Jabbok (Rdz 32,28), i w zagadkowym przysło­ wiu w Księdze Przysłów (Prz 30,4). Podobnie jak w interpretacji pytania „co jest jego imieniem" z Księgi Wyjścia, także i w tym przypadku Bu­ ber odrzuca hipotezę, że o imię Boga pyta tu ktoś, kto go nie zna. 4 6 Ibidem. W Gadamerowskiej definicji języka: „Sein, daB verstanden werden kann, ist Sprache" ['byt, który może zostać zrozumiany, jest mową']. Por. też Scholem (O głównych pojęciach judaizmu, s. 104-105) o nie­ skończonej różnicy pomiędzy słowem Boskim („wszechobejmującym" i „absolutnym" nawet wówczas, gdy schodzi już w sygnatury, słowem, które, ,,[s]amo pozbawione znaczenia, zawiera w sobie wręcz nieskoń­ czone możliwości interpretacji") i słowem ludzkim („odnoszonym jedy­ nie do pewnego specyficznego kontekstu"). 4 7 4 8 O paradoksie uprzedniości zapisu wobec stworzenia zob. dalej: Pismo i czas. Scholem, Główne pojęcia judaizmu, s. 42 Taki sposób pojmowania pisma nieobcy był też tradycji żydowskiej. Por. długotrwały zakaz spisywania Tory ustnej (Scholem, s. 106). Por. też np. obyczaj słynnego cadyka, Menachema Mendla z Kocka, który oczy­ szczając dom z zakwasów, palił też wszystkie notatki, które sporządził był w ciągu tygodnia. Informację tę zawdzięczam P. Janowi Doktorowi 4 9 5(1 51 1. Kania, O Kabale i Zoharze, op. cit, s. 75 Świderkówna, op. cit., s. 114 " Księga Psalmów, przeł. C . Miłosz, Paryż 1981 Przekład Anny Swiderkówny, za: tejże, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit, s. 114. U Wujka: „Słowo posłał Pan do Jakuba i padło w Izraelu". 5 2 5 4 5 5 5ft 5 7 Ibidem, s. 189 Ibidem, s. 249 Ibidem. 5 S Ibidem, 174 Zob. też: Mnich Kościoła Wschodniego, Modlitwa Jezusowa, Kraków 1993, s. 7-8. Także: K. Armstrong, Historia Boga. 4000 lat dziejów Bo­ ga w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, przeł В Cendrowska, War­ szawa 1996, s. 110 5 9 6 0 Słowo Boże, pisze Scholem, „oznajmia siebie pierwotnie w swojej nieskończonej pełni, ale oznajmienie to - i na tym polega cała rzecz jest niezrozumiałe! Nie jesl ono komunikatem, służącym porozumieniu. Dopiero jako zapośredniczone [m.in. przez Torę ustną, ale także przez li­ tery Tory widzialnej], oznajmienie takie, które właściwie było tylko wy­ razem istoty, jest również komunikatem". Scholem, O głównych poję­ ciach judaizmu, s. 103. „Tora pisana", nietożsama z „Torą widzialną", w radykalnych koncepcjach kabalistycznych bywa rozumiana jako „po­ jęcie czyslo mistyczne", tzw. „biały ogień", w obrębie którego litery ujawniają się dzięki mocy „czarnego ognia", który jest „Torą ustną". Tamże, s. 104. Zob. także G. Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdz. 2: Sens Tory w mistyce żydowskiej. J. Sadzik, Przesłanie Hioba, w: Księga Hioba, tłum. C . Miłosz, Paryż 1980, s. 13. Także: tegoż, O psalmach, w: Księga Psalmów, op. cit., s. 14. Zob. też: A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 244 C . Miłosz, Przedmowa tłumacza, w: tegoż, Księga Psalmów, op. cit., s. 49n. Za: Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 283. Por. tu nowotestamentowe „czynić prawdę" (J 3, 21) Przekładane w postaci greckiego eleos - 'miłosierdzie'. Za: Świder­ kówna, Rozmowy o Biblii, op. cit, 306 Zob. I. Toporów, hasto Imiena w: Mify narodów mira, Moskwa 1984, t. 1, s. 508-509. Gdy imię własne staje się nazwą pospolitą, semiotycy dopatrują się w nim znaku desakralizacji, podczas gdy za sakralizacji; uznają jego odwrotność. Stanowisko takie grozi jednak pewnym schema­ tyzmem, bo z reguły trudno jest ustalić, co było wcześniej, nazwa czy imię. Jest tak np. w przypadku hebrajskiego adam, które w Biblii znaczy raz praczłowieka (np. Rdz, 1, 26-27, zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 204), raz imię własne pierwszego człowieka. Podobne zjawisko dotyczy też np. twórcy chasydyzmu Baal Szem Towa i wędrownych uzdrowicieli zwanych balszemtowami. Inne apelatywizacje to np. hebr. sadiq, 'sprawiedliwy', które stało się tytułem przywód­ ców chasydyzmu (zob. Księga psalmów, op. cit., s. 19), ruskie mikołaj nazwa ikony pochodząca od głównego świętego na ikonach wyobrażane­ go, lub weronika, nazwa typu ikonograficznego przedstawiającego wize­ runek twarzy Chrystusa, od łac. vero icon, gr. acheiropoietos. 4 4 6 5 4 0 Por. „recz izrieczonna jest łoż'" (W. Tiutczew). Zob. M. Heidegger w Sein und Zeir. „Das Aussagen ist ein Sein zum seienden Ding selbst" (op. cit., s. 218, przekł. pol. B. Barana, s. 307: „wypowiadanie jest byciem ku samej bytującej rzeczy"). Hermeneutyka powtarza za Stefanem George: „Kein Ding ist ohne Wort" („Nie ma rze­ czy bez słowa"), zob. M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache (Pfullingen 1979, s. 233). Por. także: „To słowo udziela [verschafft] rzeczy bycia" (M. Heidegger, Unterwegs zur Sprache, op. cii., s. 164) etc. 41 4 2 W przypadku amuletu pisemnego nieważny jesl materiał, z którego został wykonany, bowiem amulet w istocie „wykonany jest z imienia". E. A. Wallis, Egyptian Magic, New York 1971 [1901], s. 124-125 4 3 „Tora jest więc tkaniną (po hebrajsku 'ariga), sporządzoną z imion Boga oraz, jak to czytamy już u najwcześniejszych kabalistów hiszpań­ skich, z jednego wielkiego imienia Boga, które jest ostateczną sygnaturą wszystkich rzeczy. Stanowi ona tajemniczą jedność, która bynajmniej nie zmierza w pierwszym rzędzie do tego, by przekazywać jakiś swoisty sens, by coś «znaczyć», lecz pragnie raczej przekazywać samą moc bóstwa, skupioną w tym «imieniu»". Scholem, O głównych pojęciach ju­ daizmu, op. cit., ibidem. 4 5 J e ś l i (...) chce się zapytać w biblijnej hebrajszczyźnie, jak się ktoś na­ zywa, ngdy nie mówi się jak tu: «Со (ma) jest jego imieniem?» (...) ale «Kim (nu) jesteś?*" Buber, Mojżesz, s. 40. W Biblii hebrajskiej sytuacja 61 6 2 6 3 6 4 Por. „odziewanie się w imię" w żydowskiej mistyce merkawy, które Scholem charakteryzuje jako „bardzo ceremonialny obrzęd, w którym mag poniekąd wchłania w siebie wielkie Imię Boskie, nakładając płaszcz z wyszytym na nim symbolicznie owym imieniem" (G. Scholem, Misty­ cyzm żydowski i jego główne kierunki, s. 110). Scholem powiada w przy­ pisie, że hebrajskie wyrażenie „ubierać imię" odpowiada wyrażeniu sy­ ryjskiemu z tzw. Od Salomona 39, 7: „Przyobleczcie się w Imię Najwyż­ szego". Przypomina też, że podobny zwrot językowy występuje w Paw­ iowym Liście do Rzymian 13,14: „Przyobleczcie się w Pana Jezusa Chrystusa". Wykracza on daleko poza obszar stosowania biblijnego cza­ sownika labasz, 'ubierać'. Ibidem, n.131/ s. 442; także n. 112/s. 456. 39 �9 2 6 6 Awierincew, Poetika, op. cit., s. 201 Sanhedrin 11 m 1, za: ibdem, n. 70/284 *" Koran, Sura 13, 39, za: ibidem, n. 74/284 67 W( w sik i amu słów i gai bi barwi pisma wspoi w Kai ka o odmit język, tabu i nia В lub ni muzu nej n skutk Schol imieri ry Щ 'mart dział: W dzaju czyta mU Vi tego: maty tryb w pi kiem na k i sięgr wanj Z i zap ta?E skon wied lizm. stępi wyol muz. dzen (leth pom wam cierr wod prze go czen pam jest droś ian) ideg I napi gr-> 92 34 Mówią o tym greckie nazwy gatunków literackich, stanowiące aluzję do hypomnesis: hypomnemata - 'pamiętniki' i apomnemata - 'wspo­ mnienia'. 9 3 6 9 M. J. Bin Gorion (Berdyczewski), Żydowskie legendy biblijne, cz. 1, przeł. R. Stiller, Gdańsk 1996, s. 19, 31, 33 Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33 Niekiedy podkreśla się jej wyjątkowy „emanacyjny" status, odróżnia­ jąc jej „narodziny" od „stworzenia" reszty s'wiata. Księga ta rozumiana bywa jako personifikacja Bożej Mądrości (zob. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, op. cit., s. 137 i cały rozdział Ben Sira i odwieczna mądrość). Zob. np. Opowieści Zoharu, przel. I. Kania, Kraków 1994, s. 33-34; Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 85n. Berdyczewski, ibidem. Ostrzeżenie przed fałszowaniem pisma to jedno z najbardziej uni­ wersalnych loci communes tego, co dalej zostanie nazwane ustnością. Zna je tradycja judaistyczna (kabała, kopiści Pięcioksięgu), buddyjska (kopiści sutr i tantr), muzułmańska (kopiści Koranu) i chrześcijańska (zob. Ap 22, 18-19). Ostrzeżenie to przejdzie następnie w dół drzewa genealogicznego „niebiańskiej księgi" docierając do jej ludowych upostaciowań - listów z nieba. Gdziekolwiek się pojawi, zawsze bę­ dzie sygnalizować obecność pisemnych aspektów ustności, o których za chwilę. 7 0 71 7 2 Por. milczenie Apolloniusza z Tiany (Flawiusz Filostratos, Żywot Apolloniusza z Tiany, 1.15, przeł. I. Kania, Kraków 1997, s. 57: „Kiedyś Apolloniusza zapytał Euksenos, dlaczego nie spisuje [swoich słów] (...). Dlatego - odparł na to - że jeszcze nie spróbowałem milczenia. I odtąd zaczął milczeć, powstrzymywał się od wypowiadania słów, ale jego oczy i umysł wiele rozmaitych rzeczy poznawały i wiele przekazywały pamię­ ci") czy Pitagorasa, który z „milczenia czyni doktrynę" (op. cit., s. 245). Zob. też „niepiśmienność" Sokratesa, którego Heidegger nazywa „naj­ czystszym myślicielem Zachodu", zob. M. Heidegger, Was heifit Denken?, Tubingen 1954, s. 52 7:1 9 4 7 4 9 5 75 Kratylos 275B. A. Wypustek, Papirusy, epitafia, inskrypcje, „Literatura na świecie", nr 8-9: 1996, s. 21 letc. M. Eliade, Joga. Nieśmiertelność i wolność, przel. B. Baranowski, Warszawa 1984, s. 228-233;262-266 etc. Tegoż, Szamanizm. Archaiczne techniki ekstazy, przeł. K. Kocjan, Warszawa 1994, s. 106-109 etc. 9 6 9 7 Zob. Heideggerowska analiza wiersza Hólderlina Powrót, w M. Hei­ degger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, G A 4, 1981, s.28. Cyl. za: C . Woźniak, Martina Heideggera myślenie sztuki, Kraków 1997, s. 187 Kinah rabbah 24 , f. 6b, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 190, n.27/282 Berdyczewski, op. cit., t. 1, s. 33 G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki, przeł. I. Kania, Warszawa 1997, s. 441, n. 129. Por. także mitologię egipskie­ go Tota, „skryby bogów", „pana pisma", który jednocześnie okazuje się stworzycielem świata, zob. E . Wallis Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. X l , 340, 128 etc. Por też. motyw pisania jako stwarzania, np. Boskie pióro (arab. kalam) w kosmologii muzułmańskiej, motyw „strzeżonej tablicy" etc. 9 8 78 101 7 6 7 Abodah Zarah 17b-181, cyt. za: Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189, n.2/281 „Litera zabija, duch ożywia" 2 Kor 2, 6 Scholem, op. cit., s. 175 7 9 811 81 Zob. np. H. Corbin, L'initiation ismaćlienne ou 1'isoterisme et le Verbe, „Eranos Jahrbuch", 1973, n.9/58 M. Buber, Tales ofHasidim, New York 19911 [947], s. 37 Budge, Egyptian Magic, op. cit., s. VII Frazer, Złota Gałąź, op. cit., 221-222 Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., rozdział 5: Wyobrażenie Go­ lema w kontekście tellurycznym i magicznym. Stąd bierze się demiurgiczny odcień pisania, charyzma „Bożego skry­ by" („właśnie dlatego kaptan, że skryba, i dlatego skryba, że kaptan", zob. Awierincew, Poetika, op. cit., s. 191, n. 28, 29/282), która promie­ niuje na wszelkie skryptoria. 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 W. Lengauer, O poezji u starożytnych, „Literatura na świecie" nr 8-9: 1996, s. 404. Mówić w pierwszej osobie zdarza się też przedmiotom póź­ niejszym. „Jestem Fidiasza" - obwieszcza pewien kubek z Muzeum w Olimpii. Z. Kubiak, Moja Grecja. Słownik Kubiaka, „Magazyn Gaze­ ty Wyborczej". 10-11.07. 1998, s. 15. W pierwszej osobie przemawiał też tekst na złotej zapince („Maniusz zrobił mnie dla Numeriusza"), uważa­ ny za pierwsze zanotowane zdanie łacińskie, który okazał się niestety dziewiętnastowiecznym falsyfikatem. A. W. Mikołajczak, łacina w kultu­ rze polskiej, Wrocław 1998, s. 12 8 8 „W niepiśmiennym społeczeństwie ryte napisy nie mogły, co prawda przekazywać wiadomości ani ich utrwalać, niemniej pełniły inne, zastęp­ cze funkcje pisma. Inskrypcje widoczne na monetach, kamieniach gra­ nicznych, tablicach fundacyjnych kościołów, nobilitowały rzeczy, insty­ tucje i osoby" etc. A. W. Mikołajczak, łacina..., op. cit., s. 58 8 9 E . Wallis Budge, The Book of the Dead. The Papyrus of Ani in The Bri­ tish Museum. The Egyptian Text with Interlinear Translation and Trans­ literation, etc, New York 1967 [1895]. 9 0 Napis we wnętrzu piramidy Unas (1.583) głosi: „Nieszczęsna będzie kość i ciało bez napisu". Budge, Egyptian Magic, op. cit, s. 124-5 „Emblematyczne" pogrzeby tekstu, brzemienne w rematyczność, to fragment wizji Ezechiela o zjedzeniu zwoju (Ez 3,1-3) i Apokalipsa św. Jana 10, 9-10 9 1 40 Eliade, Joga, op. cit., s. 228 Tym mianem Wodziński określa jedną z trzech strategii apofatycznych (negacja, antynomia, hyperyzacja), objaśniając je jako „próbę odsłonię­ cia tego, co dla greckiego logosu było z definicji zasłonięte". Jej symp­ tomem są greckie przedrostki hyper- , meta- i przyimek epekeina - 'po­ za', a także 'po tamtej stronie' (np. u Rudolfa Otto, Świętość, przel. B. Kupis, Warszawa 1993, s. 53,64). Na podstawie wykładu C. Wodziń­ skiego z cyklu: Zarys antropologii apofatycznej , Warszawa 27.11.1997 9 9 1 0 0 G. Scholem, Mistycyzm żydowski i jego odmiany, przel. I. Kania, Warszawa 1997, s. 191 n. Nieco wcześniej czytamy: „każdą z tych «dróg» [chodzi o ćwiczenia mistyczne związane z Sefer Jecira, 'Księgą Stworzenia'] kazał mi podą­ żać przez dwa tygodnie, póki nie wyryła się w mym sercu każdy forma. W ten sposób prowadził mnie przez cztery bite miesiące , potem zaś po­ leci! mi wszystko «wymazać»". Ibidem. 1 0 2 Ibidem, s. 194-195 J. Derrida, Farmakon, przel. K. Matuszewski, w: tegoż, Pismo filozo­ fii, op. cit., s. 53 M. Heidegger, Was heifit Denken?, op. cit., s. 93. Dalej: „Pamięć oznacza źródłowo tyle, co skupienie i nieustanne skoncentrowane «pozostawanie przy», przy czym nie chodzi tylko o to, co minęło, ale w taki sam sposób o pozostawanie przy teraźniejszym i tym, co może nadejść". „Zapomnienie jako rodzaj skrywania jest zdarzeniem, które nawiedza byty i człowieka w ich wzajemnej relacji. (...) Zapomnienie (niepamięć) (...) nie jest «subiektywnym przeżyciem* ani stanem subiektywnym w sensie pamięciowego lapsusa. Zakrycie nie dotyka tylko tego co prze­ szłe, ale też teraźniejszość i nade wszystko (...) tego, co nadchodzi". M. Heidegger, Parmenides, op. cit., s. 82 1 0 3 1 0 4 1115 1 0 6 Ibidem, s. 124: „Avauvecnc w Platońskim sensie tego słowa (...) to relacja z byciem bytów. Tłumaczy się to zazwyczaj jako 'pamięć' lub 'przypomnienie'. Ten przekład nadaje jednak słowu charakter psycholo­ giczny, całkiem pomijając istotną relację wobec i8ea [tzn. tego, co nie jest wyglądem - El6oc - ale tym, co w widoku patrzy na człowieka] . Przekładanie avccuveaic przez 'przypomnienie' oznacza, że chodzi tu tylko o coś «zapomnianego», co z powrotem wzbiera w człowieku. A przecież ustaliliśmy w międzyczasie, że Grecy doświadczają zapo­ mnienia jako zdarzenia w obrębie skrywania się bytów. A zatem tzw. pa­ mięć faktycznie opiera się na nieskrytości i otwartości. Wraz z prze­ kształcaniem się istoty cAeOEia w o u o t o m ę , Platon inauguruje przeciw­ stawianie Xe8e i avauveotc Zdarzenie w obrębie wycofującego się skrywania zostało przekształcone w ludzkie zachowanie, w zapomnienie W ślad za nim to, co przeciwne Хеве, staje się czymś, co z powrotem zo­ staje sprowadzone przez człowieka. Dopóty, dopóki myślimy Platońską avauvEOtc (...) w kategoriach nowoczesnych, myśląc ją w subiektyw­ nym sensie «pamiętania» i «zapomnienia», nie chwytamy jej istotnego (...) gruntu, który w myśleniu Platona i Arystotelesa zajaśniał po raz ostatni". �W Parmenidesie czytamy: „To, co jest przeciwne о Л е В е ю : nie jest ani jej przeciwieństwem, ani zwykłym brakiem, ani odrzuceniem jej w postaci negacji. Леве, zapomnienie, jest tym wycofywaniem się, dzię­ ki któremu istota aXeGEta może zostać zachowana i nie zapomniana. Bezmyślna opinia utrzymuje, że cos' może zostać wtedy łatwiej zachowa­ ne, gdy jest stale pod ręką i gdy jest uchwytne. Ale naprawdę i w praw­ dzie to właśnie skrywające się skrywanie w największym stopniu umoż­ liwia ludzkim istotom przechowywanie i wierność". Heidgger, Parmeni­ des, op. cit., s. 127 1 0 7 1 0 8 Rozróżnienie pisma sakralnego i świeckiego zawarte jest w opisie sa­ mej sceny poprzedzającej pożarcie książeczki przez Apostola: „A gdy siedm gromów wymówiły głosy swoje, jam był pisać miał; i usłyszałem głos z nieba mówiący mi: Zapieczętuj, co mówiły siedm gromów, a nie pisz tego" Ap 10, 4, przekład J. Wujka. 1 0 9 To słowo pojawia się w Kierkegaardowskim Albo, albo dokładnie w kontekście twórczego zapominania: .Zapominanie bowiem jako sztu­ ka to nic innego jak prawdziwe asymilowanie, przyswajanie sobie, przy tym to, co się przeżyło, skrapla się w spotęgowaną zdolność do rezonan­ su, oddźwięku (...)" S. Kierkegaard, Albo, albo, przeł. J.Iwaszkiewicz, t. 1, s. 333 i n. O oczyszczającej sile zapomnienia wielokrotnie pisywał S. Vincenz, np. w kontekście Dantego (zob. Boska komedia, Czyściec 28, 127-144), zob. też S. Vincenz, Outopos, Zapiski z lat 1938-1944, red. J. A. Choroszy, Wrocławl993, s. 13, 38-9 etc. 1 1 0 Na temat konotacji seksualnych hebrajskiego 'jada', 'znać' i greckie­ go gignosco zob. S. Awierincew, Na skrzyżowaniu tradycji, op. cit., s. 172, n. 27, 28; także A. Swiderkówna, Rozmowy o Biblii, op. cit., s. 118. Zob. np. Juda ben Barzilaj (XII w), który wkłada ów czasownik w usta Boga, mówiącego o księdze Sefer Jecira: „i stworzyłem Księgę Jecira i zgłębi­ łem ją". Za: Scholem, Kabała i jej symbolika, op. cit., s. 192 "' Zob. moja książka Imago insolita. Hermeneutyczna lektura źródeł et­ nograficznych, rozdz. 7 (w druku). Zob. na ten temat Awierincew, Poetika, op. cit., s. 189 Zob. J. Tokarska-Вakir, Dozorcy świętości. Nieuprzedmiotowienie ja­ ko ukrycie. Hermeneutyka filozoficzna w przekładzie soteriologii tybe­ tańskiej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" (w druku) Heidegger podkreśla, że słowo „kultura" pojawiło się w dziejach ludz­ kości późno (w czasach cywilizacji łacińskiej), i od początku stanowiło sygnał „nowoczesnego przeobrażenia", któremu podlegał świat (M. He­ idegger, Parmenides, op. cit., s. 70): „«Kultura» pojawiła się dopiero na początku okresu nowożytnego. W chwili, gdy [prawda w sensie] Veritas stała się [prawdą jako] certitude, gdy człowiek sam ustanowił siebie i po­ przez cultivatio, przez cultura, przez własną pracę twórczą stal się sobą, tj. twórcą, scil. geniuszem. Grecy nie mieli takich słów jak kultura czy geniusz. (...) Kultura i technologia, myślane po grecku, są nie mniej bar­ barzyńskie niż natura u Rousseau". 1 1 2 113 1 , 4 1 1 5 M. Heidegger, Samoutwierdzenie się niemieckiego uniwersytetu ['Die Selbstbehauptung der deutschen Universitat'], przeł. J. Garewicz, „Aletheia" nr 1-4: 1990, s. 365-6, podkreślenia autora. „Początek istoczy się jako to, co trwa w nadchodzeniu". M. Heideg­ ger, Erlanterungen zu Hólderlins Dichtung, GA 4, 1981, s.76 Ibidem. M. Heidegger, Przyczynki do filozofii. Z wydarzania przeł. В Baran, J. Mizera, Kraków 1996, s. 58 Aczkolwiek nie jest to, jak pisze Heidegger, ani wieczność w znacze­ niu nunc fluens, wiecznego upływu czasu, semperitas, ani w znaczeniu nunc stans, statycznego „teraz", aetemitas. M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», GA 39, 1980, s. 55 1 1 6 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 M. Heidegger, Beitrdge zur Philosophic, G A 65, 1985, s. 371. Wyd. pol. Przyczynki do filozofii, op. cit. M. Heidegger, Hóldrelins Hymnen «Germanien» und «Der Rhein», op. cit., s. 109, 112 121 1 2 2 M. Heidegger, Czas światoobrazu, przeł. K. Wolicki, z tomu: tegoż, Drogi lasu, Warszawa 1997, s. 76 Takie pojęcie religijnej (nie-) świadomości nie miałoby zabarwienia psychologicznego w znaczeniu Freudowskim czy Jamesowskim, lecz wyrażałoby ideę bliską tezie Heideggera o notorycznej przewadze ludz­ kiej wiedzy nad samowiedzą. Nawiążę do niego za chwilę mówiąc o „ustności" jako stylu poznawczo-bytowym. 1 2 3 1 2 4 W Parmenidesie Heidegger wiele miejsca poświęca współprzynależności logos i mylhos, zob. tamże, op. cit, s. 125 etc. „Uważać, że ил>вос został zniszczony przez Xoyoq to ulegać opartemu na platonizmie prze­ sądowi nowożytnego racjonalizmu, dotyczącego historii i filologii. Reli­ gijności nigdy nie niszczy logika, lecz tylko usuwanie się Boga". Heideg­ ger, Was heifit Denken, op. cit., s. 7 1 2 5 M. Heidegger, Czas światoobrazu, op. cit., s. 76 Bo jest zarazem sposobem bycia i rozumienia, pojmowanym wedle kryterium dystrybutywnego, tj. dużo bardziej radykalnie niż ro­ zumie go Jack Goody w swoim The Domestication of the Savage Mind, London 1977, czy Walter Ong w Orality and Literacy , wyd. pol. Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii przeł. J. Japola, Lublin 1992 1 2 6 1 2 7 Od dawna tłumacze borykają się z przekładem kategorii writing-orality. O ile drugą bez trudu przekłada się jako „ustność", o tyle pierwsza nastręcza trudności w związku z wyborem pomiędzy polskimi formami „pisemność" i „piśmienność" (zob. objaśnienia w : S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, Warszawa 1977, t. 1, s. 683-684). Przyj­ muję tu następującą zasadę przekładu: wyjściowe angielskie writing tłu­ maczę jako „pisemność" - czyli dziedzinę zapisu, podczas gdy „piśmien­ ność" wiązałabym z samą umiejętnością pisania. Treści ustne (podobnie jak i pisemne) mogą się zatem pojawiać zarówno u piśmiennych jak i niepiśmiennych. 1 2 8 Rematyczny aspekt słowa ujawnia się nie tylko w zachowaniach lu­ dzi niepiśmiennych, ale i u takich miłośników pisma jak choćby chasydzi (zamiatał, zbierał troskliwie stare, postrzępione kartki z ksiąg do na­ bożeństwa i zanosił na strych". J. J. Singer, Josie Kałb, Kraków 1992, s. 113) czy pierwsi franciszkanie, zbierający bezbożnie poniszczone książki, „bo z liter na tych stronach umieszczonych ułożyć można było słowo Jezus" (J. Czapski, Czytając, Kraków 1990, s. 12). 1 2 9 U. Eco, Imię róży, przeł. A. Szymanowski, Warszawa 1987, s. 367 W usta Wilhelma Eco wkłada tu oczywiście znane słowa Wittgensteina z Traktatufilozoficzno-metafizycznego.Zob. Eco, Imię róży, op. cit., s. 568 1 3 0 131 H. Schlier, Rudolf Bultmann, dem Achtzigjdehrigen, [w:] Besinnung auf das Neue Testament, 1964, s. 53 J . Derrida, Writting and Difference, Chicago 1981, s. 76 C . Miłosz, Metafizyczna pauza, Kraków 1995, s. 68,75, 111 n. Na te­ mat trwałości punktów kardynalnych w światopoglądzie średniowiecz­ nym zob. m.in. M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego, przeł. A. i A. Gorzeniowie, Kraków 1975, s. 543n. 1 3 2 1 3 3 1 3 4 Eco, Imię róży, op. cit., 463-464. „Dręczy ich zachłanność na rzeczy nowe" - powiada Jorge o swoich wrogach (ibidem, s. 536), dając wyraz swojej antymodernistycznej fobii. Lęk przed nowością, choć wyraża się w stylistyce piśmienności, jest idiosynkrazją typowo ustną. Zob. wspomnienie nauczyciela, rabbiego Shmuela Sperbera w książce J. Magoneta, A Rabbi's Bible, London 1991, s. 7: „Mój nauczyciel (...) stawał się strasznie niespokojny, gdy od­ krywał [w Torze] hiddush, nową ideę czy też nową możliwość lektury. Rzucał się wtedy ku wielkim komentatorom przszłości, by wyjaśnić, czy ktoś znalazł już to wcześniej". 1 3 5 1 3 6 Eco, Imię róży, op. cit., s. 460: „Dobrem dla księgi jest, by była czy­ tana". Por. Ewangelia Gruzińska XI: „[Trzej] Królowie rzekli: (...) posiada­ my bowiem księgę, zapieczętowaną i napisaną przez samego Boga (...). My nie możemy tej księgi otworzyć; tylko jeden może to zrobić, który ją napisał i zapieczętował". Cyt. za M. Starowieyski [red.], Apokryfy Stare­ go Testamentu, t. 1, Lublin 1986, s.158, 1 3 7 1 3 8 R. Łużny (red.), Pieśń o Niebieskiej Księdze. Antologia ludowej ro­ syjskiej poezji religijnej. Warszawa 1990, s. 61, n. 10: Tylko Jan Ewan­ gelista może otworzyć Niebiańską Księgę. Podobny wątek u Vincenza, gdy mowa o „gołębiej światowej księdze". 1 3 9 Przypomina ona w dużej mierze krytykę esencjalizmu, jaką w Społe­ czeństwie otwartym i jego wrogach zawarł Karl Popper. Ibidem 367 Kolberg 7, 66 Ibidem, s. 49, n. 3; s. 138 etc. J. Haur, Skład abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, wyd. 2, Kraków 1693, s. 112 J. Partyka, Silva rerum..., s. 85 Ks. Chmielowski, Nowe Ateny, t. 4, s. 261, cyt. za: Kolberg 7, 243 Cyt. za: T. Seweryn, Świątkarz powsinoga. Warszawa 1963, s. 54n 1 4 0 141 1 4 2 1 4 3 1 4 4 1 4 5 1 4 6 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/811eb0f200a1e24b4fcc126f4412222f.pdf e2b3c1d3a4c6704b9e915e24fb78f20e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource relatywizm kulturowy filozofia kultury etyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2009 Title A name given to the resource Względność i uniwersalność / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.119-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Burszta, Hanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 H.-\'\'\iA Bt'RSZTA 1110'1:tul I'ćdagogiki /dUad Pedagogiki \\OJCI[CI/ PorlllVIHlllczcj JBURSZTA ln>\: lut F1noiogii i Antropologii l nillcrs: tćl im. !\. Mićkićwićza Kulturowej l'o/.,;lIi WZCII J~DNOŚĆ I UNIWERSALNOŚĆ. RZECZ O UWIKŁANIU !stniej<\ w nauce tematy wzbudzające nieustanne dyskusje, ciągle na nowo podejmowane. tematy w pewnym sensie odwieczne, których jednoznaczne i ostatecznc rozwi<\zan ie n ie wydaje się prawdopodobne. Chyba, że jako owo ..l)statecznc" rozwiązanie rozumieć określony wybór aksjologiczny. Do takich zagadnid\ w humanistyce z pewnością zaliczyć możemy dyskusję zognisko\\aną wokól problcmatyki relatywizmu w jego zróżnicowanych interpretacjach. Jest to tabe nieodłączny wątck refleksji antropologicznej. Najbardziej rozpowszechnioną rorm<\ wyznaczania pól znaczeniowych pojęcia "relatywizm kulturem ~.. jcst wyodrębnianie dwóch podstawowych wariantów jego przejawiania ~ię Powiada :;ię więc, że względność statusu zjawisk kulturowo-społecznych L1bserwować moż.na w sensie węższym i szerszym, uogólnionym. Ten pierwszy II ~1nacza zakres 1~lktów klasyfikowanych jako "moralne" lub "etyczne". Zakres barclzicj generalny, uogólniony w stosunku do pierwszego, przypisuje się z kolei ,'aktom z zakrcsu konsekwencj i preferowania przez daną zbiorowość okreśk)nej postawy poznawczej wobec rzeczywistości przyrodniczej i społecznej. \\ rezultacie wyodrębniania na takiej zasadzie - odpowiednio - relatywizmu moralncgo i poznawczcgo, twierdzi się tym samym, iż moralność stanowi sto:;unkowo odrębllC\ i autonomiczną sferę kultury, na przykładzie której dowodzić n1l1.(.n(lzasadności poglądu o istotnej odmienności i nieporównywalności poszczegl11nych systemów moralnych różnych społeeze(lstw. Jednakże relatywista 111(1ralnynic musi być automatycznie wyznawcą doktryny mocniejszej, mówiąceJ () względności poznawC/,ej odpowiednio różniących się kultur i spofeczel'lstl\. Relatywizm moralny jest z pewnością najbardziej popularną i znaną doktryną relatywistyczną· Prawie automatycznie bywa ona kojarzona z badaniami antropologicznym i jako tym i, które konsekwencjam i własnych twierdzei1 ugruntowuj,! jakoby postawę absolutnej tolerancji wobec wszelkiej kulturowej inności. jakby się ona nic wydawała dziwaczna, okrutna i niezrozumiala dla l) b:;c 1'\\ atora traktującego wlasne normy kulturowe jako jedyn ie słuszne, praw- �12U dziwe, a zatem prawomocne. Wszystko co moralne i niemoralne oznacza tutaj wyłącznie: wszystko co moralne i niemoralne w kontekście określonego systemu normatywnego, który partkularnie określa specyficznie kulturowy sens pojęć i czynności aksjologicznie wartościowanych. Postawę wyodrębniania tej wersji doktryny relatywistycznej stanowi przestrzeganie zasady odróżniania sądów o waltościach (sądów moralnych) od innych rodzajów sądów, a więc faktualnych, matematycznych czy logicznych. W klasycznym, nierelatywistycznym ujęciu epistemologicznym pojęcia pra\vdy i fałszu odnoszą się wyłącznie do tego drugiego zbioru sądów. Podkreśla się także i to, że obserwacyjnym potwierdzeniem wyłączenia sądów moralnych spod pojęcia prawdy i fałszu jest brak jakichkolwiek Jaktów w świecie". które korespondowałyby i odpowiadały sądom moralnym. W konsekwencji ted) nauka nie dysponuje metodami umożliwiającymi wybór pomiędzy sprzecznymi sądami i teoriami etycznymi. N ie wypracowała także formy dyskursu. któr) mógłby porównawczo i bezstronnie do nich się odnieść. Ruth Benedict, Melville Herskovits i inni "mocni" relatywiści moralni zakładali, że pojęcia dobra i zła są całkowicie zależne od kultury i to dopiero w jej ramach, zawsze przecież partykularnych i konktekstowych. mogą być właściwie zrozumiane. Znaczyło to tyle, że kultura jest pcwnym systcmem sądów różnego rodzaju, a sądy natury etycznej sąjego logicznymi. ale również autonomicznymi składnikami. A więc jest tak. że wychowanie w konkretnej kulturze pociąga za sobą akceptację lub przynajmniej respektowanie >",chodzących w grę sądów, w tym sądów etycznych. Zasada akulturacji sprawiać miała, iż rzeczywistość, w obrębie której porusza się ludzka myśl. jest zawsze rzeczywistością enkulturowaną - nie ma więc także moralności jako takiej (uniwersalny, ponadczasowy wzorzec), a jedynie moralności konteksto\\o uwarunkowane. Stanowisko powyższe przeradzało się z reguły w jego bardziej skrajny wariant - relatywizm metaetyczny, głoszący tezę o nicmożności sformułowania sądów o wartościach dających się obiektywnie uzasadnić i niezależnych od określonych czynników społeczno-kulturowych. Należy wstrzymać się od wszelkiego moralnego osądzania innych ludzi i innych kultur .. gdyż zasady i wartości moralne jednej kultury (a także, być może, każdcj epoki historycznej) nie dają się oceniać w perspektywie porównawczej. Zasadnicze pytanie, jakie pojawia się przy analizie stanowiska relatywizmu etycznego brzmi: czy różne rodzaje sądów moralnych w różniących się kontekstach kulturowych są w istocie wyrazem sprzecznych lub co najmniej w dużym stopniu niezgodnych poglądów na moralność, czy też wyrażają fakt zastosowania podobnego poglądu moralnego, usytowancgo jedynie w odmiennych faktualnych warunkach życia? Inaczej nieco się wyrażając: czy jest jakaś ogólnoludzka moralna "modalność", czy istnieje wyłącznie mnogość "moralności kulturowych", które mogą, ale nie muszą, posiadać wspólne cechy') Zwolennicy uniwersalności norm moralnych traktują je jako stosunkowo odrębną i nie- �121 zależną sferę o cechach ponadkulturowych. Jest to projekt uzasadniania moralności o zasadniczo oświeceniowej proweniencji, o czym pisze szczegółowo Alisdair MacIntyre: "Zwróćmy uwagę na niektóre przekonania wspólne \\szystkim współtwórcom projektu. Wszyscy oni ( ... ) wykazują zdumiewającą zgodność tak co do treści, jak i charakteru wyznawanych przez siebie kanonów prawdziwej moralności. Dla filozofa-racjonalisty Diderota małżei1stwo i rodzina stanowią w gruncie rzeczy wartości tak samo niepodważalne, jak dla kierkegaardowskiego sędziego Wilhelma; dotrzymywanie danego słowa i spra\\iedliwość są dla I-1ume'a równie święte i nienaruszalne, jak dla Kanta. Z jakiego źródła wypływają te wspólne przekonania? Naturalnie ze wspólnych chrześcijallskich korzeni, wobec których rozbieżności pomiędzy luteranizmem K ierkegaarda i Kanta, prezbiterian izmem Hume' a a jansenistycznym katol icyzmem Diderota mają stosunkowo nikłe znaczenie" (MacIntyre, 1992, s. 46). Dla uniwersalisty tedy nie każda zmienność norm w danym społeczei1stwie i ich międzykulturowe zróżnicowanie jest zarazem dowodem ich względności moralnej. Uwzględnienie dowodów na rzecz relatywizmu opisowego nie pociąga za sobą konieczności opowiedzenia się za relatywizmem normatywnym. To, że ogólne zasady etyczne nie zawsze znajdują swoje empiryczne egzemplifikacje nie oznacza jeszcze, iż są one uwarunkowane kulturowo, a więc względne. Wydaje się, że jednym ze sposobów, który pozwala, wstępnie przynajmniej, ogarnąć istotę sporu o kształt i charakter moralnego wizerunku kultury, jest przyjrzenie się usytuowaniu sfery aksjologicznej w obrębie uniwersum możli\\ych rodzajów sądów tworzących kulturę jako porządek myślowy. Relatywista dyczny będzie, rzecz jasna, konsekwentnie utrzymywał, że każdy system kulturowy, a wrc;cz każda dająca się kategorialnie wyodrębnić subkultura zawsze wytwarzają swoiste dla siebie "moralności" i próba wyprowadzania ich z jakichś uniwersalnych wzorów jest naukowym nadużyciem. Rysują się dwie możliwe konsekwencje takiego stanowiska. Badacz może bowiem jego zasadności dowodzić dwojako: albo twierdzić, że moralność jest funkcją ogólnych \\zorów kultury, albo tcż wykazywać, że jej charakter zależny jest od dominu.iącego w wyodrębnionej grupie światopoglądu. Wbrew pozorom nie są to stano\\ iska tożsame. Pierwsze z nich bierze pod uwagę tzw. całokształt warunków Ż) cia wspólnoty uwzględniając jej wyposażenie materialne, warunki geograficzne. typ ekonomii, stosunki pokrewiei1stwa itd. Powiada się więc, że tylko rozpatrzenie postaw moralnych na tle podstawowych "tematów" kultury pozwala wlaściwie je zinterpretować. Weźmy przykład z klasycznej pracy Ruth Benedict WZOIy kultury. Rozważa w niej ona, między innymi, problem ocen moralnych wiązanych w różnych kulturach z pojęciem wojny i morderstwa. Okazuje się, że dyskusja na ten temat z Indianami Kalifornijskimi była niemożliwa z tego podstawowego względu, iż nie rozumieli oni znaczenia samego terminu "wojna", a tym samym nie potrafili przypisać mu aksjologicznych konotacji ..w naszym stylu". Benedict pisze: "We własnej kulturze nie mieli �122 niczego, na czym mogłoby się ukształtować pojęcie wojny. a prób;zrozumienia sprowadzały wszelkie wojny. którym my potrafimy poświ~cać się z całym zapałem, do poziomu bójek ulicznych. Nic mieli wzoru kulturo\\\:?gu. na którego podstawie można by wprowadzić rozróżnienie pomiędzy tymi dwoma pojęciami" (Benedict, 1966, s. 98). Stanowisko drugie inaczej argumentuje na rzecz moralnej względności. Ogranicza się ono do wskazywania logicznej zależności sądów natury etyczncj od całego systemu pojęć wypracowanych i funkcjonujc)cych w ro/\\ażanej grupie. W jego ramach badacza nie interesują czynności i obiekty kulturO\\c. uwarunkowania środowiskowe, typy instytucji spolecznych. ale wylc!cznic pojęciowy porządek kultury jako jej światopoglądowa podstawa. Rzecz teraz w tym, jaki rodzaj moralności daje się "pomyśleć" w obrębie \\i/j i ś\\ lata zakładanej przez daną wspólnotę. Oczywiście każde badanie systemó\\ pOjf:eiowych zawiera jakieś odniesienie do rzeczywistości ... dziania się" pojęć \\ zachowaniach, gdyż wszelkie analizy czynności i procesów społecznych implikują analizę pojęć. Jednakże omawiane stanowisko daje wyraźny prymat tym "statnim jako mającym decydujące znaczenie, co ludzie robią i jak myślą. W l.' III wypadku zatem dojść może do takiej oto sytuacji. iż zwolennik relatywizmu moralnego jest w stanie powołać podwójną niejako argumentację na rzecz jcgo słuszności. Po pierwsze, moralność jest względna w tym sensie. iż z<1lcz\ od systemu pojęciowego; po drugie zaś - jeśli założyć. iż owe systemy różni;! sic międzykulturowo - tym samym muszą różnić się systemy sc!dów moralnych jako logicznie zależne od tych pierwszych. Spróbujmy teraz zilustrować te właśnie kwestie na przykladzic morahwśei chłopskiej. Przyjrzyjmy się zwłaszcza sposobom jej opisu, które implikuja problemy, o których powiedzieliśmy powyżej w trybie ogólnym. Posta\\ Ill;najpierw "porządkujące" pytanie o status tejże moralności: czy jest ona czy nL unikatowym, czy realizuje wzory uniwersalnie obecne \\ innych systcmaL'h normatywnych? Otóż odpowiedź, pośrednia raczej, jaka zdaje się wynikać z rozproszony ch z reguły rozważail na ten temat, nie jest odpowiedzią jednoznaczn'lWi;p: siL' to - oczywiście - z odpowiednim usytuowaniem tej sfery w ramach kultm\ oraz sposobem widzenia zależności norm wyznaczających wartości moralne "ci ogólnie panującego światopoglądu. W klasycznej pracy Afllhr(}jJ(}/(},'.!,\ uw/ Ethics May i Abraham Edelowie wyróżnili dwie perspektywy widzenia moralności: fi lozoficzną (etyka wąsko rozum iana) i antropologiczną (ctyka \\ szer,)kim sensie). Ta druga skupia się na próbie poznania wartości moralnych \\ kontekście wszystkich innych celów, aspiracji i norm bez przes;\dzania. ktÓlc' z nich są swoiste jedynie dla wartościowail moralnych. W takim ujęciu CIWel/1 o wskazywanie uwarunkowail i związków vvzajemnych pomiędzy r(')znymi sferami życia społecznego. Zakłada się tutaj ponadto, żc vvarlości centr;line cli:! szerszych pojęć w rodzaju etosu czy stylu życia, dają się odnaleźć w morahh)Ś- �123 ci. a tym samym sfery te wzajemnie się przenikają. Różnic w systemach normat) \\ nych Edelowie doszukują się nie tyle w odmienności specyficznych dla p()szezególnych kultur wartości i norm naczelnych, ile w ich strukturze, sposobach uzasadniania i sankcjach, jakimi się posługują (M.Edel, kEdel, I 959). Etnologia polska, która wprawdzie tylko w niewielkim stopniu zajmowała si.; i zajmuje problemami moralności, posługuje się jednakże powszechnie pPjęciem "moralność chlopska". W kontekście kultury ludowej powiada się II icc. że specyficzny etos tej grupy wyznaczany jest przez swoisty dla niej sposób postrzegan ia i interpretacj i świata powodujący, iż wartości moralne, h.tórYIl1 przypisać można walor uniwersalności, ulegają zrelatywizowaniu do lokalnych warunków, a ich wykładnia różni się od "oficjalnej", dekretowanej przez \vąsko rozumianą etykę. Kultura chłopska - co pokazywali Jan Stanisław [1) stroll, Stet~ln Czarnowski, a ostatnio Ludwik Stomma - charakteryzowała się \\ ysokim stopn iem izolacj i: poziomej, pionowej i świadomościowej. Powodo\Iall) to wytworzenie się mitologicznej świadomości zogniskowanej na wyznaczaniu granic pomiędzy światem "oswojonym", znanym i pozytywnie wartośC10\\anynL a tym wszystkim, co wobec własnego orbis interior jawiło się jako ze\\ nętrznc. obcc, moralnie groźne (Stomma, 1986). Jeśli jako centralną dla kultury chlopskiej przyjąć opozycję "swój" ..oIK) ". czyli. przy innej werbalizacji, or.bis interior - orbis exterior, wówczas Ilaczelllil wartością, wokół której koncentrują się bardziej szczegółowe normy moralne. jest "dobro wlasnej grupy". W konsekwencji zatem jest tak, że owemu ..c!l")bru" przypisuje się sens zrelatywizowany w klasycznym sensie postu 10I\allym przez zwolenników względności etycznej. To, co dobre dla nas nie musi \1) ć (i Ilicjest) dobrem dla porządku z opozycyjnego orbis exteriOl', gdyż ten lake) ()hey - z założenia odwołuje się do innych wartości, w obrębie których -;ellS ..dobra" jest zgala odmienny. Bardzo pięknie taka "swojacka" moralność ll)stala ukazana w KOłlopie!ce Edwarda Redlil1skiego. Oto główny bohater, po edukacji. w tym po nauce "diabelskiego seksu" zaaplikowanej mu przez ..miastlll\ą" nauczycielkę, poczyna buntować się przeciwko normom własnej "rupy. przeciwko zsakralizowanemu porządkowi jej życia, które we wszelkich l)rzcj,l\\ach poddawane było osądowi moralnemu, zgodnemu z niezmiennym .jakoby porządkiem orbis interior. I oto nastaje wreszcie czas żniw, a Kaziuk udaje się do pracy przy zbiorze żyta uzbrojony w kosę miast sierpa. Prledstawieiele TapiaI' próbują na wszelkie sposoby wyperswadować odszczepielicowi niestosowność jego zachowania. Pada między innymi taki oto argument: ..Nic udawaj ty takiego, co zapomniał czym sra! rozzłościli się Domin. "-u \\el. popatrz: Grzegorpioter z świata przyszed i żniwuje po naszemu' A ty? c/\ ż u N iemców ty chowany'?" (Redlillski, 1974, s. 220). Szalll)\\anie dobra własnej grupy jako wartości naczelnej uwidocznia się II \1 ielu innych dziedzinach, jak choćby w interpretacji normy "nie zabijaj". R(m niei i ona pozbawiona jest w tym kontekście waloru absolutnego, gdyż �124 dopuszcza ewentualne pozbawienie życia kogoś "obcego", spoza wspólnoty. Etnologom krajowym znane jest pojęcie tzw. bitników, mlodych ludzi trudniących się awanturnictwem na zabawach, weselach i w karczmach. Niejednokrotnie grupy takich bitników, reprezentujące odrębne, zawsze jakoś zantagonizowane wsie, staczały regularne bitwy kOllczące się okaleczeniami czy Il(l\\ et śmiercią któregoś z ich krewkich uczestników. W obrębie wlasnej grup) otaczano splamionych krwią "honornych" swoistą atencją, do momentu, oczywiście, gdy nie zwrócili się oni przeciwko "swoim". W zasygnalizowanym \\)żej ujęciu przyjmuje się jednoznacznie, że sfera moralności chlopskiej "rozgrywa" się wyłącznie w sferze świadomościowej ~ jest domeną panującego światopoglądu, który wyznacza podstawowe wartości relatywizowane zależnie od tego, czy odnoszą się one do orbis interior czy orbis exlerior. W istocie jednak powiedzieć należałoby, iż ustalony porządek moralny przypisywany b) l wyłącznie światu zakreślonemu granicami tego pierwszego, podczas gdy drugi interpretowany był jedynie ex anIe jako porządek opozycyjny. wlaści\\ ie amoralny, gdyż moralność może być tylko jedna i jest to wlaśnie ..nasza" moralność, moralność "swojacka". Ten typ argumentacji łączy w sobie d\\a poziomy myślenia. Na poziomic światopoglądowym (mitologicznym) zaklada on uniwersalne obowiązywanie podstwowych wyznaczników myślenia typu ludowego (bo nie ogranicza się to myślenie wyłącznie do klasycznych wspólnot chłopskich), takich jak wiodąca opozycja "swój" - "obcy'·. Natomiast na poziomie charakterystyki zjawiska moralności argumenty mająju7. wydźwięk relaty·· wistyczny ("swojackość"). Ponadto jest to koncepcja objawiająca zasadnicza trudność wyodrębnienia sfery faktów moralnych z całego konglomcratu sądó\\ natury światopoglądowej; nie próbuje się nawet tego robić, pozostaj'jc prz) tezie o jednoznacznym uwarunkowaniu tych pierwszych przez pier\\otn) względem nich pogląd na świat. W sposób o wiele bardziej złożony relacje pomiędzy światopoglądem a muralnością analizuje inna z koneepcji skupiająca się na ideacyjnej stronie kultury. Mamy tutaj na myśli krąg badaczy skupiony wokól idei socjupragmatycznej teori i ku Itury Jerzego Km ity (Banaszak, K m ita, I994: Cirad. I9{)4 ) Koncepcja ta równie jednoznaczn ie jak poprzedn io naszk icowana. sytu uj e moralność w sferze światopoglądu, ale śledzi jednocześn ie h istorycznc zm ian) w obu z nich. System logicznych zależności pomiędzy panującym światopogladem a sądam i natury moralnej wygląda tutaj w sposób następujący: wyj śc icm a hipoteza głosi, iż czynniki determinujące systemy światopoglądowe i moralność są tożsamej natury, a zatem wszelkie normy moralne należy relatywizować do właściwego im światopoglądu, gdyż to przekazy światopogląd()\\ e charakteryzują odpowiednie wartości i sposoby ich osiągania (realizowania! To z kolei powoduje, iż te same wal10ści moralne, czy raczej normy je \vyznaczające, mogą przyjmować różny kształt w zależności od światopoglądowego kontekstu; w ramach tego samego światopoglądu także ulegają one o tyle zlllia- �125 Ilie. o ile nastąpi zmiana w interpretacji wyznaczającego je przekazu. Możliwa jest ponadto i taka sytuacja, że w obrębie jednego systemu moralnego pl)jawiaj4 si<; wartości ze sobą sprzeczne; dzieje się tak wówczas, gdy są one implikacjami przekazów pochodzących z różniących się światopoglądów. Zmienność historyczna i kontekstowość wartości moralnych ma swoje źródlo w typie światopoglądu dominującego w wyodrębnionych typologicznie kulturach - inny jest ich status i charakter we wspólnotach zdominowanych przez magi<;. religi<; czy tych "zeświecczonych" w stopniu maksymalnym (H. 13urszta. 1994, s. 10 I-I 04). W wypadku moralności chłopskiej mamy do czynicnia z przenikaniem się przekazów o charakterze magicznym i religijnym, co może wyjaśn ić trudności z jej jednoznacznym zaszeregowan iem. Nast<;pną logiczną konsekwencją, jaka się pojawia, jest powiązanie \\aloryzacji światopoglądowej wchodzącej w grę z odpowiednim mechanizmem waloryzacji ..moralnej". Tak więc mechanizm waloryzacji "moralnej", zmiellny i historycznie powiązany z typem waloryzacji światopoglądowej, \\ yznacza odpowiednie typy moralności i decydująco wpływa na ich swoistość ay osobliwość. Jednakże w każdym wypadku "panująca" moralność ma strukturę wielostopniow4, którą przyrównać można do lingwistycznego drze\\la semantycznego (scJ/wnlic: tree): na jego wierzchołku znajduje się jakaś \\(Irto~ć gY)Wlla. posiadająca postać najbardziej ogólną. Im posuwamy się niżej, t:-111 normy ulegaj,) wiykszemu uszczegółowieniu i są mniej podatne na szerokie i Ilterprctacjc znaczcn iowe. Podstawowy problcm pojawiający się przy analizie któregoś z empirycznie zaislnialych systemów moralnych leży tedy w ustaleniu, co jest w nim normą naczelml. Rekonstrukcja kulturowej hierarchii waJtości jest niezwykle trudna, b:-\\ a bowiem rzadko uświadam iana i wyraźn ie artykułowana. Aby tę hierarch ię poznać, należy naj pierw sięgnąć do kryteriów jej usystematyzo\\ ania, a to nie jest wszakże możliwe bez znajomości związków relacyjnych pomiędzy pos/czególnymi wartościami. Problem ten w całej rozciągłości odnosi się do naszej moralności chłopskiej. Otóż mówi się o niej jako o czymś oczywistym. ale w sposób wielce zróżnicowany ustala rzeczoną hierarchię norm. poczynając od normy ogólnej, jakby definicyjnej. Raz jest to wspomniall;J relacja IJ/'his interior - orbis exterior, kiedy indziej wyznacza ją zasadniczy .,tcmat kultury", którym w tym wypadku jest związek chlopa z ziemią (\\ (')\\czas mora Iność ta może być traktowana jako odm iana moralnośc i za\\ udowej): innym znów razem wal10ścią naczelną staje się "zbawien ie duszy". której realizacja jest ściśle powiązana z "ludowym" wyobrażeniem świata. \V slmvnYI11 dziele ('hloj) polski w Europie i Ameryce Thomas i Znaniecki stalu~ \vartości ostatecznej przypisują znów .,solidarności życia \v przyrodzie" (TIHlmas, Znaniecki, I976, l.1, s. 185- ł 90). Koncepcja z kręgu socjopragmatycznej teorii kultury ma wyraźnie analityczny charakter a jej argumentacja biegnie dwutorowo, choć niesprzecznie. Moralność chłopska, w tym ujęciu, ma �126 zarówno swój wymiar typologiczny, gdyż jcst powiązana z typcm światopoglądu (magicznym, religijnym, świeckim bądź ich kombinacją) oraz posiada swoją historyczno-genetyczną konkretyzację. Jako taka nic unika ona jednak trudności interpretacyjnych. Wyraźna jest w niej opcja relatywistyczna. gd) z odrzuca ona możliwość wyznaczania jakichkolwiek wartości ponaclczasO\\)ch. Myślowe zaplecze moralności stanowi zawsze system światopoglądowy. a skoro wyodrębnia się różne, historycznie zaistniałe jego typy. tYI11samym 0plmiada za równoległą zmiennością kodeksu moralnego. W dzisiejszych dyskusjach wokół uniwersalności zasad moralności chrzdcijallskiej bardm cZl;sto poja\\ia się argument, że bezwględnymi depozytariuszami moralności chrześcijwlsklt'.1 byli zawsze chłopi jako ci, którzy nigdy nie wyrzekli sil; "wiary ojc(m" Równ ież i ta kwestia, pomijając już jej zwulgaryzowaną zwyk Ie: (choćby d I~l celów politycznych) wykładnię, wcale nie przedstawia sil; tak proS\() i jednoznacznie. Warto w tym kontekście przypomnieć jakże aktualny artyklll Marii Ossowskiej Czy /11ora/no.l'ć zależy od reliy,ii:J Pisz;\c o pi<;cill odmianach możliwych zależności pomiędzy obiema tymi sferami. Ossmvska pośrednil) udowadania lo, co antropologia kulturowa zauważa gkl\vnic w kontekście m iędzykulturowym: że mówiąc jakoby "bezstronn ie" o mora Inośc i. n iellchronnie dokonujemy określonych wyborów aksjologicznych. Zwolennik uni\\ersalności ogólnoludzkich wartości moralnych, etyczny absolutysta. dokonuje j1l7 \\ punkcie wyjścia światopoglądowego samookreślenia sit;. b<;dąccgo jednoezc~nym opowiedzeniem się za którąś z etyk normaty\vnych. Podobnie postt;pujl.'. tak skądinąd deprecjonowany przez tego pierwszego. relatywista moralny. I j\.'den i drugi znajdują odpowiednie przesłanki na poparcic preICrO\\ilncgo pliO siebie stanowiska. A zatem - wracając raz jeszcze do moralności chłopskiej - lIniwelsillistajcst w stanie uzasadniać, że jest ona powiązana z religią (u nas zilsadnicll) katolicką) we wszystkich wyodrębnionych przez OSSOWS"i\ wariantach: genćtycznie, logicznie, psychologicznie, że znać na jej ocenach dccyduj'1c) wply\\ wiary oraz, że poziom moralny chłopa zależy od jego wyso"iej religijności. Relatywista z kolei jest w stanie wszystkie te relaejc podważyć (Osslm ska. 1983, s. 445-453). Jego stanowisko może przybierać rÓŻną ostrość. ale za\\sze będzie ono zmierzało do pokazania, że sądy uniwersalistyczne mają r(mnic warunkowy charakter, jak opisywana przez nie moralność chlopska. Zygmunt Bauman zauważył: "Jeśli zaufamy doniosiemu odkryciu Baningtona Moorc·a. uznać musimy, że moralność ludO\va \V żadnym momencie historii nic przypominała kodeksu zasad uniwcrsalnych (lub. ściślej. prz.eznaczonych do uniwersalizacji) jaką być powinna, zdaniem filozorów nowoczesności. wS/c!ka prawdziwa etyka. N ie znaczy to, by })masom ludowym« obce byly scntymenty moralne i moralne uczulenie, i że przeto trzeba by/o wy"ladać im zasad) etyczne, by przekształcić je w istoty moralne. Oznacza to natomiast. że jablkolwiek moralność masy by nie posiada/y. nic \\ywodzila si~ on:l zc spec- �127 .ialistycznych wysiłków zainstalowania i wpajania heteronomicznych i uogól11ion)ch przepisów na rozróżn ien ie m iędzy dobrem jako takim a zIem. Co \I i;,:cej. nic \vydajc si\(. by najgorliwsze nawet wysiłki ekspertów mogły do tej Ilwralności wiele dodać lub wiele z niej ująć" (Bauman,1994. s. 83). Wszelako i takie rozumienie moralności. jakie reprezentuje Bauman, zakorzenione jest w uprzedn iej dccy;j i wyboru określonych przesądzell światopoglądowych, które umożliwiaj'l przyięcie i konsekwetne realizowanie postawy zwolennika 1\ Igl<;c1ności moralnej jako takiej postawy, która prowadzi do wieloplasz12/\ zno\\ ej tolcrancj i kulturowego I.różn icowan ia świata. W wypadku Baumana poz\\ala mu ponadto oddzielić etykę stanowioną od moralności samej i powiedzi\:'c. że \!onowoc/esny zmierzch ..wieku etyki" nie musi oznaczać kryzysu 1ll11lallH1ści.[ znowu moralność ludowa służy za przykład takiej jej formy, która nic p()lrzebuje kodyfikacji. aby mimo to funkcjonować w skali spolecznej jako ,\ ~lell1. \\szystko. co wyżej /OstaJo powiedziane, pokazuje. w jaki sposób historia. lel \Iia i ana I iza ,spolccznego konkretu. wydobyte i ujawn ione przez antropologa. podal a ~obie wzajemnie n;cc i lącznie mówią nam, że wybór stanowiska Ulli\1 er~a I iSlycznego lub relatywistycznego zależy od uprzedn iej decyzj i aksjo1,)~iC/nej. C o więcej. wydaje się, iż nasze rozważan ia wskazują, że .,dzięk i rozp:w.,zeniu etycznej zasłony dymnej, jaka przesłaniała rzeczywistą kondycję cz/tli\ ieb moralncgl) można dziś wreszcie stanąć oko w oko z »nag'l prawdą« ci~ IcnWIÓ\\ moralnych. jaka wylania się z doświadczel] życiowych mężczyzn i kl'>bicl borykaj'lcych się na co dziel] z trudnym zadaniem wyboru; dylematóvv. jakie ukazują się jaźni moralnej w całej ich surowej, nie ugłaskanej filo/l1riClllil' i nil' utemperowanej, a chyba i Ilieusuwalllej, wieloznaczności" (HaUlllall. 19<)4. s. R4). ;\ to wprowadza nas już w ten krąg problemów, którym / el'r;1I. l\i<;ks/)'1ll I.apalcm zajmuje się antropologia wspólczesności (Burszta. red. ! <)()()). Charakteryzuje się ona taką, między innymi, cechą, iż badacz jest \\ pellli ś\\iadolll wJasnego uwikłania w kulturę i wie. że jego decyzje ;lk~jol()giClnc i'ol'll1uj'l obraz świata. który wyłania się z kart jego opraCOWał]. IIJnLlOCiR;\FI;\ i\:III:I'/<I~ (i,. 1')'1.1 I'111il<l .I S()<"j()I"",'.'.lIll1n/l/11 !['orill kllllllly, \VarS/<I\\"1. H~llllil~IJlI I 'J')" Ilc'!l,liJclIt I')(,() Ilur.,/l,: Ii. i 'J')" ,l/omIJl().'i· I')')h ,11/!{"()/)()/().'.'.i("~I/(, Ilu!>/I,(\\ ..1 (r,d.) II' "C::llcli (III/I""/JO/ogu lręt!f'(ilt'ki flO .. .Polsk<:l Sztuka Ludowa. kll/!III·~('. PO/lla:i. Kol1lckslv" I - 2. �128 Bystroń .I.S. 1936 Kultura ludowa. S. KII/tllra religijna Czarnowski 1956 Warszawa. wiejskiego ludll po/skiego. w: /):::ie/{L l.1. Warszawa. s. lili - 107. Edel M.iA 1959 Anthropology and Ethics. Illinois. Grad .I. 1994 Obycaj a mora/no:ić. Poznarl. A. Macintyre 1992 D/ac:::ego oświeceniowy niepowod:::enie?, ''Znak'' Ossowska lI:::osadnien/o projekt 12. l11uralllo.\:ci byl M. 1983 C:::y moralno,~ć :::ale~y od re/igIP. w: O c:::/ow/elw, IllOmlnm:c/ I nllllee. WarszalI a. , 445 - 453. E. Redlirlski 1974 1986 Thomas Konopie/ka. Warszawa. L. Stolllma Antropologia W.I.. Znaniecki 1976 P. 1990 Ch/op po/ski r. kllltw:v wsi polskiej w Ellropie .J::/Xw. Warsz<l\\a. i Amervce. l.\. Warszawa. Winch Ilanna E'tyka (( d:::ia/anie. BlII·szta. Wojciech Wvbór pism. Warszawa. J. Burszta THE RELATIVE AND THE UNIVERSAl. OR. ON INV()I.Vlfvll:NI (Summary) Thc anicie is an analysis of basic problems related lO a typically anlhropolo~lcal understanding or cultural rclativism in ils t:thical varianl. The e'.ampic or peasant nlOralil\ scn c' to prove a fundamental argument that the debatc betwccn the advocates or the universal and Ih" relalive in morality is undecidable. Analyses or specilie systems or I:thics demonstrate that " specific option always stems li'olll basic ólxiologica! choiecs inl1ueneing the epistcmolo~icll arguments for or agólinsl a given stance. The final part ofthe article provides proclaimed ethics fi'olll morality. an outline or a post-modern point ol' \ICII distin~lIi.shlng � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/034046f20ecd879c741edccc79afe536.pdf 4ffaa2b1fc7489ba3110e2c1d18945af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2891 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2695 Title A name given to the resource Życie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.6-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ wowanych zjawisk, to co w istocie pozostanie obiek­ tem naszego namysłu? O czym tak naprawdę mówimy i mówić będziemy? Bez zabawek, jak wiadomo, zabawy nie ma. Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropo­ log to ktoś, kto nade wszystko się dziwi. Wartość heu­ rystyczna tego określenia, sądząc po powstałych w tym czasie publikacjach, jest niemal żadna (gdzie ta lawina prac odkrywających rzeczywistą, a nie urojoną, nieoczywistość naszych oczywistości?!), wszelako dobrze nadaje się ono jako środek poprawiający samopoczu­ cie. Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie. Owo zdziwienie, poprzez szacowne greckie thaumadzein, miało nas sprawnie i bez bólu przybliżyć do głębi filozoficznego namysłu. Tyle że owo antropo­ logiczne zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym sło­ wem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia. CZAJA Życie czyli nieprzejrzystość Poza antropologię - kultury Nie mam rozwiązania zagadki życia. Wilhelm Dilthey, Gesammelte Schriften (VIII, 220) 1 C'est la vie. Poddajmy zatem zdziwieniu fakt, któremu mało kto zazwyczaj się dziwi. Otóż, pojęcie kultury nie jest, jak zdaje się sądzić większość z nas, filozoficznie nie­ winne. Nie jest tak, że windując tę kategorię na czoło naszej listy pojęciowych narzędzi, nie prokurujemy tym samym wyraźnej ontologii badanych przez nas fe­ nomenów. A ontologia ta, choć niemal powszechnie akceptowana, nie ma w sobie nic z przymusu dziejowej konieczności. A jeśli tak, to wolno przynajmniej zorientować się na czym polega jej dyskusyjny status. francuskie „Kultura" jako źródło cierpień G dyby komuś o naturze pedanta, mającemu równocześnie nadmiar wolnego czasu, chciało się sporządzić listę frekwencyjną pojęć kluczo­ wych pojawiających się w artykułach i pracach etno­ grafów/etnologów/antropologów (niepotrzebne skre­ ślić), bez wątpienia okazałoby się, że na czele takiego rankingu, na jednym z pierwszych miejsc, znalazłoby się pojęcie kultury. „Kultura", to coś między fetyszem a oczywistością. Kategoria kultury używana jest już niemal bezrefleksyjnie, na zasadzie pojęciowego liczmanu. Na co dzień zajmujemy się przecież kulturo­ wym wymiarem stroju, jedzenia, ozdabiania ciała itp. Badamy „kulturowy aspekt zagadnienia", nalegamy na to, by „tłumaczyć kulturę przez kulturę", bo ten sposób podejścia do przedmiotu naszych badań ma wyróżniać nas spośród tych, którzy podejmują podobne tematy, to ma być nasz znak firmowy, nasza antropologiczna differentia specifica. Dziesiątki, zazwyczaj bezużytecz­ nych poznawczo, jej definicji wtłaczamy w głowy zdez­ orientowanych studentów. Dzielimy włos na czworo, odróżniając „kulturę ludową" i „kulturę masową", „kulturę materialną" i „kulturę duchową", „kulturę instrumentalną" i „kulturę symboliczną", a w przypły­ wie fantazji wymyślamy nawet upiorne cielę o dwóch głowach - „kulturę społeczną". Niekończące się i bez­ nadziejnie nużące dyskusje na temat ich zakresu zna­ czeniowego to pokaźna część antropologicznej reflek­ sji teoretycznej. Wydaje się, że gdyby pozbawić antro­ pologię jej ulubionej kategorii, ta rozsypałaby się niez­ włocznie jak domek z kart. No bo skoro nie ma poję­ cia, które wiązałoby w całość różnorodny świat obser­ Zdaję sobie oczywiście sprawę, że nie ma jednej, obowiązującej w antropologii czy - właśnie! - w „na­ ukach o kulturze", niekłopotliwej definicji tego termi­ nu. Wydaje się jednak, że tak jak bywa ono najczęściej używane, gromadzi w sobie przynajmniej dwie dające się bez trudu wyodrębnić cechy. W pojęciu kultury mieści się tedy, po pierwsze, roszczenie do powszechności, wymiaru ponadjednostkowego, anonimowego, uniformizującego, typizującego. Pojedynczy człowiek wpleciony w kulturę - obojęt­ nie, czy za pomocą „wzoru", „normy", „koniunktury", „wtórnego systemu znaczącego" czy „epistemy" - jest zawsze elementem czegoś większego, rozleglejszego, jest zaledwie cząstką ogarniającego go organizmu. Jest jej elementem zestandaryzowanym i powtarzalnym, realizującym „program" narzucony przez kulturową konwencję. Pojęcie systemu, tak ważne dla dzisiej­ szych ujęć kultury, fakt ten dobitnie potwierdza. Po drugie, kultura to obszar tego, co utrwalone czy też, jak powiadamy, zobiektywizowane, tego, co można zo­ baczyć i opisać. Jeśli tak, to katalog pytań, które moż­ na tak pojmowanym zjawiskom kultury zadać, jest z punktu ograniczony. Mówiąc na razie skrótowo: ograniczony jest do powierzchniowego, widocznego, zewnętrznego wymiaru zjawisk, do ich, co najwyżej, semantyki, ale już nie do, na przykład, ich aspektu eg­ zystencjalnego czy — Boże broń! - metafizycznego. Za­ kłada się tu milcząco, że „treści kultury" cała ta złożo- 6 �Daiusz Czaja • ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ na i różnorodna siatka znaczeń jest zasadniczo pozna­ walna i lepiej lub gorzej, ale daje się opisać w którymś z wybranych języków teoretycznych. Rozumieć zjawi­ sko kultury, to zrekonstruować reguły (bądź też odkryć osławione „mechanizmy kultury", w których po­ brzmiewa nie zawsze uświadamiany pogłos utechnicznienia języka humanistyki) nadawania sensu rzeczywi­ stości. Z jednej strony: aż tyle, ale z drugiej: tylko tyle. nym wzoru postępowania, jak twórcza jednostka pod­ daje swej woli zastany układ. W polemice z pracami historyków spod znaku Nouvelk Histoire dobitnie podkreśla Łotman, że metodolo­ giczny przechył od jednostronnie pojmowanej historii politycznej do historii anonimowych quasi-deterministycznych struktur domaga się korekty. Łotman w żad­ nym stopniu nie dezawuuje osiągnięć badaczy spod znaku Annales, wskazuje wszakże na istotne ogranicze­ nia ich podejścia. Trudność polega na określeniu rela­ cji pomiędzy czynnikiem świadomym i nieświadomym procesu historycznego. Późny Łotman ujmuje rzecz dialektycznie: „Historia nie jest tylko świadomym pro­ cesem, ale nie jest też tylko nieświadomym procesem. Stanowi ona wzajemne napięcie obu czynników. Jeżeli «historia polityczna* lekceważyła jedną stronę tego dwoistego procesu historycznego, to nowa historia czy­ ni to w stosunku do drugiej. Wszelki dynamiczny pro­ ces dokonujący się z udziałem człowieka waha się mię­ dzy biegunem ciągłych powolnych zmian (na nieświa­ domość i wola człowieka nie okazuje wpływu, są one często w ogóle niezauważalne dla współczesnych, po­ nieważ ich okresowość jest dłuższa niż życie pokolenia) a biegunem świadomej działalności ludzkiej, przepro­ wadzonej w rezultacie wolicjonalnych i osobistych wy­ siłków. Oderwać jednej strony od drugiej nie można, tak samo jak nie można oderwać północy od południa. Ich przeciwstawienie jest warunkiem ich istnienia". Uwagi poniższe wyrastają z dziecinnego, być może zdziwienia, że niejedyna to droga zajmowania się świa­ tem ludzkich znaczeń, że antropologię da się pomyśleć równie sensownie opierając się na innych, skądinąd dobrze znanych i funkcjonujących od dawna w huma­ nistyce pojęciach. Wyrastają przede wszystkim z po­ czucia pewnego braku. A nawet więcej: z poczucia, że rozpowszechnione i dominujące współcześnie w an­ tropologii obiektywizujące i systemowe rozumienie kultury jest sitem, które przepuszcza tylko pewne tre­ ści, „całą resztę" zaś - w moim przekonaniu dalece ważniejszą - pozostawiając poza granicami refleksji; że zatem antropologia, która z pojęcia kultury uczyniła swój sztandar, jest antropologią naznaczoną u źródeł niezmywalnym grzechem pierworodnym redukcji. Gra przypadku i konieczności Na czym bliżej rzecz polega? Rozważmy zatem przy­ kładowo przypadek semiotyki kultury, podejścia, w którego owocność poznawczą - sądząc po imponu­ jącej liczbie pozycji z tej dziedziny - trudno wątpić. Se­ miotyka kultury, jak może mało która ze szkół metodo­ logicznych, ufundowana jest na dobrze zdefiniowanym pojęciu kultury. Jego rozumienie zmieniało się wszak­ że w czasie. Przypadek Jurija Łotmana, a zwłaszcza je­ go, ewoluującego z latami, rozumienia semiotyki kul­ tury, jest, w świetle poruszanych tu kwestii, bardzo po­ uczający. Jeden z twórców tartuskiej wersji semiotyki, jej patron intelektualny i duchowy, dochodzi po latach do pewnych konkluzji, które stawiają częściowo pod znakiem zapytania wcześniejsze (teksty z lat 60. i 70.), formułowane z ogromnym rozmachem i na podstawie potężnego materiału empirycznego , rozstrzygnięcia w kwestii statusu ontologicznego kultury, jak i możli­ wości jej badania. Najogólniej rzecz ujmując, chodzi tu o relacje pomiędzy jednostką i kulturą. Pomiędzy żywym, myślącym, działającym człowiekiem a bezoso­ bowymi nadrzędnymi strukturami o charakterze nie­ omal deterministycznym: językiem naturalnym i ufor­ mowanymi wedle jego wzoru strukturalnego wtórnymi systemami modelującymi. Nie przypadkiem zajął się Łotman badaniami natury procesu historycznego. Sta­ rał się odpowiedzieć na pytanie o „warunki możliwo­ ści" zmiany historycznej, rekonstruował jego elementy stabilizujące i jego dynamikę. Przede wszystkim jednak próbował opisać, jaką rolę w procesie historycznym odgrywa jednostka, w jaki sposób dochodzi do przeła­ mania dominującego w danym momencie historycz­ 3 Jak widać, gra idzie o niebagatelną stawkę: jest nią pytanie o stopień i zakres ludzkiej wolności. W jakim stopniu nasze działania są jedynie prostą funkcją ponadjednostkowych struktur, a w jakim od nich odbie­ gają? W jakim są domeną konieczności, a w jakim świadomości i woli? Łotman podejmuje w tym miejscu i rozwija pewne spostrzeżenia Marca Blocha, szczegól­ nie jego metaforę przebiegu historycznego jako serii klatek taśmy filmowej, którą historyk winien umieć zrekonstruować. O ile jednak klasyk francuskiej histo­ riografii rozpatruje - nieco na modłę heglowską - ciąg owych zdarzeń nie tylko jako prawdopodobnych, ale jedynie możliwych, to Łotman wskazuje, że zdarzenie historyczne jest zawsze w y b o r e m spośród szeregu istniejących możliwości, że jest rezultatem realizacji jednej z nich. Oznacza to konieczność zmiany podej­ ścia do materiału historycznego. Coś zdarzyło się nie dlatego, że zdarzyć się musiało, ale dlatego, że - z pew­ nych powodów - wybrana została ta, a nie inna moż­ liwość: „Wyobraźmy sobie film, przedstawiający życie człowieka od narodzin do śmierci. Oglądając go retro­ spektywnie, powiemy: człowiek ten miał jedynie jedną możliwość i on z żelazną konsekwencją zakończył na tym, na czym powinien był zakończyć. Błędność takie­ go poglądu stanie się oczywista podczas perspekty­ wicznego przeglądu kadrów: wówczas film stanie się opowieścią o zmarnowanych możliwościach i dla głęb­ szego odsłonięcia istoty życia będzie wymagał paralelnych alternatywnych zdjęć. I możliwe, że w jednym 2 7 �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ wariancie bohater zginie w wieku 16 lat na barykadzie, a w drugim - w wieku 60 lat będzie pisał donosy na są­ siadów do służb bezpieczeństwa". Niezwykle interesująco wplata Łotman w swoje wywody ustalenia biochemika Ilji Prigożyna, twórcy teorii bifurkacji. Prigożyn, badacz procesów dynamicz­ nych w przyrodzie, zauważył, że w pewnej fazie dyna­ miki procesów chemicznych, biologicznych i fizycz­ nych, które przebiegają według zdeterminowanej krzy­ wej, dochodzi do takiego momentu krytycznego, że nie ma możliwości przewidzenia dalszego stanu dane­ go układu. Od tego momentu zwanego punktem bi­ furkacji (od łac. bifurcus - dwuzębny, rozdwojony), rzeczywistość przestaje być przewidywalna. Nie można stwierdzić, co dalej nastąpi, jako że przed układem po­ jawia się szereg możliwości, a ich wybór jest w znacz­ nej mierze dziełem przypadku. Przyszłość przestaje być obszarem konieczności, a staje się przestrzenią możli­ wości. Łotman aplikując ów model przyrodoznawczy do własnych celów, podkreśla rolę elementów nieprze­ widywalnych w procesie historycznym. Akcentuje obecność twórczego przypadku w zdeterminowanym świecie systemu semiotycznego. „Przy rozpatrywaniu procesu historycznego w kierunku strzały czasu punk­ ty bifurkacji okazują się tymi momentami historyczny­ mi, kiedy napięcie sprzecznych strukturalnych biegu­ nów osiąga najwyższy stopień i cały system traci rów­ nowagę. W tych momentach zachowanie tak poje­ dynczych ludzi, jak i mas przestaje być automatycznie przewidywalnym, determinacja schodzi na dalszy plan. Ruch historyczny należy w tych momentach przedsta­ wiać sobie nie jak trajektorię, lecz jak continuum, któ­ re potencjalnie jest w stanie zakończyć się szeregiem wariantów". W punktach bifurkacji, akcentuje Łot­ man, zaczyna działać nie tylko przypadek, ale przeja­ wia się świadomy wybór jednej z rysujących się możli­ wości. Znika więc przymus systemu, historia okazuje się areną wypadków nieprzewidywalnych. Nie jest, co prawda, tak, by przypadek pojawiał się na scenie h i ­ storii jak deus ex machina, niemniej jednak jest jako­ ścią, której zaistnienia nie da się przewidzieć, nie da się logicznie wyprowadzić z analizy warunków począt­ kowych. Późny Łotman jak gdyby chciał połączyć w całość historię wydarzeniową i historię „długich trwań", jak gdyby chciał związać w jedno przypadek i konieczność, pokazując, że mamy tu do czynienia nie z dwoma rozłącznymi aspektami, ale z dwiema strona­ mi jednego medalu. Proces historyczny byłby wówczas dialektycznym spięciem jednego i drugiego. koniec życia ku ujęciom antropologii, które zrywałyby z ortodoksyjną realizacją semiologicznego wzorca, nie przekroczył jednak kredowego koła języka opisu wy­ kształconego u początku jego pisarstwa. W dalszym ciągu wolno mieć wątpliwości co do tego, czy na ołta­ rzu znakowych idei nie poświęcono tu wielowarstwo­ wej, skomplikowanej, niejednoznacznej, ale także: alogicznej, irracjonalnej rzeczywistości ludzkiej? Czy na gruncie tego języka da się pomyśleć prawdziwy pod­ miot, który nie będzie tylko definiowany przez jego zdolności znakotwórcze i komunikacyjne, ale który będzie przypominał bardziej żywego człowieka z krwi i kości, człowieka z jego nieprzejrzystą, wciąż dziejącą się, wciąż będącą in statu nascendi tajemniczą egzysten­ cją? Czy koncepcja człowieka wpisanego w kulturę 4 7 0 znakowych parametrach nie jest, mimo wszystko, re­ dukcyjnym modelem osoby? Czy obiektywizujący ję­ zyk semiotyki, tak sprawny w opisywaniu większych całości kultury, tak precyzyjny, gdy chodzi o modelowy opis pewnych sfer kultury, nie gubi czegoś istotnego, gdy chodzi o pojedynczą, niepowtarzalną osobę? Czy nieprzewidywalność procesu historycznego, a zatem otwarcie furtki w szczelnym dotąd synchronicznym systemie znakowym, to jej słowo ostatnie? Sztuka i kultura Niejedyne to wątpliwości, jakie można formułować wobec opisu rzeczywistości przez pryzmat „kultury". Kulturę można kontestować także i z innej, dość nie­ spodziewanej, strony: z punktu widzenia sztuki. Tak właśnie czyni Wiesław Juszczak - nominalnie historyk sztuki, ale i równocześnie badacz zajmujący się filozo­ ficzną refleksją nad sztuką - w książce Fragmenty, zbio­ rze artykułów, które wbrew skromnemu i mylącemu tytułowi jest wyjątkowo spójną i domyślaną wizją sztu­ ki, a przede wszystkim jej miejsca we współczesności. Do przedstawionej tu listy pytań wobec „kultury", do­ pisuje swoje, bodaj jeszcze ważniejsze, dopowiadając 5 1 radykalizując tym samym jeszcze znaki zapytania po­ mnożone powyżej. Rzadki to głos we współczesnej hu­ manistyce, rzadki, gdy chodzi o formułowanie tez idą­ cych jawnie pod prąd dominujących w niej przyzwy­ czajeń poznawczych. Choćby i z tego powodu warto przyjrzeć się im bliżej. Na czym polega zarysowane tak ostro i drastycznie przez Juszczaka napięcie między sztuką i kulturą? Bie­ rze się ono przede wszystkim, z jasno wyłożonej przezeń koncepcji dzieła sztuki. W swojej refleksji nad istotą sztuki, nad jej ontologicznym wymiarem, podąża on wiernie za rozstrzygnięciami Heideggera z jego funda­ mentalnej rozprawy O źródle dzieła sztuki i uwagami Gadamera z Prawdy i metody. Sztuka to taki obszar ludzkiego działania, w którym nie wartości estetyczne - jak pouczał Kant - stoją najwyżej. Sztuka jest instru­ mentem poznania, to przestrzeń ujawniania się prawdy. Dzieło sztuki „jest miejscem stanowienia się prawdy. Wolno wszakże zapytać, czy nawet takie postawie­ nie sprawy, dowartościowujące przestrzeń ludzkiej wolności, pokazujące, że system semiotyczny nie jest szczelnie domknięty i w pewnych sytuacjach dopusz­ cza jego rozerwanie, eksplozję, jak powiada Łotman, w swojej ostatniej książce, czy takie przesunięcie oznacza istotny zwrot w semiotycznej ontologii. Wy­ daje mi się, że Łotman, choć wyraźnie sterował pod 6 8 �Dmusj Czaja • ZYCIE C Z Y L I NIEPRZEJRZYSTOŚĆ Jest przy tym zawsze również rzeczą. Ale jest takim jej osobliwym rodzajem, którego pierwszą i podstawową funkcję odkrywa się w tym, że rzecz ta wskazuje wprost na swą istotę, i inaczej niż przez swą istotę nie może się nam objawić, nie może zostać poznana. Odsłania się najpierw i właściwie tylko w tym, co stanowi o praw­ dzie jej bycia. A wszystkie rzeczy inne niż dzieło są w tak pojętej swej prawdzie właśnie ukryte. Wśród rze­ czy więc jedynie dzieło może naprowadzić nas na isto­ tę, ukazać także prawdę rzeczy innych niż ono". 8 Nie piękno tedy, ale prawda staje się tu kategorią nadrzędną. Piękno, powtarza za Heideggerem Jusz­ czak, jest miejscem zjawiania się prawdy, jest co najwy­ żej znakiem, śladem tego, że prawda pojawia się w dzie­ le. Sztuka nie jest - i nie może być - pojmowana jako najgłębiej prywatna, subiektywna wypowiedź artysty. Sztuka nie jest bowiem, jak się wciąż niemal powszech­ nie sądzi, ekspresją „wnętrza" artysty, ale instrumentem poznania rzeczywistości. Rzeczywistości, jak dodaje za Claudelem, w sensie najbardziej totalnym, obejmują­ cym „rzeczy widzialne i niewidzialne". Wychodząca od przestrzeni zmysłowej, „materialnej", sztuka zawsze ce­ luje w to, co „niematerialne". Autentyczne dzieło sztu­ ki odsłania lub przynajmniej stara się odsłonić ową ta­ jemniczą granicę zmysłowego i duchowego. Ma moc odsłaniania, skrytego za woalem codzienności, niezwy­ kłego wymiaru rzeczy. Sztuka pozbawiona wymiaru du­ chowego to w perspektywie przyjętej przez Juszczaka jawny przykład kwadratury koła. Tak pomyślaną sztukę można by nazwać religijną, gdyby nie mylące (konfesyj­ ne najczęściej), rutynowe skojarzenia związane z tym przymiotnikiem. Religijną, bo tak jak religia obejmuje sens całości doświadczenia i stara się nieustannie po­ dążać za niezgłębialnym, penetrować wciąż umykający horyzont tajemnicy. To właśnie w tym punkcie sztuka jawnie bierze roz­ brat z kulturą. Kultura, utrzymuje Juszczak, jest obsza­ rem tego, co nazwane, znane, jest domeną tego, co po­ znawczo oswojone. „Zdawało mi się kiedyś, że nazwy: «kultura», i «cywilizacja» oznaczają dwie różne dziedzi­ ny. Teraz coraz mniej jestem tego pewien. A na pewno jestem przekonany, ze sztuka odleglejsza jest od kultu­ ry niż kultura od cywilizacji, nawet jeśli między dwiema ostatnimi da się wskazać jakieś różnice. W pewnym momencie, nie tak dawno, dało o sobie znać «semantyczne drżenie» u samych podstaw terminu «kultura». Zewnętrznym tego sygnałem okazała się konieczność dopowiedzenia, doprecyzowania tego słowa. Zaczęło się dość powszechnie (a nawet w trybie naukowo-administracyjnym) mówić o «kulturze duchowej» i «kulturze materialnej®. Spróbujmy dokonać takiej samej operacji na słowie «sztuka», 3 przekonamy się o istot­ nej między nimi różnicy. (...) Upór, z jakim powtarzam, że należy oddzielić sztukę od kułtury, spowodowany jest także względami zupełnie doraźnymi. Współczesna historia sztuki, a jeszcze bardziej krytyka artystyczna, zdaje się bowiem zapominać o tym, co istotnie stanowi jej «przedmiot». Coraz bardziej zacierają się i są zacie­ rane różnice między tym, co artystyczne i paraartystyczne. Pojęcie «ikonosfery» nie tyle przyczyniło się do tego zamieszania, co stało się widocznym znakiem jego istnienia - i zgody na nie. Sztukę włączono w obszar «widzialnych artefaktów®, w którym, jeśli się nawet chciało uwzględnić jakiś hierarchiczny porządek, nie sposób go było na dłuższą metę utrzymać". Juszczak kontestuje „kulturowe" podejście do rze­ czywistości sztuki, nie tylko po to, aby utrzymać jakieś elementarne dystynkcje między tym, co jest sztuką, a tym, co zaledwie sztukę pozoruje, by wprowadzić ja­ kiś ład pojęciowy w świecie rozchwianych kryteriów i doraźnych, czynionych na podstawie drugorzędnych cech, nobilitacji „przedmiotów" sztuki. Zwraca uwagę na często co prawda podkreślany fakt dyktatu myśle­ nia naukowo-technicznego we współczesności, ale i wyprowadza z tego faktu wnioski dla „kultury" i „sztuki", dla bliższego określenia relacji między nimi. Akcentuje, że to, co nazywać zwykliśmy „duchowym" aspektem kultury, zbudowane jest „na podstawach na­ uk i ogarnia sobą wszelkie dziedziny wiedzy oraz bar­ dziej stechnicyzowane metody poznania. (...) To, co nazwałem degradacją sensu, polega na uzależnieniu takich zjawisk i wytworów [zjawisk przypominających zewnętrznie sztukę - DC] od bezpośredniego dyktatu techniki, użytkowości, konsumpcji; tych funkcjonal­ nych celów, które dominują w sferze „środków maso­ wego przekazu". Degradacja ta polega, dalej, na re­ dukcji rzeczywistości do sfery ludzkich wytworów i pragmatycznych celów. Polega wreszcie na redukcji tejże rzeczywistości do tego, co może być naukowo lub przy użyciu analogicznych do naukowych metod po­ znane i wykorzystane". 9 10 Uwagi Juszczaka, warto może to podkreślić, nie są jakimś histerycznym (i w dodatku mocno spóźnionym) atakiem na stechnicyzowaną współczesność, nie są podszyte wizją retrospektywnej utopii w duchu rousseańskim. W rozgraniczeniu „kultury" i „sztuki" chodzi mu, jak rozumiem, przede wszystkim o utrzymanie w mocy wspomnianej autonomicznej jakości sztuki, ja­ kości niesprowadzalnej do żadnej innej dziedziny ludz­ kiej twórczości. W kulturze bowiem nie ma miejsca na tajemnicę, z kolei w sztuce tajemnica jest celem twór­ czego działania. Kultura oferuje nam produkty godzące nas z rzeczywistością, tworzące tak pożądany kokon komfortu i bezpieczeństwa, sztuka zaś to taki rodzaj po­ znania, który stawia nas za każdym razem wobec nie­ poznawalnego. Tymczasem świat współczesny, zorgani­ zowany na podstawie modelu naukowego, dostarczając owych analgetyków w nadmiarze, z punktu uchyla ja­ kiekolwiek pytania o tajemnicę, o to, co niepoznawal­ ne, co wymyka się dyskursywnemu nazwaniu. Propozycja Juszczaka, zdaję sobie sprawę, wyda się wielu zbyt radykalna i nie do przyjęcia. Jest tu zapew­ ne z czym dyskutować. W tym miejscu jednak wątpli­ wości traktuję na korzyść oskarżonego. Nie wchodzę �Daiun Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ w meritum ewentualnego sporu. Jego koncept przywo­ łuję tu przede wszystkim z jednego powodu: pokazuje on, mianowicie, że można myśleć o ważnym polu ludz­ kiej aktywności - sztuce - nie w obrębie „kultury", ale dokładnie poza jej obszarem. Ze do myślenia o sztuce, o tym, co w niej najgłębsze, „kultura" nie jest koniecz­ nie potrzebna. Jest tak dlatego, ponieważ rozpo­ wszechnione ujęcia „kultury", o słabo - jak zaznacza Juszczak — uświadamianej pozytywistycznej prowe­ niencji (tu świetnym przykładem może być „kultura symboliczna" Cassirera), nie uwzględniają szczególnej ontologii dzieła sztuki. Nie uwzględniają również, co z metodologicznego punktu widzenia jeszcze ważniej­ sze, że uprzedmiotawiający, obiektywizujący język opi­ su, który tak dobrze przystaje do analizy fenomenów kulturowych, załamuje się w zetknięciu z dziełem sztu­ ki, odsłania swoją nieadekwatność i w gruncie rzeczy bezradność. A obraz zszedł z obrazu i usiadł przy stole, A listonosz nie przyszedł i r e n t y nie przyniósł. N a s t ę p n e g o d n i a także listonosz nie przyszedł. H e n r y k K w i a t e k co chwilę d o swych d r z w i podchodził. M i n ą ł tydzień czekania - listonosz nie przyszedł. H e n r y k K w i a t e k d o gościa z obrazu powiedział: - Ja dotychczas nie c h c i a ł e m niczego o d ciebie. W i e m doskonale, że ty możesz w i e l e . Ja d o tej pory niczego o d ciebie nie c h c i a ł e m , więc teraz o pożyczkę c h c i a ł b y m cię poprosić. Henryk Kwiatek... Święty gość długo milczał i patrzył świętymi O c z a m i na H e n r y k a - H e n r y k K w i a t e k z n o w u Poprosił o pożyczkę. A gość palec uniósł, popatrzył na H e n r y k a i powiedział: - MIŁOŚĆ... Sytuacja przypomina tę opisaną powyżej. Tak jak semiotyczna koncepcja kultury zamyka z definicji pe­ wien obszar rzeczywistości, uniemożliwia postawienie pytań o egzystencjalny i metafizyczny sens rzeczywisto­ ści, bo wszystko zaczyna się i kończy na „tekstach kul­ tury", tak i tutaj „kultura" okazuje się domeną jedynie ludzkich wytworów, a przez tę właśnie zasłonę kulturo­ wych konstruktów sztuka (podobnie jak i religia) pra­ gnie się przebić. I w jednym, i w drugim przypadku ka­ tegoria „kultury" pełni rolę filtra, który - by przywołać poręczną metaforę z akustyki - skutecznie obcina pew­ ne istotne pasma doświadczanej i przeżywanej rzeczy­ wistości. Eliminuje z refleksji antropologicznej i unie­ ważnia tajemnicę jako tajemnicę właśnie. Teraz k a m e r a opuszcza mieszkanie I widać b l o k o w i s k o przeraźliwie czarne I widać czarne niebo - i na niebie c z a r n y m WIELKIE I B L A D E PRZERAŹLIWIE SERCE"" Spróbujmy na moment założyć - rzecz z punktu wi­ dzenia reguł literaturoznawczej intrepretacji skandalicz­ na - realność fikcji, p r a w d z i w o ś ć opisanej tu hi­ storii życiowej. Potraktujmy ów precyzyjnie zrobiony wiersz, operujący świadomie sprozaizowanym językiem reporterskiej (także i filmowej) narracji, jak opowieść „z życia wziętą". Dla podparcia tego jawnie antymetodologicznego procederu, dodać tu można, że historia ta ma swoje wcale liczne odpowiedniki w niezwykłym filmie Marcela Łozińskiego „Wszystko może się przytrafić". W tym arcydziele polskiego dokumentu, sześcioletni syn reżysera, jeżdżąc na hulajnodze po warszawskich Łazien­ kach „przepytuje z życia" takich właśnie jak u Świetlic kiego bohaterów. A może raczej: antybohaterów, ludzi bez wielkich dokonań, bez biografii obfitujących w chwalebne czyny, najczęściej samotnych i wyrzuco­ nych na margines życia, ludzi z bocznego toru wielkiej historii, ludzi - chciałoby się powiedzieć - bez właściwo­ ści, gdyby za tym słowem nie stała jednoznacznie nega­ tywna kwalifikacja. Wszyscy oni mają (mieli?, większość z nich to ludzie w podeszłym wieku) nie jakieś, ale naj­ głębiej własne i niepodobne do innych życie. I wszyscy dzielą się z chłopcem i z nami, widzami tej opowieści, szczegółami swojej zwyczajnej egzystencji. Pobudzeni py­ taniami dziecka, jakby na podobieństwo uwag Łotmana, odwijają przed nami film swojego życia, wywołują jego znaczące kadry. Łozińskiemu udała się rzecz rzadka. W zderzeniu życia wchodzącego w świat i życia schodzą­ cego z „tego świata", w postawieniu bohaterów wobec perspektywy ostatecznej, okazało się, że zwykłe, zwyczaj­ ne, banalne skrawki życia nabierają nieledwie epiranicznej gęstości. Zwykłość egzystencji okazała się jedynie maską dla ukrytej niepojętości i niezgłębialności życia. Kartka z żywotów nieświętych Prowokacji nigdy za mało. Przyjrzyjmy się teraz fragmentowi pewnego współczesnego zwyczajnego ży­ wota. Spójrzmy nieuprzedzonym okiem na ten poetyc­ ki zapis codzienności. „Henryk Kwiatek przyjaźnił się z gościem ze świętego obrazu. To był j e d y n y facet, z którym mógł t o robić. W r a c a ł d o d o m u - zaparzał h e r b a t ę , A w t e d y święty obraz doń z obrazu schodził. I r o z m a w i a l i . H e n r y k K w i a t e k mówił o wszystkim, co m u się zdarzyło tego d n i a a święty milczał i świętymi oczami na H e n r y k a patrzył. H e n r y k Kwiatek przyjaźnił się z gościem ze świętego obrazu. B o z k i m się miał przyjaźnić? N o przecież nie z księdzem, C o raz do r o k u po kolędzie chodził. Bo z k i m się miał przyjaźnić? Przecież nie z listonoszem, co raz na miesiąc m u r e n t ę przynosił. Henryk Kwiatek... H e n r y k Kwiatek przyjaźni! się z gościem ze świętego obrazu. Któregoś d n i a wrócił z miasta - zaparzył h e r b a t ę . 10 �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ Co antropolog k u l t u r y ma do powiedzenia o przytoczonym przed chwilą jednym ledwie fragmen­ cie zwyczajnej egzystencji? Co potrafi powiedzieć o tej, zamkniętej w trzech obrazach, historii przeraźliwej sa­ motności i głodu rozmowy z niewidzialnym, historii nadziei i rozpaczy, historii zamkniętej na głucho świę­ tości (bo chyba nie jest to wiersz o kłopotach poczty z doręczaniem renty) ? Co antropolog kultury, ze swo­ imi kodami, systemami znaczącymi, kanałami infor­ macji itp. ma o tej historii do powiedzenia? Co może zrobić z tą tragiczną i (zakładamy dalej) prawdziwą h i ­ storią pojedynczego życia? W końcu, było nie było, „antropologia" ma w swym rdzeniu anthropos, człowie­ ka, a kto powiedział, że ma to być człowiek uogólnio­ ny, przedstawiciel jakiejś grupy społecznej, reprezen­ tant jakiejś zbiorowości, a nie człowiek z własną histo­ rią, własną biografią, własnym, osobnym i niepowta­ rzalnym jak linie papilarne, wzorem egzystencji. Chcę być dobrze rozumiany: nie idzie mi tu o żadną solidar­ ność w cierpieniu, o jakiekolwiek etyczne powinności antropologa (choć tych pewnie nigdy za dużo), o ża­ den sentymentalizm uczuciowy. Kwestię stawiam wy­ łącznie na poziomie metodologicznym: chodzi mi o to, co może on - jako badacz zajmujący się rozumieniem spraw ludzkich i mający w zanadrzu dobrze sprawdzo­ ne narzędzia opisu - zrobić z t у m właśnie życiem? Na ile kategorie, z którymi dziarsko wyrusza w świat, są tu w ogóle przydatne? Biegli w sztuce dzielenia znaków na naturalne i arbitralne, w odróżnianiu znaczącego od znaczonego, w dodawaniu do „kultury" różnicują­ cych ją przymiotników, co możemy powiedzieć o t у m życiu, tak prostym i tak nagim w swojej prze­ zroczystej, zdawałoby się, zwyczajności, a tak umykają­ cym przed schwytaniem go w jednoznaczne formuły logiczne i semantyczne? Widać przecież wyraźnie, że potraktowanie nasze­ go modelowego Henryka Kwiatka po prostu jako sta­ tystycznego przypadku zwyczajnie zabija, excusez le mot, przedmiot naszego badania. Widać nie mniej wy­ raźnie, że zastosowanie wobec tego „przypadku" trady­ cyjnej, z „kulturą" związanej aparatury pojęciowej mi­ ja się z celem. Czujemy jak odległe i toporne są narzę­ dzia analityczne wobec tej zwyczajnie nie-zwyczajnej egzystencji. Rozumiemy, że opowiedziane tu fragmen­ tarycznie życie, to, co w nim najciekawsze i najbardziej tajemnicze, nie odsłoni się w ten sposób przed nami. Prowadzi to do konstatacji bolesnej, ale prawdziwej, że, krótko mówiąc, antropolog к u 1 t u г у na temat powyższej historii i jej podobnych ma do powiedzenia niewiele bądź zgoła nic. Albo inaczej: że wszystko to, co ewentualnie miałby do powiedzenia, będzie zawsze p o n i ż e j historii tu przedstawionej, że życie skutecz­ nie opiera się przed zakusami próbujących roztajemniczyć go kulturowo badaczy. Trzeba przy tym powiedzieć wyraźnie: w zarysowa­ nym tu lapidarnie i grubą kreską sprzeciwie wobec „kultury" nie chodzi o żadne dramatyczne ruchy, o ja­ kąkolwiek nazewniczą rewolucję. Byłaby to w istocie operacja samobójcza (spróbujmy wyobrazić sobie tekst antropologiczny całkowicie obywający się bez pojęcia kultury). Nie idzie o to, by niczemu niewinne dziecko wylać razem z kąpielą. Zależało mi na czym innym: na pokazaniu, jak ograniczona jest to wizja świata ludz­ kiego i jak mocno funkcjonuje w naszym myśleniu; jak ciągnie za sobą ogon nieprzezwyciężonych do dzisiaj - wbrew głośnym deklaracjom - przesądzeń i dyrektyw poznawczych paradygmatu pozytywistycznego; jak w dalszym ciągu daje prymat metodzie przed prawdą, jak dystansuje się od dialogicznej formuły rozumienia, jak dalece lęka się wszystkiego, co wymyka się dyskur­ sy wnemu poznaniu. 12 Z ciemności w ciemność Dobrze więc: jeśli nie „kultura", to co? Wprowadź­ my zatem do zatęchłego antropologicznego słownika (akulturacja, obyczaj, zmiana kulturowa...) nieco przy­ kurzone, co nie znaczy: martwe, pojęcie „życia". „Ży­ cia" w całej jego prostocie i . . . skomplikowaniu. Trzeba będzie powrócić tym samym do elementarnej charak­ terystyki tego terminu, tak jak pojawia się ona w pi­ smach filozoficznych Wilhelma Diltheya, najważniej­ szego z przedstawicieli tzw. filozofii życia przełomu XIX i XX stulecia. Z Diltheyem jest ciekawa sprawa. Wspo­ mina się zawsze jego nazwisko, ilekroć mowa o odle­ głym sporze o odrębny status poznawczy humanistyki czy dyskusjach o naturze interpretacji, ale w zasadzie traktuje się jego pomysły niemal wyłącznie jako etap (przezwyciężony) w historii filozofii. Docenia się jego wpływ na późniejsze wielkości (Husserl, Heidegger), ale jego filozofia życia traktowana jest jako szacowny, ale jednak zabytek w dziejach pojęć filozoficznych. W pracach antropologicznych, nieufnych wobec kon­ ceptów filozoficznych, jako żywa inspiracja metodolo­ giczna pojawia się rzadko. ' Tymczasem wydaje się, że pojęcie „życia", ma w dalszym ciągu intrygującą moc oddziaływania. Obejmując treści bardziej podstawo­ we i daleko szersze niż pojęcie „kultury", rejestruje bo­ wiem i uwzględnia nie tylko poznawalne, ale także niedyskursywne i semantycznie ciemne, niedookreślo­ ne sfery rzeczywistości, może być dla niego interesują­ cą przeciwwagą. 1 14 Przypomnijmy: dla Diltheya polemizującego z róż­ nymi odmianami filozofii świadomości to właśnie „ży­ cie" stanowiło fundamentalną i nieredukowalną pod­ stawę namysłu nad człowiekiem. Pojęcie „życia" skie­ rowane było przeciwko wszelkim uroszczeniom rozu­ mu abstrakcyjnego, przeciwko wszelkim konstrukcjom teoretycznym, niemającym umocowania w empirii. W miejsce świadomości pojawia się u niego życie jako pierwsza, podstawowa struktura znacząca, jako sposób bycia człowieka. Nie przypadkiem Heidegger będzie podkreślał swój dług wobec Diltheya (czy heiedegge- �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSC rawskie Dasein jest powtórzeniem, czy rozwinięciem diltheyowskiego „życia" w innym języku pojęciowym, to osobny problem). Dilthey wielokrotnie utrzymywał, że wszystkie pojęcia, którymi próbujemy opisywać i i n ­ terpretować zachowania człowieka, właśnie z życia się wywodzą, że innymi słowy: „życie poznaje życie" (czyż­ by prasformułowanie tezy o poznawaniu „kultury przez kulturę"/). I jest to sytuacja trwała. Poza życie, jako pierwotne datum, nie można wyjść, z niego pochodzą kategorie, które stać się mogą narzędziami jego opisu. Pojęcie życia wprowadza Dilthey z całą towarzyszącą mu dwuznacznością. Jest bowiem życie przedmiotem, ale i podmiotem poznania. Kategorie życia nie są jedy­ nie formami pozwalającymi okiełznać chaos doświad­ czenia, ale równocześnie sposobami, w jakich życie się uzewnętrznia. w stanie go transcendować, przeciwnie: zawsze jest je­ go ekspresją. Dilthey pokazywał będzie i przekonująco dowodził, jak wątłe i kruche są nasze narzędzia po­ znawcze, jak niezdarnie próbują wyjść poza „przyro­ dzone" im ograniczenia. Żyjemy otoczeni ścianami, powtarzał, i poza nie nie sposób wyjść. Toteż lektura życia, czytanie w jego znakach nie ma, bo mieć nie może, ostatecznego końca. Zycie musi być wciąż na nowo wypowiadane. Jakże dalekie to od późniejszego optymizmu poznawczego w humanistyce, która w i ­ działa swoją szansę wyjścia z kryzysu epistemologicznego w przyjęciu modelu dostarczonego przez przyro­ doznawstwo. Zasługą Diltheya jest wydobycie na jaw całego dy­ namizmu, pulsowania, zmienności kategorii życia, jego dziejowości. Wnikliwa komentatorka diltheyowskiej filozofii, zauważa, że utożsamienie życia z dziejowością jako przestrzenią pojawiania się znaczeń pozwala mó­ wić o logosie życia, o trwałej jego dyspozycji do wydo­ bywania z siebie struktur, na podstawie których może być rozumiane. „ L o g o s ż y c i a jest więc dziejowym procesem, w trakcie którego dochodzi do głosu zna­ czenie życia i kształtują się jego struktury; dopiero ja­ ko dziejowe, czyli podlegające dynamice ekspresji, ży­ cie jest poznawalne. Proces ten nie czyni go jednak całkowicie przejrzystym i nie jest w stanie usunąć irra­ cjonalnej reszty; jako niosące nowość, otwarte ku przyszłości - życie pozostaje niezgłębialne". Ów logos życia jest więc kategorią paradoksalną. Wskazuje, że życie może być rozumiane, poznawalne, ale tylko do pewnego stopnia. Pojawianie się znaczeń, nadawanie kształtu przepływającemu, dynamicznemu strumienio­ wi życia to jeden aspekt zjawiska. Drugim jest nieod­ łączne od jego „jasnej" części, ciemne tło, jak i otwar­ tość biorąca się z jego „wychylenia" w przyszłość. W jednym z bardziej przejmujących fragmentów swo­ jego dzieła odnotowuje Dilthey: „W obu kierunkach życie niknie w ciemności. W ciemności tonie jego po­ czątek, ciemność spowija jego koniec. Ciemność ta ro­ dzi w nas obawy, nadzieje, najrozmaitsze afekty. Pod ich wpływem powstaje wiara, poezja i metafizyka... To z ciemności wybiegające i w ciemność biegnące życie chciałby człowiek wpisać w jakiś układ, w którym ży­ cie stałoby się dlań pojmowalnym". Nawet w auto­ biografii, którą uznawał on za najbardziej instruktywną formę, jaką przybiera rozumienie życia, dostrzega momenty niepoddające się analitycznemu rozbiorowi: „Autobiografia jest objaśnieniem życia w jego tajemni­ czym splocie przypadku, losu i charakteru. Gdziekol­ wiek spojrzymy, tam nasza świadomość próbuje uporać się z życiem. Nasze losy, jak również nasza istota, na­ pełniają nas cierpieniem i zmuszają, byśmy się z nimi rozumiejąco pogodzili. Przeszłość tajemniczo nęci, by­ śmy poznali nici znaczenia jej momentów. Jej eksplika­ cja pozostaje jednak niezadowalająca. Nigdy nie upo­ ramy się z tym, co nazywamy przypadkiem: zdarzenia, które jako wspaniałe czy jako straszliwe stały się zna- Czym jest dokładniej owo „życie", jak je rozumieć? Niewątpliwie jest czymś innym niż fenomen czysto biologiczny, i to bodaj jedyna rzecz, o której można powiedzieć bez żadnych dwuznaczności. Dilthey dookreślał je wielokrotnie, oddawał jego znaczenie w wielu terminach i określeniach metaforycznych. Bez wątpienia jego eksplikacja tego pojęcia daleka jest od tak miłej sercu uczonego jednoznaczności. Chciałoby się powiedzieć, że jest równie bogata i wie­ loznaczna (co dla wielu znaczy po prostu: mętna i po­ krętna) jak... samo życie. W jednej z jego opisowych charakterystyk, zwraca Dilthey uwagę przede wszyst­ kim właśnie na to, jak wymyka się ono jednoznacz­ nym określeniom, jak oscyluje na granicy między oczywistością i esencjalną niepojętością: „Słowo życie oznacza coś każdemu z nas najlepiej znanego, rzeczy­ wistość najintymniejszą, ale równocześnie i najciem­ niejszą, ba, zupełnie niemożliwą do zbadania. Czym jest życie - zagadka to nie do rozwiązania. Wszelki na­ mysł, wszelkie myślenie i badanie wyrasta z tak nie­ zbadanej rzeczywistości. Korzenie wszelkiego pozna­ wania tkwią w tym niepoznawalnym w swej pełni ży­ ciu. Można opisywać życie. Można uwydatniać jego poszczególne cechy charakterystyczne. Można śledzić w tej wzburzonej melodii jej jak gdyby rytm i akcent. Ale nie można rozebrać życia na czynniki. Zycie jest nieanalizowalne. Żadna formuła, żadne wyjaśnienie nie jest w stanie wyrazić, czym jest życie. Pojawiając się w życiu i istniejąc w układzie życia, myślenie bo­ wiem nie może nawrócić poza życie. Zycie pozostaje dla myślenia niedocieczonym jako dana, do której ono samo należy, poza którą zatem nie może ono na­ wrócić. Myślenie nie może nawrócić poza życie, po­ nieważ jest jego wyrazem. Najważniejsze pojęcia, z pomocą których pojmujemy świat, są kategoriami życia. Jakimże sposobem moglibyśmy z pomocą pojęć, wyodrębnionych i poprzez abstrakcję oczyszczonych z życia, wyjść poza życie". 15 17 18 16 Nie można adekwatnie wypowiedzieć życia, bo my­ ślenie analityczne, które próbuje ten cel osiągnąć, nie może oderwać się od obiektu swojego opisu, nie jest 12 �Daiusz. Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSĆ czącymi dla naszego życia, zawsze zdają się wkraczać przez bramy przypadku". To ciekawe, u Łotmana przypadek jest jedynie sy­ gnałem otwartości systemu znakowego, czymś nie­ przewidywalnym, ale dającym się w dużym stopniu ex post zrekonstruować i wytłumaczyć; u Diltheya przy­ padek jest emanacją niewytłumaczalnego, jest każdo­ razowo zwiastunem tajemnicy. Poznanie żywego, pulsującego życia, życia z jego niedającą się precyzyjnie wykreślić trajektorią przy­ padków, zawsze będzie naznaczone skazą nieadekwatości. Analiza życia skazana jest tedy na niedopowie­ dzenie, a w ostateczności niewy-powiedzenie. Inter­ pretacje życia zawsze zawierać będą w sobie ową, nie­ usuwalną „ślepą plamkę" poznania. Ale nie jest to okoliczność epistemologicznie frustrująca. Nie jest to świadectwo bezradności poznawczej, ale konsekwen­ cja źródłowej, pierwotnej, nieprzekraczalnej ontologii życia. To po prostu uznanie twardej konieczności, któ­ ra wynika z przekonania, że każde „pozytywne" rozwią­ zanie zagadki życia staje się kolejnym pytaniem, na które trzeba dać odpowiedź. Przyjmuje ono naturę ho­ ryzontu, który - mimo naszych prób schwytania go wciąż będzie rysował się przed nami. Doskonalenie i wysubtelnianie naszych narzędzi poznawczych nicze­ go w tej sytuacji nie zmieni. Zycie pozostanie nieod­ gadniona i nieodgadywalną z natury rzeczy zagadką. Jeszcze raz Dilthey: „życie zawsze pozostaje dla nas za­ gadką, przeto i uniwersum musi pozostać dla nas za­ gadkowym. Gdybyśmy mogli analizować życie, wyja­ śniłaby się nam tajemnica świata". Warto podkreślić wagę tego równania: życie = świat. Pytanie o życie, o to, jak się jawi, nie jest zatem jakimś pytaniem, jed­ nym z wielu, pytaniem, które dotyczyłoby pewnego wydzielonego obszaru doświadczenia. Dilthey wyraź­ nie mówi, że w pytaniu o życie wybłyska niejasno ta­ jemniczy sens Całości. 19 20 Zycie i opowieść Nieżywiąc nadziei na złamanie szyfru świata, chce­ my jednak jakoś zrozumieć życie. Jak je myślowo okiełznać, jak - mimo dojmującej świadomości ułom­ ności naszych narzędzi poznawczych - schwytać je w porządkujące schematy poznawcze? Jedną z ciekaw­ szych propozycji w tym względzie wydaje się koncepcja tożsamości narracyjnej Paula Ricoeura. Również i tu, podobnie jak w analityce egzystencjalnej Dasein Hei­ deggera, słychać pogłos biograficznej i autobiograficz­ nej lekcji Diltheya. Ricoeur wychodzi w swoim rozumowaniu od za­ kwestionowania zdroworozsądkowego przekonania o fundamentalnej i nieprzekraczalnej odmienności ży­ cia i opowieści. W potocznym rozumieniu życie jest przeżywane, historie zaś opowiadane. Zycie naznaczo­ ne jest stemplem prawdy, „czymś, co zdarzyło się na­ prawdę"; opowieści, z definicji, są produktem wyobraź­ 13 ni, są nie-realne, mają status fikcji. Zdaje się jak gdyby życie od fikcji oddzielała przepaść nie do pokonania. Konstruując narracyjną koncepcję podmiotu, Ricoeur stara się przerzucić nad nimi pomost, wskazać możliwe łączniki, które mogłyby te dwie jakości ze sobą związać, tak jednak, by nie zatraciły one swojej odmienności. Opowieść fikcyjna prowadzi do życia z prostego po­ wodu. Otóż, proces budowania, komponowania opo­ wieści nigdy nie jest dopełniony w tekście, ale każdo­ razowo dopełnia się po stronie czytelnika. Za sprawą opowieści dochodzi do refiguracji życia. Inaczej mó­ wiąc: sens opowieści pojawia się na przecięciu świata tekstu i świata czytelnika. A k t lektury jest nie tylko twórczy, ale staje się momentem krytycznym w proce­ sie przekształcania doświadczenia czytelnika przez opowieść. Ricoeur podkreśla tu szczególnie potencjal­ ną otwartość tekstu fikcjonalnego: „Mówiąc o świecie tekstu, akcentujemy charakterystyczną dla każdego dzieła literackiego zdolność otwierania horyzontu możliwego doświadczenia - jakby rzutowania przed siebie świata, w którym dałoby się żyć. Tekst nie jest czymś w sobie zamkniętym. Jest projekcją nowego universum, różnego od tego, w którym przywykliśmy żyć. Przyswoić sobie tekst w trakcie lektury to wejść w ob­ ręb horyzontu świata otwartego przez tekst - świata, w którym mieszczą się działania, charaktery i wydarze­ nia opowiadanej historii. W rezultacie czytelnik od­ krywa, że przynależy jednocześnie do dwóch światów: tego, w którym rozwija rzeczywistą działalność, oraz tego, którego doświadcza mocą wyobraźni". 21 Z hermeneutycznego punktu widzenia tekst jest czymś więcej niż autoreferencyjnym układem znaków, tak jak chcieli to widzieć strukturaliści. Dzieło literac­ kie obejmuje trzy wymiary: referencyjność, komunikowalność i samorozumienie. Pierwszy wymiar odnosi się do pośrednictwa między człowiekiem i światem, drugi pośredniczy między człowiekiem i drugim człowie­ kiem, trzeci - odnosi się do pośrednictwa między człowiekim i nim samym. W tym ostatnim przypadku akt lektury staje się twórczym narzędziem samorefleksji. Czytanie, powiada Ricoeur, jest samo w sobie pewnym sposobem życia w świecie fikcji, który dla czytającego zostaje otwarty przez dzieło. A zatem historie są nie tylko powtórnie opowiadane, ale także przeżywane i tu otwiera się już możliwość ich wzajemnej interferencji. Szczególną rolę przyznaje Ricoeur właściwości ludzkiej egzystencji, którą nazywa prenarracyjną zdol­ nością przypisaną samemu życiu. Mówiąc najprościej, chodzi tu o to, że życia nie da się zinterpretować sen­ sownie dotąd, dokąd będzie się je pojmować wyłącznie w kategoriach biologicznych. Jest w samym życiu coś, co domaga się interpretacji. Zycie chce być opowie­ dziane, chce być schwytane w narracyjny schemat. Doświadczenie życia zawiera w sobie wymóg rozjaśnia­ jącej je opowieści. Prenarracyjną jakość ludzkiego do­ świadczenia pozwala mówić o życiu „jako pewnej hi­ storii w stadium narodzin, lub jako d z i a ł a n i u �Daiusz Czaja * ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ i d o z n a w a n i u d o m a g a j ą c y m się o p o w i e d z e n a . Zrozumienie działania nie sprowadza się do znajomo­ ści siatki pojęciowej, w którą bywa ujmowane. Na mo­ cy swego symbolicznego zapośredniczenia, zrozumie­ nie to sięga aż do rozpoznania czasowych właściwości działania, które przywołuje opowieść. To nie przypad­ kiem, ani nie przez pomyłkę potocznie mówimy, że przydarzyła się nam jakaś historia lub że jakaś historia schwyciła nas w pułapkę, lub po prostu mówimy o hi­ storii życia." że fikcja, w szczególności opowieść fikcyjna, jest nieredukowalnym obszarem s a m o r o z u m i e n i a . Jeśli jest prawdą, że fikcja wypełnia się sensem tylko w życiu, a życie może być rozumiane tylko przez historie, które o nim opowiadają, to życie p r z e m y ś l a n e - w zna­ czeniu, jakie zapożyczyliśmy od Sokratesa - jest ży­ ciem p o n o w n i e o p o w i e d z i a n y m . " Niezależnie od wątpliwości, jakie można żywić wo­ bec narracyjnej koncepcji tożsamości, która w opo­ wieści widzi narzędzie samorozumienia, niezależnie od tego, jak postrzegać będziemy rolę owych zdolności fabulacyjnych, cztery wnioski, jakie wyciągnąć można z analiz Ricoeura, wydają się niepodważalne. Pierwszy: ukazuje on tożsamość w jej aspekcie dynamicznym, pokazuje - choć po analizach filozofii egzystencji rzecz to nienowa - życie jako strukturę otwartą, niedo­ mkniętą, wciąż stającą się w drodze kolejnych opowie­ ści. Drugi: życie naprawdę ma strukturę narracjopodobną, nie jest to wynik rzutowania weń znanych nam fabuł. Zycie oglądane z perspektywy narracyjnej two­ rzy gęsty, splątany wzór historii potencjalnych, histo­ rii, które oczekują na swojego narratora. Trzeci, kom­ plementarny: opowieści fikcyjne są szczególną maszy­ ną do unieruchamiania czasu. Pozwalają na wprowa­ dzenie do chaosu danych wyjściowych, do tej nieja­ snej epizodycznej magmy życiowego doświadczenia, narracyjnego wzoru nadającego im ład i strukturę. Prościej: wprowadzają sens w przemijający i przypad­ kowy zbiór faktów naszego życia. I czwarty: tak ścisłe powiązanie życia i opowieści, opowieści i życia, tworzy przekonujące i dobrze uzasadnione podstawy antropo­ logii narratywnej. 2 4 22 W tym miejscu może pojawić się wątpliwość, czy nie jest tak, że wspomniane zapośredniczenie życia przez opowieść nie prowadzi do błędnego kola. Skoro bowiem rzutujemy na własne życie historie już usłysza­ ne, mogłoby się wydawać, że nie mamy dostępu do „nagiego", żywego doświadczenia naszego życia, życia z wpisaną weń wirtualną opowieścią, ale od razu po­ strzegamy je przez pryzmat opowieści już istniejących. W odpowiedzi Ricoeur przywołuje sferę doświadcze­ nia codziennego, pytając retorycznie: „czyż nie jeste­ śmy skłonni postrzegać pewien łańcuch epizodów na­ szego życia jako coś w rodzaju ciągu h i s t o r i i jesz­ cze n i e o p o w i e d z i a n y c h , historii, które domagają się opowiedzenia i które oferują punkty zaczepienia dla możliwej narracji? Co więcej, czyż opowieści nie są, na mocy definicji, historiami na nowo opowiedzia­ nymi? Wydaje się to oczywiste, kiedy mamy na myśli opowiadanie o faktycznych historiach, które się zda­ rzyły. Ale czyżby pojęcie historii możliwej było nie do przyjęcia?" 25 23 Dwa „z życia wzięte" pospolite przykłady uprawo­ mocniają taką supozycję: seans psychoanalityczny i przewód sądowy. I w jednym, i w drugim przypadku, splątanej serii rozmaitych epizodów trzeba nadać (w miarę) spójną postać. W pierwszym przypadku psy­ choanalityk jest tym, który umożliwia pacjentowi wy­ ciągnięcie z rozlicznych faktów jego życia spójnej nar­ racji, nadaje im postać koherentnej opowieści, która byłaby dla niego zrozumiała i do przyjęcia. Zakłada się tym samym, że historia życia tkwiła już immanentnie w głowie pacjenta, że wyrasta z historii jeszcze nie opo­ wiedzianej, stłumionej na rzecz tych opowieści, które dostępne były jedynie na poziomie świadomym. W przypadku drugim sędzia stara się poskładać w spój­ ną całość splątane wątki historii, w którą uwikłany jest pozwany. Tu również praca interpretacyjna polega na wyświetleniu i zebraniu w pewną całość życiowych przypadków pozwanego, które tworzą z początku męt­ ny i niejednoznaczny obraz historii jeszcze nieopowiedzianej. Łączenie wszelkich znaczących poszlak jest urzeczywistnieniem tej istniejącej dotąd in potentia wirtualnej historii. Z chwilą tej rekonstrukcji z masy poplątanych, często sprzecznych wątków, wyłania się ich podmiot. Sędzia-narrator, przekształca więc to, co się wydarzyło w przeszłości, jakąś niejasną prehistorię pozwanego, w sensowną i logiczną opowieść. „Z tej podwójnej analizy — podsumowuje Ricoeur — wynika, 14 Uwagi Ricoeura są dobrym preludium do ostatniej już odsłony tych rozważań o życiu. O życiu, które chce być opowiadane, a które nigdy do końca opowiedzia­ ne być nie może. O „życiu", które jest większe i bogat­ sze od „kultury", które przerasta kulturę. O życiu, któ­ re samo siebie transcenduje, które wciąż wymyka się nazwaniu i wypowiedzeniu. Zycie codzienne przy Simon-Crubellier Na początku był rysunek. W roku 1949 Saul Stein­ berg opublikował obrazek zatytułowany po prostu: The Art of Living. Rysunek przedstawia kamienicę z częściowo odsłoniętą fasadą. „Zerwanie" przedniej ściany odsłania życie toczące się w kilku mieszkaniach, prezentuje w obrazkach ową tytułową sztukę życia. Zwyczajne, codzienne życie, rozpisane na kilka miesz­ kań i utrwalone w swojej jednoczesności. Niepowta­ rzalna kreska Steinberga szkicuje więc parter, a tu pa­ ni z panem przy stole, obok ktoś bierze prysznic, jesz­ cze obok pani z panem śpią, ale w osobnych łóżkach, piętro wyżej pani robi na drutach, jeszcze jedno piętro - a tam rodzina w salonie z dziećmi, pani z panem czy- �Daimz Сща • ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ Moretlet SMAUTF SUTTON ORŁOWSKA НОПОГС Simpson Jirdme NETO CRESPI dziesiątki zrekonstruowanych retrospektywnie biogra­ fii, historii życia jej mieszkańców pomnożonych o dzie­ siątki innych, które „przy okazji" ich referowania się pojawiają. Podobieństwo i - chciałoby się powiedzieć - wręcz niewolnicze naśladownictwo obrazkowego pierwowzoru polega i na tym, że obraz Pereca również jest do bólu statyczny: „akcja" powieści została jak gdyby unieruchomiona przez wskazówki zegara, umiej­ scowiona jest dokładnie 23 czerwca 1975 roku około godziny ósmej wieczorem. Siedzimy więc zatrzymane w kadrze zwielokrotnione życie mieszkańców jednego domu. Brak tu jednej, rozwijającej się linearnie fabuły, mamy za to dziesiątki różnorodnych, pozornie niezwiązanych ze sobą opowieści. Fragment goni frag­ ment. Okno z jednego pomieszczenia wyprowadza nas do drugiego. Wędrujemy do piwnic, do kotłowni, do służbówki i na strych. Wchodzimy do windy. Przemie­ rzamy halle i schody. Narracja, ruchem konika szacho­ wego (skomplikowany szachowy algorytm leży u pod­ staw konstrukcji powieści) przebiega z mieszkania do mieszkania, pozwalając nam - na wzór zasłony zdartej przez Steinberga - przyjrzeć się bliżej mieszkańcom tej osobliwej kamienicy. Wedle autokomentarza Pereca całość książki została pomyślana na podobieństwo do­ mu, którego mieszkania, łącząc się ze sobą, przypomi­ nają pojedyncze elementy, które tworzą skomplikowa­ ny wzór jakiejś układanki. Troquet PLASSAERT HUTTING GRATtOLET Troyan ALBIN Fresnel & ROGERS BRHDEL Brodin- VAlfcNE Jerome •Gratiolct CI NOC WINCKLER Doktor M N T E V I L L E Graliotet Hourcade REOL Hiben POULEROT RORSCHASCH Speiss Echard BERGER Grifalconi MARQUISEAUX Danglars Colomb BARTLEBOOTH FOUREAU SCHODY Appenzzelł ALTAMONT DE BEAUMONT MOREAU LOUVET Claveau Wejście MARCIA stróżówka - antykwarial NOCHERE dla służby KOTŁOW­ PIW ( I C E NIA Massy H A L L WEJŚCIOWY MASZYNERIA PIW U C E WINDY MARCIA P I V I' I С E K a m i e n i c a przy rue S i m o n C r u b e l l i e r 11. P l a n b u d y n k u (kursywą zaznaczone są nazwiska d a w n y c h mieszkańców) tają, dzieci krzątają się po podłodze... 1 tak dalej przez cztery kondygnacje. Steinberg robi w istocie przekrój poprzeczny przez budynek, dając w efekcie nieco­ dzienny portret wielorodzinny we wnętrzu. Ten właśnie rysunek stał się inspiracją dla Georges'a Pereca, autora jednej z najbardziej niezwykłych powie­ ści ubiegłego stulecia: Zycie. Instrukcja obsługi. Powie­ ści pisanej przez Pereca powoli, metodycznie, przez prawie dziesięć lat. Powieści, o której Italo Calvino powiedział (przepisuję ze skrzydełka polskiego wyda­ nia): „Myślę, że ta książka, wydana w Paryżu w roku 1978, jest ostatnim prawdziwym wydarzeniem w histo­ rii powieści". W rzeczy samej wielkie to dzieło. Naj­ pierw całkiem dosłownie: książka Pereca liczy około 700 stron, podzielona jest na 99 rozdziałów. Obejmu­ je przy tym kilkadziesiąt detalicznie opowiedzianych historii, wprowadza na literacką scenę setki postaci o różnej randze i znaczeniu, zawiera niezliczoną ilość nazw własnych i tyleż samo przedmiotów różnego au­ toramentu. Całość poprzedza wstęp i kończy epilog. Ale to nie wszystko: zamieszczony jest w niej również plan budynku, indeks, kalendarium, „przypomnienie niektórych opowieści zawartych w niniejszym dziele", a także postscriptum. Projekt najwyraźniej pomyślany jako swoista, literacka summa. Pomysł tej wielopiętro­ wej konstrukcji literackiej był tak genialny w swej pro­ stocie, jak rysunek Steinberga. Mianowicie, Perec przedstawia i obrysowuje ze wszelkimi szczegółami świat jednej kamienicy mieszczącej się przy me Simon-Crubellier nr 11 w Paryżu, świat obejmujący Zanim zajrzymy wraz z Perekiem do wnętrza ka­ mienicy, odnotujmy, że pewne przesłanki koncepcji powieści, jej głównych wątków i tematów, ba, sensu uprawiania literatury, układania słów w sensowne struktury, można wyśledzić bez trudu we wcześniejszej twórczości Pereca. Ale także w jego biografii. Perec trawiony był obsesją zapomnienia, zanikania pewnych fragmentów rzeczywistości, toteż starał się zapisywać wszystko, co związane z jego życiem. Jeśli „wszystko" wydaje się słowem na wyrost, to warto wspomnieć w tym miejscu kilka utworów, które nie pozwalają wątpić w całościowy charakter jego zamysłu. W roku 1976 opublikowany został tekst zatytułowany: Próba skatalogowania wszystkich płynnych i stałych pokarmów, jakie pochłonąłem w ciągu roku 1974, i istotnie tytuł nie kłamie, autor odnotowuje sumiennie, co w tym czasie wypił i zjadł. Podobny, ewidencyjny charakter ma tekst Notatki dotyczące przedmiotów, które znajdują się na moim biurku. W książce Je me souviens z roku 1978, zawierającej kiłkaset zdań opartych na jednym sche­ macie - „pamiętam, że..." — rzeczywiście stara się Pe­ rec zgodnie z tytułową zapowiedzią zdać sprawę z tego, co zapamiętał z lat 1946-61, co ważne przy tym, pa­ mięć jego odnotowuje nie wielkie wydarzenia z pierw­ szych stron gazet, ale rzeczy, fakty, postacie, które oka­ zują się całkowicie zwykłe, banalne, należące bez resz­ ty do żywiołu nieefektownej codzienności. Jak sam mówił, interesowało go odnotowywanie tych okru­ chów codzienności, którymi ludzie naprawdę żyli, a które z rozmaitych powodów uległy zapomnieniu. 16 �Daiusz. Czaja • ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ W kilkustronicowym Approches de ąuoi? daje Perec „teoretyczną" podbudowę takiego podejścia do rozu­ mienia życia. Twierdzi, że tym, co zwykle zostaje zapi­ sane, zapamiętane, jest to, co wystaje ponad przecięt­ ność, ponad banał codzienności: „A to, co naprawdę zdarza się, to, czym żyjemy, reszta, cała ta reszta, gdzie to jest? To, co przydarza się każdego dnia i każdego dnia powraca, to, co banalne, codzienne, oczywiste, powszednie, zwyczajne, podzwyczajne (1'infraordinaire), cały ten niezauważalny zgiełk codzienności - jak zdać sobie z tego sprawę, jak o to zapytać, jak to wszystko opisać. (...) Być może trzeba w końcu zająć się odkry­ ciem naszej własnej antropologii: takiej, która opowie o nas, która będzie szukać w nas tego, co od tak daw­ na łupimy u innych. Już nie egzotyka, ale to, co najgłę­ biej własne (I'endotique)". samej «gry ze światem», która pozwala nadać mu sens. Wymyślić świat to go zinterpretować, obdzierając z nie­ wiadomego. Użyczyć przedmiotom języka, odpamiętać to, co zapomniane, ocalić przez zapis to, co pod-zwyczajne - to zakorzenić się w świecie zadomowionym przez język. We wszystkich tych przypadkach pisaniem Pereca rządzi lęk przed pustką, ten sam lęk, który kazał mu drżeć przed pustą kartką papieru i zapisywać miej­ sca, w których spał". Dziwnie to wszystko się splata: Dilthey mówiący 0 autobiografii jako najbardziej filozoficznej literaturze 1 o nie dającej się rozwiązać zagadce życia, Ricoeur kła­ dący nacisk na porządkującą, wyświetlającą znaczenie życia rolę fikcji, ale i na jej tymczasowy, „stający się", dynamiczny, charakter, Perec maniakalnie zapisujący umykające życie, zagadujący pustkę świata sporządza­ niem dziwacznych rejestrów i pisaniem autobiografii... 27 7 26 Zapomnieniu ulega to, co naprawdę tworzy materię naszego życia, jego, jak sądzimy, mało efektowny miąższ. Cały wysiłek Pereca, te niekończące się wyli­ czanki niemal wszystkiego, co oko ludzkie jest w stanie wziąć pod uwagę, brał się właśnie z pragnienia zapisa­ nia, utrwalenia tego ogromnego obszaru naszego praw­ dziwego życia. To była jego wersja antropologii codzien­ ności. Jeśli przypomnimy sobie kilka prac antropolo­ gicznych dotyczących podobnego obszaru - Ervinga Goffmana Człowiek w teatrze życia codziennego, Michę la de Certau The Practice of Everyday Life czy Rocha Sulimy Antropologie codzienności - widać wyraźnie ra­ dykalizm jego wizji codzienności, zwyczajnego życia. Aktywność Pereca ograniczała się do opisu tego, co niezauważane, pomijane milczeniem, co rutyna i przy­ zwyczajenie wyłącza z naszego pola widzenia. Powtórz­ my: opisu. Detaliczny, indeksowy, ewidencyjny, katalo­ gujący opis bez imperatywu systematyzującej analizy. Próba maksymalnego przybliżenia się do żywej tkanki życia. Pragnienie zapisu surowego życia, życia as itself. Próba zbudowania jakiejś radykalnej postaci realizmu obywającego się bez uprzednich założeń. Ale czy jest to w ogóle możliwe, zważywszy że rzeczy i obiekty nie ska­ talogują się raczej same? Za daną „kolekcją" zawsze ktoś (tu: Perec) stoi, ktoś, kto porządkuje rzeczywistość według własnych preferencji, pragnień i obsesji. Paradoks puzzla Powróćmy zatem do Życia. Instrukcji obsługi. Do po­ wieści, która obok swej rangi literackiej jest dla mnie jednym z najznakomitszych dzieł z antropologii życia. Życia - nie kultury. To tu właśnie z rzadką wnikliwością i konsekwencją sproblematyzowany zostaje tytułowy rzeczownik „życie". To tu oglądamy je jak gdyby pod zwielokrotniającym jego intensywność szkłem powięk­ szającym. Wiele mówi się ostatnio o związkach i wza­ jemnym przenikaniu literatury i antropologii. Nie mam wątpliwości, że Perec napisał wielki - w każdym zna­ czeniu tego słowa - traktat antropologiczny. W tym traktacie brak co prawda pojęciowych analiz, są nato­ miast liczne opowieści, zestawienia, rekonstrukcje i przybliżenia, które ostatecznie składają się na solidną antropologię z „życiem" jako spoiwem całości. Nie ma oczywiście żadnej możliwości - ani chyba sensu - by streścić tę książkę o ogromnej kubaturze, by próbować zebrać w jakąś sensowną całość splątane ni­ ci pomieszczonych w niej biografii, historii, pobocz­ nych opowieści. Można wszakże wydestylować z niej jeden z wątków, jak wolno sądzić, wątków głównych, wskazać bohaterów, wokół których oplata się to, co u Peteca najważniejsze. Tak się przy tym składa, że ów wątek dobrze - kongenialnie wręcz - współbrzmi z po­ czynionymi tu wcześniej „życiowymi" uwagami. Bez względu jednak na to, jak określać ów realizm, jak oceniać jego rezultaty w stosunku do zamierzeń, jedno wydaje się nie podlegać wątpliwości. Ten typ re­ alizmu jest próbą okiełznania chaosu świata i podobnie jak fikcyjne opowieści Ricoeura zmierzają w gruncie rzeczy w tym samym kierunku. Niezwykle trafnie wska­ zuje na tę cechę realizmu Pereca Michał P. Markowski, uwydatniając przy tym niejasny na pierwszy rzut oka związek prostego inwentarza z fikcją: „Realizm Pereca nie jest jedynie rejestrowaniem faktów wyblakłym pi­ smem neutralnego obserwatora. Obejmuje on nie tyl­ ko surowe zapisy, lecz także - przede wszystkim - auto­ biografię i fikcję, gdyż w obydwu tych przypadkach pi­ sanie pozwala zapanować nad światem. Fikcja i neu­ tralny opis łączą się dlatego, że stanowią dwie strony tej Spośród ogromnej liczby postaci przewijających się przez strony Życia trzy zdają się mieć znaczenie naj­ istotniejsze: Percival Bartlebooth, angielski miliarder, osobliwa postać, o jeszcze bardziej osobliwych zainte­ resowaniach, Gaspard Winckler, rzemieślnik parający się stolarką, ale i innymi wyrafinowanymi zajęciami rę­ kodzielniczymi i Serge Valene, malarz, postać nieeksponowana w książce, ale odgrywająca w niej niepo­ ślednią rolę. Cała trójka to mieszkańcy kamienicy przy Simon-Crubellier 11. Te trzy postaci połączone są przy tym subtelną siecią powiązań i zależności. Przyjrzyjmy się bliżej tym związkom. 17 �I Daiusz Czaja * ŻYCIE C Z Y L I NIEPRZEJRZYSTOŚĆ dzić pięć albo sześć dni na miejscu. W ciągu dwóch pierwszych dni spacerował brzegiem morza, obserwował statki, gawędził z rybakami (o ile oczywiście byli w stanie porozumieć się w jednym z pięciu znanych mu języków, to znaczy po francusku, angielsku, hiszpańsku, arabsku albo portugalsku), a niekiedy nawet wyruszał z nimi w morze. Trzeciego dnia wybierał odpowiednie miejsce i rysował kilka szkiców, po czym natychmiast darł je na kawałki. W wigilię odjazdu malował marinę - zazwyczaj późnym przedpołudniem, chyba że uwiecznić chciał ja­ kiś specjalny efekt: wschód albo zachód słońca, nadcho­ dzący sztorm, huragan, mżawkę, przypływ lub też odpływ oceanu, przelot ptaków, wyjście kutrów w morze, przyby­ cie okrętu, kobiety piorące na brzegu bieliznę albo i in­ ne podobne tematy. Pracował niesłychanie szybko i ni­ gdy nie rozpoczynał od nowa. Ledwie podeschniętą akwarelę odrywał z bloku marki Whatman i wręczał Smautfowi. (...) Smautf otulał marinę delikatną bibułką, wsuwał w półsztywną kopertę i zawijał w solidny papier pakowy, a następnie obwiązywał ją sznurkiem i pieczęto­ wał lakiem. Jeszcze tego samego wieczora, a najpóźniej - jeśli nie by­ ło na miejscu poczty - na drugi dzień rano, Smautf ekspediował pa­ pier do: «Monsieur Gaspard Winckler, 11 me Simon-Crubellier, Paris 17France»". Bartlebooth wraz ze swoim służącym Smautfem przez dwadzieścia lat podróżował po świecie, oddając się dość ekscentrycznemu, a z pragmatycznego punk­ tu widzenia całkowicie bezużytecznemu, o ile nie wręcz absurdalnemu zajęciu. Oddajmy głos Perecowi: „Bartlebooth zamierzał namalować pięćset mor­ skich pejzaży w pięciuset rozmaitych portach. Porty te wytypował osobiście, zdając się w większym czy mniej­ szym stopniu na przypadek - przeglądał atlasy, dzieła geograficzne, opisy podróży i turystyczne foldery, za­ znaczając przy tym miejsca, jakie wpadły mu w oko. Następnie Smautf studiował sposoby dotarcia do celu i badał możliwości zakwaterowania. Pierwszym portem, w którym się zatrzymali w pierwszej połowie stycznia roku tysiąc dziewięćset trzydziestego piątego - było Gijon w Zatoce Gaskońskiej, niedaleko miejsca, gdzie nieszczęsny Beaumont poszukiwał z uporem wielce problematycznej stolicy Arabów w Hiszpanii. Ostatnim - w drugiej połowie grudnia roku pięćdziesiątego czwartego - Brouwershaven u ujścia Skaldy w Zelandii. Po drodze był mały irlandzki port Muckanaghederauhaulia opodal Costello w zatoce Camus i jeszcze mniejszy port U na Karolinach; były porty bał­ tyckie, łotewskie, chińskie; porty malgaskie, chilijskie, teksańskie; były ma­ leńkie porty na dwie rybackie łodzie, Tutaj, w paryskiej kamienicy, obok których suszyły się sieci, oraz towar odbierał Win-ckler i przy­ porty olbrzymie, z pirsami ciągnącymi stępował do pracy w swoim warsz­ się na kilometry z mnóstwem nabrze­ tacie. Namalowany obrazek był ży, basenów i doków, z tysiącami żura­ bowiem dopiero etapem pośred­ wi i setkami suwnic; były porty zato­ nim do właściwego celu. Tym ce­ pione we mgle, porty zalane żarem, lem było stworzenie z dostarczo­ Georges Perec porty skute lodem; porty opuszczone, nej akwareli układanki, barwnego porty zapiaszczone; były porty jachto­ puzzla. Proces jego powstawania we, gdzie na sztucznych plażach, pośród bieli fasad pa­ rozłożony był na kilkanaście dni. Perec raz jeszcze: łaców i kasyn, pyszniły się sztucznie hodowane palmy, „Pierwszego dnia Winckler ustawiał akwarelę na i stoczniowe inferna, wypluwające tysiącami liberty sztaludze obok okna i wpatrywał się w nią, nawet jej shops; były porty obrócone w perzynę przez bombardo­ nie dotykając. Nazajutrz naklejał ją na odrobinę od wania i porty zaciszne, w których nagie dziewczynki niej większy podkład z topolowej sklejki. Używał do opryskiwały się wodą tuż obok sampanów; były porty tego sporządzonego przez siebie kleju w ślicznym nie­ z pirogami i porty z gondolami; były porty wojenne, do­ bieskim kolorze, a pomiędzy sklejką i arkuszem Whatki, darsy, redy, mola i kanały; i piramidy lin, baryłek, mana umieszczał cieniutką kartkę białego papieru, gąbek; stosy egzotycznego drewna, góry makuchów, która ułatwić miała w przyszłości oddzielenie odtwo­ fosfatów i rudy; były kosze rojące się od homarów i kra­ rzonej akwareli od podkładu, a poza tym wyznaczała bów; i kramy pełne nagładów, cierników, głowaczy, brzegi puzzla. W końcu pokrywał całą powierzchnię merlanów, makreli, płaszczek, tuńczyków, mątw, minoochronnym werniksem, posługując się przy tym szero­ gów, dorad; i były porty cuchnące mydlinami i chlo­ kim, płaskim pędzlem zwanym ogonem dorsza. A po­ rem, porty spustoszone sztormem i wyludnione porty tem znów przez trzy albo i cztery dni studiował akwa­ zduszone upałem; były krążowniki o poszarpanych bur­ relę posługując się lupą, lub też stawiał ją ponownie na tach, spawane w ciemnościach nocy tysiącami palni­ sztalugach i zasiadał przed nią na wiele godzin, od cza­ ków i radosne transatlantyki pośród statków-cysterm, su do czasu podnosząc się, by sprawdzić z bliska jakiś z których tryskały wspaniałe fontanny w ogłuszającym szczegół, a niekiedy krążył wokół niej jak pantera zgiełku syren oraz biciu dzwonów. uwięziona w klatce. 28 Pierwszy tydzień upływał w całości na drobiazgo­ wej, niespokojnej obserwacji. Potem wszystko zaczyna- Bartlebooth na każdy port przeznaczał dwa tygodnie, wliczając w to podróż, co pozwalało mu zazwyczaj spę18 �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSC ło dziać się bardzo szybko: Winckler przykrywał akwa­ relę nadzwyczaj cienką kalką i, praktycznie nie odrywa­ jąc ołówka, rysował przyszłe cięcia puzzla. Reszta pole­ gała już tylko na technice - technice delikatnej i cza­ sochłonnej, wymagającej sumienności i zręczności, nie wymagającej jednakże jakiejkolwiek inwencji; korzy­ stając z kalki, sporządzał formę (...) która pozwalała mu pewnie prowadzić osadzone w pałąkowatej ramie ostrze wyrzynarki. Oszlifowanie papierem ściernym wszystkich kawałków puzzla i przetarcie ich irchą oraz kilka końcowych zabiegów zajmowało mu ostatnie dni z owych dwóch tygodni. Puzzel wędrował do jednego z przewiązanych szarą wstążką czarnych pudełek pani Hourcade; Winckler naklejał pod pokrywką etykietkę z datą i miejscem powstania akwareli ukę malowania poprzedziły rutynowe lekcje rysunku, węglem, grafitem i sangwiną, po paru latach dopiero przyszły pierwsze próby w plenerze. Odpowiedzią na kiepskie wprawki ucznia była niezmiennie totalna i bezlitosna krytyka malarza. W samej decyzji Anglika, by podjąć, naukę, było coś zagadkowego, niedającego się zdroworozsądkowo wytłumaczyć. Valene nie mógł pojąć jak to możliwe, by człowiek tak pozbawiony ta­ lentu jak Bartlebooth, zdecydował się na długie, żmudne i odpłatne studia malarskie. „Poza ową zwię­ złą edukacją prawie z sobą nie rozmawiali. (...) Kilka razy jednak zdarzyło mu się w czasie powrotnej jazdy zadać Bartleboothowi pytanie, dlaczego właściwie tak uparcie pragnie nauczyć się malować akwarelą. «A czemuż by nie?», odpowiadał zazwyczaj Bartlebo­ oth. «Ponieważ - zareplikował pewnego dnia Valene na pańskim miejscu większość moich uczniów dawno by się zniechęciła*. «Jestem więc aż tak beznadziejny?* *Fort Dauphin (Madagaskar) 12 czerwca 1940* albo *Port Said (Egipt) 31 grudnia 1953*, a następnie pudełko, opatrzone uprzednio numerem i zalakowane, dołączało do gotowych już puzzli w bankowym sejfie Societe Generale; nazajutrz zaś, a czasami kilka dni później, listonosz przynosił nową akwarelę". I tak osobliwa spółka Bartlebooth-Winckler funk­ cjonowała nieprzerwanie przez dwadzieścia lat od 1935 do 1955 roku. W tym czasie Winckler wywiązał się bez zarzutu z powierzonej mu pracy, wykonując wszystkie 500 układanek na podstawie nadesłanych mu akwarel. Cytuję bezwstydnie i bez skrupułów te długie frag­ menty z Pereca, nie tylko dlatego, że jakiekolwiek streszczenie zmienia te finezyjne mikroeseje o pejza­ żach portowych, o procesie ich malowania, o pracy nad wycinaniem wzoru puzzla w blady i nieuchronnie kaleki, pomniejszony model oryginału. Przede wszyst­ kim jednak dlatego, by unaocznić, jak językiem Pere­ ca rządzi zasada maksymalnej wierności wobec opisu widzialnego świata, jak słowo ciasno przylega tu do rzeczy, a także, by zademonstrować, jak twórczo obec­ ny jest w nim wspomniany wcześniej żywioł enumeracji. Ten chwyt nigdy nie jest prostą, pozbawioną więk­ szego sensu wyliczanką, zawsze służy nazwaniu, skata­ logowaniu, objęciu maksymalnej liczby elementów da­ nej klasy obiektów. Zawsze jest ambitną, choć z góry skazaną na porażkę, próbą utrwalenia w języku istnie­ jącej różnorodności form widzialnych. Jest pragnie­ niem ich unieśmiertelnienia, zapisania śladów ich obecności. Imperatyw Pereca - choć jedyny w swoim rodzaju - przypomina wysiłki innych pisarzy, znajdują­ cych sens pisania po stronie jej funkcji ocalającej: choćby Schulza („co nienazwane nie istnieje"), czy Miłosza („co niewyrażone zmierza do nieistnienia"). - spytał Bartlebooth. «Cóż - odrzekł Valene - przez dziesięć lat można się wszystkiego nauczyć; panu rów­ nież się to uda. Ale dlaczego chce pan gruntownie po­ znać sztukę, która emocjonalnie jest panu całkowicie obca?*. «Nie interesuje mnie akwarela, tylko to, do cze­ go ma mi posłużyć*. «A do czego ma panu posłużyć?* «Ależ do puzzli, drogi panie, do puzzli, rzecz jasna* - odparł bez najmniejszego wahania Bartlebooth". Dopiero bliższy kontakt ze Smautfem i Wincklerem dal Valene'owi pogląd o ciężarze i skali przedsię­ wzięcia Bartlebootha. Pozwolił zrozumieć, że w wytwa­ rzaniu puzzli najmniej chodziło o manualną rozrywkę: „Wyobraźmy sobie człowieka, którego bogactwu do­ równuje jedynie jego obojętność wobec wszystkiego, na co zwykle pozwala wielka fortuna, i który, poniesio­ ny ambicją i dumą, zapragnął objąć, opisać, wykorzy­ stać do cna — nie, nie całość świata, to bowiem z zało­ żenia skazane byłoby na żałosną klęskę - ale jego frag­ ment: stawiając czoło jego zagmatwanej niespójności, doprowadzić do końca zamierzenie niewątpliwie ogra­ niczone, ale tworzące zamkniętą całość, nieskazitelne, definitywne". 29 30 31 Pomysł Bartlebootha był równie prosty, jak konse­ kwentny. Obejmował trzy etapy. Przez pierwsze dzie­ sięć lat, od roku 1925, opanuje on biegle sztukę akwareli. Przez kolejne dwadzieścia, sporządzi 500 marin identycznego for­ matu, gotowa akwarela powędruje do rzemieślnika specjalisty, który naklei ją na deseczkę, a następnie potnie ją na puzzel złożony z 750 kawałków. Przez na­ stępnych dwadzieścia lat zrekonstruuje on w po­ rządku powstania wszyst- Pora wprowadzić trzecią postać z kamienicy Pereca, malarza Valene'a. Związek Valene'a z Bartleboothem ma dwojaki aspekt. Najpierw o pierwszym, bezpośred­ nim. To u niego właśnie Bartlebooth pobierał pierwsze lekcje sztuki malowania farbami akwarelowymi. Ten nie miał żadnego pojęcia o sztuce akwareli, toteż na­ 19 �Daiusz Czaja * ŻYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ kie pięćset puzzli, przy czym każda akwarela zostanie po ułożeniu oddzielona od podłoża, zawieziona na miejsce swoich narodzin i tam poddana unicestwieniu przy pomocy rozpuszczalnika. Tym samym po całej operacji nie pozostanie żaden ślad. Cały proces zato­ czy koło i powróci do punktu wyjścia. Będzie to więc droga od pierwotnego Nic do końcowego Nic, jak gdy­ by kulawe, ograniczone, bo na ludzką skalę, powtórze­ nie dzieła rozpiętego między stworzeniem i apokalipsą. Projekt Bartlebootha wspierał się na trzech podsta­ wowych zasadach. Wedle pierwszej, moralnej, nie cho­ dzi w tym przedsięwzięciu o żaden czyn heroiczny, byłby to projekt zwyczajny, niedostrzegalny, trudny, ale z pew­ nością dający się wykonać. Według drugiej, logicznej, wyklucza się tu działanie przypadku wpisując w prze­ strzeń i czas wydarzenia o identycznej naturze. Według trzeciej, estetycznej, projekt spełniałby się nie tylko w swojej bezużyteczności, ale przede wszystkim bezinte­ resowności i kulminował ostatecznie w samozniszczeniu. Niestety, nadzwyczaj ambitny i pozbawiony pra­ gnień o jakiejkolwiek korzyści, projekt angielskiego mi­ liardera nie zostanie doprowadzony do końca. Przed ułoże­ niem pięćsetnej mariny umiera. Perceval Bartlebooth ostatecznie nie dociera do swojego Graala. Drugi, subtelniejszy związek Valene'a z Bartleboothem polega na tym, że malarz również żyje obsesyjnie pew­ nym projektem. Pragnie namalować obraz kamienicy, w której od 55 lat mieszka, obraz, „którego znierucho­ miałe, oderwane wycinki stały się przekleństwem każ­ dej z jego c h w i l " . Valene, nieco podobnie jak Bartle­ booth, chce namalować, utrwalić również jeden zna­ czący fragment świata, jedną kamienicę z całą jej po­ gmatwaną historią, prześladuje go obraz „rozpłatanego budynku, który obnaża bezwstydnie skazy swej prze­ szłości i teraźniejszy rozkład, całe to pozbawione dal­ szego ciągu spiętrzenie historyjek wzniosłych lub far­ sowych, frywolnych lub żałosnych". O n sam także znalazłby się na obrazie, gdzieś na jego obrzeżu i malo­ wałby obraz, na którym stoi on sam malujący obraz itd., jakby malarska wariacja na temat grafik Eschera. Tego obrazu nigdy nie skończy, dodajmy: ledwie go za­ cznie. Śmiercią Valene'a i opisem niedokończonego płótna - „jedynie kilka starannie narysowanych wę­ glem linii dzieliło je na równe kwadraciki - szkic prze­ kroju domu, w którym już nikt nie zamieszka" - koń­ czy się powieść. Obydwa więc zamierzenia, mistrza i ucznia, kończą się ostatecznie porażką. 32 33 Czymże w związku z tym jest układanie puzzla, czynność, którą zdaje się odesłaliśmy już nieodwołalnie do dziecięcego pokoju: „Na pierwszy rzut oka układa­ nie puzzli wydaje się prostą, niewymyślną sztuką, mieszczącą się bez reszty w ubogich naukach Gestataktheorie; rozpatrywany przedmiot - obojętne, czy jest nim akt postrzegania, proces uczenia się, system filozo­ ficzny, czy też, jak w interesującym nas przypadku, wy­ konana z drewna układanka - nie jest sumą poszcze­ gólnych elementów, które należy najpierw wyodrębnić i z osobna przeanalizować: stanowi on całość, to znaczy pewną formę, pewną strukturę; element nie istnieje przed zaistnieniem całości, nie jest od niej ani później­ szy, ani wcześniejszy; to nie elementy warunkują całość - to całość określa elementy; nie sposób odgadnąć po­ staci całości ani rządzących nią praw, nie sposób po­ znać zbioru ani jego struktury, jeżeli zna się jedynie z osobna składające się nań fragmenty, a co za tym idzie, można wpatrywać się w cząstkę układanki przez trzy doby bez przerwy i - pewnym będąc, że zgłębiło się bez reszty wszelkie tajniki jej kształtu i kolorów - nie posunąć naprzód o najcieńszy włos, liczy się bowiem wyłącznie możliwość zespolenia jej z innym fragmen­ tem; i w tym sensie sztuka układania puzzli ma coś wspólnego ze sztuką gry w go: dopiero połączone ele­ menty stają się czytelne, nabierają znaczenia - rozpa­ trywana z osobna cząstka układanki nie znaczy nic, jest tylko jakimś mglistym wyzwaniem, pytaniem, na które nie sposób znaleźć odpowiedzi; ale gdy tylko się uda po niekończących się chwilach prób i błędów albo w przebłysku olśnienia - połączyć ją z jedną z jej sąsia­ dek, wtedy po prostu znika, przestaje istnieć jako cząst­ ka, a zawiłe problemy poprzedzające owo zespolenie, problemy, których naturę tak dobrze oddaje angielskie słowo puzzle - zagadka - nie tylko tracą rację bytu, lecz wobec oczywistości rozwiązania wydaje się wręcz, że ni­ gdy ich nie było: obie w cudowny sposób połączone cząstki przeistaczają się w jedną, i z kolei ona staje się źródłem pomyłek, wahań, przypływów, nadziei". 35 O czym mówi Perec w tym fragmencie/ Oczywiście, w planie najprostszym, najbardziej po­ wierzchniowym, pozostającym zresztą w zgodzie z dzia­ łaniami jednego z głównych bohaterów, jest to czytel­ na rekonstrukcja sposobu układania puzzla. Dokład­ niej może: rekonstrukcja sposobu niemożliwości, a każdym razie trudności uktadania puzzla. ]ak można ułożyć cały obrazek, skoro nie wiemy, co w gruncie rzeczy układamy (narrator ma na myśli „prawdziwego" puzzla, a nie produkt masowy sprzedawany w skle­ pach, o czym za chwilę), a z poszczególnych elemen­ tów owej całości, z definicji, wydedukować się nie da. Możemy tworzyć drobne związki sensownych połą­ czeń, ale i one stają się raczej kolejną zagadką niż roz­ wiązaniem. Pierwszy zespól znaczeń odnosiłby się więc do zagadnień związanych przede wszystkim z grą. 34 O d epilogu powróćmy - na koniec - do wprowa­ dzenia. Tam bowiem znajduje się niby tylko technicz­ ny, ale zawierający pewien filozoficzny naddatek, opis układania i tworzenia puzzla. Ze jest to fragment o du­ żym, fundamentalnym wręcz znaczeniu dla całej po­ wieści, domyślać się możemy również i po tym, iż zo­ stał on in extenso powtórzony w rozdziale XLIV, gdzie mowa jest o pracy rzemieślnika Wincklera nad przygo­ towaniem układanki. Drugi plan, chyba też nie jest przesadną, nomen omen, zagadką. Umieszczając rozważania na temat puz20 �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOŚĆ zli we wprowadzeniu do swojej książki, daje Perec przejrzysty wykład sposobu jej czytania, właśnie: in­ strukcję obsługi dzieła, które mamy przed oczami. Perec skonstruował swoją książkę na podobieństwo puzzla, sam obsadzając się w roli jego twórcy, nas, czytelników, w rolach jego rekonstruktorów, układaczy. Przepowie­ dział jednocześnie, jakie trudności możemy napotkać w trakcie lektury. Składanie tych 99 rozdziałów w spój­ ną całość w istocie przypomina męki układacza puzzla. Co ważne, akt lektury nie jest w tym układzie biernym poddaniem się tekstowi, ale twórczą, rekonstrukcyjną pracą nad jej sensem głębokim. Do czytelnika należy połączenie tych różnorodnych epizodów, tak by pod ni­ mi odsłonił się czytelny wzór całości. W trzecim, najbardziej nas interesującym planie owo składanie puzzla najbardziej przypomina inter­ pretację życia, rekonstrukcję jego znaczeń w spójne całości. Wydaje się nie ulegać wątpliwości, że dla Pe­ reca puzzel jest figurą życia. Zycie jest pewną postacią puzzla, powiada Perec. Tak jak rozsypana układanka, i życie składa się z setek, tysięcy drobnych detali, któ­ rych sens nie rysuje się przed nami z naturalną oczy­ wistością. Chcąc je zrozumieć, dodajemy mozolnie je­ den fragment do drugiego, przymierzamy, czy do sie­ bie pasują i z tych drobin sensu staramy się konstru­ ować jakieś większe całości. Co i raz wydaje się nam, że uchwyciliśmy właśnie sens całości, ale ten nie­ ustannie wymyka się. Zycie, przypomnijmy raz jeszcze Diltheya, jest tym, co nas przerasta, co wychodząc na jaw, raz po raz znika w ciemności. Interpretator życia, ten, który chce nadać mu jakieś znaczenie, usiłuje ogarnąć je w pewne sekwencje, związki, struktury, n i ­ czym w istocie nie różni się od tego, który pochylony nad setkami rozsypanych elementów stara się zbudo­ wać z nich obrazek, w którym wszystkie elementy bę­ dą do siebie pasowały. I jeden, i drugi, jak sugeruje przypadek Bartlebootha, ostatecznie nie są w stanie sprostać zadaniu. pozacierał ślady - posłuży się fortelem, iluzją, zastawi pułapki; z premedytacją sprawi, że wszystkie widoczne w obrazie przedmioty - fotel pokryty złocistym broka­ tem, trójgraniasty czarny kapelusz zdobny czarnym, wy­ strzępionym piórem, żonkilowa liberia z mnóstwem srebrnych galonów - od samego początku kierować bę­ dą na fałszywe tropy; mało tego, że obraz - zorganizo­ wana, spójna, ustrukturowana, pełna znaczeń prze­ strzeń - pocięty zostaje na rozproszone, bezkształtne, ubogie w treść cząstki: od tej chwili ich zdaniem staje się dezinformacja; pasujące do siebie jak ulał dwa frag­ menty gzymsu stosowne miejsca znajdują na przeciwle­ głych krańcach sufitu, klamra mundurowego pasa oka­ zuje się metalowym zwornikiem kandelabru, a kilka identycznych prawie na pierwszy rzut oka kawałków na­ leży po części do stojącego na kominku karłowatego po­ marańczowego drzewka, po części zaś do jego odrobinę tylko ciemniejszego odbicia w zwierciadle - oto klasycz­ ne pułapki, z jakimi ma do czynienia prawdziwy amator układanek. Z powyższego wysnuć można pewien wniosek - otóż ostateczna prawda, jaką kryje w sobie puzzel, polega na tym, że nie jest to, wbrew pozorom, samot­ na rozrywka: każdy gest układającego jest tylko po­ wtórzeniem gestu, jaki twórca puzzla wykonał już przed nim; każdy element, który bierze do ręki, który bada i pieści, odkłada, znów po niego sięga, każda kombinacja, której bezskutecznie poszukuje, każdy przebłysk intuicji i nadziei, każdy odruch zniechęcenia - jest wynikiem jego poprzednika, ów bowiem wszyst­ ko to dawno już obmyślił, zbadał i wyliczył". Układanie puzzla jest tedy sztuką nieuchronnie dwu­ znaczną. Jest przestrzenią wolności, spontaniczności, kreacji, a z drugiej strony ograniczane jest wciąż przez za­ mysł jego twórcy, co sprawia, że ręka układającego, sama 0 tym nie wiedząc, poddana jest jakiemuś przedustawnemu imperatywowi konieczności. Czy „gra w życie" pod­ lega temu samemu, paradoksalnemu prawu. Nie jest przecież jasne, czy z powyższego wynika, że tkanina życia również ma swego Autora? Czy jest ktoś, kto „wycina" puzzla poszczególnego życia? Czy rozumienie życia - „nie jest to samotna rozrywka" - polegałoby zatem w istocie jedynie na powtórzeniu gestu pierwotnego kreatora, od­ czytaniu przygotowanego uptzednio wzoru? I jeszcze: czy jest ktoś (kto?), kto przygotował puzzla życia, którego elementami wszyscy jesteśmy? Tego, niestety, nie wiemy. 36 7 I w tym miejscu pojawia się zaskakująco czwarty plan, metafizyczny, wokół którego od początku tych rozważań nieśmiało krążymy. Pojawia się jako zwieńczenie rozwa­ żań o różnych typach puzzli. Otóż, narrator wyraźnie podkreśla, że mechanicznie tworzone, najczęściej spoty­ kane puzzle są produktem o małej wartości. Nie tylko wykonane są z kartonu, a nie z drewna, nie tylko zaopa­ trzone są na pudełku w obrazek, który trzeba ułożyć, ale nade wszystko są cięte mechanicznie, co w gruncie rzeczy niweczy samą istotę puzzla. Dzieje się tak dlatego, że przypadkowe cięcia dają w efekcie dość przypadkowe trudności w ułożeniu, generalnie jednak po ułożeniu naj­ bardziej wyeksponowanych przedmiotów, stopień trud­ ności, jaki przedstawiają dla układającego, jest niewielki. 1 zdaje się, wiedzieć nie będziemy. Zycie jest opowieścią o nieczytelnym wzorze, mówi Ricoeur. Zycie jest puzzlem, powiada Perec. Puzzlem, czyli zagadką. Nie mam rozwiązania zagadki życia, dopowiada Dilthey. Ale wysiłki, by odnaleźć przynajmniej zarysy wyj­ ściowego obrazka, nie ustają. C'est la vie. Bo Francuzi zawsze wszystko wiedzą najlepiej. „Prawdziwa sztuka pojawia się dopiero wraz z drew­ nianym, ręcznie wykonanym puzzlem; pojawia się w owej chwili, w której jego twórca rozważać zaczyna wszelkie zagadnienia, z jakimi przyjdzie borykać się układającemu; gdy - zamiast pozwolić, by przypadek 21 �Daiusz Czaja • ZYCIE CZYLI NIEPRZEJRZYSTOSC Przypisy 1 2 fragmentu przeszłości. (...) Jeśli interesujemy się przeszłością, W. Dilthey, Rozumienie i życie, w: Wokół rozumienia. Studia i szki­ powinniśmy interesować się tym, co oznacza ona dla nas tu i te­ ce z hermeneutyki, wybór i przekład G. Sowiński, Kraków 1993, raz. Do tego potrzebne jest romantyczne podejście do tekstu hi­ s. 91 storycznego, a nie naukowe podejście współczesnego history­ Por. choćby artykuły z dwóch dobrze znanych zbiorów wyda­ ka", Pochwala narratywizmu. nych po polsku, prezentujących dokonania badaczy z Tartu: Se­ smitem, „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. 90 miotyka kultury oraz Semiotyka dziejów Rosji. 3 4 1 1 Rozmowa z Franklinem R. Anker- Nawiasem mówiąc, gdy chodzi o skalę i wnikliwość polskiej re­ J. Łotman, Wola boska czy gra hazardowa (Prawidłowość i przypa­ cepcji Diltheya, bez wątpienia ma rację Grzegorz Sowiński, tłu­ dek w procesie historycznym), „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. .33 macz arcyciekawych fragmentów z obszernego dzieła niemiec­ Tamże, s. 33-34; por. też fascynującą książkę Alexandra De­ kiego filozofa, że jest ona minimalna, a w niektórych przypad­ mand ta na temat historii alternatywnej, w której rozważa on na kach wręcz skandaliczna, por. G. Sowiński, Ku myśli myśliciela. podstawie o wielkie wydarzenia w historii inne możliwe scena­ Zapiski hermeneutyczne na marginesie dzieła Wilhelma Diltheya, w: Wokół rozumienia..., s. 120 riusze tego, co się rzeczywiście wydarzyło, A . Demandt, Historia niebyła. Co by było, gdyby...!, przel. M. Skalska, Warszawa 1999 14 Z badaczy zwyczajowo łączonych z filozofią życia na odkrycie 5 Tamże, s. 34 przez antropologię oczekuje bez wątpienia jeszcze Georg Sim- 6 J. Łotman, Kultura i eksplozja, tl. i wstęp B. Zylko, Warszawa mel, autor błyskotliwych antropologicznych rozpraw i esejów, 1999, s. 172 który w wyniku administracyjnego przyporządkowania został 7 zesłany do obozu socjologii i prawem bezwładu tam już pozostał. O kłopotach semiotyki z podmiotem zob. klasyczny artykuł R Ricoeura, Wyzwanie semiologiczne: probłem podmiotu, w: tegoż, 15 Egzystencja i hermeneutyka, opr. S. Cichowicz, Warszawa 1985, innych przedstawicieli ówczesnej filozofii życia. s. 245-275 czy świetny artykuł W. Panasa, Z zagadnień semiotyki 16 podmiotu, w: tegoż, W kręgu metody semiotycznej, Lublin 1991, s. 17 123-1.35 8 W. Dilthey, Rozumienie i życie, w: Wokół rozumienia..., s. 87 E. Paczkowska-Łagowska, Logos życia. Fiłozofia życia w kręgu Wilhelma Diltheya, Gdańsk 2000, s. 92 W. Dilthey, Rozumienie i życie..., w: Wokół hermeneutyki...., s. 94 W. Juszczak, Treść pierwszych rzeczy, w: Fragmenty. Szkice z teo­ 18 rii i filozofii sztuki, Warszawa 1995; Kiedyś Stanisław Lem sfor­ 14 Dilthey, Rozumienie i życie, s. 83 mułował trzy prawa rządzące polską rzeczywistością czytelniczą: 2 0 W. Dilthey, Wokół rozumienia... s. 87 1. Nikt nic nie czyta. 2. Jeśli czyta, to nie rozumie. 3. Jeśli rozu­ 21 mie, to zapomina. Bardzo skromna, niemal żadna, jeśli nie li­ 9 Co wyraźnie odróżniało Diltheya od Nietzschego czy Bergsona, R Ricoeur, Zycie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E . Wolicka, „Logos i Ethos" nr 2: 1993, s. 230 czyć kilku drobnych recenzji, recepcja wybitnej książka Wiesła­ 2 2 Tamże, s. 233 wa Juszczaka refleksję Lema boleśnie potwierdza. 2 5 Tamże, s. 233 W. Juszczak, Występny ornament, czyli o napięciach między sztuką 2 4 Tamże, s. 234 a kulturą, w: Fragmenty..., s. 15.3-154 2 5 Elżbieta Wolicka zarzuca Ricoeurowi, że ten miesza perspekty­ 1 0 Tamże, s. 155 wę rozumiejącej opowieści i rzeczywistego życia, nieuwzględnia- " M. Swietlicki, Henry/c Kwiatek, w: Wiersze wybrane, Legnica jąc, że zasadnicze dylematy ludzkiego życia rozgrywają się na in­ 2002, s. 10-11 nej płaszczyźnie niż histotyczne fikcje czy fikcyjne historie: „Nie 12 Wątpliwości tu zaprezentowane nie ograniczają się jedynie do wystarczą tylko erudycyjne poszukiwania «formy nałożonej na obszaru antropologii. Oto glos historyka sztuki, w którym po­ mgliste treści*, ponieważ nie w nałożeniu takiej czy innej formy brzmiewają bardzo podobne tony: „Tak charakterystyczne dla kryje się sedno dramatu ludzkiej dziejowości, dokonywanych współczesnej nauki pozbycie się gatunków i metod poznania na­ wyborów i decyzji. Rozgrywa się on na płaszczyźnie rzeczywi­ zywanych poznaniem artystycznym, doprowadziło do sytuacji stości, wobec której człowiek wypowiada elementarne tak lub kiedy dialogiczna, utożsamiająca refleksja o sztuce stała się nie­ nie, a dopiero potem — jeśli i na ile zdoła — ubiera tę źródłową możliwa. (...) Nie możemy pozwolić na to, aby język mówił na­ afirmację (...), lub negację w kształt opowieści", E. Wolicka, mi, a nie my językiem, nie możemy pozwolić, by wszelkie łączo­ Homo narrator, „Logos i Ethos", nr 2: 1993, s. 245 ne z procesem twórczym dychotomie, takie jak na przykład bie­ 1 Ь guny przypadku i konieczności, spontaniczności i kontroli, bez­ tuję za stroną internetową: Georges Perec/ Interroger Yhabitueł pośredniości i pośredniości, improwizacji i kalkulacji, stwarza­ 2 7 M. P. Markowski, Georges Perec: zapisywanie pustki, „Tygodnik 2 8 G. Perec, Zycie. Instrukcja obsługi, przeł. W. Brzozowski, Warsza­ nia i odkrywania, uczuciowości i zmysłowości, łączono jedynie M. Perec, Approches de ąuoil, w: In/ra-ordinaire, Paris 1989, cy­ Powszechny" nr 28: 2002, s. 16-17 ze sztuką", W. Okoń, Nie Van Dycki, czyłi o utożsamianiu, „Kon­ teksty" nr 1-2: 1997, s. 53; wtóruje mu historyk opowiadający wa 2002, s. 75-77 się za „nowym romantyzmem" w metodologii historii: „To jest N Tamże, s. 247-248 teoria historyczna, która mi odpowiada. Historia nie jest tu 3 0 Tamże, s. 152 traktowana jako nauka. C i romantyczni historycy, choćby Mi- ч Tamże, s. 152-153 chelet, Tocqueville, byli bardzo osobiście zaangażowani. 32 Tamże, s. 164 (...) Chcieli powiedzieć coś bardzo osobistego, o czym powinni wie­ !3 Tamże dzieć inni. I to jest to, co utraciliśmy, ponieważ historia stała się 14 Tamże, s. 596 nauką. Historia jest pisana przez całkowicie odczłowieczone 35 Tamże, s. 11-12 jednostki, które po prostu orzekają o prawdziwości jakiegoś 16 Tamże, s. 14 22 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9da06936305e479b6c9fc3d5a6a7e68.pdf ad7ad79794edcefec51e272b94ff035f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1923 Title A name given to the resource Czy Camilo Jose Cela jest etnografem ? / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 CZY CAMILO JOSE CELA JEST ETNOGRAFEM? Jako pisarza Celę znamy z tego, że jest dość niepokorny, nie daje się łatwo zaszufladkować i chętnie sięga po drażliwe tematy. Już w tej postawie bliski jest wiecznie dziwiącym się i poszukującym etnografom. Proponuję spojrzeć na twórczość Celi właśnie pod kątem etnograficznym. Obecnie - w dobie "gatunków zmąconych" 1 - także u pisarzy można doszukiwać się interesujących pomysłów. Camilo Jose Cela jest autorem dość dobrze w Polsce znanym. Już dawno opublikowano jego dwie powieści: Rodzinę Pascuala Duarte i Ul (ta ostatnia znana też z filmu Mario Camusa pod tym samym tytułem). Większy rozgłos przyniosła mu literacka nagroda Nobla w 1989 roku i książka Mazurek dla dwóch nieboszczyków, w Polsce wydana w 1990 roku. Właśnie ta książka stała się bezpośrednią inspiracją moich rozważań. M azurek dosięga etnografii przynajmniej w dwóch miejscach. Po pierwsze książka ta, która ma szansę stać się jedną z najważniejszych europejskich powieści 2 połowy XX wieku, wydaje się być klasyczną pozycją z nurtu tzw. literatury chłopskiej. Jest to "wybitna powieść galicyjska napisana po kastylijsku"2. Oto staje przed nmni główny bohater książki - Galicja lat 30. Czyta się tę powieść jak najlepszą kronikę czy rodzaj reportażu o. życiu tamtejszych ludzi. Mamy tutaj opis tego wszystkiego, co najbardziej istotne, typowe i charakteryzujące galicyjską kulturę. Oto wspaniałe typy ludzi, jak na fotografiach Augusta Sandera 3, i dokładne, bogate w najdrobniejsze szczegóły opisy miejsc. Jeszcze ważniejsze jest doskonałe uchwycenie galicyjskiej mentalności, światopoglądu i typów charakteru. Mazurek określany bywa jako hołd złożony rodzinnej Galicji 4. C. GccrlZ, o galUnkach zmąconych, "Teksty drugie" nr 2, 1990, s. 113-130. B. Lasada, Cela - piewca Galicji po kastylijsku, "Literatura na Świecie" 1990, nr 11, s. 60-64. 3 A.ugust Sander (1876-1964), wybitny fotograf niemiecki. W 1910 roku rozpoczął realizację wielkiego cyklu dokumentacyjnego "Ludzie XX wieku", portretując przedstawicieli wszystkich klas społeczeństwa Republiki Wcimarskiej. W 1936 roku faszyści wycofali z księgarń album ze zdjęciami Sandera i zniszczyli kilka tysięcy jego negatywów. 4 A. Komorowski, Z mi/ością o Camilo Jose Celi, "Zdanie" 1989, nr 11-12, s. 67. I 2 �218 Po drugie - stosując efekt mieszania rozmaitych technik pisarskich: symultanizmu, retrospekcji, monologu wewnętrznego i tradycyjnej narracji autorskiej s Cela przypadkowo zabiera głos w zaniedbywanym raczej dziale etnografii, mianowicie w metodyce jej badań. Dokładniej mówiąc, pokazuje na czym polega doskonały wywiad etnograficzny. Znaczenie wywiadu w etnografii trudno przecenić. Jest to ciągle jedna z podstawowych technik badawczych. Niby rzecz prosta, oczywista - jednakże wywołująca przeróżne kontrowersje. I to zarówno teoretyczne (także etyczne!) - jak i czysto praktyczne, techniczne w zasadzie. W podręczniku antropologii czytamy m.in., że wywiad kierowany "musi być prowadzony z uwzględnieniem pewnych podstawowych wymogów: stosowności miejsca, gdzie rozmówca będzie się czuł swobodnie, towarzystwa, w jakim jego wypowiedź ma szansę być szczera lub w ogóle może zostać uzyskana 6. Są to etnograficzne oczywistości, ale może warto się przyjrzeć jak je stosuje Cela, gdyż wszystko wskazuje na to, że kierował się nimi w swoich rozmowach. ,,- W Seixos ukazał się duch świętego Rolanda i chociaż chciałam uciekać, nie mogłam, zresztą tak bardzo to znowu nie chciałam, bo byłam spokojna i zadowolona ze spotkania. Święty Roland mówił jakoś tak dziwnie, na moje oko nie miał wszystkiego po kolei. - A jak do ciebie mówił święty Roland, po kastylijsku czy po galicyjsku? - Mnie się wydaje, że mówił po łacinie, ale nie myślcie, całkiem łatwo można go było zrozumieć"? Cela prowadzi rozmowę w taki sposób, żeby nie wzbudzać w rozmówcach żadnych podejrzeń, żeby wypowiedzi były jak najbardziej swobodne i aby należały do informatora, a nie etnografa. W zadawanych pytaniach nie narzuca swoich poglądów. Używa prostego i zrozumiałego języka. Być może warto zwrócić uwagę, że oprócz samego sposobu zadawania pytań równie ważna jest dla niego umiejętność uważnego i cierpliwego słuchania B. "Ciotkę Lourdes wrzucono do wspólnej fosy, ponieważ wuj Cleto opłacił pogrzeb, ale nie miejsce na cmentarzu, pod tym względem Francuzi są bardzo skrupulatni, a konsul powiedział, że jego to ani ziębi, ani grzeje; umieranie za granicą jest zawsze trochę upokarzające, bo nie zna się miejscowych zwyczajów. - Francuzi są katolikami? - Tak, myślę, że tak, w każdym razie katolikami na swój sposób, bo protestantami są Anglicy i Niemcy"9. 5 D. Walasek-Elbanowska, Mazurek Camilo Jose Celi, "Literatura na Świecie" 1990, nr II, s. 37. 6 7 8 9 E. C. Z. C. Nowicka, Świat kultury - świat człowieka, Warszawa 1991, s. 166. J. Cela, Mazurek dla dwóch nieboszczyków, Warszawa 1990, s. 95. Gostkowski, Z zagadnień socjologii wywiadu, "Studia Socjologiczne" 1961, nr 2. J. Cela, op. cit., s. 59. �219 W taki to właśnie sposób Cela buduje swoją opowieść o Galicji. Co chwilę narracja "przeszywana" jest krótkimi pytaniami jakby kontrolującymi i ukierunkowującymi bieg fabuły. Gdzieś nagle w zapędzie galicyjskich dyskusji i opisów pojawia się i stoi na straży narrator (którego można nazwać też antropologiem) umiejętnie wyłapujący i pogłębiający najbardziej istotne sprawy. Zarazem także - co ważne - dający odpoczynek zmęczonym informatorom. Cela - antropolog zdający sobie doskonale sprawę z własnych preferencji i z własnych doświadczeń staje się w pełni tego słowa znaczeniu narratorem a nie tylko autorem. Jest więc nie tylko przekaźnikiem, ale bohaterem i twórcą. Dlatego musi znaleźć swoje miejsce pomiędzy światem opowiadanym a założonym adresatem. Zakłada to przyjęcie określonego punktu widzenia, perspektywy epistemologicznej i dystansu wobec przedstawianego świata. Ważny jest też dobór odpowiednich do posiadanej wiedzy środków narracji, a także sposób posługiwania się nimi 10. Można powiedzieć, że autor Mazurka wypełnia tekstualistyczne postulaty Jamesa Clifforda. Jednym z wymagań współczesnej etnografii jest bowiem nie tylko dyskurs antropologa z członkami badanych kultur, ale również - jak robi to Cela - samego ze sobą. Niech o doskonałej etnograficznej intuicji Celi świadczą jeszcze dwa inne przykłady. Pierwszy również dotyczy sposobu prowadzenia nowoczesnych badań. Otóż jako początkujący pisarz Cela wybrał się z plecakiem na wędrówkę po całej Hiszpanii, spisując swoje rozmowy z napotykanymi ludźmi - proboszczami, pijakami, żebrakami, zwykłymi wieśniakami, aptekarzami itp. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że - już jako uznany pisarz - powrócił na tę samą trasę, ale w zgoła innym charakterze. Jeżdżąc Rolls-Roycem z czarnym szoferem, stwarzał odmienne warunki do tych samych obserwacji 11. (Czy nie podobnie musi się jawić amazońskim Indianom lądujący awionetką w środku ich wsi antropolog?). Stawiał w ten sposób zasadnicze pytania ujawniające kontekstowość jakichkolwiek obserwacji i badań kultury. Drugim przykładem intuicji Celi jest jego pierwsza powieść Rodzina Pascuala Duarte z 1942 roku. W kontekście etnograficznym można uznać ją za nowatorską i zgoła proroczą. Autor napisał ją w formie rękopisu tytułowego Pascuala Duarte, jakoby znalezionego w 1939 roku w pewnej aptece w Almendralejo. Jest to wstrząsający zapis czynów i losów kilkakrotnego mordercy próbującego przed śmiercią wyjaśnić swoje życie. Całość opatrzona jest tylko krótką notą wyjaśniającą osoby oddającej tekst do druku. Ów pamiętnik jest szczególnym studium zbrodni, a także całej kultury, w której mogła ona zaistnieć. 10 Słownik 11 Komorowski, terminów literackich, op. cit., s. 66. pod red. J. Słowińskiego, Wrocław 1976, s. 258. �220 Ale oto w 1973 roku ukazuje się doskonała praca zespołowa pod redakcją Michaela Foucaulta Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował mojq matkę. moją siostrę i brata mojego ... - autentyczny tym razem pamiętnik kilkukrotnego mordercy z XIX wieku 12. Porównując obydwa teksty - fantazje Celi i autentyk Foucalta - można dojść do wniosku, że ich podobieństwo graniczy z niemożliwością przypadku. Na kilkadziesiąt lat przed pozyskaniem dla nauki zeznań sądowych przez takich autorów jak Emanuel Leroy Laduire, Carlo Ginzburg czy Bogdan Baranowski, Cela skomponował tekst na podstawie wymyślonego przez siebie pamiętnika więźnia. Jak się okazało - jego etnograficzna intuicja potwierdzona została w stu procentach przez pracę Michaela Foucaulta. Huhert Czachowski 12 Ja. Piotr Riviere. skoram już zaszlachtował "Literatura na Świecie" 1988, nr 6, s. 4- ł 32. moją matkę, moją siostrę i hraw mojego .... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2db490f98c8372bb42d8ca2e4c24237.pdf b543341626615f1a608c0d77fb94602f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2075 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Cieśla-Reinfussowa Zofia (1910-1993) Kutrzeba-Pojnarowa Anna (1913-1993) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1927 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.327-337 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 v. PROF. IN MEMORIAM DR ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA (1913-1993) Urodziła w 1913 roku w Krakowie, odeszła w 1993 i została pochowana na warszawskich Powązkach w rodzinnym grobic rodziny ze strony matki. Została dzięki temu z nami, w Warszawie, do której przeniosła się z Krakowa w 1953 roku. Pozostawiła po sobie kilka pokoleń uczniów i miejsce, którego chyba nikt nie będzie w stanie zająć. Była naszym nauczycielem choć może nie od razu mogliśmy zdać sobie z tego sprawę - nie pouczała, nie narzucała własnego zdania, nie prowadziła za rękę choć była gotowa włożyć wiele czasu w naszą pracę, nawet kosztem swojej własnej, przy najmniejszym znaku z naszej strony, że takiej pomocy potrzebujemy. Szanowała nasze poszukiwania i rozterki, cieszyła się każdym osiągnięciem. Miała w sobie niezwykłą pokorę wobec każdego dobra tkwią~ego w człowieku i w każdym umiała je dostrzec. Surowość i nieprzejednanie zachowywała jedynie wobec postępowania nieetycznego. Prawdą jest, że nie zawsze widzi się sprawy, które są blisko nas, że konieczne jest oddalenie, może nawet oddalenie spowodowane śmiercią, by stały się wyraziste. Mamy poczucie, że za Jej życia nie byliśmy w stanie w pełni dostrzec kim dla nas była naprawdę. Z etnografią zetknęła się Pani Profesor po raz pierwszy w kole krajoznawczym gimnazjum im. Królowej Wandy w Krakowie w wieku lat 13. Wzięła udział w badaniach terenowych, a następnie podjęła pracę nad budownictwem wiejskim w Zawoi; jej rezultaty opublikowała w Wydawnictwie M uzeum Etnograficznego w Krakowie (1931). Studiowała historię, specjalizując się w naukach pomocniczych i w historii średniowiecznej. Poza seminarium Jana Dąbrowskiego (historia średniowieczna) i Władysława Semkowicza (nauki pomocnicze) uczęszczała na seminarium Romana Grodeckiego, Stanisława Kota, Kazimierza Moszyńskiego, Kazimierza Dobrowolskiego i Jana Stanisława Bystronia. To gruntowne wykształcenie humanistyczne pozwoliło Jej na akceptację takich teorii etnologicznych, jak teoria przeżytków czy teorie zasięgów a jednocześnie widzieć rozwój kultury jako proces. Historia i etnologia nie były w jej ujęciu przeciwstawne a uzupełniały się. Zawdzięczamy Jej prace będące wzorowym przykładem przeprowadzenia krytyki źródłowej, pod tym względem domagała się podobnego traktowania źródeł etnograficznych i historycznych (pisanych). Zawdzięczamy jej znakomitą, problemową historię etnografii polskiej, lepszą od dłuższych, ale nie tak pogłębionych, prac ostatnich lat wydanych przez młodsze już pokolenie. Jej budząca kontrowersje obserwacja że, niezależnie od europejskich lub światowych inspiracji, etnografowie polscy zawsze stawali na gruncie historycznych interpretacji kultury ludowej, każe nam zastanowić się nad sposobem naszej pracy, nad naszymi kompleksami i uwarunkowaniami. I wreszcie dała nam przykład jak traktować koncepcje kultury tradycyjnej jako wyjście do modelu, z którego wariantami mamy do czynienia w etnograficznych badaniach terenowych (w Mnikowie, w Trześniowie, na wsi podwarszawskiej). Pani Profesor była nauczycielem wyjątkowym, łączącym poszukiwanie naukowe z godnym sposobem życia. Badania były drogą Jej życia. Nie tylko ze szkiełkiem w oku analizowała źródła �328 na temat historycznej i współczesnej kultury wsi polskiej, ale ukazywała te problemy tak aby współczesność i przyszłość tej wsi widziano w środowiskach naukowych wyrażnicj, by rozumiano je Icpicj. To nic był przypadek, żc na tcn tcmat właśnie zaplanowała wystąpienie na 13.12.1981, to jest na trzeci dzień Kongresu Kultury Polskiej, przerwanego ogłoszeniem stanu wojennego. Jej wiclką troską było zawsze lączenie wysiłków: badaczy i praktyków, hisloryków i etnologów, wsi i miasta, różnych kierunków tak zróżnicowanej etnologii, różnorodności w kulturze ludowej i globalnej i wreszcie tradycji rodzinncj Jej własnej: micjskicj i wicjskiej, intelcktualnej i chłopskiej, krakowskiej, krośnieńskiej i warszawskiej. Jest to bogate dziedzictwo - obyśmy z niego mogli uczynić pożytek. Zofia Marian Soko/ew;cz Pokropek �DR PRor. HAB. ANNA ZAMBRZYCKA-STECZKOWSKA (1931-1993) \ Dnia 4 maja Niezwykle życzliwy innym Urodziła kiedy Kultury 1993 roku ceniony etnolog, studia Materialnej PA N jako w Krakowie prof. dr hab. Anna i z pasją oddany swej Zambrzycka-Stcczkowska. dyscyplinie, szlachetny i zawsze człowiek. się w 1931 roku to podjęła zmarła całkowicie laborant, w Wilnie, w kierowanym UJ. Już w czasie a po uzyskaniu 'lic już od 1950 roku związała przez studiów Prof. Kazimierza zaczęła magisterium pracować w 1955 się na stałe z Krakowem, Moszyńskiego w Zakładzie roku jako Studium Etnologii asystent, Historii IHKM później zaś �330 adiunkt. Doktorat na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ obroniła w 1972 roku i wtedy też została zatrudniona w Katedrze Etnografii Słowian. Po otrzymaniu w 1981 roku stopnia doktora habilitowanego zostala powołana na stanowisko docenta, a następnie w 1991, na podstawie całości bogatego dorobku naukowego i dydaktycznego, na stanowisko profesora. W rok później otrzymała tytuł profesorski. Prof. Zambrzycka-Steczkowska od 1981 roku pełniła funkcję Kierownika Katedry, w 1987 rczygnując z niej na własną prośbę. Aktywność badawcza ProF. Zambrzyckiej-Sleczkowskiej była wiclokierunkowa. Początkowo w latach 70. dominującym wątkiem w Jej badaniach było wiejskie rzemiosło. Tej tematyki dotyczyła praca magisterska pisana pod kierunkiem Prof. Kazimierza Moszyńskiego, a potem rozprawa doktorska Uwarunkowania pozycji spo/e('znej rzemie.i/nika wiejskieyo (Na przykładzie wybranych wsi Kotliny Nowotarskiej), której promotorem był Prof. Mieczysław Gładysz. Z tego zakresu opublikowała kilkanaście pozycji, w tym wysoko cenioną i nagrodzoną książkę Rzemieś/nik w społeczności rolników wydaną w 1974 roku we Wrocławiu. Późniejszy kierunek zainteresowań to zagadnienia współżycia społecznego na wsi. W trakcie kilkunastoletnich badań terenowych, prowadzonych na obszarze Śląska Opolskiego, zebrała bogaty i interesujący materiał, który stanowił podstawę rozprawy habilitacyjnej Zwyczajowe Iormy współżycia społecznego. Studium wsi Owsiszcze na Śląsku Opolskim, która ukazała się drukiem w 1980 roku w Krakowie. Praca ta uznana została za niezwykle cenną pozycję w literaturze etnograficznej z tego zakresu i wyróżniona nagrodą III stopnia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki. Bardzo ważnym nurtem w pracy badawczej Prof. Zambrzyckiej-Steczkowsk iej, a jednocześnie ważkim z punktu widzenia badań nad kulturą, była problematyka "daru" w jego symbolicznej funkcji. Warte podkreślenia jest, że nie tylko sama podjęła ten temat i starała się znaleźć dla analizowanego zjawiska stosowny kontekst teoretyczny (znajduje to wyraz m.in. w takich opracowaniach jak: Społeczna i kulturowa funkcja daru, "ZNUJ, Prace Etnograficzne" z. lO, 1977; O możliwości analizy wymiany darów, "Prace Etnograficzne" z. 18, 1983, czy Pojęcie daru jako kategorii kultury, "Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi" Seria Etnograficzna, nr 28, 1988/91), ale z jej inspiracji włączyła się w te badania grupa pracowników Katedry, którą kierowała, jak i etnologów z wielu uniwersyteckich ośrodków etnologicznych za granicą, m.in. z Zagrzebia, Pragi, Belgradu. W latach 1982-1990 była też kierownikiem tematu badawczego "Kulturowa funkcja daru" realizowanego w ramach Problemu Węzłowego 11.1 "Polska kultura narodowa. Jej tendencje rozwojowe i percepcja". Organizowala w Krakowie międzynarodowe sympozja poświęcone tej problematyce. Wielokrotnie też prezentowała wyniki swych b<i1,lańza granicą. Pod Jej redakcją powstał monograficzny zeszyt nr 25 "Prac Etnograficznych" poświętony w całości temu tematowi, a prezentujący prace etnologów z różnych krajów europejskich. W połowie lat 80. Prof. Zambrzycka-Steczkowska podjęła nowy temat. We współpracy z Prof. Olgą Goldberg z Uniwersytetu w Jerozolimie prowadziła badania terenowe i przygotowywała tom poświęcony obrazowi Żydów jaki utrwalił się w świadomości mieszkańców Wieliczki. Opracowala dwa rozdziały do tej zbiorowej pracy. W sumie dorobek publikacyjny Prof. Zambrzyckiej-Steczkowskiej obejmuje ponad 70 pozycji. Ponadto redagowała wiele zbiorowych wydawnictw. Od 1981 roku była redaktorem wydawanej w ramach "Zeszytów Naukowych UJ" serii "Prace Etnograficzne", a także w latach 1988-90 członkiem redakcji "Etnografii Polskiej" i od 1986 roku wychodzącej w Bratysławie "Ethnologia Slavica". W 1991 zostala powołana w skład Senackiej Komisji do spraw wydawniczych Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego. Godne podkreślenia jest, iż ProF. Zambrzycka-Steczkowska stale dążyła do unowocześnienia warsztatu badawczego. W początkach jej kariery naukowej za prawdziwe nowatorstwo uznano wykorzystywanie przez Nią taksonomicznych metod typologizowania zjawisk kulturowych. Przywiązywała dużą wagę do informacji naukowej. Jest autorką bądź współautorką kilku �331 bibliografii etnograficznych. To z jej inicjatywy powstał w Katedrze Etnografii Słowian UJ "Bank danych o źródłach dotyczących kultury ludowej Karpat", którym kierowała przez ostatnich kilka lat. Z tym wiązały sit;: również prowadzone pod Jej kierownictwem zespołowe prace nad stworzeniem słownika "słów kluczowych" naszej dyscypliny, znacznie juź zawansowane. Jest to niezwykle istotny wkład do opracowania ogólnej koncepcji organizacji etnograficznej informacji naukowej przy wykorzystanu techniki komputerowej. Poza wielostronną działalnością badawczą Prof. Zambrzycka-Steczkowska brała czynny udział w pracach różnych krajowych gremiów naukowych. Należała do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, od 1981 roku uczestniczyła w pracach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (w latach 1983-1987 jako członek prezydium) oraz Komisji do Badań nad Współczesnością tegoż Komitetu. Była członkiem Komisji Etnograficznej Komitetu Słowianoznawstwa PAN w latach 1979-83 oraz Komisji Etnograficznej i Komisji Słowianoznawczej Oddziału PAN w Krakowie. Od 1964 roku brała udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badań Nad Kulturą Ludową Karpat i Bałkanów. Związana była również z towarzystwami regionalnymi, takimi jak Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk czy Towarzystwo Przyjaciół Orawy. Kierując Katedrą Etnografii Słowian przywiązywała olbrzymią wagę do nawiązywania szerokich, międzynarodowych kontaktów naukowych. Dzięki jej staral/iom rozwinęła się niezwykle owocna współpraca z ośrodkami etnologicznymi (i to nie 'tylko uniwersyteckimi) m.in. z Zagrzebia, Belgradu, Brna, Pragi, a także Instytutami Antropologii Społecznej w Lund i Bergen, czy Seminarium Slawistycznym w Gandawie, wyrażająca się wspólnymi badaniami i publikacjami, wymianą pracowników i studentów. Było to jedno z tych wielu działań, które podejmowała z myślą o wyrobieniu naszej Katedrze, posiadającej przecież wspaniałe tradycje, pozycji i rangi ważnego ośrodka etnologicznego. Miał temu służyć także zredagowany przez Nią tom prac pracowników Katedry w języku angielskim fil Search of Paradigm, prezentujących ich aktualne orientacje badawcze, a który rozpoczyna obszerny tekst Jej autorstwa będący retrospektywną oceną dorobku naszego ośrodka. Prof. Zambrzycka-Steczkowska z wielkim zaangażowaniem i odpowiedzialnością podchodziła do pracy dydaktycznej. Była wymagającym, ale nadzwyczaj życzliwym studentom nauczycielem. Na prowadzonych przez Nią seminariach panowała zawsze atmosfera prawdziwego, intelektualnego partnerstwa. Zyskiwała szacunek w oczach swych uczniów, także i tym, że jak niewielu etnologów z jej pokolenia otwarta była na nowe prądy i metody w badaniach nad kulturą. O wielkim szacunku i sympatii jaki żywili dla Niej jej uczniowie świadczy i to, że wśród żegnających Ją na Cmentarzu Rakowieckim w Krakowie, obok przyjaciół i kolegów, tak tłumnie stawili się studenci ze wszystkich roczników, z którymi pracowała. Niespodziewana śmierć Prof. Zambrzyckiej-Steczkowskiej jest niepowetowaną stratą dla środowiska etnologicznego. Odczedł ceniony badacz i wykładowca, inicjator wielu znaczących przedsit;:wzięć naukowych. Małgorzata Maj �ZOFIA CIEŚLA-REINFUSSOWA (1910-1993) 9 marca 1993 roku zmarła mgr Zofia Cieśla-Reinrussowa, długoletni <.:IJonek Oddziału Krakowskiego i członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczcgo, członek Komisji Etnograficznej przy oddziale PAN w Krakowie. Urodziła się 8 maja 1910 roku w Krakowie, była dzicckiem szewca, Józefa Cieśli i Magdaleny z Tomasików. W tej rzemieślnieznej rodzinie o ludowym rodowodzie (dziadkowie ze strony �333 ojca gospodarzyli na roli pod Bochnią, a drugi dziadck był krakowskim flisakiem) dbano o kształccnie dzicci. Dwoje starszych zostało nauczycielami, a Zofia Cicślanka po maturze rozpoczęła w 1928 roku studia matematyczne na UJ. Z powodu sytuacji rodzinnej przerwała je na dwa lata, a po przerwic poszcrzyła ich zakres o geografię z etnografią, którą studiowała u prof. Kazimierza Moszyńskiego. W 1935 roku uzyskała absolutorium z matematyki, a w 1937 - magistcrium z filozofii w zakresie geografii na podstawie pracy Import do Polski towarów ko/tlllialnych spożywczych w lalach 1924-35. Na kilka miesięcy przed dyplomem podjęła okresowo pracę przy porządkowaniu zbiorów Muzeum Etnograficzncgo, finansowaną z funduszu dla bezrobotnych. To ostatecznie zadecydowało o wyborze zawodu, została bowiem przez dyrektora Seweryna Udzielę zaangażowana na stałe na stanowisku kustosza. Pracowała m.in. przy urządzaniu ekspozycji Muzcum Ziemi Krakowskiej, otwartej I czerwca 1939 roku w pałacu Wlodkowiców. Wkrótce w związku z wybuchem wojny, zaczął się demontaż wystawy, a pakowanie i transportowanie eksponatów odbywało się już w czasic, gdy w budynku stacjonowały wojska niemieckie. Zbiory umieszczono w gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie były scgregowane i katalogowane przed planowanym wywozem do muzeów nicmicckich. W 1941 roku muzeum zostało zlikwidowane. ~ówczas za aprobatą prof. Stanisława Kutrzeby oraz Feliksa Kopery, dyrektora Muzeum Narodowego i prczesa Związk u M uzców, Zofia Cieślanka podjęła pracę w dziale geograficznym niemieckiego Institut fUr Deutsche Ostarbcit, gdzie oficjalnic zatrudniona była w bibliotcce, tłumaczyła teksty i przygotowywała matcriały kartograficznc. Jej nielegalnym zadaniem było dozorowanie księgozbiorów muzealnego i Instytutu Geografii UJ oraz dostarczanie z nich książek polskim uczonym. Po wojnie Zofia Cieśla-Reinfussowa wróciła do Muzeum Etnograficznego, skąd jednak w 1946 roku została zwolniona wskutek merytoryczncgo zatargu z dyrektorcm. Przez następne lata pracowała m.in. w szkolnej bibliotece i w przedsiębiorstwie rozpowszechniającym filmy oświatowe; kontaktów z zawodem jednak nic zerwała, współpracując z prowadzoną przez męża pracownią dokumentacji sztuki ludowej (zaczątkiem Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej, obecnie Instytutu Sztuki PAN). Brała udział w pracach redakcyjnych "Polskiej Sztuki Ludowej", uczestniczyła we wszystkich obozach naukowo-badawczych i w wielu krótszych wyjazdach penetracyjnych, organizowanych przcz tę placówkę, a z zebranych materiałów przygotowała kilka artykułów i przyczynków. Dopiero w 1967 roku Zofia Cieśla-Reinfussowa powróciła do pracy w Muzeum Etnograficznym, gdzie zorganizowała dział obrzędów i przez 8 łat go prowadziła. Był to dla niej okres szczególnie intcnsywnej działalności. Opracowała i zrealizowała scenariusz stałcj ekspozycji obrzędów i zwyczajów dorocznych i rodzinnych; była komisarzem trzech wystaw zagranicznych, opartych na jej własnych scenariuszach, a mianowicie: tradycyjnych strojów i tkanin (Miluza 1972), "Polska sztuka ludowa - symbol, motyw, znak" (Lozanna i Winterthur 1973) i ekspozycji obrazów na szkle Eweliny Pęksowej (Lund 1974). Z Jej inicjatywy ogłoszony, a rozpropagowany przez środki masowcgo przekazu, ogólnopolski konkurs pisanek dał doskonałe wyniki, wzbogacił zbiory muzeum o około 5.000 współcześnie wykonanych pisanek, umożliwiając orientację w żywotności zjawiska, różnorodności aktualnie stosowanych technik zdobnictwa. Zofia Reinfussowa żywo interesowała się także innymi współczesnymi przejawami sztuki ludowej i obrzędowości, nie tylko uczestniczyla w jury licznych konkursów i przeglądów z tego zakresu, aJe współpracowała z placówkami je organizującymi, podsuwając pomysły i tematy imprez. W krakowskim oddziale PTL Reinfussowa pracowała w zarządzie, przez wiele kadencji wnikliwie prowadziła komisję rewizyjną, ponadto podejmowała się wielu prac niewdzięcznych, a pracochłonnych. Na dorobek autorski Zofii Cicśla-Reinfussowej składa się ponad 50 tekstów, wiele z nich zostało opublikowanych w "Polskicj Sztuce Ludowej". Cechuje je znaczna różnorodność tematów; dotyczą kultury materialnej, artystycznej, społecznej. Można w nich rozróżnić dwa ctapy. W pierwszym powstał szercg dociekliwych, dobrze udokumentowanych monografii z zakresu �334 garncarstwa (m.in. w Wyszkowie), zaowocował twórców Aleksandry pełnymi m/odzieży Lemkowszczyźnie zespołu do i drugie, mniejsze, studiami, ("Polska Muzeum przebieg dotyczące Wydawnictwa znaczna Muzycznego, w miesięczniku "Hale Sylwetka niezbyt i Dziedziny" Zofii Reinfussowej mocna, i bezpretensjonalna, bardzo (1992, nr kraju, obejmujące przez Krakowa, się z podowu 1993, nr wydawnictwo mężnie i stałe zapracowana, żyła "K raj" na zamówienie kryzysu wydawniczego. spraw kultury takich jak ludowej, "Orli Lot", już na łożu ukazały się I). bez wspomnienia walczyła aspekty i przygotowanie napisane w czasopismach 11-12; pełna wielokroć czynna druku na nr 27, 1981). Duże, Droga". Ostatnie dwie pozycje, przygotowane listy babci Gnojek ze Stanis/awa Dolnego. nie byłaby ale silna wewnętrznie, nad kSZla/lIIwaniem jak np. dobór dużą wagę do popularyzacji opublikowana "Chłopska Serdeczne w Sanoku" naszego do nie ukazały sylwetkami Szyszki oraz niezwyk- Ze studiów przedmiotu, w okolicach niestety przywiązywała została Erazma 1981, nr 3-4), czy "Weczyrki" na terenie przyjęte z Herodem w Brańsku, na emeryturę, humanistycznymi Ludowego literaturze kolędowania, część jej dorobku Ludowa" "herodowych" kolędy "Teatr Ludowy", "Kobieta", śmierci, w tym wzruszające bardzo jak np. N a pastwisku. Sztuka (warsztaty etap, już po przejściu garncarza Budownictwa widowisk Zofia Cieśla-Reinfussowa stąd a zarazem w dotychczasowej występów, dwuosnowowej Drugi Polańskiej-Hryńczuk, reneksji opracowanie a nie zauważane tkaniny budownictwa. wiejskiej ("Materiały monograficzne Podlaskiej), i wszechstronnymi, pisankarki się osobowo.ki Polskiego w Białej kowalstwa, głębokimi - le interesującymi, ważne, ośrodek ozdobnego Jej ccch osobistych. z ciężkimi nieco Fizycznie dolcgliwościami. w ceniu Cicha swojego męża - Romana. Obok wielu własnych obowiązków zawodowych i rodzinno-domowych znajdowała czas na kreślenie map i planów, przepisywanie na maszynie jego prac naukowych, których była zarazem pierwszą lektorką i zrozumienia udzielenia zawsze rady i pomocy. Dobrze i przyjażnie ze swymi wspominając pracowni się to i recenzentką. dla innych; osób wiązało, przyjaciół, w środku ale którzy wiele wewnętrznego skora do wysłuchania rozumiała informatorami z bliższego naukowej Miała otoczenia. swojego przyjaźniła długo będą ludzi, w terenie, o Niej nawiązywała Nie tylko i pogody, trosk niedoli wytrzymywała niemal przyjęła nas WAŻNIEJSZYCH Import towarów Kraków 1937.-~/ do Polski Okucia wozów z okolic Makowa, nr kontakty dziesiątki łói.ka, nie lat istnienie do rodziny. z którymi Zostawiła wielu pamiętać. PUBLIKACJI kolonialnych długotrwałe niedogodnościami, Ewa WYBÓR życzliwości a w potrzebie ze szpitalnego przez wraz z wszystkimi a także i kłopotów, serdeczne, z towarzyszkami mieszkania się z nami, ciepła cudzych "Polska w ZOFII lalach Sztuka Fry,v-Pietraszkowa CIEŚLA-REINFUSSOWEJ 1924-1935, "Wiadomości Geograficzne", r. II, 1948, nr 11-12 oraz r. III, 1949, Ludowa" 1-2. Skrzynie Materia/y Dywany 1954, nr 1. z powiatu ostro/ęckiego, "Polska w polskiej architekturze ludowej, "Polska kurpiowskie Dom z wnęką do sztuki ludowej dwuosnowowe Siwaki z Bia/ej Sztuka ludowa Podlaskiej, Brańskie dywany Magdzikiem) gorlickiego, "Polska Łowiectwo zbiorowa Sztuka i rybo/ówstwo, pod rcd. r. V, 1951, nr 4-5. Ludowa" r. VI, 1952, nr 4-5. "Polska Ludowa" Sztuka "Polska Ludowa" Sztuka Sztuka z Wyszkowa, Sztuka "Polska dwuosnowowe, praca P/ockiego, braci Sk/adanowskich w Sieradzkiem, (z Janem powiatu Mazowsza Sztuka r. VIII, Ludowa" Ludowa" Sztuka r. VII, 1953, nr I. Ludowa" r. VIII, 1954, nr 5. r. X, 1956, nr 6. r. XI, w: Nad rzeką R. Reinfussa, Ludowa" "Polska Kraków 1957, nr 2. Ropą. Zarys 1965. kullury ludowej �335 Sztuka pillSlyczna, z wv:ką w: Nad rzeką Ropą ... , op. cit. "Polska Sztuka Ludowa" r. XX, 1966, nr 2. z wv:ką w ludowym hudownictwie Malopolski, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 5, 1967. Suszenie (}\,'o("()W i wrdze/lie mi('sa we wsiach poludniowej M a/opolski, "Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" r. III, Kraków 1968. Ohrzrdy ludowe w kO/lkursach, pokazach i w terenie, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXIII, 1969, nr 2. Budownicl wo ludowe, w: M onoyra(ia powiatu M yślenickieyo, t. 2, Kultura ludowa, praca zbiorowa pod red. R. Rcinfussa, Kraków 1970. Erazm Szyszko - neslOr polskich garncarzy ludowych, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXI, 1977, nr 3. Żywot/lo.V(' ohrzrd()w Illllowych w Krakowie i na wsi podkrakowskiej, "Lud" t. LXI, 1977. Bihlioqra/ia prac R. Rein/ussa, "Lud" t. LXIV, 1980. Aleksandra Polańska-Hryńczuk - pisa/lkarka lemkowska, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXIV, 1980, nr 3-4. ( Na pastwisku, ze studiów nad kształtowaniem sir osohowo.~ci młodzieży wiejskiej, "Polska Sztuka Ludowa" r. XXXV, 1981, nr 3-4. "Weczyrki" na IA'mkowszczyinie, "Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" nr 27, 1981. Stadny wypas owiec /la terenie Podlasia /la przestrzeni ostatniego stulecia (1860-1970), "Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie, r. XIII, Poznań 1983. Serdeczne listy hahci Gnojek ze StU/lis/awa Dolnego kolo Kalwarii Zebrzydowskiej, "Hale i Dziedziny" r. III, 1992, nr 11-12. ŚWirlO "Jordan" u Lemhiw z Wysowej, "Hale i Dziedziny" r. IV, 1993, nr l. C/lUlupa Zayadnienie w M y.vlenickiem, ehalllPY �PROF. MARIO D. ZAMORA (1935-1993) W dniu mencie 12 sierpnia Antropologii, Szeroką popularność Nauk Rady tem - clektem Mary z Unii. z zmarł Unii, w ten jako dniu niezwykłej 5 ruchliwości Tomoko Hamada, College of William a z ności Profesora Zamory jako Uwagą i życzliwością Profesora prezydenta wybrany został College of William Kongresu nic tylko poświr,;ceniem z całego D. Zamory XIV Unii, and Nauk pracował świata. z Departamentu na formalnego, Znany korespondem:ji. Kongrcsu a prezyden- i z wielkim prowadzoncj Unii Unii był rzecznikiem wykonawczy DepartaWirginia. w Mir,;dzynarodowej roku, jetnologów szeroko w w stanic Międzynarodowego Unii Mario profesorem zastr,;pcy wyznaczeniem XIV Zamora Profesora i sckretarz Mary z antropologów szczególnic współpracownik and 1993 charakteru Unii działalność sierpnia był Byl w Williamsburgu funkcjr,; Profesor działalności Zamora. Pełnił następnego mir,;dzynarodowego do D. Mary Zamorze związany miejsca i Etnologicznych. włączeniem and Profesorowi Wybór Williamsburga i rzeczywistego Mario William i Etnologicznych. Stałej Antropologicznych nad r. of przyniosła Antropologicznych posiedzeniu ale 1993 College by! Profesor Antropologii pisa! o działal- o niezwykle wartościowej "dyplomacji antropologicznej". Zamory objęci byli również antropologowie/etnografowie z Polski. Profesor Mario D. Zamora Uniwersytccie Corneel. Filipińskiego w Baguio, Centrum Badań i Archeologii. nad Od jako był także jako dyrektorem Filipinach i w Indiach, antropologii kulturowej generalym Etnicznymi profesor dwudziestu na profesor Mniejszościami Wykładał w Norwegii. studiował Pracował lat Fundacji zajmował rządowego, i dyrektorem na na rilipińskiego Narodowego i Instytutu Uniwersytecie profesora doktorat Uniwersytetu Muzeum Fulbrighta stanowisko i obronił i dziekan Etnologii w Trondheim zwyczajnego Uniwersytetu w Williamsburgu. Obszarami kilkanaście wiejskie specjalizacji książek na Filipinach, w Indiach, autorem wreszcie m.in. książki ctniczne 1972; razcm z J. Y. ArcelIana Studies 1967. Ostatnio Podobnie jedynie z Jego pracował przygotował nad perspectives, jak nauczania niektórzy listów. inni Ostatni polscy z nich i Filipiny. Baguio pracy poświęcona zbiorowej znałem z 6 lipca Opublikował społeczności władał, uniwersyteckiej. antropology, Towards peace oraz i użyteczność itI applicatioł1s, 1970, Alemar-Phoenix, Prof. etnologowie pochodzi rozwój edukacji o{ Philippine City językiem na Filipinach, w systemic A bibliography były których its dimeł1sioł1a, its limitatioł1s, przygotowaniem zostanie Indic zainteresowania narodowej antropologii anthropology, która były jcgo ludu Pampangów, integracji anthropology: in Philippine Zamory Przedmiotem społeczności i procesy metodyka Cultural 1970, wydał anthropological Profesora artykułów. szczególnie mniejszości antropologii, naukowej i wiele Był Manila Baguio City Quezon-City and justice: E. Sunderlandowi. Profesora 1993 roku. Mario D. Zamorę Dziękuje w nim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0a4540046de9c853449231d7b5303db.pdf b28401105e925e25bccce76ce46e12b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2074 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1926 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.295-326 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 v. Z DZIAŁALNOŚCI ZA OKRES KRONIKA SPR AWOZDA N IE ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LU DOZNA WCZEGO OD WRZEŚNIA 1992 DO WRZEŚNIA ROKU 1993 I. Informacje ogólne Polsk ie Towarzysl wo Ludozna wcze - podobnie jak inne towarzystwa - nie jest finansowane przez Polską Akademi~ Nauk. Od stycznia 1992 roku fundusze na działalność ogólnotechniczną i wspomagającą badania PTL otrzymuje głównie z Komitetu Badań Naukowych, w mniejszym wymiarze z Ministerstwa Kultury i Sztuki, i od innych sponsorów. Pieniądze z Komitetu Badań Naukowych otrzymują: Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu, Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi oraz Biblioteka PTL we Wrocławiu. Natomiast pracownicy agendy wydawniczej i administracji PTL we Wrocławiu są utrzymywani wyłącznie z pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży naszych wydawnictw. Towarzystwo korzysta nadal z uprzejmości uniwersytetów w Łodzi i we Wrocławiu, zajmując bezpłatnie ich lokale, natomiast Pracownia DWOK płaci czynsz Urz~dowi Miasta w Poznaniu. l. Sprawy organizacyjne 18 września 1992 roku na 68 Walnym Zgromadzeniu Delegatów PTL w Szamotułach odbyły się wybory do Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koló-cńskiego. Do Zarządu Głównego wybrano: dr. Tadeusza Baraniuka, mgr. Adama Bartosza, mgr Ewę Bączyńska, mgr Elżbietę Berendt, dr. Janusza Bohdanowicza, mgr. Jana Cieślaka, prof. dr. Zbigniewa Jasiewicza, mgr. Jana Heidenreicha, mgr Krystyn~ Kaczko, dr. Zygmunta Kłodnickiego, dr. Eugeniusza Kłoska, mgr Annę Kwaśniewską, prof. dr Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, dr Annę Kowalską-Lewicką, mgr Teres~ Lasową, mgr Marię Parnowską, mgr. Andrzeja Rataja, dr Magdalen~ Rostworowską, mgr. Zbigniewa Torońskiego, mgr. Romana Tubaję, mgr Bernadettę Turno. Z wymienionych osób ukształtowało się Prezydium w następującym składzie: Prezes - dr Zygmunt Kłodnicki, Wiceprczesi - mgr Roman Tubaja i dr Anna Kowalska-Lewicka, Sekretarz Generalny - dr Magdalena Rostworowska, Z-ca Sekretarza Gen. - mgr Elżbieta Berendt, Skarbnik - mgr Zbigniew Toroóski, Z-ca Skarbnika - dr Janusz Bohdanowicz, Członek Prezydium ZG - mgr Teresa Lasowa. Główna Komisja Rewizyjna ukształtowała się w składzie: Przewodniczący - mgr Jerzy Adamczewski, Z-ca Przewodniczącego - mgr Irena Wronkowska, Członkowie - dr Jan Łuczkowski, dr Wojciech Sadowski, mgr Irena Soppa. Sąd Kolcżeóski ukonstytuował się w składzie: Przewodniczący - dr Stanisław Chmielowski, Członkowie - dr Kazimiera Wolos, dr Feliks Czyżewski. �296 W okresie sprawozdawczym odbyło się 7 posiedzeń Prezydium ZG PTL (14.11.92; 11.12.92; 30.1.93; 31.03.93; 9.06.93; J 1.09.93; 23.09.93), w których omawiano sprawy bieżące związane z funkcjonowaniem Towarzystwa i jego agend. Posiedzenie Prezydium w dniu 11.12.92 połączone było ze spotkaniem z członkami Komitetu Nauk Etnologicznych. Dyskutowano na nim m.in. problemy przygotowania jubileuszu IOO-lecia PTL oraz koncepcję zorganizowania z tej okazji sesji naukowej nie tylko we Wrocławiu, ale również we Lwowie. Pozostałe posiedzenia poświęcone były w znacznym stopniu sprawom wydawniczym, w tym także znalezieniu odpowiednich form sprzedaży wydawnictw PTL. Omawiano również propozycje zaktywizowania środowiska młodych etnografów poprzez organizowanie sesji naukowych oraz stworzenie im możliwości druku prac. Poruszano także problemy związane z ochroną zabytków i nicdocenianiem tradycyjnej kultury ludowej. Na posiedzeniu w dniu 11.09.93 omawiano przygotowania do 69 Walnego Zgromadzenia Delegatów w Chorzowie oraz do obchodów setnej rocznicy powstania Towarzystwa. Ze względu na brak środków finansowych odbyło się tylko jedno posiedzenie plenarne Zarządu Głównego (23.09.93) oraz jedno posiedzenie Głównej Komisji Rewizyjnej (10.09.93). Przedstawiciele Prezydium i Zarządu Głównego kontynuowali starania w Ministerstwie Kultury i Sztuki o pozyskanie środków finansowych. Dzięki aktywnemu uczestnictwu prof. dr. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej i dr. Zygmunta Kłodnickiego w Radzie Konsultacyjnej ds. Twórczości Ludowej i Rzemiosla Artystycznego w Ministerstwie Kultury i Sztuki udało się w ostatnich latach pozyskać wysokie dotacje na serie wydawnicze PTL: "Bibliotekę Zeslańca", "Regiony - tradycja i współczesność" oraz "Literaturę Ludową". Udział w tej Radzie to nic tylko uzyskanie dodatkowych środków finansowych, ale także opiniowanie i doradztwo w szeregu innych spraw. W uznaniu rangi Towarzystwa wiceminister Kultury i Sztuki powołał prezesa PTL do Rady Ekspertów. Członkowie Towarzystwa brali udział w szeregu zebrań, zjazdów, narad i spotkań poświęconych wielu istotnym problemom związanym z polem działania Towarzystwa. Prezez PTL uczestniczył w spotkaniu Ogólnopolskiego Zespołu ds. Karty współczesnego regionalizmu poJskiego (Radziejowice 25-26.03.93) oraz w spotkaniu Rady Konsultacyjnej ds. Twórczości Ludowej i Rzemiosła Artystycznego MKiS na temat planu finansowego na 1993 rok, a także w ogólnopolskim spotkaniu z dziennikarzami na temat kultury polskiej. Mgr Maria Parnowska reprezentowała nasze Towarzystwo na uroczystości nadania imienia doc. dr. Adama Chętnika - Ostrołęckiemu Towarzystwu Naukowemu (Ostrołęka 4.10.92). Na uroczystości tej prof. dr Marian Pokropek wygłosił obszerny referat na temat zasług i dokonań Patrona. Rada Towarzystw Naukowych przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk zaprosiła przedstawiciela PTL na Zjazd Towarzystw Naukowych, który odbył się 19.12.92 r. Na Zjeździe omawiane były formy i kierunki działalności towarzystw (PTL reprezentował dr Zygmunt Kłodnicki). Prezes PTL brał również udział w naradzie dyrektorów wojewódzkich wydziałów kultury pl. "Sztuka ludowa i rękodzieło artystyczne, potrzeby i zagrożenia". Narada zorganizowana została przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, Departament ds. Uczestnictwa w Kulturze, w dniach 26-28.ł 1.92 roku w Szczyrku. W ramach datującej się od 1973 roku współpracy naukowej ze Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym w Bratysławie - Prezes PTL dr Zygmunt Kłodnicki uczestniczył w XII Walnym Zgromadzeniu w Banskiej Bystrzycy (14-16.09.93). Na spotkaniu jakie miało miejsce w dniu 3.09.93 z dr. Arturem Kostarczykiem, dyrektorem Regionalnego Ośrodka Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Gdańsku omawiano możliwość współpracy członków PTL w opracowaniu serii monografii terytorialnych. Towarzystwo bierze udział w pracach Ministerstwa Edukacji Narodowej nad nowymi programami kształcenia ogólnego. Do programów wprowadzono tematy dotyczące tradycyjnej kultury ludowej, kultur mniejszości narodowych, problematyki "małej ojczyzny" itp. �297 Prof. dr Czesław łkrnas zaaranżował współprac9 pomi9dzy Towarzstwem a zespołem prof. dr. Jana Szczepailskiego z Centrum Pamiętnikarstwa Polskiego w Warszawie, przygotowującym Encyklopedir Kultury Wsi Polskiej. Prezydium PTL upoważniło prof. dr Bronisławę Kopczyilsk<!-Jaworsk<! do kontynuowania uzgodnień w tym zakresie. Zarząd Główny PTL złożył w Mazowieckim Towarzystwie Kultury wniosek o przyznanie zespołowej nagrody im. Oskara Kolberga dla ODiIE w Łodzi. W ramach Towarzystwa działa aktualnie 20 oddziałów terenowych. We wrześniu 1992 roku powolany został Oddział PTL w Zamościu, któremu przewodniczy mgr Maria Fornal. Przy niektórych oddziałach Towarzystwa istnieją koła zainteresowań kulturą Ormian i Łużyczan. Przy Towarzystwie działa Redakcja Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu. której redaktorem naczelnym jest prof. dr Bogusław Linette oraz Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi pod kierownictwcm prof. dr Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Nie wszystkie oddziały PTL wywiązują się ze swyeh statutowych obowiązków i tak roczne sprawozdania ze swej działalności na WZD w Chorzowie oraz raporty finansowe za II półrocze 1992 roku oraz pierwsze półroczc 1993, nadesłały następujące odziały: Gdańsk, Kraków, Łódź Mszana Dolna. Opoczno. Poznań, Oddział Śląski, Wrocław i Zamość. Oddział w Ziełonej Górze nadesłał wyłącznic sprawozdanie z działalności, a oddziały w Toruniu, Warszawie i Opolu raporty finansowe. Listę delegatów na Walne Zgromadzenie Delegatów w Chorzowie przysłały zaledwie cztery oddziały - Opoczno. Kraków, Łódż i Mszana Dolna. W związku z tym Zarząd Główny apeluje do zarządów oddziałów o ożywienie działalności statutowej i organizacyjnej i nadsyłanie bieżących informacji do Wrocławia. Na koniec czcrwca br. Towarzystwo skupiało 1 128 członków, w tym 2 członków prawnych oraz 8 członków honorowych zagranicznych i 5 członków zwyczajnych ze Słowackiego Towarzystwa Ludoznawczego w Bratysławie. 3. Sprawy wydawnicze Generałnic w działałności wydawniczej Zarząd Główny PTL nie notuje zagrożeń organizacyjnych. finansowych ani merytorycznych, niemniej jednak są sprawy wymagające ostatecznego załatwienia. "Lud" - rocznik. Istnieje opóźnienie w cyklicznym wydawaniu periodyku. Aktualnie w ostatniej fazie druku znajduje się tom za rok 1992, a tom za rok 1993 zostanie przekazany do druku pod koniec bieżącego roku. Natomiast w roku 1994 winny ukazać się drukiem dwa tomy - zaległy za rok 1993 i bieżący za rok 1994. "Literatura Ludowa" - pismo wraca do normalnego toku wydawniczego. W roku 1993 opublikowano trzy zeszyty za rok bieżący. Pozostałe numery 4-6 ukażą się z początkiem 1994 roku jako tom zbiorczy, poświl=cony kulturze polskiej na Zaolziu, przygotowany przez prof. dr. Daniela Kadłubca. W tekach rcdakcyjnych znajdują się materiały do dwóch zeszytów na rok 1994, a ponadto trwają prace nad gromadzeniem materiałów do następnych numerów. Część środków finansowych przeznaczonych na druk tego dwumiesięcznika jako nadwyżka zostanie przesunięta na inne tytuły. Atlas Polskich Strojów Ludowych - do druku przewidziane jest opracowanie J. Wielka Strój od Łącka, Kamienicy i Ochotnicy. Druk tego zeszytu uzależniony jest od wprowadzenia poprawek porecenzyjnych prof. dr. Romana Reinfussa, a także pozyskania środków finansowych. Planuje się zainteresowanie władz regionalnych reprintami wydanych już zeszytów, uzależniając ten kierunek edycyjny od dotacji z zewnątrz. W tekach redakcyjnych brak kolejnych zeszytów do druku. "Prace i Materiały Etnograficzne" - jeszcze w tym roku, na przełomie listopada i grudnia ukaże się opracowanie prof. dr. Wilhelma Gaja-Piotrowskiego pl. Duchy i demony w wierzeniach ludowych z okolic Tarnohrzega i Rozwadowa. Środki finansowe na jego druk pochodzą częściowo ze środków własnych PTL, a część środków przyznanych Towarzystu przez Ministerstwo Kultury i Sztuki �298 postanowiono przekazać na inne publikacje. W tekach redakcyjnych brak nowych tytułów. "Prace Etnologiczne" - tu również brak materiałów w tekach redakcyjnych. "Arehiwum Etnograficzne" -.:. w druku znajduje się Bih/iografia etnografii polskiej za lala 1926-1933, którą Artur Hlebowicz przygotował w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodj':i. W tekach redakcyjnych znajduje się kolejny tom pracy J. Świętka zatytulowanej Brzozowa i okolice Zakliczyna. Rada Wydawnicza ZG PTL podjęła decyzję, że do druku tego materiału przystąpi się po otrzymaniu całości tekstu opracowanego przez dr Krystynę KwaśmewIcz. "Biblioteka Popularnonaukowa" ~ w tece redakcyjnej znajduje się praca prof dr Teresy Karwickiej - Strój ludowy w Polsce. Zarząd Główny PTL dwukrotnie czynił starania o pozyskanie dotacji na jej wydanie. "Biblioteka Zesłańca" - w ramach tej serii wydawniczej ukazało się dotychczas osiem tytułów, a pozostałe trzy planowane na rok 1993 ukażą się pod koniec rok u. Seria rozwija się dzięki możliwości pozyskiwania na jej wydawanie środków finansowych od instytucji państwowych, a także od sponsorów prywatnych. Pozytywne recenzje wydawnicze stanowią dodatkowy element wspierający merytorycznie celowość jej kontynuowania. W roku 1992 (listopad) "Biblioteka Zesłańca" została wyróżniona nagrodą Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Yorku. Jej odbiór jest dość szeroki zarówno w kraju jak i za granicą. Istnieje lista stałych subskrybentów, a ponadto dystrybucja odbywa się poprzez rynek księgarski, kiermasze okolicznościowe, np. podczas Światowej Pielgrzymki Sybiraków w Częstochowie (maj J 993) i centralnej Akademii z okazji Dnia Sybiraka (Wrocław, J 6.09.93). "Biblioteka Zesłańca" stanowi mocne oparcie dla Zarządu Głównego PTL w zakresie pozyskiwania środków finansowych na utrzymanie Biura Zarządu oraz na fundusz osobowy pracowników (poza Biblioteką Naukową, Archiwum i redakcją "Literatury Ludowej"). Ten trend edytorski w ramach omawianej serii zostanie utrzymany, planuje się opublikowanie w przyszłym roku kolejnych ośmiu tytułów, które wzbogacą zakres tematyczny "Biblioteki". W planach wydawniczych znajduje się monografia pl. Benedykt Dybowski życie i praca, autorstwa prof dr Gabriela Brzęka, na którą wydawca otrzymał dotację z Komitctu Badań Naukowych. W przyszlym roku - w rocznicę insurekcji kościuszkowskiej "Biblioteka Zesłańca" opublikuje Dziennik Józefa Kopcia, zesłańca na Kamczatkę ... , brygadiera wojsk polskich wziętego do niewoli pod Maciejowicami. Dziennik ten jest wartościowym źródłem do dziejów Polaków na Syberii, a wydany po raz pierwszy w całości z autografu wzbogaci naszą literaturę o wartościowe źródło historyczne. Forma edycyjna Dziennika o chrakterze bibliofilskim zapewni mu szeroki odbiór czytelniczy. "Łódzkie Studia Etnograficzne" - w ostatniej fazie druku znajduje się 32 tom, zawierający pracę Jadwigi Kucharskiej Poszukiwania tożsamości kulturowej w Polsce i Kanadzie. "Regiony. Tradycja j współczesność" - nowa seria powstała w ramach Zarządu Głównego PTL. Pierwszy tom poświęcony Dolnemu Śląskowi jest już gotowy do druku. Publikaeję tę dotuje Ministerstwo Kultury i Sztuki. Poza seriami ukaże się publikacja pod nazwą Po/ski At/as Etnograficzny - Komentarze, pod redakcją dra Janusza Bohdanowicza. Publikację tę dotuje Komitet Badań Naukowych. Przyspieszenia wymagają prace nad Encyk/opedią pożywienia ludowego i Słownikiem elllogra(ów polskich, gdyż w przeciwnym razie termin wydania związany z jubileuszem PTL (rok 1995) stałby się nierealny. 4. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Biblioteka gromadzi przede wszystkim wydawnictwa z zakresu etnografii i etnologii oraz ważniejsze publikacje archeologiczne, historyczne, socjologiczne ijęzykoznawcze. W roku sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 523 woluminy, w tym zakupiono 216 woluminów �299 za sumę 13043000 zl., z wymiany wpłynęły 284 woluminy, jako dary otrzymano II woluminów, z produkcji wydawniczej Towarzystwa pozyskano 12 woluminów. Najwięcej książek wpływa z wymiany wydawniczej, którą Towarzystwo prowadzi z 44 instytucjami krajowymi i 180 instytucjami zagranicznymi. Wymiana ta zapewnia bibliotece regularny dopływ najnowszej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopiśmienniczej W zamian za otrzymane czasopisma i dzieła zwarte wysłaliśmy 74 tom "Ludu", 36 rocznik (1992 rok) "Literatury Ludowej" oraz inne wydawnictwa Towarzystwa (wedle rozdzielnika wymiany). Do konserwacji i oprawy oddano 88 woluminów, w tym większość książek z końca XIX i pocz. XX wieku. Z księgozbioru korzystali pracownicy Katedry Etnografii i innych placówek naukowych, a przede wszystkim studenci etnografii, archeologii, historii, filologii różnych specjalności, kulturoznawstwa, geografii oraz inni zainteresowani. Na miejscu w czytelni udostępniono 1400 woluminów, na zewnątrz czytelnikom indywidualnym wypożyczono 350 woluminów. W ramach wypożyczeń międzybibliotecznych bibliotekom krajowym wypożyczono 17 woluminów, a bibliotece zagranicznej - I volumin. Do Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw Ciągłych Biblioteki Narodowej w Warszawie przesłano wykaz czasopism zagranicznych, które wpłynęły do naszej biblioteki w rok u 1992. 5. Archiwum Naukowe PTL W okresie sprawozdawczym Archiwum powiększyło swoje zbiory o następujące materiały archiwalne: materiały dotyczące budownictwa ludowego Wielkopolski po śp. Andrzeju Gólskim (depozyt), dokumentację z badań terenowych prowadzonych na Dolnym Śląsku przez dr Jadwigę Powłowską, ofiarowane przez autorkę, 42 teksty wspomnieniowe "sybirackie". Teki archiwalne są udostępniane w czytelni Biblioteki PTL. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się wspomnienia zesłańcze, z których korzystają studenci historii. Magdalena Rostworowska Sekretarz Generalny 69. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO LUDOZNA WCZEGO W CHORZOWIE 24 WRZEŚNIA 1993 TOWARZYSTWA 69 Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otworzył prezes Z. Kłodnicki witając zebranych członków Towarzystwa oraz gospodarzy Zjazdu - prezes Oddziału Śląskiego K. Kaczko i dyrektora Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie J. Heidenreicha. J. Heidenreich powitał przybyłego na otwarcie Walnego Zjazdu Delegatów prezydenta miasta Chorzowa mgr. M. Marquardta, humanistę i protektora działań Górnośląskiego Parku Etnograficznego. Prezydent dziękując za zaproszenie, serdecznie powitał wszystkich w Chorzowie podkreślając wkład pracy J. Heidenreicha w funkcjonowanie skansenu, placówki przyciągającej coraz większą grupę osób zainteresowanych kulturą regionu Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego. �300 Prezes przypomniał o zmarłych w ostatnim roku kolegach: z Oddziału Krakowskiego odeszli - Stanislaw Kalinka, Tadeusz Lewicki, Tadeusz Martynowski, Zofia Cicśla-Reinfuss, Anna Zambrzycka - Steczkowska; z Oddziału w Mszanic Dolnej - Julia Szymanek; z Oddzialu w Opocznie - Janina Szczurowska. Prezes Z. Kłodnicki odczytał też nadesIane przcz Oddziały wspomnienia o zmarłych czlonkach. A. Kowalska-Lewicka przypomniała o zmarłej w tym roku prof. Annie Kutrzebie-Pojnarowej oraz wygłosiła kilka słów ojej olbrzymim dorobku naukowym, aktywności spoleeznej i niezwykłej dobroci. Zebrani uczcili zmarłych minut,! ciszy. Z. Kłodnicki na wstępie podkreślił społeczny wysiłek osób, dzi;;:ki którym możliwe jest dobre funkcjonowanie Towarzystwa: profesorom B. Linette i G. Labudzie z Komitetu Redakcyjnego Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej opiekującej się Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, oraz profesorom C. Hernasowi, B. Bazielich i E. Pietraszkowi, którzy współpracuj,! z agendami wc Wrocławiu. Prezes podziękował też za wielki wkład pracy prof. Z. Jasiewiczowi zajmującemu si;;: przygotowaniem obchodów jubileuszu IDO-lecia istnienia Towarzystwa, dyrektorowi Z. Torońskiemu za pracę skarbnika oraz pracownikom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z Wrocławia, Poznania i Łodzi. Następnie o przewodniczenie obradom poprosił wiceprezesa PTL A. Kowalską-Lewicką. Przewodnicząca serdecznie powitała zebranych oraz odczytala program porządku dziennego: I. Otwarcie 2. Wybór przewodniczącego obrad 3. Wspomnienie o zmarłych 4. Protokół z 68 Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Szamotułach 5. Powolanie Komisji Wnioskowej 6. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego 7. Sprawozdanie finansowe 8. Sprawozdanie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga 9. Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej 10. Sprawozdania Oddziałów 11. Sprawozdania Sekcji Zainteresowań 12. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej 13. Dyskusja 14. Wystąpienie Komisji Wnioskowej ad 4. Protokół z 68 Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Szamotułach odczytała M. Niewiadomska. ad 5. Do Komisji Wnioskowej powolano i przegłosowano przy 1 głosie wstrzymującym: M. Parnowską, 1. Kapłona, i M. Turlińską. ad 6. Sprawozdanie Sekretarza Generalnego z działalności PTL za okres 09.1992 - 09.1993 odczytala M. Rostworowska. W uzupelnieniu M. Abdalla przypomnial o istnieniu Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską, nie wymienionego w Sprawozdaniu. ad 7. Sprawozdanie finansowe przedstawił skarbnik PTL Z. Toroński. ad 8. Sprawozdanie z prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga przedstawił. B. Linette. A. Kowalska-Lewicka w uzupełnieniu odczytała list 'od Mazowieckiego Towarzystwa Kultury o przyznaniu nagrody im. Oskara Kolberga zespołowi redakcyjnemu DWOK w składzie: E. Miller, J. Pałka, A. Skrukwa, W. Przewoźny, D. Pawlak. ad 9. M. Niewiadomska odczytała sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. ad 10. W następnym punkcie porządku przedstawione zostały sprawozdania następuj,!cych Oddziałów: Gdańsk, Katowice, Kraków, Łańcut, Łódź, Mszana Dolna, Opoczno, Opole, Poznań, Warszawa, Wrocław, Zamość, Zielona Góra (oddział zglosił chęć przygotowania kolejnego WZD). Przy odczytywaniu sprawozdania Oddziału w Łańcucie serdecznie powitano zasłużonego �301 prezesa Oddziału Franciszka Frąezka, dzil(kując mu za propagowanie ludoznawstwa oraz za niezmierną aktywność w pracy ludoznawczej. Po przcdstawieniu sprawozdali A. Kowalska-Lewicka w krótkich słowach podsumowała działalność Oddziałów. ad 11. Z uwagi na to, ŻC działalność Kół Zainteresowań Kulturą Ormiańską i Łużycką została przcdstawiona w sprawozdaniach Oddziałów, jcdynie o działalności Koła Asyryjskiego kilka słów powiedział M. Abdalla. ad 12. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił przewodniczący J. Andrzejewski wnioskuj,!c a udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu oraz apelując o czynne włączenie sil( do prac Towarzystwa z okazji IDO-lecia jego istnienia. ad 13. W kolejnym punkcie obrad Z. Jasiewicz omówił program organizacyjny i ideowy jubileuszowych obchodów IOO-lecia istnienia Towarzystwa. Przedstawił propozycję powołania oprócz Komitetu Organizacyjnego również Komitetu Honorowego obchodów. Do Komitetu Honorowego planuje się zaproszenie ludzi nauki (prof. G. Labuda, prof. A. Wyezański i inni) oraz bylyeh prezesów PTL. Istnieje także potrzeba przygotowania biuletynu informacyjnego o jubileuszu dla mediów. Głównym miejscem obchodów jubileuszu byłby Wrocław, gdzie odbywałoby siy WZD i konferencja naukowa. Planowane są także konferencje w innych miastach (Zamość) oraz na Ukrainie we Lwowie. Jednak konferencja we Lwowie powinna się odbyć z inicjatywy środowiska lwowskiego, (lub na zlecenie jakiej~ fundacji naukowej, a członkowie PTL mog,! w nicj uczestniczyć jako zaproszeni goście). Planowane są wydawnictwa z okazji jubileuszu. Istniejc koncepcja wydania monografii Towarzystwa oraz monografii Oddziałów (przygotowywana jest monografia Oddziału w Mszanie Dolnej). Z. Jasiewicz zwrócił jednak uwagl( na potrzeby rynku wydawniczego. Niefortunne byłoby wydanie prac, które nie znalazłyby odbiorców toteż wydawnictwa powinny mieć charakter problemowy a nie kronikarski. Podobny charakter ma mieć także jubileuszowy tom "Ludu". Byłby to tom problcmowy, związany z jubileuszem ale również z historią PTL i jego związkiem z historią ctnografii i etnologii w Polsce. Pojawiły się także inne propozycje wydawnicze (np. Słownik biograficzny etnografów polskich). W ramach obchodów jubileuszu planuje się szereg wystaw muzealnych związanych z historią PTL i kultlIra ludową dawnych kresów wschodnich Rzeczypospolitej. Program ideowy obchodów ma na celu ukazanie roli naukowej Towarzystwa, która wynikała ze zwi'lzku mil(dzy profesjonalistami a nieprofcsjonalistami w obrębie Towarzystwa, wskazanie jak kształtowały się w Towarzystwic cele istotne dla kultury i społeczeństwa oraz realizacja tych celów - upowszechnianie nauki, uczenie wartości innych kultur i subkultur, kultur etnicznych. Istotne było wskazanie roli kultury ludowej w kulturze narodowej oraz dowartościowaniu społecznym i kulturowym chłopów. Towarzystwo było zatem czynnikiem demokratyzacji i tworzcnia narodu polskiego oraz przeciwnikiem wszelkich nacjonalizmów. Z. Kłodnicki poprosil o skladanic na ręce organizatorów propozycji dotyczących obchodów i przypominał wkład pracy poprzednich prezesów w istnienic Towarzystwa. W imieniu wszystkich uprzednich prezesów od A. Kaliny poczynając podziękowała A. Kowalska-Lewicka. ad 15. Do Komisji Wnioskowej wpłynęły nastl(pujące wnioski: l. Apel do czlonków PTL aby włączali sil( do programów regionalnych tworzonych przez samorz\!dy, zwracając uwagę na tradycyjne wartości kultury regionu, oraz zachęta do tworzenia monografii regionalnych także na potrzeby szkół. Z. Kłodnicki zaproponowal pozostawienie wniosku jako zalecenia, bez potrzeby glosowania. 2. Wniosek 1. Pośpiecha z Opola o poparcie starań Wyższej Szkoły Pedagogicznej o uzyskanie zgody Ministerstwa Edukacji Narodowej na utworzenie kierunku ,,folklorystyka". Wniosek jako oczywisty pozostawiono bez glosowania. 3. Wnioski J. Pośpiecha z Opola i K. Wolos z Koszalina o wznawianie wyczcrpanych tytulów (np. "Literatura Ludowa", Atlasy Strojów Ludowych). Z. Kłodnicki zauważył, że trudno �302 decydować o wznowieniach pomyślne ZG zwróci 4. Wniosek placówek M. Fornal ten byłby Rady spisu zbiorów o opracowanie takich przyszłego zbadania rynku honorowego w Łańcucie Franciszkowi Frączkowi. Oddziału zł. Z inicjatywy wysokości przyjęto 8. Wniosek członków PTL 9. Wniosek Odziału oraz Zarządu Wniosek w Mszanie zbiorów. w której znaleźliby a przede się wszystkim PTL o nadanie godności członka aklamację. wysokości składek członkowskich składki do 50000 zł i składkę sumę i Opocznie Dolnej przyjęto przeprowadzono przez do w tej o przywrócenie tradycji o nowych wydawnictwach. 70 Walnego Zgromadzenia informowania Zarząd Główny W okresie sprawozdawczym kontynuował prace pośrednio finansowany przez koszty honoraria, w zakresie Ośrodek, rozmów absolutorium Protokołowała Maria OŚRODKA ustępującemu Niewiadomska DOKUMENTACJI LUDOZNAWCZEGO 1992 ROKU Ośrodek pod udzieleniem ETNOGRAFICZNEJ CZERWCA Dokumentacji kierunkiem w pełnym wymiarze godzin, był przez Zarząd Główny Prace zlecone mentacja i informacja nad TOWARZYSTWA OD PTL jednogłośnie. Z DZłAŁALNOŚCI POLSKIEGO Delegatów aklamację. glosowanie udzielono ZA OKRES pokrywa charakterystki tej sprawy, przez o podniesienie I INFORMACJI Ośrodek Głównego zmniejszono o organizację Wniosek SPRAWOZDANIE zajmowany regionalnych apelu do Oddziałów komisji, aspektów przyjęto Ludoznawczego łódzkiego w Łodzi. Absolutorium finansowany ogólnej powołanie do rozważenia w Warszawie Towarzystwa Na zakończenie 2 etnografów małych, wniosek. w 1994 roku w Łodzi będzie jednogłośnie. Polskiego zarządowi. zbiorów skierowanie z podaniem zaproponował Z. Kłodnickiego Oddziałów zrealizuje rynku czasopism. Oddziału 7. Wniosek 75000 badanie z Łodzi o założenie pisma o charakterze popularpojęte problemy współczesnej kultury, przemian etnicz- oraz wnioskodawczyni, potrzeb i publikację zaproponowała placówek, i na świecie. Z. Kłodnicki 6. Wniosek Gdy wznowień. opracowania. 5. Wniosek M. Golickiej-Jabłońskiej no-naukowym uwzględniającego szeroko nych w Polsce wydawniczego. z propozycjami A. Kowalska-Lewicka podstawą m.in. P. Burchardt rynku Wydawniczej z Zamościa etnograficznych. w celu sporządzenia Spis bez rozeznania się do prof. Maria PTL. DO i Informacji B. Jaworskiej. Niewiadomska 1993 CZERWCA Etnograficznej W ODilE z siedzibą zatrudnionych oraz Jolanta Kościeiska. było Ośrodek przeznaczone dla osób współpracujących przy temacie "Dokunauk etnologicznych", finansowane były przez K NE PA N i UL. był przez komputery do telefonicznych. Katedrę prac Etnografii UŁ, dokumentacyjnych W okresie sprawozdawczym udostępnia lokal i bibliograficznych która oraz wykonano następujące prace: Prace bibliograficzne M. Niewiadomska lata 1929-1933. i obecnie współpracowała Bibliografia nanoszone jest są wymagane z A. Hlebowiczem w trakcie przygotowywania w recenzjach poprawki. nad Bibliografią do druku. Termin oddania etnografii Została polskiej za zrecenzowana do druku 1994 rok. �303 J. Kościeiska pracowała nad Biblioyrafią etnografii polskiej za lata ]986-/990. Prowadziła kwerendy zgromadzonych na podstawie Przewodnika Bibliograficznego i Bibliografii Zawarto.~ci C=asopism materiałów, dokonywała klasyfikacji przedmiotowej i wpisywała do bazy danych bibliograficznych do komputera w programic łSIS. Do tej pory wprowadzono 2030 pozycji bibliograficznych. Praca nad bibliografią jest kontynuowana. Publikacja bibliografii przewidziana jest na rok 1995. Dane bibliograficzne (wg układu tematycznego lub alfabetycznego) są dostępne dla potencjalnych użytkowników w każdej chwili. J. Kościeiska prowadzila również prace nad Bibliografią etnografii polskiej za lara ]99/-/995. Na bieżąco gromadziła materiały na bazie Przewodnika bibliograficznego i Bibliografii zawarto.~ci c=asopislll. Jest to praca ciągła. M. Niewiadomska przygotowała materiały do bibliografii selektywnej za 1992 rok do Bibliografii Nauk Spolecznych (UNESCO) i Międzynarodowej Bibliografii Folkloru (IVB). Termin przekazania do redakcji opracowania czerwiec, 1993 rok. W ramach współpracy z Redakcją "Demosu" przekazano 25 abstraktów z zakresu polskiej literatury etnograficznej. Praee słownikowe ODil E PTL koordynuje prace nad słownikami słów kluczowych do potrzeb etnograficznych baz danych. Jest to kontynuacja prac zapoczątkowanych przez ODilE w 1981 roku. Obecnie prace te za pośrednictwcm KI: UL finansowanc są przez KBN. Opracowany został słownik z zakresu kultury materialnej (jest on w, trakcie recenzji), kultury środowisk miejskich (obecny testowany w komputerowej bazie danych ikonograficznych) oraz słowniki słów kluczowych z zakresu medycyny ludowej, religijności ludowej, plastyki, muzyki instrumentalnej, metodologii, społecznych determinant kultury. Prace dokumentacyjne W zakresie dokumentowania etnograficznego ruchu naukowego prowadzono następujące prace: w sposób ciągty prowadzono kartoteky osobową etnografów oraz prac magisterskich, dok toratów i habilitacji, uzupełniano na bież,!co kartotekę instytucji etnograficznych (placówki badawcze, uczelnie, muzea) w kraju i za granicą, uzupełniono kartoteky zespolów folklorystycznych (na podstawie archiwalnych zbiorów wycinków "Glob"). Konferencje M. Niewiadomska uczestniczyła w 68 WZD w Szamotułach protokołując Walne Zgromadzeme Delegatów. Protokół został przekazany do ZG PTL i do Redakcji "Ludu". Inne prace W ramach stałcj działalności ODiJ E udzielano informacji na bazie posiadanych kartotek i bazy danych Bibliografii etnoyr(jfii polskiej za lata /986-]990. M.in. na prośbę studentki zbierającej matcriały do pracy magisterskiej uzupełniono kartotekę zespołów folklorystycznych, udzielono pomocy studentcc z Ancony w przygotowaniu materiałów etnograficznych do pracy dyplomowej. Ośrodek pośrcdniczył też w przekazaniu do Archiwum PTL korespondencji śp. L. Mylickiego. Udzielono też informacji dotyczących wystroju regionalnej kawiarenki. Bronislawa Kopcz yńska-J aworska �304 INFORMACJA O DZIAŁALNOŚCI KOŁA ZAINTERESOWAŃ KULTURĄ PRZY POZNAŃSKIM ODDZIALE PTL W OKRESIE OD MARCA DO PAŹDZIERNIKA 199.1 ASYRYJSKĄ Kolejny rok działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską został niejako zainagurowany jego udziałem w charakterze gościa w X Kongresie Federacji Asyryjskiej w Szwecji w dniach 6-7 marca z wykładem o roli studiów etnograficznych w wychowaniu młodzieży asyryjskiej na wychodźstwie. Ów temat korespondował w pewnym sensie z problematyką sesji naukowej 69 Zjazdu Delegatów PTL w Chorzowie (24-17.11.1993). Drugie, pozapolskie spotkanie miało miejsce w dniach 19-23 maja ze środowiskiem asyryjskich wychodźców w Wiesbaden (RFN), gdzie mieszka blisko 400 rodzin. Posiadają tam dwa kościoły, dwa kluby i wydają dwa czasopisma: "Shrogho" i "Shuraya". Pobyt był poświęcony przypomieniu pionierskiej roli misjonarzy asyryjskich, którzy w pierwszych wiekach naszej ery szerzyli chrześcijaństwo w Indiach, Chinach, Mongolii oraz wśród plemion tureckich i arabskich. Polska wersja wykładu ukazała się drukiem w numerach 6 i 7 "Przeglądu Prawoslawncgo" w Białymstoku pl. "Śladami asyryjskich misjonarzy". W dniach 16-18 lipca przewodniczący Kola brał udzial w kolcjnym Oxford Symposium on Food and Cookery z referatem pl. "Przy asyryjskim stole na Bliskim Wschodzie". Na terenie Polski Koło w okresie sprawozdawczym zostało zaproszone na pięć spotkań połączonych z ilustrowanymi wykładami. Pierwsze z nich, poświęcone kuchni i obyczajom kulinarnym współczesnych Asyryjczyków, odbyło się 12 marca dla uczniów dwóch klas specjalizacji żywienia zbiorowego w Zespole Szkół Ekonomicznych w Głogowie. Ten sam temat powtórzono w Zespole Szkół Gastronomicznych w Ostrowie Wielkopolskim. Dwudniowy pobyt w Ostrowie Wlkp. wykorzystał działający tam niemiecki college, którego słuchacze chcieli dowiedzieć się z jakimi trudnościami mogą się borykać tłumacze tekstów semickich na język polski. Następne dwa spotkania zostały zorganizowane w dniach 13-17 kwietnia w Zamościu na zaproszenie tamtejszego Oddzialu PTL. Temat wykładu wygłoszonego w Muzeum Regionalnym dotyczył mniejszości narodowych na Bliskim Wschodzie, a w Liceum Ogólnokształcącym w Tomaszowie LufteIskim mówiono o poważnym zagrożeniu asyryjskich kościołów w Tur Abdinie (południowo-środkowa Turcja, przy granicy syryjskiej), pozostawionych po opuszczeniu regionu przez znaczną liczbę asyryjskich autochtonów. Kolejne spotkanie w Muzeum Regionalnym w Zamościu odbyło się I września. Brała w nim udział 20-osobowa grupa studentów IV i V roku Wydziału Technologii Źywności Akademii Rolniczej w Poznaniu. Wspólnie z księdzem parafii prawosławnej Zamościa przedstawiono zagadnienia związane z postami i ich rolą w wierze i kulturze chrześcijan niełacińskich. Dzięki zaangażowaniu i uprzejmości przewodniczącej Oddziału PTL w Zamościu, mgr Marii Fornal, studentów hezpłatnie oprowadzili po muzeach i ciekawych zabytkach Zamościa i okolicy dyplomowani przewodnicy. Aby obraz tego, co Koło realizuje był pełniejszy, nie podobna pominąć drugiego ważnego nurtu naszej działalności, jakim są publikacje. Dotyczą one poszczególnych elementów ludowego obyczaju i ogólnej sytuacji Asyryjczyków. Jak dotąd przeważająca ich część dotyczy kuchni. Duże zainteresowanie tego typu publikacjami wykazuje ostatnio wychodzący w Chicago asyryjski kwartalnik naukowy będący organem Asyryjskiego Stowarzyszenia Akademików na obczyźnie. Dotychczas ukazały się w nim cztery prace z tcgo zakresu. Co dwa lata Koło przygotowuje lrzy opracowania o kuchni asyryjskiej na konferencje międzynarodowe, z których najbliższa o ziemniakach odbędzie się w czcrwcu 1994 roku we Freising pod Monachium. Poza tym w okresie sprawozdawczym oddano do druku dwie prace do wychodzących w Poznaniu "Spraw Narodowościowych", będących organem Polskiego Zakładu Badań Narodowościowych Poznańskiego Oddziału PAN. Pierwsza z nich pl. Losy Asyryjczyków ukazała się w tomie 1/2 - 1993, druga zaś pl. Asyryjska diaspora ukaże się w przyszłym roku. Michael Ahdalla �305 MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA ETNOMEDYCZNA LECZNICZE I POŻYWIENIE: PODEJŚCIE ETNOFARMAKOLOGICZNE HEIDELBERG, 24-27 MARCA 1993 XI ŚRODKI Konferencja na temat etnofarmakologicznego podejścia w badaniach nad lekami i pożywieniem (Medicines and Foods: The Ethnopharmacological Approach), która odbyla się w Heidelbergu, była jedenastym już z kolei spotkaniem, organizowanym zwykle co drugi rok przez niemieckie stowarzyszenie Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin· (AGEM). Współorganizatorem konferencji, nazwanej jednoczcśnic II Europejskim Kolokwium Etnofarmakologicznym, było nowe stowarzyszenie - European Society of Ethnopharmacology (ESE). Głównymi sponsorami były Komisja Wspólnoty Europejskiej oraz Światowa Organizacja Zdrowia. Towarzystwa, które zorganizowały konferencję są raczej słabo znane w polskim środowisku etnologicznym, warto zatem pok rótce przedstawić ich działalność. Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin założono w 1970 roku w Hamburgu jako interdyscyplinarne stowarzyszenie badaczy zajmujących si,,:problematyk<, zdrowia, choroby i leczenia w różnych populacjach i środowiskach etnicznych. W ramach AGEM współpracują przedstawiciele różnych dyscyplin: nauk medycznych, biologii, farmakologii, antropologii kulturowej i etnologii, socjologii, psychologii. Od 1975 roku siedzibą towarzystwa jest Heidelberg. Obecnie należy do niego około 400 członków z Niemiec i innych krajów, głównie europejskich. Od 1986 roku stowarzyszeniu przewodniczył działający z wielkim oddaniem i energią Ekkehard Schroder, od marca 1993 roku przewodniczącym jest Gerhard Heller. E. Schriider jest naczelnym redaktorem ukazującego si,,: od 1978 roku organu AGEM, kwartalnika "Curare. Zeitschrift fUr Ethnomedizin and transku~urelle Psychiatrie". AGEM wydaje też jako tomy specjalne "Curare" zbiory materiałów z organizowanych konferencji i sympO/jów. European Society of Ethnopharmacology jest młodą organizacją, zawiązaną podczas l Europejskiego Sympozjum Etnofarmakologicznego w Metz, w marcu 1990 roku, z inicjatywy Francuskiego Towarzystwa Etl1ofar01akologicznego. Grupuje różne lokalne, narodowe stowarzyszenia europejskie, które lączy wspólne zainteresowanie farmakopeą tradycyjną. Towarzystwo liczy już ponad 1500 członków: lekarzy, farmakologów, botaników, antropologów, historyków medycyny i farmacji. Jako swój główny cel wymienia ESE rozwijanie międzynarodowej współpracy badaczy europejskich na polu etnofarmakologii, poprzez ułatwianie wymiany informacji, organizowanie spotkań naukowych, pomoc w tworzeniu i prowadzeniu współpracy z krajami rozwijającymi się. Towarzystwo ma siedzibę w Strasburgu, a jego pierwszym przewodniczącym został wybrany Ekkehard Schriider. Konferencja w Heidelbergu składała si,,: z kilku sesji grupujących referaty dotyczące następujących I.agadnień: tradycyjnych zastosowall leków i ich farmakologicznego i klinicznego sprawdzania; problemu skuteczności leków tradycyjnych; perspektywy antropologicznej i etnosocjofarmakologii jako nowego pola badawczego; tematyki zwi,!zanej z kobietą w etnofarmakologii. Ostatnia sesja referatowa nosiła tytuł:"Z laboratorium z powrotem w teren: Zastosowanie odkryć etnofarmakologicznych w ramach systemów zdrowotnych". Jednocześnie odbywały si,,: sesje posterowe: wystawiono około 60 plakatów, prezentuj,!eych przede wszystkim wyniki konkretnych badań farmakologicznych (i cz.,:ściowo klinicznych) nad poszczególnymi tradycyjnymi środkami leczniczymi pochodzenia roślinnego, zwierzęcego bądź mineralnego, pochodzącymi z różnych części świata. Było także kilka plakatów opracowanych z perspektywy antropologicznej oraz kilka dotyczących historii farmacji (m.in. polskiej - przygotowane przez specjalistki z Pracowni Historii Nauk o Leku Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN). Obradom towarzyszyło kilka dyskusji przy okrągłym stole, m.in. na temat roli antropologów medycznych i innych przedstawicieli nauk społecznych w badaniach etnofarmakologicznych oraz tworzenia i wykorzystywania baz danych zawierających informacje o roślinach i lekach 20 - Lud I. LXXVI �306 z różnych regionów I systcmów mcdycznych (kilka takich komputerowych baz danych już utworzono, np. Ayurbase, gromadzącą informacje o lekach ayurwcdycznych). Jak bywa często podczas intcrdyscyplinarnych spotkaI1, można było dostrzec pcwn" wielotorowość w tematyce referatów, postcrów, dyskusji. Duża część refcratów przedstawiła wyniki badaI1 farmakologów, sprawdzaj,!cych laboratoryjnie aktywność poszczególnych leków tradycyjnych (np. referat P. Houghtona z Londynu na temat testowania in vilm pewnych roślin afrykaI1skich i indyjskich używanych przcciw ukąszeniom węży, bądż V. Sery'cgo z Pragi o antybakteryjnych własnościach olcjku z drzewa Mala/euca cajIJpuli, stosowanego w Wietnamie. Chinach i Indonezji na choroby skórne i katar). Inne, a charaktcrze historycznym, prczcntowały np. farmakopeę ayurwcdyczną (G. Mazars ze Strasburga) czy dietctykę w medycynic arabsko-perskiej (e. Younos z Metz). Część rcfcratów przedstawiła antropologiczny punkt widzenia w badaniach nad środkami leczniczymi, np. S. van der Gccsta z Amsterdamu o skuteczności metaforyczncj i metonimicznej na przykladzie terminów chorób i tcrapii u Mossi z Burkina Faso. albo D. Penkali-Gawęckicj na temat etnofarmakologicznych aspektów medycyny komplementarnej w małym miasteczku wielkopolskim. Ponicważ tematem konferencji były "leki i pożywienie", niektóre rcreraty kojarzyły te dwa zagadnienia. Inne podejmowały problematykę pożywienia, poczynając od zależności miydzy dietą a budową ciała (w referacie H. Greil z Berlina, dotyczącym wieloletnich badali na ten temat prowadzonych w Niemczech Wschodnich), aż do aspektów rytualnych pożywienia (w rcferacie l. de Garine z Paryża o "sesjach tuczenia mężczyzn" u Massa z północnego Kamerunu). Duże zainteresowanie wzbudziły te prezentacje, które próbowały, z powodzeniem, łączyć pcrspektywą antropologiczną i farmakologiczną. Należały do nich przcdc wszystkim rcferaty O. Moermana z Uniwersytctu Michigan w Dcarbom na temat zalcżności miydzy roślinami leczniczymi i tymi, którc stanowią pożywienie u Indian Ameryki Północnej oraz N. Etkin z Honolulu O perspekt~ie etnofarmakologiczncj w badaniach nad dictą i mcdycyn'l Hausa w północnej Nigeri( Dodatkową atraRcj,! konfcrencji byla możliwość zwicdzcnia Muzeum Aptekarskiego (Deutschcs Apothcken-Museum), mieszczącego się w malowniczo położonym Zamku Hcidclberskim. Wizytę poprzedził referat W.-O. Miillera-Jahncke, przedstawiający historiy (z tradycjami od i937 roku) i imponując,! ekspozycję tego muzeum, uznanego za jedną z przoduj,!cych placówek tego typu w świccie. Uczestnicy mieli takżc okazję 7.wiedzić intcresująC'! ekspozycjI,: stałą i wystawy czasowe Volkerkundemuscum w Hcidelbcrgu, którc było micjsccm części obrad (obok reprezentacyjnego Stadthalle) i miłego przyjęcia powitalncgo. Przcz cały czas trwania konferencji odbywała sil,?wystawa połączona ze sprzedażą książek i czasopism z zakresu etnofarmakologii i pokrewnych dziedzin. Danuta Penka/a-Gaw{'cka IV KONFERENCJA ANTROPOLOGÓW SPOŁECZNYCH WSPÓLNOTY EUROPEJSKIEJ, WIELKA BRYTANIA, 26-30 LIPCA 1993 W dniach 26-30 lipca ł 993 r. odbył się w Oxfordzie zjazd antropologów, zorganizowany przez Stowarzyszenie Antropologów Społecznych Wspólnoty Europcjskiej (ASA) 1. Konferencja odbywa/a się co dziesięć lat i w 1993 roku miała miejsce po raz czwarty. Spotkanie zgromadziło nie tylko antropologów Europy, ale także innych kontynentów. I Tekst komunikatu został czc;ściuwo opracowany w oparciu o ~lhslrakly '/ konfcn:m.:ji. �307 Tematyka konferencji ogniskowała sil;: wokół: "Zastosowania wiedzy. Relacje: globalny - lokalny". Działania podejmowane przez badaczy w latach 90. naszego stulecia skłaniały do przemyślcli nad relacjami pomil;:dzy wiedzą globalną (całościową, generalizującą). b<;:dąc,! dorobkiem ludzkości a wiedzą lokalną, o konsekwencjach etnograficznej interpretacji konkretu. W dzisiejszym świecie ruchów religijnych, kulturowego wymieszania, mi.;:dzynarodowej konsumpcyjności, mnożących sil;: nacjonalizmów, sekciarstwa itd., zjawiska owe choć jawią sil;: jako transkulturowe, mają swe źródło o lokalnym, etnicznym charakterze. Stajemy przed problemem równocześnie zachodzących procesów o najwyraźniej przeciwstawnym sobie charakterze. Pewne formy kulturowe jawią się jako bardziej globalne (powszechne) i homogeniczne, inne, jak chociażby d"żenia tożsamościowe mają charakter bardziej lokalny, przez co cechuje je duża różnorodność. Żadna z powyższych uwag nie jest nowością, ale wzrastające znaczenie owych dwóch procesów w odniesieniu do rozmaitych aspektów życia spolcczncgo i kulturalnego żąda od nas ponownego przyjrzenia si.,: owym zjawiskom. M ieJsce antropologii wśród innych dzicdzin nauki i sfer życia nabiera nowych wymiarów. Antropolodzy posiadają znaczne możliwości oglądu różnorakich populacji, ich głos w dyskusji nad przyszłym widzeniem świata nabiera wagi, a prezentowane przez nich dziedziny wiedzy stają się obiektem zainteresowań i przedmiotem polityki "światowej". Nabiera znaczenia problem, co b.;:dziemy uważali za globalne, a co za lokalne. Ma to swe przyszłościowe konsekwencje w kreśleniu wytycznych odnośnie gospodarowania zasobami światowymi. Konferencj.,: otworzyły dwa odczyty: Mary Douglas "Zapomnia~a wiedza" oraz Angeli Cheater "Globalizacja i nowe techniki poznawania: antropologiczna kalk'ulaeja czy chaos'l" Sesja otwieraj"ca, zatytułowana: "Zmienność kontekstu", dotyczyła przesunięć między wiedz" lokalną a globaln". Ta tematyka przewija sil;: wielokrotnie na polu etnograficznych dokonań. W pracy antropologa cZl;:sto przecież wystl;:puje opozycja uniwersalne - jednostkowe. Podczas sesji "ajmowano sil;: tak imi tematami jak: I. zmiany historyczne a różne typy wiedzy, 2. synkretyzm a procesy świadomościowe w Ameryce, 3. wiedza lokalna w kulturze globalnej, 4. wicdza globalna a lokalne zastosowanie. Sesja towarzysz"ca tego dnia poświl;:cona była tematyce: 1. przedstawienia i systemy wiedzy wizualnej, 2. modele wiedzy religijnej Południowej Ameryki, 3. Azja Południowowschodnia: przedmioty i praktyki dnia codziennego w perspektywie lokalnej i globalnej, 4. antropologia społeczna a sIudia biznesu. Sesja druga poświęcona niezmiennikom kulturowym i religijnym, zajmowała się nastl;:pującymi tematami: I. waga rodzimości - rozumowanie hellenistyczne a współczesne sposoby dowodzenia, 2. dowodzenie poprzez zmysly postrzegania, 3. założenia lokalnej polityki przekonywania na przykladzie zjawisk w Zachodniej Afryce, 4. zagroź.enie i rozproszenie a poczucie bezpieczeństwa. Mówcy rozpatrywali problem stopnia pewności w dzisiejszym świecie - świecie mnogości kultur i różnorodności stosunków społecznych. To poczucie pewności mogą dawać z jednej strony religie światowe, z drugiej - nowsze formy nacjonalizmu lub etniczności. Na niższym poziomic można znaleźć lokalne formy gwarancji i pewności, takie jak chociażby przepowiednie, które cZl;:stostoją w jawnej sprzeczności z wierności" polityczną wymaganą przez masowe ruchy i ideologie. Prezentowane referaty ukazywały światowe przykłady, ilustrujące powyższą problematyk.;:. Sesja towarzysząca proponowała udział w dyskusji nad zastosowaniami wiedzy antropologicznej w praktyce i polityce. Do bardzo interesujących należał wykład na temat metody badawczej PRA (participatory Rural Appraisal, o której bliżej mowa w kolejnym numerze czasopisma). Inne bloki tematyczne tej sesji to: poznawanie Japonii oraz jego lokalne i globalne konsekwencje, a także: pokrewieństwo a nowe techniki reprodukcji. Kolejna sesja poświ.,:cona była konsumpcji i jej konsekwencjom. Zarysowana problematyka dotyczyła relacji form globalnych do ich lokalnych konsekwencji. �308 Problematyka sesji towarzysz,!cej skupiała sit; wokół chrześcijalistwa pozaeuropejskiego. Podejmowane zagadnienia należały m.in. do nastt;pujących bloków tematycznych: miejscowe postrzeganie religii i kultury, chrześcijaJ\stwo a świadomość narodowa, chrześcijaJ\stwo a określenie "innego". Ostatnia, zamykaj,!ca sesja podjęła dyskusjt; nad zastosowaniami wiedzy społecznej. Owa wiedza może być wykorzystywana przez różnorodne agencje i instytucje, w tym również rz,!dowe, a taki.e międzynarodowe. Zastanawiano się, w jakim stopniu nowe techniki poznawania pozostaj,! do tego, co tradycyjnie antropologia zwała wiedz,! loka In,!, wiedz,! tuhylców, itd. Jakie jest miejsce owej wiedzy w dzisiejszym świecie, charakteryzującym się wyższymi poziomami poznawania '? Sesja towarzysząca poświt;cona była tematyce znaczeń w antropologii. Badacze zastanawiali sit; na przykład, czy znaczenie, jakie przypisuj,! "sztuce prymitywnej" jest czymś wit;cej niż znaczenie, które pierwotnie posiadała, i czy formy sztuki zachodniej przejęte przez inne społeczeJ\stwa maj,! "więcej czy mniej znaczenia" od form oryginalnych'! Co nas upoważnia do przypisywania większego znaczenia pewnym formom instytucjonalnym niż innym ') W ramach omawianego zjazdu antropologów zorganizowana była także jednodniowa konferencja, poświęcona dziełu E. Durkheima Of! la tI;t ;S;O/1 tiu travail social, a zwi,vana z setm! rocznic,! publikacji. Wydarzeniem Konferencji Antropologów w Oxfordzie hyla premiera filmu R. Husmann, P. Loizos i W. Sperschneider, zatytułowanego "Firth o Firthie". z udziałem samego Raymonda Firtha. Uczony opowiadał w swej pracy badawczej i współpracy ze swym mistrzem B. Malinowskim. Konferencję uświetniła otwarta z tej okazji w muzeum etnograficznym, wystawa fotograficzna Wilfrieda Thesigera, poświt;cona jego lieZllym egzotycznym podróżom. Dzieła obiektywu, rejestruj,!ee wiele miejscowych wydarzeń, tubylcze tradycje i sceny z życia codziennego cieszyły się dużym zainteresowaniem uczestników konferencji. l Joal//1a PIERWSZY (GOTTINGEN Ziell1ilm MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL FILMÓW ETNOGRAFICZNYCH W GETYNDZE INTERNATIONAL ETHNOGRAPHIC FILM FESTIVAL - GIEFF) 16-19 WRZEŚNIA 1993 Jeszcze piętnaście lat temu niezmiernie uciążliwym zadaniem byłoby uzyskanie informacji na temat filmów etnograficzoych, ich produkcji, dystryhucji. Jeszcze trudniejsze hy hyło znalezienie jakiegoś forum zajmuj'lcego sit; tym rodzajem filmów. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że tamte czasy są już tylko smętnym wspomnieniem. Niezwykle dynamiczny rozwój wielu etnograficznych festiwali i sympozj'ów miał miejsce w latach osiemdziesiątych. Staly sit; one OblZj,! do przeglądu nowości filmowych, także miejsccm spotkaJ\, na których w sposób profesjonalny dyskutowano wicie spraw zwi,!zanych zc sposobem dokumentacji i prezentacji istniej,!cych na świece zjawisk społecznych i kulturowych. Z ważniejszych sympozjów i festiwali jakie odbyły się do tej pory wymienić trzeba Jean Roucha "Bilan du Film Ethnographique" w Paryżu, konferencję w Amstcrdamie "Eyes across the Water", dwukrotnic zorganizowany przez Royal Anthropological Institute w Manchesterze festiwal filmów etnograficznych, festiwal "Rassegna Internazionalle di Doculllentari Etnografici e Antropologici" w Nuoro na Sardynii, coroczne spotkania "Nordic Antropological Film Association" NAFA, Biennale filmowe w Freiburgu "Ethnologic und Dritte Welt" oraz ostatnio �309 zorganil.Owany po rai pierwszy w Getyndze "Gottingen International Ethnographic Film Festival". Stale zwi,,:kszające si,,: zainteresowanie utrwaleniem w obrazie i dźwi~ku zjawisk i faktów społecznych i kulturowych doprowadziło do powstania w 1987 roku międzynarodowego pisma .,Visual Anthropology". W periodyku tym promuje si~ filmy antropologiczne, ale jednocześnie analil.Uje si,,: ich przydatność i znaczenie dla interpretacji różnych faktów kulturowych, socjokulturowych, ewoluj,!cych poglądów na różne zagadnienia np. zmieniających się odczuć estetycznych itd. Niepostrzeżenie antropologia wizualna stała się nowym sposobem pisania i krytycyzmu w badaniach terenowych realizowanych przez nową generację antropologów. Fenomen burzliwego rozwoju antropologii wil.UaJnej wi"że si,,:zapewne z długą tradycją dokumentacji ikonograficznej, fotograficznej, dźwi,,:kowej a niekiedy i filmowej prowadzonej przez kilka pokoleń antropologów, etnologów i etnografów, która byla jednak dla nich uzupełnieniem podstawowej twórczości pisarskiej. Sytuacja zmieniła si~ w momencie pojawienia się szeroko dost~pnych nowych, prostych w obsłudze i o wysokim standardzie środków rejestracji wizualnej. Badacze terenowi mogli z nich uczynić swoje główne i podstawowe narz~dzie pracy, dające im nieporó~ywalnie wi~ksze możliwości zapisu nil. znane i stosowane dotychczasowe sposoby dokumenticji. Wydaje się, że nicwątpliwy sukces organizacyjny i prezentacyjny ostatniego z przeglądów filmów etnograficznych w Getyndze nic polega tylko na umiejętnym uzupełnieniu treści wcześniejszych festiwali, ale zawiera si~ przede wszystkim w ukiv.aniu nam najnowszych osiągnięć i możliwości jakie daje współczesna technika audiowizualna w krytycznym przedstawieniu istniejących, dziejących się i powstających niezliczonych faktów społeczno-kulturowych. Organizatorem festiwalu w Getyndze był lnstitut fUr den Wissenschaftlichen Film w osobach pracowników naukowych Instytutu: Dorte Engelkcs, Rolfa Husmanna i Beate Engelbrecht, które wzięły na sicbie główny trud i wło7.yły ogromny wkład pracy w przygotowanie i przebieg samego festiwalu. W Getyndze zaprezentowano 24 filmy najnowszej produkcji z naj różniejszych zakątków świata, z których cztery ukończone zostały w 1993 roku a dziesięć w 1992. W trakcie trwania festiwalu dokonano równic;;. otwarcia wystawy fotografii dokumentalnej Jiirgena Heinemanna "America" i Jakoba Mehringera "The Camela of Northeast Brazil". Jury festiwalu stanowiła mi~dzynarodowa grupa specjalistów i ekspertów pochodzących z różnych krajów europejskich: Peter Crawford 1. Danii. Colelte Piault z Francji, Hans-Ulrich Schlumpf ze Szwajcarii, Steef Meyknecht z Holandii, Janos Tari z W~gier i Rolf Brednich z Niemiec. Sam pokaz filmowy budził niezwykłe uznanie i zadum,,: nad pomysłowością reżyserów, którzy na swoich obrazach pokazywali nam najbardziej różnorodne, niepowtarzalne a nieraz i dziwaczne przejawy kulturowe życia człowieka i jego egzystencji. Akcja filmów toczyła się na bardzo odległych od siebie obszarach geografiClnych i kulturowych, począwszy od najbardziej egzotycznych zakątków Papui - Nowej Gwinei, a skończywszy na krajach Europy Środkowej, nie wyłączając Polski. Uwidoczniona duża różnorodność i zróżnicowanie tematyczne pokazywanych filmów utrudniało, lub wręez uniemożliwialo ich ocen~ według jednego kryterium. W takiej sytuacji jury nie dążyło, co wydaje się słuszne, do wyłonienia za wszelką ceny najlepszego filmu, a raczej zmierzało do rekomendacji filmów uznanych za najciekawsze, posiadających sprecyzowaną koncepcję i zrozumiałe przesłanie. Spośród dwunastu filmów rekomendowanych, za dwa najlepsze uznano "Taiga Nomads" (1992) Heimo Lappalainena z Filandii i "Black Harvest" (1991) Boba Connolly i Robina Andersona z Australii. Pierwszy z filmów opowiada nam o losach i życiu Ewenków zamieszkujących tereny na wschód od rzeki Jenisej. Jego głównym przesłaniem jest pokazanie wartości twardego, ale zarazem pełnego sensu życia człowieka w koegzystencji z przyrodą, wartości podważanej przez dominujące kultury, które nic zawsze zostawiają miejsce dla alternatywnyeb form życia. Świetne obrazy Syberii i życia Ewenków powstały w efekcie dwuletnich starań reżysera o realizację tego filmu i jego rocznego pobytu z ekipą filmową, sp,,:dzonego w niełatwych i surowych warunkach syberyjskiego życia. W sytuacji kiedy wiciu antropologów bezskutecznie usiłowało uzyskać zgodę władz �310 na prowadzenie badań na Syberii obraz tej krainy jaką nam zaprezentował Heimo Lappalainen tchnie egzotyką trudną do skonfrontowania z innymi obrazami. Drugi z wyró7.nionych filmów "Rlack Harvest" jest ostatnim z trylogii poprzedzonej "First Contact" i "Joe Leahy's Neighbours". Film jest Historią Joe Leahy'ego, zrodzonego z miłości białego i Papuaski, który zakłada plantacj~ kawy gdzieś w zakątku Papui - Nowej Gwinei. Intercsująca fabuła filmu w swoim finale przedstawiła osobiSl<1 tragcdi~ czlowieka, który chciał zostać ekonomicznym przywódcą "swoich ludzi". Jednak przcsłanie tcgo filmu ma wymiar szerszy. Uświadamia on nam konDikt między osadzonymi mocno w tradycji kulturowej sposobami życia, stojącymi w opozycji do potrzeby zmiany, wynikającej z konieczności modernizacji ekonomicznej. Konflikty tego typu, dziejące si~ współcześnie w wielu krajach świata, w wymiarze filmu uzmysławiają nam z dużą wyrazistością, że mocno zakorzenione w określonej tradycji kulturowej sposoby życia są w wielu wypadkach silniejsze od racji ekonomicznych i wygrywają, przynajmniej czasowo, z potrzebą nieuniknionej modernizacji. Z filmów dokumentalnych, rozgrywających si~ w Papui - Nowej Gwinei, rekomendowany był także "Turnim Hed" (1992) Jamesa Batesa z Wielkiej Brytanii. Opowiada on o plemieniu Chimbu, w którym kobiety wybierają swoich partnerów nic oceniając ich z wyglądu czy zajmowanej pozycji ekonomicznej, społecznej, lecz z umiejętności śpiewu. Ze wzgl~du na wątek miłości Kube do Anny pochodzącej z rywalizującego klanu film ten nazwano również etnograficznym "West Side Story". W nurcie wizualnych dokumentów podejmujących tematykę muzyczną, na które na pewno warto zwrócić uwagę znalazły się dwa filmy "Mizike Mamma" (1992) Violaine de Villers z Belgii i "La Musica ć Quattro" (1993) Rosali Schweizer i Dante Olianas z Włoch. "Mizike Mama" jest portretem Marie Daulne i kapeli Zap Mama. Tutułowa bohaterka, tworzy wraz ze swoim zespołem oryginalną muzykę b~dąeą połączeniem tradycyjnej muzyki Zairu "Ba - banzle pygmie muzie", "Mangbetu Muzie" z wpływami jazzu, gospel i muzyki kubańskiej. "La Musiea e Quatlro" jest z kolei opowieścią o Aurelio Porcu z wioski Villaputzu na Sardynii, jednym z ostatnich mistrzów grających na "instrumencie" launedda, składającym się z zespolu trzech osobno trzymanych, ale jednocześnie dmuchanych drewnianych piszczałek, wydających dźwięki podobne do dud. Launedda istnieje od 3000 tysi~ey lat i wyst~puje jedynie na Sardynii. Dla podkreślenia silnych związków z przeszłością film, jako jedyny zresztą na festiwalu, pokazywany był w kolorze czarno-białym. Rekomendację festiwalową otrzymał także znany już wcześniej "Man in the Ring" (1990) Ericha Langhjahra ze Szwajcarii. Tematem filmu jest "Landsgemeinde" w Appenzell Ausserrhoden we wschodniej Szwajcarii, który jest jednym z przykładów bezpośredniej demokracji terytorialnej w tym kraju. Opowiada on o przygotowaniach i przebiegu "Landsgemeinde" w Hundwill, 30 kwietnia 1989 roku kiedy to większość mężczyzn w glosowaniu bezpośrednim udzieliła praw wyborczych kobietom, otwierając im tym samym drog~ do kształtowania polityki kantonalnej. Film będący rodzajem reportażu ukazuje nam, na tle codziennego życia mieszkańców Hundwill, ścierające sięraćje zwolenników i przeciwników przyznania praw wyborczych kobietom. "Men in the Ring" zdobył wielką nagrodę na 19. Film Festival of the Institute of Human Rights w Strasburgu w 1991 roku, a także szereg honorowych wyróżnień na innych festiwalach filmów dokumentalnych. Tematykę szwajcarską pokazano jeszcze w dwóch filmach, które warto zasygnalizować. "Chronique Paysanne" (1990) Jacqueline Veuve prezentuje roczny cykl życia rodziny Babst mieszkającej w La Roche w kantonie Fryburg. Drugi film "Umbruch" (1987) Hansa-Ulricha Schlumpfa, bardziej socjologiczny w treści, jest zapisem dokonującej się modernizacji w jednej ze szwajcarskich drukarni w Basersdorf. Akcentem polskim na festiwalu w Getyndze bylo zaprezentowanie polsko-brytyjskiego filmu "Room to Live" (1992) Simona Eversona i Mariana Stoica, nakr~concgo przy współudziale specjalistów z łódzkiej szkoły filmowej. Pokazany dokument jest ponurym obra/.em życia �311 pewnej rodziny mieszkającej w starej kamienicy w ogarni~tej depresją gospodarczą Łodzi. Pomimo nieludzkich warunków życia, rodzina dzi~ki triumfowi własnej miłości stara się żyć normalnie i ze spokojcm znosi wszclkie przeciwieństwa losu. Jasne moralne przesłanie tego filmu było głównym powodem jego rekomendacji . .,Volksreligiiisitiit im Eichsreld" (1993) Edmunda Ballhausa z Niemiec byl jedynym rekomendowanym filmem restiwalowym, zajmującym się w całości problematyką religijności ludowej. Jego treść skoncentrowana Iostała na życiu i aktywności religijnej mieszkallców małego katolickiego miasteczka Martinreld. Film, który był odkryciem dla publiczności niemieckiej, budzi również głęboką reneksjr; nad wpływcm religijności na życie człowieka. "Foutra" (1993) Klausa Schneidera i Beate Engelbrecht I. Institut fur den Wissenschartlichen Film w Getyndze, był drugim niemieckim IIImem rekomendowanym na restiwalu, a zarazem najbardziej etnograficznym spośród wszystkich pokazywanych rilmów. Opowiada on o życiu i pracy garncarki Foutra Sib żyjącej w Burkina Faso w Afryce. Obecność Afryki, która zawsze była kontynentem szczególnie przyciągający,£ uwagę antropologów i clnologów ujawniła się w kilku jeszczc filmach, z których o trzech należy wspomnieć. również ze względu na ich rekomcndację. "Sultan's Burdcn" (1992) - Lisbeth Hottedahl z Norwegii i Jona Jerstad z Wielkiej Brytanii, jest opowieścią o sułtanie Issa, tradyeyjnym przywódcy prowincji Adamawa (wielkości Anglii) w północnym Kamerunie. Jego akcja rozgrywa się podczas siedmiu tygodni poprzedzających pierwsze wolne wybory w Kamerunie. Drugi z filmów "Contes et Comptes de la Cour" (1993) rozgrywa się w Nigrze, gdzie reżyser Eliane de Latour z Francji przebywała przez dziewięć tygodni z kobietami zamkniętymi za ścianami haremu. Jest to spojrzenie /. punktu widzenia kobiety na współczesny sposób życia rodzin islamskich w Nigrze. I kolei "In and out of Africa" (1992) zostal nakręcony przez Amerykanki - llise Barbash i Lucien Taylor i wzbudził uznanie za swój wybitny walor demaskatorski. Film jest ironicznym ale pełnym humoru dok umentem obrazującym współczesną wytwórczość "antyków" mających pochodzić z Afryki prckolonialnej i handel nimi w Stanach Zjednoczonych. Dwa filmy brytyjskie Iwi'Izane z Afryką - "The Mursi: Nitha" (1991) i "The Mursi: The Land is bad" (1991) powstaly dzięki polączonym wysilkom reżysera Leslie Woodheada i antropologa Davida Turtona. Pierwszy obrazuje kulturę M ursi w Etiopii, a zwłaszcza ceremonię przejścia młodzieży w świat 7.ycia dorosłych. Drugi 111mskoncentrował swoją uwagę na tragicznej historii Mursi, którzy zdziesi,!tkowani zostali przez swoich sąsiadów posiadających "kałasznikowy". Dużym uznaniem publiczności cieszył się rekomendowany później króciutki i pełen humoru lilm Debbie ShuteI' "Beigels Already" (1992) opowiadający o zlokalizowanej w sercu londyńskiego East Endu piekarni czynnej 24 godziny na dobę, słynącej z wypieku "beige]", żydowskich bułeczek. Z krajów środkowoeuropejskich swoją obecność festiwalową zaakcentowali reżyserzy z Czech i Słowacji prezentuj'lc filmy poświęcone Romom. Film Viliama Politkovica "The Resettlement" (1992) jest socjologicznym reportażem pokazującym przymusowe przesiedlenie Romów, do specjalnie dla nich wybudowanych bloków. "Children of the Wind" (1991) to pierwszy z 13 filmów reali70wanyl:h przez słowacką telewizję o Cyganach, ich kulturze w Europie, Rosji, Turcji oraz problemach ich dyskryminacji i przyszłości w Europie. Film jest reportażem ze zjazdu i mitingu Romów z różnych krajów europejskich, który odbył się w jednym z nadmorskich kurortów zachodnioeuropejskich. Warto wspomnieć, że słowacki re7yser cyklu filmów Martin Slivka jest absolwentem Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu. Czesi pokazali także 111m"Emerging" (1990) Thomasa Pasteka. Jest on rodzajem reportażu wspomnieniowego mieszkańców wsi, których przesiedlono w konsekwencji budowy tamy i zbiornika wodnego na Orawie w 1953 roku. Z pozostałych filmów mniej zauważona, ale interesująca była "Chronique d'un village Tzotzil" (1992) Thierry Zeno z Belgii. film zajmuje się potomkami Majów mieszkającymi w górskich rejonach Meksyku. Do tematyki indiańskiej Majów nawiązuje również "Jxok" (1990) Wilmy Kiener i Dietera Matzka z Niemiec. Dwoje uchodźców z Gwatemali Carmen i Edgar zakładają rodzaj teatru jednego aktora i przemierzają z nim Europę. �312 Przesłanie do ludzi 7. innych kultur o walce o swoją godność zawiera także "Sertsehawan" (1992) Beatrice Michel i Hansa Stiirma ze Szwajcarii. Film poświęcony zoslał Kurdom mieszkającym w wiosce na pograniczu irańsko-iracko-tureckim. Jedynym pokazywanym filmem, zrealizowanym przez reżysera wywodząccgo sil; z Europy Wschodniej był "Grandma of Boats" (1993) Marka Soosaara z Estonii. Nakn;cony z dużym rozmachem na rozległym obszarze, opowiada o budowie łodzi-dłubanek przez Indian Amazońskich, Estończyków, mieszkańców zachodniej Syberii i entuzjastę w sIanie Waszyngton. W dyskusjach festiwalowych, zwłaszcza tych, które odbywały się na gruncie mniej formalnym. poruszano szereg problemów związanych z organizacją produkcji dokumentalnych filmów antropologicznych, ich finansowaniem, dystrybucją, sposobami podejść reżyserskich, montażem itd. Ważną, przewijającą się kwestią było szukanie odpowiedzi, czy kręceniem tego typu filmów powinien zajmować się antropolog czy też profesjonalny reżyser, czy antropolog może być dobrym rcżyserem i vice versa, czy przyszłości realizacji filmów dokumentalnych nic należy raczej upatrywać we współpracy obu profesjonalistów. Wydaje się, że na wiele poruszanych na festiwalu wątpliwości nie ma jeszcze jasnej odpowiedzi, przyniesie ją dopiero przyszłość. Zamierzeniem organizatorów festiwalu w Getyndze jest aby odhywał się on co dwa lata. Zważywszy na dobre centralne położenie Getyngi w Europie i fachowe wsparcie jakiego udziela festiwalowi Institut fUr den Wissenschaftlichen Film możemy przypuszczać, że festiwal ten stanie się zapewne jednym z najważniejszych miejsc nie tylko prezentacji antropologicznych filmów dokumentalnych, ale również ważnym ośrodkiem wymiany myśli na temat rozwijającej się antropologii wizualnej. Nie bez znaczenia jest również duże wsparcie finansowe jakiego udziela festiwalowi Sparkasse w Getyndze i inne ogniwa bankowe. Jerzy 92 DOROCZNE SPOTKANIE AMERICAN ANTHROPOLOGICAL WASZYNGTON, 17-21 LISTOPADA 1993 K un;ewski ASSOCIATION Stany Zjednoczone są bez wątpienia największym skupiskiem antropologów w świecie. Amerykańskie Stowarzyszenie Antropologiczne jest zaś największą organizacją tego typu, do której należą nie tylko antropolodzy amerykańscy. Fakt, że do AAA należy kilka tysięcy członków nie oddaje jeszcze rangi i popularności tej dyscypliny w Ameryce Północnej, gdyż poza tą organizacją znajduje się wielu profesjonalnych antropologów. W kontekście europejskim liczby te mogą być częściowo mylące, ponieważ, jak wiemy, w rozumieniu amerykallskim antropologia obejmuje nie tylko antropologię kulturową, lecz również archeologię i antropologię fizyczną, a niekiedy jeszcze rodzaj naszego rodzimego językoznawstwa. Przedstawiciele tych odróżnianych skądinąd gałęzi wiedzy deklarują się wszakże jako antropolodzy i bez w,!tpienia nimi są. Ta potężna organizacja składa się z szeregu towarzystw, takich jak np. Towarzystwo Antropologii;:)gólnej, Biologicznej, Etnologicznej, Medycznej, Kulturowej, Feministycznej, Lingwistycznej, Wizualnej, Humanistycznej, Badania Świadomości oraz towarzystw regionalnych, m.in. Antropologii Europy, która liczy prawic 700 członków, Oceanii, Amcryki Łacińskiej. Towarzystwa regionalne mogą się dzielić na podsekcje; np. w Towarzystwie Antropologii Europy istnieje grupa antropologów zajmujących się Europ,! Środkową i Wschodnią· Ale na tym nie kończy się owo antropologiczne "fusion and fission". Istnieją jeszcze pomniejsze komitety, grupy robocze i sekcje, by wymienić lu przykładowo grupy antropologów homoseksualistów i łesbijek, antropologów chrześcijańskich, antropologów czarnoskórych, seniorów itd. Wszystkie te grupy i sekcje same się finansują. Zasada wewnętrznego pluralizmu ma na celu utrzymanie jedności �313 tej organizacji, badaczami która pozwala zajmującymi Cclem Stowarzyszenia wanie kontaktów, (z dwumiesie;cZl1ą Poza tym, rzystwo jest m.in. umożliwienie sekcje wydarzeniach możliwościach funduszy Europy myśli naukowej przeznaczone Anthropologist", "American Wszystkie Inną one formą organizują swe oddzielne wszakże niczmiennie ostatnio w i 1993 - Washington, są przede wszystkim "Cultural rzeczy takich z innymi firmowane kolejnych D.C.) pozwolę AAA. (1990 - AAA pisma/ się podzielić np. "American Anthropology" towarzystwa takim Ponieważ paroma Towa- towarzystw. Poszczególne New się istniejących Bulletin, Dla wymiany "Humanistic Największym całego konferencjach przez i spotkania. informuje itp. Przykładowo, w roku Anthropology", problemowe. Meeting" i utrzymy- badaniach, projektów, trzy razy organami są konferencje w których prowadzonych konkursach Ethnologist", "Annual trzech i kontakt nawiązywanie biuletyny, grupy, swój wydawany konferencje informacji, własne danej na badania, posiada myśli zainteresowali przepływu często dla są w gruncie wymiany jego powyższych celów służy wydawane raz w miesiącu "Anthropological Newsletter" (w roku 1993 vol. 34). posiadają istotnych uzyskania Antrolopogii i inne. na realizacje; problematyką. wymiana myśli. Spełnieniu przerw,! wakacyjną) pismo poszczególne o aktualnych ka7.demu się podobną miałem Orleans, i sekcje spotkaniem okazję 1992 informacjami pozostaje - uczestniczyć San Franciso i spostrzeżeniami na ich temat Dotychczas tc doroczne spotkania Wybrzeżu Wschodnim i Zachodnim, (Powyższą rundę od roku miast taka ma umożliwić do spotkań drugie spotkanie którego udział by więc uzupełnić skalę oni pomiędzy ich referatów. Dla dyspozycji względu 15 minut i może na zachowanie być pewien, w 1991 roku). Rotacja zasada rotacji została nieco zmieniona i co Spotkanie" to wydarzenie, dla "Doroezne w nim udział salami dostęp zarejestrowanych by przemieszczający bezładne mrowisko. kilku "Wyklatlów i umożliwienie 4-5 tysięcy konferencyjnymi, z zewnątrz że ich nie przekroczy. harmonogramu na Hilton. sprawiedliwy poszczególnymi kierunkach ludzie przypominać mogą z pozoru i przestrzcgany. Każdy mówca, z wyjątkiem o Chicago kolejno w hotelach w miarę Bierze obserwatora z zasady kraju Od tego roku porównawczą. rotacji niezmiennie regionów się ma w Waszyngtonie. znależć Krążą interesujących się na zasadzie i na południu, z poszczególnych w kosztach. odbywać niełatwo uczestników. 1990 trzeba antropologom i równy odbywały na północy móc słuchać się we wszystkich Program jest ściśle określony Honorowych" itp., ma do Dyscyplina uczestnikom taka jest konieczna konferencji ze racjonalnego planowania udziału w sesjach. Sesji takich odbywa się w ciągu dnia około 75. Dochodzą do tego jeszcze sesje plakatowe i projekcje filmów. M usi się jeszcze znaleźć czas i miejsce na dziesiątki spotkań poszczególnych ekspozycja książek kadziesiąt wydawnictw. kandydatami. W antropologiczny Udział Każdy potencjalny długotrwały przez Organizator Komplet sposób zaś ustala przysiany które przez jednak toczy się o dostęp kilpracy zorganizowany program Stowarzyszenia. do publicznego który bardziej powszechmówców typograficznych organizującej tekst wypełnić sesji Wiele propozycji i możliwość sesję na temat sesji zostaje Zakwalifikowanie wystąpienia z or- na pojawicnie kompletuje osobie i wartość możliwość którejś szanse sesji i pisze krótki ze względów Istnieje do Dlatego dostarcza Cały system jest przy tym wysoce konkurencyjny. Walka określić tematem. uczestnik rok. dołączone organizatora, jest do AAA. Przydatność towarzystwa świetnie cały zostaną trudno ma swego rodzaju przez z szukającymi zawodowych. z proponowanym materiałów, poszczególne proccs. zaakccptowanych. temat swego olbrzymia sprzedaży rekrutacyjne w zasadzie wypadku towarzyszy natychmiastowej ewentualnie sesja rcfaratu. w ściśle okreslony jest które sesji. W takim to kontaktów Każda na określony oceniona Meeting" książek, tematycznie i referaty założeń. "Annu~1 zbieżnej jest sekcji itp. Spotkaniu do się też rozmowy procedura. ną formą i abstrakt prowadzi referatów, przez innych inna komitetów, oferowanych przygotowywany zgłaszania się sesji dostatecznie ogólnych więc idei, pracy, w konferencji ganizowanych grup, Na miejscu sumie bazar indywidualnego tytuł towarzystw, antropologicznycl} jej trzcba następnie to zatem nie zostaje zaprezcn- �314 towania swoich osiągnięć. W związku z natłokiem propozycji wprowadzono ograniczenie, iż jedna osoba może występować co najwyżej o prawo do wzięcia udziału w naukowej części konferencji w dwóch rolach: raz jako osoba przedstawiająca referat, raz jako dyskutant w innej sesji. Nie oznacza to, jak już wspomniałem, że wzięcie udziału w którejkolwiek z tych ról jest gwarantowane. Wszystko zależy od tego, czy dana sesja zostanie zakwalifikowana. W tym kontekście za pewien sukces uznać można fakt, że w roku 1993 odbyła się sesja "Społeczeństwo w okresie przejścia: przykład Polski" ("Society in Transition: the Case of Poland"), którą zorganizował piszący te słowa i do której zawkalifikowano kilka referatów antropologów polskich (M. Buchowski, W. Burszta, J. Dankowska, Z. Jasiewicz, Z. Mach, P. Marciniak, J. Mucha, D. Niedźwiecki i M. Kempny jako dysku san t) oraz czterech amerykai1skich koleżanek z Chicago, Buffalo, Davis i Rochester. Niestety nie wszyscy polscy uczestnicy zdołali w tej sesji wziąć udział. Niemniej jednak, przedstawiono na niej w sumie siedem referatów, ściągnęła niemal wszystkie osoby zainteresowane problematyką polską i środkowoeuropejską. Zapytać ktoś może, czy w tych tłumnych "Dorocznych Spotkaniach" Amerykai1skiego Stowarzyszenia Antropologicznego doszukać się można jakichś dominujących tendencji. Odpowiedź na nie jest wręcz niemożliwa. Sądzę, że najtrafniej oddaje sytuację stwierdzenie, iż rzeczona mnogość sesji i sekcji oddaje pluralizm i mnogość amerykańskiej antropologii. Antropologia staje się równie wielokulturowa jak społeczei1stwo amerykai1skie. Zmienia się charakter narracji antropologicznych. Zwrot literacki odcisnął swe piętno na stylu dyskusji i formułowaniu wielu problemów. Nie oznacza to, że praktyczne i naukowe aspekty działalności antropologicznej zostają zarzucone. Wręcz przeciwnie. Antropologia staje się coraz bardziej zaangażowana w bieżące wydarzenia i politykę. Wszelkie aspekty - moralne, kulturowe, praktyczne - takich zjawisk jak eksterminacja szczepów Amazonii, gwałcenie praw chorych na Al DS imigrantów z Haiti, sytuacja imigrantów latynoskich w Kalifornii, stanowią przedmiot zainteresowania. Tematem głównym "Annual Meeting" w roku 1994 w Atlancie są prawa człowieka. Kulturowe problemy łączące się z wszelkiego typu mniejszościami, od etnieznyeh po seksualne, studia nad relacją płci w poszczególnych kulturach, zamaskowane formy dominacji i kontroli jednych grup przez inne, utajone sposoby kreowania postaw społeczeństwa, to bardzo popularne tematy wśród antropologów kulturowych. Krytyka kulturowa pozostaje więc żyroskopem dla amerykai1skieh antropologów, którzy mogą się opowiadać za różnymi orientacjami teoretycznymi. Niektóre z tematów wydawać się mogą z naszej perspektywy niezrozumiałe, co usprawiedliwia odmienność kontekstu kulturowego. Jednakże idea przewodnia, a więc idea sceptycyzmu wobec własnej kultury i obnażania kulturowego, arbitalnego wytwarzania wszelkich form podległości są godne naśladowania. Michal TAM GDZIE SPOTYKAJĄ SIĘ LUDZIE - Buchowski WYSTAWA "AMERYKA INDIAŃSKA -- SPOTKANIE DWÓCH ŚWIATÓW", MUZEUM ETNOGRAFICZNE W POZNANIU, 13 CZERWCA - 31 PAŹDZIERNIKA 1992 W Police o Indianach słyszał każdy, albo - prawie ka7.dy. Oczyma wyobraźni widzimy dumnych wojowników, odzianych w kolorowe stroje i pióropusze, dosiadających wspaniałych mustangów (co ciekawe, znacznie rzadziej przywołuje si.;;wizerunek półnagich tubylców z Ameryki Południowej). Obraz ten, wykreowany głównie przez hollywoodzkie westerny i popularne powieści o Indianach, si.;;ga do stereotypów o barbarzyńskich lub szlachetnych (do wyboru) dzikusach. �315 Okazuje sil(, że rdzenni mieszkańcy obu Ameryk dla szerokich kręgów społeczeństwa są ciągle tajemniczy, mało wic sil( o ich świecie, religii i filozofii życia. Przez minione pil(ćset lat Europejczycy i Amerykanie szukali w tubylcach przede wszystkim potwierdzenia swej wyższości. Ameryka IndiaJiska w społecznej opinii pozostaje nadal nicodkryta i nieznana. Okazj,! do nowego spojrzenia na tl( nicznaną w Polsce Amerykę w 500-lecie jej odkrycia stała się największa i najbardziej profesjonalna wystawa zatytułowana "Ameryka łndiańska - Spotkanie Dwóch Światów", zorganizowana przez Muzeum łnstrumentów Muzycznych oraz M,cuzeum Etnograficzne - oddziały Muzeum Narodowego w Poznaniu, przy finansowym współ~dziale Wydziału Kultury Urzl(du Wojewódzkiego i władz Poznania. To wielkie przedsięwzięcie - na około 400 m2 powierzchni zgromadzono ponad czterysta obiektów, pochodzących ze zbiorów własnych Muzeum Narodowego w Poznaniu, a także Muzeum Narodowego w Szczecinie, Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Muzeum Wiedzy o Środowisku PAN w Poznaniu, Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku oraz z kilku kolekcji prywatnych - animowane przez komisarza wystawy, Janusza Jaskulskiego zadziwiło zwiedzających swym rozmachem i wizją: z jednej strony wyznaczoną przez mapy średniowiecznego świata, jeszcze niepewnego, jeszcze traktowanego z lękiem, a z drugiej - symbolizowaną przez guml( do żucia i Coca Colę jako najbardziej amerykański produkt, obecny w prawic każdym polskim domu. Ta, na pozór mało związana z tematem, klamra pokazała w istocie drogI(, jaką ludzkość przebyła przez ostatnie pil(ćset lat, a także uświadomiła nam obecność Ameryki w świecie zarówno na płaszczyźnie dóbr materialnych, jak i wartości duchowych. W ten sposób wystawa stała sil( spotkaniem wielu kultur, wielu światów. Wszystko, co najciekawsze w życiu, dzieje się właśnie tam, gdzie spotykają się ludzie, gdzie przenikają się różne tradycje i zwyczaje, tworzące odtąd ciąglc nowe niepowtarzalne ksztalty. Dla koneserów sztuki i kultury, nic tylko materialnej, jest to pokusa nie do odparcia. Calą ekspozycję tak skonstruowano, by z jednej strony pokazała wybrane obszary obu Ameryk: na przykład starożytny Meksyk, peruwiańskie Andy i wenezuelską Amazonię czy Wielkie Równiny amerykańskie (warto odnotować, że każdej z tych ekspozycji towarzyszyła właściwa dla danego regionu muzyka), a z drugiej by zilustrowała wzajemne kontakty i wkład Indian do kultury światowej. Na szczególną uwagę zasługuje tu ekspozycja amazońska, wzbogacona - oprócz nagrań muzycznych - również o przezrocza dokumentujące ten ginący świat i zmiany w nim zachodzące niejako od środka, z punktu widzenia samych Indian (np. obrzl(d inicjacji chłopców Pana re). Ta bezpośredniość zapisu i brak dystansu to zapewne plon wypraw poznańskich studentów do Wenezoeli w 1980 i I985 roku, w których brał udział również J. Jaskulski, co niewątpliwie przyczyniło sil( do takiej "wewnętrznej" kompozycji. Z kolei w dziale Indian Wielkich Równin Ameryki Północnej uwagę zwiedzających przykuwały wspaniałe stroje i ozdoby z prywatncj kolckcji Leszka Michalika ze Sztumu, odtworzone z wielką dbałością o szczegóły. Różnorodność ornamentyki i zestawienie barw świadczy o bogactwie kultury materialnej tych wędrownych ludów. Odniosłem wrażenie, że pomija sil( tu jednak coś znacznie istotniejszego, mianowicie chłonność tubylczych kultur, wręcz zachłanność na poznawanie tego, co nowe, ciekawość świata. Spotkanie z "białymi" było mimo wszystko wielką przygodą, choć zakończyła się ona tragicznie. Nie można jednak zaprzeczyć, że rozwój tubylczych kultur został w dużej mierze spowodowany przez kontakt z "białymi". Weźmy na przykład szklane paciorki, dostarczane przez Europejczyków. Wcześniejsze metody zdobienia kolcami jeżozwierza, muszelkami czy barwioną trawą można uznać za prymitywne w porównaniu z tym, czego Indianie dokonali dzil(ki koralikom. W tubylczych kulturach tkwi jakiś ogromny potencjał wyobrażni i umiejętności, doprowadzający technikę zdobienia szklanymi paciorkami do rangi sztuki. Innym przykładem może być koń. Plcmiona Równin dość późno poznały konia, bo dopiero w XVIII wieku (niektóre grupy nawet na początku XIX), alc wystarczylo zaledwie �316 kilkadziesiąt lat, aby Indianie wytrawnymi jeźdźcami. Zadziwia ta umiejętność panujących warunków. przetaczające tkwi współżycia ckliwego, który I kiedy nic sentymentalnego. przyszłe inicjatywy Indianin Ziemia (w grudniu do Gdańska społeczność światowa Międzynarodowym "Ludy Pod - wieloma "Kolumb, zespołów artystycznych, nauka rękodzieła indiańskiego, gości częstowano plackami i emigrantach i bogato muzeach w rezerwatach. Zlamanych organizacji jak wspoll)nialcm, formą zalctą jest też dla Indywidualnej Zabrakło narodził Zresztą Międzynarodowa wydarzenie tego I Stopnia muzealne roku na którym amerykańskie Indian Amerykańpodróżnikach Raczyńskich. jej autora), pięknie Obok Janusza wydany więc cz<;:ści Jaskulskiego i (gościn- w j<;:zyku angielskim. sami Indianie mi Wounded praca (lITC) Rokiem trochę ruchu indiań- żc o Indianach glos. Zorgani7.0wali w 1969 roku, Indiańskich 1993 Międzynarodowym Ministra z<lhrakło i spowodował, zahierać Ałcatraz systematyczna Traktatów ale si<;:z<lmknął wraz z osadze- polityczno-spolcc7.llego czy o rok późniejsze właśnie przedsięwzięcia, przez zaczęli wyspy z1972 To Rada roku obicktów, świat jakby lat sześćdziesiątych (np. zajęcie do Waszyngtonu do ogłoszenia kulturalnych, pok<l7.y filmów, ~ o polskich dotychczasowych. mi współczesnego się w połowie międzynarodowej. autora od Indiański -8pośród wielu wystaw "Amerykę Indiańską" strony zwiedzających (poznań - 8,5 tys., GdaI1sk uznania Muzyczne redakcją w doborze północnoamerykańskiej. wystąpień Traktatów swą (pod od dnia otwarcia ekspozycje Kolumba eks- wystawa (11 października), w Bibliotece wystawy paru imprez i prelekcje, trwały np. "Instrumenty czy "Śladami mianowicie zawierają element ruchu, rozwoju: "Od mitów do stercotypów" czy do mniejszości etnicznych". Ten cykl przemian, wzajemnych i pisać inaczej. społeczności hasłem obiektów) zawiera także część popularno-naukową, wzbogacaobu Ameryk, dzięki szkicom poznańskich <lmerykanistów: widoczny niem tubylców do z Kolumbem" Równocześnie i Południowej" nieco szereg wykłady są streszczenia głównie mówić pod Niepodległości, I tak wystawie Kairskiego, i zapożyczeń zaczęto ONZ że 1993 był o zgrom<ldzenie towarzyszył katalogu współczesności, serii spektakularnych Kolumba", przez (Muzeum Mariusza Tytuły wszystkich szkiców społec7.llości plemiennej który wc Wsehowie, Zaproponowała Dodatkową "Od w USA, inne wystawy. dobry grunt pod 1994), tym bardziej, "roku Posern-Zielińskieh, Leszka skiego "Piknik stał się katalog nie) naśladowań - kulturalnego. i bibliotekach, odbiegający Michalaka. ~ tylko sesje naukowe, Muzycznych Północnej wydarzeniem i Aleksandra umiejętności jest hlisko ziemi, dopóty ogłoszonym przecież (31 października) koncerty, dokumcntacyjnej wystawy (wykaz jącą naszą wiedzę o tubylcach Mirosławy w tym właśnie w tej do Muzeum była pionierską. wydarzenia czy wreszcie Instrumentów ilustrowany, Dopóki 1992 w Warszawie kukurydzianymi. w Ameryce Osobnym wystawa Nie chodzi !"), <lIe o stworzenie poznańskich Po nawałnice Ziemi<;:. to nic ma w tym nic do Głogowa Świata, miejscu, jak by lo na przykład jak występy w Muzeum Ludów organizacji. 1992) aż do jej zakończenia skich" Matkę się do są jak Może przetrwał tę przewieziono się z Indianami. (13 czerwca w innych pozostaje". 1993, a także poznańska sposób ty draniu ludzie Partnerstwo". względami, w jednym a ziemia jednak i stali się dostosowywania że "biali dla Indianina. wystawę - Tubylczych Nowe niekonwencjonalny ponatów 1992 roku rozstała Rokiem Tubylcze umicj<;:tność że kocha jest domem koczowniczego powiada, zagladę, mówi, życia o tym pamiętać zwiedzaj,!e w przyszłości Poznańska wystawa przygotowała bardzo i Wrocławia nie i odchodzą, na struktur<;: kultur, indiański skazany bezpieczny. I przetrwa. Warto Bo nie wątpię, że takie będą. a następnie innych poeta Przychodzą Indianina, z otoczeniem. całą swoją wchłaniania Współczesny się nad ziemią. tajemnica jest przekształcili k<lrawana się i po Szlakiem Knee IIJ zwrócili takich si<;: pozarządowych doprowadziła, Tuhylczym () czym już Ludów Świata. wyróżnia ciągle rosnące nią zaintcresowanie ze - 13 tys., Wrocław ~ blisko 20 tys.). Dowodem Janusza Kultury Jaskulskiego, i Sztuki było przyz.nanie w konkursie na mu Nagrody "Najeickawsze 1992". M{Irek Mal'iolek �317 X PRZI-':GLĄD fiLMÓW ŁÓDŹ, Ć)smy I'rze!.!h!d w dniach 13-15 sprawczym" Etnograficznych października imprczy z Katedry Kultury. Film()w 1992 Etnolo!.!ii Uniwersytetu patronowało inauguracyjny ludowej, Nagrody również "Dylematy ale prz.ede specjaln,!, Oświatowych z Lodzi. etnograficzne i wspiera zaprezentowała filmowania realiz. reż. Wojciech mir Zaj'lc; która z lat Dr które Earth" odbywaj" poświC;can'l otrzymała przez siebie "Historia Rlues", reż. - Jacek z udziałem z Wilna, Granna białoruski, ale również lnstitut zapisy z udziałem przyrodzie, która SANU, "Slava", Belgrad, komeI:'lliar zajmującej Poruszcnic (z serii "Skąd hipnoze;, odk rywając pacjentów Carsten już dawniej, Bregenhoj i Lubo- jednego z żołnierzy zabitych "Byelaruslilm" do którego zdjęcia mieszkal\ców. tworzą katastrofie Ludzie w Czarnobylu Filozofski Fakultet, (Mińsk, Białoruś) zaprezen- w okolicach Grodna tradycyjny wspaniałej, zagładzie. impresyjny Belgrad, które przez wiele lat nic byly kre;cane uległa film zaprezentował w czasie jugosłowial\skiej pieśni poświęcone Piet rawskiego Estończyków, przedstawił ci nic tylko kultywują przejmujące Władimirowicza Finów, Ponadto religijnych, z wytwórni swą Ponadto filmowy obraz folklor niezapompokazał "Koła" - sit; garncarstwem. wywołał Palucha Górna folklorystycznych Jugosławia) go referatem. Szklarewskij po przez Siergieja tego Kowalski; pokazała z festiwali Norwegów, Boże, chmaru", współcześnie problemom świecie "Elementarz", reż. Anna Aleksandraviciute, dokumentalne się co roku rodzinie okolicznych Talezewski; filmy Przeglądu, mierze reż. Gregory za Etnołogiju, i Witebska hasła Cyganki", Gardzienice", Filmów promuje "Na całym obrzędów Oleg Iwanowicz do w głównej (Odeljene swój film "Praniesi, Pi'ltkowski realizacje: niektórych o kobiecie Koło Wytwórnia obrazów nawiązując Naumovic nianej Domu rzeczywistość. WFO, Teatralne oraz (Etnografski dr Slobodan zrealizowany Łódzkiego i Studenckie dr Krzysztof PTL, Jugosławia) zarejestrował rcak tywowanic mogły olicjalnie si.,: odbywać. Reżyser "Duchem Nowina-Srocz~ńska Czarnecki. świt;ta rodzinnego najnowszą realizacjr; WOjny domowej. towal sir; w Łodzi kino". sir; w salach poświyconych "America Litewskiej ol' thc Drljaca serbskiego Natomiast Ewa wyglosił było obejrzeć Żukowska; "Stowarzyszenie Telewizji razem Można reż. Jadwiga reż Andrzej brothcr Dusan odbywał Lud07.llawcze zrozumieć Oddział produkowanych 1980-1991, Woldan; "Szcl.llrołap". państw nadbałtyckich, Łotyszów i Litwinów. dotycz'lcy dr odbywały etnologa" Ł,ódzki Tym symbolicznej. Paweł - III symbolika, byh Towarzystwo pomagającej przez Przegląd. filmów Wiszniewski; .,Clay Projekcje Polskie od lat wśród łódzki kultury Przedstawicielka etiudy konferencji) współczesnego wszystkim nie ma, tylko w Tyszowcach", "Grupa", a Film "Symbol, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń) sugeruj'lc m.in. etnografii w społeczeństwie nic tylko jako nauki o tradycyjnej ufundowaną blok Ijawisk hasłem naukowym (Instytut Archeologii i Etnografii modyfikacje; potocznego rozumicnia kulturze Etnologia pod Łódzkicgo. 1992 UL Etnologów Referat - roku (i sekretarzem Przeglądowi Naukowe ETNOGRAFICZNYCH 13-15 PAŹDZIERNIKA film Andrzeja Różyckiego przychodzinyT'). A. Paluch prawdziwe nawet przyczyny kilkaset (Ostrobothnian o seansach leczy chorób lat wcześniej, Archives bioenergoterapeutycznych ludzi z dolegliwości w przejściach gdy psychicznych, byli oni of Traditional kimś Culture, Bjorkoby", "Rural Mayday poprzez które dotkne;ły innym. Vasa, Finlandia), stawił fragmenty wlasnych filmów dokumentuj'leych skandynawskie obrzędy doroczne: and Mummers of the North", "The Big Round, Mardi Gras Mummery on a Finnish "Shrove Tuesday Bells and Masks, from Kaltefllo, Twelfth Night". AlIana fizycznych in Retrospect" i "The przed"Masks Island", Mummers �318 Dr Eliane de Latour (Centre National de la Recherche Seientifique, Paryż, Francja) pokazala "Tidjane - ou les voies d'Allah", nakręcony w Nigrze. Bohaterem filmu jest szejk Kiota, przewodnik duchowy wiernych w Tijanija. W folderze realizatorka napisała: "Przestrzell mistyczna jest zamknięta, zakazana dla obcych. Tylko szejk wysłuchuje natchnionych słów swych adeptów, szejk - nowy głosiciel Allacha, święty człowiek, wizjoner, żyjący miydzy Bogiem a ludźmi, obojętny na dobra tego świata". O filmie etnograficznym prezentowanym w telewi7ji mówił dr Ternce Wright (Luton College of Higher Education, Bedfordshire, Wielka Brytania). Zauważył, iż "przygotowanie i prezentacja filmów na użytek telewizji jest zjawiskiem nowym. Wymaga zupełnie innych zabiegów. Z jednej strony trzeba brać pod uwagę interesy antropologii, z drugiej zaś, zwykle mamy do czynienia z trywializacją z racji kosztów popularyzacji. Przygotowanie filmów telewizyjnych musi się liczyć z innym rodzajem pokazu i odbioru. T. Wright szczególną uwagę zwrócił na kwestię struktury narracyjnej filmów etnograficznych przeznaczonych dla telewizji oraz na to, w jaki sposób antropologia wizualna może dostosować się do wymogów telewizji w świecie tych struktur. "Miejsce producenta w telewizyjnym produkcie przypomina tutaj osobę Szecherezady i opowieści z tysiąca i jednej nocy. Obydwoje, i producent, i Szecherezada muszą podtrzymywać cały czas uwagę widza. Jest to sprawa ich przetrwania. Poziom zdarzeń jest tym, co ma przykuwać uwagę. Również jakiś wybrany bohater lub jakaś postać, która funkcjonować może w tej narracji jako «kozioł ofiarny» naszych poezynaJ\ albo jako antagonista, ten, który przeciwstawia się naszym opiniom, oczekiwaniom". Krzysztof Chojnacki i Piotr Szacki (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie) przedstawili kilka własnych oraz dokonanych przez Jacka Olędzkiego zapisów filmowych ludowych obrzędów i zwyczajów, które można było zaobserwować na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Dr Krzysztof Kubiak (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego) to twórca filmu "Różaniec Burego". "Chodziło o to, by wykorzystać zarówno obraz, jak i dźwięk, pokazać w obrazie rytm tego, co jest mówione. Stąd to pozorne jakby powtarzanie się modlitwy jak i nawracanie do tych samych zmarłych, do czasu. To był główny zamysł" stwierdził sam rcalizator. Grażyna Jaworska i Wojciech Picniążck (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) zaprezentowali "Odwiedziny": "Nie musimy znać tej osoby, bo dzięki temu, że jej nic poznajemy, a znamy jej pewne intymne wnętrze, to ona może być dla nas każdym, ma walor takiego jedermanna. Każdy z nas odczuwa to samo, są to przecież prawdy elementarne, które ona przekazuje na tym cmentarzu", powiedziała E. Nowina-Sroczyńska o bohaterce filmu. Dr Angela Gregorini (Ancona, Włochy) wystąpiła z referatem "Rites of Passage from the Childhood to the grown-up age: the Cinematographic Representation". Przedstawiła krótką analizę rytuałów przejścia od dzieciJ\stwa do wieku dorosłego na przykładzie możliwości, jakie stawia kinematografia w ukazywaniu rites de passage. Poprzez filmową i antropologiczną analizę tekstów filmowych możemy uchwycić symboliczne formy rytuałów przejścia. Przede wszystkim zawarte w nich wzory kulturowe oraz sposób, w jaki te symboliczne formy przełożone są w filmie na specyficzny filmowy język, który ukazuje i opisuje wzory kulturowe owych rytuałów i symbolicznych przemian. Referat "Problems in the Exegesis of Ritual Symbols on Film" wygłosił dr Paul Henley (Granada Centre for Visual Anthropology, University of Manchester, Wielka Brytania), ilustrując przemówienie fragmentami własnego filmu na temat afro - katolickiego synkretyzmu na ~araibskim wybrzeżu Wenezueli. Zauważył, że głównym powodem wielkiej liczby filmów poświęconych rytuałom jest zapewne to, że są atrakcyjne filmowo oraz, jak stwierdził A. Van Gennep, rytuały mają logikę wewnętrzną, scenariusz podobny do tego, jakiego wymaga film. Zaczynają się, mają wprowadzenie, kulminację, klasyczne teksty, zakOllczenie, stanowią zwarte całości. Ale filmowi trudno jest być interpretacją i analizą zdarzeń, jakie przedstawia. "Jedną �319 z podstawowych pozwolić ,.asad, jakiej zdarzeniom przedstawiać takimi, tutaj jakimi dla stanowi! filmującymi których okazję aspektów Starania i jakiej moje symbolicznych ludzi, dla uczestników między w szkole filmowej o sobie. emocjonalnych, aktorów, nego I.apisu symbolicznych doświadCl.eń samym głębokich, są one Przegląd mnie nauczono opowiadać ten treści, współczesnej antropologami ale uczy, jest, by kierunku, uchwycić żeby poglądów w formie na temat "POLSKA A EUROPA a profesjonalnymi WSCHODNIA. WARSZAWA, Konferencja z wydaniem ,.organizowana tomu I (nr. wymianę filmowcami. została pisma. "Przegl<!d Wschodni", instytucji: zgromadzi! wokół Programowej naukowe i organizuje przedstawicieli szerzej różnych była się nad Prohlem wanic M. Karp - IV I'olilyc:ne jeszcze wschodnich granicy zjawiska dla Miedzy Polaków z Ukrainy ukrainizacją polonijnych. Naj- Wschodniej polityce Polski i sytuacji Polaków nych Problemy polskiej oraz stosunkach polityki Rosji etnograficznego. na terenie na Wschodzie z - także (A. Ananicz, wiceminister wschodnimi. - Polacy Odnotować w życiu niezmiernie referat były koncentrowały od B. Piłsudskiego na wschód Kazachstanu Elity pragnę Dziedzictwo Polaków Jedyny poddane - polskich - Poruszył połonijnych A. Chodkiewicz krajami zesłańców m.in. na terenach której obrządku wymienić wymienił zesłańców. Polacy etnicznej, stowarzyszeń wschodniej, kalo/ickieyo historyków - nadha/tyckich G. Blaszczyk zesłańców Rosji wieku, Księstwa (S. S. Nicieja wobec państw i B. Szostakowicz o roli i XX Wie/kieyo teraźniejszości dotyczące i rolą Rzeczypospolitej. X IX a tradycja referatów i narodowej ukrailiskim Polski Polaków polska Materia/y mówiąc a rusyfikacją. i działaczy - Polaków Koniec po II wojnie .światowej, i naukowym asymilacji i w środowisku polityków na Djakow etnicznej podwójnej bliskie Polityka wielu innych muzealnictwa asymilacji - i Polaków a archiwach kulturalnym rozwoju zagadnienie oddziaływania ohecny) ze widzenia Europy W.~pó/praca duchowieństwa na Ukrainie W. A. politycznym, dotyczył - Polski punktów w świadomości Dylągowa najnowszej, Rosji (W. A. Djakow ":rtld/owe syhC'l'y;sko-polskie). Wyst,!pienia za pracc i związkom i działaczy w świadomości R. Dzwonkowski, dwa, badaCF.y z terenu - Programowej nagrody przyjęcia kulturową ;,~ń,twa (H. P. Łossowski, Lilwy w lalach /988-/992). Spośród (Z. Jasiewicz wschodnią polityków Bictlorusinów z historii i hizantYlisko-ukrailiskieyo /asłużonego w związku Rady przyznawał ona różnorodność ojczyzny Lilwinów, ijeyo zay/ada, II Rzeczypospolitej, teresujące a także wschodniej X VII I wieku do /931.) roku przechowywane jako poza granicą narodowej niepodley/ej analizowano ekonomicznym, Wschodni" posiedzenie będzie Wymagała RO'.wal.ano świadomości K iiów" /9/8-/1.)/9 okresie Polakom naukowych, historia. Świar/omo.vć naror/owa /aciliskiei/o ale również konferencji. miejscem w kształtowaniu Litew.~kieyo); "Przegląd jej pierwsze również na wschodnich terenach l Rzeczypospolitej, na których była ona wobec polonizacji (A. Gieysztor - Historyczne korzenie Europy Wschodniej); tradycji .,Polski poświęconego dyscyplin repre7.entowana zastanawiano konferencje problematykę i opcję okcydentalną, zresztą autonomiczna kwartalnik wschodniej. Charak ter Cl.asopisma, określił 1993 ukazujący się pod redakcja Jana Malickiego, zdobywa pozycję siebie międzynarodowy zespół specjalistów - członków Rady nie tylko o problematyce Wschodem, przez Nadaj ł PRZYSZŁOŚĆ", DZIEDZICTWO 17-19 CZERWCA 1-4, 1992). Towarzyszyło / etnologicz- filmu oraz umożliwił Danuta KONFERF'NCJA nie te zdarzenia film przedstawia". do skonfrontowania kultury się tam nadal szły w tym in- etnologa od Ukrainy) i są zbiorowości i Syberii. się na wschodniej Spraw na Zagranicz- Wschodzie. należy Stan obecność �320 i uczestnictwo w dyskusjach zasłużonych działaczy stowarzyszcli polonijnych, przede wszystkim D. Kacnelson z Ukrainy i J. Plater-Gajewskiego z Kazachstanu. Przedmiotem dyskusji i sporów stała się przyszłość skupisk polskich na Wschodzie i rola Polaków w kraju w kształtowaniu tej przyszłości. Obok opcji repatriacyjnej obecna była także idea pomocy udziclanej Polakom pozostającym na Wschodzic w dotychczasowych ich miejscach zamicszkania. Nie zabrakło jednakże wypowicdzi skrajnych, niezgodnych zarówno z prawcm międzynarodowym, jak i prawami obywateli polskich, wzywających do retorsji wobec mniejszości narodowych w Polsce w wypadku zagrożenia interesów polskich mniejszości za graniq. Ta ważna i udana konferencja była interesująca dla etnologów ze względu na jej interdyscyplinarny i wieloaspektowy charakter. Konferencja stwarza jednocześnie dobrą okazję do zastanowienia się nad miejscem etnologii w badani;;h wschodnioznaw<:zych i nad przyszłością polskich badań etnologicznych na Wschodzie. Poważny dorobek etnologii polskiej w studiach nad kulturami Europy Wschodniej, Syberii, Kaukazu i A7ji Środkowej, datujących się od XVIII wieku i nic przerwanych w okresie międzywojennym, i po II wojnic światowej, zobowiązujc do ich kontynuowania. Ostatnio ożywieniu uległy etnologiczne badania Polaków na Wschodzie (Litwa - Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Białoruś - Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Kazachstan - Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM). Etnologia potrafi przyczynić się do wyjaśnienia specyfiki polskiej clniczności na terenach wschodnich i pomóc w analizie procesów przekształceń ctnicznych i narodowych żyjących tam Polak ów. Jednocześnie etnologia może wskazać na zwi'Vki Polaków z otoczeniem, w którym pozostają i w ten sposób określić możliwości współżycia. Istotną rolę etnologii dostrzegam ponadto w wyjaśnianiu i osłabianiu mitów tworzonych w przeszłości i niekiedy umacnianych przez historię, takich jak mit zamkniętej, niczmiennej i jednorodnej polskości, mit Syberii jako terenu wyłącznie martyrologicznego lub mit islamu jako nie poddającego się modernizacji. Dlatego leż z niepokojem obserwuję trudności w utrzymaniu kontaktów z położonymi na Wschodzie ośrodkami etnologicznymi, polegające m.in. na przerwaniu dopływu literatury. Trudności te wynikają z różnych przyczyn, wśród których obok kryzysowej sytuacji politycznej i ekonomiczno-spo!ccznej (Rosja, Azja Środkowa, Kaukaz) występuje także nieufność wobec etnologów polskich i traktowanie podejmowanych przez nich prac jako zagrożenia dla integrałnośei narodowej i kulturowej, w tym religijnej. Pojawiaj,! się ponadto przeszkody w naszym własnym środowisku: brak środków, zniechęcenie i obawy przed trudnymi warunkami badań, także niezrozumienie sytuacji miejscowej. Potrzebny jest przemyślany program polskich badań etnologicznych na Wschodzie, odnowienie i ożywienie kontaktów z pracującymi za naszą granicą wschodnią ośrodkami etnologicznymi, także z takimi ośrodkami, do których trudno było dotrzeć w ramach scentralizowanego systemu dawnego ZSRR. Zhi(fl1iel\' I SYMPOZJUM KULTURY I RELIGIE AFRYKI NAUKOWE W KATOLICKIM li/siewie A EWANGELIZACJA UNIWERSYTECIE LUBELSKIM W dniach 19-20 listopada 1993 roku odbyło si~ w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w Lublinie sympozjum naukowe na temat: "Kultury i religie Afryki a ewangelizacja". Organizatorami tego pierwszego ogólnopolskiego spotkania afrykanistów w K U L byli pracownicy naukowi i studenci Sekcji Teologii Fundamentalnej i specjalizacji religioznawstwa Wydziału Teologii KUL. Termin sympozjum afrykańskiego zbiegł się z podwójnym jubileuszem - trzydziestopięciolecia reaktywowania pełnej działalności naukowo-dydaktycznej Katedry Historii i Etnologii Religii oraz siedemdziesięciopięciolecia istnienia Katolickiego Uniwersytetu Lubel- �321 skiego. Warto podkreślić, iż już w roku założenia KUL (1918) erygowano tu pierwszą w Polsce katedrę religioznawstwa - Katedrę Historii Religii. Sympozjum poświęcone kulturom i religiom Afryki oraz ewangelizacji tego kontynentu jest kolejnym - po zorganizowanym w 1988 roku sympozjum na temat religii pozachrześcijańskich w procesie przemian - naukowym forum zajmującym się kulturami i religiami pozachrześcijańskimi. Tematyka sympo7jum jest odzwierciedleniem jednego z głównych nurtów badań Katedry Historii i Etnologii Religii i specjalizacji religioznawstwa. Przemiany zachodzące we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, politycznego, społecznego i religijnego Afryki przykuwają dziś uwagę różnych środowisk i ośrodków naukowych świata. Tempo i znaczenie zachodzących tam procesów wymaga ich naukowego opracowania. W tym celu organizatorzy sympozjum zaprosili specjalistów zajmujących się kontynentem afrykańskim, z których większość z autopsji zna problemy określonych grup etnicznych i państw Afryki. W obradach sympozjum skoncentrowano się na zagadnieniach dotyczących organizacji życia społecznego i politycznego oraz na systemach kulturowych i religijnych Afryki, eksponując ich spotkanie z chrześcijaństwem. O wadze tych zagadnień świadczy dziesięć pielgrzymek papieża Jana Pawła II do 36 krajów Afryki oraz przygotowania do Nadzwyczajnego Zgromadzenia Synodu Biskupów dla Afryki, którego obrady rozpoczną się 10 kwietnia 1994 roku w Rzymie. Otwarcia symp07jum dokonał ks. prof. dr hab. Bolesław Bartkowski SDB, prorektor Kui>· Podkreślił, iż dla zrozumienia złożonych problemów politycznych, społecznych i gospodarczych współczesnej Afryki oraz celem pozbycia się utartych stereotypów i etnocentrycznej postawy konieczna jest podstawowa wiedza o tradycyjnych, a także współczesnych sposobach życia ludów afrykańskich, ich organizacji społeczno-politycznej, systemach kulturowych oraz wartościach duchowych i religijnych. Ks. B. Bartkowski waraził też nadzieję, iż zarówno referaty, jak i dyskusja spełnią choć w części oczekiwania Szanownych Gości i wszystkich zainteresowanych uczestników. Obrady sympozjum podzielono na trzy sesje; dwie pierwsze o charakterze etnologicznym i religioznawczym odbyły się 19 listopada, trzecia zaś, poświęcona ewangelizacji Afryki, odbyła się 20 listopada. W pierwszej sesji wygłoszono trzy referaty: prof. dr Grzegorz Piłaszewicz (UW - Warszawa): Dzieci Izraelitów: pozytywna odpowiedź muzułmanów hausańskich na idee chrześcijańskie; prof. dr Grzegorz Kaczyński (Facolta Teologica di Sicilia w Katanii - Włochy): Typologia ruchów afrochrzdcijańskich; ks. prof. dr hab. Władysław Kowalak (ATK - Warszawa): Rola przywódców w nowych ruchach religijnych w Afryce. Referat S. Piłaszewicza ukazał na przykładzie sekty muzułmańskiej Dzieci Izraelitów, założonej przez Malama Ibrahima w XIX wieku w północnej Nigerii, stosunki między chrześcijaństwem a islamem w Afryce w okresie od podbojów kolonialnych. Pod wpływem różnych okoliczności i modyfikacji doktrynalnych muzułmańska sekta Dzieci Izraelitów ewoluowała w kierunku chrześcijaństwa i w końcu wstąpiła do Kościoła anglikańskiego. Wydarzenie to odbiło się głośnym echem w całej Nigerii północnej i znalazło swój wyraz w piśmiennictwie hausańskim. Autor odwoływał się do mniej znanych faktów historycznych oraz do opisu relacji w wybranych utworach literackich i zabytkach piśmiennictwa. Ruchom afrochrześcijańskim, które powstały na gruncie kontaktu kulturowego Afryki z Europą i są żywym komponentem współczesnego oblicza religijnego Czarnej Afryki, poświęcone byly referaty G. Kaczyńskiego i ks. W. Kowalaka. G. Kaczyński wyszedł od typologii Bengta SundkIera, który na podstawie wieloletnich badań nad niezależnymi Kościołami w Afryce Południowej, wyróżnił dwa typy ruchów ekJezjaJnych: etiopiański i syjoński. Na podstawie własnych doświadczeń badawczych i typologii SundkIera, Kaczyński wyróżnił dwa typy ruchów afrochrześcijańskich: separatystyczny i profetyczny. Typ separatystyczny polega na uformowaniu się nowej wspólnoty przez separację od kościoła misyjnego lub niezaleŻllego kościoła afrykańskiego. Typ protetyczny oznacza powstanie wspólnoty na gruncie działalności jednostki, 2i - Lud t. LXXVI �322 którą jej zwolennicy określają mianem proroka, apostoła czy ogólnie wysłannika bożego. Ks. W. Kowalak podkreślił znaczenie i rolę przywódców w nowych ruchach religijnych w Afryce. Wyróżnił trzy rodzaje przywódców, którymi są: wódz, prorok, mesjasz. 9dpowiadają im trzy typy ruchów religijnych: etiopiański, profetyczny i mesjanistyczny. W dyskusji odnoszącej się do trzech referatów wzięli udział: dr R. Vorbrich, prof. Tadeusz Margul, prof. Anna Mrozek-Dumanowska, ks. dr B. Wodecki, prof. H. Zimoń oraz prelegenci. W sesji drugiej, popołudniowej, przedstawiono cztery tematy: prof. dr hab. Joanna Mantel-Niećko (UW - Warszawa): Zderzanie się kultur w Etiopii. Retroi perspektywa; ks. prof. dr hab. Henryk Zimoń (KUL - Lublin): Symbolika afrykańskich rytualów agrarnych; dr Ryszard Vorbrich (UAM - Poznań): Organizacja społeczna a struktury ekologiczne u ludu Somba z Beninu; ks. mgr Krzysztof Niedałtowski (Gdańsk): Religijny wymiar masek' afrykańskich. J. Mantel-Niećko podkreśliła, iż krzyżowanie się wielkich prądów kulturowych wokół Morza Śródziemnego z cywilizacją Etiopii miały charakter uderzeniowych zdarzeń. Jej referat poświęcony był zagadnieniu trwałości lub ulotności skutków tych zderzeń. W historii kontaktów Etiopii ze światem zewnętrznym wyodrębniono następujące słupy milowe: przyjęcie chrześcijaństwa (wiek IV), przyjęcie islamu (wiek VIII), pierwszy kontakt z Europą, dla Etiopii równoznaczny z kontaktem z papiestwem (wiek XVI-XVII), wielkie migracje ludów Oromo, nacierających masowo na etiopskie państwo (wiek XVI-XVII), drugi kontakt z Europą (wiek XIX-XX). Ks. H. Zimoń przedstawił w części teoretycznej referatu filozoficzną i etnologiczną interpretację symboli, a następnie zajął się szczegółową analizą takich symboli, jak przedmioty sakralne, miejsca sakralne, ryty, działania, słowa, ofiary. Analizę tę ograniczył do rytuałów dożynkowych (czyli tradycyjnych świąt jamu i świąt plonów sorga) oraz do rytuałów o charakterze agrarnym związanych z ziemią u ludu Konkomba w północnej Ghanie, wśród którego w rejonie Saboby prelegent prowadził etno religioznawcze badania terenowe w latach 1984-1985 i 1990-1991 (w sumie badania trwały 19 miesięcy). R. Vorbrich zajął się wzajemnymi relacjami między wymiarem czasowym (genealogicznym) i przestrzennym w procesie kształtowania się organizacji społecznej i politycznej wspólnoty plemiennej. Zjawiska typowe dla badanego ludu Somba (należącego z ludem Konkomba do grupy językowej gurma) zostały zilustrowane danymi pochodzącymi ze wsi Takuanta z północnego Beninu. Autor przebywał w tej wiosce kilka tygodni w 1987 roku. Ks. K. Niedałtowski nakreślił religijny wymiar masek afrykańskich, analizując wierzenia religijne związane z maskami oraz rolę masek w rytuałach przejścia, dorocznych oraz rytuałach o charakterze zbiorowym i indywidualnym. Z przedstawionej analizy wynika, iż maski są dla wielu grup etnicznych Afryki kluczowym zjawiskiem religijnym i społecznym. Różne próby interpretacji masek afrykańskich są dowodem, iż są one fenomenem złożonym i trudno dostępnym dla badań naukowych. Sesję drugą zakończyła dyskusja, w której uczestniczyli ks. dr B. Wodecki, prof. A. Mrozek-Dumanowska, ks. prof. H. Zimoń i prelegenci. W sesji trzeciej, która odbyła się do południa w sobotę 20 listopada, wygłoszono cztery referaty: prof. dr hab. Elżbieta Rekłajtis (ATK - Warszawa): Główne wyznaczniki aktualnej sytuacji kulturowej w Maghrebie; ks. doc. dr hab. Antoni Kurek (ATK - Warszawa): Wybrane problemy inkulturacyjne misji czarnoafrykańskiej ; ks. dr Jan Górski (ATK - Warszawa): Problem inkulturacji w przygotowaniach Synodu Afrykańskiego; dr Eugeniusz Sakowicz (Lublin): Dialog chrześcijaństwa z religiami Czarnej Afryki według nauczania Jana Pawia II. �323 E. Reklajtis muzulmallskie lamem analizowała ruchy i aktualne sytuacjre językową, fundamentalistyczne, przemiany wpływy trudności kulturowc europejskie, związane w takich działalność z dialogiem krajach Maghrebu, polityczną, chrześcijaństwa jako z is- Maroko, Tunezja i Algeria. Ks. A. Kurek Afryce, jak: procesów skoncentrował terminologia, inkulturacyjnych np. z afrykańskiego cego przedstawił wypowicdzi będzie ewangelizacja. skim w różnych kontekście krajach afrykańskich modełu ostatniego małżeństwa kulturowo-rcligijnym, w Czarnej Pawła inkulturacji II, stan wynikające Synodu Afryki. Tematem przewodnim czyli zakorzenienia bredzie przedmiotem Afrykańskiego ze Instrumentum Lahoris, zawierają- roboczego inkulturacji, Jana i rodziny. przygotowania Episkopatów problem inkulturacyjnych papieża oraz trudności i etapy dokumentu 31 Konferencji Natomiast problemach w wypowiedziach historire zwołania uwzglrednieniem syntezę inkulturacji i chrześcijańskiego Ks. J. Górski szczególnym si~ na wybranych ocena dyskusji Synodu Ewangelii jako jedno w afrykall- z pięciu zadań ewangelizacji. E. Sakowicz nauczania przeanalizował Jana Pawła antropologiczny, w dyskusji oraz wygłoszone referaty wszystkich na w imicniu dobrą licznie w formie kolejne w Katolickim W obradach sympozjum sympozjum oraz Afryki Kościoła religijne trcści afrykańskiego, referatów, uczestnikom poszerzonej Uniwersytecie dialogu i wygłoszenie zebranym Czarnej w dokumentach według katolickiego, dialogu. w dyskusji zabrali: S. Grodź, dr R. Vorbrich, prof. G. Kaczyński, ks. E. Michowski oraz prelegenci. sekretariatu współpracre z religiami Afryka wymiar trzcciej sesji głos ks. dr B. Wodecki, W słowie końcowym, za chrześcijaństwa punktach: i cklczjalny kulturowy Na zakończcnie prof. J. Mantel-Niećko, prelegentom dialog II w trzech za ks. H. Zimoń wszystkim, udział w sympozjum. bredą opublikowane w pracy etnologiczno-religioznawcze podziękował którzy zabrali głos Zapowiedział, zbiorowej oraz organizowane iż zaprosił co kilka lat Lubelskim. uczestniczyli afrykaniści, religioznawcy, misjolodzy, księża profesoro,wie teologii fundamentalnej w wyższych seminariach duchownych diecezjalnych i zakonnych w Polsce, księża werbiści (m.in. prowincjał ks. mgr Jan Wichary), absolwenci Katedry Historii i Etnologii Religii, klerycy i studenci świadczy wyższych chrześcijańskimi. nych uczelni oraz mieszkańcy o zapotrzebowaniu procesów inkulturacji na pogłębioną Wygłoszone kulturowych i dialogu chrześcijańskich referaty i ożywiona i religijnych w działalności Lublina. Duża liczba uczestników ret1eksjre naukową dyskusja kontynentu nad kulturami umożliwiły lepsze zrozumienie afrykańskiego ewangelizacyjnej Kościoła sympozjum i religiami oraz podkreśliły katolickiego i innych pozazłożo- ważność Kościołów w Afryce. ks. Henryk Zimoń SVD "OSWO[Ć ŚMIER(~" SESJA KRAKÓW, Oddział krakowski sesjre popularno-naukową Polskiego Towarzystwa pl. "Oswoić śmierć". nym przy pl. Wolnica I wystawy przygotowała Spiss, sI. kustosz dr Anna Wystawa prezentująca fotografii, pierwsza wyczerpania tematu, ok. Ludoznawczego Muzeum w krakowskim zjawisko śmierci 1993 Sesjre poprzedziło tym samym 140 eksponatów, na ten temat ukazać pod POPULARNONAUKOWA 19 LISTOPADA tytułem zorganizował otwarcie (19.1 [-[3.12.1993), Etnograficznego, pamiątek, Muzeum, akcesoriów, 19.11.1993 w Muzeum a zarazem ponad której scenariusz Prezes Oddziału. 40 czarno-białych miała na celu, choć nie pretendowała na szerokim tle kulturowym. roku Etnograficz- do �324 W czasic scsji, w którcj Polski, wygłoszono należy", dotyczył nianic wzorów wszelkich rytmów natury umrzeć zgodnie miejscu i pośród zmarlyeh jak skonstatowała życia swoich. filozoficznego mówiącego zmarłych. żyjącymi Przedmiotem koncepcja tymi treściami mitycznego mowana grozę, reprezentowała zgonu rozumiany świat śmierci pojmowany Mgr Urszula odtworzenia pewncgo które w pewnych kulturze Kozieł, c/.ynności istnieje powroty O obcowaniu lat 70. na rodzaju w istnienie to temat systemu śmierci kontaktów w określonej dusI. to w swoim Iowarl.yszącyeh silna wiara okolicznośc:iach, elitarnej "Dwa ludowej ludowej siły pol.bawiające sięgnęła świata, oprawie prawic ciala, do mitów w kulturze zawsze ludowej", Autorka cechuj'lcej świadomośc:i dualistycznie, życia, a zarazem obumarcie śmierci XIX i XX wieku. świadomości porządku kulturze oblic/.a przc/omu są wytworami i uzasadniania autorka nas. próbę umrzeć" czasie, ludziom. które jest jako są wśród podjęła kulturze bylo jako w swoim z kolica mgr Anny w chłopskiej śmierci "Zmarli o zgodności "Dobrzc terenowych W wrogie w chłopskiej wyjaśniania wyobrażeli zicmię. kulturowymi, była śmiercią jak się i dopeł- z pr/.ekonaniem badali kulturzc "Umrzeć Przcnikanie wlasnyc:h polskiej zmarłych, na rozważali śmierci swoją i muzealnych Drabik, kontynuac:ji. o sensie życia i śmierc:i, celu ludzkich W tradycyjnej a duszami budz'lce korespondujc umrzeć naukowych dr Wandy zc śmiercią. pośmiertnej Kowalska-Lewicka, podstawie powracają wydarzenia związanych i jego porządkiem, pogrzebowych, i tzw. kultowi z ośrodków Rererat autorka, ludzkiego Dr Anna na 50 osób rytuałów obrzędów, z naturalnym wierzeniowcj, ponad i komunikatów. z rytmami i zwyczajów między udział referatów kulturowych, z żyjącymi", obrzędów wzięło kilkanaście się dominacją mitycl.llej. w aspekcie Śmierć personalnym, życia. Tlumacząc się reguł podej- bo osoba o7.ywiające, jak i c/.ynnościowym, a nic utrata była zajmuje sens bo akt określonych kosmogonicznych i antropogenetycznych, w których śmierci w karpackim słownym'·, jedność. Janicka-Krzywda, "Motyw zbójnickiej roikIorze autorka od dawna zajmująca się tematyką zbójnictwa, prześlcdl.iła trzy główne w'ltki w tekstach folklorystycznych - 1. Śmierć z ręki kata prl.ez powiesz.enie "za pośrcdnie żebro" uważana za zas~czytn", i honorową. Iv 2. Smierć najbliższym; śmierci. dziejów w czasach ostatniej ran potraktowana Motyw współczesnych, - śmicrci w folklorze bohaterów, z drugiej choćby w opowieściach motyw złotej najbliżs/.ych. humorystycznie zbójeciej starożytnych europejski w otoczeniu zbójnik o losach Karpat pewnc sprytnych posiada jego przywódców szubienicy; przekazuje przy pomocy słownym strony lub pozłacanej Umieraj'Icy ciekawe elementy wolę wybie- analogie funkcjonują partyzanckich z czasów wojny. Mgr Teresa i wioskach Marcinkowska, Krakowskiego W 1983 roku nagrano Były to pieśni kościelne pieśni z gmin pieśni z siedmiu magnetofonowe śpiewane (wśród W 1991 roku poprzednio z typowym związane wymienionych tzw. "przepowiadaniem". I.e śmierci,! przez Krakowsk i pochówkiem i Dom Kultury" z nagraniami, iepołomice, Gdów, nich zarejestrowano nagrano na taśmie oraz z gmin Nagrano w miasteczkach pokazała uzupełnione pp.ez "przepowiadaczy" wsi z gmin pogrzebowe folkloryzacji. "Picśni rejestrowane z 1983 i 1991 roku oraz taśmy uleg/y się znany odniesionych 3. Śmierć gów unika sięgające Tu przewija wyniku własnym prowadzących Myślcnice, jedną wideo Iwanowice, Krzeszowice. z biegiem z dziewięciu Słomniki, po powrocie wiejskie. przeważnie które "żegnające" Kłaj, też pieśni śpiewane komentarz.em. pogrzeby lamentaej~J, pieśni dwa filmy wideo I. lal wsi Jrzemanowiee pogrzebu dziecka i młodzieI1ea. W referacie stawił zarys z elementów, go nie by/o Rakowieckim palistwa. skiego, "Krakowskie rozwoju a zarazem na Triada ideę wybitnych A. Mickiewicza, patriotyczne", obrzędowości przejawów mapie. realizuje Pogrzeby pogrzeby narodowej istnienia narodowej przestrzenna budowania Polaków J. Słowackiego, prof. pogrzebowej przestrzeni Wawel, narodowej dr hab. wspomina J. Piłsudskiego, Krakowie, m.in. o pogrzebach ostatnio W. R przed- była jednym gdy palistwa K walcra w Kantor która w okresie Skałka, przestrz.eni (autor Ryszard w Krakowie, na polskie- Cmentarzu dawnej stolicy Ks. J. Poniatow- Sikorskiego), stają SIę �325 cząstką 7.y<:ianarodu, a masowy udział w ceremoniach pogrzebowych okazją do umocnienia narodowej świadomości. Dr Ewa Sadowska w swoim wystąpieniu "Zapomniane cmentarze krakowskie" wymieniła i omówiła na podstawie literatury, archiwaliów i własnych penetracji te cmentarze, których jU7.nie ma, a powstały kościoły, wokół których si\; rozciągały np. kościół Mariacki, św. Katarzyny, Bożego Ciała, 00 Dominikanów, 00 Franciszkanów. Następnie cmentarze, które istniały przy już nie istniejących, wyburzonych kościołach, m.in. Wszystkich Świętych, św. Gertrudy, św. Wawrzyńca. Cmentarze dysydenckie - tlie istniejący w dzielnicy Wesoła, istniejący, ostatnio po zabiegach konserwatorskich, w Łuczanowicach (obecnie na terenie dzielnicy Nowa Huta). Cmentarze żydowskie, ofiar I wojny światowej przy ul. s. Faustyny, jeńców rosyjskich z okresu I wojny światowej w Łagiewnikach - Krakowie, i wzbudzający najwięcej kontrowersji, cmentarz oficerów radzieckich koło Barbakanu. W referacie "Ostatnie szczęść Boże. Pogrzeby górników salinarnych", mgr Elżbieta Kalwajtys omówiła kult św. Kingi, podziemną kaplic\; jej poświęconą, a następnie napisy, znaki i rysunki na ścianach kopalni upamiętniające śmierć górników. W obrzędowości pogrzebowej ciekawy jest zwyczaj upuszczania lampek górniczych w momencie składania ciała górnika do grobu. Dr Anna Spiss, "Cmentarz jako clement pejzażu kulturowego" przedstawiła cmentarz jako określony układ przestrzenny i przestrzeń magiczno-kultową. Cmentarz podlega, jak wiadomo, aktualnym modom, instytucjonalizacji życia, prawom ekonomicznym. Sporo miejsca poświęcono decorum cmentarzy, współczesnej architekturze nagrobkowej, inskrypcjom, fotografiom nagrobkowym, ozdobom trwałym i nietrwałym, roślinności cmentarnej. Zwróciła również uwagę na problem cmentarzy opuszczonycb, zaniedbanych w wyniku zmian politycznych po II wojnie światowcj. Osobny problem to sprawa ratowania zabytkowych cmentarzy i nagrobków. Doskonałym,jakby ilustracyjnym uzupełnieniem tego referatu było około 30 barwnych przeźroczy dr Izabelli MiczYliskicj ("Okazjonalne dekoracje kwietne na cmentarzach krakowskich") z jej wieloletniej fotograficzncj dokumentacji cmentarzy krakowskich a takźe wiejsk~h. Przeźrocza ukazywały całe pi\;kno różnorodnych bukietów, wiązanek, wieńców, jak również pomysłowość w komponowaniu świątecznego i okazjonalnego przystroju. Przeźroczom towarzyszył fachowy komentarz dr I. Miczyńskiej i praktyczne porady w zakresie komponowania bukietów i wieńców. Dr Ewa Fryś-Pietraszkowa omówiła w komunikacie stałą ekspozycję w Muzeum Kultury Sepulkralnej Vol Kassel (Niemcy), zwracając szczególną uwagę na interesującą w pomyśle i plastycznej realizacji wystawę czasową (sierpień 1993) pl. "Nic więcej do powiedzenia, nic do opłakiwania". Eksponowano, przcjmującc w swym wyrazie, fotografie z cmcntarza żydowskiego w R6delsee koło Wiirzburga. W czasie dyskusji do najbardziej interesujących należała wyczerpująca wypowiedź mgr Haliny Szewczyk owej na temat tradycyjnego, ludowego ubioru do trumny i strojów żałobnych we wsiach Małópolski. Anna SESJA "EKOLOGIA A FILOZOFIE TUBYLCZE POZNAŃ, 14 GRUDNIA 1993 Spiss ŚWIATA" 14 grudnia 1993 roku w Poznaniu odbyła si\;, przygotowana przez Koło Naukowc Studentów Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, sesja zatytułowana "Ekologia a filozofie tubylcze świata". Rosnąca popularność rozmaitych ruchów ekologicznych, związana z nimi sfera ideologiczna oraz powstanie odrębnej dziedziny, jaką jak bioetyka, złożyły się na przyczyny, skłaniające do zorganizowania takiej interdyscyplinarnej sesji. �326 Zakres tematyki przygotowanych przez studentów wystąpień odpowiadał złożoności problemu. Pierwszy referat (Krzysztof Mączkowski) oparty został na analizie znanych publicznych wystąpień Indian północnoamerykańskich i zapoznał zebranych ze stosunkiem tuby!l:ów tego kontynentu do relacji człowiek - przyroda. Kolejnym poruszonym zagadnieniem (Ewa Prądzyńska) były trudności, pojawiająec się w trakcie przyznawania ziemi autochtonom brazylijskiej Amazonii, co związane jest z faktycznym przymusem zmiany sposobu gospodarowania, narzuconym tamtejszym grupom etnojF.ykowym. Żywiołową dyskusję wywołała interpretacja racjonalnego korzystania z zasobów środowiska przez społeczeństwa aprzemysłowe, dokonana na podstawie teorii soejobiologicwych (piotr Tryjanowski, Instytut Biologii), które wydały się dyskutującym zbyt redukcjonistyczne i obce humanistycznemu ujęciu kultury. W drugiej części sesji zmianie uległa problematyka wystąpień, kładących teraz większy nacisk na sferę mentalno-ideową. łnteresująea próba porównania krain historyczno-geograficznych z mapą etnograficzną naszego kraju (Marek Rokita) wykazała wiele zaskakujących analogii, które mogły skłonić do daleko idących wniosków. Kolejny referat «(Waldemar Kuligowski) scharakteryzował główne idee ruchów ekologicznych oraz skonfrontował ich kontekst wyjaśniający z danymi etnologicznymi, co skłoniło do nazwania tychże idei "ekomitologią". W podobnym duchu krytycznej analizy utrzymane zostało ostatnie wystąpienie, którego celem było przedstawienie dwóch podstawowych nurtów "myślenia" ekologicznego i ukazanie ich wewnętrznej sprzcczności (Andrzej Jaworski). Skromna w zamyśle organizatorów sesja wykazała spore zainteresowanie najnowszymi ruchami i ideami spoleewymi oraz potrzebę wielopłaszczyznowego ich przedyskutowania w gronie osób o rozmaitych poglądach. Scsja dowiodla również tcgo, iż współczesna ekologia jest ważnym i ciekawnym zagadnieniem badawczym dla antropologii. Waldemar \ K uliyowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab783517f2206f8fb1e35f22eb144af1.pdf 2a513a43bfc2e113b956db15db465081 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2073 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1925 Title A name given to the resource Recenzje / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.227-295 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 III. RECENZJE CIIIlCl'pluali:ill!/ slIciely, pod red. Adama Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152. Z kilku powodów kktura książki Conceptualizing society zasługuje na szczególną uwagę. Po pierwsze, stanowi ona jedn'l z cyklu publikacji zawierających materiały z I Kongresu Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA), który odbyl się w 1990 roku na Uniwersytecie w Coimbrze. Jednym z dyskutowanych tam problemów były antropologiczne koncepcje społeczeństw pierwotnych. Omawiana książka jest owocem tej dyskusji. Jej redakcji dokonał Adam Kuper, on też jest autorem obszernego wprowadzenia. Współautorami tomu są: Frederik Barth, Maurice Bloch, Daniel de Coppet, Philippe Descola, Ulf Hannerz oraz Marylin Strathern. Wszyscy oni nal6ą do grona najznakomitszych współczesnych antropologów europejskich, co z pewnością również decyduje o znaczeniu Conceptualizing sociery. Nie jest to wszakże powód ostatni.' Otóż problem, jaki poruszają wspomniani autorzy, stanowi jcdno z fundamcntalnych wyzwań, przed którymi stoi obecnie antropologia. W istocie jest to pytanie o to, co dyscyplina ta może wiarygodnie ustalić o klasycznym przedmiocie swych badań, czyli o społeczeństwach pierwotnych. W swym wprowadzeniu Kuper przypomina ogólne założenia pozytywizmu antropologicznego. Zgodnie z nimi antropolog najpierw odkrywał, a póżniej nadawał sens obcemu doświadczeniu. Towarzyszyło temu przekonanie, że działo się to bez utraty jego szczególności, a możliwość obiektywnego poznania i opisania badanych społeczeństw, ich konceptualizacja, nie była kwestionowana. W efekcie rozwoju podejścia relatywistycznego oraz przełomu postmodernistycznego paradygmat ten został podważony. Nowc pokolenie antropologów zanegowało tradycyjny schemat postępowania naukowego. Zwrócili oni uwagę na istnienie zasadniczych rozbieżności pomiędzy modelami tworzonymi przez "obscrwatorów" a modelami samych "aktorów". Ich przyczyn upatrywano w kontekstowośei kultur, uwikłaniu badaczy we własny kontekst kulturowy oraz niemożności adekwatnego przekładu międzykulturowego. Postmoderniści kwestionują zarówno wartość samych materiałów ctnograficznych, jak dokonywanych w oparciu o nic studiów porównawczych i ogółnych teorii kultury. Konsekwencją jest negowanie możliwości badania i poznania "obcych" kulwL Antropologowie reprczentowani w tym tomie zajmują bardziej konwencjonalne stanowisko. Ich zdaniem etnografia dostarcza danych, które mogą być w różny sposób porównywane i analizowane. Umożliwia to podcjmowanie szerszych projektów, które łączą w sobie materiały etnograficzne ze stanowiskiem teoretycznym. Nie znaczy to jednak, by akceptowali oni paradygmat modernistyczny. Przeciwnie, tym co łączy ich stanowiska jest przekonanie, iż bez rewizji dotychczasowych ustaleń dotyczących spoleczeństw pierwotnych, ich poznanie i zrozumienie jest niemoi.liwe. Za szczególnie ważną autorzy ci uważają konieczność odrzucenia przez antropologię etnocentrycznej perspektywy postrzegania stosunków i struktur społecznych. Ona bowiem stanowi główne źródło wspomnianej sprzeczności pomiędzy modelami obserwatorów i autorów. Jak wobec tego konceptualizować odmienne od naszych systemy społeczne i kulturowe? Daniel de Coppet, nawiązując do propozycji Durkheima i Dumonta, zwraca uwagę na to, że antropologia winna koncentrować swoją uwagę na zbiorowym, f)onadjcdnostkowym wymiarze �228 życia społecznego. wspólnie tylko W nim bowiem podzielają. indywidualistyczna stkowego główne czy wrc;cz całkiem etnologa, system jak chcieliby one rzecznicy Wyrażająca teoretycznych, winna zbliżyć dla Do nas może wspólnot relacji Według terminu tworzone przez wyspiarzy. badaczy alc - tylko w procesie socjalizacji, uzyskiwała ona pełny stosunków, które osoba służącą - społeczeóstwa, z którymi lecz sam i dekompozycji jako że odrzuca relatywizmu zasad Można odkryć je analizowania nego. ucieleśnia jest własny, właś- zmienny oznacza zatem podkreśla sposobów dla teorii holistycznc nie i często które Mimo pozornych różnic wo. Zdaniem Descoli, dotyczy uważa, badanie nic sądzi, przede ułoŻl:nia społeczne s<! objawiane Uwal.a, aktorów klucza antropologii struktur wykazuj,! sposobów stanowić upatruje sceptycznym kulturowej wii'jach daleko on wobec jcst po- rzeczywistości. społccznych, w ludowych to w tym dekon- mogły konstrukcji do że mimo ich słabości Pozostając do uporządkowanej poziomie, stosunków przynajmniej źródeł charaktcrze. wszystkim osoba kompOZYCJi on uniwcrsalnego by modele zawartych Każda nim ją ze wszystkmi. i zbli;;.a do postulowanej Głównych różnorodności ale poza nieustannej społecznego. że zadaniem wizje tc, na pewnym ono społecl.I1ych. stosunki społecznych myślenia, istnicjącego postmodernistyczncgo, społecznych. ccntralną widać jak dalece model też różni życia świata prowadzą sposobów w jaki j" z tych ani społeczeństwo. ów proces żc nic stanowi intuicyjnym Descola poprzez jednak, stosunków teorii wykluczała łączących że społecznych. Melanezyjczyków ponowncgo Właśnie sposób, niż Strathern, własnych uniwersalnych konieczność W tej perspektywie społecznych przeciwnie kulturowych, i rclacji konceptualizowania widzenie cząstkowym stosunków części ich już łączyć. autorki siC; ku stanowisku. szerszego, świat W takim z całokształ- stosunków ostatccznc dla modelem całość (np. w aspekcie skłaniała jakicgoś przez samych utożsamianc potcncjalną elllo- się modele -- jednostek. nie jest ani jcdnostka, cZl;śeią różniły społccznych z części Strathcrn sposobu siC; holistycznym społeczeóstwo natomiast Strathern. do litcratury bardzo w sieć zewn,,:trznych Wcdług Marylin przyjc;tego się ona stosunków antropologia niezależ.nych zdaniem Strathern drogę - Śmierć on suma nie mogą pojęciowego szukiwanie z nich perspek- społecznego również posługiwanie część stanowiła życia spolccznego Nie stanowi dla naszych w ich niespójności, tez i tożsamość. nieprzerwanie. w życiu Melanezyjczyków. strukcji modernizmu. Philippe Descola, alternatywę modeli holistyczna życia jak całość złożona włączał jednostkę Jej śmierć tubylczych może on wskazać każda cscju wskazuje się właśnie autorka trwały czasowa osób się od tradycyjnego. scnsie, który gdyż zmarli i urzcczywistniane zrozumienia CG prawda wymiar współpracuje. żywymi, tworzenia a nic sztucznie taka, odwołuje Strathern stawało co podkreśla społeczny". jest są tworzą tylko czc;ść bardziej zwcryfikowanie konceptualizowania ono było jako konceptualizacji "aktor traktowana między dałej jcst Melanezyjką zarzuca badawczą społecznych. w swym Na tym przykładzie traktowane psychologicznym), katcgorią wartości, że tylko rrancuskiego tych nie da się. systemu do konceptualil.Owania antropologią Będąc od sposobów kategorią tem stosunków przed modernistycznym w którym ujęciu nadrzc;dną podejrzanego. gdyż. w nich właśnic zdolność twierdzi, jako dancgo w tcj hierarchii systemy nawiązuje stojącą tego obszaru. Teoriom społeczeństwa, właśnie przedstawiana Wartości dla zachować sposobów "społeczcństwo". dotyczącej stanowi że jedno- moraInic działań, I. uważa, aspektu bl,,:dne. Zdaniem charakterystycznc De Coppet jcdnostka-społeczełlstwo graficznej wówczas stanowisko pragnie ze sobą do zrozumienia jest zasad,,: życia społcczncgo. je jednostka społecznej. wydzielenie coś zcwnc;trzncgo, wydzielić danej społeczności Dc Coppet tradycyjnych. niej, koniccznością rozumienia Jednostka to jednak o ile porównywać praktyki teoretyczne że wartości Antropologia, elementy umożliwia indywidualistycznej, struktur,,:. całości. tywa socjologii zważa, uporządkowaną ciwych Jcst strukturalną De Coppet wartościowej wydzielane stanowi członkowic życia społeczncgo. jawi siC;jako wyimaginowanego. którc moderator społecznej. a "społeczeństwo" wartości wyrażane. Zachodu rzeczywistości wartości, są wartości, główny ideologia z całokształtu źródło kształtowane One też stanowią lecz na drodze życia społecz- idące podobieńst- konccptualizowania relacji po- �229 mi~dzy społcczeIlstwcm i natur,!. Wnioski swoje, nawiązujące do racjonalistycznego stanowiska Lćvi-Straussa, sformulował w oparciu o badania prowadzone wśród trzech ludów Amazonii. Wspólną cechą ich socjologii jest właśnie nasycenie elementami ekologicznymi oraz włączanie ludzi i zwierząt w jedno pole społeczne. Systemy, które w podobny sposób ujmują relację między czlowiekiem a środowiskiem, proponuje nazywać animicznymi. Descola uważa, że badania antropologiczne powinny mieć na celu analityczną rekonstrukcję podobnych zasad kult}Jrowych. Może stać si~ to podstawą rcgionalnego (np. Amazonia), czy nawet uniwersalnego porównania oraz tworzenia ogólnych tcorii kultury. Nacisk na konieczność badania tubylczych sposobów myślenia kładzie również w swym artykule Maurice Bloch. Uważa on, że tradycyjne monografie terenowe były zawsze obce lub całkowicie nie7fozumiałc dla czlonków opisywanych społeczeństw. Jego zdaniem działo się tak dlatego, że antropologowie powszechnie zakładali, że to co informatorzy mówili o społeczeństwie, było tożsame ze sposobem w jaki je konceptualizowali. Według Blocha tak jednak nie jest. Podobnie jak konekcjoniści twierdzi on, że modele te nic posiadają logiczno-zdaniowej, lineranej struktury języka, lecz stanowią wysoce złożone i zintegrowane zespoły znaczell. Nie poddają się przy tym badaniom wprost. Antropolog może je poznać tylko w efekcie długotrwałego pobytu wśród badanego ludu, w trakcie którego, dzieląc te same warunki życia, zdoła zinternalizować wiedz~ leżącą u ich podstaw. Bloch wskazuje na przykład swych badań prowadzonych wśród ludu Zafimaniry z Madagaskaru i twierdzi, że na sposób w jaki konceptualizują oni rzeczywistość społeczną składaj,! si~ zintegrowane ze sob,! modele mentalne, dotyczące takich rzeczy jak: "dom", ,.małżeIlstwo", "drzewa i las", "kobiety i mężczyźni" oraz "ludzie". Na przykład uważa on, że Zafimaniry myślą o dorastaniu społecznym w kategoriach procesu, który dotyczy zarówno ludzi, jak drzew i domów. W ich sposobie myślenia stosunki społeczne należą bowiem do tego samego porządku co procesy naturalne, a ludzie powiązani są ze środowiskiem. Bloch twierdzi, że wychodząc od prostych spostr7.eżeIl dotyczących tego jakie są rzeczy (np. dom lub drzewo), można stopniowo zrekonstruować podstaw~ tubylczej konceptualizacji stosunków społceznych. Nic da się tego natomiast osiągnąć na drodze skłaniania informatorów do retrospektywnego racjonalizowania ich działall. Jest to niemożliwe, gdyż wi~kszość wiedzy, zwłaszcza tej dotyczącej życia praktycznego, zorganizowana jest w sieć modeli mentalnych. Descola i Bloch w swych pracach odwołują się do przykładów ludów izolowanych i niewielkich, których członkowie żyją w podobnych warunkach i mają podobne doświadczenia. Ulf Hannerz uważa, że takie "prototypowe", ograniczone społeczeIlstwa, stanowią we współczesnym świecie ogromm! rzadkość. Zdecydowana większość społeczeństw jest bowiem obecnie poddana globalnym procesom komunikacji i transmisji międzykulturowej. Dla antropologii oznacza to konieczność zmiany przedmiotu badań. Zdaniem autora etnograf, choćby pracował w najbardziej nawet izolowanych zakątkach świata, staje dziś wobec zadania ukazania wpływu szerszych, zwykle obcego pochodzenia, struktur na życie społeczne badanych ludów. W sytuacji, gdy doświadczcnia każdego z nas, tak obserwatorów jak aktorów, dotknięte są globalnym procesem społecznym, a wartości kulturowe mogą swobodnie zderzać si~ i mieszać ze sobą, nic można już dłużej mówić o specyficznych regionach kulturowych czy lokalnych strukturach społecznych. Należy dostrzegać przenikanie wartości, zróżnicowanie postaw będące wynikiem wielości doświadczeri i kontaktów. Według Hannerza przydatna w tym może być analiza powiązań sieciowych. Pomaga ona zrozumieć istniejący pluralizm i wielość działań. Pozwala także unikać uprzywilejowania lokalnych stosunków społecznych wzgl~dem wi~zi o szerszym zasi~gu, przedkładania skali "mikro" nad "makro". Procesom tym sprzyja istnienie krajowych i międzynarodowych stosunków gospodarczych oraz multimedialna komunikacja. Hannerz postuluje więc odejście od badaIl "społeczeIlstw" na rzecz "sieci społecznych". W takiej perspektywie proces globalnego przenikania możc być traktowany jako sieć sieci. W podobnym kierunku zmierzają wnioski Frederika Bartha. Stwierdza on, że tradycyjne stanowisko antropologii, zakładające podział ludzkości na ograniczone językowo i kulturowo, �230 homogeniczne wspólnoty lokalne, zawsze było fikcją. Zgodnie z nim, mieszkańców jakiegoś regionu określano terminem "społeczeństwo", a w dokonywanych opisach ich struktur społecznych stosowano perspektywt; holistyczną. Towarzyszyło temu przekonanie, je ludzie ci uczestniczą w jednorodnym procesie kulturowym. Zalożenia te były jednak fałszywe. Zdaniem Bartha w rzeczywistości jest tak, że "społcczeństwo" jest zawsze otwarte i nieuporz,!dkowane. Nie należy więc poszukiwać w nim powtarzalności i norm, ani prostych schematów podejmowanych d,.iałań. Swoistymi "antynormami" s,! bowiem bikulturalizm, sceptycyzm i ci,!gły proces adaptacji do zmieniającej się sytuacji. Dla udowodnienia swej tezy autor odwołuje się do etnograficznego przykładu mieszkańców regionu Harat z Afganistanu. Twierdzi on, że w tym przypadku zastosowanie klasycznego modelu społeczeństwa całkowicic zawodzi. OkaZUje sit; bowiem, że jego rzekomo niezmienne i stałe parametry, tak ie jak: trwałość instytucji, dzielenie wspólnego sposobu życia, czy jedność struktur politycznych i religijnych, w ci'!gu ostatnich kilkudziesit;ciu lat zmienialy się wielokrotnie. Gdyby więc, zgodnie z tradycyjnym schematem, poszukiwać jakieg~ś uporządkowania stosunków społecznych i ich regularności, to nic bylibyśmy w stanic wytłumaczyć faktu, że - mimo braku tych elementów - mieszkańcy Harat w dalszym ciągu stanowią wspólnotę. Można to osiągnąć jedynie wówczas, gdy odejdziemy od zintegrowanego, holistycznego modelu i zaczniemy myśleć o społcczeństwie jako kontekście działaJI, i ich rezullatów. W takiej perspektywie okaże się, że współdziałaj,!cy ze sobą ludzie mogą, podobnie jak mieszkańcy Hara!. kierować się różnymi wartościami i ideami. Generuje to ciągły proces przemian istniejącego systemu, jego nicuporządkowanie oraz otwarcie. Barth uważa, że trwanie antropologii przy dotychczasowym, statycznym modelu prowadzić będzie do dalszego mistyfikowania wiedzy i nie zbliży nas do zrozumienia istoty procesów, którym poddanc są zbiorowości ludzkie. Jeśli naprawdę chcemy je poznać i opisać, to musimy - według Bartha - widzieć przedmiot naszych badalI jako dynamiczne, przekształcające się systemy. Mimo pOZQrnie wielkiej różnorodności zajmowanych stanowisk, autorzy esejów zamieszczonych w omawianej książce, zdają się podzielać wspólne przekonanie. Dotyczy ono konieczności porzucenia przez antropologię dotychczasowych sposobów konccptualizowania społeczeństw pierwotnych. Celem nauki jest konfrontowanie modeli teoretycznych, tworzonych przez współczesną humanistykę, z doświadczeniami i modelami samych badanych. Oznacza to, iż antropolog nie może już dłużej zajmować uprzywilejowanej pozycji obserwatora. Musi on zrozumieć, że jest równorzędnym partnerem, jedną ze stron, w toczącym sit; dialogu mit;dzy kullurami. Tylko wówczas, gdy antropologia zrozumie, żc uczestniczy w procesie, który przebicga w obu kierunkach. ma ona szansę na zbliżenie sit; do swego nadrzędnego celu, czyli poznania i zrozumienia innych kultur. Jestem przekonany, że uświadomienie tego faktu stanowi najwit;ksz,! wartość książki Conceptualizing society. WrJjciech Do/wal Krzysztof J. Brozi, 1992, ss. I ł I. Ludzie i kryzvs cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin Czy antropolog kultury stawiał sobie ezt;:sto pytania: jak trudno jest zhudować miasto') Jaka jest kulturotwórcza rola strachu, bólu i cierpienia'? Jakie niebczpieczeństwa może kryć w sobie stan ciszy i bezruchu') Jakie są psychologiczne przesłanki i nastr;pstwa kryzysu ekonomicznego i społecznego? Jakie są granice autokreacji człowieka i jego wolności? Jaka jest rola wytworzonych w historii mitów i stereotypów dla współczesnych pokoleń ludzi? Jakie pożytki i niebezpieczeństwa kryje w sobie nacjonalizm? Jakie s,! społeczne i kulturowe granice władzy') Wielu z tych pytań nie stawiano wcale, inne stawiane były nic w tej formie, jeszcze inne przyciągały uwagt;: antropologów jedynie marginalnie. Człowiek w ogóle, ułomny, slaby i zagu- �231 biony w świecie, rozpaczliwie poszukuj,!cy w nim swojego mIejsca i samookreślenia, był raczej przedmiotem reJleksji i tworem filozofów. Antropologowie w swoim podejściu do człowieka przyjmowali na ogól postaw,; bardziej konstruktywną - człowiek jako organizm biologiczny wyposażony w pewne wrodzone predyspozycje psychiczne, które kultura wyzwala lub hamuje, lub które kształtuje, w toku swojej teoretycwej i praktycznej działalności przekształca środowisko, w którym żyje, zmierzając ku formom coraz lepszym i doskonalszym. Wyzwala się przez to w znacznym stopniu z ograniczeli jakie narzuca mu świat zewnętrzny, przede wszystkim przyrodniczy. Dopiero dramatyczne wydarzenia ostatnich dziesięcioleci uzmysłowily ludziom, w tym także antropologom, że post';p kultury nic jest ani konieczny, ani ciągly, że regresy i upadki były udziałem nic tyłko społeczelistw dawnych, lecz z równą siłą dochodzą do głosu we współczesnym wysoko rozwini,;tym świecie. Wraz z rozwojem historii i postępem wiedzy rosną wątpliwości, człowiek dawniej dufny w siebie i w swoje możliwości, musi uznać teraz granice swojej wiedzy i wolności, a ludzie najbardziej odpowiedzialni za losy świata (politycy, władcy, uczeni) muszą teraz dobrze si« zastanowić nad swoim każdym krokiem, by nie był on ostatni (s. 7). Ostatnie zdanie pochod/j ze wst«pu do omawianej tu książki Krzysztofa J. Broziego Ludzie i kry:ys cywilizacji. ]cst to pierwsza b:Jdajże w Polsce próba antropologicznego podejścia do zagadnieli współczesności, świadcząca dobitnie o tym, że pesymistyczne prognozy jakoby antropologia kulturowa miała stracić racj<; bytu jako odrębna dyscylina, gdy zniknie tradycyjny przedmiot jej badali - społeczelistwa pierwotne i chłopskie - okazały się niesłuszne. Antropologiem można być bowiem w odniesieniu do każdej rzeczywistości ludzkiej, o ile ujmuje się ją z dostatecznie szerokiej i ogólnej perspektywy, a w przekonaniu Edmunda Leacha najlepszym antropologiem można być właśnie wówczas gdy przedmiotem badałl czyni si,; rzeczywistość bezpośrednio daną badaczowi w jego własnym doświadczeniu l Dlatego w omawianej pracy odnaleźć można wiele osobistych impresji autora, jego niepokojów jako człowieka wyrosłego w określonym kr<;gu cywilizacyjnym, ale zarazem obywatela świata. ReJleksje zawarte w tej ksiąi.ce zabarwione są często sporą nutą pesymizmu. W miejsce niewoli i wegetacji - pisze .!utor - wywalczyliśmy sobie wolność i prawo do śmierci. Walka rządzonych przeciwko rządzącym zn,ieniła si« w "walk',: wszystkich przeciw wszystkim" - "bellum omnium contra omnes", w darwinowsk,! walk<; o byt jaka zaistniała w warunkach wszechwładnej wolnorynkowej ekonomii. "Atomizacja społeczna, która była celem totalitaryzmu nigdy tak szybko nie została przezeli osiągni«ta jak w dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru, w którą gwałtownic wchodzimy mając jeszcze złudną nadziej<;, że da się powtórzyć proces ewolucji podobny innym historycznym spoleczelistwom" (s. 6). To sugesty'wne zdanie przedstawia, jak się zdaje, obraz zbyt katastroficzny i nie całkiem prawdziwy. "Nie ma powtórek w historii" - stąd też kapitalizm, w jaki obecnie wkraczamy nic może być ani kapitalizmem dziewi,;tnastowiecznym ani też kapitalizmem w stylu amerykaliskim czy zachodnioeuropejskim. Businessman polski działa w innych nieco warunkach niż jego amerykaliski kolega - działa w warunkch zmniejszonej konkurencji, co zapewnia mu popyt na oferowane produkty i usługi. Prywatna przedsi',:biorc7.ość w Polsce działa więc na nieco innych zasadach niż te, które charakteryuj" zachodnią gospodark',: wolnorynkową. Podobnie stwierdzenie autora, że Polska nie może liczyć na pomoc Zachodu ponieważ zaliczana jest przcl palistwa zachodnie do krajów "wysokiego ryzyka inwestycyjnego" (5.108) powoli traci sw" aktualność. Polska przestaje nie tylko być dziś uważana za kraj ,,0 wysokim stopniu ryzyka inwestycyjncgo", ale uważa si,; niekiedy, że jest krajem, który wyciągnął najbardziej konstruktywne wnioski z konfrontacji dwóch systemów i upadku komunizmu. W styczniu ubiegłego roku inwestycje zagraniczne w Polsce wynosiły I miliard dolarów, w grudniu już 4 miliardy dolarów. Zainteresowanie inwestorów zachodnich naszym krajem wyraża si',: I E. Lcal:h. #':"/fura i /';lI/mmikowałlil', w: L Leach, A. J. Greimas, Rywal i narracja, PWN, Warszawa 1989, s. 22. �232 także w innych danych: 55% naszej produkcji sprzedajemy do krajów zachodnich, 17% do krajów skandynawskich - w sumie 72% naszej produkcji pochłaniają zachodnie i północne rynki zagraniczne. Autor zalicza Polskę do krajów tzw. szóstcgo świata (tzn. krajów, które do momentu upadku komunizmu były ze względów pozaekonomicznych zamknięte na nowe technologie - obawiano się bowiem, że mogą one zostać wykorzystane do celów militarnych). Uważa, że w aktualnej sytuacji, gdy Polska nie ma środków na zakup nowych technologii, nic ma ona również szans na rozwinifi:cie wolnego rynku i gospodarki wolnorynkowej w pełnym lego słowa znaczeniu. Siła nabywcza ludności jest niska (jest to m.in. rezultat zatrzymania inflacji), bezrobocie wzrasta w wyniku zamykania wielu zakładów przemysłowych. Prowadzić to będzie do dalszego spadku produkcji etc. (s. 108). Tymczasem jednak okazuje się, że podczas gdy na Wfi:grzech, w Czechach, Słowacji, Bułgarii, Rumunii, Białorusi i Ukrainie obserwuje się wyraźny spadek produkcji, produkcja w Polsce wzrosła w ostatnim roku o 4%. Jeśli zaś chodzi o bezrobocie to obserwuje się obecnie na Zachodzie znacznie bardziej gwałtowny jego wzrost niż u nas. Stwierdzenia te nic upoważniają oczywiście do zbyt optymistycznych wniosków - i znów tutaj statystyka przychodzi nam w sukurs - przecifi:tne wynagrodzenie miesięczne w gospodarce narodowej spadło w 1992 w stosunku do 1991 roku o 4%, przeciętna realna emerytura i renta pracownicza o prawic 6%. To tylko kilka liczb przytoczonych na poparcie poglądu, że sytuacja nic jest ani tak zła jak prognozuje autor, ani tak dobra jak usiłują nam niekiedy sugerować środki masowego przekazu operując danymi statystycznymi. Autor widzi, i chyba ze wszech miar słusznie, pewną szansfi: rozwiązania naszych trudności przez wprowadzenie elementów gospodarki planowej i interwencjonizmu państwa. Paradoksalnie, to właśnie kraje zachodnie w coraz większym stopniu zaczynają korzystać z tych metod - nałożenie wysokich ceł na towary importowane jest między innymi wyrazem troski o zapewnienie większej konkurencyjności i możliwości zbytu dla produktów własnych. Skoro jesteśmy już przy najbardziej ogólnych problemach podnoszonych przez autora w omawianej książce, należy wymienić zagadnienia demokracji, zagrażających jej dyktatur i nacjonalizmów. Demokracja, forma rządów zmierzająca do zapewnienia udziału w rządzeniu szerokim rzeszom społeczeństwa, ma służyć realizacji zasad równości, tolerancji i wolności. Choć korzyści z niej wypływające są zapewne niewspółmiernie większe niż zagrożenia, jakie może stwarzać, o tych ostatnich nie należy jednak zapominać. Całkowita równość i tolerancja jest bowiem utopią· Demokratyczna forma rządów może otwierać swobodne pole do działania również ludziom niekompetentnym, niedouczonym czy niedoinformowanym. Odbijać się to może ujemnie na charakterze podejmowanych decyzji i w konsekwencji na ogólnym poziomie społeczeństwa. Autor nic pisze o tym wprost, ale niektóre jego ogólne stwierdzenia na temat "dzikiej demokracji dziewiętnastowiecznego wzoru", skłaniają do takich refleksji. Już dziś można obserwować pewne ujemne zjawiska wypływające z tej formy rządów - do nich między innymi należy zaliczyć degradację inteligencji, rozwój nacjonalizmów i związanych z nimi bratobójczych wojen. Dyktatura nic jest oczywiście alternatywą - niesie w sobie na dłuższą metfi: zawsze realne zagrożenia i prowadzi także do wojen, ale na krótszą metę, jak wspomina autor, skutki jej mogą okazać się korzystne. Zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia, a więc w wypadku kryzysów ekonomicznych i społecznych, kiedy to skupienie władzy w jednym ręku łagodzi konflikty i rozladowuje wewnętrzne napięcia. Dyktaturze sprzyjają też odradzające sifi:nacjonalizmy. Dlatego też, zdaniem autora, kraje Europy Wschodniej są szczególnie podatne na tę formę rządów. Ruchy nacjonalistyczne, które charakteryzowały zwłaszcza koniec XIX wieku, odżywają również ze zdumiewającą siłą i współcześnie (w Europie Wschodniej, na Bałkanach, ałe też na Bliskim Wschodzie i w wielu innych punktach kuli ziemskiej). Niosą w sobie momenty zarówno pozytywne jak i negatywne. Po stronie pozytywnej, są one wyrazem dążenia narodów do samostanowienia o sobie, dążenia do kultywowania własnych rodzimych tradycji kultury naro- �233 dowej. Po stronic ncgatywncj, nios" zc sob" niebczpieczcństwo nieustannych lokalnych konfliktów, bratobójczych wojcn, bczscnsownego przclewania ludzkiej krwi. Z całym naciskicm nalcży podkrcślić, żc ideologie nacjonalistyczne głoszonc przez liderów partii narodowych nicwiele maj" na ogół wspólncgo z trosk" o kultywowanic wartości kultury narodowej. S" to przeważnic opartc na cmocjach i inwektywach hasła, stanowiące w pierwszym rzędzie instrument władzy polityczncj, czy raczej walki o władzę polityczn". Chodzi w nich o scalenie narodu nie wokół wspólnych mitów i wartości, ale na zasadzie opozycji do domniemanych wrogów. W konsekwencji ideologie te przyczyniaj" się do upowszechniania stereotypów, szerzenia konfliktów i nienawiści pomiędzy narodami. Dochodz" one do głosu zwłaszcza w sytuacjach zagrożeń bytu ekonomicznego i społecznego państwa. Wyłaniaj" się bowiem wówczas mechanizmy "kozła ofiarnego" - instytucji (właściwej zresztą tylko ludziom, nie spotykamy jej odpowiednika wśród zwierząt), której celem jest rozładowywanie i kanalizowanie uczuć strachu i braku poczucia bczpieczcństwa przcz stwor/.cnie odpowiednich mitów, polegających na przedstawianiu kogoś jednostki czy grupy - jako źródła tego zagrożenia, mimo że jest ono zupełnie inne. Tak" rolę pełnili Żydzi w hitlerowskich Nicmczcch, wc Francji, w Polsce w różnych okresach. Chodziło o odwrócenie uwagi od realnych problemów gospodarczych kraju i wyrastających na tym tle kon/liktów społecznych. W takiej sytuacji zagrożenia pojawia się na ogół jakaś jednostka, która zaczyna występować w roli zbawiciela narodu i bierzc na sicbie całą odpowiedzialność za jego losy. Reszta z wdzięczności podporządkowujc jcj się zupełnie deklarując całkowite posłuszeństwo. Taki był mechanizm dojścia do władzy Hitlera w faszystowskich Niemczech (s. ł 7). W rozdzialc II. zatytułowanym "Psychologia kryzysu", rozważa autor psychologiczne i społeczne przesłanki kryzysu kultury. Przytaezaj"c typologię osobowości Znanieckiego rozważa, jaki typ osobowości realizuje się szczególnie dobrze w warunkach harmonijnego rozwoju kultury, jaki natomiast aktywizujc się głównie w sytuacjach zagrożenia i dezintegracji. W pierwszym wypadku dochodzą do głosu przede wszystkim "Iudzie dobrze wychowani" i "Iudzie pracy", w drugim "ludzie zabawy" i "Iudzie zboczcńcy". Pierwsze dwic grupy cenią konformizm wobec uznanych wartości, przeważa u nich jaźń odzwiercicdlona i usiłuj,! zdobyć wysoką pozycję w grupie przez pełną akcpetację przyjc;tych przcz ni,! norm, nic lubią zmian, nigdy do nich nic dążą, ani w nich nic uczcstnicz,!. Dwic następnc grupy: "ludzie zboczeńcy" i "ludzic zabawy" to ludzie aktywni, wykazuj,! zdolności adaptacyjne do nowych warunków - to często bojownicy i męczennicy walcZ'!cy o wyższe cele, z którymi się idcntyfikują. Destabilizacja kultury nic destabilizuje ich psychiki, ani nie zmniejsza odporności. Należą tu także wielcy twórcy, reformatorzy, ale również i zbrodniarze "bowiem historia nadaje dążeniom ludzi niez.amierzony, często nieludzki sens" (s. 27). Dalej przytacza autor koncepcję Mannheima na temat etapów rozwojowych czy stadiów kryzysu społecznego, określaj,!c najbardziej typowe psychospołeczne zjawiska, jakie towarzysz,! każdemu z nich. W stadium pierwszym wytwąrzaj,! się pewne zastępcze symbole, które mają pełnić funkcję substytutu, kompcnsuj,!cego bezsilność działań racjonalnych. W stadium drugim symbol przestaje być pustym symbolem lecz staje się czynnikiem wytwarzającym nowe typy więzi społecznych. Wreszcie, w stadium trzecim, wyłania się nowa organizacja, której celem jest realizacja określonych potrzcb spolccznych, wytworzone zaś wcześniej symbole staj,! się znowu puste, staj'! się ideologią lub frazeologi,! służącą celom socjotechnicznym, czyli sterowaniu grupami społecmymi. Interesujące jest przy tym zwrócenie uwagi na fakt, że podczas gdy w pierwszej fazie tzw . .,niezorganizowanego zagrożenia" podstawowe znaczenie mają reakcje psychiczne jednostek, w drugiej fazie tzw. "zorganizowanego zagrożenia", życic psychiczne jednostek i mas przestaje się liczyć, do głosu dochodzą natomiast cechy psychiczne przywódców, którym pozostali członkowie społeczeństwa poddają się bez reszty. Przytaczane przez autora teorie należ,! do grupy tych rozważań socjologicznych, które w większym stopniu niż inne analizy socjologiczne ukazują wzajemne współgranie czynników psychicznych i społecznych w kulturze. Nieuwzględnienie tych relacji było też częstym brakiem badań antropologicznych. �234 Interesującym jest np. stwierdzenie Mannheima, 7.e dezintegracja kultury wyrai.a siv u ludzi w zaniku instynktów społecl.nych, rol.padzie dotychczasowych struktur emocjonalnych i powrocie do poprzedniego stanu rozwoju (s. 28). Współczesne wydarzenia, jakich jesteśmy świadkami. wydaj" się potwierdzać tę obserwację znakomicie. Powrót do dawno już odrzuconych zasad i wartości, zdyskwalifikowanych czy niemodnych, nawrót do dawnych autorytetów moralnych to nie tylko przejaw demokracji społecznej, alc często tcż jednostkowej. gdy np. nawet najbardziej wykształceni ludl.ie zaczynają głosić poglądy rażące swym konserwatyzmem czy wręcz prymitywizmem. "Człowiek nie potrafi przebywać drogi powrotnej od lepsl.ego stanu do gorszego bez jednoczesnej dezintegracji psychicznej" - stąd podatność na wpływy różnego rodzaju proroków. uzdrowicieli, wróżbitów, którzy dostarczają wlaśnie owych zastępczych symboli. "Świat symboli staje się tym bogatszy im nędzniejszy jest świat rzeczywisty" (s. 32). Miejmy nadzieję, że jest to przejaw dezintegracji pozytywnej, stan przejściowy, po którym nastąpi nowa integracja na innym. wyższym poziomie. Jedno tylko w wywodach autora niepokoi - całkowita zgoda na niesłychany obiektywizm jaki zakładają omawiane przez niego teorie, relacjonujące przedstawiane psychospołeczne mechanizmy kryzysu tak jakby były one przejawem takich samych niczmiennych i obiektywnych praw. jakim podlega świat przyrody. Np. teza Mannheima o nieuchronności ciągu: krYl.ys-dyktatura -wojna. Wojny są zatem koniecznością, ponieważ wypływają 7. niczmienną koniecznością 7. totalitaryzmu, który jest z kolei następstwem pewnych koniecznych psychospołecznych mechanizmów, jakie l.awsze pojawiają się w sytuacjach zagrożeń. Żydl.i byli od wieków prześladowani. ponieważ ludziom znana jest instytucja .,kozła ofiarnego" pozwalaj"ca na skutecznc rozładowywanie napięć wynikłych faktycznie ze I.goła innych przyc/.yn. Ale czy istotnie musimy "bie Żydów" i prowadzić wojny? Człowiek jest przecież istotą współtwOr1.ąC4 wartości, za które jest odpowiedzialny. Nie może biernie akceptować tego co zastał, nie jest kż skazany nieuchronnie na podleganie tego rodzaju .,obiektywnym" prawom. Czy nic możemy zmienić naszcgo stosunku do Żydów i innych prześladowanych bądź opozycyjnych narodów') Żydzi, obok innych podobnych. naród utalentowanych na ogól i inteligentnych ludzi, wyczerpali już, jak się zdaje, monopol. jaki przysługiwał im jako ,,1udziom prześladowanym". Z zajmowanych stanowisk i pełnionych funkcji wywiązuj,! się na ogół dobrze, do kultury wielu narodów wnieśli wielki wkład, a zarzucana im wewnętrzna solidarność, przeradzająca się w kastowość, czy jak chce np. Bolesław Tejkowski szowinizm, staje się powoli mitem. Jeśli nawet przyjąć, że Żydzi wykazywali takie cechy. to w jakże duźej mierze był to wynik diaspory i nietolerancji właśnie. W przyjętym przez dane społeczeństwo systemie wartości leży zatem klucz do zrozumienia wielu procesów społecznych. Wartości jednak, jak wskazują chociażby powyższe przyktady, mają tendencję do długiego trwania. J w tym tkwi właśnie niebezpieczeństwo - mogą one bowiem w równym stopniu hamować rozwój społeczny co go stymulować. Jeśli mamy czvściej do czynienia z pierwszym przypadkiem, to dzieje się tak dlatego, i.e lenistwo umysłowe nic pozwala ludziom zrozumieć, że w daleko większym stopniu mogą twórczo uczestniczyć w przekształcaniu świata. Rozdział III. zatytułowany "Granice autokreacji" dotyka w pewnym stopniu podniesionych wyżej kwestii. Sporo w nim stwierdzeń dość oczywistych. Wiadomo, że o rolwoju osobowości nie decydują jedynie wrodzone predyspozycje, lecz tabe środowisko społeczne i kulturowe, w którym wyrasta i żyje człowiek. Uczy tego i psychologia, i antropologia, i socjologia. Ael. tego środowiska jednostka ludzka nie miałaby szans przeistoczenia sit; w człowieka. A więc człowiek: "tworzy samego siebie, ale tylko w pewnych warunkach i w pewnym 7.akresie" (s. 41). W tym roldziale autor omawia różne teorie dotyczące rozwoju moralnego dziecka (teorie Piageta, Kohlberga. Rene Girarda i innych) - internałizacji przez nie wartości, kształtowania się sumienia, poczucia wstydu itp. Szerzej omawia stanowisko Margaret Mead w kwestii problemu autokreacji. przytaczając jej podział na kultury postfiguratywne, konfiguratywne i prefiguratywne, z których każda stwarza inne warunk i dla autokreacji człowieka. �235 Opierając si.,: na wszystkich przedstawionych teoriach przyjmuje autor, że niezbędnym warunkiem autokrcacji jest postawa negacji. Ta cecha przede wszystkim pozwala odróżnić łudzi twórczych od konl\rmacyjnych (czyli konformistycznych, konserwatywnych). Chodzi oczywiście nie o negacj.,: totalną przcjawiaj,!cą si9 w całkowitym odwróceniu od rzeczywistości (jak to się dzieje w wypadku choroby psychicznej, alkoholizmu, narkomanii etc.) lecz negację, która pozostaje w odpowicdniej proporcji do częściowcj akceptacji zastanego świata - zmierza jedynie do zmiany jego negatywnych zjawisk. Taka negacja jest warunkiem autokreacji, zdrowia psychicznego i dynamicznego rozwoju osobowości (s. 53). Dlatego pluralizm wartości i form życia, wolność słowa, przekonań, otwartość na krytykę itp. są tak ważnymi i podstawowymi elementami autokreacji, a "c;astyczne powiązanie struktury kulturowej ze struk turą pot rzeb ludzi żyjących w jej ramach stanowi o trwałości danej kult ury" (s. SS). Te zawsze aktualne echa koncepcji Malinowskiego, widoczne zreszti! również w innych punktach pracy, świadczące o I.decydowanie antropologicznym jej rodowodzie, należy przyjąć z przyjemnością. Kategoriami zaczerpni9tymi z funkcjonalnej teorii kultury posługuje się autor również w swojej definicji sprawiedliwości społecznej. Wiąże on pojęcie sprawiedliwości społecznej bezpośrednio z wypracowaną przez Malinowskiego kategorią "standardu kulturowego". "Standard kulturowy" to katalog podstawowych dla danej kultury potrzeb (biologicznych i społecznych), których niezaspokojenie prędzej czy póżniej musi prowadzić do destrukcji całej kultury. Stąd stan sprawiedliwości społecznej można osiągm!ć jedynie poprzez zaspokojenie potrzeb składających się na dany standard kulturowy (przykładowo hęd" to: potrzeba zaspokojenia materialnego, bezpieczeństwa, tolerancji, wolności, demokracji, swohody wypowiedzi, otwartości na zdobycze kultury ogólnoświatowej etc.). Rozdział IV. "M it i historia Polski w Europie z czasów reformacji" - to celowa retrospekcja zastosowana po to hy ukazać proces tworzenia się mitów i stereotypów w historii. Owa mitologizacja historii służy na ogół celom ideologicznym. Stworzone w przeszłości mity odżywają nieraz po latach w niezmienionej postaci i pelnią podobnie, jak przed wiekami, funkcje praktyczne. Antropologia kulturowa jako jedna z pierwszych dyscyplin zmierzała właśnie do demitologizacji historii, ukazywania jej prawdziwego przehiegu, wolnego od określonego wartościowania i celowych przeinaczeń. Analizując przebieg i podstawowe cechy okresu reformacji w Polsce, stara się autor ukazać, jaki wpływ miały ruchy religijne na kształtowanie się narodowości polskiej. Reformacja w Polsce miała słahszy przebieg niż w innych krajach Europy Zachodniej, a wiązało się to z faktem, że proces chrystianizacji w Polsce zakollczył się stosunkowo późno (bo w wieku XII). Stąd kościół katolicki nic przeszedł jeszcze takiej degeneracji jak na Zachodzie. Reformacja w Polsce wyraziła się więc raczej w 07.ywieniu kulturalnym i społecznym, aniżeli teologicznym. Polska była jeszcze wówczas krajem tolerancyjnym - współistniały w niej różnc wyznania ~ katolicyzm współistniał z protestantyzmem, judaizmem, a nawet różnymi formami pogaństwa. Tolerancja wyznaniowa wynikała I. poczucia siły państwa i szlachty, która nigdy nie dopuściłaby do bratobójczych wojen na tic religijnym (s. 67). Sytuacjajednak zmieniła sil,:radykalnie, kicdy wśród szlachty zaczęło się umacniać przekonanie, że Polska jest przedmurzem ehrześcij,1I1stwa - przyczynilo sit;:to w znacznej mierze do załamania postaw tolerancyjnych, tak charakterystycznych dla okresu największego rozkwitu Polski szlacheckiej. Katolicyzm polski zac/.ąl się zmagać z protestantyzmem szwedzkim, prawosławiem rosyjskim, mahometanizmem tureckim. W tym to czasie rodzi się stereotyp: "szlachcic - Polak - katolik" jako przeciwstawienie stereotypowi: "plehejusz - obcy - heretyk". Wyznawca innej wiary przestawał bye Polakiem. Tragiczne skutki takiej postawy obserwować można było jeszcze po [ wojnie światowej, kiedy ludzie wymania luterańskiego, mówiący po polsku - Mazurzy, uważałi sit;:za ~iemców tylko z tytułu wyznawanej wiary. Owa identyl\kacja wspólnoty narodowej ze wpólnotą religijną zauważalna jest wyrażnie w Polsce również w dohie współczesnej, a postawy tolerancyjne zaczęły być już właściwe jedynie kręgom ludzi najbardziej wykształconych, choć i w tych krt;:gach obserwować można niekiedy zdumiewający hrak krytycyzmu w identyfikowaniu spraw narodu i Kościoła. �236 "Czas w kulturze ma różne wymiary, to co przeszłe może być jak najbardziej obecne wc współczesnym życiu w postaci aktywizującego mitu" (s. 73) lub dalej: "Wytworl.One w przeszłości mity, odradzają si<; w nowych warunkach i mog'l określać kulturow'l tożsamość uczestników jednej kultury, która w stadium ukrytym może przetrwać pełniąc nadal inspirującą rol<;" - konkluduje autor (s. 74). Na zakończenie wróćmy jeszcze raz do nacjonalizmów. Autor, dostrzegając tkwiące w nich realne niebezpieczeństwo i zagrożenie dla pokoju światowego, pr;:estrzega jednak przed funkcjonującym w myśleniu potocznym (a także w opiniach niektórych teoretyków nacjonalizmu jak Ernst Gellner) katastroficznym postrzeganiem tego zjawiska. Jako alternatyw<; dla nacjonalizmu widzi pojawienie się w świecie "konkurujących ze sobą kr<;gów kulturowych o ambicjach uniwersalistycznych" (s. 89). Już dziś mówi się raczcj o "kulturzc Europy Zachodnicj" aniżeli o narodach Europy Zachodniej. Takie konkurujące ze sobą kręgi kulturowe wyrażaj" pewną wspólnotę kultury rozumianej w najszerszym, globalnym, antropologicznym tego słowa znaCleniu. Obejmować więc będą nic tylko elementy tzw. kultury wyższej (stanowiącej podstawowy skladnik kultur narodowych), ale tak7.e właściwy im system gospodarczy i system rządzenia. Kultura narodowa jest jak wiadomo tworzona w pierwszym rzędzie przez tzw. ludzi kultury: literatów, malarzy, muzyków, ludzi teatru, a także uczonych, w znacznie większym stopniu niż przez polityków i ekonomistów. W wypadku wspomnianych kręgów kulturowych mamy na myśli kulturę całą, a więc również tę tworzoną przez ckonomistów i polityków. By ten pluralizm kulturowy stal się zjawiskiem wartościowym dla rozwoju ludzkości musi istnieć pomi<;dzy tymi kręgami kulturowymi jakaś jednolita płaszczyzna komunikacji (wyrosła na bazic kultury uniwersalistycznej), która nie będzie prowadziła do ujednolicenia się tych kultur lecz zapewni jedynie przepływ informacji pomi<;dzy nimi, co przyczyni się do ich wzajemnego wzbogacania się. Omawiając książkę tak wielowątkową, staraliśmy si<; zwrócić uwągę jedynie na momenty najistotniejsze rezygnując z przyjętej przez autora kolejności i szczegółowego omawiania treści poszczególnych rozdziałów. Dla orientacji zainteresowanych czytelników przypomnimy tylko ich tytuły: I. "Apologia strachu", II. "Psychologia kryzysu", III. "Granice autokreacji", IV. "Mit i historia Polski w Europie z czasów reformacji", V. "Nacjonalizm", VI. "Granice władzy", VII. "Czy nadchodzi nowa epoka dyktatur?" oraz "Wstęp" i "Zakończenie·'. Podsumowując można powiedzieć, że przybyła w naszym piśmiennictwie naukowym, nowa. wartościowa pozycja, stanowi;1ca bodajże pierwszą w Polsce prób<; antropologicznego ujęcia zagadnień wspólezesnośei, praca cechująca si<; szerokością spojr/.enia, odwa7.nym i glębokim stawianiem problemów, które dla przyszłych pokoleń Polaków, a także przedstawicieli innych narodów mogą okazać się zasadnicze. Praca udowadnia zarazem jak dalece antropologia kulturowa wyrosla jui. dziś z "opłotków" wiejskości i plemienności, z którymi dotychczas była wi"zana, zdolna jest do podejmowania analiz najbardziej aktualnych problemów współczesnego świata. Antropolog współczesny musi być historykiem, psychologiem, socjologiem, politologiem i filozofem zarazem. bowiem nauka. którą uprawia urasta do rangi dyscypliny syntetyzującej i generalizującej wyniki nauk szczegłowych o człowieku, do najbardziej ogólnej z nauk o człowieku. Barhara Michał Buchowski, Magia i rytual, Instytut Kultury, Warszawa Olsz£'lI'ska-Dyolliziak 1993, ss. 169. Oto rok 1993 przyniósł nam nową książk<; Michała Buchowskiego, kontynuującą lini<; dotychczasowych rozważań Autora. Zaryzykowałbym nawet stwierdzenie, iż stanowi ona swoiste podsumowanie 9-letniej pracy nad tytułowym zagadnieniem. W czasie tego okresu M. Buchowski. opierając się na ustaleniach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury (por.: G. Banaszak, J. Kmita �237 Slwlecllo-requ{acyilla Pałubickiej rozwinął kOllcepcja kultury, (pOl'. A. Palubicka, Warszawa 1991), a zwlaszcza F'r=edleorelyc::ne pasIaci i wzbogaci l teorie;: tzw. magii synkretycznej. idei magii implieytnej historyzmu, Teorii, której Warszawa Anny 1984, s. 44-65), i niżej podpisany jest uważnym obserwatorem. Dokumentacje; Poznarl In6; tego z W. 1. Rursztą I. w tytule" te dwa specjalistów; się przede interpretacji ma .,w hardziej wyrażonych uważnie wyznacza pl. O :alo~en;ach '\'Iaq;a i rvwal spraw okresu wszystkim: Racjonalllo.i<'. Ti·ans!cuja. Interpretacja, cele przyste;:pnym (s. 6), jak I) dotarcic tj. Jej funkcje i slruklllra, napisana języku szereg przemyślerl dotyczących dotychczasowe ustalenia. Odnotujmy przekazać uzupełnić kręgu mające odbiorców też amicje 1991. czyli wyjście uzupełniające. . akreślone w niej zostały jako cze;ści okrcślonej 21 pfl.ckonanie takiego perspcktywy przedmiotu procedur który 6) lalożenie jedynie, teoretycznych; trzy - (lI. rO/dzialy uje;cie funkcjonalne", rzeczoną teorie;: magii synkrctyczncj, myślenia Na samym że nic muszą uzupełniają. Picrwszemu okreśony uznaje, zbiór iż magia wic;:kszy nacisk tegoż Autor nurtu. i towarzyszących jcst okrcśloncmu kładzic takiego pomysł ogół sądów normatywnych osiągniycia cych całokształt wydzielić w ramach na kultury. lychi.e celów), praktyki analitycznie jej praktyki kultury dokonuje tworzącą ramy społecznego glądową, wytwarzaj,!cą przckonania mu można, powszechnie (obyczaj, grupy; waloryzujące się pewien kontekstowe swe rozważania w obrębie już tej teorii - pierwszego, - społecznokultura to (określających społeczności i regulują- nowożytnoeuropejskiej, 2) sferę czynności - i dyrektywalnyeh funkcjonalną jyzyk, sztuka przy tym, magię jako wspomniany w danej do części rc;:kę i wzajem od ujęcia iż według z perspektywy tj. l) nadrzędnie raczej podkreślając sobie drugie sytuuje kreślą lecz różnorodności pasują traktuje Podejście cele do realizacji) Nadto, się III. "Kultura szczegółowo i w odróżnieniu dostarcza stwierdzić magii, podają które Buchowski się reprodukcja współżycia często Michal respektowanych tejże społeclllości. trzy skry w badaniu - kultury Upraszczając (wY7.l1aezających dającym ani jednokierunkowy; umysłu, wizji kultury, typowi magii czy 5) przyjęcie i paradygmaty", o jedności inwariantnego, traktowania zdaniem, Leacha zmianom, strukturalny") mu przekonarl. na stronc;: myślow.!. do poje;cia dwa podejścia miano moim wartt'ściowania; od tysiącleci paradygmat a wrc;:cz przeciwnic właściwa -regulacyjny sposoby wydziela które antropologii. magiczna: społeczno-regulacyjnej zaehowaó Ram dla zachowaniu w badaniach się, wzorem nie jest ani celowościowy, "Magia: nich nadaje I. z Durkheimem), podlega się niemożliwe; 3) połączenie 4) poslugiwanie choć s.tdzę, iż założenie sic;: one wykluczać. nauki; można sicbie i nauki równoczesnym z jakiegokolwiek fundamentalne IV. wyjście okazuje przy język składa części cztery. typ kultury") . w jakim poza którą całej ludzka "Kultura i kontekstu I) postrzeganie kultury; rozwój ram punktach: (tj. Webera że kultura oraz omówicnie początku dla wypranym taki magiczna: sposobów pierw~zej. tyczące humanistyki, koncepcja picrwotnej" o przekładalności Naste;pne badalI z przedmiotow,! powiada Autora, w sześciu badawczych spolec/.no-regulacyjna w terminach i sądy jc można (nowożytnocuropejskiej), poje;ciem "kultury historyzmu, opisać modelu podmiotowej właśnie Gellnera, kultury o osobliwości samcgo oferuje przemyślenia jego pracc;:. Przedstawić poza Choć książka dl.icwic;:ciu rO/.d/ialów, sąd ze;, iż da sic;: w niej tak na dobrą sprawc;: wyróżnić Cze;ść pierwszą nazw.,: założeniami (rozdział I. "Wprowadzenie: magia jako rozpatrywać wspólnie Warszawa szerszcgo 2) powtórzenie-podsumowanie, Mayia. 1990 oraz książka anlropologicznei, również do Poznarl można sferę techniczno-użytkową; symboliczno-komunikacyjną, itp.); 3) sfery symboliczno-światopopodejmowane we wszystkich trzech strefach. Na waloryzacji od dwóch glądowa takiej podstawie, i z naszej światopoglądowcj: pozostałych przybiera swiatopogh,dowolwórcza i regulowana charakter perspektywy, a) nowoi.ytny, jest świecki; wyróżnić można trzy gdzie sfera techniczno-użytkowa wyłącznie b) religijny, i bezpośrednio-użytkowa, przez wiedzę gdzie w której techniczną, wyodrębnione historyczne uzyskuje typy autonomiy zaś sfera światoposą tylko nastc;:puje połączenie dwie sfery: wartości użyt- �238 kowych z komunikacyjnymi; wartościom sfery sakralnym kultury; czynność technicznie-użytkowa, trzech typów Buehowskiego świat inaczej tj. pomost do rozwinięcia nowożytnego, bcz istnieją i dyrektywne - teź ustalenia środki Są tu celami strukturalistów późniejszych typach syntetycznego słowy - umysł perspektyw. trudna kultury. dla do poj<;cia. Niemniej że jego teoria to jedynie od omawianego. Czas pierwsza prapierwotmt .Icst fakt, Współcześnie żyjące znaczenia dla grupy, wyjaśnienia, polcgać powiada miało Michał zostało ,,0 zasadzie zjawisk prowadzi lub (s. 59). Innymi równocześnie z obydwu niewyobrażalna nas Autor, Rozróżw innych. koegzystencji i metonimicznych" wręcz przywołuje na przekształ- Buchowski. wprowadzone stworzony i niezmiernie stale przypominając. przez typ kultury uj<;tego jednak Czynności użytkowe, w karhy tylko zupclnic w 1/llIyif już różny wspomnianego stanem hipotetycznym. w niej wyst<;puj"ce komunikacyjnc prymamI{. posiadały Pigmeje Magia skłaniającym na bazic danych to np. ową i światopoglądowe. Kryterium teoretycznie ją reprezentować, zaczynają byłby towarzyszyć najbardziej akty i łowców. Mbuti, o charakterze dla spoleczelistw zbieraczy opisy Pigmejów Mhuti do ich etnologicznych. z Konga, Hadza analizy rytualnym. reprezentuj'lcych Dla umocnienia Maurice'a Omawiany system swej tezy Autor Godeliera, typ konsumpcji przywołuje S:kic o dar:e oraz klasyczny Maussa. W nast~pnym ona nadal W magii podział lypie które Właściwa magia dualistyczna ze strony praktyki bardziej całościowy, lepiej wyraźniejsze o magii i groźniejsze. na zatem pojawiające 7.ycia. Z nich potrzeba i w taki (profesjonał zdefiniowany, Jego systematyzacją, sposób. na) pojawia a i sankcje wdrażaniem, Pierwszy niemniej ten proces. dostrzegalny np. płci i wieku. Zgodnie kryteriów - wykształcaj" si~ ohszary się póżnicj rozbudowany uważnie obrz~dowych choć nadal proloprofesjonalnej bardziej sam się zróżnicowania rytualnym, wyłonią sfer~ symboliczną. Prześlcdimy (biologicznych) Stopniowo działaniom tu mówić praktyczną. si<; czynnościach podsycają tymże codziennego w zasadzie naturalnych praktycznymi. osób przewodząca Można wszyscy w formułujących -rytualno-wierzeniowe, na marginesie ze sferą wykonują się według udział działaniami l. spleciona czynności prac kształtuje częściej maqii dualistycznej - można już. dostrzec - nierozłącznic prymarnej z nimi przebiega grupa maj"ce klasycznych Turnbullowskie - którc Lub normatywne Kung z Botswany i Namibii. Nadal stykamy się tutaj z trójsensownością praktyką, ale można dostrzec, i7. czynnościom, które nahierają szczegól- charakterystyczny natychmiastowej, empirycznego. się ją jU7. odtworzyć grupy, z Tanzanii i Buszmeni działali i jednosektorow" dla lepszego dwóch wniosków magii, się stopniowo że daje na się magia prapierwO!f1a, będąca były zarazem przeksztaleiła odróżnienia Marcela rozwojowego pojawia sfer kultury: nic istnicją. stwierdzenie naukowy, komunikaCYJnych. przekonali Autor, danych scnsów postrzega nie ma. uwiarygodnienia wszystkich dla praktyki. magiczny on Nowożytności, właśnie i jcdnosektorowość dzieli metaforycznych konstrukt drogi do modelu Jako nie posiadająca jednię do takich stanowi po prostu nie będzie Ludzi ostatni iż człowiek rozróżnia magicznego, związek nas, sztuczny Ałc innej przejść historyzmu. jest postrzega ta jest równoczesnie one tak nie jest związków Jest świccic metanimia/metafora) Słuszniejszym pierwotny Sytuacja Nadto Otóż współwystępowania Nie w jcgo myślenia (czyli Ten jednosfcrowość a cele środkami. dotyczącc która i magicznego. części. równocześnie. przyległość/podobieństwo magii jego wartość, Są na jakiekolwiek Stąd już tylko krok do zaprojektowania bierze si<; st"d, ponieważ podporz"dkowanc brak podziału synkretycznej. Synkretyzm wyodrębniania wszystkie magii charakteryzuje funkcji. metaforyczno-metonimicznych. nienie nego magicznej szereg realizuje religijnego idei czy światopoglądowych, - ceniach magicznie w którym i światopogl"dowa. kultury całościowo, praktyczno-komunikacyjne c) magicmy, zwaloryzowana równocześnie użytkowych wartości komunikacyjna Tak więc typ kultury pełni"cej owe (światopogl"dowym); rytuały w grupie. łąCZą si~ coraz praktycznoKształtuje są to ludzie pclniący prawdzjwi si~ te funkcje specjaliści-czarownicy. (s. 4S-49). się dopiero system groŻi,ce w momencie, światopogh,dowy. za jego przestrzcganicm gdy zaistnieje Jest on już nieprzestrzeganie są i uzupelnianiem zaj- �239 m uj,! si" wspomniani magii jest wielość wy jej funkcji ważną ccch.; odróżniaj,!c<! osobność działań praktycznych. d,) nieuchwytnego typowa M. Buchowski swiatopogi<,d ma być dla wspomina magiczny współczeSnie jako Pozostale świadomie rOl.działy typu religijnego o l/1ar/ii obrany styl życia). w dużej mierze oraz si;;:już na realizację kopieniaczych celów odnosić Magia sacrum. się dualistyczna i rolniczych. (funkcjonuj,!cej o magii opierają choć dostrzega i wył,!cznie czyli pasterskich, dominuj,!cy), jcszcze jedm! owa sfera symboliczna zdeyradmvanej już ksi"żki tylko charakteru wypada A mianowicie: nakicrowane społeczeJlstw synkretycznego Odnotować i nie-z-tego-świata nadto nie jesl konsekwcncj,! czarownika. od dualistycznej. to S,! one jednak jCS7.CZC,że w kulturze czegoś (profesjonalna) Natomiast przcz takicgo magi;;: prymarn,! rytualnych. Nadmieni" jUl. będl.ie czarownicy. pclnionych w kulturach, z wyboru (która się na przedstawionej gdzic funkcjonuje koncepcji magii synkretycl.llej i będ,! j" uzupcłnialy, oferując spojrzenie zza węgła innych problemów. Część trzecia (rozdz. V . .,Magia a religia" i VI. "Sakralne i profaniczne w kulturze") proponuje wprzódy rozróżnienie Póżniej zas. A ut'lr magii Prowadząc pro(cl/lum. !Durkheiml. nimi ledwo /.upełnie a o jej odnoszące si" do sil nicuchwytnych natomiast nast;;:puje której wszystko czysto symbolicznej rytuałami) komunikacji i potoczności,! pomi;;:dzy pomi;;:dzy trzema sacrum I europejskiej" (s. 93). się rytuały mi;;:dzy i przepisy z tego świata. strefami tabu, W religii tj. transeendencj<j i anti-sacrum), jasno (od (miejsce sacrofanum obwarowane profanum, V. Tursfer sacrum granica nieWątpliwie właściwe socjologicznej dualistycznej zarysowujące dzieli się na sacrum tradycji i jego spadkobiercy: kulturze W magii ale będących towarzyszem iż "przcciwstawienie są nowożytnej decyduj,! rozróżnienie a ktl)ra do wniosku, w myśleniu. nieodł,!cznym obu wyrazów, tejże opozycji. istnieniu symbolicznego i jego (Van Gennep właściwe brak wprawdzie, jui. sztywne zależy, genezy ostatecznie krystalizacja prymarnej si" zaznacza językowej elementu .~(/('rum i antropologicznej dochodzi i pro(ÓIJUI/1 oraz ich poj"ciowa miejsca się pojęciem meandry (Eliade) M. DOlIglas) Tak więc w magii na podstawie zajmuje nas przcz religioznawczej ner. E. Leach, i religii szczegółowo określonymi c/.yli pro(lI/lUm. Ostatni'i cz"ść ksi;,żki (VII. "Obrz"d: świata". XI. "Ohrzl,:dy zmiany rzeczywistości rytuał I ceremonia", VIII. "Obrz"dowe tworzenie społecznej") wypełniaj<j rozważania tycz<jce właśnie obrz<;du. przedstaw;p.nip. Znajd/jesz tu antropolodzy 'w tej odzwierciedla obrz"d, przytaczać cakj Gennepa, Turnera, ..zachowanie odnośn<j w pewnym przykład: polega specyfika wyraża ok reślony i zara/em si;;: e/.ynnosci ohr/.ędu oraz jego tu zwłaszcza /e skarbnicy czyli dokonań dziś do sfery komunikacyjnej otrzymuje w tym propozycja uznania faktycznie zmieniaj,! do nast;;:pnego, Przypomnijmy uzupełnienie miejscu za rytuały ludzi. Ccremonie równic stronniczo nie jest" cech się co w tym (s. 102). miejscu się nazwiska wniosek <obsługuje) "wszystko Van Autora: funkcjonalnie w jej obrębie Dopiero jest w magii rytuału. i ceremonii, mocy doprecyzowuje zmieniania S. Tambiaha ponadto rzeczywistości. i J. Skorupskiego, zmiany pozycji w kulturach podparcie dzialań, pr/.ejścia które społecznej Autor a główn<j (np. ceremonia pierwotnych teoretyczne. Na w myśl przekonań zaś, będ<j tylko przenosić zaślubin). i mocy sprawczej tym też osoby słowa zasadza wykonuj<jcych z jednego się je grup statusu z.definiowanego. sohie teraz dwa cele tej ksi<jżki, tj. I. powtórzenie-podsumowanie, dotychczasowych borykają obrz;;:dowe, performatywność obrz"du i słowa stopniowo opuszcza a potem sferę praktyczną (jak w religii), ograniczaj<je się rzetelne przejścia Nie chcę który prymarnej : rytuału sprawczej roli języka całkicm za tCl. odnotować myślenia, J. Austina, przy zaznaczaniu o zgoła odmiennej przejścia? Warto obrz"dem nabieraj,!ce ide". jak myślI,:, da si" ująć nast"puj,!co: najpierw całokształt życia (jak w magii), Także twierdzenie sposób pod kategorii idei tz.w. performatywności z jakimi uznać tylko, iż najez;;:ściej przewijają że w magii nic problemów, zachowanie obrzędów i, ł lortona. (s. 110) oraz, ohrzędem jakie i nadmieni;;: Gluckmana społcczm( pojawiaj,! Rozumienie na tematu Leacha, sensic dualistycznej, czerpie na czym obrz"dowe u bogate Ot, rói.norodności struktur<; rozwini"eie Czytelnik materii. ustaleń; 2. dotarcie do szerszego kręgu odbiorców. jak również Zamiar pierwszy, �240 mym zdaniem, został osiągnięty, choć realizacja obiecanych uzupełnień pozostawia uczucie niedosytu - ich liczba w stosunku do wymienionych wc wstępie pozycji wcale nic jest zbyt duża. Niemniej, Magia i rylI/al rzeczywiście najpelniej spośród nich rysujc wizję magii synkretycznej i stanowić może chętnie czytaną pozycję. Niestety, obawiam się, żc do tcgo nic dojdzie. Tajemnica tkwi w realizacji cclu numcr dwa. Najpierw cytat: ,,(... ) starałem się uprościć język przekazu. Nic znaczy lo, że w każdym miejscu zrezygnować było można z pewnych pojceć właściwych językowi antropologicznemu. Nie należy się jednak tym przerażać. Zwłaszcza z początku prezentowane argumenty sprawiać mogą wrażenie sformalizowanych. Lecz (... ) użycie tych kategorii pomaga w zrozumieniu problemu. Jeśli ktoś pokona pierwsze przeszkody, to dalsza droga powinna już być łatwa" (s. 7). Myślę jednak ze smutkiem, że mało kto pokona pierwsze płotki. Wystarczy rzut oka na spis treki, aby się o tym przekonać. Unitarianizm, dystynktywność, synkretyczna koegzystencja metafory i metonimii, performatywność - to tylko kilka najdziwniejszych wyrażeń z samego spisu treści! Jestem przekonany, że większość absolwentów wyższych uczelni (nawet kierunków humanistycznych) ominie z daleka taką lekturę i sięgać z przyjemnością po nią nic będzie. Tym bardziej, że i w środku pracy styl, składnia, hermetyczność języka nie ulega zmianie. Ta ksią7.ka napisana zostala przez naukowca-antropologa w języku ściśle antropologicznym i czytana będzie przez naukowcówantropologów (ewentualnie - innych humanislów). Choć przyznać muszce, że pewna różnica w stosunku do Racjonalności. w dziedzinie stylu i uproszczenia języka jcsl widoczna. Ale przypomina to co najwyżej przejście do drugiego pokoju, a nic wyjście na ulicę ... Do plusów za to zaliczam udany ożenek Durkheima z Weberem, którego dokonał Autor w odtworzeniu świata tak odległcgo od nas i czasowo, i przestrzennie. Uznaję, że ta interpretacja kultury magicznej jest najlepsza ze wszystkich jakie dotychczas spotkałem. Oczywiście, nic oznacza to, iż zapominam o jej ograniczeniach lub słabych stronach. Na przykład trudno wytłumaczyć mi na podstawie tej książki, przejścia pomiędzy różnymi typami magii. Na pytanie - "Co spowodowało wykształcenie pierwszych obszarów protorytualnych na bazie naturalnego podziału pracy?" - nie znajduję odpowiedzi. Lub "Dlaczego element symboliczny wędruje w typach kultury?" Lecz są to już zagadnienia zahaczające o naturę człowieka, a tcj społeczno-regulacyjna koncepcja kultury nie obejmuje. Poprzestanę więc jedynie na ich zasygnalizowaniu. Inną, bardzo mocną stroną Magii i rywalu jest jej rozdział l. Ze znanych mi polskich autorów. Michał Buchowski pierwszy dokonał, tak istotnego w czasach postmodernizmu, przedstawienia własnych założeń. Sądzę, że tego rodzaju praktyka będzie odgrywała coraz większą rolę w naukach społccznych. A przynajmniej tego bym sobie życzył. Choć podkrcślić trzeba, żc warunek ten należy już do sfery etycznej. Wszak takie oglądanie odbicia w lustrze, poznawanie własnych ram światopoglądowych, metodologicznych i rzetelne informowanie o ich wadach i zaletach, to tylko poważne traktowanie czytelnika. I jeszcze jedna sprawa. Okładka tej książki jest najładniejszą okładką pozycji naukowej Jaką kiedykolwiek widziałem w Polsce' Jej kolorystyka, plastyczność, atrakcyjny tytuł i staranność wydania, skutecznie przyciągają klienta. Niestety, będ.!c w księgarni widzę ludzi równie szybko odkładających Magię i rywal jak po nią sicegali. Powodem tego ~ jak podejrzewam - jest owa niezrozumialość tekstu a może i cena? Kończąc przeto typowym dla recenzenta: "warto/nie warto", odpowiem dwojako. Dla nie znających teorii magii synkretycznej książka ta jest ze wszech miar godna polecenia. Choćby przez wzgląd na atrakcyjność poznawczą owej koncepcji. Tych zaś, którzy czytali Rc/(jonalno.\:(' ... nie czekają odkrycia nowych lądów, lecz powtórzcnie znanych wniosków (jednak bcz rozważań a racjonalności magii). Autor zresztą zdaje sobie z tego sprawę (s. 6). Zastanawiam się więc: dla kogo jest ta książka? Misji popularyzatorskiej nie spełniła, znawców nic zaskoczyła - więc dla kogo? Może dla studentów antropologii? Tarzycjusz Marek BI/liński �241 Sławoj S zy n k i c w i CI., /'okrewieI7s1wo. Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354. Prawdopodobnie studia żadna z dziedzin nad pok rewieństwem. początków dyscyliny, Książka blematyki tradycji ujętego sytuację wyjaśnienia autora zakresu w zachodnim czynami nieobecności jak też innych konsekwentnie trudno nie dostrzcgać wytłumaczyć, gana krajów znalazło skoro ważne problemu" (s. 9). Podobną w nauce marksistowskiej dochodzi w etnografii radzieckicj, pokrewieństwem. problematyki, pokrewieństwo jako etnologiczne przedmiot Ten szczególny kontckst z dziedziny prowadzonych materiałów, ważnych dobór wyrazem koncepcji etnologii Pierwszy zwi,!zane autora, prac L. Morgana, L. H. Mor- zachodnich orientacji tego badań nad i nauczaniu tej w tym, czym jest jest też zapewne książki. Prezentuje znaczne skom- współczesnych. jako nieprzygotowanego w historii czytelnika, kim przez sporu: studiów E. Gellnera się w sposób natomiast utrzymuj,!, kulturowo stanowi tematów nie jest Jest jedynie konsekwentnym na gruncie syntetyczne rozwoju - kwestii Autor natury przede charakter etnologicznym, dla tego zagadwyczerpująco reprezentowanych mają konaż do trudne i stanowiska, przy czym oba te aspekty w rozumieniu dość prezentuje genealogicznego pokrewieństwa i jego określenia usytuowanie nad ogromnego C. Levi-Straussa, te, choć zapewne na kluczowe opraco- studiów RadclitTe-Browna współcześnie więzi etapy a szczególnie pokrewieństwem. określony, zwięzłe, jest ważnej Rozważania tzw. stanowiska że pokrewieństwo, i ogromu wybór i pionierskich na czele, prace poświęcona pierwszych, nimi. podstawowe ze względu nad i D. M. Schneidera wyrażają Lud l. LXXVt Według nad Malinowskiego, etnologii. przedstawicieli socjologicznym. problemu", dwa rozdziały) problemów książka przemyśleń z G. P. Murdoekiem badań Ponadto ewolucjonistycznych, są niezb<;dne, teoretycznych dwu stron nazywa (kolejnc przedmiotu wielości pokrewieństwa. przedstawia Riversa, w rozlicznych a raczej "zbiór jest to przemyślany badań wieloletnich koncepcji badania Niemniej, i stanu "Z historii ona podstawowe adwersarzy się, że nie jest to podręcznik, aspektów Autor stanowisk problematyki. wynikiem różnych amerykańskich Duża część książki 16 - się również przyczyna w uprawianiu (s. 12). Wobec trudny. zagadnień od poprzez aspekty zastrzega dla obszernego. interpretacji argumenty bardzo będ,!ccj poczynając omawianej główne Autor zatytułowany niezwykle badaczy Drudzy powojennym osiągnięć zaniedbań przeszkodą z pokrewieństwem" na temat tynuatorów, a jedynie wyjaśnić zdawała ujęcie pokrewieństwa nie ma dostatecznej na charakter rcprezentatywnych rozdział, pokrewieństwem, pokrewieństwa rzutuje z poszczególnych wanie tematu autor że "trudno że najistotniejsza w świetle nowych Istotną pokrewieństwa, był nicwąpliwic i w pełni sprawozdaniem nienia etnologii. przy- w etnologii do analizy procesów zmienności systemów których uparcie trzymano się, szczególnie że wskutek w Polsce przez badaczy. esejów na pewne tematy wkładu zauważa, z tego się nad tematu. zagadnienia polskiej się utrzymać słusznie środowisko plikowanie sporach nic dałoby Autor literatury zastanawia w okresie na wstępne jej kluczowego ogromnej Przyznaje, sytuację wniosku, lekceważenia leży "w braku teoretycznych podstaw pokrcwieństwa" (s. I O). Konccpcji ewolucjonistycznych, są się pod jej wpływem ewolucyjne do uzasadnione pokrewieństwa Europy. znajdujących tej pro- Ze względu dla etnologii, tematyki i wschodniej i krajów Autor w pełni studium przybliżenie etnologów. S. SzynkiewicI. niemiecka miejsce. polskich przyczynkami) środkowej jest i wc Francji, etnologicznym. sięgających systematycznym autora pokrewieństwa anglosaskim niclicznymi nauka polskiej kraju, w Polsce, jak bogatych, zachodniej. Celem problematyki piśmiennictwie (poza w literaturze w naszym w świecie w świetle w nauce nią w środowisku badań Uniwersytetu nie jest tak zaniedbana szczególnie etnologicznej. ważności dyscyliny dla których etnologii zakresu pierwszym zainteresowania na temat w nauczaniu przyczyny, jest tej dz.iedziny miejsca polskiej, z tego z perspektywy i pobudzenie specyficzną badawczych badań Wydawnictwo etno/Of}iCZlle, Jest to fakt bulwersujący, S. Szynkiewicza pokrewieństwa, Studium które wszyst- biologiczny, są nierozdzielne. ma charakter �242 społeczno-kulturowy. błędne Sporo wyobrażenie nauki. Autor także z adopcji, Podstawą żeniu - wskazuje ponadto samo do grup wyjątkowo) także w danym autora poziom posługiwanie To do natury, łecznokulturowy, - - tezą o społeczno-kulturowym i przekonująco to uzasadnia. Konsekwencją przyjętego nego, zostaje podobne zatem prawa, z przyjętym jak w zakres urodzenie. Stanowisko wobec tcrminów je od innych terminów jako nazw pokrewieństwa pokrewieństwa pozycji pozwala i spo- od siebie. sity zdecydowanie badań za etnologii kwestii tzw. pokrewieńpokrewieństwa równc wi"że się również nazw statusu, Zdaniem nim również fikcyj- <:zy przynajmniej fikcyjnego jako społecznych. obj"ć jeden biologiczny przedmiotu nadająca pokrcwieństwa istniejącego genealogiczne. niezależ.nie przypadek jako kategorii dwupoziomowym: potraktowania ujmowana pokrewieństwa, rozumieniem wyróżniających określenie jest m.in. sposób często Iccz zasady opowiada jako (w zało- różnych stanowisko i badanie S. Szynkiewicz lecz uniwersalne. dopuszczają czy aspekty, być rozdzielane pokrewielistwa stanowiska wlączona poziomy do z urodzenia, O bliskości bliskość, potoczne. przenikją bynajmniej takic jest 7ja~viskiem Te dwa i etnologię. w literaturze przez autora nych cechach "takie Adopcja, nic jest podważaj,!cych znaczeniu charakterze wynikające ale grupy nic ich biologiczna ale powinny biologię rclacje członków. przykładów do kultury. mogą, dyscypliny stwa fikcyjnego. kilka w najszerszym drugi nic tylko przez dwie różne przyłączania decyduje tylko nic tylko urodzenic, w jaki sposób wityzi pokrewieństwa się genealogią jest inne sposoby czytelnikom, charakterze włączają krewniaczych pokrewiel\stwo należy uświadomienic wrodzonym społeczeństwie pokrewieństwa. Zdaniem zajmuje m.in., że genealogie rekrutacji krewnych systemu miejsca o biologicznym, o specyficz- S. Szynkiewieza, cZtyść tzw. pokrewieństwa fikcyjnego" (s. 82). Według autora, pokrewieństwo fikcyjne winno być nadal wyróżniane typologicznie ze względu na pewne odrębności, jednak należy je traktować jako cZtyŚćszeroko rozumianego pokrewieństwa, podobnie, czy chrześniactwo rodzaju rzeczywiście o ich odrębnych kategoria bądż można terminu traktować nego jako rodzaj tcrminów pokrewieństwa, zwracaniu się do owych s. 78-79) pewne krewniaczych. trwałych z przyjętym nie mają charakteru fikcyjnego jak krewieństwa sądzę, omówieniu zachowań krewieństwa". nych nazw pokrewieństwa proponuje oraz szeroko rozumianego Terminologia statusu. pokrewieństwa Wymienienie wyznaeza zakres jego do nawi,!zania jej metaforycznie i cz.,:ść, którą ról w przeciwieństałych zastosowane zdaje się więc rozbicie istotnych definicję: więzi. terminy pokrewieństwa trzeba rozci'Igni.,:cia w definicji dla delimitacji .,pokrewieństwo ich kulturowemu reprodukcji wstała terminołogii odpowiednich obrzędowego, podlegających procesu całości nie dochodzi, metaforyczncgo bardzo własną koncepcji bezpośrcdnim traktować tcrminów po- fikcyjnym". a zarazem swoją pełnienia do pokrewielistwa przypadków "pokrewieństwem wstępnych, społecznych, wokół byłoby zastosowaniem przy tych tcrminów; Niezręczne włączyć się, że rozumia- (jak /.feszt,! piszc S. Szynkiewicz. bynajmniej pokrewielistwa, krewniaczego. możemy lepiej nie nazywać autor wstają tcrminów nazw statusu problemów, jednak umowności fikcyjnego, czyli - tym słusznie, Wydaje z metaforycznym adrcsowej. relacje zakonnych, przy pokrewieństwa. sygnalizuje powy7.ej form pokrewieństwa rowmieniem na jego część, którą oddzielnie; Po świadomość PrzYl1laje specjalna inne wspólnot tego wszakże jako także do pokrewieństwa formie tych terminów nie dotyczące pełna kategorii do czynienia w tzw. są traktowani do członków krwi Zwi<jzki pamitytając fikcyjnego w szpitalu. do ich także tu raczej występujących stwie do wymienionych Zgodnie nie zaliczając Użycie krwi" w stosunku włączyć może być braterstwo obrz.ędowcgo. pokrewiclistwcm, czy "bracia do pielęgniarki więzi. Mamy osób. Przykladcm pokrewielistwa do pokrewieństwa "siostra" nie można oczekiwania, Istnieje chrzestni "brat", je odrębnie, tzw. z "właściwym" jednak w odniesieniu przypadków należałoby łącznie zalicza terminów "siostra" (s. 82), że tych się powinowactwo. przypadki (rodzice Autor się użyciem - ujmować cechach krewnych). wyrażające jak traktuje i kumostwo społecznej zdefiniowa zwraca pokrewielistwa. pokrewieństwa to całość uogólnieniu. i stosują więzi które terminologię popo- już wczcśniej jako systcm specyficz- uwagę na Zgodnie że zasięg systemu z wcześniejszymi fakt, tezami. �243 definicja nic odwołuje sir; do biologicznych aspektów pokrewieństwa, traktuje je autonomicznie, jako spolec7.l1o-kulturową kategorir;. Autor jcst świadom, że "sformułowanic jeszezc jednej definicji nic zlikwiduje istniejących nieporozumień" (s. 93). Dobrze jednak, że podjął sit; tej próby, jasno określając swoje rowmienie pokrewieństwa, nic ukrywając przy tym nurtujących go wątpliwości i licznych kontrowersji związanych z tym skomplikowanym tematem. Kolejny rozdział ksiąi.ki dotyczy zagadnień terminologii pokrcwietistwa. Przedstawia zarys rozwoju zainteresowań terminologią, postt;pów w zapisie terminów, problemów związanych z tzw. terminami klasyfikacyjnymi i ich szczególnej roli w badaniach nad pokrewiełlstwem. Nastt;pnie omawia najwai.niejsze typologie systemów terminologii pokrcwieństwa: Morgana, Lowiego, Murdocka i Kriukowa, wyszczególniając kryteria tworzenia kategorii nazewniczych przyjęte przez tych badaczy jako podstawa tworzenia typologii. Być może (niezależnie od zamieszczonych tabelek, prezentujących schematycznie kompozycję terminów w poszczególnych typach według różnych klasyfikacji) pomocnc dla lepszcgo zrozumienia zasad poszczególnych typów byłoby załączenie schematów obrazujących relacje pokrewieństwa i odnoszące się do nich nazwy. Pewne wątpliwości budzi umieszczenie tego rozdziału przed omówieniem systemów pokrewiellstwa. Podobnie, w ostatniej C/l;ści ksi,!i.ki, o zmienności pokrewiełlstwa, pierwszy podrozdział dotyczy przeksztalceil terminologii, a dopiero drugi - zmian systemów pokrewietistwa. Tymczasem autor sam stwierdza, że "iakakolwiek ich (terminów pokrewietistwa - D. P.-G.) zmiana winna być poprzedzona przekształceniami stosunków pokrewieilstwa". Układ taki, przynajmniej w drugim przypadku, przyjr;ty zostal zapewne dlatego, że w praktyce najczęściej o zmianach stosunków pokrewieilstwa wnioskuje się ze zmian w terminologii (patrz s. 292-293). Rozdział zatytułowany "U źródeł pokrewieństwa" rozpoczyna się od części, która, zgodnie z lradycyjnymi, wywodz<!cymi się jeszcze z ewolucjonizmu zaintercsowaniami, sit;ga do początków pokrcwicilstwa. Autor podkrcśla, i.c zarówno tezy ewolucjonistów o pierwotności "matriarchatu" w stosunku do "agnatyclonych zwi'!7.ków", jak i twierdzenia przeciwne, o pokrewicństwie patrylincarnym jako właściwym pierwotnym społecznościom zbieracko-łowieckim, zostały podważone przez dalsze badania. Poświadczono możliwość wystt;powania różnych kierunków rozwojowych, kształtowania się w sytuacji pierwotnej tak systemów matry-, jak i patryłinearnych oraz bilateralnych. Świadcz<! o tym przykłady ludów zbieracko-łowieckich o najprostszej organizacji społecznej, spośród których autor omawia Szoszonów i Buszmenów! Kung. Zwraca uwag.;: na plastyczność tego typu systemów, które w zależności od zmieniających sit; warunków mogły przeobral.ać się w rói.nych kierunkach. Wskazuje również na znaczenie rezydencji małżeilskiej, która wpływa delerminująco na kS/.tałtowanie się określonych systemów pokrewieństwa. W dalszej cz.;:ści rozdziału autor definiuje terminy o podstawowym znaczeniu dla teorii pokrewieilslwa: pochodzenie, filiacja, grupa pochodzeniowa. Charakteryzuje również poszczególne lypy rezydencji małżeńskiej oraz rodzaje grup pochodzeniowach (lineaż, ród, fratria, moiety). Problematyka zwi,vana z pochodzeniem i grupami pochodzeniowymi przewija się często także w następnych partiach pracy. Jednak w podejściu do tych zagadnieil można dostrzec pewne niekonsekwencje. Autor zdaje się opowiadać za definicją pochodzenia wywodzącą się od Riversa, kontynuowaną przez Radeliffc-Browna, ograniczającą ten termin do przekazu unilinearnego. Z kolei, wyliczając (w podrozdziale o systemach marginalnych) sześć logicznie możliwych wariantów przekazu pochodzenia, wymienia również "przekaz dowolny", właściwy systemowi bilateralnemu. We fragmencie pracy dotycz<!cym pokrewieństwa bilateralnego przedstawiona jest polemika mit;dzy badaczami brytyjskimi, ograniczającymi pochodzenie do unilinearności, a antropologami amerykallskimi, rozciągającymi stosowanie terminu pochodzenie również na przekaz bilateralny. Wprawdzie autor pisze, że spór ten "uświadomił konieczność odabsolutyzowania takich pojęć. jak pochodzenie i unilinearność" (s. 264), ale w glosariuszu jednoznacznie definiuje pochodzenie jako zasadr; wywodzenia unilinearnego pokrewieństwa od społecznic uznanego przodka. Również zgodnie z tradycjami brytyjskiej antropologii, S. Szynkiewicz akcentuje rozumienie pochodzenia jako kryterium rekrutacji do (unilinearnych) grup pochodzeniowych, a nie �244 jcdynic sposób pochodzenie o ustalania "zakłada kształtowaniu małżeńskicj, nie jcszcze wiązanie się autor stwierdza: organizacji jest cj,! ograniczaj,!ccgo pochodzeniowej pochodzenia wyłącznie grupa" jest w tekścic Nie opowiada bliższy brytyjskiemu. ambilinearnych do grup rzutuje Również sir; słuszne członków również - szcrzej przyjmujące czc;sto zgodnic gcnealogii, inaczcj z przyjętą "wszystkic (wśród plemiona związanc trudności pozornych pokrcwielistwa rodzajc - D. grup P.-G.) ta wynika ich również są o "innych dodając, że należą pochodzeniowych" odwoluj,!ce twicrdzi, oparcia krewniaczymi co 159). idcologii się na siC; domnicmanym z wcześnicJszych stosowaniem, (s. siC; do ;ie mimo z pewnością czy pochodzcniowa" "pochodzenie''). charakteryzujących logiewie z konsekwcntnym ,.grupa etnicznych, plemiona się, że bilateralnych termin grup ,.autentycznie ambilinearnymi choć wydajc wspomina np. grupach charakteryzuje koncepcją ujawnia autor "po- krcwniacza. grup zwanych terminu grupy książki grupa wystc;powanie nale;i.y traktować postać wymicnione nich grup. ograniCl.ać przodka", omawianej stanowiskiem, pochodzeniowych, "plemiona micjscu za jcdnym Konsekwen- było określanie bilatcralnych rodzaj że udokumentowane grup (s. 154). Konstatacja grupami tez autora, widać, jcśli niemniej porównamy cytaty. Następnc dwa krewieństwa, rozdziafy a w trzccim bilateralne, które równorzędne tu się znalazło, rezydeneji występuje sicbie. zostały System lepicj zbadane. społeczeństwa Wystc;pują kulokaina tu trzy rozwiązania dotyczące rezydencji małżei\skiej: matry-, rezydencja, z których każda powodujc pewne nicdogodności. systemy patrylinearne, mechanizmy rozwiązywanie się "potrójną i mogą sir; do zmieniaj,!cych członkowskim" rezydcncja podkreślić, trudnych za pomocą natolokalna, matrylinearnego. nic unika dysponują sztywnością istotne problemy do matrylinearnych kontrolą" ulegać nad wynikające grup z faktu. pochodzeniowych. patry-o bądź awunAulOr wykazuje. je systemem dczilllcgracji. pochodzenia. pokrewiclistwa. Przeciwdziałają temu takie, jak wyczcrpująco opisany proccs segmentacji lineaży, adopcja, zbrojne wewnętrznych konOiktów. Natomiast systcmy matrylincarne są bardziej elastyczne. przystosowują składem choć większą rozwiązywać należących omawia linii pochodzeniowej). nałeży do mężczyzn obszernie nie są bynajmniej pfI.ekazu z jedncj na a tym bardziej Autor Natomiast w nich i zasługiwałoby które zgodność (w rc;kaeh mc;żezym muszą świata po- pokrewieństwo patrylinearnym. i patrylincarncgo, cechuje systemowi Wprawdzie żc władza charakteryzują matrylinearne systemem znacznie patrylinearny i władzy i patrylincarnemu systemy. 1/3 społeczeństw u okolo matrylinearnego (patrylokalncj) matry- pozostałe spotykanym unilinearne systemu wzglc;dem małżcńskiej są kołejno zostały z najezc;ściej ale systemy eharakterystycZl1e symetryczne poświęconc omówione potraktowanie matrylinearnym, warto ta jcgo mówić pochodzeniowej. i korporacyjna istnicnic nie pozwala pochodzcniowymi" stwa definicyjnc (chociaż można brytyjskich w glosariuszu ten się więc konsekwentnie jednak, grupy unilincarna żc wykazano wspólnego pochodzcniem została rezydcncji a wir;c niekoniecz- pochodzeniowej się, ic badaClY też szczegółowo się wokół pochodzeniowej: cechy jako (i analogicznie w innym na definiowanie unilinearnej. integrujących powyższc jeśli przcz stwicrdza, Sądzę o rekrutacji Tymczasem fikcyjnej zgodzimy pochodzcniowych unilinearnych nich nie wydaje bardziej, pochodzcnia charakteryzuje (s. 264-268). grupach (s. 13R). Zatcm gdzie mowa o formy unilinearności, do grupy zdefiniowana autor pochodzcniowych", Pisząc o powstanie w glosariuszu. miejscu, w oparciu przynależności tym traktowania jako chodzeniowa do grup chodzi zamicszczonej w innym pokrcwieństwa pochodzeniowych" wai.na), rozumicnia jcst jednak dcfinicji Niemniej, bilateralnym. Sposób JcdnaLi.e systemów "Tutaj grup Wcdług pochodzeniowej". z wyznaczaniem niezmiernie o pochodzeniu z przodkicm. grupy unilinearnych pochodzenia funkcja związku istnienie Chociaż uważana odrc;bny, że w całej książce zagadnień się warunków różnych autor przede form rezydencji za formę ostatni stara rozd/ja! poprzez mał7.eńskiej. prowadnIC,! siC; uchwycić ich genezy, czynników wszystkim Szeroko do wykształecnia "mancwrowanie przedstawiona sir; pokrewiel\- dotyczy zmienności pokrewielistwa. dynamik C;systemów pokrewiei\slwa, sprawczych ich przeobrażeń, przekształcania �245 si<;:jednych systemów polemizuje I. wyjaśnieniami czytelnikom W otwartość rozdziale omówienie tych syslemu - bilateralnym, systemy dopuszczały podwójnego. system Opowiada któregu jest może pokrewieństw<J cechuje patrylinearne, czeństw tu zgodne wynikać pisze, patry lokalna w ścisłym matry/inearne. w procesie matry- grupy nawet systemu wspólnota słowa, pełnią patrylinearnej do a więc to do patrylinearności, (tc pierwsze do (s. 336) patrylineażu, są przechodzenia pochodzcniowc od matry- gdzie indziej systemów to o znacznym się z reguły systemu podwójnych Czy świadczy charaktcryzuj,!cyeh Autor matrylinear- że ,przejście od organizacji że się do przytacza podwójnego ewolucji Wir;kszość tego stwierdza, definicji, (s. 24[), choć i majątkowa n<Jlcży mówić bi-, a nie unilinearny. Murdocka, znaczeniu poza a więc odnosi charakterze transformacji traktuje wówcz<Js, jcśli przypadku dotyczącc z dróg ohserwaeji. rezydencja tych systemów, ale raczej niż odwrotnic" przypadków matryZdaniem że wszystkie, S. Szynkiewicz dyskusje być jedną korporacyjne podwójnym stronie o przejściowym z niedostatków na cechy strukturalne i patrylinearne autor przez ojca i przez matkr;, z założeniem zajmuje zasady klas małżeńskich. były więc unilinearne jest linearny, mialoby miejsca tcn, choć obic linie filiacyjne micjscu występowanie, się za hipotcz,! Jest niż grupy o sysll:mie łinii - jego z<Juważa, iż nikta dokumentacja społeczeństwach system na tej samej b<Jrdl.iej prawdopodobnc matrylinearnej grupy - dużo australijskich w innym podwójny występowanie ku patrylincarnemu. patrylinearności autor badaczy Zreszt,! tego systemu, cmpiryczne. pokrewieństwa, źródłowej, uświadamia wyst<;:powaniu ohu linii" (s. 257). S,!dzr;, że w tym ostatnim Zatem cechy dokumentacji a jednocześnie pokrewicństwa" słynnych Także zakład<J wyst<;:pow<Jnie dwóch omawia nego innych unilinearny. a obilinearności. szeroko przykłady ściśle z organizacją równorzr;dność systemu z bogatej badaczy, na jednoczcsnym ..wylll<Jcz<Jły linir; (... ) przodków, nie o unilinearności, bilincarność różnych systcmy polcgaj,!cego jak szcrcgu pozostaje korzysta przez "Powstałe podwójnego, podobnie, analizach problemów. zwi,!zanego równorz<;:dnie, W swoich proponowanymi zatytulowanym i patrylinearncj, autora w drugie. "silniejsze" w zaawansowaniu tych społe- czy może wskazuje "podziałem np. funkcje funkcji" kultowe między i prawne), co przyCl.ynia si<;:do harmonijnego dzialania systemu społecznego? Świadczylby w książce przyklad Yako z Nigerii. W pełni przckonująca jest natomiast o tym przytoczony sugestia autora, że systemy występowania podwójne należy pochodzeniowych, wspólnoty mai,!tkowej, Pokrótcc ponicważ postuowal zostały bardzo ..bilateralnym przodka pr/.y og(·)lncj wystr;puj,! różnicc jcst prlez ogniwa krcwniaczych, unilinearnymi działa indywidualizuj'Ico, istniejące w strukturze Ostatni nień: rozdział dotyczy przckształccnia Być może lepiej rozważania dotycz,!CC zmian jako przykład Autor wskazać byłohy zmian ?.wraca możliwe uwagr; dwa na proccs typy, płci. Natomiast wynikających przypadków, zasięgu. które - wybrał najpierw przckształccń w stosunkch systemów zależności na zdaniem a nie trwałe, dwie grupy zagad- pokrewieństwa. ogólniejszc przypadck polski krewniaczych. pokrcwieństwa miydzy wskazuje jego przedstawić a nast<;:pnie przcdstawić np. charakteryzuje Autor stosunków go i "am- od wspólnego typ bilateralny Autor bilateralny, nazywać ZIlanym pochodzenie i zmiany z przeobrażeń Pokazuje woli jednostkę i jej związki, grupy pochodzeniowe. pokrewieństwa. odwrotną systcm, za pozostają "bilateralnym" pokrcwieństwem, zaintcresowania od jednostek, pokrcwieństwa, ciagłych z tych uznanc zatem autor nazywane w których tcrminologicznego tych przcobrażcll. ostatni (i dlalego a bilateralnym kolejność systcmów grup w sensie i przeciwległy, Natomiast o zróżnicowanym systcmów zastosować nic tylko udokumentowanc, W drugim dowolncj w ccntrum niczalcżnie systcmu tcrminologii, kierunki jego płynnych, zmian polskiego rozwiązań. pochodzcniowc, systcmami stawiając społecl.llcj szerzej, równoległy on niejcdnorodny "kognatyczny". grupy krr;gów mir;dzy jest ambilincarne wyprowadzane wyst<;:powanic pokrewieństwa wyróżniono nazwie kryterium rozumieć nic jest dostatecznie niż rzcczywistych Ponieważ jednak .I. Goody. systemy pokrewielistwem"), bilinearnym", z Occanii. e/.r;sto. na podstawie trzeba ich wystr;powanie one raczej w sfcrze możliwych spotykamy definicyjnie korporacyjność jak omówione marginalnc, wyodrr;bnić których systemem i stara się pokrewień- �246 stwa a terminologią, czynniki wpływające na powstawanie okrcślonych systcmów pokrewieJ\stwa i ich zmiany. Do najbardziej prawdopodobnych, a niedostatecznie jeszcze zbadanych determinant zalicza środowisko przyrodniczc, sposób gospodarowania, charakter wlasności i kryteria jej dziedzic7.enia. Część rozdziału dotycząca przemian polskiej terminologii pokrewicństwa wyczerpująco i jasno przedstawia ten proces. Wskazuje na cechy systemu pokrewicństwa i jego zmiany. które wpłnęły na powolne przekształcenia terminologii. Stopniowej redukcji uległa terminologia rozdzielająca uprzednio krewnych ze strony ojca i ze strony matki oraz terminologia powinowactwa. Autor zauważa, że "przcjście polskiej terminologii do pełnego typu lienarnego, i co za tym idzie pelnej bilateralności, dokonało się współczcśnie przez eliminację slryju" (s. 277). Poprzednio tcrminologia ta mieściła się częściowo w typie linearnym, a cz"ściowo w bifurkacyjno-bocznym. Książka zaopatrzona jest w starannie dobraną bibliografię, zawierającą zarówno najważniejsze pozycje klasyczne, jak i nową literaturę. Dokonanie takiego wyboru było niewątpliwie bardzo trudnym zadaniem, jeśli weźmiemy pod uwag" ogrom literatury z tej dziedziny. Załączone streszczenie w skondensowanej formie omawia glówne tezy pracy, ułatwiając czytelnikowi orientację w skomplikowanych zagadnieniach pokrewieństwa. Temu samemu celowi służy udatnie glosariusz, zawieraj,!cy objaśnienia podstawowych terminów pojawiających się w ksiąźce. Sformułowanie odpowiednich definicji wymagało od autora jasnej deklaracji stanowiska. Z tego zapewne wynikają pewne niekonsekwencje w stosunku do tekstu, częściowo wzmiankowane już wcześniej. Dlatego chyba występuje tu hasło "unilinearna grupa" (pochodzeniowa), a nie ma hasla "bilatcralna" b,!dź "amhilinearna grupa pochodzeniowa". choć została ona omówiona w tekście. "Linearność" zdefiniowano jako zasadę "identyfikowania pochodzenia przez wybór jednej linii konsekwentnego przekazu pokrewieństwa ... ", co nal,~żałoby określić raczej jako unilinearność (tego hasła nie ma). NiepotrzebIlle pojawia się dwukrotnie hasło "grupa pochodzeniowa" (za drugim razem w odwróconej kolejności - "pochodzeniowa grupa", co nic jcst stosowanc w przypadku innych haseł). W pierwszej definicji jesl ona określona jako .,grupa krewniacza utrzymująca tradycję wspólnego pochodzenia ... ", bez założenia jej unilinearności. a w drugiej - jako "unilinearna (... ) grupa krewniacza". Nie ma haseł typu: patry-, matrylinearne pochodzenie; wyjątkiem jest "podwójne pochodzenie", definiowane jako "system, w którym istnieją równocześnie dwie kategorie pochodzeniowe ... ". Byłoby więc Icpiej sformułować hasło: "podwójny system pokrewieństwa". Jednakżc nie znajdujemy w glosariuszu haseł wyszczcgólniających wszystkie systemy pokrewieństwa; jest jedynie "ambilinearne pokrewieństwo" oraz "bilateralne pokrewieństwo", tłumaczone jako "typy" pokrewieństwa. Występują hasła omawiaj,!cc cztery typy terminologi pokrcwieństwa: "bifurkacyj no-boczny system terminologiczny", "hifurkacyjno-łączny system terminologiczny", "generacyjny system terminologiczny" i "liniowy system tcrminologiczny". Ten ostatni jednak pojawia się niepotrzebnie w nieco inncj wersji po raz drugi - jako "lincarny typ terminologii pokrewieństwa", z osobnym, choć analogicznym wyjaśnicnicm. Hasło takic mogłoby wystąpić jedynie w formie odsyłacza do hasła główncgo (lak, jak hasło "kindrcd", odsyłającc do "kręgu krewniaczego"). Należy podkrcślić staranność opracowania zał,!czonych, bardzo przydatnych indeksów (osób; nazw etnicznych i obszarów kulturowych, oraz indeksu rzeczowego), a także zilustrowanie wywodów czytelnymi, pomagającymi w zrozumieniu tekstu, tabelami i rysunkami. Szcroki zakres tematyczny, wielość poruszonych w'!tków sprawiła, że, mimo obszerności rccenzji, mogłam omówić i przedyskutować dokładniej tylko niektóre, wybranc zagadnicnia. Wbrcw zastrzeżeniom autora o eseistycznym charakterze książki, stanowi ona staranny wybór najważniejszych problemów z zakresu pokrewieństwa. Duży stopień skomplikowania tematyki, dyskusyjność poszczególnych zagadnień, wpływa na zawiłość niektórych fragmentów wykładu. Taki jcst jednak charakter przedmiotu. Należy podkrcślić, że autor, pomimo, a możc właśnie dzięki doskonalej znajomości tematu, nic przemawia ex cathedra, a przeciwnie, uczciwic podkreśla nurtujący go niepokój, otwartość wielu zagadnień, niemożność oferowania jednoznacznych rozstrzygnięć. Jak sądzę, autorowi udało się osiągn,!ć równowagę mi"dzy prczcntacją polemik �247 i kontrowersji trudnym badawczych 7adaniem. zaniedbywanej publikacji a ukazaniem Dobrze, dotychczas opracowanej własnej że nareszcie problematyki w tak wizji pokrewieństwa, polska o kompetentny etnologia co na pewno doczekała podstawowym znaczeniu dla i inspirująCY do dalszych \ol' "ultur2e f'ols"iei, W 19119 roku polskiej". Fundacji Pomocy wydawca zawacza, że jest Przeciwnie, Wislą Szkołom że zastosowano to czytelnika zarówno sama głr;boki, czynią do (np. uproszczony) tości uniwersalne. - o zjednoczonej problematyka, kulturze. swoją Ale w tym tożsamość. jak i sposób procesie Jest i wygodzie, jej ujednoliconej potrzcbne wyobrażnia i spontaniczność zaruwno i monDtonna, W tym kontekście czy Baskiem. wartości z przekonaniem autoruw też "polskość", precyzyjnie rowi - poprzez omawia następujący: autorzy selekcji: autorów analizowanych wybrali drogą te, które powstał wartości jest ~ zaznacza i indywidualizm, rozdziały. owych wartości, określających wybrano h) 25 wartości Są najbardziej które a stanowi sir; odrr;bnego te, które go wewnętrzna w niej dzisiaj były zgodnie raz dla kultury redakto· je w sposób 25 wartości, podwójną najezr;ściej polskiej najbardziej głos Wybrano wybrano elemen- osią, centrum. można jeszcze wolność, systemów - naj istotniejszym które drogę wymieniane 56 "sędziom", lecz przewija i in- Włochem, są bowiem zastosowano dla kultury za podstawowe omówienia, jaka wielobarwnym Francuzem, pokrewnych. przedstawiono typowe uznaliśmy - oddajmy kulturę bogata odrębności i zrozumienia Wartości Nastr;pnie i łatwości nie stała się jednolita scharakteryzować - polską dla niej typowe. 25 wartości L. Dyczewski nie doczekał rozdział czasowi Są one jej rdzeniem, b"dż z.espół wartości pozycji pozycji; rozważań, "Każdy wartość być Polakiem, kultury. Jej dostatkowi utrzymanie do wyodrębnienia każdej Pragną i odczuwania, będzie - wiele utrzymać etnicznej, tomie nimi . siebie. By Europa w omawianym między wspólnej się wolnemu Europa pojr;cie i war- się i pisze się Europy. grupy się tymi nazwami. przcdmiotem wartości. najbardziej ich zdaniem zestaw dochodzenia określające ale także gospodarczym, może jedynie o to, co to znaczy klóra jako a) spośród kulturowej mówi poznawania grup etnicznych. różnorodności rozpoznawczego) wybran,! odmienność najmniejszej prac zamieszczonych system poszerzającemu do zaniku sir; pytanic z kilkudzicsir;ciu wymieniali zatracić jednOCZącej A to zapewnić znaku jedną nie chcą w interesie słowy, próba przez grupy tem (czymś w rodzaju Stąd stawia Jest to, innymi uznawanych sir; narody i technice, celny i zrozumiały, naukowych, sprzeczności - rynku jak i małych istnieje. Tylko przy zachowaniu teresującym kontynentem". - Dyczewski wspólnym i kolorystyka, dopuścić sytuacjach Leon bez granic, w tworzeniu. naroduw, iż materialu, w dyskusje nad tym, co dziś oznacza sporu, sporu o wartości narodowe tomu najbardziej organizacji nic wolno Fakt, nie oznacza prezentacji nic tyko kręgów w pewnych państw S,! rozmaitość wielkich - jednoczenia to jak sposób jej przedstawienia: zainteresowania redaktor federacji komunikacji kultur istnienie wc wstr;pie Europie, Gonicwicza. Wschodzie, krajowego. pracr; godną zakładające powiada w kulturze się dzięki znanej już im. Tadeusza na 1993, ss. 276. "Wartości ukazały Polaków sposób. Lublin na temat: wreszcie na Wschodzie adresowana szerokich rzesz czytelników mocno zaangażowanych ..polskoŚć". Trafia ona bowiem w sedno istotnego ..Dzisiaj sir; sesja dyscypliny, Penkala-Gawęcka L. Dyczewskiego, na wydanie, Polskim poz.ycja red. odbyła w niej jakiś szczególny nic zainteresuje a jednocześnie nad pod z niej dość długo oczekiwały i cenionej bynajmniej, zbiorowa w Kaz.imierzu Materiały i że tom praca dotyczącej naszej badań Danuta WarlO.vci było niezwykle sir; publikacji aby spośród i są nadal polskiej". osobista ich przez nich aktualne. Tą Jeden zestaw godność, się przez wszystkie honor pozostałe �248 Biorąc pod uwag~ fakt, iż wartości wybranc i omawianc przez autorów kształtowały się przez całe dziejc polskiego narodu, poszczególne studia mają charakter analiz historycznych, z tym zastrzeżeniem, iż ostatnie dwa wieki zostały w szczególnym stopniu uprzywilejowane, ze zrozumiałych zresztą względów. Generalnie rzecz ujmując, intencją naczelną pracy jest próba scharakteryzowania polskości, polskiej kultury poprzez podstawowe wartości, które stały u podstaw jej kształtowania. Tym samym ukazana zostanie specyfika polskiej kultury, jej odmienność wobec każdej innej. W konsekwencji umożliwi to odpowiedź na pytanie: "co to znaczy (znaczyło) być Polakiem 7" i "jak być Polakiem dzisiaj?". Jak widać intencje nie wyczerpują się tutaj na poziomie opisu i oceny systemu wartości z perspektywy historycznej; jest to również próba zakamuflowana, lecz dla wnikliwego czytelnika oczywista - potwierdzenia funkcjonalności tego systemu również dla czasów obecnych, ukazanie jego aktualności w dzisiejszym świecie pełnym sprzeczności i chaosu moralnego. Nie przesądzając sprawy, pozostawiając - zgodnie zresztą z intencją autorów - decyzję akceptacji lub odrzucenia tego rodzaju konkluzji czytelnikowi, należy się przyjrzeć ich analizom i argumentacji. Tom otwiera znacznych rozmiarów studium L. Dyczewskiego 7i'wało,~(' kultury polskiej. Jest to, znacznie wykraczające treściowo poza tytuł, kapitalne, jasne i przejrzyste, a jednocześnie niebywale celne wprowadzenie do kwestii relacji między grupą (tu: narodem) a kulturą. Rozważając ogólne kwestie, wychodząc od pojęcia kultura, aż po szczegółowe zagadnienia tożsamości kulturowej, czy znaczenie tzw. centralnych wartości kultury, autor ani na moment nie traci z pola widzenia konkretnej kultury: polskiej. Tym samym jego studium ma wartość podwójną, jest śmiało zarysowaną teorią, która swoje egzemplifkacje znajduje w skomplikowanych dziejach bogatej polskiej kultury. Jest to jednocześnie niezbędne wprowadzenie do wszystkich pozostałych tekstów. Tenże autor razem z B. Jedynak prezentuje kolejne studium Rodzina - rodzinno,~/ - dom. Nie sposób nie zgodzić się z nimi, iż: "Przywiązanie do domu, do bliskich, wśród których człowiek wzrasta, do wspomnień i pamiątek rodzinnych, tęsknota do rodzinnego ciepła i uroku lat dzieci~cych, poczucie przynależności do rodziny są nadal silne w młodym pokoleniu, mimo jego dużego poczucia niezależności. Młodzi ludzie w Polsce są dłużej i bardziej wszechstronnie związani z rodziną, zanim założą rodzinę własną, aniżeli w krajach zachodnich. A i potem pozostają z nią w dość ścisłej łączności". Bez wątpienia, wciąż istotna rola rodziny i domu w polskim systemie wartości, wyróżnia go od innych, mniej zachowawczych pod tym względem. Kolejny artykuł, J. Turowskiego, Wspólnotowoś/ jako warto,~(' i wZljr życia, wyraźnie koresponduje z poprzednim. "Wspólnotowość - to według autora - schemat-wzór postępowania jednostek w ważnych dziedzinach życia społecznego, polegający na zespołowym działaniu, współodpowiedzialności i podejmowaniu decyzji, w przeciwieństwie do indywidualistycznego lub stadnego sposobu działania". Wspólnotowość, idąc dalej za jego myślą, wiąże się z realizacją dobra wspólnego w czterech najdonioślejszych dziedzinach życia jednostek i społeczeństwa, a mianowicie: w życiu rodzinnym, w społecznościach lokalnych, w życiu religijnym i w życiu politycznym. W istocie, niemal wszystkie artykuły, zgodnie z sugestiami J. Turowskiego, śledzą - poza innymi zjawiskami - realizację idei wspólnotowości w różnych sferach życia Polaków, w przeszłości i współcześnie. Religijności poświęcone są dwa opracowania: Cz. Bartnika Podstawowe idee religijno.ici polskej i S. Cieślaka Religijno,i/ w literaturze polskiej. E. Jabłońska-Deptula poświ~ca uwagę pojęciom patriotyzmu i suwerenności, tak istotnym wśród idei składających si~ na polski system wartości. Artykuł ten wraz z dwoma kolejnymi opracowaniami: P. P. Gacha Obrona wartości naczelnych i T. Strzembosza Gotowo.~ć do poświęceń i ojiary, poczucie służby, stanowią interesującą całość skłaniającą do przemyśleń. Podobnie z artykułami A. Kowalezykowej - Romantyczne dziedzictwo i tradycja i S. Grabskiej - Między lekkomyślno.leią a nadzieją. Ujmują one, wbrew pewnym schematom pokutującym zwłaszcza w publicystyce, związki mi~dzy systemem wartości narodu polskiego, a zachowaniami jednostkowymi i zbiorowymi Polaków w taki sposób, który �249 skłania raczej do uznania systemu za funkcjonalny, niezależnie od tego, czy sama ocena zachowań, często analizowanych powicrzchownie, skłania do takiego samego wniosku. Nie zc wszystkimi tezami autorów wymicnionych już prac, a także pozostałych, w pełni można się zgodzić. Niekiedy ich wywody brzmią nicco arbitralnic, nie zawsze znajdują pełne i wiarygodne uzasadnienie, nieodmiennie jednak skłaniają do reOeksji. Kolejne pomieszczone w tomie studia to: A. Stanowskiego Demokracja - ohywatelsko,f(' krytyczna postawa wohec wladzy; J. Komorowskiej Ludzkość dawniej i dziś, gdzie "Iudzkość" to pojęcie z języka staropolskicgo bliskie obecnemu "towarzyskość" lub "życzliwość"; T. Kukołowicza Szacullek dla kohiety i st.arszego czlolVieka, umilawanie dziecka oraz J. Salija OP Potęga lagodllo.fci i przehaczellia i J. W. Gałkowskego Polskie tradycje pracy. Całość wieńczy bardzo istotny artykuł Z. Komorowskiego Uniwersalizm IV kulturze polskiej. Jego konkluzja może stanowić podsumowanie całego tomu. "Kultura polska - jak kultura każdego narodu - stwierdza autor - oscyluje nieprzerwanie między dwoma biegunami swych wypracowanych możliwości i propozycji. Będąc jej uczestnikami, czy też użytkownikami, musimy nieustannie poszukiwać i wybierać. Wiadomo przy tym, że w toku dziejów żaden wybór nie jest, bo nie może być, ostateczny. Dopóki kultura i.yje, można robić tylko kroki. Inna rzecz, ż.e dobrze, gdy kroczy się ku eelom szlachetnym. Dobrze też, gdy poprzez dane do wyboru "propozyeje" wyziera horyzont prawdziwie szerokich trosk o wartości powszechne, ogólnoludzkie". Prezentowany tom z pewnością nie stanowi ostatniego słowa w kwestii "polskości", polskiego charakteru narodowcgo, polskicgo systemu wartości. Jest - zaledwie, a może aż - pewnym sposobem spojrzenia na tc zagadnienia, sposobem, który dla niejednego czytelnika nie będzie zadowalającym, gdy? jest związany wyraźnie z światopoglądem chrześcijańskim. Niemniej jednak jest to spojrzenie nacechowane konsekwencją, mocno osadzone w historycznym i społecznym kontekście, może być krytykowane i dyskutowane, nawet na pewno wymaga uzupełnień - na przykład o koncepcje i systemy wartości konkurencyjne i ich recepcję w pewnych, bynajmniej nie marginalnych środowiskach - lecz nie może być zlekceważone. Daje bowiem ważną i w wielu fragmentach trwałą podstawę do dalszej debaty nad wszystkimi poruszanymi w pracy zagadnieniami. Debaty, która nie jest - co już wcześniej sygnalizowałem - debatą li tylko akademicką; rozstrzygnięcie jej oznacza określenie czym będzie "polskość" w nadchodzącym okresie, czyli: jaka będzie świadomość Polaków, jaki będzie ich system wartości. Zgodzić się można, iż w ostatecznym rozrachunku zdecyduje o tym życie, konkretnie, toczące się już, procesy społeczno-ekonomiczne, lecz równic? wiele znaczy ludzka świadomość kształtowana także poprzez reOeksje nad przeszłością narodu, jego kulturą, systemcm wartości. Aby wybory dokonywane przez jednostki i grupy społeczne, czy w ogólc przez naród, wybory stylu życia wynikające z owego systemu wartości, były w pełni, lub choćby w zadowalającym stopniu świadome, potrzebne są prace w rodzaju tu prezentowanej. W moim przekonaniu jest to dzieło o ogromnym znaczeniu, inspirujące, być może jedno z najważniejszych, jakie pojawiło się w 1993 roku. Jego znaczenie nie wynika tylko z ustaleń, które niesie, bardziej może imponuje jako rzeczowe wezwanie do poważnej dyskusji. Ryszard Urszula J a n ic k a - Krzy wd a, Parron ss. 237, ił. - atryhut - symbol, Pallottinum - Kantor Poznań 1993, Kolejna książka Urszuli Janickiej-Krzywdy, znanej z popularnonaukowych prac z zakresu kultury ludowej, zwłaszcza obszarów górskich, wzbudzi zapewne spore zainteresowanie, ogólnie biorąc, miłośników przeszłości. Adresowana jest bowiem do tych, którzy poznając jej materialne pozostałości, usiłują zgłębić znaczenie przekazu, dziś w wielu przypadkach trudno zrozumiałego. Rzecz jasna, autorka zająć się mogła jedynie częścią dziedzictwa przeszłości, jej zainteresowania �250 koncentrują się na przydrożnych kapliczkach i wiejskich kościółkach, tym jakżc rzucającym się w oczy elemencie polskiego krajobrazu. Jak podkreśła, prezentowany tekst to "rodzaj przewodnika czy klucza, za pomocą którego można będzie uzyskać podstawowe informacje o spotykanych w kościołach i przydrożnych kapłiczkach przedstawieniach świytych i błogosławionych Kościoła rzymskokatolickiego". O potrzebie podobnego popularnego przewodnika nie warto nawet dyskutować. Zawodowi badacze przeszłości mają okazję do korzystania z zagranicznych łeksykonów, z trudno dostępnych prac analitycznych i porównawczych, choć one akurat nie przynoszą zadowalających informacji dotyczących naszych obszarów i panujących tu lokalnie form kultu. Osoby interesujące się historią i sztuką pobocznie czy amatorsko nie znajdowały dotychczas pomocy w postaci prac popularnonaukowych, przeglądowych, czy o charakterze leksykonu. Dzięki zręcznej kompilacji dzieł obcych i polskojęzycznych, popartej badaniami własnymi autorki, badaniami dotyczącymi kultu świętych w polskiej kulturze ludowej, otrzymaliśmy pracę ukazującą ikonografię chrześcijańską w - jeśli tak wolno powiedzieć - jej polskiej realizacji. Przejrzystość prezentacji materiału umożliwia nie tylko studiowanie go, ale również niemal natychmiastowe wykorzystanie np. w trakcie turystycznych Wydrówck, co w oczywisty sposób poszerza krąg odbiorców. Praca prezentuje kolejno: ikonografię hagiograficzną biblijną (ogólne uwagi kostiumologiczne, wykaz proroków, patriarchów i wodzów narodu wybranego, spotykanych w sztuce na ziemiach polskich, i ich atrybuty); ikonografię świętych i błogosławionych (tu z rozbiciem na świętych i błogosławionych - Polaków z pochodzenia lub związanych z Polską działalnością i pozostałych); wykaz atrybutów, wykaz patronów ogólnych i szczegółowych (np. zakonów istniejących w Polsce, archidiecezji i dieccczji polskich, kontynentów, państw i prowincji. niektórych miast w Europie i w Polsce, w chorobach i kalectwic, w klyskach, nicszczęściach. przypadkach losowych, zwierząt i roślin itd.). Duża część pracy poświęcona jcst symbolice. tJ. występującym w ikonografii chrześcijańskiej przedstawieniom i znaczeniu symbolicznym. Autorka prezentuje symbolikę ogólną, części ciała, fauny i nory, kamieni, kruszczów i minerałów. kierunków i stron świata, kolorów, krzyża, liczb i świątyni. Całość wieńczy staranny indeks postaci i stosunkowo bogata bibliografia. Podstawowe zadanie, to jest dostarczenie wyczerpującej informacji w uporządkowanej formie. zostało wypełnione przez autorkę nadzwyczaj poprawnie. Nasyciła ona ponadto pracę licznymi informacjami z zakresu tzw. religijności ludowcj, ukazując wnikliwie często różne niż w .,oficjalnej" ikonografii funkcjonowanic świętych i ich atrybuty w ludowej kulturze. Dziyki swym walorom praca, choć wyraźnie nie miała ambicji innych niż popularnonaukowe, stanic zapewne na półce zarówno etnologa, jak i religioznawcy. Wzięta przez nich do ręki ujawni swoje nic tylko czysto informacyjnc walory. Ryszard Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław Kantor 1992, ss. 253, ił. łnstytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizował w 1987 roku sesję naukową pl. "Aksjosemiotyka karty pocztowej". Po latach, lepiej to jednak niż nigdy, materiały z owej sesji ukazały się drukiem, stając się pierwszym w polskim piśmiennictwie dziełem poświęconym - tak popularnej w innych krajach i bydącej tam od dawna przedmiotem naukowych badań - karcie pocztowej. Omawiana praca bez wątpienia stanowi ważną próbę. tu posłużę się cytatem z niej zaczerpniętym: "przedstawienia aktualnego stanu badai\, a także określenia potencjalnych postaw i perspektyw badawczych, wskazuje na ważkie walory poznawcze tego lekceważonego i dotąd nie w pełni jeszcze rozpoznanego w wielorakości swych funkcji medium kultury masowej". �251 W pracy pomieszczono niemal dwadzieścia tekstów, o bardzo rozneJ tematyce łączącej się z kartą pocztową, a niemal wszystkie z nich zasługują na dokładniejsze omówienie. W tej sytuacji, by nie wyróżniać jednych kosztem innych, równic wartościowych, zdecydowałem się raczej na omawianie pewnych tendencji badawczych ilustrowanych konkretnymi tekstami. I tak, na wstępie, wyróżniam próby skojarzenia problematyki karty pocztowej z szeroko rozumianą teorią kultury. Służą temu artykuły P. Banasia (Karta pocztowajako przedmiot badań), Z. Wąsika (Karty pocżtowe w perspektywie semiologicznej oraz S. Pietraszki Przekazy i wartości). Rozumiejąc intencje autorów i doceniając ich erudycję, nic mogl,: jednak oprzeć się wrażeniu, iż -- zwłaszcza S. Pietraszko wytoczyli zbyt potężnc armaty teorii dla opisania zjawiska stosunkowo prostego. Nie zaprzeczam jednak, iż ustalenie '"w jakim zakresie perspektywa semiologiczna może mieć zastosowanie przy badaniu kart pocztowych jako znaków informacji otwartej funkcjonujących w komunikacji między nadawcami i odbiorcam~ maj'lcymi znaczenie nie tylko dla nadawców i odbiorców, ale też dla ich wytwórców, a dalej dla' przekaźników i strażników informacji" ma dla nauki istotne znaczenie. Osobiście jednak widzę pocztówkę jako m.in. "niezastąpione źródło do badań nad recepcją dzieł dzisiaj już kompletnie zapomnianych, często niesłusznie, malarzy, a tym samym nad przemianami estetycznymi gustów i upodobań społecznych". Pocztówka powstała w drugiej połowie XIX wieku i stąd jej znaczenie jako źródła do poznania kultury jest ograniczone do ostatnich stu lat, co oczywiście nie stanowi o jej wartości, w moim i autorów tomu przekonaniu, znacznej. O genezie pocztówki pisze J. A. Chrościeki (llustrowane druki ulotne), o dziejach jej samej - nie przesądzając, czy istotnie traktować ją należy jako potomka druku ulotnego (prawdopodobnie tak) - I. Zaucha (Geneza i historia karty pocztowej w Polsce. Problemy prawne i techniczne). W świetle tych artykułów wydaje się, że skromna pocztówka mocno i nieuchronnie uplasowała się w potężniejącej w czasach nowożytnych kulturze wizualnej, stając się jednym z ważnych środków masowego przekazu obrazu - konkurenta słowa, konkurenta, który jednak ze słowem - w przypadku pocztówki - tworzy (może tworzyć) istotny społecznie komunikat. Kolekcjonowanie pocztówek jest tak stare jak one same, ruch kolekcjonerski to temat sam w sobie pasjonujący. Nic dziwnego, że znalazł on w omawianym tomie ważne miejsce. Pisze o nim J. Szklarczuk-Mirecka (Dzieje ruchu jllokartystów w Polsce). Z kolei S. E. Nahlik, zmarły niedawno wybitny prawnik, opowiada o swojej kolekcji (Zbieram kartki od dzieciństwa). Inny znany kolekcjoner, można powiedzieć - król polskich kolekcjonerów, a przynajmniej krakowskich, M. Sosenko, dzieli się z czytelnikami bynajmniej nie błahymi przemyśleniami m.in. na temat metod tworzenia kolekcji i jej systematyzacji (Kilka uwag kolekcjonera). O zbiorze pocztówek znajdujących się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu - bywają bowiem w Polsce zbiory muzealne tego rodzaju o znaczącej randze, choć do niedawna lekceważone - pisze J. Kotłowski. Wstępem do kolejnej cZl,:ścitomu, części, która ma niejako za zadanie ukazanie niebywale dużego tematycznego zakresu pocztówki oraz sposobów analizy owych tematów, z perspektywy rozmaitych dyscyplin naukowych, w tym głównie historii sztuki, ale również np. etnografii, są dwa nader interesujące artykuły E. Chromiec (Słowo a obraz na karcie pocztowej) oraz J. Dunina (Karta pocztowa - perspektywa ksil(gozmlwcza i literacka). Pozostałe artykuły, jak już zaznaczyłem, stanowią analizę pocztówki ze względu na jej temat. Dwa z nich poświęconc są pocztówce patriotycznej. S. Ledóchowski dał ważny Wstl(P do systematyki pocz/(Jwki patriotycznej i jej ideowych uwarunkowań, a W. Wyganowska skoncentrowała się na pocztówce legionowej, rysując tło historyczne, na którym się narodziła i poddając analizie jej patriotyczny przekaz słowny i wizualny. Z kolei ciekawe perspektywy analizy pocztówki z punktu widzenia historyka sztuki (nie tylko masowej) odkrywa czytelnikowi M. Poprzędzka (Mona Uza na pocztówce. Epizod z życia arcydzieła) oraz G. Machel (Idealny obraz miasta na karcie pocztowej), która uznaje pocztówkę, chyba jak najsłuszniej, za znakomitego kolportera mitu miasta. Równic interesujący, choć we fragmentach dyskusyjny, wydaje mi się artykuł T. Daneckiej (Pocztówkowy ideał pil(kna kobiecego). Autorka usiłuje - poprzez pocztówkę - ukazać nie �252 tylko przcmiany w ostatnim ideału Jcdnym z najbardziej A. Czarnowskiego widokówka mogą pi<;kna kobicty, karkonoska) Tom zamyka nizowanej semiotyka popularnych (Pocztówki pr7.emiany przez jej sp0!cC7l1cj roli dokonująccj informacja omawianego naukowych, ale także iż poznawcze kart walory pocztowych we Wrocławiu, artykułów, doskonale były i pocztówki góry. Sil "Polska "Świat która plonu o tematyce górskiej filmu Kultura znaczcnic jej walory obradom jego poc7tówki scsji "Aksjo- oprawa jako ilustracyjna. źródła do tak przez obrony 1992, nr 3-4, zarania ze strony spotykala środowiska i prymitywizmu przez najszcrsze wtajemniczonych, ss. 224. (Numer KanlOr specjalny si<; z niechęcią naukowe, myślowego, intelektualistów oparta niczego na poświ<;cony jednak przerażonych i dczaprobat</. zarzutach nic wyjaśniała. masową recepeją filmy wzbudzają wytłumaczyć, entuzjazm zarzucając ogólnie o uniwersalności Nowe, interesujące widzów ich odbiorcom brak kultury masowej. spojrzenie na zjawiska zaproponowane przez antropologię, "uniwersalności" określonych która filmów, świata, z kr<;gu stara książek calego wyrobienia filmu, literatury, itp. i co decyduje sensowny zostało ostatnio są rzeczywiste o wielkiej nie lub wspominaj,!c masowej, jakie prasy dla nielicznej grupy dostępne. Dlaezcgo tego w sposób kultury talllcgo Była, jak sir,; zdaje. artystycznego się wyjaśnić, Jej krytyka. płytkości, kręgi społeczne. To, co do tej pory zastrzeżone było tylko teraz, dzięki przemianom społecznym, stało sir,; powszechnie np. pewne umiano od swojego chętnie sentymentalizmu Konteksty" badań estetyczne. i fotografii). masowa uprawiana jednak Ludowa. nie 10 x 14", zorga- w formacie towarzyszyla owej sesji, podnosi potwierdzająca podkreślająca Sztuka antropologii Artykuły i M. Zawiły (Dawlla Ryszard wyrazem się kultury. o wystawie zbioru i urozmaicona, pocztówkowych źródło do hadań d::iej,iw klllwrI'l niezbicie, badacza w Muzeum Narodowym karty pocztowej". Walory tematów latrzańskiejako dowodzą być ignorowanc bogata alc w ogóle stuleciu. nośności przyczyny społecznej ich treści. Właśnie tutaj problemom tom ,.Polskiej poświęcony kultury Sztuki antropologii filmu w tym numerze "Kontekstów" tematycznym. Bliskie jemu (autorstwa Jeanette Ciarki) oraz Bohdziewicz, sposób zarzutem nych z tym tworzącej dlatego spojrzcnie stawianym o.dtwarza "film można si<; mitologii i jako skoncentrujemy na artykułów film, produkcji omawiany specjalny poświęconych tej tematyce poza głównym nurtem i filmu amatorskiego Aleksandra Jackowskiego Sławomira Sikory, Wiecl.Orkowskiego). si<; na omówieniu spojrzenie został "Numer wolne filmowej, od i Ryszarda Anny Beaty Niestety, nic tych artykułów, uprzedzeli wraz z całym które wy wolanych bagażem negatyw- związanych. si,< w Polsce mit" - antropologa obszar od kilkunastu czasopismach. więc za pewnego i odnawia interesuje serii Niezabitowskiej, większości określeniem filmu zajmuje uznać Prócz podtytułem: Małgorzaty Baranowskiej, i Anny Engelking, Mariusza s,! na ogół w różnych "Kontekstów" "Kino Małgorzaty tu wszystkiego, Antropologią rozproszone że właśnie DeBouzek, "masowości" filmu, poświr,;cony opatrzony znajdujemy także kilka prac pozostających są prace dotyczące filmu etnograficznego antropologiczne znaczeń a w szczególności Konteksty" i fotografii". fotografii (autorstwa Józefa Szymańczyka omówić prezentują masowej, Ludowej. lat wiele osób, jednak Omawiany rodzaju wyst,<powania wszystkim osiągni<;ć Zbigniew jako ... odwiecznych ich dokonania mnie monograficzny podsumowanie pisze we Wprowadzelliu przede przeze Rencdyktowicz mit, jako wątków numer w tej dziedzinie. wyraz dodając, współcześnie mitologicznych i g/ę- �253 bokidl struktur symholicznych". Kino pozostaje więc w ogólnym nurcie dążenia ku neomitologizmowi panującemu w s/.tuce ostatnich kilkudziesięciu lat. Pogl"d ten zdaj" się potwierdzać wielcy badacze problemu: Mircea Eliade, Jurij Łotman, Roland Barthes, jak również autorzy omawiancgo tomu "Kontekstów". W artykule Billman - opowid(' o stworzeniu Wiesław Szpilka dokonuje analizy wymienionego w tytule filmu wskazując na tkwiące w nim mitologiczne wątki - odwieczna walka dohra I.e ziem, człowiek-nietopcrz spływający na ziemię z wysokości i będący upostaciowaniem wysłannika nieba oraz pełzający po ziemi Joker jako przedstawiciel piekieł, czarny strój Hatmana jako symbol ładu i porz"dku, i pstrokaty Jokera będący przejawem rozproszenia i chaosu. Podobnych analiz mamy w "Kontekstach" kilkanaście, w tym cykle poświęcone "Hatmanowi" (autorstwa Wicsława Szpilki, Teresy Rutkowskiej, Moniki Sznajderman), "Uczcie Hahettc" (Dariusza Czaji, Zbignicwa Benedyktowieza, Marty Leśniakowskiej) i pojedyncle artykuły o "Matadorze" (Ewy Klekot), "Szklanym sercu" (Wojciecha Michera), ..Starym Gringo" (Moniki Sznajdcrman), "Ostatnim tangu w Paryżu (T. Jefferson Kline). Autorzy idą tropcm mitów zawartych w każdym z omawianych filmów i odkrywaj,! przed nami nowe znaczenia zawarte, w tak zdawaloby się, dobrzc znanych i opisanych filmach. W przypadku natomiast artykułu Tercsy Rutkowskiej WrdrólVki Felliniego autorka stara się prześledzić eał,! twórczość wielkiego artysty i wskazać na powtarzaj,!ce się w niej motywy - szukanie własnej tożsamości i drogi jab) symbolu naszego życia. Pisz<lc o w'ltkach mitycznych w sztuce nie sposób pominąć milczeniem koncepcji archetypu i symbolu Junga. Nic dziwi więc, że i w omawianym numerze "Kontekstów" znalazł się artykuł Dariusza Czaji Svmho/ i .Ii/m tę koncepcję przywoluj,!cy zwłaszcza, że koresponduje ona z przytoczonym wcześniej pogl,!dem, według którego nośność dziel tzw. sztuki masowej opiera się właśnie na tym, iż.przez nic przejawia się mit. Inaczej trudno wyjaśnić fakt, że pewne filmy (książki itp. l. cieszą się powodzeniem w różnych krajach o bardzo często odmiennej kulturze i tradycjach. Dochodziłaby tu do głosu howiem tkwiąca w każdym z nas nieświadomość zbiorowa, która sprawia, że pewne w'!tki trcściowe czy schematy fabularne poruszaj,! nas do głębi, bez naszej woli, wprawiając nas w stan cmocjonalnego pobudzenia. Obecność mitu w kinie według Wiesława Szpilki, który pisze o tym we wspomnianym już ..Batrnanie", tłumaczy również dlaczego największ,! !"onularności,! cicsz,! się zwykle utwory o przejrzystym schemacie fabularnym, które d,!żą do pełnej prostoty opowiadanej historii. Pod ich postacią aktualiwje się ciągle ten sam mit walki dobra ze złem, przybierając formę nowoczesnej opowieści, pozostając niezmiennym w swym podstawowym sensie. "Trwanie, atrakcyjność, żywotność kina - pisze Wieslaw Szpilka - budowanego w oparciu o tc stare, mało oryginalne tematy. nieustające powodzenie wytartych klisz każe nam sądzić, 7.e warstwa niosąca te fenomeny wciąż jest żywa i ważna dla współczesnego człowieka". Inny, niezwykle ważny i interesuj,!ey problem podnosi Wiesław Szpilka w artykule Zobaczyć .;,,·iat. Einografia woh('(' .fi/II/u i kU/lurv masowej. Chodzi tu o spojrzenie na zjawisko i jego ocenę. Szpilka wykazuje niepełność i często błędność dotychczasowych koncepcji, które usilowały tłumaczyć, czy wręcI. sprowadzać sztukę masow'! do jej źródeł (ujęcie takie proponował Marshall McLuhan sprowadzaj,!c całość zagadnienia do problemu środków przekazu), do odbiorcy. Klasyclllym przykładem są tu prace Ortegi y Gasseta, który w rozwoju kultury masowej chciał widzieć przejaw ekspansji rzesz ludzi przeciętnych, o prymitywnych gustach autora (przeświadczenie o wykorzystywaniu sztuki masowej przez jej twórców w celu manipulowania masami prezentuje amerykański socjolog H. J. Schiller). Wiesław Szpilka słusznie konkluduje: "adekwatne przedstawienie kultury masowej musi się jednak konccntrować na niej samej, ponieważ w innym przypadku mówi się o nowym wymiarze cywilizacji, o publiczności masowej, o autorach pracuj,!cych na jej rzecz. Słowem, mówi się o czymś innym. Kultura masowa to przecież nadc wszystko zbiór tekstów, które znalazły masowego odbiorcę ... uczestniczyć w niej to czytać właśnie te teksty, interpretować je odnajduj,!c ich sens". Takie podejście jest charakterystyczne dla wszystkich autorów omawianego tomu zajmuj"cych się antropołogią filmu. �254 Antropologia umożliwia zatem dostrzeżenie w filmach wielu takich treści i znaczell, których nic sposób zauważyć traktując film tylko jako rozrywkę dla mas. Dyscyplina ta zaprawiona od dawna do badania "obcych", nierzadko "prymitywnych" kultur dysponuje odpowiednimi narzędziami do analizowania dzieł filmowych. Niejednokrotnie wszak jawią się one jako rzeczywistość odmienna od naszej, tak jak żyjące gdzieś daleko ludy. Ażeby ją poznać trzeba wniknąć w nią głęboko, ale jednocześnie zachowując w stosunk u do niej odpowiedni dystans. Wiele filmów, często niezwykle interesujących, nic doczekało się wnikliwej analizy tylko dlatego, że zakwalifikowano je jako dzieła przeznaczone dla masowego, a więc według niektórych - prymitywnego widza. Antropologia powstrzymująca się od wartościowania kultur, nie ma wobec takich filmó\\ jakichkolwiek uprzedzeń. Dorota Kultura Skotarczak ludowa .iląskiej ludno.~ci rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra KoWarszawa 1991, ss. 438. walskiego, Wrocław- Najnowsza monografia śląskiej kultury ludowej, wydana przez Centrum Badali Śląskoznawczych i Bohemistycznych jako piętnasta z kolei praca, zapełnia - podobnie jak opublikowana wcześniej książka Folklor Górnego Śląska (pod red. D. Simonides, Katowice 1989) - dotychczasowe "białe plamy" w badaniach etnograficznych, folklorystycznych i antropologicznych. a ile praca z 1989 roku (de facto sfinalizowana w 1981 roku) ma charakter monografii folklorystycznej, to omawiana publikacja (choć opuściła warszawską Oficynę Wydawniczą Volumen latem 1993 roku, to w stopce widnieje 1991 rok wydania) dotyczy nic tylko Górnego Śląska, ale i Śląska Dolnego oraz Śląska Cieszyl1skiego. Obejmuje też zdecydowanie szerszy zakres badal1 śląskoznawczych, ponieważ zawiera opracowania poświęcone osadnictwu, budownictwu, gospodarce, odzieży, strojom, sztuce ludowej. Nadto prócz kultury materialnej prezentuje stan współczesnej wiedzy o kulturze symbolicznej (ludowej wizji świata, zwyczajach i obrzędach dorocznych oraz rodzinnych). Badania terenowe autorzy najnowszej monografii zakol1czyli w 1987 rok u. M ożna więc uznać, że obie epokowe prace łączą również perypetie wydawnicze, obie przecież docierały do odbiorców z dużym opóźnieniem. Kultura ludowa śląskiej ludno.~ci rodzimej wieńczy kolejny etap badal1 zespołu specjalistów pod kierunkiem prof. dr hab. Doroty Simonides, kierownika Katedry Folklorystyki Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu. Wykonano je w ramach Resortowego Programu Badal1 Podstawowych RP III 36 "Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku" koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski (Centrum Badal1 Śląskoznawczych i Bohemistycznych) i opolską Katedrę Folklorystyki. Celem tej zbiorowej monografii, będącej wynikiem zróżnicowanych warsztatów badawczych: prof. dr hab. Barbary Bazielich, prof. dr hab. Doroty Simonides i dr Henryki Wesołowskiej, jest prezentacja przeszłości kulturowej rodzimej ludności śląskiej. Prof. Simonides, redaktor tomu, we W~tfpie i Wprowadzeniu wyjaśnia, jak należy rozumieć termin "rodzima" ludność Śląska, uznając, że jest to społeeZJlość wywodząca się ze słowial1skiego podłoża etnicznego, która póżniej, przez wiele wieków, poddawana była wpływom Niemców, Flamandów i Walonów. Stąd też - jak pisze autorka - "z wielości zjawisk śląskiej kultury ludowej wybrano te naj istotniejsze. Zostaly one ukazane w perspektywie historycznej z zachodzącymi w niej zmianami i przestrzennym zróżnicowaniem oraz z wydobyciem analogii lub różnic w stosunku do innych regionów Polski lub krajów sąsiadujących" (s. 6). Ta perspektywa badawcza zdaje się dominować w całej pracy. Wobec wieloletniej penetracji terenowej zakończonej - jak wspomniałam w 1987 roku - problem opcji niemieckiej ujawniony później na tych ziemiach wymaga według Simonides odrębnych badall. �255 Książka składa sit; z dwóch podstawowych części, w obrębie których pomieszczono szczegółowe opracowania. CZt;ŚĆ I: "Człowiek - jego środowisko, dom i warsztat pracy", rozpoczynaj,! refleksje wprowadz.aj,!ee autorstwa Doroty Simonides. Śłąsk postrzegany przez nią jako region dawnego pogranicza słowiai1sko-niemieckego jawi się jako obszar o dużym zróżnicowaniu kulturowym. Stąd Simonides, pisząc o pojęciu rodzimości, przypomina, iż takie czynniki, jak położenie geograficzne, przemiany historyczno-kulturowc, wpływy niemieckie, morawskie, wielkopolskie i małopolskie powodują, że rdzenna ludność Śląska nie stanowi monolitu kulturowego. Autorka uważa, że dłatego właśnie region ten jest dla badaczy tak atrakcyjnym obszarem. Za szczególnie interesujące można więc uznać jej uwagi o odrębności kulturowej i etnicznej Śląska, kiedy traktuje ten region jako rezerwuar archaizmów kulturowych, a gwan; jako wyraz. tożsamości narodowej. D. Simonides jest przekonana, że "uświadomienie sobie własnej odrt;bności etnicznej nic było u wszystkich Ślązaków równoznaczne z poczuciem przynalc7:ności do polskiej narodowości. Wyrażało się raczej wzmożonym procesem narastania grupowcj samowiedzy. Ona to prowadziła najpierw do spontanicznego, a potem coraz bardziej zorganizowanego piclt;gnowania tego, co dziedziczono po ojcach, co przekazywano ustnie, co stanowiło wartość przez sam fakt, iż było własnc i inne od kultury mówiących innym językiem sąsiadów" (s. 19). Stwicrdza też, że na Śląsku "poprzcz zdcrzcnie obcych etników i ich kultur poczucie etnicznej odrt;bności wśród ludu rodzimego pochodzcnia było wyjątkowo głębokie w porównaniu z innymi regionami Polski". D. Simonides we Wprowadzeniu do ,~ląskiej kultury ludowej uwzględnia nic tylko proccsy kulturowe charakterystyczne dla minionych epok, ale widzi również "tragiczne zmllnię" Śląska jako pogranicznego rcgionu po II wojnie światowej, jak też podkreśla, iż "na obraz współczesnego Śląska składają się obok ludności rdzennie śląskiej i innc grupy ludnościowc, którc przybyły na tc ziemie z równie bogatą kulturą. / tak reemigranci, którzy obok kultury polskiej wnieśli tu sporą dawkę kultury tego kraju, w którym 7:yli,repatrianci, także ludność pogranicza, wreszcie osadnicy z centralnej Polski" (s. 26). Ogląd Śląska z perspektywy obszaru pogranicza etnicznego charakteryzuje również opracowania Barbary Bazielich i Henryki Wesolowskiej. / tak Wesołowska, w rozdziale Osadnictwo, hudoWl1ictwo, mieszkanie, po::ywienie, sięga do wczesnego średniowiecza, aby poprzez kolejne okresy historyczne śledzić dynamikę procesów osadniczych i rozwój budownictwa. W imponujących bogactwem faktów opisach uwadze autorki nic umykają te wszystkie przykłady kultury materialnej, które świadcz,! o słowiai1skim podłożu, związkach z sąsiednimi terenami: Czech, ŁU7:Yc,Wielkopolski, Małopolski oraz wpływach niemieckich procesów kolonizacyjnych. Wesołowska dba o wierną rekonstrukcję tego wszystkiego, co składa się na osadnictwo, budownictwo wiejskie (rozplanowanie zagród, formy konstrukcyjne budownictwa ludowego, opisy różnych budynków micszkalnych, gospodarczo-inwentarskich, użyteczności publicznej, sakralnych etc.), wyposażenie mieszkai1 (tu uwzględnia również zwyczaje związane z budową i ochroną domu), pożywicnie (przetwarzanie i konserwacja produktów, potrawy, posiłki). Henryka Wesołowska opracowała równicż nastt;pny dział Gospodarka, eksponując zróżnicowane dziedziny wytwórczości, takie, jak: rolnictwo, hodowla, zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, rzemiosło wiejskie (kowalstwo, kołodziejstwo, bednarstwo, ciesielstwo, koszykarstwo, garncarstwo, tkactwo). Jej autorstwa jest nadto praca Transport, komunikacia, handel. Podobnie, jak w poprzednich dziełach, tak i w tym opracowaniu Wesołowskicj zwraca uwagę perfekcyjna wręcz dbałość o szczegóły, fakty, nazwy gwarowe, a wsz.ystkie te "drobiazgi" autorka ukazuje w perspektywie "dawniej i dziś". Część I. zamyka praca Barbary Bazielich Odzież, stroie i ich formy zdohnicze. Na wstępic autorka przedstawia zakres swych badai1, uznając, że podjęty zespół zagadniei1 powinien być rozpatrywany z perspcktywy historycznej, formalncj, funkcjonalnej i regionalnej. Ów ambitny, bo wieloaspektowy, ogląd strojów śląskich Bazielich stara się konsekwentnie realizować, mimo iż jak sama stwierdza - strojc Opolszczyzny i Dolnego Śląska "nigdy nie zostały dokładnie opracowane". Praca imponujc 7Ilawstwcm szczcgółów i osobliwości regionalnych strojów śląskich, ich elementów zdobniczych, autorka bowicm nic tylko prześledziła zbiory muzealne, ale i żródła �256 ikonograficzne. Poszukując podstaw ~różnicowania rcgionalncgo ubiorów na ŚI,!sku, si~ga do XVI wieku, przedstawiając najbardzicj pierwotne stroje chłopskie. Uznajc, żc o wzbogaceniu, a więc i różnorodności, stroju ludności wiejskiej można mówić dopiero w XVIII wieku. Stąd zestaw osiemnastowiecznej odzieży określa ona regionalnym strojem śląskim. Bazielich, uwzględniając odmienności lokalne stroju śląskiego, zastanawia si~ nad wieloma czynnikami, które zadecydowały o owej mozaice kolorów, krojów poszczególnych elementów składowych, dodatków, koronek. haftów itp. Inny był bowiem strój w rejonach podgórskich, inny mieszkańców nizin, nadto w rodzimym stroju śląskim można dopatrzyć siy osobliwości mody zachodniej, np. w nowszym stroju kobiecym wyraźnc są elementy charakterystyczne dla czasów wiktoriańskich i okresu biedermeieru, zaś na strój myski duży wpływ wywarło niebieskie umundurowanie z czasów Fryderyka II. Na podstawie wnikliwych analiz autorka wyróżnia stroje dolnośląskie (wrocławski, kłodzki, wałbrzyski, jeleniogórski, karkonoski, głogowski, kaezawsko-nadbobrzański oraz nyski), Opolszczyzny (opolski, oleski, kJuczborski, kozielski i glubczycki), Górnego Śląska (raciborski, rybnicki, bytomski tzw. rozbarski i pszczyński) oraz Śląska Cicszyl]skicgo (cieszyński, laski i góralski). Autorka opisuje najdrobniejsze szczegóły lokalnych odmian strojów, zadziwiając orientacją w drobiazgowych osobliwościach regionalnych, które to właśnic dccydują o różnorodności w obrębie Śląska. Oddzielną uwagę Bazielich poświyca wyszyciom i haftom, uznając je za jeden z podstawowych wyróżników śląskich strojów ludowych. Według niej odróżniają się od siebie w tym względzie nastypujące podregiony śląskic: Beskid Śląski, cieszyńskie. pszczyńskie, raciborskie, opolskie i Dolny Śląsk, co udowadnia, omawiając ich spccyfikę regionalną w zakresie wyszyć i haftów. W tym kontekście nie umyka jej uwagi biżuteria, która również na Śląsku była przejawcm odmiennych upodobal] lokalnych społeczności. Część /l. omawianej monografii "Antropologia życia codziennego i świątecznego" prezentuje ogląd śląskiej kultury ludowej z perspcktywy antropologicznej. Dorota Simonides pisząc o Ludowej wizji świata, eksponuje znaczenie w nowoczesnych badaniach prac nad katcgorią kulturową, jaką jest światopogląd ludowy. Odzwierciedla on bowiem potrzeby psychospołecme konkretnej społeczności lokalnej. Jak podkreśla autorka, "wyrażają si~ one przede wszystkim w dążeniu do życia w świecie ładu, porządku i sensu, w tendencjach do waloryzowania zamieszkanej przestrzcni: wyznaczania w niej miejsc dobrych i złych; w sposobach pojmowania sacrum, profanum, w wytyczaniu zjawisk tworzących rzeczywistość zewn~trzną i wewnętrzną" (s. 169-170). W rczultacie podjęła ona próbę przeprowadzcnia rckonstrukcji ludowego światopoglądu Ślązaków na przełomie XIX i XX wieku, uwzględniając najbliższe otoczenie człowieka, dom, jego otoczenie. W tym kontekście interesuje ją szczególnie zabezpieczenie dobytku, stosunek do przyrody, do Boga i innych bytów transcendentnych. W śląskim światopoglądzie ludowym wyróżnia trzy główne typy myślenia: magiczny, religijny i racjonalny, uznając, że "większość treści odnoszących się do ludowej wizji świata ma bezpośredni związek l. Bogiem i religią chrześcijańską, choć dodać trzeba, że i tu dostrzegamy elementy magiczne" (s. 194). W tym kontekście w kręgu zainteresowa6 Sominides znalazły się struktury magiczne i religijne, które przejawiają się w postaci zamówie6, zażegnywa6, odczyniań, zaklina6 itp. Ta część jej reneksji ogniskuje się wokół takich problemów, jak religia a cierpienia i choroby; zażegnywania ludowe jako wyraz dawnej religjności ludowej; znachor jako człowiek mający moc "nie l. tego śwata"; owczarze i kręgarze. Simonides, penetrując pod tym kątem źródła śląskic, po raz pierwszy zgromadziła imponujące materiały. przechodz,!c od opisu do ich interpretacji. I tę właśnie część jej pracy uważam za szczególnie cenną. Całość zamykają syntetyczne reneksje o demonologii, dość ogólne zresztą, bowiem większą uwagę tej problematyce autorka poświęciła w przywoływanej monografii folklorystycznej (D. Simonides, Wierzenia, przesądy i demonologia, w: Folklor Górnego Śląsku, pod red. D. Simonides, Katowice 1989) oraz w oddzielnym studium (D. Simonides, Śląski horror. O diahłach, skarhnikach, ulopcach i innych strachach, Katowice 1984). Henryka Wesołowska jest autorką pracy Wi('zi rodzinne i sąsiedzkie. W centrum jej zaintcresowa6 znalazły się więzi społeczno-kulturowe ludności wiejskiej na Śląsku w XIX i XX wieku. �257 Stad też omawia ona charakterystyczne cechy tradycyjnej rodziny wielopokoleniowej oraz funkcjonuj,!ce w niej wartości, a także tradycyjną społeczność lokalną. Dział Zwyczaje i ohrzędy rodzinne na Śląsku. również autorstwa Henryki Wesołowskiej, został opracowany na podstawie jej własnych badań terenowych prowadzonych w latach 60. i 70. na Śląsku (zob. szczegółowe uwagi tej autorki: Obrzędy i zwyczaje rodzinne, w: Folk/or Górnego Śląska, pod red. D. Simonides. Katowice 1989). Wesołowska, wyróżniając w obrzędach rodzinnych: zwyczaje i obm;dy weselne (od zalotów do narzeczeństwa, przygotowania do wesela, ślub i wesele, poprawiny, przenosiny), zwyczaje i obrzędy narodzinowe oraz obrzędy i zwyczaje pogrzebowe, nie tylko op~suje je, ale ukazuje proces ich zmian, przeobrażeń, a także redukcji, który jest wynikiem zaspokajania nowych potrzcb i aspiracji społecznych współczesnych Ślązaków. D. Simonides traktuje obrzędy i zwyczaje doroczne jako "powtarzającc się czynności rytualne, wyrażające usankcjonowane w środowisku czy grupie lokalnej zachowania wierzeniowe, estetyczne, emocjonalne, a które wspierają się na kulcie przyrody, przodków, na obecności elementów magii wegetacyjnej" (s. 262). Jako autorkę opracowania Doroczne zwyczaje i obrzędy, ich antropolo?}iczna .fimkcja interesują ją nic tyle etnograficzne i historyczne opisy dawnych wierzeń. zwyczajów i obrzędów, co bardziej związane z tymi praktykami psychospołeczne potrzeby człowieka. Jak pisze, "odczytanie funkcji, znaczenia i sensu obrzędów ujawnia zarazem stan i kształt świadomości religijnej społeczności, która owe obrzędy, wierzenia i zwyczaje praktykowała czy praktykuje". Simonides nie aspiruje do zbadania wszystkich przejawów śląskiej obrzędowości doroonej, które w swym ogólnym kształcie są tak ie same jak polskie, w centrum jej uwagi znalazły się jedynie te. które S,! typowe dla śląskiej ludności rodzimej oraz te, w których funkcjonują elementy typowo śh!skie. Stąd eksponuje takic regionalne formy rcliktowe, jak topienie marzanny, babski comber, żurowa środa, Emaus, czyli szukanie powstałego z grobu Chrystusa oraz te śląskie zwyczaje, które na Śląsku cieszą się szczególną popularnością, jak np. wodzenie niedżwiedzia. obchodzcnie "Barbórki". Simonides, dokonując oglądu obrzędów i zwyczajów cyklu jesienncgo i zimowego z perspektywy antropologicznej (Adwentu, Bożego Narodzenia, zapustów), cyklu wiosennego (topienia marzanny, żurowej środy, palenia Judasza, chodzenia z kogutkiem bądl. gaikiem) sprzcciwia się tym wszystkim tezom, według których tradycyjne obrzędy współcześnie zanikają. Uważa, że "zanikają jedynie te treśei i formy obrzędów, które nie pełnią już żadnej funkcji, S,! puste. Miejsce ich zajmują jednak obrzędy, zwyczaje i wierzenia nowe" (s. 265). Simonides jest również autorką następnego opracowania, Folklor i folklorystyka Śląska na tle tu ludoznawcze materiały średniowieczne (takie, jak np. Księga Henrykowska, Katalo?) mayii Rudol/iI, Cm/ex Mikołaja z Koźla, vesta Romanorum i in.), śląskie źródła folklorystyczne wieków XVI-XVII (różne kroniki lokalne, dzieła takich autorytetów, jak W. Rożdzieński, A. Gdacjusz, J. Praetorius, L. D. Hermann. F. A. Zimmermann, J. Kauschke) oraz ,.czasów nowożytnych", czyli od l połowy XIX wieku, wyróżniając tu jako oddzielną część .•Folklor i folklorystykę Śląska w niemieckim kręgu zainteresowali". Ten historyczny przegląd, w którym Simonides bądź to odnajduje zapomniane i niedocenione przez dotychczasowych badaczy dzie/a i obszary, bądź obala niektóre blc;dne tezy i wcześniejsze ustalenia uczonych, wieńczy podrozdział "Folklor i folklorystyka Śląska po 1945 roku". Wydaje się, iż ten ostatni dział. mimo przywołanych wielu nazwisk autorka potraktowała dość pobieżnie. wspominając jedynie o wybranych badaniach. Podobnie, bardzo ogólnie, pisze Simonides w tej części pracy o śląskim folklorze słownym, muzycznym i tanecznym (zob. s. 340-344). Może właśnie dlatego, że sama jest autorką wiciu prac poświęconych folklorowi słownemu, a także redaktorem epokowej monografii Folklor Górne?}o .~Iąska. Aby więc uniknąć powtórzeli, Simonides ogranicza się do podsumowującej syntezy, podpowiadając odbiorcy szczegółowe opracowania w przypisach. Część II. omawianej książki kończy praca Barbary Bazielich Sztuka ludowa na Śląsku. Autorka, pisząc o bogactwie i różnorodności dziedzin twórczości ludowej, zwraca uwagc; na budownictwo mieszkalne i gospodarcze, urządzenie wnętrz, meble, wyroby z drewna, skóry, me:ródel. Charakteryzuje 17 Lud t. LXXVI �258 talu, plastykę eksponuje obrzędową, trzy działy szkle i rzeźbę. rzeźby, W ramach Różallcowa i Kodeńska; "dobry sztuki stroje, malarstwo podrozdziałów wyszycia, omawia harty itp. W rezultacie i papicrze, na płótnie w szczcgółowy malarstwo sposób na najbardziej Matka Boska i Chrystus są naj popularniejszymi postaciami na Matka Boska Czystochowska, Pickarska, Karmiąca, Szkaplerzna. Chrystus Pasterz"). tkactwo, ludowcj: konkretnych powszechne wzroce i motywy. obrazach śląskich (tu głównic: i jako malarstwo, tradycyjnej zaś Centrum przede wszystkim malarstwa na "na szkle krzyżu", w XIX otwartym "I. wieku był na bokiem" Śląsku rejon podsudecki, a zwłaszcza okolice Kłodzka, Opawy i Kamiennej Góry. Szczególnie wicie uwagi Bazielich poświyca tradycyjnej rzcżbie, omawiając różne jej typy, odmiany i warianty. W świetle jej badań rzcżby Chrystus ludowej, (głównie jako Natomiast na krzyżu drugą pod postać się - Lektury chiwalne jak mimo pisze znanego ksiąźki Frasobliwy częstotliwości - ulatwia dokumentujące a trzecią kultowego "nader najbardziej - św. Jan (Góra popularny postacią jest (głównie św. Anny), temat Matka Boska Nepomucen). w ikonografii ludowej rzadko". indeks zabytki stanowią występowania i Pieta), miejsca znawczyni omawianej fotografie, Chrystus "z Dzieciątkiem" św. Anna, pojawia oraz względem rzeczowy, Śląska oraz calość zaś zamykają ilustracje życic społeczno-obyczajowe jego (armiesz- kańców). Wobec trudno tak ogólnej przedkładać bogactwem z konieeznoci znaczenie reOeksji, perfekcyjną one dokumentują w sposób i wpływy kultur obcych jednych o kulturze konkretnego problemów również prezentacji Kultury opracowań nad znajomością niezwykle regionu, szczególowych rzetelny na te pograniczne jako W rezultacie pogranicza, 'i.e wszystkie osobliwości nic tylko słowiański ziemie. regionu z perspektywy ludowej .ill{skiej ludno.ki drugie, lokalnych. charakter tym cenniejszą, Wszystkie kultury otr/.ymujemy rodzimej imponują śląskiej. nowoczesną 'ie ujmującą ale pracę bogaty zestal'. antropologicznej. Teresa Smoli/iska Teresa S m o l i ń s k a, Rodzina Opole 1992, ss. 196. Praca kowanie jest rezultatem zakresu siebie treści folklorystycznych w kulturze. kwestiami badań. Tym egzystencji. zjawisk, przydatność praca studiów i życiem nymi przede i szerzej znaczonego nad teren tradwji kulturowej. się na szczególne nowy kontekst traktowana jako występowania ukierun- dla prowadzonych twórca "aspck tu i użytkownik folklorystycznego" rod7.iną socjalizacji wartości zamysłu ujawnia ich własnej grupy; folklorystyce z innymi dyscyplinami jeszcze podejmowanych przebiegiem jeden procesu i enkulturacji, dostarczenia współpracę tu książce ogólny z perspektywy autorka wszystkim opowieść dotyczącymi historii dla pracy dla się swoistym który tworzenia członków terenem kulturowej 3. jest ważnym możliwości pogłębionego spo/ccznymi, dla ujęcia szczególnie cel. Jest nim przedstawienie folklorystycznej kultury zaopatruje innych z et- dowodu badań na nad społecznym. W recenzowanej słownego l.decydowała uzyskać się rodzina jako w procesie na temat Obok poprzez i socjologią, kulturą stała odznaczający 2. uczestniczy m.in. w poglądy i społecznej nologią kontekstem która po to, aby a jednocześnie globalnego, i komunikacji; badanych folklorystki, i rozważań aspekt rodzinnej Autorka włączyła się w ten sposób do dyskusji nad ważnymi poznawczo i społecznic kulturowego charakteru rodziny jako grupy i instytucji, która: I. stanowi segment społeczeństwa rodziny studiów obserwacji przez o sobie. Folklorystyczny zakresu rozwinięcia wybrała i zjawisko rodziny do analizy zainteresowaniami jednocześnie wykorzystuje studiów nicktórymi nad z bogatych opowiadania, związane jej możliwości ważnymi zasobów tzw. folkloru przy tym z genealogicz- czlonków. wskazania problemami Świadoma znaczenia folklorystyki. wybadań Za- �259 stanawia sit; wivc m.in. nad Ijawiskiem "folkloryzacji" - przekształcenia sir; opowieści z tekstu uwarunkowanego subiektywnie i związanego z jednostką w przekaz kolektywny i zobiektywizowany, nad relacją mir;dzy tekstami mówionymi i zapisanymi, wreszcie nad społecznymi ramami folkloru i rolą przekraczania tych ram i granic w jego przekształceniach. Przedstawia ponadto szerszy program folklotystycznych badall nad rodziną, w których przedmiotem byłyby nie tylko przejawy folkloru ustnego i ich rodzinne użytkowanie, ale również bardziej szczegółowa analiza innych zachowall rodzinnych, w tym obrz<;dów i ich wielorakich znaczeń. Całość ujęla autorka w pięć rozdziałów. Pierwszy z nich dostarcza informacji wprowadzających, dotyczących problematyki, zakresu i metod pracy oraz dokonuje przeglądu badań nad rodziną ze stanowiska folklorysty. Dowiadujemy się, że badania przeprowadzone zostały w Jatach 1984·1990 w różnych typach rodzin wiejskich na Górnym i Dolnym Śląsku, w południowej Wielkopolsce i części Polski centralnej. Metodą gromadzenia materiałów była ankieta oraz wywiad, w których przeprowadzeniu pomogli autorce studenci i uczniowie. Drugi rozdział omawia warunki i formy rodzinnego uczcstnictwa w kulturze oraz towarzyszącą działaniom kulturowym strukturę życia rodzinnego i układ ról i pozycji w rodzinie. Trzeci zajmuje się funkcjonowaniem tradycji folklorystycznych w rodzinie, przynosząc analizę sytuacji sprzyjających tworzeniu i przekazywaniu folkloru oraz roli poszczególnych członków rodziny w tych procesach. Rozdział czwarty koncentruje się na zainteresowaniach członków rodziny jej historią. Dość powszechnic deklarowanym chęciom poznania historii rodzinnej i wysokiej ocenie tego rodzaju zainteresowań odpowiada jednakże wiedza fragmentaryczna i na ogół niegłęboka. Na tym tle wyróżniają się nieliczne rodziny, w których przechowano legendy herbowe, obecnie uzupełniane o inne wiadomości I. historii rodziny i upowszechniane. W rozdziale ostatnim, w zakończeniu, umieszczono wnioski z badali i wymienione już uprzednio propozycje wobec przyszłych studiów nad rodziną. Wartość pracy polega nie tylko na wskazanym już nowatorstwie, wynikającym z rozpatrywania przejawów folkloru w kontekśce rodziny, otwierającym nowe perspektywy dla folklorystyki. Polega ona również na rozwinięciu i dostarczeniu nowych punktów widzenia wielu zagadnień, podejmowanych już w innych niż folklorystyka dyscyplinach. Do tych zagadnień, które w pracy T. Smolińskiej uzyskały nowy wymiar, należy m.in. zgromadzenie dodatkowych dowodów na silniejszy przekaz kultury w rodzinie ze strony matki i jej rodziny, potwierdzenie tzw. "przerywanego" przekazu kultury, szeroka analiza sytuacji folklorotwórczych w rodzinie a przede wszystkim zwrócenie uwagi na światopoglądowe znaczenie przejawów folkloru. Rozdział dotyczący opowieści związanych z historią rodziny dostarcza bowiem nie tylko niezwykle interesujących tekstów, w tym tekstów legcnd herbowych, funkcjonujących w rodzinach, ale również próbuje wyjaśnić znaczenie znajomości historii rodzinnej w rodzinach współczesnych. Godna uznania jest świadomość metodologiczna autorki, nakazująca jej odróżniać wartości deklarowane od realizowanych oraz dostrzegać różnice w wypowiedziach w gronie własnym rodziny i w obecności "obcego", jakim jest badacz. Szerokość i nowość ujęcia stworzyły również pewne trudności, zwauażalne w pracy, którymi w tym miejscu chcę sir; zaj"ć. Przyjęcie zalożeń badań socjologicznych i etnologicznych nad rodziną, polegające m.in. na szczegółowym rozróżnieniu rodzin ze względu na ich strukturę i sposób uczestnictwa w kulturze, zaprezentowane w rozdziale drugim, nie znajduje w zasadzie zastosowania w analizie funkcjonowania tradycji folklorystycznych w rodzinie. Obserwujemy tutaj pierwszy etap badań wykorzystujących doświadczenia różnych dyscyplin, w którym pojawia się już znajomość tych doświadczeń, natomiast brak jeszcze pełnej ich integracji z przedmiotem studiów. Druga uwaga dotyczy braku precyzyjnych kategorii analizy współczesności, właściwego zresztą nie tylko folklorystyce, ale również etnologii. Nie zawsze tradycja - dziedzictwo, związanc z przeszłością odróżniane jest od tradycji - wartości, związanej bardziej z teraźniejszością. Folklor występujc w pracy raczej jako dziedzina kultury, chętnie wiązana z kulturą ludową a rzadziej jako aspekt kultury, niezależny od czasu i granic kultury, choć o "folklory- �260 stycznym aspckcie" mówi podtytuł pracy. Na koniec uwagę moją zwróciła pewna niekonsekwencja w próbach przyjęcia podmiotowego podejścia w badaniach. Autorka kilkakrotnie wc wstępnej części pracy odwołujc się do "folklorystycznego automodelu rodzinności", którego przedstawienie potraktowane zostało jako cel pracy. Po to aby zrekonstruować taki model nic wystarcza gromadzić i prezentować informacje, których udziela "rodzina o sobie". Taki własny obraz grupy musi bowiem stanowić również pewną całość, zbudowaną na podstawie przyjmowanego przez grupę systemu wartości, ponadto winien być chroniony w trakcie jego odtwarzania przed interpretacjami badacza. Do podmiotowej analizy np. nic należy dość nieoczekiwane wyjaśnienie przez badaczkę wzrostu wśród młodych zainteresowania dziejami rod/jny: "Wydaje się, że wyrosło ono na gruncie wzmożonej chęci poszerzenia swej wiedzy na temat przeszłości historycznej Polski" (s. 137). Przydatność materiałów i metod analizy stosowancj przez folklorystę dla hadal] nad kulturą rodziny została w książce udowodniona. Z zainteresowanoem zatem można oczekiwać następnych prac T. Smolińskiej, zapowiadającej poszerzenie zakresu analizy i wykorzystanic w studiach nad rodziną nie tylko folkloru slownego ale również integralnie z nim potraktowanych materiałów dotyczących zwyczajowości i obrzędowości rodzinnej. ZhirJl1icw Jasiewic: Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy i/o Kaszpirowskieyo. rzel1ie socjologiczl1e, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143. Spoj- Przedstawiana książka dotyczy tematu fascynującego: tcgo, co zwykło się w skrócie nazywać "fenomenem Kaszpirowskiego". Ów "fenomen" to tylko jeden, choć z pewnością najhardziej spektakularny, spośród licznych przypadków różnych nickonwencjonalnych psycho- i bioenergoterapeutów, zdobywających sobie w naszym kraju mniejszą lub większą, przelolI1ą lub bardziej trwahl popularność. Jest to ważne zjawisko społeczno-kulturowe, które zresztą można obserwować również w innych krajach, i nie powinno umykać uwadze badaczy. Stykamy się z nim w życiu codziennym i może właśnie dłatego tak trudno jest przeanalizować je naukowo, uwalniając się od emocji. O Kaszpirowskim słyszał chyba każdy, napisano o nim wiele, czasem krytycznie, częściej w tonic apologetycznym, nikt jednak dotąd nie pokusił się o dokonanie rzetclncj, antropologicznej cz.y socjologicznej analizy jego działalności i przycz.yn tak wielkiej, jeszczc do niedawna. popularności. Pierwszą taką, i to udaną próbą, jest omawiana książka, przygotowana przez Włodzimierza Piątkowskiego z Zakładu Socjologii Medycyny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Luhlinie i jego współpracowników. Praca opatrzona jest krótkim posłowiem rcd. Haliny Aczkasowej, która zainicjowała i realizowała w latach 1990-1992 cykl telewizyjnych programów z dr. Anatolijem Kaszpirowskim. W. Piątkowski, socjolog medycyny, już od dłuższego czasu prowadzi systematyczne badania nad leczeniem niekonwencjonalnym; jest m.in. autorem ważnej i interesująccj książki Spotkania z inną medycyną. Listy do Kaszpil'owskiego to książka przejrzyście opracowana, składająca się z dość obszernego wstępu i trzech rozdziałów, przedstawiających kolejno: prohlemy metodologiczne, analizę statystyczną materiału oraz wybór listów telewidzów do terapeuty. "Wstęp" jest właściwie charakterystyką postaci Kaszpirowskiego, jego szczególnych cech osobowości i metody terapeutycznej, ujętą na szerszym tle społecznym. Autor analizuje czynniki, które sprawiły, że Kaszpirowski stał się na początku lat 90. jedną z najpopularniejszyeh postaci kultury masowej w Polsce. Zwraca uwagę na specyficzny splot okoliczności politycznych i gospodarczych związanych z okresem transformacji ustrojowej oraz na wsparcie "potężnego medium" - telewizji, która uczyniła z niego gwiazdę, idola publiczności (uosobiającego zarazem, jak trafnie zauważa �261 Piiłtkowski, j..:d..:nz mitów kultury masowej - lekarza-supermana). Autor stwierdza, że, wbrew opiniom, telcterapia Kaszpirowskiego odbiega od klasycznej psychoterapii, zawiera jedynie niektóre jej elementy. Natomiast w recepcji społecznej jest Kaszpirowski powszechnie traktowany jako bioenergoterapeuta, choć sam konsekwentnie przeciwstawia się włiłczaniu jego metod IN obręb medycyny nickonwencjonalnej. Niemniej, W. Piątkowski wskazuje na szereg pokrewnych technice Kaszpirowskiego metod lecznictwa niekonwencjonalnego stosowanych w Europie Zachodniej i w USA. Niezależnie jednak od kwestii zaszeregowania telcterapii i jej propagatora, najważniejszym problem..:m badawczym dla przedstawiciela nauk społecznych pozostaje fenomen ogromnej popularności terapeuty z ukraińskiej Winnicy i to podkreśla wyrażnie autor książki. Prezentuje walory perspektywy socjomedycznej, która może ujawnić przyczyny tego zjawiska, ukazując je w szerokiem kontekście stanu społecznej służby zdrowia w Polsce i społecznego odbioru tej sytuacji, w dużej mierze wpływającego na obecną popularność praktyk niekonwencjonalnych specjalistów oraz samoleczenia. Autor wybrał interesującą metodę badawczą - analizę treści listów telewidzów, skierowanych do dr. Kaszpirowskiego. Był świadom - jak wynika z rozważań metodologicznych problemów związanych z przyjęcicm tej perspektywy. Wskazuje na nikłe dotychczas zainteresowania socjologów tego typu żródłami i brak "teorii listu". Tym bardziej warte są uwagi interesujące rozważania W. Piątkowskiego na temat specyficznych cech tego materiału, perspektyw i ograniczeń ich badania. Autor wskazuje m.in. na brak możliwości wpływu badacza na formę i zakres informacji zawartych w listach (tę właściwość podzielają zresztą listy z innymi typami materiału zastanego). Stąd wynika niemożność przeprowadzenia pełnej analizy statystycznej. np. w odniesieniu do wyks/.tałcenia autorów listów (nic podało go 92,7% osób), wieku (brak danych o 58,8'~. osób), czy efektów teleterapii (35,9% autorów nie podało na ten temat informacji). Warto również porównać przytoczone w książce wyniki badań OBOP z rezultatami analizy listów. Okazuje się, że tylko 3% ankietowanych przez OBOP uznało, że seanse Kaszpirowskiego miały pozytywny wpływ na ich organizm. Natomiast 50,2'10 autorów listów stwierdziło poprawę swego stanu zdrowia, łącznie w 80,6% przypadków chorób. Tak duża różnica wypływa zapewnc z faktu, że listy skłonni Sił pisać raczej ci, którzy odczuwają pozytywny efekt, niż ci, którzy nic dostrzegają żadnych skutków teletarapii, bądź też skutki negatywne (tych ostatnich było tylko 2%,). Jak wynika z analizy statystycznej, aż 78,8% autorów listów stanowią kobicty (z ogólnej liczby przeanalizowanych 1907 listów, które nadeszły do telewizji w ciągu 1990 roku). Ten fakt, 1,",,<lI1Y z ogólnie obserwowanym zjawiskiem przewagi kobiet wśród klienteli specjalistów mcdyc:",) komplementarnej, wymaga wnikliwych badań, ponieważ, jak stwierdza autor, "ws/.ystkie Inalll: interpretacje (... ) są tylko po części przekonywające" (s. 134). Najobszerniejsza część pracy - rozdział III., zatytułowany tak, jak cała książka: "Listy do Kaszpirowskiego", zawiera wybór listów, ilustrujących najlepiej (zdaniem autorów) omawiane problemy. Listy podzielone są na trzy główne zespoły: prezentujące odczuwane skutki terapii, próby interpretacji "fenomenu Kaszpirowskiego" i wrażenia doznawane podczas seansów. Największą grup!; listów - opisujących efekty teleterapii - uporządkowano według rodzaju tych efektów (pozytywne, brak efektów leczenia i pogorszenie stanu zdrowia). Najliczniejsze listy, a mianowieic te, którc opisują pozytywne skutki telcseansów (zajmują one aż 45 stron książki), zostały posegregowane według rodzaju chorób czy dolegliwości. Podstawą był sporządzony przez autorów klucz kodowy, I. zastosowaniem nazw chorób (czy grup chorób) przyjętych w międzynarodowej klasyfikacji chorób WHO. Jednak napotykamy w układzie listów także takie oznaczenia (,.choroby naczyniowe", "choroby oczu"), których nie ma w przytoczonym w rozdziale I. kluczu kodowym. Ponadto, w wydzielaniu poszczególnych jednostek tego klucza, ujętych pod nagłówkiem "Rodzaj dolegliwości", widoczne są pcwne niekonsekwencje. Do "rodzajów dolegliwości", oprócz np. "chorób układu krążenia", zaliczone zostały również takie jednostki. które logicznic należą raczej do efektów terapii, np. "zanik blizn", "ciemnienie włosów", �262 "porost włosów", czy "rzucenie palenia". łnncgo rodzaju problem klasyfikacyjny wiąże się z faktem, że listy z reguły nie były monotematyczne, zazwyczaj dotyczyły kilku różnych zagadnień i wymieniały różne choroby trapiące ich autorów. To stawiało przed autorami książki trudne zadanie wyboru dominującego w liście tematu - każdy list mógł być z założenia przyporządkowany tylko jednej kategorii szczegółowej (poprawność metodyczną zapewniało równoległe kodowanie listów przez 3 osoby). Wydaje się, że przyjęte rozwiązanie jest słuszne; inaczej trzeba by dzielić każdy list na drobne fragmenty i zamieszczać je czasem kilkakrotnie. w różnych miejscach. Autorzy książki w rozdziale I. zapowiadają podejście przede wszystkim jakościowe do badanego materiału. Ze względu na jego specyfikę, analiza ilościowa ma tu mniejsze znaczenie. Jednak zawarta w pracy analiza jakościowa pozostawia pewien niedosyt. Oddzielny rozdział dotyczy materiału statystycznego, toteż czytelnik oczekuje, że po obszernej prezentacji wyboru listów znajdzie również rozdział poświęcony jakościowej analizie materiału. Tymczasem napotyka jedynie zakończenie, lakonicznie podsumowujące wyniki badań nad listami, łącznie z danymi uz.yskanymi przez autora z wywiadów i materiałami zebranymi przez OBOP. Poza tym nawiązania do treści listów, także łącznie z danymi z innych źródeł, znajdujemy w części wstępnej pracy. Wydaje się, że książka zyskałaby dużo, gdyby oddzielny jej rozdział zawierał wnikliwą analiz.ę jakościową "materiału listowego". Niemniej, książkę czyta się z wielkim zainteresowaniem i podziwem dła autorów, którzy podjęli się bendyktyńskiej iście pracy - kodowania, kłasyfikacji i opracowania materiału zawartego w ogromnej liczbie listów. M usieli przy tym samodzielnie pokonywać piętrzące się przeszkody, nie mogąc korzystać z żadnych wzorów krytycznych analiz socjologicznych zbiorów listów. Praca wykazała, że zastosowana metoda może być bardzo owocna w badaniach nad stanem świadomości społecznej, także w zakresie stosunku do niekonwencjonalnych metod leczenia. Książka może zainteresować nie tylko specjalistów, ale takżc każdcgo "zwykłego" czytelnika, który znajdzie w cytowanych listach przcjmujący wyraz ludzkiego cierpienia, nadziei, a nieraz takżc wielkiej radości z odzyskania zdrowia i ogromnej wdzięczności dla dr. Kaszpirowskiego, nazywanego uzdrowicielem, "genialnym Anatolijem", a w jednym z listów "posłańcem z gwiazd". DlInllla Kraków. duli, Kraków Przestrzenie kulturowe, Penka/a-Gaw{'cka pod red . .I. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Go- 1993, ss. 139, ił. Prezentowany tom szkiców z zakresu antropologii miasta, rezultat współpracy krakowskich historyków i etnologów, ukazał się z poważnymi perturbacjami. Przedwczesny zgon dwojga redaktorów opóźnił wydanie oraz, jak można sądzić ze wstępu autorstwa R. Goduli, która ostatecznie przygotowała całość do druku - uniemożliwi! peine zrealizowanie wstępnej koncepcji. Jakkolwiek było, sądzić należy przedstawiony czytelnikowi rezultat, a nie zamierzenia. Zainteresowanie krakowskich badaczy Krakowem, jego kulturą i mieszkańcami, dało się już zauważyć od kilku lat. Próby zastosowania etnograficzno-ctnologicznego aparatu analitycznego do kwestii miejskich, zwłaszcza miasta tak bogatcgo w historię i różnorodnego pod względem kulturowym, jak Kraków daly - jak można się było spodziewać - intcresujące rezultaty'. Do początkowych zainteresowań folklorem miejskim, miejską obrzędowością, zagadnieniami kontaktów miasto-wieś podmiejska, doszła obecnie kwestia miejskiej przestrzeni . .lej właśnie, kulturoI Zob. "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne" z. 26: 1987. red. j.w.; także: "ZNUJ. -Kunachowicz. Prace etnograficznc" z. 2i. 19H6 pod red. J. Bujaka oraz ..Z UJ. Prace etnograficzne" z. 23: 19H7 pod red. A. Zambrzyckiej- �263 wemu wymiarowi istotnych dla miasta i jego mieszkańców miejsc, poświęcony jest, w przeważająceJ części, prczcntowany tom. Gros artykułów poświęconych jest krakowskiemu Rynkowi, który będąc jednym z największych placów Europy. spełnia! w swoich ponad siedemsetletnich dziejach rozmaite funkcjc. O politycznych funkcjach Rynku traktuje artykul M. Rożka Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń polityczl1ych (X I V-X V I I I wiek); o obrzędowych z kolei B. Pilichowska (Rok ohrzędowy na krakowskim Rynku w minionych stuleciach); o komunikacyjnych J. Duda (Komul1ikac.ljna jilllkcja Rvnku Gltiwne{fo w Krakowie); ekonomiczne zaś omawia J. Bieniarzówna (Krakowskie taryi w dawnych wiekach). Lektura tych prac każe schylić czoło przed erudycją autorów, ale jednocześnie skłania do wniosku, że, po picrwsze, zaprczentowali oni typowo "historyczne" artykuły, nie zawierające wcale, lub minimalne ilości, "etnologicznego" spojrzenia na problem, oraz, po wtóre, że są one także ..historyczne" w tym sensie, iż zajmują się generalnie przeszłością, na uboczu pozostawiając zjawiska występujące współcześnie. W zasadzie poza pewnymi próbami uwspółcześnienia wywodu, widocznymi w artykułach J. Dudy i B. Pilichowskiej, pozostałe stanowią kompilację godnych uwagi faktów historycznych, niejako wstępny material do etnologicznych analiz. Są niewątpliwie cennym, ale zaledwie tłem. zbiorem faktów, które dopiero należałoby poddać etnologieznej analizie. Podobny zarzut, przy wszystkich nic podlegających kwestii zaletach, postawić można pracy J. Kracika (SllIropolski Kleparz - targ w lokall1ej kulturze społecznej). Z. Szromba-Rysowa w artykule Tar!l0wisko SliIrv Kleparz - elf/ogra[lczna perspektywa badawcza precyzyjnie ukazuje atrakcyjność etnograficzno-etnologicznego podejścia do problematyki przestrzeni miejskiej - tu w odniesieniu do jednego z najbardziej znanych i ważnych miejsc targowyeh miasta. Zarysowanie owej badawczej perspektywy nie oznacza jednak jeszcze, iż została ona zastosowana. Na to przyjdzie jednak zapewne poczekać. Z kolei z opracowania E. Fryś-Pietraszkowej (Kraków a wsie podmiejskie w rela,jach etnograficznych sprzed .IlU lat), w którym zaprezentowany został interesujący material etnograficzny, od lat oczekujący w zaciszu archiwum na skutecznych interpretatorów, wynika jasno, iż kontakty miasto-wieś owocowały między innymi powstawaniem istotnych kulturowo "miejsc zderzenia". Ich etnologiczna analiza mogłaby wiele, jak mi się zdaje, wnieść do zrozumienia istoty wzajcmnych wpływów, splotu harmonii i konfliktów w procesie kontaktów między mieszkańcami K rakowa a ehłopami z podmiejskich wsi. Odnoszę wrażenie, że prawdziwie udaną próbą zastosowania pojęciowego aparatu etnologii do analizy kulturowej przestrzeni miejskiej jest zamieszczony w tomie artykuł D. Gut Nowa HUla w .~wiad(/m(),vci jej mieszklll;niw. Autorka usilowała, z interesującym skutkiem, dotrzeć do .,struktury przeżywanej" micjskiej przestrzeni, mając tu na myśli "całą sferę wyobrażeń i mitów, naroslych wokół samego miasta i rozgrywających się w nim wydarzeń". Efekt byłby zapewne jeszeze pełniejszy, gdyby autorka oparła swoje wnioski na bogatszym materiale analitycznym, zwłaszcza już publikowanym 2 Oceniając gener<t1nie krakowski tom studiów na temat przestrzeni miejskiej stwierdzić można, iż wi,,:ccjobiecujc, niż daje, przynajmniej jeśli chodzi o etnologoczne analizy. Jest raczej cennym do nich wstępem, ukazujc perspektywy wspólnych badań historyków i etnologów, stanowiąc dowód na atrakcyjność tej problematyki dla obu partnerów. Mniemać zatem można, że następne publikacje b,,:dą dowodem nie tylko godnej uwagi mody na temty z zakresu antropologii miasta - tu: właśnie Krakowa - alc przede wszystkim staną się prezentacją oryginalnych osiągni,,:ć z tego zakresu. Ryszard :! Zoh. opracowanie roku J. Mikuło\Vski nutcriałtl\\' z inicjatywy Pomorski. Kwl../m' w Iwszej pllmiró, pokonkursowych: Oddziału Krakowskiegt) konkurs Biblioteka Krakowska nr 127, Kraków pod hasłem .,Czym był i czym jest dla mnie Kraków" Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Kantor 1991. Jest lo naukowe został ogłoszony w 1969 �264 Marian M o r a wczy 11 s k i, Rzeź ss. 192, ok, 50 il. 1846 r., DChic(l, Pilzno, TUr/ulw i okolice, Tarnów 1992, Są wydarzenia w polskich dziejach, których wspomnienie zawsze wywolywać będzie emocje. a których interpretacje i oceny różnić się będą w zależności od pochodzenia, poglądó\\ społecznych, wizji dziejów i - generalnie - światopoglądu jednostki dokonującej oceny. Czasem także od temperamentu i wrażliwości. Rzecz jasna, nie powinno to dotyczyć historyka, od niego wymaga się obiektywizmu. Ale przecież i on jest tylko człowiekiem. Jednym z najbardziej bolesnych zdarzeń w polskieh dziejach jest galicyjska rabacja 1846 roku. Kilka krwawych dni mroźnego stycznia tamtego pamiętnego roku, kilka powiatów objętych zaburzeniami - chłopską ruchawką; może tysiąc zabitych przedstawicieli stanu szlacheckiego, rabunki i gwałty, a w ich rezultacie - narodowy szok. Publicystyka i sztuka przez dziesięciolecia żywiły się tym tematem, żyła nim także wieś galicyjska, żywe wspomnienia o rabacji utrzymywały się do niedawna. Także niejeden historyk zyskał poklask albo cięgi za sposób w jaki ukazywał źródła, przebieg i sens owej krwawej łaźni. Kaznodzieje - zarówno świeccy jak i duchowni gromili wady narodowe, posługując się przykładami z tamtych dni. Był to temat zawsze niepokojąco aktualny, pozwalający - przez swoją niejasność i złożoność motywów działających w 1846 roku stron - uzasadnić sprzeczne niekiedy poglądy i opinie. A dziś? Czy dziś warto jeszcze wracać do tamtych wydarzeń? Czy są jakieś powody, dla których należy przypominać ofiary i ich katów'? Czy są jakieś względy, które winny skłaniać współczesnego Polaka do rozpamiętywania klęski zgotowanej przez austriackiego okupanta szlacheckiemu powstaniu, przeciw którym skierowano sprawiedliwy acz ślepy gniew polskiego ludu'? Czy to, co się wtedy stało, to tylko wybryk historii, czy prosta a tragiczna konsekwencja nieporozumienia między ludźmi z dołu i szczytów społecznej drabiny? A może wręcz reguła w naszych dziejach, konsekwencja połączenia pobożnych życzeń typu "iakoś to będzie" z brakiem organizacji? Podobne pytania można stawiać w nieskończoność, jedno jest pewne, zainteresowanie rabacją wciąż istnieje, a nowe na jej temat prace, nie tylko historyczne, mogą liczyć na zainteresowanie. Tak też będzie zapewne w przypadku książki historyka - ale historyka literatury - Mariana Morawczyńskiego zatytułowanej lakonicznie Rzeź 1846 r. Jest to drobiazgowa opowieść o pamiętnych wydarzeniach na obszarach dotychczas uznawanych za marginalne: we wsiach na wschód od Tarnowa, szczególnie w okolicach Dębicy. Autor w zasadzie nie wnosi nowych informacji, porządkuje znane dotychczas, pewne relacje uściśla, inne podaje w wątpliwość. W sumie, z punktu widzenia wiedzy o wydarzeniu, niewiele. A jednak czyta się tę książkę z wielkim zainteresowaniem, nawet wbrew jej wadom: chaotycznej miejscami narracji, niejasności wywodów, czasem zbytniej skłonności do uogólnień. Czytamy pracę Morawczyńskiego nie tylko z zainteresowaniem, ale również z bólem i z jakimś niejasnym a dojmującym uczuciem jej aktualności. No cóż, to chyba nieuniknione, że czytelnik przejmuje się ładunkiem dydaktycznym jaki niesie w sobie wspomnienie galicyjskiej rzezi. Bo czyż nie jest tak, że dzielenie społeczeństwa na lepszych i gorszych, tych myślących i rządzących, i tych od czarnej roboty, że patriarchalizm połączony z niesprawiedliwością, mogą prowadzić prostą drogą do wybuchu niekontrolowanego gniewu. Tak jest i tak zapewne zawsze będzie, a kto o tym zapomina, czyni wielki błąd. A austriackie machinacje, perfidne szezueie brata na brata. te judaszowe srebrniki wypłacane przez obcych Polakom za polską krew - jak to się ma do poruszanych kwestii'? Owszem. ma się bezpośrednio i najboleśniej, bowiem podobne działania mogą mieć miejscc jedynie wtedy, gdy brak porozumienia, prawdziwego, a nie tylko deklarowanego bratcrstwa, wtedy gdy brak wspólnoty interesów, wzajemnego szacunku i tolerancji między ludźmi. Tego właśnie w tragiczny sposób zabrakło w Galicji w 1846 roku i dlatego polała się obficie polska krew. Brakło, tam gdzie winien się był znaleźć, rozumu, przenikliwości, brakło solidaryzmu narodowego i dlatego w ową lukę - �265 przepaść mil;dzy wiejskim ludem (któremu nie danym jeszcze było poczuć się narodem) i szlachtą - mając,! się za naród, mógł wcisnąć sil; wróg. I wygrał, choć nic na długo. Myślenie o rabacji wbrew pozorom nie jest dziś,jak sądzę,jalowe i anachroniczne, to po prostu myślenie o źródłach nieporozumierl społecznych i sposobach przeciwdziałania im. To myślenie o tym, jak trudne, a czasem wręcz niemożliwe bywa owo przeciwdziałanie, a także i o tym, że zbrodnia rodzi się cZl;sto I.arówno z arogancji jak i z ignorancji. Oby przebogatej lekcji wypływającej z galicyjskiej rzezi nic trzeba już było nigdy na nasl.ej ziemi przerabiać. Książka M. Morawczyńskiego wartościowa sam;'kW sobie, I.yskuje jeszcl.c, gdy?, budzi w czytelniku ważne i aktualne pytania i wątpliwości. Ryszard Kantor Maria P a rad ()w s k a, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Lacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk. Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO '92 w Sevilli nie miał szczęścia do redaktora ani oficyny wydawniczej. Odbiło się to najakośei książki, a głównie na niestarannej korekcie, pozostawieniu fragmentu strony niezadrukowanej (ślad ingerencji cenzury?), wadliwym zszyciu arkuszy (mały margines wewnętrzny utrudnia lekturę), a przede wszystkim niestarannym indeksie nazwisk (nie zdołano np. ustalić imienia Kolumba; szczęście, że Autorka podała w tekście imię Mickiewicza, bo już rozwiązanie pierwszej litery imienia Lelewela okazało się nicwykonalne), Zapewne równie? z winy redaktora pierwsze zdanie "Wstępu" rozpoczyna się słowami: .,Pil;ćsetna rocznica odkrycia Ameryki przez Kolumba, przypadająca na rok 1992 [.. .]" (s. 3), jest nieprecyzyjna. Wiemy przecież, że mieszkańcy Azji do Ameryki docierali przed 1492 rokiem. Wykopaliska archeologiczne dowodnie potwierdziły także pobyt mieszkańców Europy na kontynencie amerykańskim przed tym rokiem. Mil;dzy innymi dlatego rocznicę pierwszej wyprawy Kolumba do Indii obchodzono pod hasłem "Spotkanie Dwóch Światów". Z powyższych uwag wnosić można, że recenzowana książka jest typowym tworem - jak to mawiał Kazimierz Wyka - "jubileatyzmu", podobnie jak tablica na gmachu "Wspólnoty Polskiej" w Warszawie poświl;cona Ignacemu Domeyce, ufundowana w 1992 roku przez Komitet Polski ,.Spotkania Dwóch Światów", na której w brązie odlano błędną datę rektorstwa wybitnego Polaka w Uniwersytecie w Santiago de Chile t. Tak jednak nie jest. Maria Paradowska nawiązując świadomie do rocznicy ważnej odkrywczo wyprawy Kolumba, nie dała się zupełnie zepchnąć na pobocza "jubileatyzmu", narzucone przez nie przygotowaną do tego typu publikacji oficynę wydawniczą. Jej książka jest pionierską monografią problemu, przedstawioną w formie popularnej. Uważny czytelnik książki Marii Paradowskiejjest pełen podziwu dla trudu Autorki. To prawda, że nie miała ona warunków do przeprowadzenie kwerendy archiwalnej (nawet w Polsce) i pisząc swe dzieło oparła się głównie na pamiętnikach oraz literaturze popularnonaukowej. Mimo to przedstawiony obraz, dotyczący zwłaszcza XIX i początku XX wiekujest bardzo interesujący. Okazuje się, że Autorka zdołała zebrać więcej danych niż to uczyniono w ogłoszonej w 1983 roku pod redakcją Marcina Kuli ksi"żce Dzieje Polonii IV Ameryce Łacińskiej. Historiajest chybajcdyną dziedziną, gdzie miłośnicy badań przeszłości mogą, mimo braku warsztatu, inspirować badania profesjonalistów. Maria Paradowska uzyskała lo prezentuj,!c głównie informacje z zakrcsu historii nauki i techniki. Rzeczowość przckazu w książce Marii Paradowskiej ulega zachwianiu w relacjach dotyczących Polaków w Ameryce Łacińskiej po drugicj wojnie światowej. Tu już nie wystarczy oczytanie l Autorzy tekstu na tej tahlicy zapewnie nic wiedzieli, że istnieje książeczka Aliny Szwejccrowej pt. /gnac.v Domeyko, wydana w 1975 roku z poprawnie zestawionym kalendarium. Domeyko nic był rektorem w latacb 1857·1873 tylko 1867-1883 (w latach t852- t 867 sprawował funkl:ję delegata rZ'-ldu do .spraw reorganizacji uczelni). �266 w mniej lub bardziej łatwo dostępnych publikacjach. Polityka pozyskiwania po 1945 roku literatury zachodniej zdecydowała, że kwerenda w krajowych bibliotekach niewiele daje. Analiza licznych relacji podróżniczych, drukowanych niemal masowo po 1956 roku; daje wyniki niekiedy trudne do weryfikacji. Bardziej wiarygodna jest literatura spccjalistyczna, która jednak umknęła uwadze Autorki. Zwracam uwagę, że Instytut Nauk Geologicznych PA N prowadzi l na Kubie przez 15 lat badania stacjonarnc, uwieńczone ważnymi publikacjami (w tym mapy kopalin mineralnych). Autorka w zasadzie pominęła również krąg badaczy skupiony wokół redakcji "Estudios Latinoamericanos" z Instytutu Historii PAN. Wielu z tych autorów prowadziło kwerendy w archiwach i bibliotekach Ameryki i dysponuje dużym zasobem informacji o udziale Polaków w rozwoju cywilizacji Ameryki Łacińskiej. Brak informacji na ten temat w książce Marii Paradowskiej zdaje się wskazywać, że praktycznie nie ma kontaktów z historykami z tego kręgu (tzn. Instytutu Historii PAN), a ponadto nie korzysta z retrospektywnych i bieżących bibliografii historycznych, geograficznych i geologicznych. Recenzowana książka, poza "Wstępem" i "Zakończeniem" składa się z dziewięciu rozdziałów prezentujących zebrany przez Autorkę materiał w układzie chronologicznym i przedmiotowym. Pierwszy z tych rozdziałów dotyczy działalności Polaków w Amcryce w XVI-XVIII wieku. W siedmiu kolejnych nakreślono szerzej działalność naszych rodaków w różnych dziedzinach: rolnictwie, technice, badaniach przyrodniczych (geologicznych, zoologicznych, botanicznych). wojsku, odkryciach geograficznych i pracach etnograficznych itp. Ostatni rozdział dotyczy działalności w różnych dziedzinach życia społec7.eństw: naukowej w uniwersytetach i instytutach badawczych, lekarskiej, posługi duszpasterskiej, kulturalno-oświatowej, życiu politycznym i artystycznym oraz "w innych dziedzinach życia" (dotyczy to przeważnie prowadzących przedsiębiorstwa i zakłady przemysłowe). Taki układ treści powoduje, że niektóre informacje o dokonaniach wybitnych badaczy powtarzane są w różnych rozdziałach. Zawsze jednak prezentowane s,! one w innym kontekście. przez co czytelnik mniej zorientowany - a przecież do nich Autorka adresowała sw'! ksi,!żkę stopniowo wciąga się w zawiłe problemy Polonii latynoamerykańskiej. Spccjaliści nie zawsze są w stanie akceptować niektórych szczegółowych przekazów Marii Paradowskiej. Ograniczę się do podania kilku informacji o gcologach: Ignacy Domeyko: studiował w Oddziale Nauk Fizycznych i Matematycznych a nie "wydziale fizyczno-matematycznym" (s. 99); w 1838 roku przybył do Coquimbo a nie La Sereny (s. 100) osady, od której już wtedy przyjął nazwę pobliski port; rektorem był do 1883 roku, a nie "do wyjazdu z Chile" (s. 199), gdyż wyjechał w 1884 roku. Ważniejsze są jednak pominięcia: brak charakterystyki dokonań Domeyki w górnictwie, prawodawstwie, meteorologii, balneologii i innych dyscyplinach. Dodam do tego pewną ciekawostkę. Otóż zaraz po przyjeździe Domeyki do Coquimbo omal nic doszło do zerwania umowy. Tę wprawdzie firmował rząd, ale opłacali właściciele kopalIl, którym przybysz miał podać sposób na pozyskanie srebra z wykopanych zwałów rudy ołowianej. Z największym trudcm udało się Domeyce przekonać administrację prowincji, że czynność ta wymaga większego zesołu fachowców, a tych musi wykształcić. Z oporami przyjęto jego perswazjc, a z czasem wydawano nawet w La Screnie napisane przez niego podręczniki. Z żalem żegnano go w Coquimbo, gdy opuszczał to miasto. Wahał się z decyzją wyjazdu do Francji, głównie nie chcąc uczestniczyć w jałowych sporach emigracji. Dlatego przyjął propozycję pracy w stolicy Chile. Inny bohater książki Marii Paradowskiej: Józef Siemiradzki. Charaktcrystyka lego opiekuna polskiej emigracji do Ameryki Południowej została przedstawiona poprawnic, a szczegóły dotyczące dokonań geologicznych kumuluj,! błędy poprzcdników. Na s. 110 Autorka piszc: "Jeden ze słowników brazylijskiego Jnstituto Historico, w tomic I, na stronic 907, nazwał Józefa Siemiradzkiego "najwybitniejszym geologiem tego kraju" (to jest Brazylii). Informację tę poda! Józef Retinger w książce Polacy w cywilizacjach obcych dIJ krJ/Jcu X l X wieku (nb. tytuł niew!aściwie zapisany, podobnie jak i bibliografii, gdzie zresztą nic uwzględniono edycji tej książki z 1991 roku). Pomińmy precyzję cytowanego tekstu. Rzccz w tym, ŻC Siemiradzk i prowadził badania �267 geologicznc w Brazylii raczcj przygodnie i - choćby z tego względu - jego dorobek nie był tak znaczący, jak stale pracujących w tym kraju geologów niemieckich. Podczas pisania ksi"żki moi.na było także precyzyjniej określić dokonania Ernesta Malinowskiego w Peru, a I.właszcza jego udział w budowie kolei transandyjskiej. Wiele o tym twórcy pisał w ostatnich latach Bolesław Orłowski (do artykułów tych nie dotarła Autorka), a najnowsze dane zawarł w książce wydanej w 1992 roku Osiągnięcia inżynierskie Wielkiej Emigracji. Z treści tych opracowań, opartych m.in. na żródłach północnoamerykańskich, wypowiedzi Władysława Klugera (cytowane przcz Autorkę) są nicco przejaskrawione. Uwagi powyższc zdają się wskazywać, że książka Marii Paradowskiej, przed kolejną edycją, musi być starannie zweryfikowana przez specjalistów z różnych dziedzin. Dotyczy to przede wszystkim spraw związanych z udziałem Polaków w rozwoju cywilizacyjnym i kulturalnym Ameryki Łacińskiej przed 1939 rokiem. Okres póżniejszy właściwie należy napisać od początku. Podane przez Autorkę informacje dotyczące ostatniego półwiecza są bowiem zestawione z pominięciem dokonań najważniejszych (jak choćby brak danych o pracach badawczych Instytutu Nauk Geologicznych PAN). Zwracam uwagę na niektóre z pominięć: I. Przez wicie lat Kuba stanowiła miejsce pracy polskich przyrodników. Obok geologów zwracam uwagę na studia zoologiczne Bronisława Wojciecha Wołoszyna z Instytutu Zoologii Systematycznej i Doświadczalnej PAN z Krakowa oraz geomorfologiczne Mariana Puliny z Uniwersytetu Śląskiego; 2. Udział polskich ekspertów geologów w badaniach złóż kopalin mineralnych w Chile (m.in. prace prowadzili profesorowie Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie; na miejscu towarzyszyli im Chilijczycy, absolwenci tej uczelni) oraz w Brazylii (badania z ramienia przedsiębiorstwa usługowego); 3. Uczestnictwo w kongresach międzynarodowych, dokumentowane zwłaszcza przez geologów poważnymi sprawozdaniami; 4. Wyprawy badawcze, zwłaszcza do Peru i Chile, organizowane m.in. przez Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk o Ziemi (dokumentowane nawet wydawnictwami po hiszpańsku), Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych i wiele, wiele innych; 5. Prace okresowe profesorów uczelni i instytutów polskich jako wykładowców w wyższych zakładach nauczania w różnych krajach Ameryki Łacińskiej (m.in. Wiesław Szlenk wykładał matematykę w Meksyku, a Maciej Suffczyński fizykę w Wenezueli; Danuta Kosmowska-Suffczyńska towarzysząc mężowi prowadziła badania geologiczne); 6. Wśród Polaków, którzy wyemigrowali z kraju i osiedli w Stanach Zjednoczonych AP badania geologiczne złóż surowców mineralnych oraz ogólnych problemów tektoniki w Ameryce Środkowej i Południowej prowadzil na większą skalę Jan Krasoń. Rejestr tych uwag możnaby z pewnością potroić. Wymieniając je starałem się raczej wskazać na kierunki uzupelnień niż na braki dotychczasowego opracowania. Książka Marii Paradowskiej powstała w wyniku zapotrzebowania społecznego. Jej nakład właściwie nie trafii do księgarń w kraju. Jest więc potrzeba wydania kolejnej, poprawionej i znacznie wzbogaconej, edycji. Jest także pilna potrzeba ogłoszenia jej wersji w języku hiszpańskim. Jeżeli wersja ta powstanie (np. przy czynnym zaangażowaniu się oficyny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego) maszynopis winicn być starannie zweryfikowany przede wszystkim przez historyków zajmujących się profesjonalnie dziejami Ameryki Łacińskiej, a następnie przetłumaczony przez iberystów o dużej wiedzy historycznej. W tej wersji należy wzbogacić część opracowania, dotyczącą udziału Polaków w rozwoju kultury i cywilizacji Ameryki Łacińskiej zwłaszcza po 1956 roku. Tu nie może być poważnych pominięć, gdyż czytelnikami książki będą przede wszystkim ludzie znający Polskę bądź przyjaźniący się z Polakami mieszkającymi i pracującymi w różnych krajach Ameryki Środkowej i Poludniowej. Wiarygodność przekazu będzie więc wyrazem nie tylko umiejętności Autorki, ale równieź informacją o poziomie nauk historycznych w Polsce. Zbigniew Wójcik �268 Zygmunt Librowicz, Polacy IV Syherii. Posłowicm opatrzyli Wrocław 1993, ss. 380 (reprint. Kraków 1884) + 51. A. Kuczyński i Z. Wójcik. Książka Polacy IV Syberii Zygmunta Librowicza wznowiona w "Bibliotece ZcsłaJica" wydana została po raz pierwszy w Krakowie w roku 1884 i, jak piszą autorzy .,Posłowia": Antoni Kuczyński i Zbigniew Wójcik, trudno dziś uzyskać bliższe informacje na temat jej czytelniczego obiegu. Podobne trudności napotkają prawdopodobnie edytorzy wydanej w 1865 roku wc Lwowie rozprawy Lucjana Tatomira Pamiętniki o Syherii. Zygmunt Librowicz pisząc swoje szkice poświ,<conc problematyce syberyjskiej wrósł już w środowisko rosyjskie, ożenił si,<z Rosjanką, był sekretarzem redakcji petersburskiego pisma "Now", nie zaniedbuj"c także drukowania w czasopismach niemieckich. Wszystko to sprawiło, że niektóre bibliografie traktują jego działalność z pewnym chłodem. Temu dystansowi sprzyjają zresztą nie tylko losy autora, ale także odmienny rozkład akcentów, który sprawił, że pełne ostrych oskarżeń Dzieje Polaków na Syberii 1 zyskały i zyskują liczniejszych czytelników. Jeśli jednak wznowienie książki Michała Janika było długiem wobec literatury polskiej, to Polacy IV Syherii mogą być pozycją, któm łatwo zyska odbiorców pośród czytelników z innych obszarów językowych, zainteresowanych dobrą eseistyką i wiedzą o kontynencie, który do dziś budzi tyleż zainteresowania ile wywołał kontrowersji. Niezwykle bogaty obszar, słabo zaludniony, opanowywany przez niezbyt liczną administracj,< rosyjską, która wyraźnie odczuwała potrzebę stworzenia zaplecza gospodarczcgo i kuturalncgo. Dodajmy także naukowego. W tych właśnie płaszczyznach ujawniła się aktywność Polaków przeniesionych na Syberię za odmowę udziału w tłumieniu polskiego powstania, zesłanych do rot aresztanckich. odnajdujących możliwość psychicznego oderwania od zesłańczej codzienności w podejmowaniu prac przyrodniczych, kreśleniu map i opisów plemion. Nic zabrakło wśród nich także skrz,<tnyeh gospodarzy zakładających warsztaty rzemieślniczc, cukicrnic i manufaktury. Przypomnijmy jednak, że większość zesłanych na Syberię stanowili potomkowie zubożałych lub wn;cz ubogich rodzin, które nie zawsze mogły udzielić najbliższym pomocy. Brak matcrialnego wsparcia należało tedy zastąpić umiejętnością dostosowania się do trudnych warunków, na czym nic zbywało potomkom zubożałej szlachty i dlatego skład socjalny Polaków na Sybcrii tak bardzo przypomina obraz społeczeństwa angielskiego w Indiach. Syberia okazuje się ponadto dla wielu miejscem refleksji, przedmiotem opisu ale także szczeblem w karierze rozpoczętej jako przymusowo wcieleni do ciężkiej służby w batalionach orenburskich leżących już poza właściwą Syberią. "Zauważono, pisze Librowicz, że pomimo ogólnego narodowcgo charakteru i bytu Polacy zamieszkali w różnych miastach syberyjskich mieli zupełnie odrębne i odróżniającc ich cechy, wady, zalety, zajęcia i sposoby zarobkowania. W Jenisejsku, pisze korcspondent "Kraju" z Krasnojarska w r. 1883 - byli oni butni, hałaśliwi, zadawalniający wszystkic swe pragnienia; w Minusińsku - hreczkosieje i hurtownicy mniej dbali o ogładę, więcej za to micli do czynienia z kredką; w Aczyńsku byli myśliwymi i po części rolnikami, gdyż dla braku spławów taniość produktów nie opłacała trudu i zachodów; w Krasnojarsku, jako stolicy urzędników i tzw. "raznoczyńców", byli urzędnikami i raznoczyńcami; w Irkucku - byli kupcami; w Tobolsku - przeważnie - trudnili się rzemiosłem itd." 2 Ci, bardzo liczni przecież w wielusettysięcznej grupic zcsłańców - ludzie pełni przedsiębiorczości, nie pozbawieni ponadto chęci ryzyka nic pozostawiali po sobie dokumentów pisanych. Zawsze jednak chętnie służyli pomocą uboższym rodakom. niezależnie od tego czy poślubili Rosjanki czy też przybyłe do nich z kraju narzeczone. Tcn lęk przed wynarodowicnicm przez małżcństwo, który skłania wiele rodzin do zawicrania małżcństw przcd wyjazdem na Sybcrie czy, szcrzcj, do Rosji, nie był zresztą zjawiskiem tak prostym i dającym się jcdnoznacznie określić. Oczywiście, z administracyjnego punktu widzenia żony Rosjanki miały prawo do żądania I M. Janik, 2 Z. Librowicz, "p. cil., s. 214-215. Dzieje Po/akow na Syberii, Kraków 1928, ss. 461 (rcprinl). �269 ochrzC7.enia dzieci w cerkwi prawosławnej. Tak też było w rodzinie Librowicza, który, zdaniem autorów posłowia, pochodzc!c /. rodziny żydowskiej był ewangelikiem. W tym miejscu pisz,!ccj nasuwaj,! si~ pewnc w;ppiiwości. Czy danc tc są zupcłnie pewne? Wyniki kwerendy przeprowadzonej przez Bolesława Szostakowicza w Sankt Petersburgu mogą budzić zastrzeżenia. Nie ma także nazwiska Librowicz w Szkicl/ch yeltl'a/oyicznych Kazimierza Reychmana opartych m.in. na Archiwach Zboru Ewangelicko-Augsburskiego i Archiwum Zboru Ewangelicko-Reformowanego3 Wydana została dot'ld tylko seria pierwsza tych genealogii, mOle badacze dziejów rodziny Librowiczów si~gn<l w przyszłości także do tych materiałów. Zagadnienic zasugcrowane przez Antoniego Kuczyliskiego i Zbigniewa Wójcika wydaje si~ bowiem ukazywać nowe pole badawcze dla zaintcresowanych zagadnieniami demografii, a właśnie ta dziedzina ma przed sobą ogromne możliwości i jcj właśnic syberystyka dostarcza tak wielu materia/ów. Dodajmy - syberystyka i rusycystyka rosyjska mająca lepiej opanowanc prace archiwalne a także szersze horyzonty. Sprawa sposobu wrastania w nowe środowisko lub, znacznie trudniejsze, próby uczestniczenia w dwu narodowościach S,! niejednokrotnie sprawą niezwykle skomplikowaną ale też w ciągu ostatnich wieków nieuchronną. Przykładem mogą być losy Aleksandry Żeromskiej4, siostry pisarza, która wyszła za mąż za Rosjanina. Ale przecież nic był to przypadek odosobniony i nic dotyczył tylko Polek. W swej bardzo współczesnej książce Wyrwane strony Józef Czapski notuje słowa zasłyszane od swego wuja Meyendorffa: "Należał on do rodziny bałtyckiej. W tych bałtyckich rodzinach jcdyną dost~pną karicrc; otwicrała Rosja. Pami.,:tam, jak wuj mi powicdzial: »Ty nie wyobrażaj sobie, że twoje babki i prababki były zawsze takie kulturalne. Sicdziały w swoich starych pałacach czy zamkach i miały długic kajcty, w których zapisywaly co dzieli ccnę mięsa i cytaty z Pisma Świętego«. Ja zawsze to pamiętam, to jcst moja tradycja. Synowic tych rodzin szli do dyplomacji" S. W drugiej połowic dwudziestego stulecia zjawisko małżelistw mieszanych przybrało rozmiar, który porusza demografów. Losy Polaków, I:wlaszcza w dziewiętnastym wieku, dają niezmiernie bogaty materiał do przeprowadzenia badali. które do dziś niemal nie zostały zapoczątkowane. "Posłowie" do książki Zygmunta Librowicza jest być może zapowiedzią zmiany w dotychczasowych badaniach. Materiały takie nic zyskały dotychczas zainteresowania w oczach badaczy lubiących raczcj szerokie gości lice niż nicprzetarte ścieżki. Autorka tego ooracowania nie ukrywa jednak, że książka Librowicza lub jej recell/ja może prl:ypomnieć któremuś z rosyjskich, gruziliskich czy kazachskich czyteiników, że jego babka by/a Polką. Być może w zapomnianych papierach odnajdzie siC;także notes, w którym spisywała swe trudne i radosne momenty pobytu. Spisywała te momenty zupełnie bezinteresownie, bez pamięci o dzieciach, jak to czyniła w swych Pamiętnikach ksic;żna Maria Wolkoliska. Odnalezicnie takicgo notesu bc;dzie z pewnością ważnym momentem, zarówno w dziejach literaturoznawstwa jak socjologii lub demografii. Być może zainteresuje siC;tym zagadnieniem slawistyka rosyjska rOl:porządzająca wi~kszą kadrą i znakomitymi na/wiskami. Przypadek Igora Bełzy znakomicie znającego swą genealogię nic jest tu z pewności" wyjątkiem. Pytaniem, które może postawić czytelnik jest: dlaczego szukać takiego zapomnianego pamiętanika, autorki nic autora. Wydaje się przecież możliwe, że kronikarzem wrastania w nowc środowisko będzie mr;ż.ezyzna. Mc;żcl:yźni jednak, zwłaszcza w dziewiętnastym wicku łatwiej odnajdywali dla siebie inne tereny aktywności, jak omawiany tu autor Polaków w Syberii, Igor Be/za lub Koziell-Poklewski. o którym pisze Librowicz, wyliczając dowody jego aktywności ,,0 20 wiorst od Tomska założył fabrykę szkła; sprowadził brata z kraju, osadził go w Tomsku i ożenił z Polką, siostrą jedncgo z wygnaliców"b Właśnie odnalezicnie mcmuarów żon encrgicznych J K. Kcychrnan. S:kin 1/('III'O/o.llicJl(" Seria I. WarSi'.awa 1936, ss. 212 (reprint) . .• H. M. M<łlgowska. "liJms/.:il' plllllJ Stefana /.eronl..•kiego, ,,Slavia Orientalis", 1976, ~ J. Czapski, Wrn\"llllt' _••t/"tmy. Lcs J.:cJitions Noir sur Hlanchc 1993. ss. 190. Z. Lihrowil:z. op. dl.. s. :\22. h 7_ 2. s. 191-198. �270 i przedsi;;biorezyeh kierunkach. bardzo m;;zow Może wcześnie niezawodnych może też dopisać dostrzegł pomiędzy książki w dziewi;;tnastym kolonią powinno zwrócić animatorek zesłańczą a krajem. w naszym, uwag;; w zupełnie esej w książce jako Syberii w demografów ciekawy nic tylko o Polakach wieku uwag;; jeden roI;; kobiet łączniczek Wznowienie skierować jeszcze życia bardziej kilku na Łotwie, W maju Polonijnym odbyło sympozjum kolejnego zredagowany tom zawierający wzgl;;dów "Problematyka organizator referaty - pisze - mniejszości polskiej, ograniczenie, jakim po drugiej że zarówno kowane były sowieckiej racji stanu, W przypadku mniejszości -religijnej. w zasadzie tematy podjęcie historyk Polaków zakres łotewski, państwa lennych polskiego, króla Szwecji i Polski, narodowe a stolica Stefana i ludnościowe polskiego z Polską wśród dotyczy z czasem których osadnictwa. - Jak wiadomo, 1582. Przez zostały o dzisiejszej sytuacji stanowi wieki przez Rosję. Łotwy, co prawda Próba zarysu Polski i Polaków stanowi a całości, czyński szkic poruszył wyjaśniając dziejami na obszarze opracowanie dopełnienie wprowadza dzisiejszej K. Dybciaka M. kwestię genezę znanej teatru czytelnika polskiego Recepcji Łotwa łotewskich w potocznym w Rydze, łotewskie na Łotwie. bogaty w nazw geograficznych polskim z ważnych w jej rywalizacji polityczne (ok. 60 tys.), lecz jest kulturalnej fragmentów obecności tego artykułu i historiografii X X wieku, my.VIi politycznej. w ifzyku frazy "jechać placówek wjazdem Przesz/o.\'{: i teraźniejszocić. świat niektórych polskiej bylo w skład liczące się mniejszości ludności w polskiej literaturze niepodleg/a języku jednej Rozwinięcie wchodzila stosunki mającego polskiej i Semigalii te były miejscem Skomplikowane w zadziwiająco Łotwy. Ziemie Boruty Kurlandii Łotwy kolejno obecność w orbitę była z uroczystym państwa po/ska które także Eryk Jekabson. dzie;()w ukazal ten wszedl obszary Kiedy nadrabiać (... ) musimy dziejów. księstwo tylko ok. 2,2% widoczna w życiu kulturalnym i społecznym. J. Kolbuszewski z kolei w opracowaniu Kultura musimy tematyczne, do 1795, część dzisiejszej opanowane polska i socjologicznych. na przestrzeni gdy obszar kościelno- uniemożliwialo na Łotwie, segmenty ta podporząd- np. problematyki na przestrzeni jej Odpada Okoliczność współczesne, jak Polaków Ryga przez wiele lat kojarzona w roku ze Walewander, nieznany. się na wspólczesności od czasów, uwagi jako i zamieszkującej tej problematyki historycznych, w cztery tempa się starannie dotychczas sowiecka. - do glosu dziejów takiego Edward praktycznie jeszcze polsko-łotewskie to jest ks. Łotwy była okupacja związków od 1562 roku Batorego zdecydowały zarówno zgrupowane w szkicu Stosunki i stał si;; terenem w stosunkach zostały tematyczny dotąd bardziej jak i koncentrować od XVI wieku, na Łotwie polityki bramy materialy Pierwszy młody badal1 do ukazał znaczenie. (... j wykluczenie opracowania mapy. Organizatorem problemów publikacji nic dopuszczała Ma/gowska jest najwyższej współczesna kształt i - polskiej historiograficzne, Prezentowane omówię. jak światowej jak która do naukowego zarówno zaległości prognozować". wojnic Godny istotne niż i Duszpasterstwem miesiącach, ukazywania omawianej dzisiaj historyczne, kompleksowych dzisiaj przystępujemy do historyczna, przybiera sprawiła, plam", a mających wc wstępie zarówno Polonią się już przyzwyczaić, w Lublinie. "białych Maria na Łotwie. nad kilku ruchliwym 1993, ss. 348, aneksy, nt. Polaków Badań Po należy wygłoszone nie poruszanych sympozjum terytorium Lubelskiego. naukowych zapełniania politycznych Lublin listy, był Instytut Uniwersytetu z konferencji konsekwcntnego bowicm się w Lublinie już z długiej Katolickiego materiałów przykład Walcwandera, 1992 roku tego spotkania, wydania pod red. ks. Edwarda przecież ale także dyscyplin. Hanna Polacy który na wygnaniu znacznie przedstawicieli nieoczekiwanych Librowicza, po/skim, M. Bu- między innymi do Rygi". M. Kloc zaj;;ła się kulturalnego życia Polaków od �271 XIX końca turain,! wieku po lata środowiska micdzywojenne. polskiego, jak Jej opracowanie i smctny fakt, ukazuje iż problematyka zarówno aktywność ta dotychczas jest kul- słabo po- znana. Druga czcść (omu micdzywojennym, polskiej na Łotwie no-religijnym temat - Polaków faktów nym toczyło sic raczej Czcść trzecia świetle, dotyczy stopniu na działalności i operatywna konkluduje autor - miejskiej (zwłaszC/a podarstw i zachowanych kadra". Baza się organizacji Generalnie polskicj innymi, mniejszości życiu społecz- polskich, ten sam ta część tomu na Łotwie między o na w okresie dobrych ukazuje międzywojen- niemal przez cały okresu II wojny światowej, omawiając okres w artykule Polacy przez ten dzicki oporu bądź na Łotwie inteligencji) oporu kresowej i wiejskiej przez M. Cyw fał- światowej. na Łotwie ludności z małych z tych środowisk była konsekwentnie Z kolei II wojny ruchu postawie okupacji na Łotwie przedstawianym w czasie 1941-1944 polskiego szlacheckich; ta nis/.czona i obserwacjach. pomijanym patriotycznej wojskowych, dworków przeżyciach lata ruchu w latach była jeszcze działalność A. Ourejko. na własnych działalność młodzieży, koncentruje lat tragicznych, polskiego możliwa w dwudziestoleciu pisze polsko-łotewskich. sic na zagadnieniu "Powstanie na konspiracji również l3yczkowski sic w dużym skoncentrowal szywym J. Albin omawia na Łotwie E. Jekabson Stankiewicz co było rezultatem, opracowania Polaków Łotwy. że 7.yeie mnicjszości pomyślnie, J. Z. -- porusza pallstwowych i niemieckiej. 1939-ll)I)() oparł nych ujcciu życia niepodicgłej 19I9-1941, i dowodzi, stosunków sowieckiej ukazania w tym okresie, w nieco innym ten okres próbc istnienia w latach wiele nowych galiski stanowi w okresie ubogich wywodziła władzę - polskiej gos- się potrzeb- sowiecką w następ- latach. Ostatnia czc;ść tomu najnowszym, władz - czasom, odradza sic życic religijne po II wojnic kiej na Łotwic z religią, pisze Z. Szuba. Zwi'lzku polskie. Polaków na Łotwie, Polacy niewielką, to i znaczną narodowa należy z krajem. spoleczellstwie a wraz z nią i kulturalne niezwykle która cenne kraju na narodowych. przebiegała przedstawia przetrwała cicżki okres współczesne dzieje Jedną z form więzi tej z zewnątrz. na Łotwie. wieków. jest bez Omawiana O opiece warunkach wątpienia czyni się szkolnictwo ono K a c z m a rek, Urszula Kaczmarek wiedzy o obccności pionierskie stawiają I pracc istotne Zoh. U. od pewnego i roli odznaczają pytania Kal.:l.Jllarek. Dzieje Polaków Polaków już czasu /. godną na sic nie tylko z pogranicza na ziemiach obszarach bogatym polska zdaje się rozkwitać. wiedzy Rumunii J945·!CJ8Y. C::.eclws/m\'lu:ia. N;cm;aka /lll ud, /945-JiJXY. Rl'f'uhliku Poznan /)(,łUokraryczłla, Polonii 1991; Poznall pallstw bogactwem socjologii Akl.\'W'IO.~l: kU!IUr(//1l(HI.~wim(}Wll i na i-ł1'Ur:('cl1 "' kraryc:nn tzw. w Ił' Bu/u"r;;, JtV{,'gr.v. Poznań 1993, ss. 120, ił. zapełnia luki w naszej socjalistycznych Niemic('kiej zhiorowo.ki polonij/Irch 1993. I. Jej ale również Nie na wszystkie CzecilOsimvu<ji, teji.e. Kultura ich polskim Kantor faktograficznym, i etnografii. życiem mniejszość to znakomicie. uwagi pracowitością byłych ogromnym historii, bułgarskich, wiedzy zbiorowość Ryszard U rSllIla walki powstałego o podtrzymywanie poszerzenie publikacja duszpasters- kompendium Ukazuje i dbać tolerancji warunkach niedawno tym cechom na Łotwie dziejom dzięki i religijną, narodową Dzięki i dziś w nowych Polaków - odradzające prawdziwe kilku świadomością na ataki śledzić dzialałność wydawnictwo, a zwłaszcza w trudnych omawia przestrzeni sic ugruntowaną o rodakach mniejszości opiece, W. Krukowska odpornością na Łotwie Z uwag,! światowej, łotewska, a K. Frąckowiak-Karczewska w tym ale od/.naczaj"cą kulturalnym więzi Lo/wie IW mniejszości po II wojnic światowej, pallstwa o polskiej jest okresowi sic pallstwowość poświc;cona gdy odrodziła z nich, to Republice Europy Demo- .Środkowej �272 oczywiste, da się odpowiedzieć przy dzisiejszym stanic wiedzy, wszystkie jednak świadcz" o dociekliwości autorki. Podobne zalety posiada opublikowana ostatnio praca U. Kaczmarck poświęcona Polakom na ziemiach bułgarskich. Problematyka ta, prawda, że marginalna, była dotychczas zupełnie niemal zaniedbana. Nic oznacza to, iż nie istnieją źródła ukazuj,!ce obccność i rolę Polaków na tamtych obszara<.:h. Są one jednak stosunkowo nieliczne, wyrywkowe i rozproszone. Autorka zgodnie ze swoją nader skrupulatną metodą postępowania, przeprowadziła szerokie studia archiwalne. zgłębiła literaturę przedmiotu oraz ~ co szczególnie godne podkreślenia - nawiązała ścisłe kontakty ze współczesną emigracją polską w Bułgarii. W rezultacie, w pracy opartej na tak rozległych poszukiwaniach, udało jej się nic tylko zarysować dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (co zostało zaanonsowane w tytule pracy i co juź samo w sobie mogło stać się powodem uznania jej za nader cenną), ale także - i to stanowi prawdziwą rewelację - starannie nakreśliła "aktywność polityczną, gospodarczą, wreszcie kulturalno-oświatową grupy polskiej w Bułgarii" po II wojnie światowej. O tym, o naj nowszych dziejach bułgarskiej Polonii nic prawie nie było wiadomym. Dla porządku przypomnijmy, że przed powstaniem listopadowym na terenie dzisiejszej Bułgarii, w owym czasie znajdującej się pod tureckim panowaniem, Polacy pojawiali się sporadycznie, najczęś<.:iejw charakterze jeńców. Po powstaniu listopadowym skierowała się tam pewna cząstka emigracji żołnierskiej, która - jak pisze autorka - przekształciła się w emigrację połityczną. Szczególnie w latach wojny krymskiej(l853-1854) wzrosła aktywność polskiej emigracji politycznej na tym obszarze, tworzono tam nawet polskie jednostki wojskowe. Nowa fala emigracji napłynęła na ziemie bułgarskie po powstaniu styczniowym. Póżniej los zrządził, że PoJaey brali udział w wojnie turecko-rosyjskiej po obu stronach. Po powstaniu niepodlcgłego paristwa bułgarskiego, Polacy, choć nicliczni, odegrali w nim pewną rolę, zwłaszcza w medycynie. gospodarce, częściowo również w kulturze i oświacie. Tuż przed wybu<.:hem II wojny światowej mieszkało na terenie Bułgarii ok. 680 Polaków. Dzieje Polaków w niepodległej Bułgarii to przejawyaktywnoki pewnej liczby wybitniejszych jednostek oraz działalność drobnych organizacji, które ukierunkowane były na rzecz zachowywania polskoś<.:i w emigracyjnych środowiskach oraz służyły zbliżeniu polsko-bułgarskiemu. Nic byo ono łatwe ze względu na znaczne różnice kulturowe i religijne oraz gcneralnie odmienne tradycje. Z tych też przyczyn Polacy w Bułgarii nic asymilowali się do bułgarskiego społeczeristwa, zachowywali swoje wyznanie i system wartości, wykazując jednakże pełną lojalność wobec bułgarskiego państwa. Po 1/ wojnie światowej liczba Polaków w Bułgarii wzrosła do około 2000. Grupę tę stanowią potomkowie emigrantów z okresów wcześniejszych oraz nowi emigranci z fali zwanej niekiedy, "sercową", gdyż są to "polskie połowy" małżeństw mieszanych, głównie kobiety. Bułgaria, to jest ziemie na których dziś istnieje paristwo bułgarskie, nigdy nie była miejscem docelowym masowej emigracji Polaków, jedynie w pewnych okresach znalazły się tam odpryski emigracj politycznej. Nie oznacza to wszakże, iż nieliczna Polonia bułgarska nic zasługuje na zainteresowanie. Przeciwnie, jest ona interesującym badawczym problemem; poznanie jej, ustalenie stopnia jej aktywności (np. organizacyjnej), odsłonięcie mechanizmów, które wpływaly na trwanie polskości w sytuacji bytowania grupy liczebnie marginalnej o ograni<.:zonej więzi z krajem macierzystym, dostarczyć mogą ciekawych materiałów porównawczych, przydatnych dla badari innych, znacznie liczniejszych zbiorowości polonijnych na świecie. Ozi<;ki pracochłonnym studium U. Kaczmarek dowiadujemy się dostatecznie wicie o obecności Polaków na ziemiach bułgarskich w przeszłości oraz o współczesnej Polonii bułgarskiej, aby uznać, iż jest to grupa interesująca i pod wieloma względami oryginalna, pod innymi zaś przypominająca wszystkie zbiorowości polonijne świata. Dotyczy to szczególnie godnej uwagi, ale i typowej aktywności emigrantów na polu ochrony języka ojczystego i rodzimej kultury. RYSZltrd Kalltor �273 Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Ku/turowa nia Polskich KOlllhll/WlliJW IV Kanadzie, Toronto 1992, ss. 245, ił. analiza Stowarzysze- W 1992 roku ukazała się nakładem Polsko-Kanadyjskiego Jnstytutu Badawczego w Toronto Kongresu Polonii Kanadyjskicj, jako 22 tom studiów, nadzwyczaj interesująca praca, która swoimi założeniami, zakresem tcmatu i sposobem podania go, wyróżnia się wyraźnie na tle publikacji ukazuj'lcych si.,: poza granicami Polski, a dotyczącymi działalności organizacji - nazwijmy je umownie - polonijnych. Monografii organizacji polonijnych, a naj rozmaitszym charakterze i zakresie działania, od drobnych, regionalnych, po masowe grupujące Poloni.,: całych kontynentów, opublikowano już sporo. Wszystkie one powstały wedle jednego schematu, niosą pewną sumę informacji, obciążone jednak trybutem na rzecz doraźności (powstawały najczęściej jako dzieła jubileuszowe) i funkcją krzepienia scrc i ducha działaczy i członków organizacji, o których traktowały, najczęściej nie przekraczają poziomu ksiąg pamiątkowych. Chwalebne wyjątki wręcz można wyliczyć na palcach jednej ręki. Dotychczasowc monografie, piszę o nich tyle, gdyż dopiero na ich tic ujawnia się ranga pracy E. Sołtysa i B. Heydenkorna, miewały pewną wartość dla badacza, były rodzajem dokumentacji dokonali danej organizacji, ukazując jej działalność najczęściej nie bez przesadnej życzliwości; wykorzystywane krytycznie, stanowić mogły i często stanowiły interesujące żródło do poznania problemów Polonii. Brakowało im jednak pewnego krytycznego dystansu do ukazywanych zjawisk i problemów, nie miały szerszych ambicji zarysowania jego kulturowego tła, słowem: nie było to obiektywne analizowanie kulturotwórczej roli organizacji. Interesujące dla badacza Polonii, nie miały waloru - poza dokumentalnym - dla badacza kultury i jej mechanizmów. Odmiennie sprawa wygląda w przypadku omawianej książki. Już w jej podtytule jest określenie "kulturowa analiza" i bynajmniej nie znalazło się ono na wyrost. W istocie Trwanie \I' \\a/ce to prawdziwie kulturowa analiza niemal pół wieku już trwającej działalności Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie. Konsekwencja wykazana przez autorów w prezentacji owej. widzianej pucz pryzmat kultury działalności powoduje, iż praca - jako jedna z pierwszych - przekracza wąski krąg "literatury polonijnej", w istocie wspominkarskiej i jubileuszowej, i jej adresatcm mog'l być ci wszyscy, których interesuje ludzka kultura w jej uniwersalnych treściach i mechanizmach. Nic darmo wc wstępie pracy znajdziemy słowa lapidarnie ujmujące jej cel, którym jcst "pokazanie, jak doświadczenie polskich weteranów II wojny światowej zostało przeniesione w symbole, metafory, mity, legendy, rytuały i ceremoniały". Innymi słowy, praca ma ambicję ukazywać powstawanie kultury symbolicznej pewnej grupy, a także owej kultury funkcjonowanie. Punktem wyjścia analiz, co oczywiste, było ukazanie dziejów Stowarzyszenia Polskich Kombatantów. Organizacja ta, a właściwie jej autonomiczna gałąź istniejąca w Kanadzie, bo ona jest przedmiotem pracy, powstała - jeśli tak można powiedzieć - z tragedii wielotysięcznej rzeszy żotnierzy Polskich Sil Zbrojnych na Zachodzie, którym nie dany był powrót w chwale do ojczyzny, lecz gorzki chleb emigranta. W Kanadzie osiedliło się wielu polskich weteranów, oni to pow o/ali organizację, która walcząc o ich status kombatancki i społeczny, jednocześnie budowała i kultywowała, w oparciu o jasno sformułowaną ideologię niepodległościową, świat wartości, w imię których wcześniej walczono, by później chronić je w nowych, trudnych warunkach na emigracji. Poszczególne rozdziały pracy, zatytułowane niekiedy z prowokującą wręcz dobitnością (..Sztandar wśród chmur", "Wspólnota żywych i umarłych"), wydobywają na pierwszy plan zespół czynników tklcrminujących ideologię i działalność SPK w Kanadzie. Na przykład w rozdziale ..Żal" ukazano precyzyjnie te czynniki, dla których kombatanci i ich organizacja nie mogli być inni, jeśli mieli pozostać w zgodzie z ideałami, które przyświecały walczącym w czasie Il wojny światowej polskim żołnierzom. Poczucie krzywdy i przegranej, tak dziwne z pozoru w przypadku I 18 - Lud I. LXXVI �274 weteranów zwyci<;;skiejjakoby armii świadomość, iż zostali przcz aliantów "sprzcdani", poczucie. iż są zdani tylko na siebie, ale także przckonanie, iż wojna si<;;jeszcze nic skollczyła, że powrót do ojczyzny - nicmożliwy dla nich w danym momencie - wiąże się z dalsz;, walką (innymi środkami) o jej wolność, wyznaczały fundamentalne zasady ideologii ZPK. Od zniewalaj'leego poczucia żalu. krzywdy i przegranej droga wiodła - choć przecież nic musiała - k u silnej integracji kombatantów na obczyźnie, trwałej i niezłomnej postawie antykomunistyczncj, a tabe ku - to w sfcrze kultury, w której realizowała się kombatancka świadomość - bogatemu ceremoniałowi organizacyjnemu. Doświadczenia kombatantów wplynęły w decyduj"cy sposób na kształt ceremoniału ich organizacji, na język organizacyjny, na symbolikę, mitologię grupy, jcj stosunek do świata zewnętrznego. Wrzesierl, przeźycia w sowieckich łagrach, Katyń, Monte Cassino - to zasadniczc komponenty świadomości kombatantów i zręby ich ideaologii oraz filary ich symbolicznej kultury. Książka E. Sołtysa i B. Heydenkorna w precyzyjny sposób ukazuje strukturę symbolicznej kultury kombatantów i jej integrującą funkcję, w niej autorzy widzą źródła aktywności organizacyjnej byłych żołnierzy, ich niezłomności (taki jest też tytuł jednego z rozdziałów pracy: "Niezłomni"), przekonanie o słuszności wyboru i krzcpiącej członków tej grupy nadziei. a właściwie pewności ostatecznej wygranej narodowej sprawy, co w ostatnich latach zdaje się znajdować potwierdzenie. Szczególną uwagę budzi rozdział "Uroczystości", który jest prób,! - starannie przemyślaną i konsekwentnie przeprowadzoną - całkowitego ukazania rytuału organizacyjnego wraz z ukazaniem jego genezy, a nie tylko prezentacji poszczególnych rytuałów, wyrwanych z kulturowego kontekstu, co było charaktcrystyczne dla monografii organizacji polonijnych. Wcześniejsze fragmenty pracy znajdują w tym rozdziale uwieńczenie, w nim potwierdzaj,! się i wzmacniają poprzednio czynione wywody i wnioski. Przy całej oryginalności pracy, przy wszystkich jej walorach, brak uje mi w niej próby odpowiedzi na dość zasadnicze pytanie. Otóż kombatanci - członkowie SPK, żyli przez dziesięciolecia w konkretnym kraju, mając status emigrantów, wśród wieloetnicznego społeczetlstwa Kanady. Ich świadomość, całe ich doświadczenie, działalność i nadzieje nakicrowane były na zewnątrz, na kraj, na utraconą ojczyznę, na służbę dla niej. Jak zatem ten ogromny, w sensie stopnia zaangażowania emocjonalnego i konkretnego działania, wysiłek osłabiał ich aktywność na miejscu, wpływał na indywidualne kariery i aspiracje. Czy nic ograniczał ich roli w Kanadzie, czy nie osłabiał ich rangi jako grupy nacisku, czy nic wpływał na osłabicnic naturalnych i poniekąd dla jednostek korzystnych z pewnych względów tendencji integracyjnych (żeby nic użyć określenia dobitniejszego: asymilacyjnych). Brakło mi w pracy, choć rozumiem, że nic było z wielu względów łatwo o tym pisać - śladów pozaorganizacyjnych przejawów życia kombatantów, ich życia rodzinnego (jaka była, bo przecież nie "kombatancka", świadomość, a także system wartości, ich dzieci i wnuków?), informacji o aktywności ekonomicznej itd. Czy trwanie kombatantów przy ich systemie wartości (ze wszystkimi konsekwencjami takiej postawy), nic powodowało konniktów międzypokoleniowych, a także pewnej marginalizacji samej organizacji i jej członków w kanadyjskim społeczeństwie. Oczywiście, pewne przesłanki do odpowiedzi na te pytania, znalazły się w tekście pracy. Jest ich jednak zbyt mało, aby wyrobić sobie jaśniejszy pogląd. Praca Trwanie w walce wydaje się, jak wspomniałem na wstępie, otwierać nowe perspektywy badań; odchodząc od przyjętego, a przynajmniej nagminnic stosowanego, schcmatu monografii organizacji polonijnych ku precyzyjnej, choć ze zrozumiałych względów często nasyconych emocją. analiz kulturowych. Dostarcza ciekawego materiału, budzi zainteresowanie konkluzjami, powoduje refleksje wykraczaj,!ce poza swój tematyczny zakres, i również jest - co nie odbiera jej w żadnym stopniu walorów dzieła naukowego - hołdcm złożonym ludziom ciężko dotkniętym przcz los, a jednocześnie prezentującym konsekwentne postawy patriotyczne i niepodległościowe. ludziom wiernym swoim przekonaniom i umiejącym o nic walczyć. Ryszard Kanw,. �275 Władimir Moskwa Władimir Akademii Nikołajewicz świc,:tych w islamie szamanizmu Środkowej. jak równic? w szeregu praca W. N. Basiłowa dorobku zagadnień eksponuje dominacji kartach jsko element szamanizmu wiekową ludowego tradycją na kulturową buddyzmu, zachodzącymi próbę kondycji sicdmiu rozdziałów: l. analizy szeregu wierzeń jak pracy ludów głównie w ramach wniosek natury oraz buddyzmie zrozumienia poznania Biorąc uwagę na i Kazachstanu (wpływy jak się szamanizmu 3. "Szamańska duchy, 7. Sza- specyficzną iż szamanizm jako forma nie tylko poznanie formę uwarunkowaną zoroastryzmu, i złożonymi długo- manicheizmu, przemianami pod uwagę powyższe "przeżytków" W. N. Basiłow czynniki wierzeń nes- historycznymi autor stwierdza, pierwotnych, iż i w dziprzy tym zachował się w islamie lecz także w chrześcijaństwie istoty szamanizmu jesl ważne dla całościowego analizuje szamanizm cechami środowiska w efekcie charakter zjawiska regionalnego. sic,: lerminem do ..szamaństwo". które jego zdaniem wierzell zdegradowanego islamu). zachowały przez wykładnic,: "regionalnych" W. Szamanizm to termin, N. Basiłowa zatracimy który został pełnił budzi wszak przyjęty występujących ludów. bądź li pytanie ideę jego zdaniem znajdował używa funkcjonuje; autor w swej zastosowanie natomiast określenia odnosi się do wierzeń, różnych systemów religijnych (stosowane natury samego także przez metodologicznej. szamanizm jako zróżnicowanych bądź o jako innych cechach "doktryny". form wierzenio- odpowiadających etnicznym propozycja które (w tym Jeśli bowiem zjawisko szamanizmu pod względem z powyższym W. N. Hasiłow, l\.ulI swiafxch w i"'{amie. Moskwa 1970, ss. 144. W. N. Hasitow. l:hriulJIi/.:.i tludww. Mnskwa 1984. ss. 208. względu ponieważ dla określenia wielu odrębnych historyczno-kulturowe, w którym Z tego właśnie to terytorialnych, W związku zjawisko rozróżnienie traktującego samym jako kulturowego, rolę główną, adekwatne autora tym wiele "odcieni" (w tym religijnym) który si« w ramach rosyjskojt;l.ycznych) przyjmiemy ich rozwoju; u których jest bardziej Wprowadzone specyficznie reprezentujących "szamanizm", ludów, kultu w publikacjach i kulturowym się zwrócić obszaru islamu) względu w odniesieniu przypadku stara Środkowej sic,: specyficznymi nic posługuje w formie to stara religii. W swej książce przybierającego jak autor (szamanizm) uległy tutaj daleko id'Ieym "deformacjom" głęboko synkretyczną formę. W N. Basiłow formułuje w formie i z tego właśnie charakteryzujące tego jednak stwierdzając, czasów historii autor Azji tego środowiska. ogólnej do współczesnych wierzenio- i obrzędowej, przyjmując, problematyką Historia charakter tradycji w islamie, powyżej swój lat. Kolejna tej formy mitologicznej przetrwaly znalazły dotychczasowego charakterystykę Wskazaną terenie pierwotne struktury wierzeniowe siejszej rzeczywistości reprezentują stopniom podejmuje oblicze". Azji nosząca podsumowanie ocenę zawiera "przeżytków" Syberii, na ludów islamu. wstc,:pie swcj funkcjonuj'lcq torianizmu, badaczy aulor zagadnień dwudziestu i Kazachstanu, tak w perspektywie w formie ludów ostatnich szczególnie Praca i Kazachstanu", wybranych poświęconej z szamanizmem także niejako książl;e w tym religii muzułmańskiej. na - Środkowej i stanowi W prezentowanej czytelnika opracowania Rosyjskiej syntezy A/ji Środkowej i Kazachstanu, 2. Ogólne informacje o szamanach, 4. Szamańska obrzędowość, 5. Osoba szamana. Ekstaza, 6. Szamańskie W obszernym I Nauka, i Antropologii obszernej związane zakresie Azji autora "muzułmańskie autor się na przestrzeni ludów II badań klóre Etnologii N. Basiłowa pojawiły z szamanizmem, te jej e1cmenty, manizm książce W. Szamanizm wieloletnich W. N. Basiłow, u ludów choroba", ! Azii i Kazachstana, Sredniej jako popularnonaukowego które Alji Środkowej zainteresować oraz Instytutu czylelników choć w nieco węższym naukowego. w warunkach określa - związanych wej "ludów I artykułów. syntezy, jest efektem wych, u narodow profesor gronu Zainteresowania 2 wyraz jego Basilow Nauk znany jesl szerszemu kultowi temat Ba s i ł o w, SzamansIwo Nikołajewicz 1992, ss. 32~. różnym (językowym) W. N. Basilowa nie �276 wydaje sir; być w pelni uzasadniona opozycji terminologicznej. W swcj pracy autor posługuje szcregu Azji badaczy zajmowali krótkc, ludów siy na tym terenie charakterystykę matcriałów, sprawiając wrai'.enie się materiałem Środkowej już od XVIII wieku. publikacji. - stopniu w znacznym niecfektywnej faktograficznym i Kazachstanu, poszczególnych co w cfckcie tworzenia poznawczo zaczerpnir;tym którzy z opracowali problematyk,! szamanizmu W rO/.dz.iale I. W. N. Basiłow podkreSla - przy utrudnia pr/eprowadza tym odcl.Uwalny możliwości nicdostatek ca1ościowej rekonstrukcji szamanizmu. Zawartość sprawia merytoryczna wrażenic w litcraturze przedmiotu ctymologii terminu określają szamana, których jego tj. dość na temat jakim autor zdaniem, II. jest w pełni adekwatna rozdziału "rejestru", chaotycl.l1ic profesji szamariskiej. poszczególne, omawia zakresy nałeżaloby informacji, Po krótkim eksponowane przez podstawowych funkcji zaliczać: do jego tytulu. skompilowanych rozp0l.l1anie wprowadzcniu W. N. przyczyny choroby ludzi, zwierząt oraz zgubionych lub skradzionych tekst pojawiły się w zagadnienie Basiłowa, spełnianych lcczenia, leczenie chorych przy pomocy różnych rytuałów, przcpowiadanie wanie o losie", w tym także o losie ludzi, z którymi brak bezpośrednicgo zaginionych W całości jakie społeczności przez szamanów, do i wybór jej metody przyszłości, "wyrokokontak tu, odszukiwanie przedmiotów. Autor wicie miejsca poświęca także charakterystyce szamańskich atrybutów, w tym głównie instrumentów. W rozdziale II I. W. N. Basiłow podjął analizę niczmiernie istotncgo dla badaczy szamanizmu problemu dotyczącego określać mianem kategorii osób bydących oceny psychicznie wynikiem wysuwanych stanu "szamar1skiej nie stanowiącą W. N. Basilow upośledzonych. Autor dość wnikliwych na własnych być rozpatrywana zjawisko to winniśmy uniwersalnego obserwacji badawczych) analizować dla szamanizmu badaczy formułujc w ścisłym bądź ocen też rod/.ajl! tego wniosków psychiczncj (polegając z wierzeniami wtajemniczenia. - choroba" nie W. N. Basiłowa jako Wedlug ocenę w tym także iż "s/.amańska W przekonaniu do zjawiska błr;dnych ułomności których przekonanie. związku zaliczano Dysk redy t uj,!C powyiSl.ą psychicznych. obrzydu przyjr;lo się szamanów przykładów na podstawie chorób schematu wicie ich "profesji". opinii, w kategoriach to stan w iiteraturzc w przeszłości tezr; o pewnego charakterystyczną szereg odmiennych doświadczeniach powinna który autor podaje ugruntowujących cechę przytacza szamana, Jak zauważa na ich podstawie, szamanów, psychiczncgo choroby". ważne autora ogniwo jest to związek o charakterze przyczynowo-skutkowym stymulowany normami obrzr;dowymi funkcjonującymi w danej kulturze, nie zaś jak wcześniej powicrzchownie wnioskowano ułomnością psychiki szamana. W tym też kontekście szamanów - "dziedziczenie W rozdziale IV., poświęconym łu faktograficznego Z uwagi między materiał, kompleksu Kolejny, V. rozdzial szamanizmu, mianowicie kultowe oraz "mocy" zwraca uwagę o kunszcie jego wielogodzinne mistrzowskie Uzbeków, dokonuje obrz~dowego na sztuki. Zalicza te cechy do nich w obrzędach, gry nadzwyczajne na miydzy niebywałą instrumentach, umiejytności postaci znakomiq odporność znakomite wykorzystania kluczowym spełniającej i predyspozycje innymi Turkmenów. systematyzując wariantów Analizując szamar1skiego kondycj~ iluzji funkcje szamana które pozwalającą wokalne, - autor stanowią na zadawany uzdolnienia sztuki (rolniczego). zagadnieniom określone postać fizyczne, fizyczn,! b~dące za niczbędne oraz "tadżyckiego" poświęci I dwom jako ludów, Kal.achów, dwóch matcriamisteriów. uznajc W podsumowaniu, się w ekstazie. osobowości poszczególnych szamariskiej (hodowlanego) szamana przejawiającej przeglądu szamariskich W. N. Basilow wyróżnienia W. N. Basilow genctyeznego nicuzasadniona. dokonuje istol~ wśród oraz Ujgurów. próby charakterystyce czytelnika rytuału szamanizmu", "tureckicgo" swej książki autor stanowi,!cy obrz<;dowości interesujcej szamańskiej, opanowanie formy obciążenia W. N. Basiłowa szamańskiej, Tadżyków mianowicie uczestnictwo rytmu, danej (rzekomego się według kamłania "islamizacji charakterystyki Karakałpaków, zebrany poczucie procesu zaprezentowanie Kirgizów, obrzęd zróżnicowanie efektem choroby" wydaje obrzędowości prezentującego na czytelne innymi odrębne teza "szamańskiej choroby") na hól, iśeie doskonałe rozmaitych trików �277 stosowanych podczas spcłniania obr7l;du. Akccntując szczególnie owo bogactwo stosowanych przez szamana "s/.luczck" (st'lpanic po rozżarzonych metalowych przedmiotach, przebijanie ciała ostrymi nafl:.,:dziami itp.) autor stara siy zarazem potwierdzić pełną wydolność psychiczną szamana, uznaj'le iż stosowanic "trików" możliwe jest jedynie w warunkach absolutnej kontroli świadomości nad podejmowanymi czynnościami. Wychodząc z powyższego założenia autor podejmuje analiz~ techniki s/.amańskicj ckstazy. Jego zdaniem w warunkach środkowoazjatyckiego szamanizmu głównym środkiem w jej osiąganiu jest przede wszystkim monotonne rytmiczne powtarzanic (wygrywanie, śpicwanie lub odtwarzanic w pamięci) pewnego określonego motywu melodii. W odróżnicniu od np. szamanów syberyjskich środkowoazjatyccy szamani nie stosowali I.daniem autora środków halucynogennych. Ostatnie dwa rozdziały W. N. Basiłow poświyca analizie złożonego problemu, mianowicie .,islamizacji szamanizmu" oraz przenikaniu pewnych elementów wierzeniowych szamanizmu do systemu religii muzułmańskiej. Autor podkreśla, iż szamanizm pod wpływem islamu utracił głównie te elementy, którc "nic mieściły siy w ramach światopoglądu muzułmańskiego. łslam nic zaakceptował przcdc wszystkim szamańskiej kosmologii stąd też konsekwentnic "eliminował" wszelkie przejawy kultu, odnoszące siy do sfer pozaziemskich. W konsekwencji znacznemu ograniez.eniu ulcgła socjalna oraz rytualna funkcja szamana tj. funkcja mediacji z duchami tamtego świata. Świat istot nadprzyrodzonych, z którymi szaman winien nawiązywać kontakt podczas "mediacyjncj podróży", został zdegradowany i przyjął obraz picczary, tajnego podziemia. Pewne ślady szamańskich podróży w zaświaty zachowały się jednak do dziś w sufijskich misteriach (zikr)". W podobnym zakrcsic (w formic przcżytków) przctrwała w islamie szamańska demonologia, kult przodków oraz głównc bóstwa szamaliskiego panteonu, którc wlączone zostały w poczet muzułmańskich świ~tych b,!di: tei. wstały nimi zastąpione. W podsumowaniu swej książki autor charakteryzuje między innymi współczesną kondycję szamanizmu na omawianym terenie. Jego zdaniem tradycje szamańskie najtrwalej zachowały się na tcrenie Uzbekistanu i Tadżykistanu, na pozostałym zaś tercnie Azji Środkowej funkcjonuje on w bard7.0 ograniczonym zakresic. W. N. Basiłow wyraża zarazem przekonanie, iż w nowych warunkach spoleczno-politycznych, w których oficjalna ideologia państwa skierowana przeciwko religii utraciła SW,! moc, szamanizm uzyskał perspektywy reaktywacji swych tradycji. Podsumowując, książka jcst jcdll<! z niewielu pozycji, w której podjyto próby względnie całościowego opracowania problematyki szamanizmu na terenie Azji Środkowej. Niezwykłc cenną wartością pracy jest bogata faktografia, którą autor "ilustruje" poszczególne zagadnienia, jak również starannie opracowana bibliografia. Autorowi można jcdynie poczynić zarzut, iż omawianego zagadnienia nie ujął w szerszym kontekście historycznym. jak również niezmiernie powierzchownie naświetlił współczesny stan I.achowania świadomości tradycji religjnej na omawianym terenie. Wskazane uwagi nic umniejszaj,! jednak wartości pracy, która wnosi niewątpliwie istotny wkład w poznanie tradycji wierzeniowycb ludów Azji Środkowej. Maria Kuśko Marek M. Dl.ickan, ss. 152. Ara"ia Mayica. Wiedza tajemna Arahów przed islamem, Warszawa 1993, Magia nalci".ydo tych tematów, które od czasów starożytnych zajmowały umysły filozofów, historyków, a szerl.ej humanistów. Jej tajemniczość i związek z wydarzeniami niezwykłymi skłaniał do prowadzenia badań i nieustannych poszukiwali. Ustalenia definicyjne dalekie są jednak od zadowalających. Panuje tam bowiem gąszcz różnych propozycji. M. Dziekan traktuje magię jako zespół fenomenu współwystępującego w ramach szerokiej gamy zachowań kulturowych. Na �278 podstawie klasycznych dzieł arabskiego tekstów, a także ustaleń aspekty działań wróżbiarsko-magicznych, obejmują przede staroarabskiej. istocie wszystkim Specyficzne zjawiskami i różnice. niemieckiego Odtwarzając wyodrębnia pozwala ustalić aspekty warstwę Zakres tematyczny omawianych jednak poruszane kwestie Praca świata rzeczywistości pozwolil bowiem ptak, uszczegółowić Tematykę "Wróżbiarstwo" oraz "Magia Abual-lsfahani: Opowieść zaczarować oraz I tak i czary". pustyni i zachowań ten jest znaczący, cechujących wszystkim obszarach świata Koran o praktykach materiał także porównać zawarte w dwóch stanowią i o tym, dawne przedmuzułmańskiej się również podrozdziały wynikaly z istoty przyszłość natury: lub odkrywał skiej, aby wyjaśniać w wyobraźni Działania ludzi "kahin ludziom bóstw posiadał tajemnice "Wróżbiarstwo ducha, przeszłości bezwzględnie kahinów autor naturalnym staroarabskich. tekst literacki Nygus rozkazała naturalne" go wiąże z cechami dla innych, Chalt, się czyli którzy ich przywileje który ukazywał był dla społecznoci mu staroarab- sił pozazicmskieh, co działo społeczelistw przepo- się kahinowie, wspólnoty przeznaczcnia wszystkim (O zachowania ze strzał", zajmowali konieczny tajemnicą władały sposobu W opinii nicwidzialnego (... ). Kahin ich losy otoczone tego czasu i przywileje kultu ze częściach: "magiezny". wróżbiarstwem miejscami się bogaty, zachowania dwa dodatki: dlaczego i "Wróżbiarstwo sztuczne", czyli wróżenie z ruchu, ptaków i zwierząt (Kijafa i .f/rasa, Tira i .fal, "Wróżenie W epo'ce opiekowali różne sfery okazał podstawowych kahinów) oraz głosów geomantyka). wróżbiarsko- obejmujących itd.). Zebrany całości semicką. Arabskiego. muzułmańskiego. opis zachowań al-Waklidzie autor albowiem kulturę do Półwyspu do wiedzy a Uzupełnienie występują Podział się przede problemy zakończenia": pierwszej mieszkańców praktyki, Ibn w swej i jcdnostkowcgo niebieskie organizują o Amarze "Zamiast w części wiedniach liczne książki proweniencji z podobnymi podobieństwa Jest to szczegółowy ciała i magiczne równocześnie uporządkowania zwierzę, pewne Badania akcentując wierzeń odnosi przedmuzułmańskiej. wróżbiarskie sztuczne. w różnych istotne staroarabskiego. (człowiek, współczesnymi. pierwotnych fragmentarycznic on w swojej książce ezt;sto konfrontuje i hebrajskiej, zagadnień wnosi czyli społecznego zachowanych podjął w epoce i wierzenia i wróżbiarstwo występują M. Dziekana -magicznych życia naturalne wspólną mantyczne, zwyczaje europejskiej wróżbiarstwo oraz J. Wclhausena realizowanc praktyki arabskie kultury średniowiecza semitysty które się na ziemi" przedpiśmiennych (s. 9-10). powołując się na inne regiony i kultury: "Podobne funkcje mieli też kahinowie i kahiny u starożytnych Hebrajczyków" (s. 10). Aktorami wróżbiarstwa naturalnego byli kahinowie, natomiast wróżbiarstwem sztucznym zostały uznane aktywność różnego Autor w pełni zadżar) istotne zajmowali za niezgodne formatu omawiając oddaje istotę w świetle znaczenie z lewą stroną, się tzw. wieszczowie z doktryną wróżbiarstwo analizowanego przypisywano natomiast i prawej nie stanowią wspólne wielu Jednak trwa do dzisiaj wróżbiarzy zagadnienia. dobrą wprawdzie (arra!). religijną. sztuczne Wróżenie materiału kierunkom, zwraca Wraz uchodziło uwagę stroną. o specyfice świata na i głosów terminologię ptaków za zjawisko pochodziły (Jal) z prawą islamu ich działania i własnych obserwacji l z zachowań skąd z nadejściem w świetle literatury Techniki dość d7więki. która zwierząt (ijafa, powszechne. Złą nowinę mantyczne staroarabskiego, arabską, oraz Również (lira) łączono i opozycja ale potwierdzają strony lewej elementy kultur2. l Jako przykład swoistej specyfiki światC:1 muzulmi:ińskiego można wskazać na rolę tzw. marahutów, lokalnych swiętych w Afryce połnocnej. W okresie arabizacji pełnili oni rolę mediatorów, przyczynili się do ocalenia tr<.I(.1yl:j i plemiennej. Marabutt:m zostawała osoba pobożna lub wyróżniająca się mocą czynienia cudów. Por.. E. Rckłajtis, Nit!pod{t!ql(J.~(:Alqit'rii iki narodowe trdei. w: Poslade narodów a wspólcze.m().~(:' Warszawa 1984, s. 120-121. W krajach Północnej Afryki (Algierii, Tunc/ji i Maroku) marabuci w dalszym ciągu odgrywają rolę znaczącą, o czym mogłam się przekonać podczas mojego wieloletniego pobytu w tym r~g:ionie (Tunezja 1982-1984. Algieria 1986-t991). 2 \V tym przypadku uwidaczania się wyraźny związek tradycji arabskiej z wartościami i zal:howaniami powszechnymi w innych kulturach. Por. W. Kopaliński, Slownik ~')'mboli. Warszawa 1990. �279 Islam nie akceptował wróżbiarstwa jednak jak pisze M. Dziekan technikami mantycznymi wymienione nie. Wyartykułowane współcześnie trzy w jednym istotne postacie dla z pf/ysłów w literaturze Arabów ,,Istnieje sunny, czyli przekaz i wypowiedziach Proroka oraz ludzi mu i konia" (s. 28), W porównaniu z innymi tradycji muzulma"lskiej obejmuj,/cej przekazy o czynach najbliższych (... ), że Arabowie wróżyli z kobiety, domu średniowiecznej elementy, tworzące traktowano podstawę marginal- wróżby występują półncnoafrykańskieh: "Franges de femmes, toupets de cheval ou certains seuils 3. I"rędzle kobiety dzielność albo Należy podkreślić bogactwo sztucznego. Uwagę zwraca nich śladów w postaci z treści opowieści domostwa, informacji interpretacja odciśniętych o czterech konia progi jakie zawierała książka losów ludzi i zwierząt stóp, kopyt synach Nizara czy racic. Opisy Ibn na na podstawie tcmat tego zagadnienia Madda oraz z eposu się również ptaki będące wróżbiarstwa pozostawionych prz~z czytelnik poznaje Żywocik zatytułowanego ksi('::nic:ki 2al (// liimmy, W kręgu zainteresowań mantycznych. gęś. sr,;pa, suarda staroarabskiego, of/ekano autora i orła. Wymienione również m.in. ze Starego zamykają sowę, dzikiego nic stanowi kręgach natomiast obiektem gołębia, oczywiście kulturowych występowanie kulturowe. suka, gazela, szarańczę), zachowania człowieka atmosferyczne (zaćmienie słońca poszukiwań ptactwo i tradycje (osiol, wielbląd, kruka, w innych Potwierdza na położenie także zwierzęta zalicza: albowiem o przyszłości. bez wzg";du znanych znalazły Do uprzywilejowanych o specyfice wspólnego przepowiadania wilk), owady (mrówki, ich zachowall dla wielu kultur przyszłości muchy, komary obejmuje i kleszcze Nobla z 1988 roku, Egiptu Testamentu rozważania M. Dziekan sprawami skala w książce (największym argumentuje i próbuje możliwości sposobów związane wróżenia z wróżeniem Część traktuj,!e amulety wraz przedmuzułmańskich za pomocą strzał i rzutków. i ziemi. Ostatnia na piasku arabską: na jaką zwraca i czarach, funkcje formuły, uwagę jednak Spośród zagadniell miłosnej, której zduszenie owego .l Prol"crhe.'i ('r IY~5. s. 175. Autor ognia (... ) są w powszechnym najczęściej die-f;OIlS zwi'Izanych przypisuje w sercu znakomite Islam rzeczywistość określone z magią dwa (lof'ultlin's 1l1,qhi<~"'I('s. interesujące podstawowe mężczyzny" ale celc: ludowych dzielnic tego zjawiska się nad swoimi koraniczne. (s. 84). Uzyskanie Również się ustalenia tych w których o islamizacji «pogańskie» "rozpalenie informacyjne zachowania, po dziś dzień, dawne o "swoistej świadectwo świadczy wydają świadczy jak i pozaeuropejskich. odrzucił użytku wersety nadal popularne, szezególnic w medycynie ludowej, zastąpionc fragmentami świętej księgi" (s. 82). Dziekan europejskich, stanowi ochronne. do wróżenia Nagrody linie na ziemi,>" (s. 75). Ta szeroka M. zarówno Ciąg praktyka (s. 75). Aktualność jeśli ktoś zastanawia się, że «kreśli o magii zaklęciami, pisze, że na ulicach "współcześnie pełniących l. Kairu« cieszy się wróżbita)" w wielu kulturach : "Amulety rÓŻne święte Starego ich bieg, mówi znanych i przedmiotach stosowano wypisane frazeologią przewidzieć działań druga, o sposobach »Opowieści powodzeniem wróżbiarskich współobecności" oraz (np. połykanie, drganie oka, kichanie), ciała niebieskie i zjawiska i księżyca, spadające gwiazdy i meteory). Nawiązuje również do dzisiaj cieszy się niezwykh! popularnością w krajach arabsko-muzułmańskich: "Zwyczaj na piasku przetrwal do współczesności (... ). Znany egipski pisarz Nadżib Mahfuz, laureat stolicy orni tokawkę, wróżbiastwa na podstawie elementu Tematyka praktyk kurę, wróbla, ognia efektów wierzeń ale są na nich zaklinanie teksty dotyczące miłości magii (... ) i (... ) zapewnia Necuiliis dll ..•S(;.'i,traduits et commentćs par Kadde 80Ularene, jest zostały z kolei ed. OPU, Alger �280 działanie tzw. afrodyzjaków, stanowiących wyciąg z ziół. Napój miłosny podaje się zarówno kobiecie jak i mężczyźnie, aby zapałali do siebie uczuciem. Autor pisze o braku współczesnych receptur na tego typu mikstury, tymczasem z własnych obserwacji i przeprowadzonych rozmów wiadomo mi, że sposób przyrządzania napoju jest w każdej rodzinic chroniony, albowiem panuje przekonanie, że jeżeli trafi w obce ręce może utracić swoją moc działania 4 Wpływ na pozytywne relacje między małżonkami miały noszone przez kobiety talizmany miłosnc w kształcie przekutego kamienia (hinimma) oraz wykonane z ziemi pochodzącej z grobów legendarnego plemienia arabskiego - Adytów (kabala i daradahis) (s. 85). Autor zwraca uwagę na tematykę miłosną występującą w licznych zaklęciach. Ponadto, omawiając różnorodne funkcje węzłów magicznych, wskazuje także na ich rolę w magii miłosnej: "W Maroku strój panny młodej powinien mieć aż siedem węzłów. Rozwiązać je musi młody małżonek w noc poślubną, zanim zacznie z nią obcować cieleśnie" (s. 103). Obrzęd ten zdaniem Autora wskazuje na powiązania antyczne, albowiem ,,(... J w Starożytnym Rzymie panna młoda jako element stroju miała tzw. "nodus Herules", czyli węzeł heraklejski, który rozluźniał pan młody" (s. 103). Wielorakie funkcje węzła potwierdza Autor wskazując m.in. na ochronę przed "zlym okiem". Przekonanie w magiczne właściwości narządu wzroku znane jest zresztą w wielu kulturach 5. Lęk przed zagrożeniami wywołanymi ingerencją "złego oka" wytworzył przekonanie o zbawiennych właściwościach amuletów, na jakie zwraca uwagę autor wymieniając m.in. zasłonę, czarny kamieit (kohla), zajęczą łapkę, krew menstruacyjną, wisiorek złożony z jednego lub kilku kamieni, biały kamieit lub wypolerowany, kulisty kawałek kości. Amulety te najczęściej zawieszano na szyi. Właśnie wiara w "złe oko" potwierdza podobne działania zapobiegające u różnych ludów. Książkę M. Dziekana można uznać za interesujący przewodnik wicdzy wróżbiarsko-magicznej świata staroarabskiego. Rozdziały poświęcone wróżbiarstwu naturalnemu i wróżbiarstwu sztucznemu dostarczają nieznanej informacji na temat zawartości tekstów arabskiej literatury średniowiecznej, a opisy praktycznych czynności wzbogacone ilustracjami dodają walorów wizualnych. Anlla Derek Bryce, Symholika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków Barska 1993, ss. 118, ił. Na tę pozycję warto zwrócić uwagę co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, jest to pierwsza tłumaczona na język polski popularnonaukowa pozycja dotycząca kultury celtyckiej, która ostatnio zaczyna budzić spore zainteresowanie w Polsce. Przyczyniła się do tego, bez wątpienia, działalność krakowskiego Towarzystwa Miłośników Kultury Narodów Celtyckich. Z kręgu tej organizacji wywodzi się zresztą autor tłumaczenia i wydawca omawianej pozycji. Drugi powód, dla którego warto zwrócić uwagę na pracę Bryce'a (wydaną zresztą stosunkowo niedawno w oryginale i ukazującą aktualny stan badań nad problemem), to jej kapitalne walory popularnonaukowe. W tej doprawdy niewielkiej publikacji pomieścił autor zaskakująco wicie istotnych informacji o kulturze celtyckiej w ogóle, a o celtyckiej sztuce w szczególności. Koncentrując się na symbolice krzyży celtyckich, w imponującym jasnością skrócie, ukazał autor związki tego typu wytworów kulturowych, związanych z pojawieniem się chrześcijaństwa na wyspach brytyjskich, z całym dotychczasowym dorobkiem celtyckiej kultury duchowej. Z dorobkiem, którego symboliczne treści wywodziły się z dziedzictwa antyczncj Europy, a ich realizacja na gruncie celtyckim nabrała wysoce oryginalnego charakteru, by z czasem stać się istotną częścią europejskiej kultury i sztuki czasów romańskich. 4 5 Par. też: A. Gaudio, R. Pelletier, Femmes d'islam au Por. w. KopaiiiIski, op. cit.. s. 271-275. .''if.'X(! interdit, ed. Dcnoel/Gonlhcir. Paris 19RO. s. n. �281 Nie mamy w,ppliwości, czytając pracę Bryce'a i zapoznająe się z jej bogatą częścią ilustracyjną, że obcujemy ze sztuką wysokiej jakości, będącą nie tylko wyrazem biegłości technicznej, ale przedc wszystkim głębokiej duchowości, wyrażającej się w skomplikowanej symbolice. Nie ma też oczywiście wątpliwości, iż chrześcijaństwo przejęło w znacznej części symbolikę pogariską, zwlaszcza jej elementy o charakterze uniwersalnym, zaadaptowało je do swoich potrzeb, tym samym ocalając je przed zaniknięciem i budując pomost między przeszłością a współczesnością. Dla polskiego czytelnika interesującego się sztuką romańską występującą na naszych ziemiach zastanawiającą może być zbieżność licznych elementów i motywów dekoracyjnych, występujących - choć nie w tym samym okresie historycznym - na dwóch bądź co bądż kra licach Europy. Ogólnie należy uznać. że praca Bryce'a, choć nie może zastąpić lektury podstawowych pozycji z zakresu dziejów celtyckiej sztuki, niemal zupełnie w Polsce niedostępnych, daje przecież pewne wprowadzenie do tego zagadnienia. Należy mieć nadzieję, że polski czytelnik zainteresowany bogatym i tajemniczym pod pewnymi względami światem celtyckiej kultury, zarówno przedchrześcijańskiej. jak i chrześcijańskiej, tworzonej i przechowywanej w celtyckim mateczniku, jakim były przez wieki i do pewnego stopnia są także i dziś wyspy brytyjskie, oraz podrażniony, w dobrym scnsie, skromną, lecz niezmiernie interesującą pracą tu omawianą, doczeka się nicbawem dzieł ogólniejszych, bardziej przegl<!dowych. Ryszard Lcszek Dzięgiel, ""i'ze! kurdyjski. Universitas, Kraków Kantor 1992, ss. 446. Kurdystan stanowi bliskowschodnią krainę geograficzną zlokalizowaną na terenach przygranicznych Iraku, Iranu, Turcji i częściowo Syrii. Jest to obszar górzysty leżący między Taurusem Armeńskim na północnym zachodzie a Zagrosem na południowym wschodzie. Zamieszkują go Kurdowie, których liczcbność ocenia się na około 16 milionów. Trudno wyobrazić sobie, aby we współczesnym świecic, szczycącym się poważnymi osiągnięciami w zakresie praw człowieka, a szczególnie gwarancją samostanowienia narodów, nikt nie pomyślał o przyznaniu im niepodległości. Wprawdzie w ostatnich latach w związku z wojną iracko-irańską oraz agresją Iraku na Kuwejt i skuteczną intcrwcncją wojsk ONZ, ukazało się w prasie światowej sporo artykułów o Kurdach, ale nic przyniosły one żadnej zmiany na lepsze. W wyniku krwawo stłumionego powstania Kurdów przez siły zbrojne Saddama Husajna, ponad milion Kurdów irackich schroniło się w Iranie, a około pół miliona umknęło do południowo-wschodniej Turcji. Gazy trujące stosowane przez Irakijczyków wywołały jedynie gdzieniegdzie oburzenie, zaś obecna wielka ofensywa tureeka przeciw partyzantom kurdyjskim przechodzi prawie bez echa, nie powstrzymując fali przemocy i represji. Strategiczna pozycja Turcji i jej przynależność do NATO stanowią najlepsze zapewnienie bezkarności. W naszych środkach masowego przekazu pojawiają się również wzmianki o walkach w Kurdystanie i o ciężkim położeniu ludności, niemniej jednak rzcczowe i godne uwagi wiadomości o Kurdach należ'l do niczwyklej rzadkości. Naukowe informacje są też niezadowalające, bo brak nam środków na finansowanie wypraw, a ponadto bezpieczne dotarcie do terenów ustawicznych zamieszek stoi zawsze pod znakiem zapytania. Mimo to doskonale rozumiemy wysiłki tego dzielnego narodu i solidaryzujemy się z nim. U schyłku 1991 roku zorganizowano u nas akcję pomocy dzieciom kurdyjskim, w ramach której wysłano wiele odzieży, żywności i lekarstw, a wc wrześniu 1992 roku powstało w Krakowie, przy współudziale prof. L. Dzięgla, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Kurdyjskiej. Na marginesie warto zaznaczyć, że już w ubiegłym stuleciu niektórzy nasi rodacy penetrowali obszary zamieszkiwane przez Kurdów, pozostawiając różne zapiski z podróży. Należał do nich �282 między innymi filareta tłumacz w konsulatach w Persji studiował plemion. Interesował quI's sur literaturę konsulem rosyjskim powstał no/ices prowadził badania wśród czego dowodem zamieszkujących jest praca zamieszczona na którym rękopis w 1861 roku w Kościesza i Smyrnie. to stanowisku 1857 W tam F.ludl's philoloyi- roku tekstów Bajazidiego, w paryskim (1801-lli94), został Jednak liczący Z jego inicjatywy przez Żabę jego interesująca et des tribus du K ourdistan. praca najważniejszym 656 stron tlumacz mianowany prze/o 18 lat. Badal język kurdyjskich. przetłumaczony się w Petersburgu kurdyjsko-rosyjsko-francuski Żaba 184li roku pozostawał gromadzenia Mahmuda ukazała et l'I?cits de la lilterature August Salonikach był inspiratorem słynny by! obszerny słownik ski (721 ss). orientalista w Jaffie, w Erwrum, Ponadto oraz kurdyjską, de Soleimanie, inny polski a ponadto w 1858 roku francuski. Dialecte rosyjskim Kurdów, kraju filologią Chodźko (1804-1891), zatrudniony jako i w Reszt. Podczas I(l-Ietniego pobytu Asiatique". rolę odegrał konsulacie i kulturę i folklor Kurde. "Journal Podobną Aleksander Borejko w Tebriz, Teheranie się również la langue czasopiśmie przy i orientalista rosyjskich na język pt. Recueil des dziełem Polaka i francusko-rosyjsko-kurdyj- Do Kurdystanu dotarli też dwaj inni nasi rodacy: Władysław Jabłonowsk i (1841-1894) i Karol Brzozowski (1821-1904). Pierwszy był lekarzem warmii tureckiej i pozostał w imperium osmańskim do końca poznając rozległe zielniki, a ponadto placówki naukowe przybył do Turcji początkowo życia. Piastując połacie prowadził w kraju i za granicą. Drugi a następnie W 1869 roku ustalenia możliwości rozwoju Zagros, rozciągającą się od Sprawozdanie likowano późno, Biorąc uwagę obecnie książkę i ma na swym wspomnienia Ludoznawcze w 1991 roku dra czyta /lie do lti/leraire miasta "Bulletin każdemu się z wielką doskonałych zdrów przyjemnością. problemami jest Kieruje przez należy tego powitać z wykształcenia Katedrą i oryginalnych wydane opub- de GĆographie". uznaniem Autor 1: 750 000. ci Amadieh spoleczeństwa Dzięgla. na pólnocy. w skali de la Societć dla część gór Amadija mapą z tym większym osiadł w zakładaniu do Kurdystanu de Suleimanich polskiego sporo próbie udział wyprawę różne emigracyjny, Po nieudanej ze sporządzoną Leszka Sporządził zasiliły i dzialacz biorąc oraz poza jej granicami. naukowym Lwów odbył zbiory Badał północno-zachodnią poludniu państwa, hab. w Polsce koncie wojenne na wraz zainteresowanie prof. żołnierz polskiej. Paszy w paryskim bez własnego i szanowanym poeta, wiele podróżował i Kurdystan. Jego po całej Turcji zatytułowane wzrastające - tam armii Midhata trasy w 1892 roku narodu znanym w Krakowie z wyprawy na świecie prezentowaną etnologiem z kolei Sulajmanija w Bagdadzie Mezopotamię na tych obszarach. przebytej bo dopiero pod na zlecenie miasta szpitala i archeologiczne. podróżował gospodarki geograficzny francuskie największego jego etnograficzne w 1853 roku celem organizowania sieci telefonicznej. opis komendanta w tym również badnia we wsi Bozhane, Pozostawił funkcje bliskowschodnie, Etnologii prac. Polskie Również Towarzystwo Od wielu lat poświęcił się badaniu zmiany kulturowej zachodzącej wśród ludów Bliskiego Wschodu. Prowadził obserwacje w Afganistanie i Libii, a w latach 1977-1980 uczestniczył w zespole polskich ekspertów agroekonomicznych mających przede przygotować wszystkim ArbiI, Dohuk specjalistów i Sulejmanija. z Instytutu Rolniczej Zakho, Zabem Sarsangu koło Pandźwinu Zalewem Małym Do Iraku północnego W październiku i Amadii, w górach Zagros siedmiu Kurdyjskiego i Leśnictwa a w miesiącach Derbendikhan, nad i listopadzie Małym Zabem osiedli Dzic,:gicl przybył 1977 roku roku wiejskich. Autonomicznego Tropikalnych nastr;pnego i pod Arbilem. zaś w rok później Regionu profesor Krajów wiosennych wytypowanych wraz z grupą i Subtropikalnych główne pral:e koncentrowały były prowadzone w okolicach Rania Sarsjanu, i północne naszych Akademii się nad Wielkim nad granicą W 1979 roku objęły swym zasięgiem rejon miasta Chodziło w prowincjach irańską obszar brzegi Zalewu Dokan nad na Zabie. Prowadząc zebrał nawodnienia tak zwanego Rolnictwa w Krakowie. w okolicach wokół plany o tereny wiele badania cennego wokoło materiału, 80 wsiach który i miasteczkach posłużył irackiego mu do opracowania Kurdystanu ponad polski dwudziestu etnolog warto- �283 ściowych publikacji. Rural Commulli/y kulturowcj Na specjalne wyrOZnIenIe oj" CIIII/I.'mpllrary wśród pewnej Przygotowując kategorii do druku spostrzeżeń bliskowschodnich, światowych profesjonalistów. takich ośrodków 7.asługuje Iraqi Kurdislan rolników kurdyjskich swe najnowsze lecz oparł Ponadto wiedzy, jak Oxford, wydana dzieło książka pt. zmiany w Iraku. wykorzystał naukowych Sztokholm, jego Jej treść dotyczy nie tylko na wyróżnionych sporo Cambridge, żyjących autor się również zdobył w 1991 roku Facing Moderniza/ion. pracach danych Bergen, wyniki innych dzięki Uppsala, swych znanych wyjazdom Durham, do Erlangen i Lipsk. Recenzowana W pierwszym ksi"żka regionu, już badaczy, w trzecim polskich jc,;zyk i problemy w szóstym nas z ustrojem dziesiąty z systemem sposobem odżywiania i upadek w drugim się, a trzynasty życic kurdyjskiej rzemiosła, Kurdów wioski, handel miejski, warunki w czwartym dawniej natomiast ośrodki rozdziałów. łącznie naturalne dzieje literacką i dziś, dziewiąty Kurdów, w piątym Rozdział z cyklem dwunasty Na stronach rozdziału w piętnastym zobrazowano rozwój centra edukacji i codzienne rzetelnie i niezmiernie ich ósmy życia jednostki, indywidualnym, i higieną. kultu, z udziałem omawianego i piśmiennictwo. z gospodarstwem z ubiorem rozbudowanych i Kurdystanu, nakreślono twórczość jedenasty znacznie Kurdów demograficzne, społecznym rolniczym, dość poznawania religi~\ zaś w siódmym zapoznaje nakrcślono się z piętnastu zwięźle etapy wzmiankowanych diasporę, składa przedstawiono ze czternastego miast, rozkwit życie na terenach zurbanizowanych. Wszystkie rozdziały przy tym urozmaicone bujących zostały pokaźną nawet najbardziej m.in. mało znane zredagowane ilością wybrednych informacje fachowo, umiejętnie dobranych, odbiorców. o Jezydach pasjonujących Doskonałym i Żydach potwierdzeniem kurdyjskich. Czytelnik również lepsze zrozumienie jednego z najbardziej pogłębiania wiedzy skomplikowanych o Kurdach. Poza Cennym u7.llpcłnieniem według stanu -perskiego stanu pogranicza między z lat sześćdziesiątych Pomocne w Izraelu, nomadów, wojowników Wykaz problemów bliskowschodnich literatura lukę w znajomości pierwsza XX wieku, druga, XIV a XIX stuleciem, fotografie wizerunki (ponad wiosek kurdyjskich wykorzystancgo wybranych są trzy mapy: przedstawia ważniejsza a trzecia - niektóre są po raz etnograficzna tego rycerskiego rozmieszczenie księstwa Kurdów kurdyjskie plemiona turecko- kurdyjskie według XX wieku. są też dobre kurdyjskich granicznych, książki z lat siedemdziesiątych mógł ich kulturą materialną Książka umożliwi mu tym polska otrzymała pozycję znakomicie wypełniającą dotychczasową narodu, jego pochodzenia, języka i obyczajów. Są absor- tego wywodu będzie pierwszy zapoznać sic,;z burzliwymi dziejami i codziennym życiem Kurdów, i duchową oraz z szeroko omówioną wielowiekową walką o niezawisłość. i zachęci go do dalszego interesująco. ciekawostek których obrzędy zaprezentowano weselne, m.in. góralskie Żydów zagrody, obóz itd. piśmiennictwa trafnie 30), na i miasteczek, obejmuje i 7. wyczuciem. 241 pozycji Są to przeważnie zarówno polskich, najnowsze prace jak i za- o Kurdach i Kurdystanie. W następnym tyczną 7. wydaniu zaznaczenicm tej niezmiernie terenów naszych pożytecznej badań książki w północnej warto by zamieścić części Iraku mapę w latach schema- 1977-1980. Roman Karczmarczuk Regina Lietuviy M er k i c n ć, GYl!u/h,l iikis X VI (l.-X X (l. pirmojoje kulturos istorijos, W serii wydawniczej Reginy Mcrkiene t. 14), "Mokslas", "Is Lictuviy poświęcona kultiiros gospodarce Vilnius istorijos" hodowlanej puseje. Elnines patirlies i§takos (IS 1989, ss. 236, ił. ukazała na Litwie się, jako jej czternasty od początków tom, praca XVI do połowy �284 XX wieku. Autorka objęła badaniami obszary Litwy Wielkiej i Małej I Obraną problematykę rozpatruje z dwóch punktów widzenia - badacza dziejów gospodarczych i ctnografa. Interesuje ją zwłaszcza rozpowszechnianie się umiejętności hodowlanych 2, które - jak wskazuje - prowadziło do przemian w sferze kultury materialnej i kształtowania się regionalnej specyfiki gospodarczej. We "Wstępie" do pracy przedstawiła modelowo proccs "przcjmowania elcmentów doświadczenia zawodowego" 3 Rozpatrując ezynniki ograniczające rozprzestrzenianie się umiejętności gospodarczych, zaliczyła do nich m.in. bariery etniczne; nie jest jednak skłonna przeceniać ich zljUczenia (s. 8-9). Poza "Wstępem" i "Zakończeniem" (to ostatnie w językach litewskim, rosyjskim i angielskim, s. 205-220), znajdujemy w pracy trzy rozdziały. W pierwszym i najobszerniejszym z nieh (s. 33-103) zajęła się Autorka głównie ilościowymi i strukturalnymi zmianami w hodowli. Uznaje, iż wynikały one zasadniczo ze związków łączących hodowlę z całoks7.taltem gospodarki. Stąd i tytuł rozdziału: "Działalność gospodarcza a hodowla"4. W następnym rozdziale - "Produkty hodowli" - zostały omówione kolejno: I. przetwórstwo mleka; 2. ubój zwierząt, przetwórstwo i konserwacja mięsa; 3. pozyskiwanie i obróbka skór i wc/ny. Trzeci rozdział zapoznaje czytelnika z pomieszczeniami dla zwierząt. Wobec rozległości chronologicznych ram pracy nieuniknionc było marginalne potraktowanie lub pominięcie w niej niektórych zagadnień, nie tylko drugorzędnych 5, ale i istotnych (np. związków hodowli z rynkiem wewnętrznym i zewnętrznym w XVI-XVIII wieku). Mimo ograniczeń w zakresie tematu treść rozprawy jest bardzo bogata, toteż w niniejszej n.:cen7ji ograniczę się do zasygnalizowania tylko niektórych z jej wywodów i ustaleń, przede wszystkim zaś tych, które dotyczą stanu hodowli w XVI-XVIII wieku. Autorka szczególną uwagę skupiła na hodowli zwierząt roboczych - koni i wołów - co w pełni jest uzasadnione ich znaczeniem w gospodarce Litwy do stosunkowo niedawnych czasów"W zagrodach chłopskich stanowiły najważniejszą, otoczoną szczególną troską, część inwentarza żywego. W hodowli dworskiej ich znaczenie bylo silnie zróżnicowane - większc w gospodarstwach ubogiej szlachty ("dworkach i zbiedniałych dworach", s. 34), mniejsze w wielkich folwarkach, korzystających w szerokim zakresie ze spw;:żaju chłopskiego. Według szacunków Autorki (tab. 25) w drugiej połowic XVI wieku udział koni w ogólnym pogłowiu zwierząt dworskich wynosił 8,5%, wołów zaś 9,2%, Najlicz.niej reprczentowane były w hodowli dworskiej - podobnie jak i w chłopskiej - owce (25.4%) i świnic (11l,2%), w następnej zaś kolejności krowy (16,9%), których pogłowie dorównywało niemallącznej liczbie wolów i koni 7. 1 Z terenu Małej Litwy znajdujemy w pracy niewiele danych. Zarnic~zczonc w ro/.prawic mapki (i~!cznic 24) ukawj:.j. Li!w!; w jej dzisiejszych granicach. W badaniach Autorka wykraczała niekicdy poza te granice, nickiedy lnów zawl;żala geograficzn~ horyzont obserwacji (np. omawiając dzieje hodowli w okresie między wojnami światowymi wykorzystuje dane zsadniczo tylko z terenu ówczesnej Republiki Litewskiej). l U;iyty prl'.czc mnie termin ..umiejęlllOsci hodowlane". dalcce nic w pełni oddajc lrdt slosowanego pr/ez Autorkę określenia "gamybine patirlis", oznaczaj<.!cego dosłownie ,.doswiadczenie produkcyjne". W tlumau.cniu można by użyć wyrażenia ,.doświadczenie zawodowe", lecz powstaje wątpliwość, czy 7..asadnc jest mówienie o "I".awodzic" rolnika w XVI-wiec?ncj Litwie. Toteż zastępczo posługujemy się terminami - "umiejętnosci gospodarcze" luh (hardziej s/czcgt·,łowo) "umiejętnosci hodowlane" . .l Określa przy tym drogi rozpowszechniania si~ owych doswiadczen i akcentuje mIę rll;i-nych struktur społccznych w ich zachowywaniu, wzbogacaniu i wymianic. -l W dosłownym tłumaczeniu: "Dzialalność g.ospodarcza a stado l.wi~r7.ąt". Takie sforlllulowanic Iylulu rozdziału 7oslalo podyktowane, jak sądzę, zamiarem AUlorki zwrócenia uwagi głównic na zllli~lny w poglowiu zwicrz;.p ~o""p(lJ"Jn,;zychi struklurze hodowli. ~ Do nich zaliczyłbym pominiętą w pracy kwestię hodowli drobiu. t> Ta rola zwierząt roboczych uwarunkowana hyła ukierunkowaniem rolni<..:lwana produkt.:ję l.hoi,owC!,wymagającą pracy ze sprzężajem. Autorka trafnie zauważa, że w gospodarstwach dworskich obok koni roboczych hodowano też wierlchowt: i cugowe, nie z.awsze dające się wyodrębnić w oparciu o dane źródeł. Z drugiej strony w gospodarstwach chlnpskk:h rolę I.wierzą! robol.:zych pełniły krowy. 7 Margines hodowli stanowiły kozy (4,5%). Przytoczone dane procentowe dotycz,", Iylko pogłowi;! dorosłych 7wierząl gospodarczych. �285 Pod wzglr;dem struktury hodowli gospodarstwo chłopskie różniło sir; od dworskiego głównie znacznie wyższym pogłowiem zwierząt roboczych niż krów, a także dużo wir;kszą liczebnością wołów od koni (tab. 22-23, 31-32 i inne). Na niektórych jednak terenach koni hodowano nie mniej niż wołów, a nawet wir;cej. Z takim preferowaniem hodowli konia spotykamy się zwłaszcza w północno-zachodniej Auksztoeie; ku południowi i wschodowi tej krainy wzrastał natomiast odsetek wołów wśród zwierząt roboczych (s. 59-60, 68). Podohnie i w południowo-wschodniej Żmudzi woły wystr;powały wśród zwierząt roboczych liczniej niż w jej północno-zachodniej części (s. 44-45). Terytorialne zr<')żnieowanie struktury hodowli zwierząt roboczych wiąże Autorka z wpływem licznych czynników, a m.in. zamożnością gospodarstw chłopskich, formą włościańskich świadczeń, przenikaniem wzorów gospodarki hodowlanej z ziem łotewskich, zniszczeniami wojennymi i klr;skami elementarnymi. Przeprowadzona w pracy gruntowna analiza oddziaływania owych czynników ukazuje, jak rolnik litewski, kierując sir; doświadczeniem przodków i własnym, dostosował strukturr; hodowli do wymagań środowiska naturalnego, warunków społecznych i gospodarczych. Z przedstawionych w rozprawie spostrzcżcń na temat zmian w strukturze hodowli w XVI-XVIII wieku wynika, iż nie były one wielkie. Ohjawiły się głównie względnym ubytkiem zwierząt rohoczych w gospodarstwach dworskich w ciągu XVII i w pierwszej połowic XVIII wieku, które to zjawisko wynikało, zdaniem Autorki, przede wszystkim z ówczesnego wzrostu pańszczyzny (s. 48)"' Zastanawiające jest, iż na ziemiach litewskich, odmiennie niż na hiałoruskich, zasadniczo stabilne pozostawały do korica XVIII wieku proporcje między liczbą wołów i koni". W odróżnieniu od struktury hodowli jej stan liczebny ulegał dużym wahaniom, odzwierciedlając kolejne fale zniszczeó gospodarczych nawiedzających Litwr; i póżniejszą z nich odbudowę. Z uwag Autorki można wnioskować, że po zniszczeniach hodowla dość szybko podnosiła się z upadku dzir;ki w/.rostowi areału łąk i pastwisk zajmujących miejsce dawnych pól ornych (s. 57) 10 Przechodząc do bliższego przedstawienia hodowli bydła mlecznego próbowała R. Merkienć w pierwszym rzr;dzie okrcślić jego rasy (w XVI-XVIII wieku), opierając się m.in. na danych o maści krów. Godne uwagi jest jej przypuszczenie, że już w XVI wieku pojawiło sir; na Litwie wysokomleczne bydło holenderskie (s. 80-81) 11. Ogół hodowanych na Litwie krów charakteryzował sir;, I.daniem Autorki, niską mlecznością (s. 104-105). Zauważa jednak zarazem, iż wielkie zapasy serów przechowywane w niektórych dworach, świadczą o gromadzeniu w nich sporych ilości mleka. Uważam za prawdopodobne, że część owych serów pochodziła z danin chłopskich. W partii pracy omawiającej przetwórstwo mleka sporo miejsca zajmują spostrzeżenia na temat naczyó do jego przechowywania, narzędzi do wyrobu masła i sposobów wyrobu oraz przechowywania serów. Uwagr; zwraca m.in. próba odtworzenia na podstawie XVI-XVIII-wiecznych inwentarzy, wyglądu dawnych sernic dworskich (s. 105). Już w XVI-wiecznym żródle znalazła Autorka przykład osadzania takiego pomieszczenia na słupie. Mamy więc tu do czynienia z prototypem uwiccznioncj w "Panu Tadeuszu" sernicy soplicowskicj. Do stosunkowo słabo rozwinir;tych działów hodowli na Litwie należało owczarstwo. Wprawdzie owce stanowiły, obok świó, naj liczniejszą część inwentarza żywego, Iccz przecież stan ich poglowia nie przedstawiał się imponująco. W zagrodach chłopskich hodowano przeważnie K Co \v/hud/a lJ Zmiany KriL'.\tjanie lI) \v;,tpliwosci, w struktur/c Hie!or!1ssii Aut(lrka Wf) zdaje nii ląk na tzw, ziemiach bowiem hodowli Autorka /,v,'icrz"t zauważa, roboczych że również na Białorusi p%willie ,l( V fJ-X V J II wieka, Mińsk wage; przypisywać wykorzystywaniu w/orni si~ wi<;ksz,-, w gospodarstwach chłopskich spadło pogłowie w XVII-XVIIl wieku przedstawia P. G. koni. Kozłowskij, 1969. po dobie zniszczeń naturalnych łąk na nadbrzeżach rzek, pustych. jest jui fakt hodowli hyła holenderskiego (zachodnio-fryzyjskiego) na Białorusi w końcu XVI wieku. Ry'g:t; - do swoich tamtejszych dóhr ks. Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sierotką, zob. M. Siekierski, Ltllu1ed ~Vl.'llfrh ill lhe (1/,(///(1 Duchy of Ur/nlUnia: The cU)flomic A.1!"ai,-.\'ąl Prince Nicholas Christopher Radziwil/ (1549-1616), "Acta 11 Sprowad/il Ohecnie je Baltico-Slavica", znany pr'leI t. XXI. 1992. s. 229-:nO. �286 po kilka owiec, w gospodarstwach dworskich nieraz po kilkadziesiąt (rzadko ponad sto sztuk) 12 Ponieważ udój od jednej sztuki był dziesięciokrotnie mniejszy niż od krowy (s. l (3), można sądzić, że ceniono je mniej jako dostarczycielki mleka, więcej zaś ze względu na wełnę, którą pozyskiwano w trakcie dwukrotnej strzyży w ciągu roku (s. 155) l3 Jako zwierzęta rzeźne traktowano przede wszystkim świnie (s. 125). Do końca XVlII wieku ich pogłowie nie przedstawiało się okazale; Autorka sugeruje, że nawet w gospodarstwach dworskich hodowano je głównie z przeznaczeniem na własną konsumpcję, nie zaś na sprzedaż 14 Charakterystyczne jednak, że przy dość niskich wskaźnikach pogłowia trzody chlewnej (s. 85, 88-89), wysoki poziom osiągnęło na Litwie przwtórstwo mięsa i jego konserwacja 15. W pracy uwypuklone zostały korzystne zmiany w gospodarce hodowlanej na Litwie w XX wieku. Już w pierwszej jego połowie intensyfikacja hodowli nabrała szerokiego rozmachu, ujawniając się zwłaszcza we wzroście pogłowia zwierząt i uszlachetnianiu ich ras. Jedną z głównych przyczyn owych przeobrażeń upatruje R. Merkiene w pomyślnych koniunkturach handlowych (s. 95 i inne). Za ważne czynniki aktywizacji gospodarki hodowlanej w XIX wieku uznaje także uwłaszczenie włościan, wprowadzenie na masową skalę uprawy ziemniaka, rozwój przemysłu i transportu (s. 97-98). Charakterystyczne, że właśnie na Litwie, a ściślej mówiąc na jej północnych obszarach (gubernia kowieńska), wpływowych czynników okazał się dla hodowli szczególnie pomyślny. Widocznie już przed końcem XVIII wieku osiągnęła tam wysoki poziom, co pozwoliło jej w następnym stuleciu skutecznie wykorzystać nowe możliwości rozwoju. Dopomogły jej w tym zapewne dawniejsze związki z szerszym rynkiem handlowym. W końcu XVIII wieku (w latach 1786-1791) udział produktów hodowli w eksporcie Wielkiego Księstwa Litewskiego wynosił rocznie średnio 9,7% 16; dla obszarów objt;:tych badaniami przez R. Merkiene wskaźnik ten był zapewne znacznie wyższy. Eksportowane produkty hodowlane pochodziły nie tylko z gospodarstw dworskich, ale i z chłopskich. Znany jest fakt pośrednich i bezpośrednich kontaktów handlowych włościan ze Żmudzi i z północnej Auksztoty z miastami bałtyckimi. Wprawdzie do miast tych wywoził włościanin litewski głównie len, ale przy okazji zbywał i artykuły pochodzące z hodowli 17. W sumie można spostrzec, że obserwowany w XIX wieku eksport litewskich produktów hodowlanych był zjawiskiem o dawnej tradycji, choć oczywiście zmieniała sit;:jego skala. Pomyślny rozwój hodowli na Litwie przerwała I wojna światowa. Jednak już w pierwszej połowie lat dwudziestych przedwojenny poziom produkcji hodowlanej nie tyko został ponownie osiągnięty, ale i przekroczony. Do ówczesnego rozwoju hodowli w istotnej mierze przyczyniła się,jak podkreślono w pracy (s. 99), reforma rolna. Autorka przypomniała imponujące osiągnit;:cia hodowli litewskiej w latach dwudziestych i trzydziestych, zwracając uwagę m.in. na dokonujący się w niej postęp techniczny. 12 W regionach z rozwiniętym owczarstwem, np. w Wielkopolsce. po kilkadziesiąt sztuk owiec spotykamy często w gospodarstwach chłopskich, a w trzodach dworskich po kilkaset i więcej sztuk, zob. W. Sobisiak, Owc::arstwo, w: Kultura /udmHł Wielkopolski. t. II. Poznań 1964, s. 185-213 (odpowiednie dane na s. 186·189). u Pierwsze bli:iBze informacje o strzyżeniu owiec na Litwie, do których dotarła Autorka, pochodzą. 'l. XVIII weku. Do tego tei czasu odnosi się spostrzeżenie o dwukrotnej strzyzy w ciągu roku. W późniejszym czasie na CZęŚCI terytorium Litwy upowszechniło się trzykrotnie w ciągu roku strzyżenie owiec. 14 Wskazuje m.in. na uzupełnianie przcz szlachtę konsumpcji mięsa w drodze ści,-!gania danin zwicrzycych (s. g2). Jednak daniny te już w XVI wieku nie odgrywały istotnej roli. Warto wspomnieć, żc świnic (żywiec i mii(so wieprzowe) były popularnym artykułem handlu. M. Siekierski, s. 22g, spostrzega w oparciu o dane z folwarków radliwiłłowskich, że w odróżnieniu od innych zwierząt gospodarczych świnie hyły często sprzedawane. IS Autorka omówiła m.in. wyrób i konserwację kumpii (szynek) i skiłądzi (można je określić jako spcl:)'ficzny rodzaj salcesonów). W zgodzie z dość powszechną w literaturze przedmiotu opinią uznaje skiłądzie za potrawę miejscowego (litewskiego) pochodzenia. ló L. Troska, R. lasas, lVnieszniaja torgowla J/Viclikogo Knia::eslwa Litowskof}o w posil'dnijc gody je(IO sll.\~('~(:'stwm..-amja (1785-1792), w: Lietuvos TSR Moksiu akademijos darbai. seria A. t. 1(32). Vilnius 1970. s. 46. lah. nr 2. 17 Na ten temat nie hrak bezpośrednich danych źródłowych, zob. np. 11lStrukdjos /l'odalinllj mid,! adminlstrw)jai Lietu1"(~ie X V{f-X l X (l., wyd. Z. Kiaupa i l. Kiapiene, Vilnius 1985, s. 25 (,-Poddani na włości cokolwick hydła, lnów. slcmienia. wosków. łojów. skór do Rygi albo gdzie indziej przedawać i wyprowadzać będą. wtedy wprzód arendarzowi zapłacie powinni (. .. )": Rirże. 1764 r.). �287 ROI.prawa R. Merkienc dostarcza wielu nowych danych o stanic gospodarki chłopskiej i dworskiej na Litwie. Pozwala lepiej poznać dyferencjację majątkową dawnej wsi, przynosi cenne spostrzeżenia o strukturze konsumpcji, przedstawia zajęcia związane z hodowlą (zwłaszcza przetwórstwo mleka i mi~sa), odsłaniając w ten sposób przed czytelnikiem codzienność życia wiejsk iego. Sporo można się z niej dowiedzieć nawet o warunkach mieszkaniowych litewskiego włościanina. Odpowiednie informacje przynosi rozdział trzeci, poświęcony - jak wspomniałem pomieszczeniom dla zwiep.ąt hodowlanych. Rzecz w tym, iż owe pomieszczenia pospolicie służyły równi6. za mieszkania dla ludzi. Charakterystycznym budynkiem łączącym funkcje domu micszkalnego i pomieszczenia dla zwierz,!t był "nom" ("nam", "nams", "num", "noma", "numa"). Z czasem tracił on swe funkcje mieszkalne, staj'lc si~ typowym budynkiem gospodarczym. Ta zmiana w przeznaczeniu "nomu" najszybciej dokonala si~ w dworach. Jednak jeszcze w XVIII wieku w dworkach i plebaniach wyst~powaly "nomy" będ,!ce jednocześnie obor,! dla bydła i mieszkaniem dla czeladzi. R. Merkiene wnikliwie przcśledziła zmiany jakim ulegały funkcje "nomu", jego rozplanowanie, wyposażenie itd. (s. 187-19 J). Podobnie szczegółową obserwacją objęła inne - występujące w gospodarstwach dworskich i chłopskich budynki, służące za pomieszczenia dla zwierząt hodowlanych. Przeprowadzaj,!c ich klasyfikację wyjaśniła jednocześnie wiele zawiłości terminologicznych. Lekturę pracy. zwłaszcza zaś wywodów na temat zabudowań gospodarczych, istotnie ułatwia zamiesz.cl.Ony w niej materiał ikonograficzny: plany i przekroje budynków, ryciny i fotografie. Niezmiernie pomocne dla czytelnika są również zamieszczone w tekście mapki, obrazujące geograficzny zasięg różnego rodzaju 7jawisk I. dziedziny hodowli. To kartograficzne przedstawienie wspomnianych zjawisk dopomogło Autorce w wyodrębnieniu na badanym terytorium czterech regionów "gospodarczo-kulturowych": żmudzkiego. auksztockiego (obejmującego jednak tylko północno-zachodni,! cz~ść Auksztoty jako historyczno-geograficznej krainy), dzukijskiego i zaniemeńskiego. Autorka przckonywaj,!co uzasadnia wyodrębnienie poszczególnych stref. Należy jednak zauważyć, żc podkrcślaj'lc odrębność gospodarczą Żmudzi nietrafnie uznała, że w XVI w. specyficzną cech,! temtejszej hodowli było znacznie liczniejsze pogłowie wołów niż koni (s. 41-45). Rejestry dochodów hospodarskich z włości żmudzkich z lat 1537-1538, na których się oparła, wymieniają konie w posiadaniu włościan tylko w tych wypadkach. gdy liczby tych zwierząt nie można było przeliczyć na pełną liczbę soch wołowych 1~. Odstępstwa od tej reguły były niezmiernie rzadkie, co wskazuje na ich przypadkowy charakter 19 Autorka przyjmując, że w rejestrach miano "socha wołowa" oznacza z.awsze parę wołów, 7.naeznie zawyżyła liczbę tych zwierząt. W istocie relacje liczbowe mi~dzy pogłowiem wołów a koni były na Żmudzi w XVI wieku zapewne podobne, jak na innych tcrenach Wielkiego Ksi\=stwa, na co wskazują m. in. dane inwentarza Cytowian z 1555 roku 20. W wiciu micjscach pracy Autorka z uwagą docieka, w jakiej mierze gospodarka hodowlana na Litwie korzystala /. obcych wwrów, w jakiej zaś z rodzimych doświadczeJl. Dostrzega, że różne innowacje w dziedzinie hodowli trafiły na Litwę z Zachodu i z ziem łotewskich 21. Zdaje się IKKonie (sochy k(\llskic) przeliczano w rejestrach na sochy wołowe w stosunku 2: I. Stąd np. przy włościaninie posiadającym 'auk i tfZ.y konie zapisy'wanu dwie sochy wołowe i jednego konia itp. Oryginały rejestrów znajdują sir; w Bibliotece Akademii Rcpuhliki Litewskiej. H2 [24. 1'1 Rcjc:-:tr'l. ].o;lX roku odnotowuje konie prz)' ponad \OSO gospodarzach, lecz tylko przy kilku wymienia więcej niż jednego konia. PoJohnit: sztuk~ tych '/wicrZ<It. parę V.'Oh'Wi rcjc:str z 15.17 roku wymicniaJ'fc konie.:: przy pUIl:Jd tysiącu gospodarzy tylko przy kilku wymienia więcej niż jedną 10 Akry i:(/lIIrajfmyie ~Vilt'nsJ,;oju A"l"hi('(Jw~/i(';t' .••k(~iu Kommissijeju dla razhora driewnich aktm'\i (dalej cyt.: AWK), t. XIV, Wilno l XX?, nr 2..'\. 12-17. W ('ytowianal:h w ogólnej liczbie zwierząt roboczych należących do chtopów woły stanowiły 590/0 a konie ..lI%. W dohrach slnłowyd\ hiskupa wileńskiego w 153lJ roku odpowiednio 57% i 43%. zob. J. Ochmański, PowsiUllie i rozwój lalx/imdium hiskul' ...• 'h'O \\'i!l'Ib/"ieao (IJR7-1550), Poznań 196). s. 132. .!I Pr/.yv.k nauania winny pclniej llwzględnia( przenikanie na Lilwę innowacji (organizacyjnych. technicznych itp.) w dzieuzinie h()uow1i I I.iem polskich. Prawdoplldohny wydaje się np. wplyw na ewolucjI; litewskiego budownictwa gospodarczego wZ\)fÓW podl'lskich. co wyra/nic sugeruje instrukcja J. Łaszkowskiego dla włości korszowskiej z 1562 roku, zoh.: A WK, L XXV, Wilno I X9X. s. 92. �288 natomiast prawic nie uwzględniać możliwości oddziaływania na gospodark" hodowlaną ziem litewskich wpływów z sąsiedniej Białorusi. Za bardzo konstruktywny element badali R. MerkieOl~ uważam konsekwentne stosowanie rozróżnienia między hodowlą dworską (elitarną) a prowadzon<t przez włościan, przy jednoczesnym, stalym dostrzeganiu jego umowności. Autorka często podkreśla ścisłe związki w dziedzinie hodowli między dworem a wsią. Nieraz można tu mówić nawct o swoistcj symbiozie. Tak np. dworskie zwierzęta robocze często zasilały - w formie załogi - chłopski inwentarz żywy. Warto też przypomnieć, iż w ramach powinności na rzecz dworu chłopi zobowiązani byli nieraz trzymać w swych zagrodach pańskie konie "putne", tuczyć woły i wieprze 22 Tego rodzaju kooperacja między dworem a wsią ułatwiała rozpowszechnianie si.,: umiej.,:tności hodowlanych. Nie ulega wątpliwości akcentowany w pracy fakt, że dwory zwykle przodowały w modernizacji hodowli, stanowiąc pod tym wzgl.,:dem wzór dla włościan. Można jednak przypuszczać, że z drugiej strony dwór nieraz wprowadzał innowacje w swej gospodarce hodowlanej korzystając z doświadczeń wsi. Do zagadnień wymagających dalszej dyskusji należy kwestia granic chronologicznych w dziejach hodowli na Litwie. Autorka na ogół nie wytycza ich dość wyraźnie. Zdaje się wyodrębniać cały wiek XVII i pierwszą połowę XVllł stulecia jako okrcs regresu w gospodarce hodowlanej; w kaźdym razie podkrcśla spadek pogłowia zwierząt roboczych jUl. w pierwszej połowie XVIl wieku. Z lektury pracy moźna wnioskować, że jakościowe przcmiany w dzicdzinic hodowli do końca XVIII wieku nic były zbyt głębokie. Czytamy np., iż wyrób i sposób konserwacji produktów mleczarskich w ciągu XVI-XVIII wieku niewiele się zmieniły (s. 107), co wzbudza zastrzeżenia w zestawieniu z innymi uwagami zawartymi w rozprawic23 Zastrzec muszę, że generalnie skłaniam się do przyjęcia tezy o dużej sile tendencji konserwatywnych zarówno w hodowli, jak i w całej gospodarcc rolncj dawnej Litwy. Przykładem oddziaływania tych tendcncji (wspomnianych też w pracy, s. I i), mo7.c być długotrwałc utrzymywanie się na Żmudzi zwyczaju zaprzęgania wołów do jarzma za rogi. Ta praktyka, wzbudzająca zdziwienie już XVI-wiecznych obserwatorów stosunków żmudzkich, a za jawny anachronizm uchodząca w XVIII wieku utrzymująca się jeszcze w XIX stulcciu 24 Tcn przyklad zastanawiający jest szczególnie z tcj racji, iż pochodzi z tcrcnu Żmudzi, która pod względcm gospodarczym była przodującym regioncm Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rozprawa R. Merkiene oparta jest na obszernej i różnorodnej podstawie materiałowej. Znaczną jej cz.,:ść stanowią źródła r.,:kopiśmienne, wyszukane przez Autork.,: w archiwach Wilna, Kowna i Petersburga. Dostrzec można wprawdzie pewne braki w wykorzystaniu literatury przedmiotu i publikacji źródłowych, ale nic zaważyły one istotnie na ostatecznych wynikach pracy25 Autorka wydobyła ze źródeł obfity materiał statystyczny, starannie go opracowała i przedstawiła w postaci 33 tabel. Odnosi się do niego z godnym podkreślenia krytycyzmem; tak np. podkreśla, iż zaczerpnięte z XVI-XVIII-wiecznych źródeł dane o liczbie inwentarza żywego w gospodarstwach chłopskich są z reguły zaniżone. Bacząc na względną wartość informacji źródłowych poddaje je wnikliwej analizie i ostroźnie formułuje wnioski. 22 Tuczenie wieprzy dworskich bylo częstym obowiąJ'.kiem młynarzy_ O "karmieniu" (••",.:ychowywaniu"') wołów pan'skich zoo.: K. Jablonskis, LielUrHki iod'fiai setlosios rasIlllil,1 kal/Joje, I dali.",: Tekstui, Kaunas 1941, s. 22,41. O hodowaniu przez włościan koni ,.pulnych" na potrzeby dworu (i z pewnością te:i dla niego nal~i.ących}zob. np.: !starijm ArdJ}To.",. I. I: XVI amztllus Ueturos iłil!('łHoriai, wyd. K. Jablonskis, Kaunas 1934, nr 3, sZp. 22. 2j p. z uwagą (s. \05-106) o stosunkowo póżnym (w XVII wieku?) pojawieniu się na Litwie tłul.:zck du masła (maślnic). N Z Kroniki Sarmacyi Europejskiej Alexandra Gwaynina: t~'f1roflY ... , wyd. K. J. Turowski, Kraków IK60, s. 214; ir6d/a do d::it!j{}\\' powstaniu chlopów szawelskich w 1769 rok!" wyd. W. Kula i 1. Leskiewio.owa, .,Teki Archiwalne". t. 5. Warsl.(Iwa 1957; M. G[adon]. Opisanie 1958; Ro:v.'ój t. powiatu re/szewskiego ... , Wilno 1846, s. 101. dla dóbr maynal'kil'il i sz/achl'ckidJ Wrocław 1963. Z prac poruszających zagadnienia hodowli na Lilwic pominięla została {}ospodarki Io/w(lf("ztlej tul Linde; Bia/urus; do polowy X V I "';l'ku, Poznań 1965. 2:- Zwraca II, uwagę pominięcie Instrukcji gospodarczych OZ X V II·X I X wit'ku. m.in. Ttlzprawa t. I. Wrocław S. Kasperczaka. �289 O szerokości Jej rozprawy. zarówno paru l. horyl.ontów Dzi~ki oświetlić stuleci dawna - niekiedy prawic badaniom aż po dzień dyskusji prl.ez badacf.Y tów pochodzenia w literaturze mimo swego świadczy szerokich już sam zakres granic hodowli, zdołała jak i przedstawić dzisiejszy. W swej pracy naukowej, podjęła istotnego w ciągu zagadnień i takie, (np. kwestia Autorka ich rozwój obok również znaczenia chronologiczny czasowych b~dących które były dotąd przetwórstwa produk- zwierl.~cego). R. Merkienć zastosowała ukazuje hodowl~ roślinną. Z drugicj, litewskiej R. Merkienć swym genez~ wielu ;rjawisk w dziedzinie puedmiolem niedoceniane badawczych zakreśleniu nowoczesną, w powi'!Zaniu kultury dając pierwsl.ellstwo materialnej. interdyscyplinarną z innymi działami spojrzeniu Rozprawa metod~ gospodarki, etnografa, jest swoistą badań. a zwłaszcza przedstawia wyprawą tropami Z jednej rolniczą strony produkcją ją w kontekście tej kultury dziejów ku jej odległym żródłom. Swego rodzaju oś wytyczającą kierunek badań się doświadczcli z dziedziny życia gospodarczego. eksponowancgo przesadnie miejsca perspektywy wyniki badawcze swych przenikania szczcgółowych badali. wywoła jcst Oczekiwać się naukowo widzi do przedstawia należy, dyskusj~, rozpowszechniania centralnego, pożyteczne, wniosków. przemiany tej pory opracowaniem je w nowym że wśród badaczy dziejów na którą w pełni zasługuje. Opowidannia W popularno-naukowej wydarzenia niem z 1933 roku. szych pisarzy Adrian historyczne silny oświetleniu jako poświ~eona wpływ została rok u i kolicl.ąc dziejów hodowli kierunki i kultury Zdaniem historii wyłącznic Tatarzy z procesem Ukrainy, nie i politycznie budowuje bardzo t. i Turcy. LXXVI Proces rozwoju które p,\I1stw, bogatym takich jak Polska bardzo materiały zarówno interesujący kozactwa", sposób. i rysunki który kozactwa i Rosja. historycznym zaporoskim ramach, dają miał i ma Tymi działania jako pojawieniem swoją wojskowe ugrupowanie jako równoległy aktywnej się nowych koncepcję które narodu byli na początku czynnik i folklorystycznym. od 1483 z genezą został jako niżowym, czynników, najeźdźcami przedstawiony a kozactwo Całą kozackim poczynając tego wydarzenia powstała najeźdźcom. zaktywizowane materiałem Jawornickiego. zawierają pieśni, fotografie i wyjaśnienie i powiązanie ukraińskiej wstało wojsku w szerokich Sicz Zaporoska świadomości historyczne jest wznowie- Ukraińców. wskazanie przeciwko w b<lrdzo się "mitu o sławnym Sicz Zaporoska walczącej wykształcenia o niezależność było jego bogate Kiew z najpopularniej- Dimitria Prace ludowe ksztaltowania Siczy Zaporoskiej A. Kaszczcnki ukrailiskiej, życic kozackie która był jednym w nich i etnograficznych: Opowiadania że w 1483 roku powstała ukraińskiego. Lud Kaszcl.enki głównie Wykorzystywał procesu czasie Weselka, naj słynniejsze akademika ludowej Jurkiewicz nyzowe, Kaszczenki, nie drukowano. i życic polityczne na kultur.;: omawiającej Adriana w swoim odzwierciedlające na rok u 1828. Celem wolnej ludności 19 kozactwa. rezultat i wytycza gospodarczych zaporoz'ke tak jak prace A. Kaszczenki przcśledzenia Adriana worota", Kaszczenko folklorystycznych możliwość wijs'ko autorstwa były I..nane prawic j<lk i etnograficzne, Ksi"żka sprawiły, Feoranowicz z ż.ycia Duży zbiór m<lterialów enografom si~ praca do ostatnich eiek<Jwe spostrzeżenia pro sławne pl. "Zołoti pojawiła i jego utwory Od l<lt trzydziestych bardzo serii na Ukrainie, nowe Uogólniając w hodowli Jan Adrian K a s ze z e /I ko, 1992, ss. 271. il. choć nie odsłaniając doświadczeń. najpcłniejszym Litwie, kwestia generalizujących Autorka wspomnianych na ożywioml okazało stanowi temu zagadnieniu na sformułowanie spostrzeżeń rozprawa gospodarczych dalszych Litwy i pozwalając si~ i kumulowania Recenzowana zwierz,!t w pracy, Autorki Nadanie silnych walki militar- Kaszczenko Autor uważa; podże �290 wraz z rozwiązaniem o wolność niżowego Ukrainy, która Pracę swoją autor procesie. zaczyna Wywodząc próbuje wojska uzasadnić swój narodu tezę wyodn;bnienia grup etnicznych. także codzienne również swoich kozacką własnych ułatwia czytelnikowi W następnym ukraińskich autor sprawczą kiego. Bardzo jednak Tureckim, powstawania itp. rejestrowy, wypiszczyk, itp. Kolejne rozdziały pracy poświęca poroskiego w latach rycznym bardzo uroczystość tyczne 1681-1709 wyraziście złożenia tradycji kozackiego Autor odmienny życia wydarzeń próby folklorystycznym je na podstawie roli kozactwa w czasach chłopskich w życiu kozactwa, zaporoscy rolę w ruchu analizy grup terminologię na Zaporożu. w powstaniach Kozacy różnych środowis- się odrębnych Wprowadzając poświęca byli takich jak główną Bohdana kozactwa jako kozackich, zbiorowości. takich jak: i przywileje w latach Na szcrokim 1710-1734. hajdamactwa. Interesuj'!co dostrzegając opisuje sił,! Chmielnic- walec o niezalcżność rosyjskiemu, kozak wojska za- tle histo- A. Kaszezcnko w nicj ccchy charakterys- dzieli kozactwa Bogata ikonografia A. Kaszczence i upadek zresztą cie po materiały niżowego Zaistniała w pracy przez kiedy bowiem Ukraina nowego z nadzwyczaj rekonstrukcji wykorzystane teraz, daj" dobrc uznając, Rok 1828 postrzega i powstanie w połączeniu dopuszczalny Kaszczenki na 7 okresów kozactwa i życia kozackiego. nowe możliwości źródeł, tle historycznym, mo7.1iwości rekonstrkcji okresic. rozwój typ wydarzeń A. Kaszczenko pisze o dzicjach kozactwa w ramach ich broń, konie a takżc wiadomości o dawnych ujęte na szerokim w tym zaporoskiego kiem. fenomen państwu i ostatnim rozdziale Wygląd Kozaków, i przywilejach, zwyczajach A. wierności z warunkami formowanie historyczny powa7.ną A. Kaszezenko kozackiej. W przedostatnim państwa rosyjskiego. życia przedstawił hołdu w tym rekonstruuj,!c i innych kozactwa i roli kozactwa materiał Kaszczenki A. Kaszczenko i upadkowi powiązan,! Kozaków i określenia walki w Siczy, uwagi i odegrali zbrojnej Kijowskiej ówczesnego w tym rozdziale przydomki Rusi na udział odnotować Zdaniem dokonano typowe dużo uwagi Rady Perejasławskiej interesująco przedstawiono wiele ukraińskiego etnograficznych. i zrozumienie tradycje folklorze. spowodowały Uzupełniając A. Kaszczenko nic zapomina z Imperium które i materiałów Skierowawszy narodu życic kozackie poznanie rozdziale ł Rzeczypospolitej. walka spostrzeżell istnieć z czasów ukraillskiego komunikacji, autor pokazać genezy się narodu i możliwościami przestały w ukraillskim ukraińskiego wschodniosłowiańskich próbuje ślad od wyjaśnienia początki ka geograficznego zaporoskiego pozostawiła kozactwa popularno-naukowej, Warto uzyskała konieczność państwa interesuj,!cym życia kozactwa. autora. że w każdym jako datę, która który nicpodległy odmiennego spojrzenia z folkłoru pracy.jest jednak podkreślić, uniemożliwia państowy, na sięgnię- wydanie nic jcst historię daly brak wskazania że powtórnc byt istniał na kres rosyjskiego. materiałem Słabością okresie wskazuje Ukrainy pracy przypadi narodu ukraińskiego. WladyslalV r. na01CJl'tTj, A. Aromunów z Aminciu, Cdl1li,ti Armdne$ti Metsovo), di-Aminciu. TomKo I nohrtajlol, BACąlKIl r(!~l'()/j()ta t. I, EKliom;lś rr.polJ. TO/) Bielecki Mn(Jó/JoIJ (pidlli A9TJvU 1988, ss. 158. r. A. nablCJl'tT], Ciinti,ti Fiirserotesti. T(!ay()/iliw Ipapallplwrwv - Ap/II1VIW/I}Jixw1' (Pidni Faraerolów - Arwanitowolochów), ToniKoI nO).,r/(JjlOI, t. 2, E'tUlplllŚ ApCJlllUV1KOU(BAaX1Kou) nOA1'tlallotJ, Do rąk opracowane Tom A9TJva 1991, ss. 166. naszych trafiły przez Georgiu pierwszy zawiera ostatnio Padioti, przede dwa opatrzone wszystkim zbiory pieśni przezell przykłady Aromunów komentarzem, folkloru grupy z Półwyspu Bałkańskiego, słowniczkiem i fotografiami. Aromunów z położonego �291 w górach Pindos miasteczka Metsowo (arom. Aminciu), drugi zaś to wybór tekstów folklorystycznych mikroetnosu Farserotów, zwanych również Aromunami albańskimi (gr. Ap~aVtW~Aaxot). Obie publikacje zasługują na szczególną uwagę ze względu na swoje nowatorstwo i wyjątkową szczupłość dotychczasowych informacji o etnicznej grupie Aromunów, ich historii i kulturze. Mogą one stanowić istotny przyczynek do badań w zakresie etnografii, etnolingwistyki, etnomuzykologii, folklorystyki, studiów nad mniejszościami etnicznymi (tzw. minority studies), oraz szeroko rozumianej ba/kanistyk i. Autor opracowall zaopatrzyl je w wyczerpujące przedmowy w językach greckim, aromuńskim i francuskim. Zawierają one podstawowe informacje o Aromunaeh, ich historii, pochodzeniu, rozmieszczeniu, języku, muzyce, folklorze i tradycjach z nim związanych. W tekstach widać doskonale emocjonalne zaangażowanie autora - Aromuna pragnącego ocalić od zapomnienia fragment tożsamości własnego ludu. Opinie autora dotyczące pochodzenia i historii Aromunów nie są wolne od subiektywizmu, tak właściwego przedstawicielom małych grup etnicznych stojących na krawędzi zagłady kulturowej, dla których pamięć o wielkich momentach własnej historii i niegdysiejszej świetności stanowi ostatni często bastion świadomości etnicznej odrębności. Aromuni, zwani po polsku również Wołoehami, są jedną z wielu grup etnicznych zamieszkujących Półwysep Bałkański, przede wszystkim Grecję (góry Pindos, Gramos, Epir, Tesali\ i Meglen), południowo-wschodnią Albanię, południową Macedonię, południowo-zachodnią Bułgarię, oraz jako emigranci (czy też repatrianci) - Rumunię. Liczebność Aromunów (użytkowników języka aromuńskiego) szacuje się obecnie od 50 tysięcy (Winnifrith, 1987, s. 7), 100 tysięcy (Gunnemark, 1991), 110 tysięcy (Rikman, 1988), do ponad 350 tysięcy (Mańczak, 1988). W recenzowanych pracach Padioti'ego brak danych liczbowych dotyczących ludności aromuńskiej. Dyskusyjna jest również kwestia statusu i przynależności genetycznej etnofakru (bądż etnolektów) używanych przez poszczególne grupy Aromunów. Aromuński klasyfikowany bywa jako odrębny język (Gunnemark, 1991). Padioti nazywa język Aromunów dialektem proto-rumuńskim, wywodzącym się z łaciny ludowej, ze znacznymi wpływami z języka illiryjskiego (który dał początek współczesnemu albańskiemu). Inne żródła jako ojczysty dla Aromunów podają macedorumuński dialekt języka rumuńskiego (Rikman, 1988; Majewicz, 1989). Mańczak (1988) oprócz tego ostatniego podaje również meglenorumuński, jako dialekt rumuńskiego używany przez Wołochów w okolicach Salonik (z kilkunastoma tysiącami użytkowników). W innych opracowaniach megleński wymieniany jest jako jeden z dialektów aromuńskiego (Winnifrith, 1988, s. 22). Prawic wszyscy Aromuni są dwu- lub trójjęzyczni, posługując się prócz własnego etnolektu również greckim w Grecji, albańskim w Albanii, rumuńskim w Rumunii, czy macedońskim i serbochorwackim w Macedonii. W zakłopotanie wprawiać może również wielość etnonimów nadawanych ludności aromuńskiej. Najczęściej jako synonimy stosowane są nazwy Aromunów i Wołochów (ang. Aromoulles, Vlachs; franc. Aroumaines, Valaques), czasem również Kucowołochów. Rikman (1988) wymienia następujące etnonimy: MaKCÓOllcKlte pyMblHbl, lJUlllJapbl, KYlJoeAaxu, tjjapUlepombl. We wstępie do drugiej z recenzowanych prac Padioti wyjaśnia, że nazwa Farseroci (arom..fiir:ferol) obejmuje tylko jedną z grup Aromunów zamieszkujących Półwysep Bałkański, zwaną inaczej Arvanilo- Vlahi (albańscy Wołosi), Caraguni (zhellenizowani); Albańczycy zaś zwą ich Ramani (Rzymianie) lub Ciobani (alb. "pasterz, owczarz"). Literatura dotycząca Aromunów i ich języków, choć stosunkowo bogata, ciągle nie znana jest szerszym kręgom badaczy. Wśród opracowań historycznych na największą uwagę zasługują opracowania Weiganda z 1888 oraz Winnifritha z 1987 roku. W recenzowanych pracach autor traktuje historię tylko jako tło powstawania bogatego folkloru Aromunów. Dość szczegółowo omawia jednak historię i etymologię ludową wyjaśniającą pochodzenie i nazwę tego etnosu. Jak już jednak wspomniano, szczególnej wartości nabierają omawiane prace przede wszystkim ze względu na zawarty materiał językowy i folklorystyczny. Oba tomy zaopatrzone są na wstępie w szczegółowe omówienie zastosowanego zapisu ortograficznego. �292 Ponadto tom pierwszy zawiera obejmujący około 1300 hasel słowniczek aromuńsko-grecki. szczególnie przydatny przy analizie tekstów. Jego wartość podnosi brak ogólnodostltpnego słownika i gramatyki aromuńskiej. Główny trzon tomów stanowią teksty pieśni aromuńskich wykonywanych przy rozmaitych okazjach. Tom pierwszy zawiera następujące gatunki pieśni: bożonarodzeniowo-noworoczne (gr. Y.UAUVTU, arom. kolinde), kołysanki, wielkanocnc, heroiczne i historyczne, weselno-zaręczynowe. miłosne, pieśni śpiewanc "na obczyźnie", satyryczne dwuwicrsze epigramatyczne, picśni pasterskie. góralskie, żałobne oraz opis obrzędów pogrzebowych i żałobnych. Znakomita wiltkszość tekstów w tym tomie wyposażona jest w tłumaczenia na język grecki. Tom drugi, niestety, jest wyłącznie jednojęzyczny. Brak już tłumaczeń pieśni; zaopatrzone są one jednak w krótkie uwagi słownikowe i merytoryczne po grecku, umieszczonc po każdym z utworów. Tom ten zawiera pieśni: dzieciltce. miłosne, wojenne, wędrowne, żałobne oraz liryczne. Istotną wadą obu tomów jest brak zapisu nutowego zamieszczonych picśni; dla badań etnomuzykologicznych jednak wielce pomocny może okazać się komentarz muzykologiczny zamieszczony przez autora we wstr;pie do tomu drugiego. Istotną wartość poznawczą mają również zamieszczone fotografie (około 30), przede wszystkim osób, o charakterze etnograJicznym i w kilku wypadkach archiwalnym. Publikacja obu zbiorów ma niewątpliwie charakter apclu o przestrzeganie praw mnicjszości etnicznych w Grccji. Świadczy o tym opublikowany jako aneks do drugiego tomu fragment "Resolution sur les langues et cultures des minorites regionales et elhniques de la Communaute europeenne" w j9zykach francuskim i greckim. Charakter ten poświadczony jest również we wstępach do obu tomów, gdzie mowa o nieocenionej roli, jaką odegrały niegreckie grupy etniczne w kształtowaniu współczesncj kultury i historii politycznej państwa greckiego, a o której to mli tak cZltsto zapominają Grecy i ich władze 1. TiJll1aSZ Wichakiewie Publikacje Koła Zainteresowań Kulturą Ormian (3). Koło Zainteresowań Kulturą Ormian (KZKO) przy warszawskim oddziale PTL już od lat dziesięciu prowadzi godną najwyższej pochwały działalność wydawniczą. Pisałem już o niej w poprzednich dwóch tomach "Ludu", piszę też w niniejszym, gdyż działalność ta nie ustaje. W roku 1991 i 1992, a więc w okresic, gdy prezesem KZKO pozostawała Małgorzata Axentowicz-Sokołowska, a jego opiekunem z ramienia PTL Leon Ter-Oganian, ukazało się znów kilka publikacji poświęconych Armenii i Ormianom. Te skromnie wydane i o niskim nakładzie broszury i książki są pilnie poszukiwane przez coraz liczniejszych w naszym kraju armenofilów. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę na książkę Aleksandra Chećki, Armenia na w/a.me oczy. Jest to reportaż ukazujący Armenię i jej mieszkańców po trz9sieniu ziemi, które następilo 7 grudnia 1988 roku. Daje on nam okazjr; poznania Ormian podczas kolcjnej w ich dziejach tragedii. Jeszcze smutniejszych faktów z ich historii dotyczy mikropowicść Bohdana G9barskiego. Morituri. Opowie.\:(' 01915 r. Jej podtytul tłumaczy wszystko, w roku 1915 rozpocz9ły Si9 bowiem w Turcji masowe mordy na ludności ormiańskiej, w efekcic których według najostrożniejszych szacunków zginęło półtora miliona ludzi. G9barski, wybitny znawca spraw ormialiskich, nie ogranicza się do samego przedstawienia wydarzeń, które mogły zaistnieć w owym 1915 rok u, stara się także wniknąć gł9boko w psychikę swych bohaterów, ukazać najskrytsze motywy ich działania. l Publikacje cytowane: E. V. Gunnemark, Arumallian. w: Cowllrics, peoples mill their lall~u'ą.J('.'i.Thl' y"lJlinnuistic !wr:dnook. Geolingua, Gothcnhurg 1991; A. F. Majewicz, Jfzyki j:wiutu i ich klusyflkmwmie. PWN, Warszawa 19X9: W. M ariC7.ak. J'j~.rJ.: rumuński, w: Jrzyki indoeuropejskie, pod red. L. Bednarczuka. I. 2, PWN, Warszawa 19XX: E. A. Rikman. Awmun)'. w: Nmody mira. !storiko-elrwgrajiczeskij sprawoanik, pod red. lu. \V. HromJeja, SowieIskaja Enciklopedija. Moskwa 19XX: G. \Veigcwd Die Aromlmcn, 1. 1-2, Leip7.ig 1888: T. J. \Vinnifrith. The Vlach'i: The Hislory of a Uli/kan P('(}pk. DucbVt)Tth. I.ondon 1987. �293 Proza Gęharskiego to nie jedyny przykład zainteresowania literatury polskiej Ormianami. O innych czytamy w jednym ze szkiców zamieszczonych w Rozmaitościach polsko-ormiwiskich Zbigniewa Kościowa. W tym zbiórku przeczytać można poza tym o dwóch polskich kompozytorach ormiańskiego pochodzenia: Józefie Nikorowiczu i Karolu Mikulim, a także o znanym fotografiku Stanisławie Hoberze. Zbigniew Kościów, autor niejednokrotnie już wydawany przez warszawskie KZKO, przyczynil si.,: nadto do wydania Zapi8kliw podróżnych Symeona Lehaey (Szymona z Polski). Ówże Symeon żył na pr/.ełomie wieku XVI i XVII w Polsce, aczkolwiek młodość spędził na pielgrzymkach do miejsc świętych. Osiadłszy wreszcie we Lwowie jął spisywać swoje wspomnienia z podróży po krajach śródziemnomorskich i po Bliskim Wschodzie. Kościów wybral i spolszczył tylko pewne fragmenty dzieła Symeona, które dotyczą Ormian. Otrzymaliśmy bardzo ciekawe przyczynki etnograficzne, dotąd nieznane w Polsce, choć w kraju tym napisane. W ostatniej kolejności omówię Słownik pisarzy radzieckiej Armenii, napisany przez Artdrzeja Pisowicza. Zawiera on biogramy około 100 pisarzy i krytyków literackich, którzy tworzyli w Związku Radzieckim. Książka ta bardzo rozszerza naszą wiedzę o malo znanej literaturze ormiańskiej (także dzięki l'o8/owiu Jerzego Szokalskiego). Zachwyca w niej ogromna erudycja autora, wybitnego wszak armenisty z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Czytając zamieszczone w Słowniku .. życiorysy pisarzy, i:ałuje się, że tak mało jest polskich przekładów z literatury ormiai1skicj. Być może ukażą się one kiedyś jako kolejne publikacje warszawskiego KZKO. Grzegorz Pe/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/891e32748f5bcc99f5c338c44004a947.pdf fb836c679e3351006c76d3ef2fe3e3b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource etnomedycyna antropologia medyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1929 Title A name given to the resource Antropologia medyczna a farmakologia / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.13-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 I. STUDIA I MATERIAŁY DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań ANTROPOLOGIA MEDYCZNA A ETNOFARMAKOLOGIA Etnofarmakologia, niezależnie od problemów związanych ze zdefiniowaniem jej charakteru, przedmiotu i zakresu, zyskuje coraz większą popularność. Szczególnie w ostatnich kilku latach można obserwować ożywioną działalność badaczy zajmujących się tą dziedziną. Przejawia się ona w licznych publikacjach książkowych i w specjalistycznych czasopismach (przede wszystkim: "Journal of Ethnopharmacology"); organizowanych sympozjach i konferencjach; zawiązywanych lokalnych i ponadlokalnych towarzystwach (w 1990 roku założono European Society of Ethnopharmacology i International Society for Ethnopharmacology) l. Artykuł nie dotyczy jednak - krótkiej a już bogatej - historii etnofarmakologii, lecz jej relacji z antropologią medyczną 2. Problem ten interesuje mnie szczególnie w aspekcie różnych koncepcji etnofarmakologii reprezentowanych przez antropologów i farmakologów (jeszcze inna jest perspektywa przedstawicieli innych dyscyplin wnoszących swój wkład do rozwoju etnofarmakologii) 3. Niekiedy, w skrajnych ujęciach, antropolodzy traktowali etnofarmakologię jako dział antropologii medycznej, a farmakolodzy - jako wyspecjalizowaną gałąź farmakologii. Ale obecnie powszechnie podzielane jest przekonanie o jej interdyscyplinarnym charakterze. W jednej z wcześniejszych definicji etnofarmakologii, sformułowanej we wstępnej nocie redakcyjnej w pierwszym numerze wspomnianego wyżej "Journal of Ethnopharmacology", L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) określili ją jako międzydyscyplinarną dziedzinę "zajmującą się obserwacją, opisem i eksperymentalnym badaniem tubylczych leków i ich aktywności biologicznej". Znaczący jest fakt, że jeszcze kilkanaście lat temu traktowano etnofarmakologię raczej jako pewne wyróżniające się pole badawcze, natomiast obecnie coraz częściej uznaje się ją za dyscyplinę naukową, 1 POr. komunikat o XI Międzynarodowej Konferencji Etnomedycznej (a zarazem II Europejskim Kolokwium Etnofarmakologicznym) w Heidelbergu, zamieszczony w niniejszym tomie "Ludu". 2 Używam terminu "antropologia medyczna", a nie "etnomedycyna", ponieważ również w Europie termin ten zyskuje eoraz większą popularność, a poza tym jest jednoznaczny, w przeciwieńslwie do określenia "etnomedycyna", używanego czasem w znaczeniu przedmiotowym (patrz: D. Penkala-Gawęcka, 1983, 1987, 1993). 3 I tak np. farmakognosta N. G. Bisset (1990, s. 166) twierdzi, że nazwa "etnofarmakologia" jest myląca, bowiem w istocie to, czym zajmuje się ta dyscyplina, oddaje znacznie lepiej termin ,,farmakognozja ". �14 mieszczącą się na pograniczu między naukami humanistycznymi i przyrodniczymi. Wśród nauk humanistycznych wymienia się najczęściej antropologię (etnologię, etnografię), historię (zwłaszcza historię medycyny i farmacji), socjologię, językoznawstwo, a pośród przyrodniczych - botanikę, farmakologię, farmację, chemię, biochemię, fitochemię, medycynę4. W sformułowanej na początku lat 90. deklaracji Societe Fran<;:aise d'Ethnopharmacologie (powstałego w 1986 roku), etnofarmakologia jest określona jako nauka, która bada "wszelkie substancje pochodzenia roślinnego, zwierzęcego i mineralnego, odpowiadające im formy wiedzy i praktyki, oraz lokalne kultury stosujące te środki ( ... ) w celu leczenia, uzdrawiania, zapobiegania lub stawiania diagnozy". Tak rozumiana etnofarmakologia jest bardzo bliska antropologom zajmującym się problematyką medyczną. Jednakże propozycje uściślające cele etnofarmakologii z reguły sprowadzają rolę antropologów do usługowej względem potrzeb przedstawicieli nauk przyrodniczych. Wiąże się to z praktycznymi zadaniami dyscypliny, sprawdzającej skuteczność leków tradycyjnych. Tak więc L. Rivier i J. G. Bruhn (1979, s. 2) piszą, że "badania etnofarmakologiczne opierają się na botanice, chemii i farmakologii, ale wiele innych dyscyplin (np. antropologia, archeologia, historia, językoznawstwo) również przyczynia się do poszukiwania nowych produktów naturalnych aktywnych biologicznie" s. Wzmiankowana wyżej deklaracja SFE wymienia następujące stadia badań etnofarmakologicznych: l) ocena literatury i dokumentów pisanych oraz praca terenowa dla dokonania inwentaryzacji praktyk medycznych, a w szczególności użycia roślin leczniczych i innych substancji naturalnych; 2) praca laboratoryjna wykonywana przez farmakologów, chemików i biologów, służąca ocenie terapeutycznej skuteczności owych substancji naturalnych. Wkład antropologów ma zatem polegać na dostarczaniu materiałów badaczom reprezentującym wyspecjalizowane dyscypliny przyrodnicze, którzy realizują naczelny cel etnofarmakologii - "ocenę terapeutycznego potencjału tubylczych leków" (L. Rivier, J. G. Bruhn, 1979, s. 2). W zasadzie antropologom pozostaje pogodzić się z taką sytuacją, niemniej, mogą oni z większą siłą postulować, by perspektywa antropologiczna znalazła szersze niż dotąd zastosowanie w badaniach etnofarmakologicznych, a jej znaczenie zostało docenione przez badaczy-przyrodników. Takie próby podejmują niektórzy przedstawiciele humanistycznego "bieguna" badaczy zainteresowanych etnofarmakologią. Austriacki antropolog medycyny, A. Prinz, w interesującym artykule na temat nieporozumień między etnologami, farmakologami i lekarzami w obrębie etnofarmakologii (199 t, s. 98-99) podkreśla, że drugim ważnym celem tej dyscypliny, obok praktycznego sprawdzania skutecz- 4 Nie można zapominać o ścisłym związku etnofarmakologii z inną "interdyscypliną" etnobotaniką. Ta ostatnia, jak pisze N. G. Bisset (1990, s. 166), odeszła daleko od prostej rejestracji tubylczych zastosowań roślin, stała się rozwiniętą dyscypliną łączącą badania botaniczne, antropologiczne, ekologiczne, chemiczne i in. s Dodajmy, że niektórzy badacze, mówiąc o konieczności współpracy interdyscyplinarnej, mają na myśli wyłącznic współpracę między przedstawicielami różnych nauk przyrodniczych botaniki, chemii, farmakologii itp. (np. M. H. Malony, 1983). �15 ności tradycyjnych leków, jest, czy winno być, kontekstowe ich badanie, odkrywanie ich symbolicznego znaczenia. Ze względu na opisane powyżej "przyrodniczo-praktyczne" nachylenie etnofarmakologii, proponuje się czasem objęcie antropologicznych, kontekstowych badań nad lekami innymi terminami. Holenderski antropolog, S. Van der. Geest oraz S. R. Whyte (1988, s. 3), wprowadzają termin "antropologia farmaceutyczna", który, ich zdaniem, "może służyć do odróżnienia postulowanego tutaj podejścia do tego, które znane jest jako «etnofarmakologia». To ostatnie zajmuje się «naturalnymi» biochemicznymi własnościami i skutkami działania tubylczych leków. My natomiast pragniemy położyć nacisk na «kontekst» leków, przez który rozumiemy konstelacje znaczeń kulturowych i społecznych relacji, w ramach których leki występują w danym czasie i miejscu". Jednak ten sam badacz, w swoim referacie wygłoszonym podczas konferencji w Heidelbergu w 1993 roku, podchwycił myśl A. Prinza, postulując raczej zwiększenie roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych, niż określanie podejścia antropologicznego odrębnym terminem 6. Inną propozycją, która nie zyskała jednak, przynajmniej na razie, szerszego oddźwięku, jest nazwanie tego aspektu badań etnofarmakologicznych terminem "etnosocjofarmakologia"7. W Polsce interdyscyplinarne badania "leków naturalnych" zainicjowała kierowana przez prof. Barbarę Kuźnicką Pracownia Historii Nauk o Leku (powołana w Instytucie Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN w 1989 roku, a wcześniej już działająca jako Pracownia Historii Farmacji). Badania prowadzone są we współpracy z przedstawicielami dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych z różnych ośrodków w kraju, a do podstawowych kierunków należyetnofarmacja i historia leków naturalnych 8. Głównym celem etnofarmacji, rozumianej jako dyscyplina z pogranicza nauk przyrodniczych i humanistycznych, jest "opisanie znajomości ziół i tradycyjnego ziołolecznictwa różnych grup etnicznych z punktu widzenia współczesnej wiedzy farmaceutycznej oraz dokonanie oceny - w identyfikacji z tą wiedzą - w jakich przypadkach potwierdza ona lub neguje słuszność dawniej (lub dziś jeszcze) stosowanych poszczególnych surowców roślinnych" (Kuźnicka, 1986, s. 16). O wyborze terminu "etnofarmacja", jako "o wiele bardziej reprezentatywnego dla całokształtu problemów związanych z lekiem", jak wyjaśnia B. Kuźnicka (1986, s. 15-16), zdecydowała dominanta badań farmakologicznych i fitochemicznych w etnofarmakologii. Jednak ta ostatnia nazwa jest już mocno zakorzeniona, ponadto obecnie w obrębie etnofarmakologii wyraźnie rośnie świadomość ważnej dla jej rozwoju roli dyscyplin humanistycznych. Niezależ6 S. Van der Geest zwrócił uwagę, że dawniejsze studia etnomedyczne kładły nacisk na symboliczne znaczenie tradycyjnych leków, natomiast nie zajmowały się kwestią ich skuteczności. W badaniach etnofarmakologicznych nastąpiło odwrócenie proporcji. Zdaniem autora konieczne jest połączenie obu tych perspektyw. 7 Jedna z sesji podczas konferencji w Heidelbergu, w 1993 roku, dotyczyła właśnie "etnosocjofarmakologii" jako nowcgo pola badawczego. 8 Pracownia organizuje interdyscyplinarne sympozja i seminaria, wydaje interesujące publikacje (B. K uźnicka, red., 1986, 1989, 1993). �16 nie od terminologii, dyscyplina zajmująca się lekami nie powinna ograniczać się do badania substancji roślinnych, choć mają one największe znaczenie w tradycyjnej farmakopei, lecz włączać również leki pochodzenia zwierzęcego i mineralnego 9. Pozostawiając na boku deklaracje programowe, stwierdzić można, że praktyka badawcza etnofarmakologii europejskiej rzeczywiście wykazuje wyraźną przewagę analiz farmakologicznych. Świadczy o tym. m.in. przeprowadzona przez R. Swiderskiego (1989, s. 31-52) szczegółowa analiza zawartości czasopisma "Journal of Ethnopharmacology", poczynając od pierwszego numeru z 1979 roku aż do końca roku 1987. Jak wykazał autor (1989, s. 31). "Większość artykułów to prace dotyczące eksperymentalnych badaó nad farmakologicznie aktywnymi substancjami izolowanymi ze świata przyrody i ich zastosowaniem w terapii ludowej oraz możliwościami wykorzystania we współczesnej medycynie". Omawiają one zwykle pojedyncze leki pochodzenia roślinnego, wywodzące się z krajów Trzeciego Swiata, a z rzadka tylko z europejskich tradycji leczniczych. Inne teksty dotyczą ogólniejszych problemów związanych z możliwościami wykorzystania tradycyjnych leków, oceną ich skuteczności leczniczej, rolą etnofarmakologii w realizacji tych zadań (np. E. Tempesta, 1980; R. P. Ladadie, 1986; J. G. Bruhn, 1980). Do wyjątków należą artykuły prezentujące antropologiczny punkt widzenia, np. B. Bernardiego (1980), który zwraca uwagę na społeczno-kulturowe aspekty stosowania leków pochodzenia roślinnego. Prace z zakresu etnofarmakologii publikowane w "Curare" (Zeitschrift fUr Ethnomedizin und Transkulturelle Psychiatrie, organ Arbeitsgemeinschaft Ethnomedizin z siedzibą w Heidelbergu) także przedstawiają często analizy farmakologiczne i fitochemiczne poszczególnych tradycyjnych leków. Ale w czasopiśmie tym znajdujemy również sporo tekstów pisanych z perspektywy antropologicznej (np. J. Bellakhdar, 1989; J. Sterly, 1990). Ponadto, w naj nowszych numerach "Curare" opublikowano bardzo interesujące artykuły autorstwa N. L. Etkin i P. J. Rossa (1933) oraz J. R. Dos Santosa (1993), badaczy łączących obie perspektywy - antropologiczną i farmakologiczną. N. L. Etkin i P. J. Ross proponują podejście odmienne od konwencjonalnego - oprócz opisu tradycyjnych leków i ich analiz laboratoryjnych należy również badać, jak na efekty ich działania wpływa każdorazowo specyficzny kulturowy kontekst związany z ich przygotowywaniem, łączeniem różnych składników i sposobem użycia. Ta szersza perspektywa powinna obejmować także pożywienie, często sztucznie oddzielane od leków. Z kolei artykuł J. R. Dos Santosa wskazuje na ograniczenia dotychczasowych opracowaó etnofarmakologicznych, wyliczających poszczególne środki lecznicze i ich zastosowania, a ignorujących wewnątrzkulturowe zróżnicowanie, złożoność lokalnych definicji chorób oraz strategie wyboru między różnymi lekami. Autor stosuje inne podejście - analizuje lokalną farmakopeę w rejonie Cevennes w południowej Francji poprzez ukazanie szerokiego spektrum zastosowań poszczególnych roślin leczniczych, w ścisłym powiązaniu z kon9 W artykułach zamieszczonych 1989) znalazły miejsce również leki w II tomie pochodzenia Historii leków naturalnych zwierzęcego i mineralnego. (B. Kużnieka. red., �17 cepcjami chorób i sposobów leczenia, wpływającymi na strategie wyboru. Te nowe tendencje badawcze wydają się szczególnie obiecujące. Dla przezwyciężenia tego, co dzieli antropologów i farmakologów zajmujących się etnofarmakologią, w celu wyjaśnienia źródeł nieporozumieI1., należy jasno określić podstawowe różnice występujące w obu podejściach. Przedstawię pokrótce kilka zagadnień różnicujących stanowiska przedstawicieli omawianych dyscyplin, przy czym szczególnie interesuje mnie specyfika ujęcia antropologicznego i określenie jego wartości dla etnofarmakologii. Perspektywę antropologiczną w studiach etnofarmakologicznych można w największym skrócie scharakteryzować jako szczególne zainteresowanie społeczno-kulturowym kontekstem stosowania leków. Łączy się to również ze specyficznym stanowiskiem wobec problemu skuteczności i racjonalności stosowania leków, odmiennym od reprezentowanego przez farmakologów. Antropolog nie interesuje się specjalnie (i oczywiście - nie jest w tym zakresie kompetentny) kwestią biochemicznej skuteczności leków, a więc problemem o pierwszorzędnym znaczeniu dla farmakologów. Badając działanie leku, zajmuje się zupełnie inaczej rozumianą "skutecznością", czasem nazywaną "emiczną skutecznością" 10 - sposobem, w jaki badana grupa postrzega i ocenia działanie i efekty użycia danego leku. Przy takim podejściu konieczne jest wzięcie pod uwagę szerokiego kontekstu przekonaI1 na temat zdrowia i choroby, etiologii, metod zapobiegania i leczenia chorób. Medycyna tradycyjna jest ściśle spleciona z magią, i sztuczne izolowanie tych środków leczniczych, w których farmakolodzy poszukują "racjonalnego jądra", niewątpliwie wypacza jej obraz. Dla zrozumienia, dlaczego członkowie danej społeczności wybierają ten a nie inny lek w konkretnych przypadkach, trzeba przeanalizować ich szerszy pogląd na świat (system poznawczy). Wiadomo ze studiówetnomedycznych, że idee kosmologiczne, wierzenia religijne, czy koncepcje na temat pokrewieństwa często silnie wpływają na wybory dokonywane przez ludzi także w rozważanym tutaj zakresie. Duże znaczenie ma również szeroki kontekst społeczno-ekonomiczny. Warto zwrócić uwagę, że podejście kontekstowe powinno być stosowane nie tylko w badaniach społeczeństw spoza zachodniego kręgu kulturowego, ale także w studiach nad rozmaitymi segmentami naszego własnego społeczeI1stwa. Nie zawsze uświadamiamy sobie tę konieczność, a wynika to zapewne z faktu, że gdy badamy przedstawicieli własnego społeczeństwa, przesłanki kulturowe motywujące ludzkie wybory są często postrzegane jak "naturalne" i oczywiste. W badaniach nad lekami należy szczególnie dążyć do wykrycia i analizy owych przesłanek, zmierzając do tego, co S. Van der Geest (1988, s. 329-330, 339-340) nazwał "denaturalizacją" naszych własnych konwencji i wytworów kulturowych 11. Szczeg.ółowe omówienie perspektywy "emic" i "etic" w odniesieniu do skuteczności leków znaleźć w artykule N. L. Elkin (1988). II S. Van der Geest (1988, s. 330) zauważa, że dotychczas nie dostrzegano, iż medycyna zachodnia jest również kulturowo uwarunkowana, dopiero ostatnio biomedycynę zaczęto badać w aspekcie kulturowym. 10 można 2 - l.ud l. l.XXVII �18 Inna kwestia - racjonalności, jest, w odniesieniu do użycia leków, ściśle związana ze wzmiankowanym powyżej pojęciem skuteczności. Z punktu widzenia nauk biomedycznych racjonalność zastosowania danego leku może być rozważana w terminach jego skuteczności biochemicznej. Natomiast antropolog jest zainteresowany "subiektywną racjonalnością". Tak więc, z perspektywy antropologicznej, każda metoda leczenia, użycie każdego leku może być uważane za racjonalne, jeżeli w przekonaniu badanej grupy, zgodnie z jej systemem wiedzy, prowadzi do pożądanych rezultatów 12. Nieistotne jest tutaj, jak owe rezultaty są oceniane z perspektywy innych systemów wiedzy. Uwaga ta wydaje się niezbędna, bowiem nadal jeszcze, nawet w literaturze etnologicznej, znajdujemy klasyfikowanie leków, metod leczenia, czy przekonań etiologicznych jako "racjonalnych" bądź "irracjonalnych", przy czym kryterium jest tu albo paradygmat biomedyczny, albo, jeszcze częściej, tzw. "zdrowy rozsądek" (pod pojęciem tym kryją się, zwykle nieuświadamiane, własne przesłanki kulturowe autora danej pracy). Zatem, należy pamiętać, że racjonalność oceniana z punktu widzenia biomedycyny, istotna m.in. dla farmakologów, nie powinna być mieszana z subiektywnie rozumianą racjonalnością. Wspomnieć trzeba również o pewnych różnicach dotyczących przedmiotu badań. Farmakolodzy prowadzący badania etnofarmakologiczne zajmują się przede wszystkim tradycyjnymi lekami społeczeństw pozaeuropejskich, w mniejszym stopniu korzystają także z zasobów europejskiego lecznictwa ludowego. Natomiast antropolodzy nie ograniczają się do tego zakresu; ich przedmiotem zainteresowań są m.in. problemy związane z wprowadzaniem nowoczesnych farmaceutyków w krajach Trzeciego Świata (por. interesująca książka pod red. S. Van der Geesta i S. R. Whyte, ł 988), a także percepcja leków różnej proweniencji we współczesnych społeczeństwach zachodniego kręgu kulturowego. Z tego ostatniego zakresu na uwagę zasługują np. takie zagadnienia, jak zainteresowanie "lekami naturalnymi", przemijająca popularność różnych nowych leków "domowych", a także rozmaitych "paraJeków", czy stosowanie "na własną rękę" farmaceutyków sprzedawanych w aptekach (często - bez recepty - leków, które powinny być przepisywane przez lekarza) 13. Antropolog może więc i powinien badać opinie na temat skuteczności tych leków i motywy wyboru, użycie ich w samoleczeniu i zastosowanie przez praktyków niekonwencjonalnych, a także uleganie lekarzy medycyny oficjalnej modom na różne specyfiki, reklamie wpływowych kompanii farmaceutycznych, czy presji ze strony pacjentów. Większość wymienionych zagadnień należy do specyfiki zainteresowań antropologa zajmującego się problematyką medyczną, niemniej, nic nie stoi na przeszkodzie, by farmakolodzy włączyli do zakresu swych badań np. analizy substancji zawartych w tych modnych jeszcze niedawno "japońskich kryształkach" albo "chińskim 12 Dobrze wyjaśnia to H. Fabrega (1974, s. 25). pisząc: "wyjaśnicnie, jakie oferuje podmiot, może być uważane za «racjonalne», jeśli jest ono zgodne z prawami logiki, niezależnie od statusu epistemologicznego przyjętych przesłanek". 13 Przedmiotem badań antropologa będą więc na przykład, w naszym kraju, zmienne "koleje losu" preparatu torfowego prof. Tołpy albo preparatów TPI i TP2 dra T. Podbielskiego. �19 grzybku", czy też zajęli się zaleceniami dietetycznymi wegetarianizmu i makrobiotyki. Jak wynika z rozważań przedstawionych w pierwszej części rozdziału, farmakolodzy na ogół traktują usługowo rolę antropologów w badaniach etnofarmakologicznych. Opisy etnograficzne są dla farmakologów źródłem informacji o tradycyjnych lekach, przede wszystkim roślinnych. Postulują więc, aby antropolodzy posiadali pewną wiedzę, głównie botaniczną, tak, by ich relacje umożliwiały identyfikację roślin. Dobrze, że antropologia choćby w ten pośredni sposób może być przydatna praktycznie. Ale jej rola bynajmniej nie powinna na tym się kończyć. Antropolodzy powinni starać się poszerzyć horyzonty swoich partnerów zajmujących się etnofarmakologią od strony przyrodniczo-praktycznej, uświadomić im znaczenie społeczno-kulturowych uwarunkowań stosowania leków. Nawiązując do omówionych wyżej aspektów podejścia antropologicznego, można poradzić farmakologom, by nie kierowali się w wyborze tradycyjnych leków "zasługujących na zbadanie" rozróżnieniem "racjonalnych" i "nieracjonalnych" środków z punktu widzenia nauki zachodniej; aby nie obawiali się zająć nawet najbardziej "niedorzecznymi" pomysłami. Przy ocenie efektywności leków powinni pamiętać, że faktyczna skuteczność jest rezultatem działania różnych czynników, nie tylko biochemicznych, ale także kulturowych, społecznych, psychologicznych (wykazały to studia etnomedyczne, a najlepszym, powszechnie znanym przykładem jest "efekt placebo"), o czym piszą wyczerpująco N. L. Etkin (1988) i S. Van der Geest (1988, s. 343-346) 14. W związku z tym, istotne znaczenie dla etnofarmakologii mają badania kontekstowe, zwracające uwagę na specyficzne cechy kultury, w obrębie której dany lek został wynaleziony i jest stosowany. Ten rodzaj badań może być z powodzeniem wykorzystany praktycznie, np. przy wprowadzaniu nowych leków w krajach rozwijających się. Może tu chodzić również o wprowadzanie leków produkowanych w rezultacie etnofarmakologicznych analiz środków tradycyjnych. Coraz częściej wysuwanym w środowisku etnofarmakologów postulatem etycznym jest właśnie niesienie korzyści tym, od których uzyskano cenną wiedzę, zwykle nic nie dając w zamian. Antropolog zajmujący się problematyką etnofarmakologiczną korzysta w pewnej mierze z wyników badań biologów, farmaceutów, farmakologów. Ale na pewno w większym stopniu mamy do czynienia z relacją odwrotną. Wydaje się, że postulat zwiększenia roli antropologii w badaniach etnofarmakologicznych jest uzasadniony i zyskuje sobie stopniowo coraz szerszy oddźwięk. Praktycznym tego wyrazem jest pojawienie się badaczy "nowej generacji", kojarzących podejście farmakologiczne z antropologicznym, co dobrze rokuje dla rozwoju etnofarmakologii. 14 Autorzy ci powołują si'r także na koncepcję C. Helmana (1984, s. 106), wedlug którego na "całościowy rezultat działania leku" (total drug effect) wypływają rozmaite czynniki. Oprócz "farmakologicznego dzialania leku", Helman wymienia: I) inne właściwości samego leku; 2) cechy pacjenta otrzymującego lek; 3) cechy osoby przepisującej czy wydającej lek; 4) okoliczności, w jakich lek jest stosowany. �20 BIBLIOGRAFIA J. 1989 Pharmacopoeia Bellakhdar and traditional medicine in Morocco, "Curare", vol. 12, I, s. 23-40. B. 1980 An anthropological approach: The problem ()f plants in traditional medicine, ,Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, I, s. 95-98. Bisset N. G. 1990 Strasbourg, 5-9 June 1990: First International Congress on Ethnopharmacology, "Curare", vol. 13, 3, s. 165-166. Bruhn J. G. 1990 The scope and role of ethnophannacology, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 2, 3, s. 301. Dos Santos J. R. 1993 Der Raum der Ubel. der Raum der Heilmille/: Studie einer lokalen Pharmakopiie ill den Begriffen der Riiume von Eigenschaften, "Curare", vol. 16, I, s. 17-30. Etkin N. L. 1988 Cultural conslructions of efficacy, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (cds.), TIle context of medicines in developing countries, Dodrecht, s. 299-326. Etkin N. L., Ross P. J. 1993 Brauchen wir eillen Plalz fiir Erniihrullgsgewohnheilen und Diiitelik ill der Elhnopharmak%gie?, "Curare", vol. 16, I, s. 3-16. Fabrega H. 1974 Disease and social behavior. An interdisciplinary perspeclive, Cambridge, Mass. Helman C. 1984 Culture, health and illness, Bristol. Kuźnicka B. 1986 Etnomedycyna i etnofarma(ja - zarys problematyki badawczej, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów etnofarma(ji polskiej, Warszawa, s. Jl-24. Kuźnicka B. (red.) 1986 Historia leków naturalnych, t. I, Źródła do dziejów farmacji polskiej, Warszawa. 1989 Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura współzale::no.ki w dziejach lekoZ/lawstwa, Warszawa. 1993 Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawstwo w dawnej i wspólczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Warszawa. Ladadie R. P. 1986 Problems and possibilities in the use of traditional drugs, "Journal of Elhnopharmacology", vol. 15, 2, s. 221-230. Malony M. H. 1983 The pharmacological evaluation of natural producls: General and specific approaches to screening ethnopharmaceuticals, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 8, I, s. 127-147. Penkala-Gawęcka D. 1983 Antropologia medyczna i etnomedycyna. Rozwój. scan badań. perspektywy, "Lud", t. 67, s. 9-37. 1987 Etnomedycyna, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnoloyiczny. Terminy ogólne, Warszawa - Poznali, s. 100-102. 1993 Perspektywa etnologiczna w badaniach nad medycyną komplementarną, w: B. Kuźnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. III, Ziołoznawslwo w dawnej i współczesnej kullurze Rzeszowszczyzny, Warszawa, s. 25-33. Prinz A. 1991 Misunderslanding between ethnologisls, pharmacologists and physicians in the field of ethnopharmacology, [w:] J. Fleurentin et al. (cd.), Elhnopharmacoloyie. Sources, metl1Ods. objects. Actes du Ie Colloque Europeen d'Ethnopharmacologie, Metz, 22-25 mars 1990, Metz, s. 95-99. Bernardi �21 Rivier L., 1979 Sterly J. 1990 Swiderski 1989 Bruhn J. G. Ed;lOr;al, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 1, 1, s. 2. The questio/l oj" c/assij"yiny plallls in Simbu ethnohotany, "Curare", vol. 13, l, s. 23-30. R. Etnofarmacja europejska w czasopiśmie "Journal of Ethnopharmacology" (1979-1987), w: B. Kużnicka (red.), Historia leków naturalnych, t. II, Natura i kultura - współzależności w dziejach lekoznawstwa, Warszawa, s. 31-52. Tempesta E. 19!W Et'lilualion oj" {oc'al resources in traditional medicine, "Journal of Ethnopharmacology", vol. 2, 2, s. 163-166. Van der Geest S. 1988 Pharmaceutical (/nthropoloyy: Perspectives for research and application, w: S. Van der Geest, S. R. Whyte (eds.), The context of medicines in developing countries, Dodreeht, s. 329-366. Van der Geest S., Whyte S. R. (eds.) 1988 The context oj" medicines in developi/l(J countries, Dodrecht. Danuta Penkala-Gaw9cka MEDICAL ANTHROPOLOGY VS. ETHNOPHARMACOLOGY (Summary) The article discusses problems connected with the recent dynamic development of ethnopharmacology. Differences bel ween pharmacological and anthropological approach to ethnopharmacology which make interdisciplinary cooperation very difficult. Ethnopharmacological studies are practically oriented and focus, first of all, on pharmacological and phytochemical analyses of substances, particularly plant substances from developing countries, found in traditional medications. Anthropologists are expected to supply detailed ethnographic descriptions, based on botanical knowledge, which would help representatives of natural sciences to identify these plants and conduct laboratory tcsts. However, anthropology can contribute much more to ethnopharmacology. Ethnopharmacological studies should include the context in which these medications are produced and used, their symbolic meaning and socio-cultural conditions of their use. The anthropological concept of the effectiveness of medications and subjectively understood rationality could help expand the pharmacological perspective which limits the effcctiveness of medications to their biochemical activity. Contcxt can also be applied practically, for example when introducing new medications to developing countries. Recent attempts at combining the two approaches, anthropological and pharmacological, in ethnopharmacological studies, offer hope that the discipline will be developed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c4511f60804dbdfe5796a5ffe7c38ac.pdf c255e77c29196b3d90b7a8da31f736a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2078 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1928 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXVII ZA ROK 1994 ��u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU ORGAN NAUK ETNOLOGICZNYCH E DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVII ZA ROK 1994 fi 1895 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 1994 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz (przewodniczący) Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sekretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenie angielskie Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Pozycja dotowana przez Komitet Badań Naukowych oraz Ministerstwo Kultury i Sztuki POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1994 ADMINISTRAOA, 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKCJA. 61-809 POZNAŃ, ŚW. MARCIN 78 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - Zam. 2931/94 �SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁY Danuta Penkala-Gawęcka, Antropologia medyczna a etnofarmakologia . Terence W r i g h t, Narracja telewizyjna a film etnograficzny. . . . Dorota Angutek, Dualistyczny rytuał religijny. Próba ujęcia modelowego Zygmunt K ło d n i c k i, Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. . . .. . Anna Ta r go ń s k a, Funkcja informacyjna polskich ludowych dziewczęcych i kobiecych fryzur, nakryć głowy i narzutek naramiennych. Na przykładzie Małopolski środkowej w II połowic XłX i I połowie XX wieku. . . . . . . Olga Kotlicka, Motyw przemiany w wilkołaki jako element inicjacyjnego stadium obrzędu weselnego u Słowian. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Schmidt, Poznańskie i Kongresówka. Dawne podziały polityczne regionu w świetle wyobrażeń zbiorowych współczesnych Wielkopolan. . . . . . . . . Maria N o wac k a. Emocje i refleksje wywoływane przez ryby u rybaków z Murzynowa Dioni7jusz Czubaja, Współczesne opowieści o obcych. Z badań w Mongolii Konrad Gór n y, Szamańska wizja świata Ałtajczyków. . . . . . Bożena M u szk a Is k a, Fonosfera praktyk szamańskich. . . . . . . Michael A b d a II a, Łowiectwo ludowe u współczesnych Asyryjczyków na pograniczu syryjsko-turecko-irackim . . . . . . . . . . . II. I'RZI'D 13 24 33 47 70 89 97 117 133 lSI 161 169 IOO-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Antoni K u c zy ń ski. O nienapisanej książce Bronisława Piłsudskiego . . . Antoni K u c l Y ń s k i, Korespondencja Bronisława Piłsudskiego z Adamem Fischerem, redaktorem naczelnym "Ludu" . . . . . . . . . . . . . . . Władysław M. Łatyszew, Materiały do bibliografii publikacji o Bronisławie Piłsudskim w języku rosyjskim. . . . . . . . . . . . Antoni Kuczyński, Zbigniew J. Wójcik, Dwa nieogłoszone teksty o Janie Stanisławie Kubarym . . . . . . . . . . . . Borys P. Polewoj, W poszukiwaniu nowych danych o Diariuszu Adama Kamieńskiego-Dłużyka . III. Edward T. Said, Culture and imperialism, (W1Jjciech 1. Burs=ta). . 191 199 205 223 225 RECENZJE Alfred A. Knopf, New York 1993, ss. 380 . . . . . . . 259 �6 Martyn Hammersley, What's wrong with ethnography? Methodological exploration, Routledge, London 1992 (Dorota Wolska). . . . . . . . . . . . . . . Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali, tłum. Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, ss. 221 (Konrad Górny). . . . . . . . . Jean Paul Sartre, Rozwaźania o kwestii żydowskiej, tłum. i przedmowa Jerzy Lisowski, Futura Press, Kraków 1992, ss. 151 (Jacek Schmidt) . . . . Jerome-Antoine Rony, Magia, tłum. M. Gawlikowski, "Siedmiogród", Wrocław 1993, ss. 124 (Dorota Angutek). . . . . . . . . . . . . . . . . . . Historia leków naturalnych, pod red. Barbary Kuźnickiej, t. 1, Źródła do dziejów etnofarmacji polskiej, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, ss. 353; t. 2, Natura i kultura - współzależność w dziejach lekoznawstwa, jw., Warszawa 1989, ss. 138; t. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, ss. 167; t. 4, Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych, jw., Warszawa 1993, ss. 147, indeksy, i!. (Zbigniew J. Wójcik . . . . . . . . . . . . . . .. Kabzińska-Stawarz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Antoni Kuczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa, Ossolineum, Wrocław- Warszawa-Kraków 1993, ss. 436 (Roman Karczmarczuk) Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 32, 1993, ss. 135 (ks. Władysław (Ryszard (Ryszard Kantor). (Ryszard . Kantor). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 278 279 284 285 286 287 .. Kantor). Tatarów Kamocki) 268 Machay, Moja droga do Polski. Pamiętnik, wyd. 3, Kraków 1992, ss. 193 Jadwiga Ciechanowska, Adam Czarnowski, Tatrzańskie lata (Z wędrówek po górach i Zakopanem XIX i XX w.), Kraków 1993, ss. 178, i!. (Ryszard Kantor) . "Rocznik Podhalański" t. 5, Wydawnictwo Tatrzańskie, Zakopane 1992, ss. 483, i!. 124 "Rocznik 266 281 Szu list ) .. Marek Dziewierski, Bożena Pactwa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łemkowskiej w Polsce, Katowice 1992, ss. 138, i!. (Ryszard Kantor) Włodzimierz Wnuk, Andrzej Kudasik, Podhalański ruch regionalny, Oficyna Podhalańska, Kraków 1993, ss. 174 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . Ludwik Kamiński (vel Kamieński), O mieszkańcach gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala, z rękopisu opracował, objaśnieniami opatrzył oraz podał do druku Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalańska, Kraków 1992, ss. 174 Ks. Ferdynand 265 271 .... Za wschodnią granicą 1917 -1933, "Wspólnota Polska" i "Pallotinum II", Warszawa 1993, ss. 447 (Iwona Kabzińska-Stawarz). . . . . . . . . . . . . . . . Kresy Północno-Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan badań), Białystok 1993, ss. 84 (Iwona 262 .. Polskich", .... ..... wyd. Związku . Tatarów . . . Polskich, . . . . 288 . Gdańsk . . 288 1993 (Janusz . "Zeszyty Łużyckie" nr l, 1990 - nr 8, 1993 (Ewa Siatkowska). . Mieczysław B. Markowski, Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 1993, ss. 236 (Zdzisław 1. Winnicki). . . Gabriel Brzęk, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca, Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, ss. 200, i!., aneksy, indeks nazwisk (Zbigniew J. Wójcik) Vacys Milius, Mokslo draugijos ir Iietuviv etnografija (XIX a. antroji puse - XX a. pirmoji puse), Mokslo ir enciklopedijv leidykla, Vilnius 1993, ss. 155 (Witold Armon) Slimane Zeghidour, La vie quotidienne i la Mecque de Mahomct i nos jours, Hachette, Paris 1989, ss. 447 (Anna Barska). . . . . . . . . . . .. .... 290 291 293 295 297 300 �7 Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyt etnograficeskogo issledovanija, wyd. 2, Moskva 1993, ss. 736, il. (Zbi(}niew Ił(Jjcik). . . . . . . . . . . Dusan Holy, Ctibor Necas, Zalujici piseń. O osadu Romt! v nacistickych koncentracnich tciborcch, Ustav lidove kultury, Stnlznice 1993, ss. 152, fot., diagramy, nuty (Wojciech Dudziak). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 305 IV. KRONIKA Profesor Dorota Simonides - uczona, nauczyciel akademicki, polityk. Jubileusz 35-lecia pracy naukowej i dydaktycznej (Teresa Smolińska) . .... III Konfercncja Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych, Oslo, 24-27 czerwca 1994 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . V Kongres Międzynarodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego, Wiedeń, 12-16 września 1994 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Jadwiga Kucharska) Konferencja "Etnologia polska: między ludoznawstwem a antropologią", Poznań, 26-27 maja 1994 (Micha/ Buchowski). . . . . . . . "Ekologia i folklor". Druga międzynarodowa konferencja, Łódź, 3-6 czerwca 1994 (Maria Łukowska. Violetta Przerembska) 307 311 314 317 318 . Konferencja "Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność", Wrocław - Bagno, 27-30 czerwca 1994 (Monika Leonowicz). . . . . . . . . . . . . . . . "Na skrzyżowaniu kultur". Sesja naukowa z okazji 25 lat pracy polskich misjonarzy Oblatów M.N. w Kamerunie, Obra, 12-13 września 1994 (Ryszard Vorbrich). . .. Sesja popularnonaukowa "Kultura regionu w programach i podręcznikach szkolnych", Chorzów, 25 września 1993 (protokół z dyskusji) (Elżbieta Berendt). . Haft - rzemiosło czy sztuka? Wystawa w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, luty-marzec 1994 (Anna Spiss). "Repatrianci" - nowy konkurs na pamiętniki przesiedlonych (Magdalena Jarmuła) .. Etnograficzny tom serii "Zapysky Naukovoho Tovarystva imeni T. Sevcenka" i lOG-lecie Muzeum Etnograficznego we Lwowie (Edward Pietraszek) . . . . . "Honorowa Odznaka Sybiraka" dla "Biblioteki Zesłańca" (Roman Karczmarczuk). .. V 320 323 325 328 330 332 335 IN MEMORIAM Maria Gladyszowa 1912-1994 (Zofia Szromba-Rysowa, Marian Palmowski 1929-1993 (Anna Spiss) Danuta Tylkowa) . 345 347 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Danuta Pe n k a Ia-G a węc k a, Medical anthropology vs. ethnopharmacology Terence Wright, Television narrative and ethnographic film. . . . Dorota A n g u t e k, Dualistic ritual in religious cultures. An attempt at modelling. Zygmunt K lo d n i e k i, The so-ealled ethnographic border vs. the genesis of spatial differentiation of folk culture in Poland. . . . . . . Anna Targońska, The informative function of Polish folk girls' and women's hairdos, headgear and worn in Central Malopolska at the turn of the 20th century. Olga K o t Ii c k a, Transformation into werewolves as an element of the Slavonic wedding ceremony . . . . . . . . Jacek Sc h m i d t, Thc Poznali Provincc vs. the Congress Kingdom of Poland. Old political divisions of the region in the opinion of contemporary inhabitants of Wielkopolska Maria N o wac k a, Fish evoked emotions and renections of fishermen from Murzynowo Dionizjusz Cz u ba Ia, Modern tales about strangers. A field study in Mongolia Konrad Górny, The shamanic vision of the Altaic world. . . . . Bożena M u sz k a Is k a, Thc phonosphere of shamanic practices. . . . . Michael A bd a II a, Folk hunting of contemporary Assyrians living in areas bordering Syria, Turkey and Iraq. . . . . . II. IlITORE THE CENTt'NNIAL OF THE POLISH ETHNOLOGICAL Edward T. Said, Culture and imperialism, (Wojciech 47 70 89 97 117 133 151 161 169 SOCJETY Antoni K u czy ń s k i, About Bronislaw Pilsudski's unwritten book . Antoni Kuczy ń s k i, Letters betwcen Bronislaw Piłsudski and Adam Fischer, Editor-in-Chief of "Lud" . . . .. .... Władyslaw M. Ła t y sze w, Materials for the bibliography to the publication on Bronislaw Piłsudski in the Russian language. . . Antoni K u czy li s k i, Zbigniew J. W ój ci k, Two unpublished texts about Jan Stanislaw Kubary . . . . . . . . . . . Borys P. Polewoj, In search of new data on the Adam Kamieński-Dłużyk's Diary. . . III. 13 24 33 191 199 205 223 235 REVIEW Alfred A. Knopf, New York 1993, pp. 380 259 J. BurszllI) Marlyn Hammersley, What's wrong with ethnography? Methodological Routledge, London 1992 (Dorota Wolska). . . . . exploration, 262 �10 Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali (De pres et de loin), trans!. by Krzysztof Kocjan, Wydawnictwo Opus, Łódź 1994, pp. 221 (Konrad Górny) Jean Paul Sartre, Rozważania o kwestii żydowskiej (Rellexions sur la question juive), trans!. and foreword by Jerzy Lisowski, Futura Press, Kraków 1992, pp. 151 (Jacek Schmidt) Jerome-Antoine Rony, Magia (La magie), trans!. by M. Gawlikowski, "Siedmiogród", Wrocław 1993, pp. 124 (Dorota Angutek). . . . . . . . Historia leków naturalnych (History of natural medications), ed. by Barbara Kuźnicka, vo!. 1, Źródła do dziejówetnofarmacji polskiej (Sources for the history of Polish ethnopharmacy), Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Historii Farmacji, Warszawa 1986, pp. 353; vo!. 2, Natura i kultura - współzależność w dziejach lekoznawstwa (Nature and culture - interdependence in the history of pharmacognosy), ditto, Warszawa 1989, pp. 138; vo!. 3, Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny (Medicinal phytology in the old and contemporary culture of the Rzeszów region), Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki PAN. Pracownia Nauki o Leku, Warszawa 1993, pp. 167; vo!. 4. Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych (On the historyand etymology of Polish names of medicinal plants), ditto, Warszawa 1993, pp. 147, indicess, i!. (Zbigniew J. Wójcik) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kabzińska-Stawarz). . . . . . . . . . . . . . . 266 268 271 . Za wschodnią granicą 1917-1933 (Beyond the eastern border 1917-1933), "Wspólnota Polska" and "Pallotinum II", Warszawa 1993, pp. 447 (Iwona Kabzińska-Stawarz) Kresy Północno-Wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej (stan badań) (North-eastern borderlands of the Second Polish Republic [The state of research]), Białystok 1993, pp. 84 (Iwona 265 . . . . . 274 . 278 . 279 Antoni Kuczyński, Syberia. Czterysta lat polskiej diaspory. Antologia historyczno-kulturowa (Siberia. Four hundred years of Polish Diaspora. A historical and cultural anthology), Ossolineum, Wrocław- Warszawa- Kraków 1993, pp. 436 (Roman Karczmarczuk) .... . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jadwiga Kucharska, Poszukiwania tożsamości kulturowej ludności kaszubskiej w Polsce i Kanadzie (Search for the cultural identity of Kashubians in Poland and Canada), "Łódzkie Studia Etnograficzne" vo!. 32, 1993, pp. 136 (Rev. Władysław Szulist) Marek Dziewierski, Bożena Pac twa, Bogdan Siewierski, Dylematy tożsamości. Studium społeczności łemkowskiej w Polsce (The dilemmas of identity. A study of thc Russian population [Rusnaki] inhabiting the Rzeszów region in Poland), Katowice 1992, pp. 138, i!. (Ryszard Kantor) . . . . .. Włodzimierz Wnuk, Andrzej Kudasik, Podhalański ruch regionalny (The regional movement in Podhale), Oficyna Podhalańska, Kraków 1993, pp. 174 (Ryszard Kantor) Ludwik Kamiński (alias Kamieński), O mieszkańcach gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia Podhala (On the inhabitants of the Tatra Mountains. The oldest ethnographic monograph of Podhale), prepared from a manuscript, with explanations, by Jacek Kolbuszewski, Oficyna Podhalańska, Kraków 1992, pp. 174 (Ryszard Kantor) Rev. Ferdynand Machay, Moja droga do Polski. Pamiętnik (My road to Poland. A diary), 3rd ed., Kraków 1992, pp. 193 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . Jadwiga Ciechanowska, Adam Czarnowski, Tatrzańskie lata (Z wędrówek po górach i Zakopanem XIX i XX w.) (The Tatra years [On trips in the mountains and Zakopane in the 19th and 20th c.]), Kraków 1993, pp. 178, i!. (Ryszard Kantor). . "Rocznik Podhalański" vo!. 5, Wydawnictwo Tatrzańskie, Zakopane 1992, pp. 483, i!. 124 (Ryszard Kantor) "Rocznik Tatarów (Janusz . Kamocki) "Zeszyty Łużyckie" . Polskich", publication . No 1, 1990 - . 281 284 285 286 287 288 288 .. of the Związek Tatarów Polskich, Gdańsk 1993 . . . . . No 8, 1993 (Ewa Siatkowska). . 290 291 �11 M ieezyslaw B. Markowski, Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939 (Landed aristocracy in the Kielce province 1918-1939, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 1993, pp. 236 (Zdzisław J. Winnicki). . . . . .. .... Gabriel Brzęk, Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie i jego Twórca (The Dzieduszycki Museum in Lvov and its Founder), Wydawnictwo Lubelskie Nowe, Lublin 1994, pp. 200, ił., appendiccs, name index (Zbigniew J. Wójcik). . . . . . Vacys Milius, Mokslo draugijos ir lietuvil) etnografij a (XIX a. antroji puse - XX a. pirmoji puse), Mokslo ir enciklopedijl) leidykla, Vilnius 1993, pp. 155 (Witold Armon) . Slimanc Zcghidour, La vie quotidienne la Mecque de Mahomet nos jours, Hachctte, Paris 1989, pp. 447 (Anna Barska) Vaclav L. Serosevskij, Jakuty. Opyl etnograliceskogo issledovanija, 2nd ed., Moskva 1993, pp. 736, ił. (Zhiyniew J. W'tjjcik). . . . . .. .... Duśan Holy, Ctibor Necas, Zalujici piseń. a osadu RomiJ v nacistiekyeh koncentracnich taborech, Ustav lidove kultury, Straznice 1993, pp. 152, photographs, diagrams, musical notes (W'tljciech Dudziak). . . . a a 293 295 297 300 303 305 IV. CHRONICLE Professor Dorota Simonides - scholar, academic teacher, politician. The jubilee of 35 years of scholarly and didactic work (Teresa Smolińska) 3rd Conference of the European Association of Social Anthropologists, Oslo, 24-27 June 1994 (Zbigniew J lIsiewicz). . . . . . . . . . . . 5th Congress of International 'Society of Ethnology and Folklor, Vienna, 12-16 September 1994 (Bronislawa Kopczyńska-Jaworska, Jadwiga Kucharska). . Conference "Polish ethnology: between ethnography and anthropology", Poznań, 26-27 May 1994 (Michał Buchowski) . . . "Ecology and folklore", 2nd International Conference, Łódź, 3-6 June 1994 (Maria Łukowska, Vio/ella Przerembska). Conference "Poles in Kazakhstan. 1994 (Monika Leonowicz). . . Historyand . . . . . . . . . 307 311 314 317 318 present days", Wrocław - Bagno, 27-30 June . . . . . 320 "At the crossroads of cultures". Scholarly session on the occasion of 25 years of work of Polish Oblate missionaries in Cameroon, Obra, 12-13 September 1994 (Ryszard Vorhrich) . . . .. 323 .... Scicntific session on 'The culture of the region in school curricula and textbooks", Chorzów, 25 September 1993 (minutes of the discussion) (Elżbieta Berendt) . Embroidery - a craft or an art? Exhibition at the Ethnographic Museum in Cracow, February-March 1994 (Anna Spiss) . .... . . . . "Repatriates" - diaries of the resettled, a competition (Magdalena Jarmula) . Ethnographic volume in series "Zapysky Naukovoho Tovarystva imeni T. Sevcenka" and the centennial of the Ethnographic Museum in Lvov (Edward Pietraszek) . . An Honorary Badge of a Siberian Deportee for the "Biblioteka Zesłańca" (Deportee's Library) (Roman Karczmarczuk) . . . . . V. IN 325 328 330 332 335 MEMORIAM Maria Gladyszowa 1912-1994 (Zofia Szromba-Rysowa, Marian Palmowski 1929-1993 (Anna Spiss). . .. Danuw .... Tylkowa) 345 347 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2592ff9863d437be62442eba864572.pdf 6f18e2a6bf89fac0bda039529e32dc80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2696 Title A name given to the resource Kultura, empatia i techniki skrawania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R ozważania Dariusza Czai (które na swój użytek nazwałem projektem „antropologii empatycznej") dotykają zagadnień tak fundamental­ nych, że nawet krótki do nich komentarz wymagałby kompetencji, o jakich mogę tylko pomarzyć. Niemniej złość, jaką ta lektura we mnie wywołała, pomnaża od­ wagę i zachęca do zasygnalizowania kilku wątpliwości. Otóż denerwujący u Czai jest przede wszystkim ton nie tyle świętoszkowaty (wierzę, że Autor szczerze cier­ pi z powodu alienacji dyscypliny, którą - z dużym sma­ kiem! - uprawia od lat, a która, jak sądzi, traci kontakt z „prawdziwym życiem"), ile dewocyjny: wyrażona tu ze swadą dobrego kaznodziei niechęć do posługiwania się pojęciem „kultury", zasłaniającej rzekomo tajemniczą prawdę egzystencji, nabiera wartości niemalże przestro­ gi moralnej. Jak to dobrze opowiedzieć się po stronie jednostki, konkretnego, żywego człowieka, jego zwy­ czajnej, samotnej egzystencji, a przeciw nieludzkim me­ chanizmom „kultury"! Stąd właśnie, jak mi się wydaje, z tego ideowego przejęcia, biorą się demagogiczne zabie­ gi i bałamutne - choć bardzo zręczne, trzeba przyznać przemieszanie sprzecznych ze sobą twierdzeń, POLEMIKI Od redakcji Ponieważ rytm. ukazywanie się „Kontekstów" nie należy do najprędszych i nie mogą one z natury rzeczy sprostać wymogom aktualności (por. na cen temat kil­ ka słów wyjaśnień w artykule wstępnym s. 3-5) a tak­ ie w trosce by artykuł Dariusza Czai nie przeszedł bez echa, zwróciliśmy się do najbliższego kręgu współpra­ cowników z prośbą o uwagi i komentarz, rozpoczyna­ jąc tym samym dyskusję wokół tego tekstu, do której serdecznie zapraszamy wszystkich chętnych WOJCIECH Gdy zatem pisze Dariusz Czaja, że słowo „kultura" sta­ ło się dla antropologów zwykłym liczmanem - pytam, czy podobnej funkcji nie pełnią w jego tekście takie (słuszne) pojęcia - powtarzane niczym akty strzeliste - jak „tajem­ nica", „niepoznawalne", „niepojęte", lub „wieloznacz­ ność" (a warto zauważyć, że to ostatnie ma naturę semiotyczną)? Czaja zdaje się zapominać, że i one są także ka­ tegoriami kulturowymi, których użycie (tak jak użycie kategorii „kultury") nie jest bynajmniej „niewinne". Czy zresztą samo odwołanie się na przykład do poję­ cia „tajemnicy" jest wystarczającym zabezpieczeniem przed „obiektywizującym językiem semiotyki"? A przede wszystkim: na jakiej podstawie uważa Czaja, że „tajemnica" wyprowadza nas „poza kulturę"? N o bo - „poza kulturę", to znaczy gdzie? Otóż - ponoć - w sa­ mo „życie". Co jednak można o nim powiedzieć? Czaja błędnie - i nazbyt wygodnie - ustawia sobie przeciwników do bicia, budując fałszywą alternatywę badawczą. Z jednej strony mamy oto do czynienia z ograniczoną, pozytywistyczną wizją ludzkiego świata, której zwolennicy zabijają („roztajemniczają") „niepo­ znawalne" w swej istocie życie za pomocą (Gadamerowskiej) „metody" i rozmaitych kategoryzacji. Z dru­ giej — jest „dialogiczna formuła rozumienia", z którą łą­ czy się wrażliwość na niepowtarzalność jednostkowych zdarzeń i nieredukowalną prawdę. Przez przywołanie nazwisk takich myślicieli jak: Dilthey, Heidegger, Gadamer i Ricoeur, usiłuje Czaja tę drugą postawę powią­ zać z tradycją hermeneutyczną. Ale to właśnie wydaje mi się pewnym nadużyciem - w zbyt wielu sformułowa­ niach prześwieca u niego myśl w gruncie rzeczy meta­ fizyczna (w sensie, w jakim używa tego pojęcia Heideg­ ger), czy też romantyczno-idealistyczna. Bo jak inaczej rozumieć zachętę do stawiania pytań „metafizycznych" (tym razem jednak, domyślam się, w sensie potocz­ nym), które nie ograniczałyby się do - jak pisze Czaja 23 MICHERA Kultura, empatia i techniki skrawania - „powierzchniowego, widocznego, zewnętrznego wy­ miaru zjawisk"? Przecież użyte tu metafory („zewnę­ trze" ~vs- „wnętrze") nie są bynajmniej czysto opisowe i filozoficznie obojętne. Powiedziałbym tak (skrótowo i przenośnie): Dariusz Czaja odwołuje się wprawdzie do tekstu Ricoeura Zycie w poszukiwaniu opowieści (chodzi w nim o „literackie", narracyjne porządkowanie chaosu życia), ale zapomina o innym artykule tegoż autora, pod znamiennym tytu­ łem Hermeneutyczną funkcja dystansu. Mówiąc dokład­ niej: nie potrafię pogodzić kluczowego dla poheideggerowskiej hermeneutyki przekonania o nie-bezpośrednim odniesieniu tekstu do świata („pospieszne usuwa­ nie wszelkich oddaleń nie sprowadza żadnej bliskości" pisał Heidegger) z kluczowymi w tekście Czai wątkami o swoiście bezpośrednim właśnie przyleganiu niektó­ rych tekstów do życia. Ow zaś hermeneutyczny dystans, o którym mówi m.in. Ricoeur, to przestrzeń języka, języ­ ka poetyckiego, fikcji, metafory - czyli właśnie kultury. [Choć sprawa jest oczywiście bardziej złożona. W isto­ cie Heidegger i kontynuatorzy jego dzieła (mniej lub bar­ dziej radykalni, tacy jak Gadamer, Beaufret, Ricoeur, Derrida, John Sallis) wykraczają poza „kulturę", ale nie po to, by - uwolniwszy się wreszcie od niej - dotrzeć do idealistycznie pojmowanego „życia". Przeciwnie, robią to ze względu na owo szczególne, trudne „miejsce" (chora), w którym kultura (język, obraz, metafora, znaczące dys­ tynkcje i opozycje) dopiero właśnie się zjawia]. W każdym razie alternatywa nie wygląda tak, jak w wygodny dla siebie sposób szkicuje to Czaja: dyskur- �POLEMIKI sywny, kategoryzujący dystans (pełen „statystycznych przypadków" i bezproduktywnych podziałów na „znaki arbitralne i naturalne") -vs- empatyczny brak dystansu („empatyczność", przyznaję, dodałem tu od siebie). W żadnym razie hermeneutycznego dystansu nie nale­ ży mylić z potępianą przez Gadamera „metodą". Hemeneutyka nie obraża się też na strukturę - tak jak poeta nie powinien się obrażać na gramatykę języka (nawet jeśli przekracza językowe normy). Warto może byłoby tu przypomnieć - czego nie zrobię z braku miejsca - co pisał Gadamer o doświadczeniu dzieła sztuki jako „grze", o „medialnym sensie" pojęcia „gry" i znaczeniu dla tej „gry" reguł i zasad („Gra stanowi oczywiście pewien porządek" - Gadamer, P J M II. 1. A.) Czai), czyli dzięki literackiej zdolności (kon)figuracyjnej, los Henryka Kwiatka otrzymuje kontekst, i to kontekst właśnie kulturowy: rozpoznajemy w nim coś więcej niż jednostkowy, co wcale nie znaczy „statystyczny" przypadek. A w stwierdzeniu powyższym nieprzypadko­ wo akcent kładę na słowo „rozpoznajemy" - bo to jest (hermeneutyczny) żywioł antropologii k u l t u r y . A d (ii). Aktywność interpretacyjna (interpretacją jest także aktywność artystyczna), rozumiana jako po­ szukiwanie kulturowych kon-tekstów, staje zawsze wo­ bec określonego zjawiska, czyli ostatecznie - życia. Czym jednak ono jest? Czy (jeśli nie chcemy wpaść w banał psychologiczny) możemy spokojnie powie­ dzieć, że na jego poziomie (na przykład na poziomie ży­ wego Henryka Kwiatka, rozmawiającego ze świętym z obrazu) nie mamy do czynienia ze „skrawaniem" i kontekstualizacją kulturową? Co to znaczy, że „życie naprawdę ma strukturę narracjopodobną" - jak słusz­ nie przecież pisze Czaja, relacjonujący Ricoeura? Czy owa struktura (u Ricoeura literacka fikcja, odpowied­ nik muthosu z Poetyki Arystotelesa) - wzorzec wprowa­ dzający sens (a zatem nieciągłość) w „chaos" realnego życia - nie ma charakteru kulturowego? Dla Dariusza Czai - chyba nie. Woli on bowiem w tym miejscu na­ dal pisać „o «życiu», które jest większe i bogatsze od „kultury", które przerasta kulturę". Pozbawioną kulturowej strukturyzacji oczywistością może wydawać się życie jako osobiste doświadczenie począwszy od doświadczania codzienności (niekiedy bolesnej, związanej na przykład z samotnością) po do­ świadczenie mistyczne. Ale to oczywiście złudzenie. Czy owo doświadczenie życia istotnie wykracza poza kulturę? Czy można - (i) cokolwiek o nim powiedzieć, nie przywołując kulturowego kontekstu?; i (ii) czy po­ za tym kontekstem jest ono w ogóle możliwe? A d (i). Sam Czaja, pisząc o bohaterach filmu Łoziń­ skiego, pozwala sobie na przykład na sformułowanie: „okazało się, że zwykłe, zwyczajne, banalne skrawki życia nabierają nieledwie epifanicznej gęstości". Oto dwie kwestie: (a) co znaczy tu owa „epifaniczna gęstość"? Czy jest to metafota? Jeśli tak (a raczej tak, sugetuje to ogra­ nicznik: „nieledwie"), to pokazane w dziele sztuki (w fil­ mie) „życie" ptzestaje być już „samym" życiem - metafo­ ra interpretatora dokonuje jego kulturowej (re)kontekstualizacji. Ale przecież i (b) sam film (jak to dzieło sztu­ ki, podobnie jak wykorzystany w artykule Czai wiersz Marcina Swietlickiego), jest już w oczywisty sposób życia „skrawaniem", co zauważa Czaja („banalne" - oczywiście pozornie - „skrawki"), przez co zakwestionowana zostaje owego życia idealistycznie rozumiana „ciągłość". Ozna­ cza to rezygnację z marzenia o bezpośredniej referencyjności tekstu (albo mimetyczności, rozumianej na sposób Platoński). W to miejsce jednak pojawia się w dziele sztuki możliwość „konfiguracyjnego" budowania zna­ czeń: twórca powraca do przedstawianego świata nie „wprost", lecz „poprzez" skonfigurowane elementy - tak w swojej Poetyce nauczał już Arystoteles, i tak to wielo­ krotnie i wyczerpująco opisywał Ricoeur (przede wszyst­ kim w ttzytomowym dziele Temps et recit z lat 80.). Dodajmy przy okazji, że sformułowanie mówiące o „wprowadzaniu" wzoru w chaos życia jest w gruncie rzeczy Platońsko „metafizyczne", zakłada bowiem, że „życie" już (jakieś) jest, a ład - zostaje dopiero do nie­ go niejako dodany. * Wszystkie te wątpliwości, przedstawione wyżej w bar­ dzo pospiesznym skrócie, odnoszą się też do Czajowego omówienia książki Georges'a Pereca. Splecione są tu dwa zupełnie nieprzystające poglądy. Jeden - bliski wąt­ kowi „strukturyzacji życia", wcześniej wprowadzonemu za sprawą Ricoeura - mający tu mentora w Michale Markowskim, przedstawia dzieło Pereca jako próbę okiełznania chaosu świata, czego - jak myślę - nie spo­ sób inaczej rozumieć, niż jako kontekstualizację kulturo­ wą (cytowany Markowski pisze: „Wymyślić świat to go zinterpretować, obdzierając z niewiadomego. Użyczyć przedmiotom języka, odpamiętać to, co zapomniane"). Drugi pogląd - nie dający się uzgodnić z pierwszym wyraża nadzieję całkowicie idealistyczną. Pisze Czaja o książce Pereca: „Detaliczny, indeksowy, ewidencyjny, katalogujący opis bez imperatywu systematyzującej ana­ lizy. Próba maksymalnego przybliżenia się do żywej tkanki życia. Pragnienie zapisu surowego życia, życia as itself. Próba zbudowania jakiejś radykalnej postaci reali­ zmu obywającego się bez uprzednich założeń". Oczywi­ ście - nie jest to pogląd samego Dariusza Czai, lecz pró­ ba rekonstrukcji celów, jakie postawił przed sobą Perec. Czaja czuje się zobowiązany zasygnalizować w tej kwe­ stii swoje wątpliwości („Ale czy jest to w ogóle możliwe, zważywszy że rzeczy i obiekty nie skatalogują się raczej Na podniosłe pytanie Dariusza: „co antropolog kultu­ ry ma do powiedzenia o przytoczonym przed chwilą jed­ nym ledwie fragmencie zwyczajnej egzystencji [Henryka Kwiatka]? Co potrafi powiedzieć o tej zamkniętej w trzech obrazach [wiersza Swietlickiego] historii prze­ raźliwej samotności i głodu rozmowy z niewidzialnym [ . . . ] " - odpowiadam: w zasadzie nic. Gdyby jakiś praw­ dziwy Henryk Kwiatek był moim sąsiadem, to - bez względu na moją profesję - mógłbym po prostu wpaść do niego na pogawędkę. A jednak - dzięki wietszowi Swie­ tlickiego (a także zacytowanemu wyżej pytaniu Dariusza 24 �POLEMIKI same?"). Przyznajmy jednak, że obiekcje te, wyrażone niezbyt mocno i szybko też porzucone, to rodzaj aseku­ racji, coś na kształt podrobionego świadectwa metodo­ logicznej niewinności. Tymczasem dzieło Pereca jest dla Czai cenne nie tylko jako próba (kulturowej) struktury­ zacji chaotycznej tkanki życia, ale właśnie jako niemal bezpośrednie tego życia dotknięcie, dzieło niemal prze­ źroczyste (niczym ikona acheiropoiete, „nie ręką ludzką uczyniona"), wolne od ludzkich uprzedzeń, ujawniające — ale na szczęście nie rozwiązujące - nieprzeźroczystą tajemnicę życia. Pisze więc Czaja o powieści Pereca: „jest dla mnie jednym z najznakomitszych dzieł z antro­ pologii życia. Życia — nie kultury". Powiedzmy jasno: taka domniemana kon-genialność dzieła i realnego życia, swoista samoprzejrzystość owego dzieła, jest romantycznym złudzeniem. Tak jak złudze­ niem jest na przykład domniemana „przezroczystość" fo­ tografii. Albo bezzałożeniowość filmu kręconego przez bohatera Lisbon story Wima Wendersa — kamerą umiesz­ czoną na plecach. Lub też Dogma von Triera, rozumia­ na jako recepta na doskonały realizm, a nie jedna z wie­ lu formuł lub manier artystycznych. Co bynajmniej nie znaczy (należy to bardzo mocno podkreślić!), że samo to złudzenie nie jest realnym i fascynującym f a k t e m kulturowym - częścią naszego życia i jednym z funda­ mentalnych zagadnień filozoficznych (na przykład „przyległość" do życia, contingence, jest rzeczywistym składnikiem fotografii, co podkreślał Barthes; należy jednak dodać: fotografii jako kategorii kulturowej). Również typ pisarstwa, jaki prezentuje Perec (a także nieco podobne, choć odwołujące się do sfery sztuk wizual­ nych, marzenie jego bohatera Percivala Bartlebootha: ob­ raz wybranych fragmentów świata wykrawany jako puzzle; dobrze to świadczy o samoświadomości Pereca), ma swoje określone miejsce w dziejach kultury. Prawzorzec tytanicz­ nego i bluźnierczego w swej istocie przedsięwzięcia, prze­ pełnionego zazdrością wobec boga-stwórcy, ale też skaza­ nego na niepowodzenie, odnajdujemy właśnie w postaci walczących z Zeusem tytanów z Hezjodowej Teogonii. Ale łatwo odnajdziemy inne, bliższe projektowi Pereca-Bartlebootha, próby ogarnięcia świata (w jego makro- i mikro­ kosmicznym wymiarze), polegające właśnie na (pozornie) beznamiętnym inwentaryzowaniu wszystkich jego składni­ ków. Przychodzą mi do głowy takie choćby przykłady, jak „pomniejszające wszechświat" kolekcje muzealne i gabine­ ty osobliwości (viae prace Pomiana i Clifforda; jeden przy­ kład literacki: salon kapitana Nemo we wnętrzu Nautilusa); imponująco absurdalne projekty encyklopedyczne (e.g. 100 opasłych tomów in octavo dzieła Diego Hervasa z Rękopisu... Jana Potockiego); renesansowe „teatry pamię­ ci", w magiczny sposób - w znaczeniu „magii naturalnej" ogarniające całość wiedzy o świecie (cf. F. Yeates, Sztuka pamięci; albo też „alef" z opowiadania Borgesa). Jeśli cho­ dzi o wymiar mikrokosmiczny, należałoby tu chyba wspo­ mnieć o kabalistyczno-alchemicznych procedurach i prak­ tykach, mających na celu preparowanie homunkulusów i golemów (zob. „Kwartalnik filmowy" nr 31-32/2000). Czaja oczywiście nie mógł przeoczyć, bez trudu odczytując „cienką aluzję" ukrytą w imieniu głównego bohatera. Naj­ spokojniej jednak w świecie pisze: „Perceval Bartlebooth ostatecznie nie dociera do swego Graala"... I со? I nic. Ten kulturowy kontekst interpretacyjny okazuje się zno­ wu nic nie znaczącym ozdobnikiem. * Jak zatem zrozumieć „życie", a zarazem nie zniszczyć go w metodycznych obiektywizacjach? Jak powiedzia­ łem, czuję się trochę zakłopotany podejmując tak fun­ damentalne zagadnienia filozoficzne. Jeśli jednak mowa o hermeneutyce, to pamiętam, że proponuje ona w tej kwestii „kolistą strukturę rozumienia". Różne jednak można z niej wyciągnąć wnioski. Charakterystyczne jest to, że Czaja powołuje się w swoim tekście przede wszyst­ kim na Diltheya, a nie Heideggera i jego kontynuato­ rów. Słabo znam Diltheya, ale (jak pisze Gadamer) ze swoją kategorią „życia" reprezentuje on poznawczy optymizm, wiarę w uniwersalny „zmysł historyczny", oparty w gruncie rzeczy na romantycznej „sympatii", pozwalający wyzwolić się z uprzedzeń określonych przez własną współczesność, a zatem - tradycję (a za­ tem kulturę) i przynoszący obiektywne poznanie. Wie­ le tu z heglowskiego idealizmu; warto zauważyć, że w późnych pismach pojęcie „życia" Dilthey zastępował nawiązującym do Hegla pojęciem „ducha". Tymczasem w „kole hermeneutycznym" Heideggera dystans histo­ ryczny (wynikający z uwikłania interpretatora we wła­ sną tradycję i język) jest radykalnie n i e u s u w a l n y . Myślę, że także w sferze refleksji antropologicznej zwłaszcza jeśli odwołujemy się do przemyśleń współcze­ snej hermeneutyki - nie powinniśmy dążyć do likwida­ cji owego dystansu, jaki stwarza kontekst kulturowy. Całkowicie fałszywa wydaje się więc alternatywa: „an­ tropologia k u l t u r y " albo (wykraczająca rzekomo po­ za nią) „antropologia ż y c i a " . Niewiele też pomoże nam (bardzo uwarunkowane kulturowo) pojęcie „tajemnicy", mające sugerować swoiście mistyczną apofatyczność ży­ cia. Nieprzejrzyste i „tajemnicze" jest (nie tylko) życie, ale i (przede wszystkim) dotyczący tego życia kulturowy tekst-obraz (jak powieść Pereca i puzzle Bartlebootha). * C'est la vie - powiada na koniec Dariusz Czaja, cytując Francuzów. Lubię tę bezpretensjonalną i przydatną w wie­ lu życiowych sytuacjach mądrość. Ale rozumiem ją trochę inaczej: zawarta w niej ostensywność („to jest...") nie tyle wyraża chęć bezpośredniego dotknięcia życia (na wzór nie­ wiernego Tomasza), ile - życiu temu nadaje postać „zbio­ ru", „kolekcji", na którą składają się wyodrębnione przez wskazanie exempla, „osobliwości" i „okazy". Chociaż... sko­ ro już wspomniałem apostoła Tomasza... to i w jego palcu można dostrzec swoistą miarę, albo ślad hermeneutycznego dystansu... Ale o tym może innym razem... Sam Perec podsuwa też wyraźny trop, którego Dariusz 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceb1f8e60a2552d7110cad83664d525.pdf 43fe87e6b1b86c2b1900495d87b7a316 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3105 Title A name given to the resource Metoda Aktywnej Imaginacji C. G. Junga / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Prokopiuk METODA AKTYWNEJ IMAGINACJI C. G. W psychoterapii wypracowanej litycznej strony C. G . J u n g a analiza marzeń okspresyjnych, i wiorszy, zarówno listów, w a n y m , terapia grupowa, nas odkrywać w aktywna między t u technikę nad (ma­ dziennika), imaginacja, analizo­ imaginacji sobą około do Wstępie Jung 1916 r . , 3 przełożonego z sten 1928 r . Na Das Geheimnis Beziehungen temat W aktywnej obraźni dem Ich z 1929 r . Blida und dem Jeśli w aktywnej imaginacji Jung tak późniejszych prac: skłonił m n i e , b y daó m u z a d a n i e r o z b u d o w a n i a t e g o wstępnego s z k i c u za p o m o c ą s w o b o d n e j „Widzieć", że dialektycznej, (Einfall) czj' rozwinięcia f a n t a z j i . M o g ł o się t e e l m i k i była niezliczona wizualnej, akustycznej, l u b plastycznej. liość Rozultatem skomplikowanych form, w których bogactwie p r z e z w i e l e l a t n i e m o g ł e m się r o z e z n a ć , d o ­ póki n i e pojąłem, że w manifestację procesu metodzie nieświadomego, teehniezną umiejętnością wałem ..procesom t e j chodziło istnieją działają dukują jedynie spontaniczną wspomożonego p a c j e n t a , procesu, który później nacji pewne kolektywne, i rozważaniom nieświadome stwierdziłem, warunki, które j a k o r e g u l a t o r y i s t y m u l a t o r y f a n t a z j i twórczej i p r o ­ odpowiednio w y t w o r y , podporządkowując swym celom istniejący materiał d a n y c h świadomości. Działają one dokładnie t a k , j a k m o t o r y m a r z e ń s e n n y c h , d l a t e g o też a k t y w n a i m a g i n a c j a - - j a k nazwałem również tę marzenia motodę senne. — w pewnym Istnienie tych aspekty wy­ autonomią. smoka, zmienić w czystą smok jest pozbawić a cały fantazję. „naprawdę" obiekt proces Jeśli w pomocną autonomii, wy­ aktywnej aktywnej imagi­ imaginacji j a w i się n a m s m o k , t o m u s i m y s t a w i ć m u c z o ł a t a k , „ j a k był s m o k i e m rzeczywistym. w aktywnej gdyby" N a t y m polega respekt dla o b i e k t u imaginacji. stopniu zastępuje nieświadomych regu­ l a t o r ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h s p o s ó b f u n k c j o n o w a n i a o k r e ś ­ że określona a k t y w n a i m a g i n a c j a jest t y c z n a i że n i e jest j e d y n i e fantazją czy marzeniem 0 że p o d o b n i e j e j autentyczności świadczy f a k t , auten­ na jawie ? j a k marzenia sonne, p r z y n o s i n a m o n a n i e s p o d z i a n k i . F a n t a z j a m a c h a r a k t e r bardziej kontrolowany, ponieważ kieruje nią ego zgodnie ze s w y m i p r a g n i e n i a m i . Marzenie n a jawie jest kierowane w m n i e j ­ s t o p n i u , ale łączy się z n i e m n i e j s z ą przeprowadzona transcenduje poczucie odpowiedzialnością właściwie a k t y w n a „ j a t o r o b i ę " i p o k a z u j e , że imaginacja imaginowane o s o b y i p r z e d m i o t y z a c z y n a j ą d z i a ł a ć ze z d u m i e w a j ą c ą a u t o n o m i ą Hochheimer może zwraca znaleźć p u n k t u w a g ę n a t o , że a k t y w n a zaczepienia w dowolnym imaginacja status praesens. J u n g pisał n a t e n t e m a t : naz­ indywiduacji. „ D z i ę k i t y m doświadczeniom że o oznacza r z e c się w y o b r a ż e n i o w e g o , w malarskiej, rysunkowej ego regułom, m ó w i ą c sobie, że s m o k t e n imaginowany ego. N a t o m i a s t tej przeciwko psychiczną, szym dramatycznej, z maksymalną jest „ j o d y n i e t w o r e m naszej w y o b r a ź n i " , i zmieniając go w psa. t o dokonać w zależności o d i n d y w i d u a l n y c h skłonności i t a l e n t u formie z a k t y w n e j i m a g i n a c j i jesteśmy a t a k o w a n i przez to wykroczymy 4 ze s w y c h nie związane funkcjonować Unbewus- „ J a k i ś o b r a z ze s n u p a c j e n t a c z y j a k i ś j e g o p o m y s ł tanecznej, imaginacji powinny Skąd w i e m y , odkrycia metody pisał w j e d n e j der goldenen zwischen trak­ aktywnej imaginacji. treścią aktywnej opisał ją w s w y m alchemicznego i w s w y c h Hie jak imagi- analitykiem a samym o p t y m a l n y m . N a t y m p o l e g a odpowiedzialność ego w technik fizyczne i opracowanego przez R i c h a r d a W i l h e l m a starochiiiskiego tatu ana­ jednej psj'chodrama). pracy a po raz pierwszy zaś z e s p ó l formy prowadzenie (hipnoterapia, Interesującą należy z w glinie, m o k r y m piasku czy plastelinie, kierowana, taniec, dialog zaczął metod z drugiej 2 pisanie wyobrażeniowe uacja sennych , przybierających lowanie, modelowanie pisanie w ramach psychologii do stosowanych 1 JUNGA* „Zastosowanie kiedy już „rozkład" taki (aktywnej imaginacji) (analiza) przeciwieństw stopień, że i c h połączenie, stała się n i e o d z o w n ą koniecznością... czyli w sposób metodyczny... w jest wtedy, synteza osiągnął osobowości, J a k powiedzieliśmy, ces t e n m o ż e p o j a w i ć się s p o n t a n i c z n i e ny wskazane psychicznych l u b też zostać ostatnim wypadku pro­ wywoła­ w sposób c e l o w y w y b i e r a m y jakieś m a r z e n i e senne l u b i n n y twór f a n t a z j i 1 k o n o o n t r u j e m j ' się n a n i m , p o p r o s t u u t r z y m u j ą c g o w ś w i a d o ­ m o ś c i i o g l ą d a j ą c w w y o b r a ź n i . Z a p u n k t w-yjścia m o ż e m y w z i ą ć również jakiś nastrój uczuciowy. W t y m wypadku zaleca się w y k r y c i e , j a k i t w ó r f a n t a z j i w j l a n i a się z t e g o n a s t r o j u w z g l ę d n i e r lałem niekiedy jako dominanty, wydawało w a ż n y m , że o p a r ł e m n a n i c h m o j ą zbiorowej nieświadomości." imaginacji Aktywną jednej słowy: jesteśmy w s t a n i c odkryć posługiwania z Innymi 6 m i się czymś t a k hipotezę t z w . bezosobowej, „Dzięki aktywnej archetyp" . 7 imaginację można najlepiej opisać j a k o się kontrolowany, strony wyobraźnią zachowuje w sposób maksimum technikę d r u g i e j zaś p o z w a l a o b r a z o m s e n n y m n a m a k s y m a l n i e rozwój, t j . umożliwia James A. Hall syntezę świadomości słusznie z w r a c a który odpowiedzialności, i z sw obodny 7 nieświadomości. u w a g ę n a t o , że i m a g i n a c j a p o s ł u g i w a l i ś m y się w s z y s c y j a k o d z i e c i , aktywną zapominając o t y m j a k o d o r o ś l i . Jeśli m o g ę s o b i e p r z y p o m n i e ć , ż e j a k o d z i e c ­ k o wymyślałem f a n t a s t y c z n y świat, o którym byłem p r z e k o n a n y , iż jest realny, t o potrafię odtworzyć które s t a n o w i podstawę aktyw-nej W aktywnej imaginacji ego sobie rodzaj przeżycia, imaginacji. musi traktować wyobrażany epizod j a k g d y b y był epizodem r e a l n y m . Toteż nie wolno sobie, że wybory, były jest przed osobami o n t y l k o wyobrażeniem, i zlekceważyć którymi trzeba i przedmiotami guła m a w c i ą g n ą ć ego w b y stanąć, g d y b y ze ś w i a t a wyimaginowaną sytuację w daje m u wyraz. Następnie z a t r z y m u j e m y t e n obraz z re­ guły fakt, zaczyna się on zmieniać, że j e s t p r z e d m i o t e m Aktywna stanowi czynnikowi obserwacji..." imaginacja czysty ożywiając — w przeciwieństwie który — do s n u , który daje J u n g nazwał wyraz „funkcją c e n d e n t n ą " , t j . f u n k c j i , która d o p r o w a d z a do s y n t e z y 9 świadomej czynia i nieświadomej. Dlatego się d o i n t e n s y w n i e j s z e g o i — aktywna którzy n i e uprawiają temu trans­ osobowości imaginacja przy­ w porównaniu z samą a n a ­ lizą m a r z e ń s e n n y c h — p r z y s p i e s z o n e g o d o j r z o w a n i a Ludzie, sam 8 p r o d u k t nieświadomości psychicznemu, się p r z e z aktywnej osobowości. imaginacji, łatwo m y l ą ją z t z w . i m a g i n a c j a bierną, z o w y m „ w e w n ę t r z n y m f i l m o m " , k t ó r e m u w i e l u z n a s p o z w a l a się r o z w i j a ć p r z e d s w y m wownętrz- mówić moralne wyobrażenia zewnętrznego. j a k i obraz w ś w i a d o m o ś c i , koncentrując n a n i m naszą u w a g ę . W t e d y T a re­ stopniu * W y k ł a d w L a b o r a t o r i u m Samorealizacji „Studium o W y ­ c h o w a n i u " w Warszawskim C e n t r u m Studenckiego R u c h u Nauko­ wego, zamieszczony w pracy zbiorowej p o d red. J . Prokopiuka, Medytacja — historia i zastosowanie, Studium, o wychowaniu, zeszyt 4 (do użytku wewnętrznego), W a r s z a w a 1981 �iiym шэ wzrokiem, n p . przed wolno również własnym zaśnięciem. mylić Z aktywną wewnętrznych kompleksem, afektem imaginacją solilokwiów czy z wyobiażaną jakimś sytuacją, j a k i e często p r o w a d z i m y . A l b o w i e m w o b u t y c h f o r m a c h i m a g i nowania zainteresowany przez cały czas „wie", że co sobie w y o b r a ż a , jest „ t y l k o " fantazją. A k t y w n a k t ó r ą J u n g c u m g r a n o s a l i s określił także j a k o psychozę" 1 0 , że człowiek różni się bierze w j a k i j a k o człowiek od tamtych form niej wszystko, imaginacją, ,,antycypo%vaną fantazjowania udział zarówno jako cały człowiek, świadomy. przebiega „wewnętrzny f i l m " coś niezgodnie z icli procesio życzeniem, to m o ż n a n i e j a k o cofnąć i odegrać r a z jeszcze, t y m r a z e m i n a c z e j . M y l ą się o n i , a l b o w i e m w a k t y w n e j i m a g i nacji, podobnie jak w ż y c i u , t o , co s t a j e się f a k t y c z n i e , jest nieodwracalne. Inny imaginację wchodzi w n a t y m , że uprawiający wownętrzny tok o n s a m , lecz j a k o osobowość f i k c y j n a bawia a charakteru prawdziwego aktywną wyobrażeń nio jako , p r z e z co t o k t e n p o z ­ 1 1 dialogu między świadomością nieświadomością. Duża bywa przykład z jaką podejrzana, przychodzi ponieważ ginacją s t a n o w i z d e c y d o w a n e lekko t a wynajmowała całej okolicy, częła ją szykanować oddziaływało między prawo przy a każdej lokatorką k ą p a ć się w R e n i o , d o m u . Jednakże powodów, zabroniła się n a t y l e komuś imaginowanie, prawdziwa aktywna osiągnięcie, z r a z u b o w i e m ima­ rzadko również do najbardziej pojawiają się trudności, z n a n y c h należy rodzaj wśród „skurczu świa­ d o m o ś c i " , k t ó r y p o w o d u j e , że n i c n i e p r z y c h o d z i n a m n a m y ś l . trudności przejawiają się j u ż to w lenistwie i n i e p r z e p a r t e j n i e c h ę c i , j u ż t o w t y m , że n e g a t y w n y g l o s w e w ­ n ę t r z n y p o w t a r z a n a m ciągle, iż w s z y s t k o t o j e s t że j e s t t y l k o t w o r e m naszej nie — powiada „zgodzie pomocą Jung — na wszystko" którego nieprawdziwe, w y o b r a ź n i . , , W zgodzie n a działa­ w „działaniu—w—niedziałaniu", m i s t r z a E c k h a r t a znalazłem udało m i się o t w o r z y ć klucz, d r z w i prowadzące w ł a ś c i w ą d r o g ę : t r z e b a u m i e ć p o g o d z i ć się z a u t o n o m i ą procesów psychicznych. Jost to chicznych, pomagając dla nas p r a w d z i w a obie pierwsze i m , korygując trudności je i negując... można ną rzeczywistością, odpowiedzieć: to „sceptykowi ,,Być może coś, c o p r z e k o n y w u j e psy­ jedynie się z o b i e k t y w ­ po prostu jest nieprawdziwe, wysiłek". Najczęściej nas o niesamowicie ale staje żywej n o m i i i realności p a r t n e r a naszego wewnętrznogo iż z d o b y w a m y na Podczas 1 2 n a s " należy to wszystko narazie będę kontynuować mój wtedy w za sztuka... przezwyciężyć oierpliwością, względnie o d w a ż n y m p o g o d z e n i e m w naszych p o n i e w a ż ś w i a d o m o ś ć n i o u s t a r m i e w t r ą c a się d o p r o c e s ó w gdy się auto­ dialogu, t a k p e w n o ś ć , że n i e j e s t o n w y t w o r e m n a s z e j ś w i a d o ­ To, czy a k t y w n a imaginacją jest prawdziwa, poznajemy n a j l e p i e j p o j e j s k u t k a c h , a l b o w i e m są o n e z a r ó w n o w nym, jak i negatywnym walne. Dlatego bardzo niebezpiecznym wiadczonego prowadzić sensie aktywna imaginacją pozytyw­ i bezpośrednio jest odczu­ instrumentem tak i n i e p o w i n n a b y ć u p r a w i a n a bez doś­ instruktora. do ogromne Może o n a , j a k podkreśla wybuchu latentnych psychoz . 1 3 Jung, do­ Innym niebez­ p i e c z e ń s t w e m , j a k i e się z n i ą ł ą c z y , m o ż e b y ć w y s t ą p i e n i e s y m p ­ tomów somatycznych. Najważniejsze umożliwia jednak jest samodzielność t o , żo aktywna analizowanych. imaginacją w Przyswojenie s o b i e i p r a k t y k o w a n i e t e j f o r m y m e d y t a c j i (za j a k ą M . L . v o n F r a n z słusznie u w a ż a a k t y w n ą i m a g i n a c j ę ) J u n g uznał z a terium dojrzałości analizowanego, jego odpowiedzialności kry­ za s i e b i e i u n i e z a l e ż n i e n i a się o d a n a l i t y k a . Wyzwalające również w działanie t y m , żo lub odreagowania, aktywnej umożliwia e f e k t u , które w y p r o w a d z a naturalnie którego w o d y że Umowa ta ostatnia przepływały stara, bez Studentka pozornie nie­ wyraźnych potrafiła pogodziła się z n o w ą s y t u a c j ą , a l e w p a d ł a w t a k ą w ś c i e k ł o ś ć , iż j e s z c z e n a w e t p o dwóch g o d z i n a c h stłumionych wymysłów i odreagowywania n i e b y ł a w s t a n i e z n o w u z a j ą ć się s w ą p r a c ą . J a k w i a d o m o , t a k i e zaś, n i c n a m n i o przynoszą, że „mamy zalewa". a na Rzeką słuszność", a jedynie nie zmienia nas wyczerpują, faktu, iż „krew O t ó ż w a k t y w n e j i m a g i n a c j i s t u d e n t k a ujrzała jej brzegu płynęły alo tablicę z wysokie n i e pozwoliła rzeki rozdzieliły napisom: fale. „Pływanie Natychmiast też to nas rzekę, wzbronione". usłyszała głos przerwać się i sobie wyszedł swych z nich fantazji. W t e d y fale przypominający żabę, c z a r n y g n o m , m ó g ł mieć około m e t r a w z r o s t u . „ A c h , o t o uosobie­ mojego afektu" — pomyślała s t u d e n t k a , ale w dalszym się o b i e k t y w n i e s y t u a c j ę . zaś ruszył n a s w y c h żabich łapach w k i e r u n k u d o m u . to, dziewczyna pewno pomyślała zamorduje z przerażeniem: starą a l b o n a g l e „O eksploduje Gnom Widząc Boże, on j a k wiązka na dy­ n a m i t u ! " T e r a z zaczął ją dręczyć p r o b l e m m o r a l n y ; „ C z y wpuś­ cić g o d o d o m u ? N i e m o g ę przecież dopuścić d o morderstwa! J e ś l i j e d n a k g o n i e w p u s z c z ę , t o j e g o g n i e w z w r ó c i się p r z e c i w k o mnie..." który Ostatecznie postanowiła wpuścić już dzwonił d o d r z w i , i zapytać do domu go, czego gnoma, chce. Gnom zrobił gest wskazujący, że chce wejść n a górę, d o s t a r e j właś­ c i c i e l k i d o m u , co w s t u d e n t c e p o n o w n i e wzbudziło wątpliwości n a t u r y m o r a l n e j . T o t e ż w p r a w d z i e z d e c y d o w a ł a się z a p r o w a d z i ć g n o m a do mieszkania starej, towarzyszyć m u jednak, a b y unie­ możliwić Wtedy wyrządzenie jej krzywdy. Stara podeszła starą kobietę w i d o k j e j l o k a t o r k i składającej warzystwie 0 tej czarnego komicznej karla scenie wiścio zrobiła b a r d z o o żabich drzwi. wybuchnęła jej wizytę w t o ­ łapach, i n a samą śmiechem. Stara d e n t k a powiedziała: „ T e n p a n chciałby z panią z wyraźnym myśl rzeczy- głupią i zdziwioną minę n a w i d o k l i w e j p a r y stojącoj p r z e d j e j d r z w i a m i . W s k a z u j ą c Stara do s t u d e n t k a uzmysłowiła s o b i o , w j a k i e osłupienie w p r a w i zakłopotaniem zaprosiła osob­ gnoma stu­ porozmawiać". gości do swego imaginacji przejawia o n a bezpośrodnie z których pierwsze jest n i g d y jeszcze n i e była. ( K i e d y znalazła że wyglądał o n dokładnie w imaginacji). aktywnej na pluszowej gospodyni sofie t a k samo, Kiedy naprzeciw dwuznaczne już j a k wyobraziła zasiedli s t a r e j , karzeł erotyczne dowcipy, wraz go z zaczął opowiadać które rozbawiły t a k b a r d z o , że wyprosiła studentkę z p o k o j u , b y m ó c sam na sam z studentka t y m „sympatycznym powróciła do świadomości panem". w Z śmiechu. na schodach, Na koniec z trudem jeszcze jeden tylko mogła wieczorem powstrzymała niespodziewany całego z a b i e g u : również s t a r a k o b i e t a uległa w y r a ź n e j nie — tej zadowolenia 1 z p o c z u c i e m d y s t a n s u w o b e c całej s p r a w y , t a k że t e r a z od ją pozostać fantazji nastroju s p o k o j n i e z a b r a ć się d o s w e j p r a c y . A k i e d y s p o t k a ł a gospodynię sobie gnomem się skutek przemia­ a ż d o ś m i e r c i n i o z d a r z y ł o się j e j d o k u c z a ć m ł o d e j stu­ 1 4 się opracowanie niezdrowe, w dłuższy czas p o t e m się w t y m p o k o j u , s t w i e r d z i ł a k u s w e m u w i e l k i e m u z d z i w i e n i u , dentce." c z ł o w i e k a ze ś l e p e j u l i c z k i s t ł u m i e n i a zewnętrznie często n i e m o ż l i w e . .4 eo studontki. przewidywała, jej t e j przyjemności. w p o k o j u , w k t ó r y m n a w i a s o m mówiąc, s t u d e n t k a w rzeczywistości mości. ogóle znanej n a t y c h m i a s t za­ sposobności, o p a n o w a ć , żo p r z y n a j m n i e j niu początku typowe u pewnoj, sytuację pewnego dnia ciągu obsorwowała rozwijającą Inne i s t u d e n c k i pokój n a subiektywną gospodynią opodal matki s t a r e j i złej p a r a n o i c z k i , która cząca. których -•• dziew­ źle kompleksu k i e d y t r w a dłużej niż 1 0 — 1 5 m i n u t i jost o d c z u w a n a j a k o m ę ­ Na dziewczyny przejawiała czyna negatywnego młodej która cierpiała z p o w o d u b a r d z o w y ­ „ s c e p t y k a " : „ T o przecież t y l k o obraz t w o i c h własnych uczuć", łatwość, często raźnego efokty częsty błąd polega sobie p a r a n o i d a l n e wyobrażenia. I r o n i c z n y m zrządzeniem losu ma W i e l u p o c z ą t k u j ą c y c h m n i e m a również, że jeśli w fantazjowania tym, „Przypominam pisze M . L . v o n F r a n z — a drugie Niesamowity fakt, dalna staruszka, zwraca niebezpieczeństwo że przemianie uległa także naszą u w a g ę n a jeszcze i n n e związane z praktyką aktywnej paranoimożliwe imaginacji, a m i a n o w i c i e niebezpieczeństwo nadużycia jej j a k o s u i generis �„czarnej m a g i i " : d l a celów e g o i s t y c z n y c h wpływu na innych ludzi imaginacji przeciwko szczególnie l u b w celu (np. przez przeprowadzenie komuś). Takie niobezpieczne; i c h z grożącego osiągnąć, aktywnej tematów m e d y t a c y j n y c h , nie przepisuje nadużycie i m a g i n a c j i wywiera ono bardzo przede w s z y s t k i m n a ludzi o tendencjach wyciąga wywarcia silny schizoidalnych i m niebezpieczeństwa jest wpływ i nie psychozy, lecz p r z e c i w n i e , w p ę d z a w n i e w ł a ś n i e . X)o t e j s a m e j k a t e g o r i i n a l e ż y wykorzystywanie lub w służbie aktywnej własnej imaginacji jako manii wielkości." „czaru Takie 1 5 miłosnego" praktyki nie cielesnych puszcza jakiś modelu, a n i żadnej żadnego kontroli całkowitą zakłócający, swobodę to decyzji czy tekstu się t u ż a d n y c h oddechu, się d o w s p ó ł f a n t a z j o w a n i a czynnik obrazu jako postaw j a k również nie do­ a n a l i t y k a , . Jeśli p o j a w i a medytującemu co d o togo, się pozostawia c z y uznać g o z a taki, j a k i co d o t o g o , j a k n a n i e g o zareagować. T y m s a m y m k r o k s t a j e się t u n i e p o w t a r z a l n ą , o d p o w i e d z i a l n ą się każdy indywidualną decyzją, a z a t e m także jedyną w s w y m r o d z a j u syntezą t e n d e n c j i mają n i c wspólnego z właściwą aktywną i m a g i n a c j a , której j e d ­ świadomych i nieświadomych. Przeprowadzający nym g i n a c j ę s a m m u s i s t w i e r d z i ć , c o m u się j a w i i s a m d e c y d o w a ć , z najistotniejszych tywów łudzi wypadkach, naporem założeń uprawiającyoh Stosowanie aktywno] kiedy jest czystość blokadzie do czynionia zalecić albo ze trętnych afoktów i w zbyt tych wielkim zbyt wiele życie senne uległo i skutecznego wyobrażeń uwolnienia czyni z się aktywnej od na­ imaginacji szczególnie c e n n y i n s t r u m e n t w rękach s a m e g o p s y c h o t e r a p e u t y . Opanowanie tej f o r m y medytacji dla analityka. J a k wiadomo, J u n g uważał za chiczną czy by móc perweisyjnymi W pomagać zakłóca również innym. Jego i prze­ potrzebuje równowagę konieczność k o n t a k t u fantazjami takich wypadkach nieodzowne s i l n e e m o c j o są z a r a ź l i w e , a cież l e k a r z o w i t r u d n o j e s t i c h uniknąć a l b o w i e m współczucia, zewnętrznym z on psy­ chorobliwymi wyobrażeniami pacjentów. t r u d n o j e s t oczekiwać n a działający lecz­ aktywnej mując mu niebezpieczna kilku pierwsi pacjentów jost sytuacja, dziennie, zaraża n i e j a k o kiedy emocjami, lekarz, jakie przyj­ pozostawili następnych. N a t o m i a s t krótka ak­ t y w n a i m a g i n a c j a , t r w a j ą c a n i e d ł u ż e j n i ż 10 m i n u t , a p r z e p r o ­ wadzona czająco między poszczególnymi i uwalnia terapeutę spotkaniami, od szkodliwej działa oczysz- indywiduacji urzeczywistnienia tym ego formę 1 6 , t j . całkowitego indywidualnej przeżywa podporządkowując narzędzie, bez którego do i świadomego człowieka. mu się czynienia W tylko ona małymi samoprocesie jako jako przytaczanych z W jaźń jej zresztą n i e m o g ł a b y się w naszej c z a s o p r z e s t r z e n i . mieliśmy pełni nadporządkowaną osobowości, wyższą śefadomo „inkarnować" t u przykładach fragmentami indywi­ d u a l n y c h f o r m procesu i n d y w i d u a c j i , w których a r c h e t y p w jaźni ogóle n i e występował. Jeśli j e d n a k a k t y w n ą imaginację s u j e się z a r ó w n o d ł u ż e j , j a k i w problemów życiowych, doświadczeniu stanowi to jaźń odniesieniu do ujawnia się paralelną do różnych sto­ istotniejszych w empirycznym n i o m a l zawszo. O t y l e też a k t y w n a metodę religijnych imaginacja metod me­ dytacyjnych. indyjska i buddyjska), styka (np. ta prawosławna, alchemia) ostatnia. nauczyciel; w 1 7 W również zajmuje i protestancka) technice metodach o r i e n t a l n e j (joga t a o i s t y ­ chrześcijańsko-ortodoksyjnej katolicka najbliższą aktywnej i teksty mają pomóc metodami o wiele uczniowi nau­ Chrystus zarówno j a k o p r z e w o d n i k , j a k i cel, d o którego uczeń z m i e r z a tymi jest odgrywa p r a k t y k a c h chrześcijańskich miejsce w swej m i s t y c z n e j drodze; z a l e c a się u c z n i o w i lekturę s t o s o w n y c h tekstów. W jest (mi­ gnostycznej medytacji w s c h o d n i c h rolę wiodącą określone realizacji jaźni. W czyciela do Jungowska bardziej technika spontaniczna i t u także porównaniu aktywnej i bezprogramowa. o n a ż a d n e g o c e l u , d o k t ó r e g o się z m i e r z a Ten wolności „imaginatio form vera" z wymóg odróżnia od innycli eksperymentowali pozostawienia Jungowska medytacji alchemików. całkowicie i metodę najbardziej Alchemiey i m nieznaną bo­ istotą rze­ czywistości m a t e r i a l n e j i z j e j a s p e k t e m p s y c h i c z n y m , n i e mając przy t y m żadnego p r o g r a m u , lecz j e d y n i e p o o m a c k u autentycznego, własnego i niepowtarzalnego n i e w i e d z i o l i l u b m i e l i t y l k o niejasną tym procesie, i n i e k i e r o w a l i się w szukając doświadczenia: intuicję, o co c h o d z i n i m żadnymi w przyjętymi z zewnątrz z a s a d a m i postępowania, lecz j e d y n i e własnym głosem wewnętrznym. nunc Szukali egzystencji rodzaj o n i „boskiej materialnej symbolicznych i przeżyciom rzeczywistości" i dlatego przeżyć jest człowieka n a s z y c h w hic et i c h postępowanie t a k bliskie oraz postępowaniu czasów. W światowym parlamencie psychoterapii J u n g broni sprawy wolności j e d n o s t k i w sposób n a j b a r d z i e j s t a n o w c z y . "W t r e n i n g u autogennym J . H . Schultza n p . wprowadza się j e s z c z e fizyczne ćwiczenia relaksacyjne. C a r l H a p p i c h zaleca t a k i o t e m a t y t a c y j n e , j a k „łąka z czasów dzieciństwa", „ g ó r a " c z y a terapeuta prowadzi pacjenta tycznej. Podobnie w metodzie eveille", której w świat medy­ „kaplica" określonej fantazji. imaginacji Nie ma i który p o w i n n o się twórca terapeuta dodaje Roberta Desoille'a, zresztą swe reakcjo wiele zwanej zapożyczył z idei d o wewnętrznych „rove Junga, symbolicznych p r z e ż y ć p a c j e n t a ; n p . m ó w i p a c j e n t o w i , co t e n m o ż e l u b p o w i ­ nien zrobić równioż w żąda świadomości ramach okioślonoj zbiorow ej oraz T autorytarne prowadzenie chowej o i sytuacji o d niego przeżywania moralnej Jungowska symbolicznej, archetypowych i c h opanowa,nia. aktywnej W Natomiast 1 8 imaginacji, to jak treści ten pacjenta c z y n i uszczerbek samodzielności. metodę nie­ sposób w jego d u ­ jeśli chodzi terapeuta wy­ p o w i a d a się j e d y n i e w k w e s t i i a u t e n t y c z n o ś c i l u b n i o a u t o n t y c z ności fantazji. rezultacie Poza aktywnej symptomami nim pacjent t y m interweniuje imaginacji tylko psychika wtedy, trzeba, że tego są z j a w i s k i e m odkrywa źródło rodzaju kiedy nieświadoma l u b snami, a mianowicie przeprowadza pretację. D o d a ć nieświadomości Spośród t r z e c h f o r m m e d y t a c j i — czna, ima­ T a k też postępuje R o b e r t o A s s a g i o l i w s w e j t e r a p i i p s y o h o s y n t e - emocji. A k t y w n a i m a g i n a c j a j e s t n a r z ę d z i e m t e g o , co J u n g nazwał procesem człowieka. absolutnej imaginacji upodabnia n i c z o sen c z y też n a interwencję własnej siły a u t o t e r a p e u t y c z n e j . Szczególnie każdego człowiekowi wiem normalnie. szybkiego aktywną co m a z t y m r o b i ć — d o k ł a d n i e t a k , j a k t o m a się d z i a ć w ż y c i u można też, o d w r o t n i e , k i e d y i nie płynie Moment mo­ ją. imaginacji mamy etycznych treści nieświadomości, t j . k i e d y w y s t ę p u j e snów i f a n t a z j i , albo z żadnego ich inter­ spontaniczne reakcje dość c z ę s t y m . A swej „mistrza", wolności; żyje w jego własnej d u s z y . M e d y t a c j e w reaguje właśnie dzięki który o r i e n t a l n a i chrześcijańska o p i e r a j ą się n a p r a s t a r e j t r a d y c j i i m a j ą t ę z a l e t ę , iż d a j ą w s k a ­ z ó w k i i t e c h n i k i w y p r ó b o w a n e już p r z e z w i e l u , jednakże p r z e z t o właśnie zagrażają woczesny ciony jak odpowiedzialności j e d n o s t k i . Człowiek n o ­ t o J u n g w i e l o k r o t n i e podkreślał, jest kolektywnymi sugestiami wszelkiego rodzaju s t o p n i u , że szczególnie s i l n i e o d c z u w a (jeśli j e s z c z e — — swej ją o d c z u w a ) przymusu i tej potrzeby w potrzebę realizowania pełni odpowiedzialności. przygnie­ w takim l u b już własnej i s t o t y Możliwość stwarza m u , w ramach Jungowskiej bez realizacji psychoterapii, m e t o d a a k t y w n e j i m a g i n a c j i . I t a k a m o r a l n a f u n k c j a j e s t funkcją ostatnią. 5 [ �Р К Z У P I S У N a t e m a t p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j C. G . J u n g a u k a z a ł y się w P o l s c e n a s t ę p u j ą c e k s i ą ż k i : C. G . J u n g , Psychologia a re­ ligia, przeł. J e r z y P r o k o p i u k , W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tenże, Archetypy i symbole, przel. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1976; Jolande J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, przeł. Stanisław Ławicki, Warszawa 1 9 6 8 ; A n t o n i o M o r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, przeł. Stanisław Ł a w i c k i , W a r s z a w a 1973 oraz Jolande J a c o b i , Zamaskowanie, przeł. Czesław Tarnogórski, W a r s z a w a 1979 1 N a temat psychologii Jungowskiej, por. Wolfgang Hochh e i m e r , Die Psychotherapie von C. 67. Jung, Bern und Stuttgart 1966 P o r . J a m e s A . H a l l , Clinical Uses of Dreams. Jungian Interpretations and Enactments, N e w Y o r k 1977 J u ż w 1 9 1 6 r . J u n g n a p i s a ł r o z p r a w ę p t . Die transzendente Funktion, ale opublikował ją d o p i e r o p o w i e l u l a t a c h ( w : Geisl und Werk. Festschrift zu Dr D. Brody 75, G e b u r s t a g , Z u r i c h 1958) 2 3 Das Gcheimnis der goldenen Blute. Aus dem Ohinesischen iibersetzt von Richard Wilhelm, Europśiischer K o m m e n t a r v o n C . G . J u n g , M u n c h o n 1 9 2 9 o r a z C. G . J u n g . Die Beziehungen zwischen dem Ich und dem, Unbewusten, D a r m s t a d t 1928 4 C. G . J u n g , Von den Wurzeln des Bcwusstseins, Zurich 1 9 5 4 , s. 5 6 0 — 5 6 2 T a m ż e , s. 5 6 3 T a m ż e , s. 5 7 3 C. G . J u n g , Mysterium coniuctions, I I , Z i i r i c l i 1 9 5 7 , s. 267—268 O „ f u n k c j i t r a n s c e n d e n t n e j ' ' J u n g pisał (Psychologische Typen, Z u r i c h 1 9 5 0 , s. 6 5 1 ) : przez „funkcję" r o z u m i e m t u t a j nie f u n k c j ę p o d s t a w o w ą , a l e f u n k c j ę z ł o ż o n ą , s k ł a d a j ą c y c h się z i n ­ n y c h f u n k c j i , a p r z e z „transcendentną" n i e r o z u m i e m jakiejś cechy m e t a f i z y c z n e j , lecz f a k t , że dzięki t e j f u n k c j i m o ż l i w e j e s t przejście o d j e d n e j p o s t a w y d o d r u g i e j " . F u n k c j a t r a n s c e n d e n t n a 5 6 7 8 9 O b o k m a r z e n i a sennego J u n g w y m i e n i a p r o w a d z i do zjednoczenia różnych p a r przeciwieństw p s y c h i k i w u d a n e j s y n t e z i e ; j e j n a r z ę d z i e m są w s z y s t k i e s y m b o l e i p o s t a c i e archetypowe procesu i n d y w i d u a c j i . Synteza t a jako coincidentio oppositorum znajduje wyraz w tzw. symbolu jednoczącym, który reprezentuje częściowe s y s t e m y p s y c h i k i zjednoczone w jaźni. S y m b o l jednoczący j a k o w y r a z a r c h e o t y p u jaźni p r z y ­ b i e r a często postać m a n d a l i . '** C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i i . , s. 3 0 9 T a m ż e , s. 3 0 7 C y t a t w : M . L . v o n F r a n z , Die aktive Imagination in der Psychologie G. G. Junga, (w:) W i l h e l m B i t t e r , Herausgegen, Meditation in Religion und Psychotherapie, M u n c h e n b . d . , s. 1 3 6 C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i t . , s. 3 0 8 M . L . v o n F r a n z , o p . c i t . , s. 1 2 8 — 1 2 9 T a m ż e , s. 1 3 0 N a t e n t e m a t p o r . J e r z y P r o k o p i u k , Posłowie ( w : C. G . J u n g , Psychologia a religia, o p . c i t . ) , e. 4 2 0 — 4 2 4 i t e n ż e , С. O. Jung, czyli gnoza XX wieku ( w s t ę p d o : C. G . J u n g , Archetypy i symbole, o p . c i t . ) , s. 1 3 — 2 9 o r a z t a m ż e , s. 5 9 — 1 1 9 . P o r . r ó w n i e ż : J o l a n d e J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, o p . c i t . , s. 1 3 8 — 1 8 2 o r a z A n t o n i o M o r e n o , o p . c i t . , s. 4 0 — 1 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 P o r . C. G . J u n g , Psychologie und Alchemie., Z i i r i c h 1944, w s z c z e g ó l n o ś c i j e d n a k t e n ż e , Mysterium coniunctions, op. cit., s. 3 0 6 i n a s t . N a t e n t e m a t p o r . a r t y k u ł W o l f g a n g a K r e t z s c h m c r a Die meditativen Verfachren in der Psychotherapie [ w : ] Zeitschrift fur Psychotherapie und medizinische Psychologie, 1951 S y n wielkiego psychologa, omawiając w swej p r a c y różne m e t o d y m e d y t a c y j n e stosowane w p s y c h o t e r a p i i współczesnej, pominął, n i e s t e t y , m i l c z e n i e m pionierską rolę J u n g a w t e j d z i e d z i n i e . ( N a g r u n c i e p s y c h o t e r a p i i J u n g o w s k i e j metodę analogiczną d o m e t o d y Desoille'a — zwaną imaginacją kierowaną — wprowadził E . C . W h i t m o n t , a r o z w i n ą ł R u t h T . F r y z C. G . J u n g E d u c a t i o n Center, H o u s t o n , Texas, U S A ) . J 7 1 8 f a n t a z j e i w i z j e d o m o ś c i . Są o n o p o k r e w n e m a r z e n i u s e n n e m u i w y s t ę p u j i jako przejawy nieświa­ wówczas, g d y człowiek przeja­ w i a zmniejszoną świadomość. Mają one zarówno j a w n e , j a k i u k r y t e znaczenie i pochodzą z nieświadomości i n d y w i d u a l n e j l u b z b i o r o w e j , w s k u t e k czego d l a i n t e r p r e t a c j i p s y c h o l o ­ g i c z n e j s t a n o w i ą t a k i s a m mo,teriał, j a k m a r z e n i a senne. Jolande (...) elementy obrazowe, które n i e odpowiadają światu zewnętrznemu, muszą się z „ w n ę t r z a " c z ł o w i e k a . P o n i e w a ż „ w n ę t r z e " t o j e s t n i e w i d z i a l n e Jacob wyłaniać i niewyobrażalne, a m i m o t o p o t r a f i wywierać n i e z w y k l e trwały w p ł y w n a świadomość, p r z e t o t y c h m o i c h p a c j e n t ó w , k t ó r y m o w o o d d z i a ł y w a n i e n a j d o t k l i w i e j d a j e się w e z n a k i , n a m a w i a m , a b y przedstawili je obrazowo, uchwycenie najlepiej j a k potrafią. Celem treści n i e ś w i a d o m y c h i t y m s a m y m tej „metody ekspresyjnej" ułatwienie icli z r o z u m i e n i a . jest Terapeu­ t y c z n i e o s i ą g a się p r z y t y m t o , żo n i e d o p u s z c z a się d o n i e b e z p i e c z n e g o o d e r w a n i a proce­ sów nieświadomych o d świadomości. W s z y s t k i e o b r a z o w o p r z e d s t a w i o n e procesy i o d d z i a ­ ł y w a n i a , mające źródło w z a p l e c z u p s y c h i k i , noszą — w przeciwieństwie do p r z e d s t a w i e n i a przedmiotowego, czyli „świadomego",— charakter s y m b o l i c z n y , i n a t y l e , n a i l e t o jest osiągalne, w s k a z u j e t j . w przybliżeniu n a p e w i e n sens, k t ó r y z r a z u j e s t nieznany. Carl Gustaw 6 Jung �Jan Mitarski INSPIRACJE FANTASTYCZNE WOJCIECHA GIZY ' Są l u d z i e można by obdarzeni nazwać rzeczywistość, ginacyjny co egzotycznie typem wyobraźni, którą, sobie drugą Stwarzają odległą od i z przeżyć mistycyzmem. codzienności. kontrolowania i emocjonalnych, Ten ima- Ponad rozsądkiem autoanalizy uczucia biorą i c i fa,ntaści, t w o r z ą c y p o p r z e z górę popędy. Niełatwo z ze s t a r y c h t r a d y c j i W s c h o d u . magiczno-ozoterycznych nowoczesnymi mitami rzekomo przekazów kultur świata, i symboli, N i e gardzą naukowej, dla rzeczywistości. bariery wieków i czerpanych nie­ trudne do j a k b y związek w t a j e m n i c z o n y c h w a r k a n a pozarealnego korzystają tego, zabarwionych n i c h znaleźć właściwą nazwę i kształt w języku Dlatego oni ś w i a t r o d z i się z l ę k ó w , z m a r z e ń i p o z n a n i a tajemnicze kiedy szczególnym fantastyczną. również modnej obecnie psychotron iki. Ich język jest wieloznaczny, ciemny, j a k język majaków s e n n y c h . P o w s t a w a ł o n w obszarach n o c y mistyków, samotności eremitów gicznej i zuchwałych potędze dostrzegał poetyckich wiedzy Novalis, mówiąc, że Te kreuje magów związki czarownik obłędu. T a k j a k m a g i człowiek nierealnego marzeń tajemnej. jest zabobonny n i e skrępowane de la razon potwory) zum umieścił stwarza rygorami Nie produce uwagę: potwory, sztuki i tworzy język wypełniał pustkę rozsądku. ma jednoznacznego tego się w m a n i e r y c z n e j interpretacjo demonów zafascynowany je z i l u s t r o w a ć nie okazywał znal klucza i Giza. W matką przetłumaczenia fantazji, jungowskiej żadnych podjął PEMODzio. są z wyobraźni zatem umotywo­ twórcy Apo­ wówczas student A G H . malarską, m i m o postanowił że z a i n t e r e s o w a ń tą d z i e d z i n ą uprzednio sztuki i nie m a l a r s k a opanowała go t a k ryzykowną mieć na lubującej niesamowitą p c o t y k ą tego dzieła, b y pracując j a k o m e t r o l o g nickim dla 1971 — swą własną w i z j ą że się naukowo. zrodzonych jej w a r s z t a t u . W k r ó t c e pasja całkowicie, z n i m staje szyfru freudowskiej k a l i p s y uległ W o j c i e c h — stwarza przez ro­ 2 tajemnego a r t y s t y c z n i e niż "Urokom opuszczona mroczności i nieokreśloności. N a w e t szkoły raczej „Wyobraźnia dzieła." zatytułowanego (Son rozsądku monstruos lecz s k o j a r z o n a cudowne racjonalny wane magii artystą świata wyobraźni d e m o n a m i i m o n s t r a m i , f a n t a s i a wizje sueno i poetą, G o y a n a o d w r o c i e s z t y c h u z c y k l u Caprichoa, El o derniur- poezji decyzję (mierniczy porzucenia studiów', detali maszyn) czas n a t w o r z e n i e w obrazów myśle­ przedsta­ w i a j ą c y c h według j e g o słów „ w i e l k i p r o g r a m s t w o r z e n i a p r z y r o d y , m i n i o n y c h i przyszłych świata kultur, ich mitów i religii." T o n „ p r o g r a m " jawń m u się j a k o c y k l a p o k a l i p t y c z n y c h k a t a s t r o f s t a r y c h i r o d z e n i a się n o w y c h e p o k a,ż d o o s i ą g n i ę c i a p r z e z ś w i a t „bytu doskonałego". W k o n c e p c j a c h G i z y m i e s z a j ą się w ą t k i f i l o z o f i c z n e , fantazjo wencji są mitologiczne, na ziemi może te z m o d n y m i dzisiaj cywilizacji próby pozaziemskich. synkretycznego treści, i l e o r y g i n a l n y w y r a z , Najwidoczniej pogodny świat jaki zafrapowany wizji"; symboliki powiada i i m twórca że jego dawne o inter­ nie t a k istotne heterogennych nadaje. w i e l k i e g o życia człowieka n a Z i e m i i sprawiać wrażenia wycięoia orientalną, bajeczny, uzupełnień dalej, I pogodzenia sztuką kolorystycznie, bardziej „własnej własnej marzeniami niż stwarza z apokaliptyczny mitów ornamentem ,,improwzacje mają dużego obrazu, być kadrem z filmu wszechświata". A r t y s t ę pociąga eschatologiczna potęga granicznycłi s y t u a c j i końca i początku następujących p o sobie b y t ó w , lecz r o z d ź w i ę k pomiędzy katastroficznym tematem i dziecięcooptymistyczną tworzyć j a k b y s y m b o l w s y m b o l u ; t y m s a m y m trudną d o i n t e r - jego własną interpretacją u z a s a d n i a t y m , że t r a k t u j e protacji jako: Apokalipsę podnoszę do jeszcze większej trudności, g d y ż n i e c h o d z i m i o p r a w d z i w y o d c z y t s y m b o l u , lecz s t w o r z e n i e każdemu wolności i n t e r p r e t a c j i i możliwości tania obrazu". Obrazy Gizy mają być osobistego „małym pogodną, konieczną, ucieczkę przód m a t e r i a i odczy­ wycinkiem „rzecz Po i cyklu dziwaczość nasze w y z w o l e n i e Gizę zafrapowało oraz czasem". apokaliptycznym form natury, Apokalipsę jako bogactwo co dało i m p u l s d o s t w o r z e n i a serii 7 �obrazów zatytułowanych mity greckie to Apokalipsą. z dalsze cykle: —- p o d o b n i e tacji w Paradoksy równie s w o i s t y W natury. d l a siebie następnym Marzenia roku indyjskie i tworzy przyjętej w naszej 1973 ilustruje następne dwa I c h .symbolika Atlantydę. j a k w poprzednich latach — konwencjonalnie W sposób, j a k uczynił odbiega od interpre­ kulturzo. W pojęciu wyrazem przełomu tastyki. Niezależnie obrazy Gizy duchowego od nie wyróżniają się dzięki fascynacji pozbawionej swą światem wdzięku samorodną oryginalnością f o r m i kolorów, m o ż e nieco stereotypową, lecz w y i a ź n i o n a l ą c ą się t e c h n i c z n i e i k o m p o z y c y j n i e , fan­ naiwności co m o ż n a dosko­ prześledzić w k o l e j n y c h c y k l a c h , poświadczających rozwój t a l e n t u a r t y s t y . G i z y m o n s t r u a l n e kształty k r y j ą w sobie p i e r w o t n ą szlachetność duszy i dlatego kojarzą m u się z formami prehistorycznych d o kręgu s z t u k i nieprofesjonalnej. gadów. Twórczość Gizy należy Pochodzi o n z rodziny robotniczej z Nowej Soli w zielonogórskim. W P R Z Y P I S Y województwie s w o i m środowisku miał n i e w i e l k i e możliwości F r a g m e n t k s i ą ż k i Inny Świat, p r z y g o t o w y w a n e j d o d r u k u . P u b l i k o w a n y za „ P r z e k r o j e m " , n r 1555, 26.01.1975 C y t . z k s i ą ż k i C . R o y a , Goya, P a r i s 1 9 5 2 , s. 4 1 1 z e t k n i ę c i a się ze s z t u k ą . T w ó r c z o ś ć t a , j a k c z ę s t o b y w a tystów nieprofesjonalnych, ujawniła się spontanicznie. u ar­ Była 2 F o t . оЬгадбт» na s. 7 — 9 , 1 1 , 1 8 : J . Swiderski. Obrazy z k o l e k c j i Zlmmererów. �Wojciech Giza ŻYCIORYS WŁASNY Pochodzę, w Nowej do z rodziny Soli. Technikum towej. Po robotniczej. skończeniu Odlewniczego P o d koniec Urodziłem szkoły na n a u k i , miałem się w podstawowej wydział wtedy 1952 r. poszedłem metrologii warszta­ H i l a t , zacząłem c z u w a ć n i e o d p a r t ą chęć r y s o w a n i a , c o u s k u t e c z n i a ł e m w ehwili na wszystkich dostępnych stawał metodą improwizacyjną tem i manierą. K i l k a z nich materiałach. Rysunek od­ każdej pow­ i s a m e g o m n i e zadziwiał kształ­ nawet wypełniłem barwą (farbą Matura, egzaminy wstępne c z a s , że m o j a p i e r w s z a p r z y g o d a w mroczną na A G H przepaść. S t u d i a , b i e g a n i o , t a n i e z A p o k a l i p s ą św. J a n a — dłoni zobaczyłem postacie t a k wypełniły mój z m a l o w a n i e m została odsunięta nauka gigantyczne i wreszcie spot- wrażenie! J a k n a jednym dniu p r z e s t a j ę i n t e r e s o w a ć się n a u k ą , p o s t a n a w i a m za wszelką cenę namalować farby, 7 wizji z m o i c h rysunków. W apokaliptycznych, kupuję k i l k a pędzli. N i e z n a m palety, r o z r a b i a m farby w brystole, nakrętkach, plakatową n a papierze) i przedstawiłem je n a studniówce. Z a i n t e ­ n i e daję żadnych podkładów, maluję n a j p i e r w p o s t a c i e , potem r e s o w a ł się n i m i tło. nikogo dyrektor k o n t y n u o w a n i a tego szkoły i gorąco m n i e zainteresowania. namawiał do Maluję wszędzie gdzie możliwe, w akademiku jak nie m a , w mieszkaniu k u z y n k i , w mieszkaniu wynajętym przez 9 �mojego przyjaciela... Odbierają, m i s t y p e n d i u m i p r a w o miesz­ w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, cudowny k a n i a w a k a d e m i k u , s p r a w a poważna, załatwiam u r l o p dziekański. n a d 100 osób, o g r o m n e z a i n t e r e s o w a n i e , M a m t e r a z dużo czasu d o m a l o w a n i a , ale n i e m a m g d z i e n i a m się z p r a c y . P o s t a n a w i a m miesz­ wernisaż, p o ­ audycja w radiu i zwal­ malować. W i z y t a w Wytwórni kać i żadnych środków d o życia. N a chwilę zamieszkuję u k u ­ F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i . I n a g l e k r a c h . . . n i k t się n i e i n ­ z y n k i (3 m - c e ) ś p i ę n a p o d ł o d z e w m a l e ń k i e j k u c h n i i t a m m a ­ teresuje luję. P o skończeniu w i z j i a p o k a l i p t y c z n y c h maluję 100 o b r a z k ó w zapłacenia za m i e s z k a n i e . pod wspólnym tytułem czasie, a b y mieć Improwizacje W tym pierwszy mieszkania, myję zapominam apokaliptyczne. środki n a życic, sprzątam o k n a , pilnuję d z i e c i . K t ó r e g o ś d n i a p o d namową k u z y n k i , która Ludwig widocznie okres kazać ma mnie je prof. wchodzę już dość z w i j a m Karolowi prace Estreicherowi. do g a b i n e t u . Profesor Z i postanawiam sercom trochę z d z i w i o n y jaciół S z t u k Pięknych do kopniak dziś. Zimmeror prywatne Na zobowiązuje uczono Przy­ dwóch tygodniach już po wynajęciu następnego Try- naprzód. Zaczyna którzy o d t e j p o r y będą w y w i e r a l i o g r o m n y podejmowałem „Bakałarz". obrazy wg próbę Dalej dotyczące Roberta Krótki pobyt współpracy' powracam do Apokalipsy. w z Opolu, i Fascynacja Giavesa. Spotkauie z wpływ d w a d n i , gdzie czasopismem Krakowa studenckim maluję ostatnie mitami greckimi Zimmererom. szczególnych klubu nych rozmiarów waniu jako syn marnotrawny malować łymi dniami i nocami pracę w D Z M Nowa Sól j a k o Krzywo greckie. patrzą, maluję W końcu robotnik fizyczny ca­ ku wynaj­ cudownie interesuję mitologią i religią narodów w s c h o d u , u l e g a m m i t y c z n e j się historii A t l a n t y d y , interesują m n i e t a j e m n i c e p r z y r o d y i t e o r i a D a r w i n a , przerabiam historię f i l o z o f i i , p r z e r a b i a m teorię t e c h n i k skich. Pierwsza wystawa w „Kossakówec". Zaczynam tajniki tempery, zniszczonych, eksperymentuję, przez co w i e l e malar­ odkrywać prac zostaje w z b o g a c a m f a r b y p r z e z d o d a w a n i e różnych skład­ n i k ó w , u s z l a c h e t n i a m p o d k ł a d y . Z a t r z y m u j ę się w pracowniach k i l k u z n a n y c h artystów k r a k o w s k i c h (Stanisław W a ł a c h , K o l o n k a , J e r z y P a n e k , Ł u k a s z K a r w o w s k i , d o e . W a l c z e w s k i ) u c z ę się i podpatruję, r o z m a w i a m towych, owocuje Malowanie o trudnościach i p r o b l e m a c h to potem w przyszłości. Z m i a n a obrazów o m i t y c z n e j warszta­ mieszkania. Atlantydzie. P i e r w s z y artykuł w gazecie, zaraz następny, f o t o m 10 w Myślenicach do malowania. Jest znowu w po z postacie staremu. obraz, w w Wstępuję Myślenicach, w y s t a w a następnym ciąży. wynajętym Wystawa w postanawiam w akrylami, wracam do oraz z M D K Kultury Wystaw gigantycz­ mieszkaniu w Myślenicach i zaraz malowania maluję następna w K r a k o w i e . P o d koniec w Desie. ekspono­ n a płótnie. tempery, biorę przykrym urlop dalszym doświadczeniem na jedwabiu. Wystawa Miejskim 197!) r . c u d o w n a bezpłatny nie rezygnuję i przygotowuję, prace do z na Zaczynam Domu informacja 0 możliwościach w y s t a w i e n i a prac w B e r l i n i e Z a c h o d n i m . czony do Myś­ Krakowskiej zrezygnować na deskach krok nabierają obrazów. Ze w z g l ę d u n a trudności p r z y i malować Nau­ pracy, ale wystawy. W ciągu n i o m a m własnego m i e s z k a n i a , t o które m u j ę s k ł a d a się z d w ó c h p o k o i , z k t ó r y c h j e d e n wynaj­ przeznaczony jest n a pracownię. O d l a t w swoj twórczości zajmuję się m i t a m i stworzonymi p r z e z z a m i e r z c h ł e c y w i l i z a c j o , g d y ż są o n e d l a m n i e drogowska­ zami do o d k r y w a n i a kosmitów-bogów. J a k o pierwszych jedne z opowieści traktują o i n t e r w e n c j i n a z i e m i i s t o t z i n n y c h p l a n e t 1 gwiazd, są t o r e m i n i s c e n c j e niebios", dlatego tych mitów, stanowią 'jakby pierwszych kontaktów z trzon mojej zdeformowanych, twóiczości. „panami Sceny hybrydalnych forowane na swoją karty tych, przeszłych które i przyszłych dziejów miały wyjątkowe znaczenie katastroficzność i zasięg. z postaci l u d z i , zwierząt i roślin, traktuję j a k o z a p r o g r a m o w a n e szczególnie wystawa jeszcze Znów w 2 się n a p r a c o w n i ę . M a l u j ę t a m i n t e n s y w n i e p r z e z 1,5 r o ­ dziennie, dużo c z y t a m , mieszkania przystępuję pracuję — Myślenicach, jadę, zakładam izbę p o m i a r ó w . Zakład p o kilkanaście g o d z i n pewien niepowodzeniom, R a z jeszcze w r a c a m d o a k r y l i i już p r z y n i c h zostaję. m u j e m i mieszkanie w d o m k u j e d n o r o d z i n n y m , pokój nadajo zrażony podejmuję t y g o d n i e . D o w i a d u j ę się, ż e j e s t p r a c a d l a m n i o w m o i m z a w o d z i e w pracuję, Amatorów Zona obrazów kartonach mity Pan miesięcznic, A r t y s t y c z n y c h i w M i e j s k i m D o m u K u l t u r y . Maluję - - pracowni. z n ó w n a c h w i l ę s p o t k a n i e ze s t u d i a m i , a l e j u ż b e z p r z e k o ­ do d o m u . m i przez 2 0 0 0 zł. lenicach w dwóch miejscach, w m i e j s k i c h salach B i u r a n a n i a , w z a p a t r z e n i u n a jedną sprawę. Z w i j a m m a j d a n i w r a c a m — udzielić wysokości Nie, wyczerpania grać światło, p r e s p e k t y w a , gestów. Plastyków Zakup kilku I się kresu obrazów, nauczka. trudnościami m i e s z k a n i o w y m i , z a p o m i n a m o m a l o w a n i u . J e d n a k naję c u d o w n y c h l u d z i , d r .Jana M i t a r s k i o g o i d r I g n a c e g o malarstwo. u sprzedać wielka d l a m n i e t o b a r d z o d u ż o . P o s t a n a w i a m się o ż o n i ć i p o d j ą ć p r a c ę . większa, z a p a l c z y w o ś o i ą moje i Po zaskoczony Poz­ na życia szczęście stypendium w na spotkanie. bowskiego, od na ramieniu do Pałacu S z t u k i T o w a r z y s t w a gdzie rnnic u m a w i a po­ porządny bez środków do życia i możliwości N i e mogę nigdzie i k a ż e m i l o z w i n ą ć k a r t o n y n a p o d ł o d z e , p y t a się g d z i e mnie malarstwa, dzwoni Pół r o k u wegetacji — per­ ludzkości, z uwagi � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7cd91c1eef285cf98181ab213873e48.pdf 0adf604f6e7064b28552fe3ca3471b47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3104 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K в I N S T Y T U T S Z T U K I • R O K XXXVIII • 19 84 polska sztuka ludowa • N r 4 1-2 �CONTENTS Jerzy Jan Prokopiuk Mitarski С. G . J u n g ' s m o t l i o d o f a c t i v e i m a g i n a t i o n 3 Fantastic improvizations of Wojciech 7 Wojciech Giza Autobiography Wojciech Giza Symbol Aleksander Ewa Jackowski Korulska 11 The visions of L u d w i k Holesz 13 N i k i f o r , Ociepka a n d myself. Urszula Sulowska Father's portrait. Teofil A. Wislocki 9 within symbol Aleksander Jackowski Seweryn Giza's O n Stanisław Z a g a j e w s k i On Władysław . . Sułowski 29 Ociepka 37 The Janów occultists — Teofil Ociepka a n d his disciples 57 64 — Ociepka, m y t h i c a l personage — Bolesław S k u l i k as d i s s i d e n t o r p h i l o s o p h i c a l s t a t u r e o f t h e Janów p a i n t i n g m i l i e u * * * 68 Letter of Koserusaders Seweryn A. Wislocki Aleksander Jackowski 19 Erwin 73 Sówka, a s p i r i t u a l Disciple o f T e o f i l Ociepka . . . 77 Gateway t o dreams. O n the p a i n t i n g o f D o r o t a L a m p a r t ' s , Bro­ nisława i'iprok's a n d M a n a MuszaFs 89 * * * Dreams 101 * * * T h e sect o f H r u s z k a 103 Aleksandra Jackowska Aleksander Hanna Jackowski Szewczyk opracowała Krystyna Lesieu-l'lachecka SUMMARY* T h e Master o f strange Voices f r o m H e a v e n ; nstruments to Ryszard 105 Wójcicki Classifies! i o n o f t h e t e x t s o f f o l k songs. The bulletin of the Folklore Recordings A r t of the Polish Academy I l l A scmiotic problem of the Institute 115 of o f Sciences 122 OF ARTICLES 125 Резюме 12(i REDAGUJE ZESPÓŁ: A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — HHa l i n a Ż e l e c h o w s k a . Tłumaczenia — Piotr Paszkiewicz, Magdalena Iwińska (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). S e r w i s f o t o g r a f i c z n y — J a n S w i d e r s k i . Adres Redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. DŁUGA poczt. 994 T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca. 2 8 , 0000 - 9 5" 0 Warszawa, skr. �P O L S K A S Z T U K A ROK XXXVI! - L U D O W A 1983 A b r a m i u k M a r i a , Szenejko Ołga, O świętowaniu. Z pamiętników twórczyń l u d o w y c h , 8. 1 1 3 Aleksa n r 1/2 Anastazja, Benodyktowicz dniego. W e s e l e l i t e w s k i e , s. 69 Zbigniew, Symboliczne Sacrum i profanum w . i kulturowe aspekty monastycyzmu kulturze monastycznej Bukowska-Floreńska I r e n a , Eugeniusz Bąk — C i e r n i a k Stanisław, F r a g m e n t y . . nr l/J wschod- i w kulturze tradycyjnej m a l a r z i r z e ź b i a r z /. S z o p i e n i c , s. 2 1 5 z p a m i ę t n i k a , s. 1 4 9 n r 3/4 n r 3/4 n r 3/4 C i e r n i a k S t a n i s ł a w , M ó j ż y c i o r y s , s. 2 4 1 n r 3/4 Jackowska n r 1/2 Aleksandra, Poglądy Z a l i p i a n e k n a s z t u k ę , s. 19 Jackowski Aleksander, Obrazy Krasińska E w a , W n ę k Maria, Nowy Kubiak Krzj-azŁof, Rozalii B a r a i ' i s k i e j - D z i e c i o k n v K k i c j , s. 39 . Sącz, S k r y t k a P o c z t o w a Dzień narodzin Głowy. Przyczynek 1 4 8 , s. 127 . . . n r 1/2 . . . n r 3/4 d o badań n a d p r o b l e m a t y k a ś w i ę t o j a ń s k ą , s. 1 7 5 Kurek n r 3/4 Mirosława, Wesele w i e j s k i e j a k o z j a w i s k o Lewandowski Ogrodowska Robotyeki estetyczne, s. 8 1 n r 1/2 A n d r z e j , K u c h e n n a m a k a t k a , s. 2 5 1 B a r b a r a , Świąteczne Czesław, W ę g l a r z zdobnictwo n r 3/4 w n ę t r z , s. 9 5 n r 1/2 S t a n i s ł a w . O l i l o p potęgą, j e s t i b a , s t a , s. 3 . Szenejko Olga, A b r a m i u k M a r i a , O świętowaniu. Z pamiętników twórczyń . . . n r 1/2 ludowych s. 1 1 3 n r 1/2 Szewczyk Hanna, struktur Wesele kurpiowskie o b r z ę d o w y c h , s. 5 1 . . 1940—1956. Szewczyk Hanna,, O niektórych S z u t k o w s k a D a n u t a , I-'oczatek n r 1/2 1 9 7 5 - - 1 9 8 3 , s. 59 poszukiwanie Stanisław, O j c o w i e Węglarz Stanisław, P u s t e l n i c y — n r 1/2 f o r m u ł y i n t e r p r e t a c } j n e j , s. s 9 . tekstach subkultury i koniec Węglarz i twlycyjnyHi . S z e w c z y k H a n n a , W e s e l e raz. j e s z c z e . K u r p i e Szewczyk H a n n a , Rózga weselna: D e s e m i o l y/.acja u c z n i o w s k i e j , я. 1 8 5 Cieniiakowogo . . . ! r 1/2 . nr 3 1 ś w i a t a , s. 2 4 2 n r 3/4 p u s t y n i , s. 135 n r 3/4 l u d o w i ś w i ę c i , s. 1 5 1 n r 3/4 W ę g l a r z Stanisław, R o b o t y e k i Czesław, Chłop potęgą j e s t i b a s t a . O m i t y z a o j i k u l t u r y ludowej Woźniak w n a u c e , я. 3 n r 1/2 Mana, Wytwórcy Woźniakowi! l u d o w i m i ę d z y w ł a s n y m ś r o d o w i s k i e m a C e p e l i ą , s. 9 Maria, Twórcy l u d o w i w świetle swoich p a m i ę t n i k ó w , s. 1 9 9 . . . . n r 1/2 n r 3/4 R E С E N Z J К Bartosz Adam, Wystawa FVys-Pietraszkowa s. malowanek w Z a l i p i u , s. 1 1 6 119 n r 1/2 W S P O M X 1 1-3 К 1 Л Bielawski Ludwik. Aurelia Mioduehowska К.Я, n r 1/2 E w a , W y s t a w a t k a n i n d w u o s n o w o w y c h i sojpaków w Białymstoku, Szczepan l' O Ś M I E R T N E (1918-1983), s. 1 2 1 M u c h a ( 1 9 0 8 - 1 9 8 3 ) , s. 123 M i d u r a Franciszek, Kazimierz Piotrowski J a n , Władysław Pietkiewicz Wójcik (1910- 1 9 8 3 ) , s. 125 . . . . . . ( 1 8 9 5 - 1 9 8 3 ) . s. 1 2 t i nr 1,2 er 12 iw 1,2 nr 1,2 R Ó Z X E Jasiewicz Zbigniew, List do redakcji. W ankietę, „ P o l . S z t . L u d . " , S u m m a r y o f articles Розюме sprawie wprowadzenia do odpowiedzi na 1 9 8 1 n r 2, s. 1 2 3 n r 1/2 n r 1/2, 3/4 11,1 L - > ^/4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3efa66816986d7a8c611f57a83e9cc1.pdf 3ac43b0241fc1bcd88e9dcd85173583d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia historyczna chłopi płeć i seksualność - aspekt historyczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4722 Title A name given to the resource Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.41-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wiślicz, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 TOMASZ WISUCZ Instytut Historii PAN Warszawa Z ZAGADNIEŃ OBYCZAJOWOŚCI SEKSUALNEJ CHŁOPÓW W POLSCE XVI-XVIII WIEKU. PRZYZWOLENIE I PENALIZACJA Problem dziejów seksualności rzadko podejmowany jest przez polską naukę historyczną, być może z powodu ubóstwa źródeł. Jednak,jak ukazują Dzieje pięknej Bitynki Jerzego Łojka l, można czasem natrafić na materiały pozwalające odtworzyć obyczajowość seksualną elit społecznych. Sporadycznie natomiast podejmuje się próby opisu życia płciowego niepiśmiennych warstw niższych. Jeśli chodzi o dzieje chłopów w okresie wczesnonowożytnym, pionierskim opracowaniem były Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVII i XVIII Bohdana Baranowskiego2, praca wciąż często cytowana, choć przestarzała, naginająca przekazy źródłowe do tezy o klasowym charakterze zasad moralnych. Jeśli nie liczyć stosunkowo częstych odwołań do przypadków patologicznych), tojedyn)'lTI kontynuatorem tej tematyki w zakresie historii obyczaju był Zbigniew Kuchowicz. Jego książki Miłość staropolska4 i Człowiek polskiego baroku5 pozostająjedynymi opracowaniami z tego zakresu, zresztą dość wartościoWYJTIi.Dla badań nad obyczajowością seksualną chłopów duże znaczenie posiadają także opracowania dotyczące historii prawa (takich autorów jak Michał Staszków6, Ryszard Łaszew- Skróty używane w poniższym tekście: AGAD - Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, AP - Archiwum Państwowe, BJ - Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, BO - Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolillskich we Wrocławiu, SPPP - Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, I..I)l,IA - 1.(eHTpanbHHH ,l(ep)J(aBHHHiCTopH'.JHHH apxiB YKpa'iHI1y JlbBoBi. I 1. Łojek, Dzieje pięknej Bitynki, Warszawa 1982. 2 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe w sądownictwie wiejskim w Polsce w wieku XVIl i XV/Il, Łódź 1955. J Zob. np. M. Roźek, 1. Kracik, Hultaje, złoczyńcy, wszetecznice w dawnym Krakowie, Kraków 1986. 4 Z. Kuchowicz, Miłość staropolska, Łódź 1982. 5 Tcnźe, Człowiek polskiego baroku, Łódź 1992. 6 M. Staszków, Przestępstwa przeciwko Kościołowi i religii w księgach sądowych wiejskich, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego", Seria A, nr 10, Prawo III, 1958, s. 161-186. �42 Tomasz Wiślicz ski7, JurU Hoszkos i Margarita Korz09) oraz prace historyczno-literackie na temat erotyku ludowego (Czesława Hemasa10, Jerzego Bat1mińskiegol\ i Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej 12). Wiele nowego wniesie zapewne zapowiadana od paru lat etnograficzna rozprawa na temat życia seksualnego chłopów polskich ZbigniewaLibery. Poniższy tekst ma na celu jedynie zasygnalizowanie pewnych zagadnień wiejskiej obyczajowości seksualnej w okresie wczesnonowożytnym. Za podstawowe źródło posłużyły wiejskie księgi sądowe z XVI-XVIII wieku. Kwerenda objęła akta ponad 120 kluczy dóbr lub pojedynczych wsi, leżących głównie w południowej części Małopolski i zachodniej części Rusi Czerwonej. Z rejonu tego pochodzi bowiem zdecydowana większość zachowanych wiejskich ksiąg sądowych13• Dla potrzeb porównawczych spożytkowano także unikatowe księgi wiejskie z innych rejonów Rzeczypospolitej, przede wszystkim stosunkowo obszerny zbiór aktów klucza starogrodzkiego w Ziemi Chełmińskiej. Dodatkowo wykorzystano inne źródła sądowe, przede wszystkim księgi spraw kryminalnych sądów miejskich, przed które trafiali chłopi oskarżeni o cięższe przestępstwa, oraz źródła normatywne ustawy wiejskie wydawane przez właścicieli dóbr, a także ówczesne teksty literackie. Z zasady natomiast nie odwoływano się do źródeł etnograficznych. Jakkolwiek posiadają one duże znaczenie dokumentacyjne, to jednak ich wykorzystanie w badaniach historycznych budzi poważne wątpliwości. Informacje zebrane przez ludoznawców pochodzą najwcześniej z XIX wieku i trudno je wiarygodnie odnosić do dalszej przeszłościl4• 7 R. Łaszewski, Wiejskie prawo karne w Polsce XVII i XVIII w.. Toruń 1988; tenże, Przestępstwa przeciwko religii i dobrym obyczajom w prawie wiejskim Rzeczypospolitej szlacheckiej, w: Historia prawa. Historia kultury. Libel' Memorialis Vitoldo Maisel dedicatus, red. E. Borkowska-Bagieńska, B. Olszewski, Poznań 1994, s. 185-191. 8 lO. rOlllKO,36U'laC6e npa60 HaceneHWi YKpaiHcbKuXKapnam ma rtpuKapnamflJJi XIV-XIX cm., JlbBiB 1999. 9 M. KOp30, KOHlnpoJlb 3a c06Jl100eHLleMHOpMceKcya.qhllOUMOpMU 6 IIOJlbCKOll oepelme XVJf-XVlIJ 66., "ColliyM. AJlbMaHaXcOlliaJlbHOliCTopif', t. 2, 2003, s. 165-182. 10 C. Bernas, W kalinowym lesie, Warszawa 1965. II J. Bartmiński, "Jaś konikipoU". Uwagi o stylu erotyku ludowego, "Teksty" 1974, nr 2, s. 11-24. 12 D. Wężowicz-Ziółkowska Mi/ość ludowa. Wzory milo.~ciw polskiej pie.l'ni ludowej XVIJl-XJX '1(, Wrocław 1991; tenże, Seksualizm ludowy w świetle obscenicznej pieśni ludowej, w: Literatura i kultura popularna l, red. J. Kolbuszewski, T. Żabski, Wrocław 1991, s. 137-167. 13 Przyczyny nierównomiemego zachowania się ksiąg sądowych wiejskich omawiają S. Grodziski, Księgi sądowe wiejskie (zasięg terytorialny i geneza), "Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 12, 1960, z. l, s. 85-140; tenże, Jeszcze o księgach sądowych, tamże, t. 15, 1963, z. I, s. 287-292, oraz L. Łysiak, W sprawie genezy ksiąg sądowych wiejskich, tamże, t. 14, 1962, z. 2, s. 175-194. Obaj autorzy zajmują się także problemami krytyki tego typu źródeł, zob. równieź: A. Vetulani, Wartość badawcza hi@ sądowych wiejskich, w: VIJJ Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie 14-17 IX 1958, Warszawa 1959, t. 7, s. 99-114. 14 Por. uwagi Z. Kłodnickiego, Etnologiczne i etnograficzne aspekty metody retlVgre.lywnej, "Lud", l. 83,1999, s. 47-57. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIIJ wicku 43 W przypadku obyczajowości seksualnej chłopów w okresie wczesnonowożytnym wnioskowanie na podstawie przekazów etnograficznych niesie szczególne niebezpieczeństwa. Jej stan, rejestrowany przez badaczy w połowie XIX wieku, był wynikiem głębokich zmian, jakie zaszły w tej dziedzinie w ciągu poprzednich 250 lat. Społeczeństwa całej Europy przeżywały wówczas okres zasadniczych przemian obyczajowych, w których niebagatelną rolę odegrały tworzące się nowoczesne struktury państwowe oraz zrefonnowane Kościoły, zarówno protestanckie, jak i katolicki. W Rzeczypospolitej największe znaczenie miał wpływ instytucji religijnych. Od końca XVI wieku w wyniku działalności duszpasterskiej potrydenckiego Kościoła następowało stopniowe "moralizowanie" zwyczajowych fom1 życia płciowego chłopów i ograniczenie roli tradycyjnego systemu wartości w tym względzie. Pomimo tej ewolucji można pokusić się o odtworzenie trwałych zrębów tego systemu, zwłaszcza że -jak się wydaje - największe zmiany zaszły tu dopiero w drugiej połowie XVIlI i początkach XIX wieku. Ogólnie można stwierdzić, że autonomiczna chłopska etyka seksualna była znacznie mniej rygorystyczna niż wzorzec proponowany przez duszpasterstwol5. Odnosiło się to zwłaszcza do kwestii życia płciowego osób stanu wolnego. Różnice w tym względzie miały charakter prawdziwie zasadniczy. W chłopskim systemie etycznym nie znane było właściwie pojęcie "czystości" w znaczeniu seksualnym. W wyrokach sądów ławniczych pojawiały się, co prawda, sugestie, że zdaniem ławy dziewczęta powinny "panieI1stwo zachowywać", zaś młodzieńcy "prawie nie wiedzieć o takowym grzechu jeszcze"lfi, jednak w praktyce kwestia rozpoczęcia życia płciowego wiązała się bardziej z czynnikami biologicznymi niż z normami religijnymi, które starały się ograniczyć seksualność jedynie do stosunków małżeńskich. Problem ten w karykaturalnej fonnie ilustruje zapisany na początku XVIII wieku wierszyk o ludowej proweniencji: Od sochy do sochy Niech trawa rośnie. Nie dawaj picochy, Az ci porośniel? Dziewictwo nie stanowiło w środowisku chłopskim jakiejś szczególnie docenianej wartości. Istniało wprawdzie pojęcie "wieniec", utożsamiane zwykle z dziewictwem. Mówiło się o "odjęciu wieI1ca", bądź "nagrodzeniu wieI1ca", lecz znaczenie tych tenninów nie jest takie oczywiste. Tylko w jednym znanym przypadku Por. Z. Kuchowicz, Mi/ość ... , s. 210-211. Księga sądowa wsi Blażowej 1749-1830, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Błażowej 99, s. 2 [1745]; Księgi sądowe kresu muszyńskiego (1754-1793), AP w Krakowie, Dep. rkps 100-101 (cyt. dalej: Kres muszyński), t. 1, s. 58 [1759]; por. Księgi sądowe kluczajazowskiego 1663-1808, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 5, Wrocław 1967 (cyt. dalej: Kresjazowski), nr 203 [1748]. 17 C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 58. 15 16 �44 Tomasz Wiślicz ława wiejska zastosowała słowo "wieniec" we współczesnym rozumieniu dziewictwa. Była to jednak sprawa wyjątkowo drastyczna - gwałt na jedenastoletniej dziewczynce'H• Zdecydowanie częściej pojęcia "utrata wieńca" używano znacznie szerzej, dla opisu skazy na opinii dziewczyny, powodującej obniżenie jej wartości na rynku matrymonialnym, a pośrednio tylko związanej ze stanem jej błony dziewiczej. W praktyce było ono zazwyczaj równoznaczne z powiciem bękartal9. Podejmowanie aktywności seksualnej przez osoby stanu wolnego obu płci nie spotykało się z jednoznacznym potępieniem społeczności wiejskiej. Przeciwnie, można raczej stwierdzić, że panowała atmosfera milczącego przyzwolenia dla stosunków przedmałżeńskich pod warunkiem zachowania pewnych norm zwyczajowych. Kiedy Agnieszka Starczali na z państwa suskiego romansowała z Bartkiem Karczem, matka jej, "wiedząc, że z sobą mieli ścisłość, z tego się naśmiewała i niby drwiąc Karczowi mówiła: ostrożnie z moją dziewką"20. Problem zaczynał się bowiem dopiero wtedy, gdy dziewczyna zachodziła w ciążę. Obydwojgu kochankom groziło wówczas karanie ftzyczne i grzywny, kobietom dodatkowo znaczny uszczerbek na opinii i perspektywa wychowania i wyżywienia dziecka. Był to jednak czarny scenariusz, który wcale nie był nieuchronną koniecznością. Z powodu złych warunków higienicznych i zdrowotnych średni okres współżycia, po którym następowało zapłodnienie, musiał być znacznie dłuższy niż obecnie; zwłaszcza przy dużej nieregularności stosunków. Ponadto stosowano różne prymitywne techniki, a także środki antykoncepcyjne i poronne, które wchodziły w skład repertuaru każdej znachorkjl! . Przede wszystkim zaś - zwyczajnym sposobem uniknięcia kłopotów w takich przypadkach (choć nie zawsze kary, w łagodniejszym wszakże wymiarze) było zawarcie małżeństwa. Wśród zarejestrowanych w księgach Kasiny w latach 1602-1714 wyroków w sprawie nierządu między osobami wolnymi ponad 29% zakończyło się dobrowolnym lub nakazanym przez sąd ślubem podsądnych. W kresie muszyńskim w latach 1754--1766 odsetek ten sięgał blisko 43%. Dane te przedstawiająjednak tylko wierzchołek góry lodowej. Większość takich przypadków nie była rejestrowana. Zwykle zawierano bowiem małżeństwa bez pośrednictwa sądu ławniczego, a fakt uprzedniego popełnienia nierządu starano się ukryć. Pełne światło na to IM Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. Ulanowski, SPPP, t. 11-12, Kraków 1921 (cyt. dalej: Ulanowski), nr 7058 [1681]. 19 Np. tamże, nr 4991 [1681]; Księga sądowa wiejska Rajbrotu 1728-1800, AP w Krakowie, Dep. rkps 268 (cyt. dalej: Rajbrot), s. 23 [1752]; K'iięgi ławnicze starogrodzkie 1721-1767, AP w Toruniu, Akta Sądów Dominialnych Dóbr Biskupstwa Chełmińskiego (cyt. dalej: ASD), t. I, s. 56 [1721], t. 2, s. 125 [1743]; Kres rnuszyński, t. I, s. 159 [1758]. 20 Ulanowski, nr 4637 [1700]; zob. także: Kres muszy/iski, t. 2, s. 174 [1764]. Por. Z. Kuchowicz, Milo.\'ć... , s. 214-215. 21 Akta Sądu Kryminalnego Kresu Muszyńskiego 1647-1765, wyd. F. Piekosiński, SPPP, t. 9, Kraków 1889 (cyt. dalej: Piekosiński), nr 18 [1678]; Libel' damantorum seu malejicorum 1554-1625, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 864, s. 341 [1610]; Acta scabinałia Nowego Sącza (1579-1647), AP w Krakowie, AD 67, s. 173 [1624]. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Poisce XVI-XVlll wieku 45 zagadnienie rzuciłaby dopiero analiza ksiąg metrykalnych. Niestety, specjalistyczne badania tego tematu przeprowadzane są bardzo rzadko22, a szczątkowy stan zachowania takich źródeł z terenu Małopolski dodatkowo je utrudnia. Można sięjednak domyślać, że taki sposób kojarzenia się par małżeńskich był względnie powszechny. Jeśli wierzyć fraszce Wacława Potockiego, stanowił wręcz wiejską normę: Inakszcj zażywają chłopi na wsi mody, Bo i zmowa na piccu i łożnica wprzody [...] Aż skoro pannie młodcj brzuch nosa dosięga, Wtcnaczas ślub i małżeńska nastąpi przysięga23• Obietnicą ślubu w istocie dość łatwo było sobie zjednać przychylność dziewczyny. Wojciech Sitowski z klucza łąckiego córkę Bartłomieja Piekarczyka "namawiając na eksces, obiecował się z nią żenić i na tym fundamencie Pana Boga obrażali"24.Trochę głębiej pobudki swe wyjaśniał Marcin Łukaszewicz, który swej kochance Reginie "deklarował dawno przyjaźń małżeńską, oraz z kochania prawdziwego onej pozwalał sobie uczynki cielesne"25. Taki schemat zawierania małżeństwa jako wyjścia bezpieczeństwa w przypadku "wpadki" najbardziej cynicznie podsumował Senko z Czukwi, który zalecając się do Hasi Tuledzyny, mówił jej: "Ty wdowa, jam młodzieniec [ij.kawaler], jeśli co zrobię, to cię wezmę, jeśli nie zrobię - przepadło"26. Opinia wiej ska nie widziała w tym nic nagannego, a w każdym razie nic niemoralnego, nie ingerując,jeśli wszystko szło swym zwykłym torem. Wydaje się, że próby nakładania w XVIII wieku grzywien (i innych kar) na małżeństwa, którym pierwsze dziecko urodziło się przed upływem dziewięciu miesięcy od daty ślubu, były przede wszystkim pomysłem właścicieli wsi na wyłudzenie od chłopów dodatkowych pieniędzy pod pozorem obrony moralności. Praktyka taka upowszechniła się przede wszystkim w dobrach biskupich. Znamy jąz kresu muszyńskiego i klucza starogrodzkiego, w których chłopi nie mieli żadnego prawie wpływu na wymiar sprawiedliwości, zaś wiejskie urzędy sprowadzone zostały do roli donosicieli. Sami chłopi odnosili się natomiast do tych poczynań z dystansem27. 22 Zob. np. C. Kuklo, Funkcjonowanie społeczności parafialnej na tle analizy rejestracji chrztów parafii Trzcianne 1600-1654, w: Społeczeństwo staropolskie, t. 3, red. A. Wyczański, Warszawa i983, s. i85-228. 23 W. Potocki, Ogród/raszek, Lwów 1907, t. 2, s. 432-433. 24 Księgi sądowe wiejskie klucza łąckiego, wyd. A. Vetuiani, SPPP seria II, dz. 2, t. 2-3, Wrocław i962-i963 (cyt. dalej: Klucz łącki), nr 868 [i753]. 25 ASD, t. i, s. 510 [i733]; por. też: Rajbrot, s. 22 [i751]; Księga :,praw gromadzkich Lipnicy Górnej z lat 1753-1793, PAN Kraków, rkps 7ii8 (cyt. daiej: Lipnica Górna), s. 79 [i754]; ASD, t. l, s. 145 [i722] i s. 4i5 [1732], t. 7, k. 90v-9i [1755] i k. 351 [1757]. 26 Księga sądowa Czukwi 1586-1680, IJ)l;IA, f. 142, op. l, t. l (cyt. daiej: Czukiew), s. 397 [2 poł. XVII w.]. 27 Zob. np. ASD, t. l, s. 324 [i725]; ASD, t. 7, k. 90v [1755]. �46 Tomasz Wiś licz Nie bardzo wiadomo natomiast, jak środowisko chłopskie oceniało takie stosunki seksualne między osobami stanu wolnego, w których małżeństwo nie było brane pod uwagę - czy to ze względu na przeszkody obi~ktywne (np. spokrewnienie w myśl prawa kościelneg028 lub politykę matrymonialną rodziców), czy też po prostu żadna ze stron nie miała na to ochoty29. Przed sądy trafiająjednakjedynie takie pary, w których doszło do poczęcia potomka. Najwyraźniej moralność wiejska wolała nie dostrzegać także i takich związków tak długo, aż nie doszło do "skutku". Charakterystyczna jest tu sprawa z Wojkowej, gdzie w 1762 roku wdowa Ewa Czekanka w wyniku romansu z Piotrem Bartoszczykiem zaszła w kolejną ciążę (a miała już pięcioro dzieci). Dopiero wtedy wójt z drugim sąsiadem zaczęli przymawiać Bartoszczykowi, że źle uczynił, chodząc do Czekanki i płodząc z nią dziecko. Sprawa zakończyła się tragicznie, gdyż rozgniewany wymówkami Bartoszczyk upił się i udusił śpiącą kochankę30. Spłodzenie potomka w takim związku przedślubnym, gdzie ojciec dziecka nie chciał lub nie mógł poślubić swojej kochanki, wywierało negatywny wpływ przede wszystkim na życie kobiety, w mniejszym natomiast stopniu szkodziło mężczyźnie. Trudno sięjednak zgodzić z opinią Bohdana Baranowskiego, że opinia wiejska odnosiła się do takiej "upadłej" kobiety "z nieukrywanąnienawiścią", zaś zwyczaj nakazywał jak najbardziej hańbiące wygnanie jej ze wsi31. Prawdąjest, że wśród osób wyświeconych za przestępstwa obyczajowe prawie nie występowali mężczyźni. Jednak i wobec kobiet karę tę stosowano tylko wyjątkowo. We wzmiankowanym wyżej okresie w Kasinie ledwie co piąty wyrok w sprawach przestępstw natury seksualnej nakazywał wygnać oskarżoną. Kara ta spotykała zasadniczo recydywistki, kazirodczynie i kobiety z marginesu społecznego (np. kochankę rozbójnika)32. Sądy kasińskie były i tak wyjątkowo surowe. W przebadanym okresie 1754-1766 sąd kresu muszyńskiego tylko jednej nierządnicy kazał opuścić wieś i to prawdopodobnie darując jej bolesną otoczkę rytualną wyświecenia. Wyraźnie widoczna jest natomiast inna tendencja. Nierzadko kobiety, które zaszły w ciążę w związku niesakramentalnym, występowały do lokalnych instytucji wymiaru sprawiedliwości z powództwem przeciwko ojcu dziecka o to, co nazwa- 1" Np. Ulanowski, nr 3811 [1728]; Księga miasta Nowej Góry [1677-1729J, AP w Krakowie, IT 229g, s. 24-25 [1677]; por. też ASD, t. 7, k. 351 [1757]. 19 Tylko w jednym wypadku i dziewczyna i młodzieniec stwierdzili expressis verbis, że ,ją za żonę nie chciał wziąć ani jej przyobiecował, ani oskarżona owego za męża i teraz nie chce" (ASD, t. I, s. 56 [1721]), ale przypuszczalnie przypadków takich było wiele wśród tych par, które pomimo "wpadki" nie uciekały w małżeństwo przed odpowiedzialnością, wystawiając się na grzywny i plagi. 30 Piekosiński, nr 34 [1732]. 3] B. Baranowski, Problematyka badGli nad mentalnością chlopa pańszczyźnianego na obszarze woj. sieradzkiego i łęczyckiego wXVll iXV1llw., "Rocznik Łódzki", t. 14 (17), 1970, s. 271. 32 Karę wyświecenia kobiety nierządnej przewidywały m.in. ustawy karne wsi należących do dóbr klasztoru kannelitów w Czernej (Ulanowski, nr 7403 [1672]) iklucza łąckiego klasztoru klarysek w Starym Sączu (Klucz lącki, nr 544 [1670],599 [1702] i 603 [1712]), ale praktyka sądów łąckich wskazuje, że prawo to nie było stosowane. �Z zagadnicI1 obyczajowości scksualnej chłopów w Polscc XVI-XVIII wieku 47 libyśmy obecnie wynagrodzeniem strat moralnych i alimentami. Na przykład w 1721 roku przed sądem klucza starogrodzkiego stanęła Marianna Stannionka, skarżąc się na Kazimierza Krona, "a to że jej podciwość oszpecił, ją sobie niewoląc do złego grzechu i złączenia się z sobą, który - grzech z nią płodził tak dalece, że brzemieniem zaszła ijuż powiada bliska się bydź porodzenia, - prosi taż Marianna, aby był ten Kazimierz Kron parobek karany i jej za wieniec nad grodził, a na dziecię także żeby dał"33.Reakcją sądu na takie oskarżenie było przymuszenie mężczyzny do odpowiednich świadczeń, grzywny na rzecz dworu, gromady i kościoła, czasem także kary fizyczne. Co ciekawe, na ogół brak jest jakiejkolwiek oceny postępowania samej skarżącej, która wszak miała też swój udział w popełnieniu przestępstwa, więc powinna podlegać karze. Z zapisów sądowych wynika jednak, że całą odpowiedzialność kamą za nierząd ponosił w takich wypadkach mężczyzna. Obserwację tę potwierdza fraszka Adama Władysławiusza pt. O włodarzu z Maćkiem, której bohater tytułowy - parobek - namówił dziewczynę do grzechu cielesnego, przyrzekając się z nią żenić. Kiedy kochanka zaszła w ciążę, wycofał się z obietnic. Dziewczyna wraz z rodzicami pozwała go przed urząd wsi. Maciek stawiwszy się na rozprawę sądową rzekł: o pojęciu wzmianka z nią nie była. I teraz panie wójcie, nie wiedźcie mię k temu, Wolę raczej karaniu podlec inakszemu. Wójt winy bykowego wprzód dać mu nakazał, Dziewce kopę za wieniec odłoryć mu kazał; Albo ją wziąć za żonę, na wolą mu dawał. Ale Maciek na pierwszym wyroku przestawał l zarazem dwie kopie na stole połorył. Wójt winy jcdnę kopę do swej skrzynki włożył, Drugą dziewce wziąć kazał. Ta licząc płakała; Naliczywszy pół kopy, w wacek je schowała. A drugie ku Maćkowi po stole pomknęła, Mówiąc: Jużem ja swoje połowicę wzięła. Druga sie też Maćkowi słusznie zostawiła, Bo spoina nasza praca na tę kopę była34. W osiemnastym wieku daje sięjednak zaobserwować zaostrzenie kontroli obyczajowej i standardów moralnych na wsi. Panny z dzieckiem, zgłaszające się do sądów z prośbą o przyznanie im świadczeń alimentacyjnych, zaczęto traktować jako współwinne nierządu i karać fizycznie, zaspokajając wszakże ich roszczenia względem ojca dziecka. Cytowana wyżej Marianna Stannionka wystawiła się na 3) ASD, t. I, s. 56 [1721]; por. leż: Akta do dziejów Nowej Góry, 8J, rkps 122, k. 3v [1587J; Ulanowski, nr 4991 [1681]; ASD, t. 7, k. 131v [1755]; Księga II. dekretów i komplanacji w sądzie Pmistwa Łąckiego od roku 1787 i dalej zachodzących, BO, rkps 61 I 5 (cyt. dalej: Państwo /ąckie), s. 138-142 [1793). 34 K. Badecki, Polska/raszka mieszczańska. Minucje sowiźrzalskie, Kraków 1948, s. 57-58. �Tomasz Wiślicz 48 50 plag rózgami, uzyskała wszakże od swego ex-kochanka "krowę dobrą cielną do pożytk:ujej sposobną-także i świnię", etc.35.W dalszym ciągu trudno zatem mówić ojakimś szczególnym prześladowaniu kobiet, które wykroczyły przeciwko szóstemu przykazaniu. Raczej marny do czynienia ze zwyczajem, który ignoruje etyczną ocenę kwestii nieślubnego potomstwa, skupiając się na problemach praktycznych, ekonomicznych. Wartościowanie moralne schodzi zaś na dalszy plan. Widać to na przykład w spisanych przez gromady "Punktach na mości księdza Zagorskiego plebana wielkoporębskiego" z 1763 roku, gdzie mowa jest o jego licznym nielegalnym potomstwie: ,,12mo. In Anno 1762 Starmaszonka z Witowa z tejże parafii została w ciąży i ma dziecko z imci ks. Plebanem, której obiecał dać krowę, a nie dał, zajej panieństwo, co chodziła do dworu skarżąc się na ks. Plebana, że jej krowy nie dał. 13tio. Aneczkę z Krakowa wywiózł sobie ksiądz Pleban, której zrobił dziecko i odesłał ją z brzuchem do Krakowa, co przyjechała z matką swojąpo połogu upominając się o nadgrodę", itd.36. Pomimo tego rzeczowego i względnie łagodnego podejścia chłopów do kwestii nieślubnego potomstwa, pamiętać należy, że panna z dzieckiem wypadała na margines społeczności wiejskiej. Przede wszystkim znacznie zmniejszały sięjej szanse korzystnego wyjścia za mąż. Dotykałająniewątpliwa degradacja ekonomiczna i społeczna, zwiększało się ryzyko popadnięcia w środowiska kryminogenne. Stopniowy upadek widać na przykład w dziejach trzech sióstr Portasionek ze Skotników Górnych, które osierocone przez rodziców, "nie maiąc względu na podsciwosc swoię, ladaiako sprawowały się, nie sluchaiąc dobrych perwezyi y przestrogi sąsięckich, a co się bardziey tyczy przykazania Boskiego wykroczyli, bo nayprzod starsza ladwiga, potym młodsza Zofia podupadszy cielesnie, błąkały się po ograniczu y do tych czas nie znayduią się we wsi, nayrnłodsza zas Zofia nietylko z wolnemi osobami, iak sarna zeznała, ale z męzatym popełniła cudzołostwo" w efekcie została pozbawiona dziedzictwa po rodzicach i oddana pod kuratelę swego brata37. Z drugiej strony można domniemywać (chociaż nie dysponujemy odpowiednimi źródłami dla udowodnienia tej tezy), że problem nieślubnych dzieci dotyczył przede wszystkim hipotetycznej grupy kobiet wiejskich, dla których było to doświadczeniem przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Byłyby to osoby z nizin społecznych, pozbawione szans na poprawę swego statusu. Panieńskie dziecko nie wpływało znacząco na ich miejsce w hierarchii społecznej, bo trudno było w niej spaść jeszcze niżej, zaś dobre zamążpójście i tak było niemożliwe. Ogólnie rzecz biorąc, skala zjawiska nie była zbyt duża. Wedle niezbyt wiarygodnych szacunków Bohdana Baranowskiego procent nieślubnych dzieci na wsi wynosił od 3 do 10%38.Znacznie lepiej udokumentowane źródłowo badania Jana 3S 36 37 38 ASD, t. I, s. 56 [1721]. Sumariusz papierów Wielkoporembskich, BO, rkps 11714, s. 895. Ulanowski, nr 7503 [1775]. B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 69. �Kujawiak Krupiarka lwowska Od Szkła koło Jaworowa Wieśniak z żółkiewskiego sprzedający różne drewniane sprzęty we Lwowie Ryciny 1. Głogowskiego �,:.::;;..;.o:""- --.:::- __ ;)!UiJlftfW po .1I;>iJ Z ~;~ I I. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chlopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 49 Kracika dla pierwszej połowy XVIII wieku w dekanacie Nowa Góra (na pn.-zach. od Krakowa) odsetek ten ograniczają do zaledwie od 1 do 5 procent w poszczególnych parafiach39. Podjęcie współżycia płciowego w stanie wolnym było w sumie decyzją dość ryzykowną, szczególnie dla kobiet. Wydaje sięjednak, że zachowywały one swego rodzaju optymizm, licząc na zawarcie związku małżeńskiego w przypadku kłopotów, U. zajścia w ciążę. Zaufanie to musiało wypływać z doświadczenia grupowego i przypuszczalnie nie zawodziło w większości przypadków. Fakt ten potwierdza występowanie także (dość rzadkie, co prawda, gdyż trudne do udowodnienia) przypadków, w których dziewczyna z premedytacją wykorzystywała groźbę zajścia w ciążę dla przyśpieszenia ślubu z wahającym sięjeszcze młodzieńcem40. Sprzymierzeńcem ciężamych kobiet, domagających się od kochanków wypełnienia małżeńskich obietnic, były zresztą także urzędy wiejskie, które dysponowały skutecznymi środkami perswazji41.Jeśli nie dochodziło do spłodzenia nieślubnego dziecka (lub innych publicznych skandali), społeczność chłopska nie ingerowała w życie płciowe osób stanu wolnego, pozostawiając im pewną swobodę w ramach tradycyjnych modeli doboru seksualnego42. Dopiero w połowie XVIII wieku pojawiają się przekazy, świadczące o pewnym potępieniu przedślubnych stosunków płciowych. W 1762 roku Walenty Blecharz z Filipowic wypominał w gniewie swemu parobkowi Witkowi Gąsiorkowi "Ty byku osromociłeś mi dom", gdyż Witek karany był przez sąd dworski za uczynek cielesny z dziewką służącą43. W 1773 roku w Markowej Szczepan Lew i Zofia Krauzówna z rodzicami zawarli sądową ugodę, w której Szczepan zobowiązał się pojąć za żonę ciężamą Krauzównę, tak jak był obiecywał. W ugodzie tej zawarto klauzulę, iż "obostrza się tymże dekretem, aby nikt nie ważył się temuż małżeństwu odtąd wymawiać popełnionego excessu, i gdyby się ważył kto kiedy i kolwiek naśmie- )91. Kracik, Duszpasterstwo parafialne w dekanacie Nowa Góra w pier .•••.. szej polowie XVI JI wie- /..11, Lublin 1977, s. 207-208. Zob. też ustalenia klasycznej pracy demograficznej Marcelego Handels- mana i Zygmunta Nagórskiego, Wieś Bochotnica Królewska pod względem ludnościowym (monografia), Warszawa 1904, s. 6 (nadb. z "Ekonomisty", R. IV, 1904, t. 2). w wiejskich osadach parafii Szaradowo Marek Górny w ogóle nie znalazł żadnych urodzell nieślubnych aż do lat sześćdziesiątych XVIII wieku, dopiero wtedy zaczęły się one sporadycznie pojawiać, zob. M. Górny, Zawarcie maIżelistwa na wsi paluckiej w XVIll wieku: parafia szaradowska, "Genealogia. Studia i Materiały Historyczne", t. 7, 1996, s. 92 i 96. 4Q Np. Marianna Plucienska Mateuszowi Kumczenskiemu "się dała zuwiść, aby prędszem mógł bydż mężem jej, cnotę swoję prędko utraciła", Protokół spraw miasta Janikowa (1771-1810), AP w Kielcach, Akta Urzędów Wójtowskich i Ławniczych Miast I, s. 8 [1775J; por. Prothocolon causan/m criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 191,192 [1685). 41 Zob. np. Ulanowski, nr 2878 [1606J inr 3988 [1742J; ASD, t. l, s. 510-511 [1733 J; PQllstwo ląckie, s. 163 [1794). 42 Por. niezwykle ciekawe rozważania Ryszarda Tomickiego, oparte na materiałach etnograficznych: R. Tomicki, Norma. wzór i warto.i:ć w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, "Etnografia Polska", t. 21, z. l, s. 54-59. 4) Księga miasta Nowej Góry [I 742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 29-30 [1762J. �Tomasz Wiślicz 50 wać", to podpada pod plagi i grzywnyM. Pokazuje to, że nierządnicy stawali się wówczas w środowisku wiejskim obiektami żartów i obmowy. W końcu XVIII wieku moralność chłopów stała się na tyle surowa, że nie mogli oni sprawy nierządu puścić płazem. W Jasionce w 1791 roku urząd wsi wykroczył poza wyznaczone przez zwierzchność dworską kompetencje, rozpatrując sprawę Sobka Kurdziela i Małgorzaty Wiszki"o spłodzenie nieprawne potomstwa". Wezwany przed władze patrymonialne wójt Krzysztof Pokrzywa tłumaczył się z samowolnego osądzenia winnych takimi słowy: "ludzie gadali do mnie, iż niepięknie jest, że popełniony występek przez Kurdziela i Wiszkę dotąd nie jest ukarany, i że należałoby ich ukarać, aby się tego dopuszczać nie ważyli inni, - co prawni, słysząc tę sprawę, przed swój sąd wywołali"45. To zaostrzenie wymagań moralnych wśród chłopów nastąpić musiało nie wcześniej niż w połowie XVIII wieku. Jeszcze sześćdziesiąt lat przed opisywanąpowyżej nadgorliwością ławników Jasionki, wójt i przysiężnicy wsi Kamionka w kluczu strzeszyckim skazani zostali przez zwierzchność dworską na grzywny i po 30 plag postronkami za wyjątkową opieszałość w sprawie nierządu Józefa Zelka z kobietą z sąsiedniej wsi. Najpierw nie donosili administracji klucza ojego prowadzeniu się, następnie prawdopodobnie umożliwili mu ucieczkę z więzienia, a potem zignorowali nakaz jego poszukiwania. Nakazano w końcu stawić go przed sądem dworskim pod groźbą grzywien i plag wymierzonych całej gromadzie4ó. Osobnym problemem jest kwestia istnienia na wsi prostytucji. Dość często z zeznań nierządnych kobiet wynika, że czerpały jakieś korzyści finansowe z utrzymywania stosunków z mężczyznami. Szczególnie widoczne jest to w okresach stacjonowania we wsi jakichś wojsk, kiedy to następowało tzw. rozprzężenie obyczajów. Trudno mówić jednak o utrzymywaniu się kobiet z uprawiania nierządu. W grę wchodziły bowiem raczej niewielkie prezenty, czasem drobne sumy. Np. niejaka Magdalena z Ołpin zgrzeszyła z karczmarzem Gawłem Orłowem, który to występek cielesny "w polu popełnili po trzy razy, to jest pierwszy raz dał jej syra kawałek, drugi grosz pieniędzy, trzeci raz ją na służbę namawiał"47. Nie daje się również stwierdzić inna cecha definiująca prostytucję - brak możliwości wyboru partnera. Z zeznań nierządnych kobiet, o których wiadomo, że przyjmowały od kochanków prezenty, wynika, że były raczej stałe w swych nieformalnych związkach lub pozwoliły sobie na jednorazowy eksces. W zeznaniach tych wiejskich kobiet, które prowadziły bujne życie erotyczne, uderza natomiast brakjakichkolwiek odniesień do kwestii finansowych. Za przykład niech poshlŻy Maruszka ObuKsięga sądowa wsi Markowej 1591-1777, JJ.llIA, f. 85, op. 1, t. I, s. 915 [1773]. ?mistwo ląckie, s.1 07-108 [1791]; podobna sytuacja miała miejsce trzydzieści lat wcześniej we Florynce w kresie muszyńskim, Kres muszyński, t. 2, s.75 [1762]. 46 Ulanowski, nr 3963 [1728]; podobnie w kluczu starogrodzkim, ASO, t. 6, k. 127-127v [1755]. 47 Akta sądowe wsi Olpiny fi 567-1 777j: II. Akta dotyczące spraw karnych w gromadzie Ołpiny, AP w Krakowie, Oep. rkps 197(h) (cyt. dalej: Ołpiny), k. 5 [ok. 1720]; por. Kres muszY/lski, t. 2, s. 32 [1761]. 44 45 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlH wieku 51 chówna z Brunar Niżnich, która przed urzędem kresu muszyńskiego przyznała się, że wielokrotnie "przestąpiła przykazanie boskie": "l mo. Że najprzód był jej do tego grzechu pobudką pomieniony Jacko Szlichta, z któlym wiele by razy ten grzech popełniła tego nie pamięta, ale że on był najnatarczywszym zawsze na nią to zeznała. 2do. Zeznała, jako podczas wesela Ilka Bejdyka, z Janem Polańskim sołtysem pioruńskimjuż żonatym, na tym weselu będącym, pierwszy raz z nim dopuściła się w stajni stojący. 3tio. Zeznała, jako z tymże drugi raz dopuściła się u Panka w karczmie na boisku leżący. 4to. Zeznała, jako z Waniem młodzianem synem nieboszczyka Maksyma Szcześnika dopuściła się trzy razy, dwa razy u Maćka Furstaka w izbie w nocy, trzeci raz na popostwie także w nocy W izbie. Sto. Zeznała, jako z Tomkiem młodzionem, synem Piotra Marczaka, dopuściła się tego grzechu kilkanaście razy, nie pamięta siła. 6to. Zeznała, jako i zWaniem Gogocem dopuściła się dwa razy w lecie raz w izbie, drugi raz w stajni," itd.48.Maruszka prowadziła zatem życie dość rozwiązłe, ale ani sąd, ani świadkowie, ani ona sama nie uczynili żadnej sugestii, żeby czynić to miała dla jakichkolwiek korzyści materialnych. Forsowana przez duszpasterzy chrześcijańska moralność seksualna opierać się miała na instytucji małżeństwa (i do niego zresztą ograniczać). Tradycyjna kultura chłopska również przywiązywała do niego dużą wagę. Normy, które społeczność wiejska stosowała wobec osób pozostających w związkach małżeńskich były znacznie surowsze niż wobec panien i kawalerów. W przypadku popełnionego przez nie cudzołóstwa sądy ławnicze nawet we wsiach o szerokich uprawnieniach samorządu uciekały się czasem do straszenia podsądnych karą śmierci, która grozi za taki występek49• Wyraźnie wskazuje to, jaki był stopień potępienia wśród społeczności wiejskiej dla takich ekscesów. Pomówienie o cudzołóstwo wywoływało nierzadko gwałtowne kłótnie, a nawet bójki50. W przypadkach skrajnych gromada odsądzała czasem winnego cudzołóstwa gospodarza od roli51, co zdarzała się tylko w przypadku najcięższych przestępstw kryminalnych (jornicatio nigdy nie stało się powodem odebrania gospodarzowi roli, za to przestępstwo wyganiano ze wsi raczej przedstawicieli niższych warstw). O ile w kwestii stosunków seksualnych między osobami stanu wolnego wiejska moralność przywiązywała wagę przede wszystkim do widocznych gołym okiem efektów, to w przypadku cudzołóstwa na cenzurowanym było już samo "dawanie podobieństwa". Sformułowanie to oznaczało takie zachowania kobiet i mężczyzn względem siebie, które były nie akceptowane przez chłopski system etyczny, jako Kres muszy/iski, t. 1, s. 63-63a [1756]. M. Podgórski, Wola Żarczycka. Streszczona kronika koście/na Ila zakOJ1czenie Trzeciego Stólecia przez ks. Maryana Podgórskiego, JasIo 1878, s. 32 [1635]; por. O/piny, k. 3 [17 J 8]. 50 Np. Księga sądowa Wysokiej 1665-1792, f. 53, op. l, t. 1 (cyt. dalej: 1fYsoka), s. 63 [1708]; Rajbrot, s. 86 [1755]; Akta w sprawach chłopskich hrabstwa tarnowskiego z polowy XV1I1 wieku, wyd. S. Grodziski, SPPP seria II, dz. 2, t. 7, Wrocław 1970 (cyt. dalej: Hrabstwo tarnowskie), nr 53 [ 1756]. 51 Księga wiejska Kąko/ówki [1616-1757J, AP w Rzeszowie, Akta Gminy Blażowej 107, s. 364 [1719]; por. Ulanowski, nr 5036 [17291. 48 4~ �Tomasz Wiślicz 52 wskazujące na wzajemne zainteresowanie seksualne, niedopuszczalne w przypadku, gdy choć jedna ze stron pozostawała w związku małżeńskim. Katalog takich podejrzanych zachowań był dość szeroki. Począwszy od dość ewidentnego przychodzenia "z gorzałką nocować pod nieobecność męża"52,przez "wodzenie się po jarmarkach i odpustach"53, aż po częstowanie wódką w karczmie, wzajemne iskanie54i "zbyteczne konwersacje"55. Tego typu przejawy pozamałżeńskiego zainteresowania osobą przeciwnej płci były zwykle surowo piętnowane, gdyż - jak domniemywano - stanowić mogły symptomy cudzołóstwa. Tak szczegółowa profilaktyka w tym względzie wskazywałaby na dość gruntowne przyswojenie przez system etyczny wsi szóstego przykazania, w każdym razie w stosunku do osób związanych małżeństwem. W życiu codziennym jednak wiele rozmaitych czynników łagodziło surowość osądu cudzołóstwa. Najważniejsze były względy praktyczne. Wierność małżeńska nie sytuowała się widocznie w hierarchii moralnej chłopów na tyle wysoko, by poświęcać dla niej inne wartości. Gdy w 1743 roku Jan Solenka z Rajbrotu skarżył się swojemu bratu i siostrom, że nakrył na gorącym uczynku swą żonę z Antonim Mulką, rodzeństwo poradziło mu: "daj temu pokój, po to człowiek żywy i przed jego [tj. Mulki] żoną nie wspominaj, bo je[st] w ciąży"56. Pragmatyczne czynniki oceny cudzołóstwa powodowały również relatywizację występku w zależności od okoliczności zewnętrznych. Szczególnie jest to widoczne w przypadku kulturowego zróżnicowania zakresu swobody seksualnej pomiędzy płciami. Mężczyźni cieszyli się bowiem szerszym zestawem społecznie akceptowanych okoliczności łagodzących fakt popełnienia cudzołóstwa. Najczęściej używane były tu argumenty związane ze statusem obiektu występku, czyli - innymi słowy - następowało przerzucenie odpowiedzialności za własną seksualność na kobiety. Nie stanowiło to oczywiście cechy charakterystycznej dla wczesnonowożytnego chłopskiego systemu etycznego. Zjawisko to jest znacznie szersze, występuje wszędzie tam, gdzie - wedle terminologii feministycznej mamy do czynienia ze społeczeństwem patriarchalnym. Na wsi małopolskiej tego typu usprawiedliwieniem było przede wszystkim wskazanie na generalnie niemoralne prowadzenie się kobiety, z którą mężczyzna dopuścił się cudzołóstwa, tak jakby fakt, że ona"z drugimi się źle zadawała" umniejszał ciężar występku. Taka argumentacja zresztą rzeczywiście działała, jak wskazuje dekret sądu dworskiego bratkowskiego łagodnie traktujący cudzołóstwo Mikołaja Dziuby, gdyż "się to stało nie z panną, ani z mężatką, ale z zawidką [ij. 'panną z dzieckiem']", czyli z kobietą z założenia 'podupadłą'57. Ulanowski, nr 4704 [i725]. O/piny, k. 3 [1718]. 54 Akta luźne wsi Rajbrot [1620-1886J, AP w Krakowie, Dep. rkps 269 (cyt. dalej: Akta luźne Rajbrotu), nr 20 [i720]. ssNp. Uianowski, nr4726 [i750], nr 3937 [i720]; O/piny, k. 3 [17i8]; JofYsoka,s. 63 [i708]. 56 Akta luźne Rajbrotu, nr 35 [i743]. 57 AGAD, Archiwum Roskie, CLXIV/126 [1732]; por. AS D, t. i, s. i98 [1723] i s. 324 [1725]. 52 53 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 53 Kwestia poziomu dozwolonej swobody seksualnej kobiet zamężnych jest bardziej złożona. Z jednej strony, spotykały się one ze wzmożoną kontrolą w tym względzie i nie mogły korzystać z żadnej właściwie taryfy ulgowej, chyba że udało się im udowodnić, że zostały zgwałcone. Z drugiej jednak strony, nie brak przekazów, że jakaś część chłopskich małżeństw w ogóle dość swobodnie podchodziła do kwestii cudzołóstwa Trudnojest tu mówić o "przeżytkach małżeństw grupowych", jak chciał Bohdan Baranowski58, ale dość liczne były przypadki par chłopskich wzajemnie pennisywnych w stopniu jaskrawo kłócącym się z dwudziestowiecznym wyobrażeniem tradycyjnej rodziny włościańskiej, pozostającej w kręgu oddziaływania kultury chrześcijańskiej. Na pIzykład Franciszek Solarz z 0lpin nie tylko pozwalał swojej żonie utrzymywać stosunki z parobkami pracującymi w jego gospodarstwie, lecz "śmieje się jeszcze z tego i potuchy [im] dodaje, którzy na swoich służbach mają co jeść i co pić, a oni się tern nie konte[ n]tują, tylko się schadzają tam się umywać, tam się przewdziać i tam niespome godziny opuszczają na tych s[w]ywolach, a to mąż wszytko widzi a tern się nie brzydzi"59.W Kasinie w połowie XVIII wieku Katarzyna Krostkowa, mieszkając przez kilka lat bezpotomnie ze swym mężem Marcinem "ile, że mąż jej chorowity był", zdecydowała się zajść w ciążę z sąsiadem laskiem Szpyrką, co się zresztą odbyło za wiedzą i zgodą żony tego ostatniego60• Przypadki tego typu można mnożyć, ukazują one zresztą sytuacje skrajne i na tyle drastyczne, że spowodowały kontrakcję któregoś z organów sprawiedliwości. Wartość ich polega na tym, że obrazują, jak szerokie były granice tolerancji społeczności wiejskiej dla cudzołóstwa - spowodowanego czy to zwyczajną rozwiązłością, czy też usprawiedliwionego "wyższą koniecznością" posiadania potomstwa. Względnie wysoka częstotliwość występowania takich sytuacji w środowisku chłopów małopolskich w XVI-XVIII wieku wskazuje nie tylko na poszczególne, spersonalizowane przypadki porażek w zaszczepianiu szóstego przykazania bożego, lecz także znamionuje stopień jego ogólnego przyswojenia przez kulturę etyczną wsi. Chłopskie rozumienie związku małżeńskiego różniło się, być może w dość znacznym nawet stopniu, od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Kwestia zakresu dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków nie była tu nawet najważniejszym problemem. Związek sakramentalny według nauczania katolickiego był nierozerwalny. Kultura tradycyjna nie była w tym względzie tak dogmatyczna. Co prawda nie było na wsi polskiej obyczaju zawierania "małżeństw na próbę", tak jak w katolickiej Irlandii, lecz rozstania niedobranych par małżeńskich były przez opinię chłopską przyjmowane z pewnym zrozumieniem. Niepokoiło to natomiast szlacheckich lub duchownych nadzorców dóbr. W 1620 roku rządca w kluczu łąckim Jan Gogoliński skierował przed sąd majętności sprawę młynarza Marcina Wróbla ijego żony Małgorzaty, którzy rozstali się z sobą. Śledztwo wykazało, że "tego 5' 59 60 B. Baranowski, Sprawy obyczajowe ..., s. 91. O/piny, k. 21 [ok. 1770]; por. też Ulanowski, nr 7139 [1685] i ASD, t. 6, k. 126-126v [1755]. Ulanowski, nr 3714 [1759]; por. też tamże, nr 3929 [1702]. �54 Tomasz Wiślicz żaden nie wie, dla jakiej przyczyny, jednak ludzie powiedają, że dla wolnej woli z obu stron", co jak widać było dla chłopów wystarczającym wytłumaczeniem61. Wyroki w takich sprawach zawsze były jednakowe - nakaz mieszkania z sobą pod karą grzywien i plag. Zwiększający się nacisk zewnętrznej kontroli prawnej nad życiem chłopów powodował, że starali się oni czasem legalizować swoje rozwody, próbując uzyskać kościelne unieważnienie małżeństwa62. Najprostszym i przypuszczalnie najczęstszym sposobem rozwiązania tej kwestii była jednak ucieczka ze wsi i rozpoczęcie życia na nowo w innej okolicy63. Przed władzami kościelnymi i świeckimi stawała konieczność restrykcyjnej obrony małżeństwa w jego potrydenckim kształcie. Ciekawym symptomem tej kampanii były bardzo poważne procesy sądowe przeciwko towarzyskiej rozrywce słownej uprawianej w karczmach przy trunku polegającej na żartobliwym "frymarczeniu" żonami. W Krowodrzy w 1699 roku Marcin Multanik i Jan Koczczek, którzy "przy posiedzeniu i wesołości" kupczyli swymi żonami "lubo to żartem, którego kupna kościół święty katolicki i wierni w kościele Bożym gromadzeni nienawidzą, jako obrządkom kościelnym przeciwne", skazani zostali na grzywny i po trzy dni więzienia64.Bardziej fantazyjną karę wymierzył za to samo przewinienie sąd czukiewski Jakimowi i Hryniowi Pasternaczkowi, którzy przez cztery niedzielne msze mieli na zmianę siedzieć w kunie lub leżeć pod progiem cerkwi, tak "że będą ludzie przez nich do cerkwie i z cerkwie chodzić"65. Na tym tle wydaje się zastanawiające, dlaczego w ustawach wiejskich poświęcano kwestii przeciwdziałania cudzołóstwu tak mało miejsca w stosunku do zwalczania nierządu między osobami wolnymi. Właściwie jedynie w ustawie dla podpoznańskich wsi Zegrze i Rataje z 1733 roku kwestia ta jest omówiona szczegółowiej, a nie ogranicza się wyłącznie do ogólnego nakazu karania cudzołóstwa66. Być może w większym stopniu, niż przy Jornicatio, spuszczano się na rolę Kościoła w walce z tym grzechem. W przeciwieństwie do nieślubnych ciąż, dostrzegalnych gołym okiem, adulteria wychodziły zapewne najaw głównie podczas spowiedzi. Być może karanie nierządu osób wolnych było dla chłopów czymś mniej oczywistym niż walka z cudzołóstwem i nie mieściło się w zwyczajowym kodeksie kamym wsi. Dlatego też należało umieścić je w prawie pisanym. 61 Klucz /ącki, nr 444 [1620]; zob. też: Ulanowski, nr 3944 [1721] i nr 4723 [1750]; Kluczjazowski, nr 356 [1778]. 62 Np. Acta iudicii scabinalis et advocatialis Novae Regiae Villae (1689-/790), AP w Krakowie, Gm. P.IV-4, szósta składka, s. 28-29 [1736]; ASD, t. 6, k. 104 [1755]; Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. 6] Zob. np. Acta criminalia Biecza 1547-1748, AP w Krakowie, Dep. rkps 6, s. 259 [1663]; A. Komoniecki, Chronografia albo Dziejopis Żywiecki, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987 (cyt. dalej: Komoniecki), s. 370 [1712]; por. O/piny, k. 3. 64 Księga sądowa Krowodrzy 1677-1717, AP w Krakowie, Gm. P. VI-3, s. 54 [1699]. 65 Czukiew, s. 107-108 [1624]. 66 Ordynacja we wsiach miasta Poznania Zegrza i Ratajach z 1733 r., w: Polskie ustawy wiejskie XV-XVIll w., wyd. S. Kutrzeba, A. Mańkowski, Archiwum Komisji Prawniczej, t. l J, Kraków 1938, nr 27, s. 269. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku 55 Proces moralizowania etyki seksualnej wsi trwał co najmniej od początku XVII wieku. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja zaczęła przynosić owoce stopniowo kształtując chłopską świadomość na wzór postulowanego wzorca. Wydany w 1754 roku zbiorek pt. Krakowiak w swojej postaci, czyli śpiewki wiejskie krakowskie zanotował taką przyśpiewkę: Oj, parobecku gładki, nie chodź do mężatki, będzies gozał w piekle po same łopatki67 Jest to zapewne odbicie nauki o szczególnych karach pośmiertnych za cudzołóstwo, przewrotnie użyte jako zachęta do zainteresowania się pannami. Również indywidualne świadectwa wskazują, że kultura chłopska zaczęła przyjmować generalne rysy proponowanego systemu etyki seksualnej. Na przykład w 1760 roku karczmarka z Krowodrzy Małgorzata Sporkowa oskarżona o cudzołóstwo z Janem Magosinskim, skrzypkiem z tejże karczmy, przyznała się, że upijała go i wtedy do grzechu przymawiała. Przed sądem wyznała, iż wie, że źle czyniła, a to wszystko z pijaństwa68• Wpływ nauczania kościelnego na tematy obyczajowe zaznaczył się także w wizjach samozwańczych proroków. W 1718 roku na Żywiecczyźnie dziewce od krów, niejakiej starej Klarze Szafrance, ukazał się najpierw tajemniczy wędrowiec, a następnie mówiący wilk, który wezwał do poprawy obyczajów, co oczywiście Szafranka zaczęła głosić swym wsp&czesnym, bolejąc nad ich moralnym upadkiem69. Podobny proces stopniowej, lecz przyspieszonej moralizacji miał miejsce w przypadku tego, co później nazwano zboczeniami popędu płciowego. W omawianym okresie były one wciąż jeszcze wraz z innymi grzechami ciała wrzucane do jednego worka pod nazwą nieczystość. Jak tłumaczył to ksiądz Benedykt Chmielowski w swym konspekcie niedzielnej nauki katechizmu dla prostych parafian: "Cóż to jest nieczystość. Jest to skłonność człeka do cielesnych grzechów. A tych grzechów jest wiele: l cudzołóstwo [tj. adulterium], 2. grzech z wolną osobą [tj.fornicatio], kazirodztwo, świętokradztwo [chodzi o stosunek seksualny z osobą duchowną], bestialski grzech, sodomski grzech [tj. "męszczyzna z męszczyzną, albo białogłowa z białogłową" - jak dalej tłumaczy], grzech z samym sobą [ten ostatni w rękopisie jest przekreślony], innych nie powiadam, bo wstyd wymówić i boję się zgorszyć"?u. Niemniej jednak kultura prawna i zdrowy rozsądek ksztahowały zręby normy seksualnej poprzez szczególnie surowe karanie występków cielesnych "przeciw naturze". Na przykład, w przypadku zoofilii, prawo magdeburskie, stoso67 6' 60 Znany tylko z odpisu, zob. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 79. Ulanowski, nr 4393 [1760]; por. też nr 4155 [1726] i AS D, t. 1, s. 56 [1721]. Komoniecki, s. 508 [1718]. �56 Tomasz Wiślicz wane w polskich miastach, przewidywało spalenie przestępcy na stosie razem z obiektem przestępstwa, czyli zwierzęciem. Jednak w środowisku wiejskim sodomia nie spotykała się początkowo z tak gwałtowną reakcją. Co prawda najstarszy znany proces o stosunek ze zwierzęciem przed sądem wiejskim miał miejsce w Popowie koło Krzepic w roku 1613, lecz z wielu powodów jest to przypadek szczególny. Oskarżenie Jana Misiaczka o nierząd z jałowicą rozpłynęło się bowiem w znacznie uważniej traktowanych kwestiach pogróżek pod adresem księdza proboszcza krzepickiego, stało się chyba zatem tylko pretekstem rozprawy. Werdykt sądu - wypędzenie Misiaczka ze wsi - było kompromisem pomiędzy księdzem a gromadą, która udzieliła Misiaczkowi swego poręczenia71• Kolejnym przypadkiem sądzenia sodomii na wsi była chyba dopiero enigmatyczna sprawa z roku 1677, kiedy sąd kasiński skazał Grzegorza Kozuba, oskarżonego od gromady "o pewną robotkę smieszną a smierdzącą" na dwa złote grzywny i 30 plag72• W latach trzydziestych XVIII wieku zaczęły się pojawiać liczne przypadki sądzenia chłopów, oskarżonych o sodomię, przez miejskie sądy kryminalne, a czasem także przez ławy wiejskie73. Wyroki w takich sprawach były bardzo suroweprzeważnie rzeczywiście orzekano kary przewidziane za ten czyn przez prawo magdeburskie. Jednak nierzadko właściciel wsi w drodze łaski nakłaniał sąd do złagodzenia wyroku - zamiany na dotkliwe kary fizyczne, liczone w setkach batów. Samo pojawienie się tak licznych sprawo sodomię wskazuje, że w świadomości chlopów musiał dokonać się wówczas jakiś przełom i zoofilia została uznana za postępek godny żarliwego potępienia, wart ścigania, doniesienia do dworu, i świadczenia w sądzie. Zeznania świadków w takich sprawach (na ogół sąsiadów lub domowników oskarżonego) pełne są oburzenia dla tak strasznego występku. Natomiast podsądni ujawniają swą szokującą indyferencję w tym względzie. Jan W cieslo spod Miechowa "będąc pytany od mistrza [tj. kata], dlaczegoś to z kobyłą uczynieł, odpowiedział, że miał wolę zgwałcić Stróżową, która mu odpowiedziała: masz żonę, idź do diabła, daj mi pokój, wyszedszy z domu jego Stróżowa, kobyłę w swojej zapalonej lubieżności wprowadziwszy do izby, popełnieł z nią bestialita70 Powinności chrześciGliskie albo summa, lub sama treść /lauki chrze.\'cijańskiej albo krótki katechizm dla prostych ludzi, BJ rkps 7079, k. 19, 24v. 71 Liber actuum villae nostrae hereditariae Papaw, w: Kopiarz Krzepk'ki (w. XVII), Archiwum Archidiecezjalne w Częstochowie, bez sygn., s. 26-29 [1613]. 72 Ulanowski, nr 3410 [1677]. 73 Liber malejicorum Miechowa 157/-1747, Bl, rkps 86 (cyt. dalej. Miechów), k. 93-95 [1735]; AP w Krakowie, Dep. rkps 327, plik VIII, k. 18-20 [1735]; Akta do dziejów Nowej Gó,y, Bl, rkps 122, k. 12-15 [1750] i k. 16-17 [1756]; Księga gruntowa Wysokiej 1632-179/, f. 166, op. I, t. 1373, k. 49-49v [1756]; Acta nigra malejicorum Wisniciae abanno Domini 1665 [do 1785J, AP w Krakowie, IT 2059 (cyt. dalej: Wi.\'nicz), s. 199-213 [1784]. A. Komoniecki pisząc o spaleniu za sodomię z klaczą Stanisława Urbasa z Pietrzykowic dodaje"O którym występku jeszcze w Żywcu nie słychano", Komoniecki, s. 448 [1714]; por. Akta spraw złoczyóców miasta Żywca) 589-1782, [w:] Materiały do dziejów zbójnictwa góralskiego z lat 1589-1792, wyd. S. Szczotka, Lublin-Łódź 1952, nr 161. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVlIl wieku 57 tem"74. Można oczywiście podejrzewać, że Jan Wciesło mógł być - używając ahistorycznego określenia - zboczeńcem, że należał do obecnego w każdej epoce wąskiego marginesu ludzi po prostu chorych, których w połowie XVIII wieku zaczęto w Polsce z jakichś powodów karać za odmienność. Istnieje jednak inne wytłumaczenie, chyba bliższe prawdy. Jan Wciesło mógł paść ofiarą przemian społecznych zwanych procesem cywilizowania, które na najbardziej elementarnym poziomie polegały na zmuszeniu człowieka do kontroli swego ciała i zachowań biologicznych. Proces ten przebiegał pod naciskiem elit społecznych i z wykorzystaniem rozmaitych struktur władzy. W Polsce, wobec słabości instytucji państwowych, zasadniczym nośnikiem idei cywilizowania ludu był Kościół. Około połowy XVIII wieku udało się zapewne duszpasterzom przekonać większość chłopów, że sodomia to straszny i "obmierzły Bogu" uczynek. W ciesło należał jednak do tych nieprzekonanych, tkwiących wciąż w starej, "rozpasanej" kulturze, w której zoofilia była być może obiektem żartów, ośmieszenia i wstydu, ale na pewno nie histerycznego potępienia, powodem kary stosu i ogni piekielnych po śmierci. Zderzenie tradycyjnego, rubasznego stosunku do sodomii z nowożytnym podejściem serio ukazuje historia z Wierzchornki w kresie muszyńskim z roku 1762. Sołtys Seman Barna orał pewnego dnia u Stanisława Lompar1a. Przyszedł do niego Jerzy Tymuryk, pozdrowił go i spytał ,jeżeli ma [na własność] klacz tę [którą orał] i jeżeli by ją do bronienia nie najął. Wymówił się, że ma klacz tę, ale ją nie najmie, bo on klacz ma za żonę". Ta żartobliwa riposta stała się przyczyną zainteresowania sądu kreski ego, śledztwa i przesłuchań w sprawie domniemanej sodomii Semana Barny75. Dużo mniej wiadomo na temat stosunku chłopów do homoseksualizmu. Bardzo nieliczne przekazy na ten temat uniemożliwiają uogólnienia. Przypatrzmy sięjednak dwóm lepiej udokumentowanym przypadkom. Andrzej Komoniecki pod rokiem 1715 zanotował kryminalną aferę, która rozegrała się w Oszczadnicy w Beskidzie Żywieckim. Wójt tej wsi Michał Kucharczyk "komornicę swojęjeszcze brzemienną okrutnie zabił z tej okazy jej, że on był styran[!] albo mieszaniec, to jest męskie i białogłowskie miał przyrodzenie w sobie, więcej na białogłowskie ściągając. A ten, choć żonę miał, z nią nie przestawał, tylko sobie pachołka chował, z którym osobno legał i w nim się kochał, a ten pachołek nad woląjego ożenił się i została z nim praegna[n]s. On zawiszcząc jej tego, wywiódł żonę jego ku owcom i tam okrutnie z owczarzem zabił"76.Pomimo całej drastyczności tego przypadku należy zauważyć, że ów Michał Kucharczyk, dopóki nie dopuścił się morderstwa, jakoś układał sobie życie: znalazł kochanka, zapewnił sobie neutralność otoczenia, a nawet pełnił funkcję wójta! Beskidcy chłopi musieli wykazywać dużą tolerancję dla odmienności seksualnej, trudno bowiem uwierzyć, Miechów, k. 94 [1735]. Kres muszy/iski, t. 2, s. 64-65 [1762]. 76 Komoniecki, s. 457 [1715]. 74 75 �Tomasz Wiślicz 58 by udawało się Kucharczykowi tak skutecznie ukrywać swe preferencje przed sąsiadami, żyjąc w małej, zamkniętej społeczności. Drugi przypadekjest ponad sto lat wcześniejszy. W 1608 roku niejaka Lewkowa z Tyszowców na Zamojszczyźnie trzy razy myła zielem parobka Stanisława Skrzypczyka "a to dla tego, aby go przerzeczony pan [Mikołaj] Turkowiecki, pan jego, miłował, który to przerzeczony wyrostek Stanisław Skrzypczyk dał tej babie za to groszy trzy". Tenże imć pan Turkowiecki przekonany był, że "przez tej baby czaly z żoną swą mieszkać nie może i z matką swej żony". Złapał zatem Lewkową, zawiózł do swego dworu i "tamże przez sposoby pewne postraszywszy ją (gdyż zrazu nic nie chciała dobrowolnie wyznać)" wymógł na niej obietnicę, że naprawi, co uczyniła, a on będzie ze swą żoną mieszkać w zgodzie zamiast uganiać się za Skrzypczykiem 77. Związek ten był - jak widać - trudny, ale przez obie strony w jakiś sposób doceniany i podtrzymywany. Charakterystyczne jest, że jedyną osobą, którą z tej okazji zainteresował się wymiar sprawiedliwości była owa Lewkowa, którą obwiniono o czarowanie. W przypadku homoseksualizmu nie daje się na wsi zauważyć jakiegoś wyraźnego okresu wzrostu prześladowań. Było to spowodowane albo rzeczywistym niewystępowaniemjego wśród chłopów (w co jednak trudno uwierzyć), albo ignorowaniem tego występku przez społeczność wiejską. Ignorancji tej nie da się wytłumaczyć inaczej, niż rozłożeniem akcentów w nauczaniu moralnym, płynącym z ambony. Podnoszenie poziomu etycznego chłopskich parafian miało swoje priorytety - skupiać się musiało przede wszystkim na grzechach najpowszechniejszych. Dlatego największy nacisk kładziono na kwestię cudzołóstwa, dalej nierządu (choć w tym wypadku duszpasterstwo napotykało bardzo silny opór tradycyjnych struktur doboru seksualnego, nic w zamian nie proponując). W dalszej kolejności uświadomiono wiernym ciężar "grzechu bestialskiego", charakterystycznego dla środowisk pasterskich i rolniczych, prawdopodobnie dość rozpowszechnionego78. Homoseksualizm, który dotyczy nie więcej niż 4% populacji79, spaść musiał zatem na dalszą pozycję w hierarchii celów duszpasterskich. Walka z grzechem Onana przed końcem XVIII wieku na wsi polskiej nawet się chyba nie rozpoczęła80. AP Lublin, Księgi Grodzkie Grabowieckie Relacje, 77, s. 415-416 [[608]. Zob. np. J. Liliequist, Peasants against Nature: Crossing the Boundaries between Man and Animal in l 7th- and 18th-Century Sweden, "Joumal of the History of Sexuality", vol. I, no 3, 1991, p. 393-423, por. też: A. Soman, Pathologie historique: Ie temoignage des proces de bestia lite aux XVr-XVlIf' sieeles, w: Actes du I07' Congres national des Societes savantes, Paris 1984, t. I, s. 159. 79 K. Imieliński, Seksiatria, Warszawa 1990, t. 2, s. 255. 80 Jak uważa Z. Kuchowicz, wśród ludzi prostych panowały jeszcze średniowieczne zasady w tym względzie. Nacisk religii przynosił efekty ograniczone i powolne, zob. Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 328. Nawet we Francji, gdzie do walki z masturbacjązabrala się policja obyczajowa, obyczaje wiejskie pod tym względem były bardzo liberalne. Aresztowani za ten występek w Paryżu w latach trzydziestych XVIII w. chłopcy z prowincji w ogóle nie wiedzieli, o co chodzi stróżom porządku, zob. M. Rey, Du pecM au desordre: police et sodomie a Paris au XVIII' sieele, "Revue d'histoire modeme et contemporaine", t. 29, 1982, nr I, s. 119. 77 78 �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVllI wieku 59 Na koniec należy dodać parę słów o tym, jak wyglądało życie seksualne (w ścisłym sensie) w środowisku chłopów polskich w XVI-XVIII wieku. Ustalenia tego typu są bardzo skomplikowane i niepewne nawet dla kręgów aktywnie posługujących się pismem - jak pokazują opracowania Z. Kuchowicza, koncentrujące się na warstwie szlacheckiej, a przede wszystkim magnaterii. Historyk ten starał sięjednak objąć swoimi badaniami także warstwy niższe i, pomimo problemów metodologicznych, doszedł do wielu wartościowych wniosków. Zasadniczo potwierdził on panującą opinię, że chłopi uprawiali seks byle jak, byle gdzie i z byle kim (czyli zwykle z własną żoną)Xl.Osąd taki jest do pewnego stopnia uzasadniony, jeżeli jako skalę porównawczą przyjmie się ówczesny literacki (przede wszystkim zachodnioeuropejski) wzorzec erotyki kształtowany zwykle w środowisku dworskim. Wiejska piękność była "byle kim" w porównaniu z zalotną dwórką, zaś komora w kurnej chacie nie mogła równać się z wyłożonym tureckimi dywanami alkierzem. Tak sięjednak składa, że erotyka w jej kontekście kulturowym zawsze łączy się z szeroko pojętą estetyką. Regina Kucianka z Żukowic mogłaby wydawać się nam zupełnie nieatrak cyjna, ale dla kowala Jana Potępy i całego sądu hrabstwa tarnowskiego była "urodziwa, manierna w dyskursie, młoda, biesiadliwa, to jest rada tańcująca. Z tych tedy kwalitec prędko ku sobie serca męskie zachęca"82. Jak widać z tego opisu, kategorie atrakcyjności seksualnej na wsi małopolskiej w XVIII wieku nie różniły się wcale od tych stosowanych wówczas na królewskim dworze, ani też od obecnych. Odmienne było jedynie wartościowanie cech w ich obrębie. Liczne przekazy świadczą o niezwykłej brutalności zachowań seksualnych w środowisku chłopskim, zauważanej nawet przez przedstawicieli ówczesnej szlachty, której nie można było wszak przypisać przyrodzonej łagodności. Wacław Potocki pisał, że "chłopi kijem żony, przy miłości, łupią"83.Młynarz Wojciech Sroka ze wsi Lęka pod Nowym Sączem tłumaczył się, że zabił żonę zupełnie przypadkiem, a to "takim sposobem, [że] leżąc ze nmą na łóżku, nie chciała mi być powolną do małżeńskiej powinności, ja się rozgniewał, uderzyłem ją w piersi pięścią i zaraz zemdlała, ja tego nie postrzegł, zarazem się układł, dawszy zamysłowi pokój, usnąłem był potym"84. Zaloty Tomasza Smiałkowicza, krakowskiego rzeźnika, skończyły sięjedynie ciężkimi urazami wiejskiej dziewczyny: "igrałem z nią tak, żem ją tylko wyszczypał, nachynęła[!] się była wprawdzie, bomją był rzucił na łóżko i dlatego baby jąpotym smarowały, dałem na smarowidła złotych pięć"85. Stacjonujący pod Krakowem w 1742 roku żołnierz miał sięjakoby pytać swojej kochanki: ,,kochasz mnie Zosiu, ona miała powiedzieć kocham, miał jej kilka razy dać w gębę mówiąc: za co mnie ty kochasz, albo ja twój mąż?"86. "Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 280-281; idem, Miłość ... , s. 439. H2 Hrabstwo tarnowskie, nr 52 [1756]. Hl W. Potocki, Ogród. .., t. 1, s. 141. R4 Acta consularia Nowego Sącza 1652-1684, AP w Krakowie, AD 116, s. 70 [1657]. M5 Prot/lOc%n causarum criminalium 1679-1690, AP w Krakowie, Akta Miasta Krakowa 867, s. 311 [1689]. K6 Księga inkwizycji m. K/eparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 172 [1742]. �Tomasz Wiślicz 60 Agresywność, grubiaństwo i rubaszność wiejskich zalotów przybierały, co prawda, czasem fonny patologiczne, takie jak powyżej, jednak -jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - na ogół ściśle trzymały się pewnych zasad kulturowych. Co prawda nonny te były szokujące zarówno dla ówczesnych elit, jak i dla współczesnego obserwatora, wynikały bowiem z innej koncepcji życia płciowego - pozbawionej hipokryzji, zbędnego wstydu i wartościowania czynności biologicznych w kategoriach moralnych87• Repertuar społecznie aprobowanych sposobów zalotów obejmował poklepywanie, podszczypywanie, gwałtowne uściski, pociąganie obiektu uczuć na posłanie, przewracanie się na sianie itp. 88. Katarzyna Zagasiowna z Filipowic któregoś wieczora wracała z Pawłem Kłeczkiem z karczmy i zgrzeszyli z sobą na polu. Wedle jej słów: ,,na ten uczynek między niemi żadnej zmowy nie było, tylko że mnie wywrócił i po tym uczynku rozeszli się każde do swojej chałupy"89. Dużą rolę odgrywały także śmiałe deklaracje słowne. Do Małgorzaty Wiszki przyszedł w mięsopusty szynkarz z Jasionki Kazimierz Lech: "pytałam się go, po co przyszedł, on odpowiedział: przyszedłem się was zapytać, czyście wy mnie oddali dług czy nie. Jam mu odpowiedziała: wszakżem ci już dług zapłaciła. On siadł na ławie, i zaczął mie namawiać, abym mu się wżyć pozwoliła. Z początku pozbywałam [się] go, a potym zezwoliłam"90. Sebastian Miaszczyk zalecał się do swojej szwagierki mówiąc: "mam dawno apetit na cię, nie ujdziesz mi tego, musisz mi bydź powolną", w końcu zaraz po św. Stanisławie, "idąc spać do stodoły, po szarpnąłem jąza brzuch; ona mi rzekła, że przyjdęja tu zaraz do ciebie". Rzeczywiście przyszła, choć, jak twierdziła, tylko po to, by "z nim pożartować", jednak "zgrzeszyliśmy z sobą"91. Podkreślić należy, że inicjatywa w bezpośrednich i rubasznych zalotach wiejskich nie należała wyłącznie do mężczyzn. Kobiety były na tym polu równie aktywne, co z punktu widzenia ówczesnych elit społecznych było w dwójnasób uderzające92.Za przykład niech posłuży opis umizgów Marcinowej Żołnowej pod adresem Jana Klimka z Lipnicy Górnej: nie miał on "żadnego pokoju przed nią; w karczmie choć jej uchodził, to wszytko za niem chodziła i podsiadała go, bo wyszedszy z tańca to mu śpiewała różne a niepotrzebne pieśni do zgorszenia drugiem". W końcu wracając zjarmarku, Żołnina zaciągnęła Klimka w krzaki i "czego sama pragnęła, tom zrobił"93. Z. Kuchowicz, Miłość ..., s. 352-357. Zob. np. Księga inkwizycji m. Kleparza 1730-1762, AP w Krakowie, KL 68, s. 155-158 [1740]; Księga miasta Nowej GÓ1Y[1678-1692J, AP w Krakowie, IT 229b, s. 34 [1680). 89 Księga miasta Nowej Góry [1742-1798J, AP w Krakowie, IT 229h, s. 16 [1751]. 90 Państwo łąckie, s. 139-140 [1793]; por. Kres muszyński, t. 2, s. 207 [1765]. 9. Wiśnicz, s. 44--45 [1692]. 92 Z. Kuchowicz, Miło.~ć... , s. 360-363. 93 Lipnica Górna, s. 65-66 [1751]; por. Państwo łąckie, s. 142 [1793]. 87 NR �Z zagadnicń obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XV1-XVlll wieku 61 Najmniej informacji można zebrać na temat samego przebiegu aktu seksualnego. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można domniemywać, że większość stosunków odbywano w tzw. pozycji misjonarskiej, tj. na leżąco, twarzami do siebie, przy czym kobieta leżała na plecach. Nie tylko jest to najpopularniej sza pozycja seksualna w kulturze europejskiej w ogóle, lecz także wielokrotnie potwierdzona w wykorzystanych źródłach, np. w zeznaniach świadków cudzołóstw94.Nie znaczy to wszakże, że była j edyną znaną ijedyną uważaną za "naturalną", jak nakazywały XIX-wieczne zasady pruderii, pokutujące gdzieniegdzie po dziś dzień, a powszechnie przenoszone na "dawne, dobre czasy" szlacheckiej Rzeczpospolitej. Z. Kuchowicz udowodnił, że szeroki wachlarz pozycji seksualnych stosowała magnateria, bywała w świecie szlachta, elity intelektualne, a także klienci i pracownice domów publicznych95.Należy dodać, żejuż wyrywkowa kwerenda w materiale źródłowym dotyczącym wsi wykazała stosowanie w środowisku chłopskim pozycji stojącycłf6. Można sądzić, że dalsze badania potwierdzą znajomość innych pozycji, zwłaszczajak domniemywał Kuchowicz - tych, opartych na naśladowaniu zachowań seksualnych zwierząt. Nie sądzęjednak, żeby udało się skonstruować jakiś katalog wiejskiej ars amandi. Nasi bohaterowie mówili bowiem prozą, nie wiedząc o tym; nie zawracali sobie głowy szufladkowaniem, nazywaniem i opisywaniem ułożeń ciała podczas tak naturalnego aktu. Pozycję klasyczną preferowali natomiast ze względów kulturowych, nie zaś dlatego, że inne uważali za "grzeszne". Uważa się na ogół, że stosunki seksualne w środowiskach plebejskich były agresywne, brutalne i grubiańskie97.Rzeczywistość była j ednak bardziej złożona. Obok form żywiołowych, egoistycznych, daje się zauważyć co najmniej równie często delikatność i czułość wobec partnera. Jako typowy element stosunku seksualnego wymienia się pocałunki, głaskanie i różne inne pieszczoty98. Daje się także zauważyć zainteresowanie nagością, cielesną atrakcyjnością partnera nie tylko w wymiarze praktycznym dla współżycia płcioweg099. Można również domniemywać, że ważną rolę pełnił kontakt werbalny między kochankami. Sprawności chłopów w posługiwaniu się metaforyką seksualną dowodzą zachowane erotyki ludowe. O swobodzie wypowiedzi na takie tematy i, szerzej, o istnieniu właściwego dla nich języka świadczą zeznania dziewczyny z Żukowic pod Tarnowem, która starając się udowodnić niejakiemu Sobczykowi ojcostwo swego dziecka, poproszona przez sąd, by opisała ,jaki instrument do takiego uczynku ma Sobczyk? Ta zeznała, że mały, cienkijak palec serdeczny u szczupłej ręki, żółty, w czepcu nie łysy, włosy gniade" 100. Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 294. Tamże, s. 294-295. 96 Kres muszyński, t. l, s. 63 [1756]; WL~nicz,s. 207 [1784]. 97 Por. Z. Kuchowicz, Człowiek ... , s. 293. 9K AS D, t. l, s. 425 [1732], s. 510 [1733]; Księga inkwizycji m. Kleparza 1762-1794, AP w Krakowie, KL 69, s. 192 [1765]. 99 Zob. ASD, t. 7, k. 370 [1757]. IOU Hrabstwo tarnowskie, nr 59 [1756]. 94 95 �62 Tomasz Wiślicz Spośród innych technik seksualnych znany i często stosowany był coitus interruptus, zapewne przede wszystkim jako swego rodzaju środek antykoncepcyjnylOl.Nie brak też dowodów na popularność praktyk oralno-genitalnych; mówi się o nich często w literaturze ludowej, rzadziej w zeznaniach sądowychiOl.Wzmianki na ten temat mają zwykle ton rubaszno-pobłażliwy, co kontrastuje z późniejszym przypisaniem "miłości francuskiej" charakteru jakiejś szczególnie wyuzdanej perwersji. Jeśli chodzi o seks analny infonnacje są niezwykle skąpe. Charakterystyczne jest pomawianie o tę praktykę pewnych grup w celu ich zdyskredytowania, np. Żydów lub kleru ruskiego. Dowodzi to oczywiście negatywnego jej wartościowania. Z drugiej jednak strony - jak słusznie zauważył Z. Kuchowicz - świadczy to równocześnie o orientacji w tej tematyce i ogólnie - o znajomości tej praktyki 103. Jeśli zatem można pokusić się o scharakteryzowanie obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku, to należy podkreślić, że był to okres daleko idących przemian, które można nazwać procesem moralizowania etyki seksualnej wsi. Zasadniczą rolę odgrywało w nim nauczanie religijne, nauka o grzechu, zbawieniu i karze. Edukacja ta stopniowo kształtowała chłopską świadomość, a w źródłach z drugiej połowy XVIII wieku widać już, że doszło do głębokich przemian obyczajowości seksualnej na wsi. Jednym z symptomów tej ewolucji był spadek przyzwolenia dla przedślubnej aktywności seksualnej, przy czym zwracano uwagę przede wszystkim na łączące się z nią "publiczne zgorszenie" - nieślubne potomstwo, plotki o swobodnym prowadzeniu się itp. W przypadku nonn etycznych dotyczących związków małżeńskich tradycyjny system wartości nie odbiegał aż tak wyraźnie od wzorca proponowanego przez duszpasterstwo. Aprobowane w chłopskiej moralności rozejście się niedobranego małżeństwa, aczkolwiek surowo zwalczane przez władzę świecką i duchowną, stanowiło raczej zjawisko marginalne. Zakres dopuszczalnej swobody seksualnej małżonków zapewne uległ ograniczeniu, lecz zmiana ta potwierdzała tylko nakazy tradycyjnego, deklarowanego systemu etycznego. Dokonała się ona raczej poprzez eliminację "pragmatycznych" usprawiedliwień cudzołóstwa, takich jak niepłodność jednego z małżonków. Moralizacja etyki seksualnej zaznaczyła się również w zmianie stosunku chłopów do tzw. zboczeń popędu płciowego, przy czym największe zmiany dotyczą zoofilii. "Grzech" ten, dość swobodnie traktowany w dawnych środowiskach pasterskich i rolniczych, został uznany w pierwszej połowie XVIII wieku za postępek godny żarliwego potępienia i surowego karania. Inne zachowania dewiacyjne zapewne nie napotkały jeszcze na wsi polskiej większego zainteresowania. Brak, na przykład, śladów walki z onanizmem, która w drugiej połowie osiemnastego wieku 101 Kresmuszyński, t. 1, s. 159 [1758]; Wiśnicz, s. 91 [1722]; ASD, t. 7,k. 369v [1757]; zob. też k. 106 [1755], gdzie być może chodzi o tzw. stosunek udowy. 102 Por. C. Hernas, W kalinowym ... , t. 2, s. 50; ASD, t. 7, k. 345 [1757]. 103 Z. Kuchowicz, Człowiek. .., s. 322-323. �Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIll wieku zajmowała społeczeństwa zachodnioeuropejskie. ły jeszcze metod zalotów i technik współżycia, cech archaicznych, takich jak przyzwolenie na rubaszność i względną brutalność w kontaktach 63 Podobnie, przemiany nie ogarnęktóre wykazywały wciąż wiele inicjatywę kobiet, żywiołowość, cielesnych. Tomasz Wiślicz ON SEXUAL CUSTOMS OF PEASANTS IN 16T11-18TH CENTURY POLAND. CONSENT AND PUNISHMENT (SummaI)') The article addresses some problems ofrural sexual customs in the early modem times. It is based on village court books and other legal and literary sources. From the end ofthe 16'h century, a particular moral code was gradually being applied to the sexual life of peasants as a result ofthe pastoral work initiated after the Council ofTrent in 1545. The role ofthe traditional system ofvalues was restricted. Basically, the autonomous peasant sexual ethics was much less strict than the model advocated by the clergy. For example, sexual activity by unmarried men and women was tacitly approved on condition that some standards were observed. The peasant culture also permitted divorce of couples and justified some cases of adultery, giving spouses some sexual freedom. However, in the second half of the 18th century the standards of sexual ethics of the Polish peasants were made much stricter - pre-marital sex was not approved, stricter control over married couples was exercised, some deviant behaviours were not tolerated. Civilisational changes were not far-reaching, however. There was no position on masturbation. Methods of courtship and techniques of sexual intercourse continued to exhibit many archaic features. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/967c288225300cbe599ef1d5837234c7.pdf 9f441d0a84ba5a41a8a8a74c6cdca55a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5091 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4723 Title A name given to the resource Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.65-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Orszulak-Dudkowska, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 KATARZYNA ORSZULAK-DUDKOWSKA Katedra Etnologii Zakład Folklorystyki Uniwersytet Łódzki ŚWIAT OGŁOSZEŃ MATRYMONIALNYCHPOSZUKIWANIA l INSPIRACJE Rozważania przedstawione w niniejszym artykule są wynikiem zainteresowań badawczych autorki i dotyczą prasowych ogłoszeń matrymonialnych, które traktowane są tu nie tylko jako tekst językowy, ale przede wszystkim jako niezwykle ciekawe zjawisko kulturowel. Ten skrótowy w f01mie komunikat prasowy, pozornie oczywisty i zbyt skromny, by stać się przedmiotem wnikliwych dociekań, okazał się doskonałą inspiracją dla wielu różnorodnych tropów badawczych, wskazując na możliwość interdyscyplinarnego oglądu ogłoszeń matrymonialnych w perspektywie folklorystyki, antropologii, etnografii, socjologii, psychologii społecznej czy też lingwistyki. Autorka chciałaby nakreślić różnorodność kontekstów, w jakich odnalazła ogłoszenia matrymonialne, i wyraźnie zaznaczyć, iż stanowią one wstęp i inspirację do dalszych, bardziej szczegółowych i spójnych dociekań. Ogłoszenia matrymonialne jako teksty kulturowe, bardzo silnie związane są z przestrzenią prasową i pośrednią formą przekazu. Potwierdzeniem tych genetycznych wręcz zależności jest sama forma anonsu, krótkiego komunikatu tekstowego, dla którego naturalną sytuację wykonawczą tworzy rubryka codzielmej gazety. Treści rozpowszechniane przez środki masowego przekazu są nie tylko raportem z otaczającego świata, ale również niejako wtórnie podlegają szerokiej recepcji społecznej. Poddawane wstępnej selekcji są przyswajane i wykorzystywane w rozmaitych sytuacjach społecznych. Prasowe ogłoszenia matrymonialne, jako teksty o szczególnym znaczeniu międzyludzkim, odpowiadają codziennym potrzebom bliskości i podjęcia kontaktu z drugim człowiekiem. Pomimo swej skrótowej formy, stanowią przekaz medialny zawierający określone wizje światopoglądowe. Można by zatem powiedzieć, że są zjawiskiem folkloropodobnym2• Jak piI Problematyka ogłoszeń matrymonialnych jest bowiem tematem opracowywanej przez autorkę dysertacji doktorskiej. 2 Na ujmowanie współczesnego folkloru w szerokiej perspektywie antropologicznej wskazuje P. Kowalski, Współczesny/olklor ifolklorystyka. O przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklOlystycznych, Wrocław 1990, s.128-129. �66 Katarzyna Orszulak-Dudkowska sze Dorota Simonides: "Folklor realizował rudymentarne psychospołeczne potrzeby ludzkości, był człowiekowi potrzebny do psychicznej stabilizacji i zaspokajał jego odwieczne pragnienia. Człowiek współczesny musi także posiadać analogiczne, choć adekwatne do dzisiejszego stanu kultury, sposoby regulowania swojego istnienia w Kosmosie"3. W tej perspektywie ogłoszenia matrymonialne są więc interesującym zjawiskiem społeczno-kulturowym ijako takie zainteresować mogą antropologa codzienności i folklorystę4. Ogłoszenie matrymonialne związane jest przede wszystkim z typową sytuacją egzystencjalną człowieka poszukującego małżonka czy partnera. Ze względu na swoją podstawową funkcję wpisuje się w kulturowy scenariusz, powszechnie organizujący sytuacje i zachowania skupione wokół reguł kojarzenia małżeństw. Wywołuje zatem nieodparte wrażenie, że jest fragmentem odwiecznej historii o łączeniu ludzi w pary, opowiadanej w kulturze według różnych scenariuszy. Interesujące wydaje się porównanie scenariusza realizowanego przez ogłoszenie matrymonialne do sytuacji swatania znanej z tradycyjnej kultury ludowej. Pomimo wielu odmienności zauważyć można tutaj zasadniczą paralelę, opartą na realizacji wspólnego schematu zachowań kulturowych i powtórzeniu elementów znaczeniowych w obu scenariuszach. W ludowym scenariuszu kwestie doboru życiowego partnera rozstrzygane były przy udziale wiejskiej wspólnoty, zgodnie z miejscowym obyczajem i zasadami sprawdzonymi przez doświadczenia całych pokoleń. Dobierano sobie małżonków z najbliższej okolicy, często poznawano się na weselach, okolicznych odpustach, jarmarkach czy pielgrzymkach. Jednakże bliska znajomość młodych nie była wcale konieczna, by wysłać swata w celu rozpoznania sytuacji, zebrania wieści czy przeprowadzenia rozmowy z rodziną wybranej panny. Jak pisze Anna Zadrożyńska: "Zatem dawniej przed zawarciem małżeństwa obydwie strony gromadziły informacje zbierane własnymi kanałami. Na wsiach wieści takie zbierał swat, kursując między domem chłopaka i dziewczyny, negocjując z dwoma rodzinami. (...) Zbierał wiadomości niczym komputer biura matrymonialnego, aby w odpowiedniej chwili złożyć odpowiedniąpropozycję"5. Swat funkcjonował zatem pomiędzy światem dwóch rodzin, jako pośrednik w kojarzeniu par. Ten podstawowy element funkcji swata, znanego z tradycji polskiej kultury ludowej, przejmuje także gazetowe ogłoszenie matrymonialne, pośredniczące w nawiązaniu kontaktu pomiędzy mężczyzną a kobietą. Mechanizm swatania występuje tu w roli trwałej matrycy J D. Simonides, Pojęcie ,.jolklor" w my.i:lieuropejskiej, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego", Filologia Polska, z. 36, Folklorystyka 1,Opole 1995, s.18. 4 Należy zaznaczyć jednak, iż szczególny udział ogłoszeń matrymonialnych w realizacji międzyludzkich kontaktów wyrażnie widoczny jest właściwie dopiero w kulturze współczesnej, zdominowanej przez fonnę przekazu medialnego. Potwierdzeniem atrakcyjności tego rodzaju ogłoszeń są gry SM S-owe, programy telewizyjne czy towarzyskie portale internetowe, nawiązujące do tej formy podejmowania kontaktów. 5 A. Zadrożyńska. Powtarzać czas początku, cz.Il, O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa 1988, s.89. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 67 kulturowej odradzającej się w nowych, zmieniających się kontekstach. Jednak dzisiejsze ogłoszenie matrymonialne wymaga odrębnej historyczno-kulturowej konkretyzacj i. Celem rozmowy swata jako pośrednika było dokładne omówienie wstępnych warunków "transakcji", co miało ustrzec przed nieporozumieniami i zapewnić byt nowej rodzinie. Kandydatów do ożenku swat wyręczał także z publicznego zachwalania ich własnych zalet i negocjowania osobistej oferty. W kulturze tradycyjnej bowiem jawne dążenie do własnych korzyści nie należało do aprobowanych zachowań. Ogłoszenie matrymonialne stanowi również rodzaj przestrzeni, w której w imieniu nadawcy dokonuje się prezentacji jego osoby i wysuwa najważniejsze oczekiwania wobec poszukiwanego adresata. Najnowszą odmianą prasowego ogłoszenia matrymonialnego jest ogłoszenie internetowe, funkcjonujące w ostatnim dziesięcioleciu w postaci portali towarzyskich. W ogłoszeniach tych występują nawet ściśle określone kryteria opisu osoby nadającej komunikat matrymonialny. Pośród nich najczęściej pojawia się imię lub pseudonim6, znak zodiaku, wiek, wzrost, waga, kolor włosów i oczu, wykształcenie, zawód, zainteresowania7• Tradycyjny swat w swych poszukiwaniach kierował się głównie wymaganiami rodzin panny i kawalera. Nie zważając na uczucia dwojga młodych ludzi, dążył do szczęśliwego połączenia nie tylko ludzkich losów, ale i majątków. W ogłoszeniu matrymonialnym również pojawia się element pragmatycznego myślenia, kartą przetargową staje się bowiem przede wszystkim atrakcyjny wygląd, życiowe doświadczenia i plany na przyszłość oraz posiadane dobra. Namiętne uczucie, inaczej niż w osobistych kontaktach bezpośrednich, pozostaje tutaj kwestią przyszłych doświadczeń. Tradycyjne zaślubiny jako obrzęd przejścia miały doprowadzić przede wszystkim do zmiany statusu inicjowanychjednostek, a wszystkie kolejne etapy obrzędu miały wykreować ich nową postać - dziewczyna z panny stawała się żoną, a mężczyzna z kawalera przekształcał się w męża i gospodarza. Po okresie rytualnego zawieszenia mieli odrodzić się w nowej postaci, a wraz ze zmianą statusu zmieniało się ich dotychczasowe życie. W tradycyjnej kulturze ludowej realizacja tego powszechnie znanego scenariusza przebiegała zwykle bez większych przeszkód i problemów. Swat wypełniał zatem swoje zadanie do końca, a połączone przez niego osoby odnajdywały się w swoich nowych rolach. W kulturze tradycyjnej człowiek dysponował uporządkowaną wiedzą o świecie, opartą na ustalonych i trwałych regułach, zapewniających bezpieczeństwo i społeczny ład. 6 W kulturze tradycyjnej młodzi również nie zwracali się do siebie po imieniu, używali fom1 grzecznościowych, zaimków osobowych lub też występowali pod imionami swoich rodziców. Zob. A. Zadrożyńska, Powtarzać ... , s. 90. 7 Dla przykładu podam wybrane adresy wirtualnych serwisów http://www.randka.future.pl. www.ajlawju.pJ, www.sympatia.pl. Przewagą ogłoszenia internetowego nad formąprasowąjest nieograniczony niemalże zasięg jego oddziaływania, jeden z polskich portali tego typu "Sympatia" liczy około pół miliona uczestników. �68 Katarzyna Orszulak-Dudkowska W kulturowym scenariuszu z udziałem ogłoszenia mattymonialnego szczęśliwe finalne zaślubiny nie stanowiąjednak takiej oczywistości, a wręcz przeciwnienadawcami i odbiorcami ogłoszeń są zwykle osoby długo już poszukujące swojego partnera, a nawet mające w swojej biografii wcześniejsze nieudane czy nieszczęśliwe związki. Uwikłane w samotność, uczestniczą we wspólnocie ludzi o podobnym życiowym doświadczeniu, pozostają w okresie zawieszenia, połączeni niemożnością przeżycia i dopełnienia całego obrzędu przejścia. Doskonałą egzemplifikację powyższego stanowią serwisy internetowe, usiłujące wykreować wirtualną przestrzeń wspólnoty. Korzystają z nich ludzie samotni, poszukujący nowych znajomości w celu swobodnej rozmowy czy flirtu. Świadczą o tym choćby teksty serwowane na powitanie: "Witajcie w Krainie Sympatii8, lub Witaj w strefie ajlawiu. Spotkasz tu ludzi, którzy podobnie jak ty szukają kontaktu z drugą osobą płci przeciwnej. Ajlawiu to strefa nieustającej zabawy. Przystępując do naszej społeczności (...) po zarejestrowaniu poznasz pozostałych uczestników zabawy. Poznasz ich zainteresowania, przekonania, to, co lubią - dowiesz się, kim są!'''!. Popularność randkowych stron internetowych wskazuje na wzrost zainteresowania tego typu ofertami, które pozwalają spotkać i poznać nowych ludzi. Uczestnictwo w serwisach randkowych umożliwia "bycie razem", stwarza większe szanse wymiany komunikatów i poznania podobnych ludzi. W kontekście rozwoju cywilizacyjnego współczesnej kultury komunikacja oparta na bezpośrednim kontakcie ze wszystkimi członkami społeczności lokalnej czy rówieśniczej, okazała się po prostu niemożliwa. Kontakt za pośrednictwem mass mediów (prasy, TV, radia czy Internetu) lansowany jest jako najprostszy sposób nawiązywania znajomości. Taki komunikat jak ogłoszenie matrymonialne nie jest kierowany do konkretnej wybranej osoby, proponowany jest bowiem wszystkim członkom potencjalnej publiczności. Ogłoszenia mattymonialne stanowią element innej niż w kulturze tradycyjnej sytuacji komunikacyjnej, odmienny jest ich cel, treść, kontekst sytuacyjny, bo inna jest współczesna rzeczywistość, oparta przede wszystkim na przekazie medialnym. Zmiany stosunków ekonomicznych i społecznych podważają tradycyjne role i wzory uważane za właściwe dla każdej płci. Wpływają na przemiany codziennych kontaktów męsko--<:iamskich oraz odmienne poglądy na to, czym jest życie rodzinne i małżeństwo. Małżeństwo nie jest już najlepszym sposobem na kontynuację rodzinnych tradycji i przejęcie majątku 10, również prokreacja przestała być jego podstawowym celem!!. Dziś cechą rodziny połączonej więzią małżeńską nie jest zakorzenienie i przywiązanie do rodzinnej tradycji i własności, a raczej otwarhttp://www.sympatia.pl http://www.ajlawiu.pl 10 Ogłoszenia matrymonialne z okresu międzywojennego podejmują głównie wątek możliwości połączenia majątków. II A. leanniere, Od więzi rodowej do więzi małżeńskiej, w: Natura, kultura, pleć, K.W. Meissner (red.), Kraków 1969,5.149-150. 8 9 �Świat ogłoszeń matrymonialnych 69 tość na zmiany i ruchliwość w sensie geograficznym, zawodowym i społecznym. Teraz najważniejszym pierwiastkiem więzi małżeńskiej stał się dmgi człowiek, kontakt z nim, jego obecność - spotkanie mężczyzny i kobiety oraz tworzenie historii ich wspólnego życia'2. To oderwanie od stmktur rodowych i dążenie do autonomii jest jednocześnie jedną z głównych przyczyn współczesnego osamotnienia. Ogłoszenie matrymonialne, pomimo wielu odmienności wobec ludowego scenariusza swatania, realizuje jednak wciąż tę samą funkcję kojarzenia par i pozostaje kulturowym sposobem na poszukiwanie pmtnera. Różnice pomiędzy tymi dwoma scenariuszami sąjednak nieuniknione, a wynikają przede wszystkim z przemian obyczajowych i swoistości warunków społeczno-kulturowych, w jakich każdy z nich funkcjonuje. Prasowe teksty ogłoszeniowe można by potraktować jako wypowiedzi lokujące się na pograniczu literatury użytkowej i "artystycznej", czyli w obszarze tzw. trzeciej literatury, określanej też mianem literatury bmkowej czy tandetnej 13. Jak podkreśla Czesław Hernas, ten typ literatury w szerokim rozumieniu powiązany jest z kulturą środowiska miejskiego i folklorem miasta. Literatura bmkowa ma zwykle charakter handlowy, (...) "a równocześnie wyraża gusty, normy, pojęcia i dążenia środowiska mieszczańskiego"'4. Jako produkt rynkowy nastawiona jest na potrzeby wyraźnie określonego adresata, a dodatkowo względom handlowym odpowiada również sama forma przekazu literackiego'5. Wnikliwa analiza tekstów ogłoszeniowych pozwala doszukiwać się w nich elementów kanonu estetyki bJUkowej. Ogłoszenie upowszechniło się wraz z rozwojem mediów jako gatunek przede wszystkim prasowy, stanowiący doskonały "pomysł" na realizację technik reklamowych. Jego podstawowy cel zakładał sprzedaż produktu prezentowanego i reklamowanego przez treść anonsu. Skrótowa i czytelna forma komunikatu spełniała wymogi taniej i atrakcyjnej oferty, silnie uzależnionej od potrzeb, gustów i oczekiwaó odbiorców. Ogłoszenie nie jest jednak wynalazkiem XX wieku. Pierwszych fonn ogłoszeniowych można by doszukiwać się w zamierzchłych czasach. Jako najstarszy zachowany zabytek tej fonny podaje się w literaturze papims znaleziony w wykopaliskach egipskich, ppchodzący z 3000 roku p.n.e., obecnie przechowywany w British Museum w Londynie'6. Tekst tego papirusu ogłaszał nagrodę za schwytanie zbiegłego niewolnika. Na wykopaliskach murów Pompei zaś znajdują się najrozmaitsze ogłoszenia winiarni, zakładów kąpielowych lub mieszkań do wynajęcia. A.leanniere, Od więzi ..., s.158-159. Zob. Cz. Hernas, Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O wspólczesnej kulturze literackiej, red. M. Hopfinger i S. Żółkiewski, Wrocław 1973, t. I, s.15-45, R. Su lima, Tradycje /iteratwy brukowej a w~pólczesna kultura .środowisk robotniczych, "Literatura Ludowa", 1985, nr 3/4, s.63-81. 14 Cz. Hernas, Potrzeby i metody. .., s. 15. IS Ibidem, s. 20. 16 O. Langer, Zasady ogłaszania, Warszawa 1927, s. 4. 12 13 �70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Co najważniejsze - ogłoszenia te, niezależnie od czasowej odległości, w swojej zasadniczej fonnie niewiele różnią się od obecnych, Funkcjonalnym odpowiednikiem ogłoszeń od bardzo dawnych czasów były okrzyki ulicznych sprzedawców i wędrownych rzemieślnikówJ7• Właściwe ogłoszenie prasowe powstało jednak wraz z drukiem, a jego rozwój wiąże się z rozkwitem przemysłu i handlu. Z chwilą powstania pierwszych czasopism ogłoszenia stały się najpopularniejszym sposobem reklamy handlowej. Ogłoszenie zostało nawet określone mianem "sprzedaży za pośrednictwem druku"'8. Jego celem pozostało zwrócenie uwagi i wywołanie zainteresowania prezentowanym towarem czy usługą oraz doprowadzenie do transakcj i finalnej. Ogłoszenie matrymonialne również można traktować jako rodzaj propozycji handlowej, ma ono bowiem wywołać w odczuciach drugiej osoby pewien proces psychologiczny, który doprowadzić powinien do decyzji o nawiązaniu kontaktu, czy też "kupnie" oferowanego produktu w postaci kandydata na współmałżonka .. Estetyka literatury brukowej oparta jest na budowaniu rzeczywistości pożądanej, pełnej pierwiastków piękna i niezwykłościl9• Treść prezentowana w ogłoszeniu matrymonialnym jest skondensowanym fragmentem realnej biografii, podanej w wyidealizowany, choć typowy sposób. Powstaje wspomnienie czy też projekt pięknego życia, wypełnionego niecodziennymi doświadczeniami lub nastawionego na najcudowniejsze przeżycia. Oferta zawarta w treści ogłoszenia projektuje radosną i pełną szczęścia wizję przyszłości, rysuje obietnicę lepszego jutra, spełnienia pragnień i wielu ekscytujących przeżyć. Sceneria spotkania kobiety i mężczyzny nawiązuje wręcz do idyllicznej przestrzeni nieograniczonych możliwości, wolnej od trosk i problemów, w której jeszcze wszystko może się zdarzyć. To szczególne spotkanie może być początkiem nowej życiowej drogi. Postacie nadawców są kwintesencją urody ciała i dobrego charakteru. W tę pełnąhannonii przestrzeń wpisana jest również figura pary - ona i on, jako uosobienie pożądanej całości. Celem ogłoszeniajest połączenie nie znających się wzajemnie osób, co ilustrują poniższe przykłady2°: Jestem gotowa na wspólny czas twórczej radości, wspólnego istnienia. Jesteś gotów podarować mi świat i uczynić mnie swoją damą? Napisz ..., Jesteś wysoki, romantyk, erudyta, doświadczony tramp, anglista? Zwiedźmy świat! Pisz dziś, Nie wiadomo co będzie jutro! "" Jeśli pragniesz przeżyć coś wspaniałego, jesteś prawdziwym mężczyzną bez nałogów i zobowiązań, wierzysz w miłość, kochasz taniec - to zadzwoń ..., 17 p, Bogatyriew, R. Jacobson, Okrzyki przekupniów ulicznych i wędrownych rzemieślnikówznaki reklamy, w: tegoż, Semiotyka kullury ludowej, Warszawa 1979, s, 292-304, 18 O, Langer, Zasady , s. 24. 19 R. Sulima, Tradycje , s. 65. 20 Wszystkie cytowane przeze mnie ogłoszenia zaczerpnięte zostały z ogólnopolskiego miesięcznika "Kontakt Matrymonialno-Towarzyski" z roku 2002 (nr 4, 6, 8, 10) - szczegółowe dane w archiwum autorki. Zapis jest zgodny z oryginałem. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 71 Jeśli jesteś szczupłą, zgrabną dziewczyną - zapraszam cię na szaleństwa do Paryża. Wiek nieistotny. Liczy się tylko temperament i wyobraźnia ... W świetle analizy tekstów ogłoszeń matrymonialnych należy stwierdzić, iż przywodzą na myśl cechy gatunkowe literatury populamell. Struktura tekstu i forma stanowi określony wzorzec, oparty na zestawieniu kilku wyrazów opisujących w sposób skrótowy cechy nadawcy i pożądany obraz odbiorcy tekstu. W różnych wariantach tego tekstu pojawia się wspólny temat oraz typizacja postaci, sytuacji losowej nadawców i odbiorców komunikatu, a także językowych środków wyrazu. Przekaz ten raczej nie wykracza poza konwencjonalne i stereotypowe formuły, ale jednocześnie odwołuje się do ukrytych warstw rzeczywistości kulturowej. Pozostaje w zgodzie z estetyką pięknych słów, które odsyłają czytelników do określonej wizji świata. W koncepcję nadawcy i adresata przekazu wpisane są kulturowe wyobrażenia na temat idealnych partnerów, oparte na zbiorowym wizerunku osoby atrakcyjnej i wartej zainteresowania. Wykorzystując nieustannie to, co "ładne" i "przyjemne", ogłoszenie przedstawia stereotypy pięknej kobiety i atrakcyjnego mężczyznyich wygląd zewnętrzny, zainteresowania, osiągnięcia, nawyki i potrzeby. Stereotypowe formuły, służąc jako wzór dla budowy opisu bohaterów tych tekstów, wyznaczają sposób konstruowania treści zamieszczonych w ogłoszeniu. Język odtwarza wzorce i schematy utrwalone i powielane w różnych zdarzeniach kultury popularnej. Oto typowe przykłady: Męski, wyższe, własna finna, mieszkanie, auto, sytuowany, wolny - pozna panią dobrze zbudowaną, o kobiecych kształtach, bezdzietną, niepalącą, w wicku do 40 laL, Przystojny, atrakcyjny 27/174, elegancki facet z klasą, bez nałogów, z poczuciem humoru, własny biznes - pani, ładna, zgrabna, szczupła blondynka, do 28 lat, z prezencją, która pragnie żyć na poziomie... . W ogłoszeniu matrymonialnym wyróżnić można początek, rozwinięcie i zakończenie. Rodzajem nagłówka, wstępu czy tytułu jest pierwsze słowo ogłoszenia wyróżnione dodatkowo pogrubioną czcionką. Wyrażając zwykle najważniejszą cechę prezentacji nadawcy, stanowi jednocześnie sygnał kontaktowy dla potencjalnego odbiorcy komunikatu. Sam przekaz wypełnia charakterystyka nadawcy i pożądany opis adresata, ewentualnie przyczyny i cele poszukiwania kontaktu. Rozwój treści komunikatu jest utrwalony gatunkowo, z góry przewidywalny i podporządkowany kulturowej funkcji tekstu. Elementem zakończenia natomiast nazwać można tzw. prośbę o kontakt, która zawiera dane adresowe, czyli numer telefonu, oferty lub skrytki pocztowej. Dla realizacji swych zadań społeczno-kulturowych ogłoszenie matrymonialne wpisuje się w pewne konwencje tekstowe, właściwe funkcji anonsowania i związane z grupą tekstów ogłoszeniowych. 21 Zob. T. Żabski, Literatura popularna, w: Slownik literatwy popularnej, T. Żabsk i (red.), Wrocław 1997, s. 212-217. �Katarzyna Orszulak-Dudkowska 72 Ogłoszenia matrymonialne dają również sposobność do stylistycznych zabaw. Przyjęta przez autora konwencja stylistyczna może być także źródłem dodatkowej infonnacji o nadawcy ijego nastawieniu światopoglądowym, a także typie poszukiwanego odbiorcy. Można też pokusić się o ułożenie pewnej typologii ogłoszeń matrymonialnych, gdzie najważniejszym kryterium będzie konwencja stylistyczna22.Dowodem literackich ambicji nadawców ogłoszeń bywają wierszowane cytaty z poezji czy nawiązania do tekstów przysłów. Stany emocjonalne i nastroje podkreślane są poprzez wzbogacające tekst fragmenty popularnych piosenek czy w.ierszyków, porównywane do konwencjonalnych wzorów uczuciowości, znanych w kulturze popularnej. Zastępują one analizy psychologiczne, których literatura brukowa i folklor nie tolerują23: Zostawiłam przeszłość, pokochałam życie, nie prowadzę przedszkola ani wykopalisk. .., Jeśli nie szukasz pajaca ze złotym łańcuchem i bmw - to zadzwoń ..., Za wielkim morzem Ty, za wielką wodąja, a wielki Boże jak nie pomożesz, to zgubią się serca dwa ..., Życie to chwila, ze mną to wieczność ..., Lato mija, Ty niczyja? ... W ogłoszeniu matrymonialnym nawiązanie kontaktu pomiędzy kobietą i mężczyzną dokonuje się za pomocąjęzyka. Halina i Tadeusz Zgółkowie24, poszukując najbardziej typowych wartości illokucyjnych ogłoszeń matrymonialnych, wskazują na: zaproszenie, zachętę, pokusę, zachwalanie (głównie własnych walorów), prośbę (o kontakt), obietnicę (korzyści płynących z nawiązania znajomości). Te elementy występują w powiązaniu z warstwąinfonnacyjną-wiek, stan cywilny, wzrost, waga, cechy charakteru, zawód, sytuacja majątkowa, zainteresowania, znak zodiaku. Ogólny schemat budowy tekstu pozostaje jednak fonnalnie niezmienny: "Ktoś kogoś szuka". Treść ogłoszenia, często banalna, może się okazać znacząca w planie kulturowym. To rodzaj "żywego" napisu25,będącego życzeniem, propozycją, ofertą. Medialny charakter ogłoszeń wskazuje na konieczność zastanowienia się nad szczególnym rodzajem komunikacji międzyludzkiej realizowanej w tego typu tekstach. Przekaz ogłoszeniowy nie jest bowiem jednokierunkowy, stanowi realizację celu, który zakłada konieczność reakcji zwrotnej - odpowiedzi na ogłoszenie ze strony osoby zainteresowanej przedstawioną ofeltą. 22 Zob. B. Sandig, M. Selling, Style dyskursu, w: Dyskursjako struklllra i proces, T.A van Dijk (red.), Warszawa 2001, s.140-149 - to jednak temat na odrębne rozważania. 23 R. Sulima, Tradycje .... s.70-71. 24 H. i T. Zgółkowie, Świat warto.ki w leksyce ogloszeń towarzyskich i matrymonialnych, w: Językowy obraz świata ikultura, A. Dąbrowska, 1. Anusiewicz (red.), "Język a kultura" 1. 13, Wrocław 2000, s. 328. 25 Ciekawe wydaje mi się tutaj odwolanie do szczególnego ujmowania znaczenia napisów w tekstach Bystronia. Por. J.SI. Bystroń, Napisy, w: tenże, Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybrał i opracował L. Stomma, Warszawa 1980, s. 109-171. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 73 Nadawca komunikatu jest jednocześnie głównym bohaterem tekstu, zwykle przedstawiającym siebie jako wymarzonego partnera, szukającego kogoś bliskiego26.W konkretnym przypadku autor może potwierdzać lub modyfikować konwencjonalne właściwości tekstu i typowe sposoby opisu postaci. Ogłoszenie matrymonialne jest więc rodzajem autoprezentacji, poprzez którą nadawca skrótowo przedstawia swoją osobę. Mechanizm działania autoprezentacji zwykle wiąże się z pewną strategią doboru informacji. Definiując zjawisko autoprezentacji, należy zauważyć, iż w świetle ustaleń psychologii społecznej: ,,Autoprezentacja, zwana czasami manipulowaniem wrażeniem wywieranym na innych, jest procesem, poprzez który staramy się sterować odbiorem naszego wizerunku przez innych"27. Odkrywamy przed publicznością te wcielenia, które najlepiej służą naszemu celowi. Czasem naginamy własne doświadczenia i osiągnięcia, dopasowując je do kulturowo przyjętych ról płciowych. W ogłoszeniach matrymonialnych mężczyźni informują przede wszystkim o swojej pozycji społecznej, majątku, pewności siebie i niezależności. Kobiety natomiast starają się eksponować swą atrakcyjność fizyczną i młody wiek28: Biznesmen, gentelmen, Polak-Niemiec, z klasą i kasą, wolny, nicpalący, nie pijący, studia, mistrz tańca, dom, 5 aut, 2 firmy, pozna panią 20-47 lat, chętnie z dziećmi. Janusz O ..., Atrakcyjna, wysoka i bardzo kobieca studentka, wrażliwa romantyczka ..., Bardzo atrakcyjna, wysoka, zadbana, szczupła o młodym wyglądzie, 40-letnia brunetka ... Przekaz ogłoszeniowy w niezwykle skrótowy sposób, poprzez kilka zestawionych ze sobą słów pozwala zapoznać się z najważniejszymi elementami życiorysu nadawcy. Jak już wspominaliśmy, pojawiają się w nim elementy wskazujące na pozycję społeczną i majątkową nadawcy, jego życiowe szanse i możliwości. Prezentacja społecznego obrazujego środowiska życiowego pozwala domyślać się sukcesów i porażek autora oferty: Niemłody , nieładny, biedny, palący rencista po wylewie, niegłupi, M-2 bez wygód, średnie, prawo jazdy, domator, romantyk - pozna panią ..., Wdowa, stomatolog, pracująca, niezależna finansowo ... Wyraźnie kształtuje się tutaj pewien model biografii, w której oprócz cech zewnętrznych człowieka (wyglądu) pojawiają się szczegóły z życia zawodowego (wykształcenie, status materialny), towarzyskiego (nałogi, życiowe pasje) i rodzinnego (stan cywilny, posiadane dzieci), wzbogacane o infonnacje dotyczące światopoglądu (wyznanie religijne) i osobowości. Zdecydowanie rzadziej napotkać można informacje dotyczące zdrowia, doświadczeń seksualnych czy planów na przyszłość: 26 27 2R H. iT. Zgółkowie, Świat wartości .... s. 140-141. DT. Kenrick, S.L. Neuberg, R.B. Cialdini, Psychologia społeczna, Gdańsk 2002, s. 181. Ibidem, s. 419-420. �74 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wolna, wierząca, czuła, pracowita romantyczka, wesoła, 64/162170, kocha życie, ceni wierność i odpowiedzialność. Masz domek na wsi lub M-3? Możesz wziąć ślub kościelny? .., Młoda, gospodarna bizneswomen z własnym mieszkaniem ..., Katoliczka, praktykująca, dobra, skromna, radosna, lat 42, średnie, bez nałogów i dzieci, na rencie, unieważniony ślub kościelny - pozna pana, dobrego, uczciwego, bez nałogów ..., Biznesmen zamieszkały w Niemczech, Polak, dżentelmen z klasą, dwie finny, dom, auta, studia, nie pali i nie pije - pozna panią w wieku 20/49, chętnie z dziećmi ... John Steward i Carole Logan, analizując zagadnienie komunikacji interpersonalnej zauważają, iż za każdym razem, kiedy ludzie porozumiewają się, uzgadniają jednocześnie własne tożsamości. Proces ten wpływa na to, kim jesteśmy w relacji z innym człowiekiem i kimjest nasz rozmówca. Komunikowanie sięjest więc nie tylko wymianą myśli, uczuć czy realizacją określonego celu, ale stanowi również proces konstruowania schematycznych wizerunków osób rozmawiających29, ujawniających różne wymiary własnej tożsamości (w zależności od specyfiki sytuacji komunikacyjnej i wpisanych w nią naszych konkretnych dążeń osobistych). Ogólnikowe i konwencjonalne formuły zawarte w ogłoszeniach wyrażająjednostkowe losy i potrzeby nadawców, a także wpisują się w konkretne oczekiwania odbiorców komunikatów. Pomimo możliwości określenia typowych cech ogłoszenia, realizowanych w różnorodnych wariantach podstawowej formy, należy wyraźnie podkreślić, iż pojedyncze ogłoszenie matrymonialne jest w intencji nadawczej zjawiskiem indywidualnym,jednostkowym i w pewnym sensie niepowtarzalnym, bo wyznaczonym przez konkretne losy życiowe. Pojedynczo wyrażane tęsknoty posiadająjednak również charakter zbiorowy, wpisując się w po wszechną kulturową potrzebę bliskości i międzyludzkich kontaktów. Identyczność w treści ogłoszeń może więc pojawiać się również w oparciu o wspólnotę losu nadawców, wyznaczoną podobną sytuacją życiową. Osoba odbiorcy tekstu wraz z wysuwaną intencją nadawczą, pojawia się zwykle pod koniec tekstu, poprzedzając numer skrytki pocztowej czy telefonu lub adres do korespondencji. Proporcje pomiędzyautoprezentacją a charakterystyką pożądanego odbiorcy mogą służyć do opisu projektowanych relacji międzyludzkich30. Różnorodność koncepcji adresatów warunkowanajest przez społeczną pozycję i oczekiwania nadawcy poszczególnej oferty. Najistotniejsza w opisie adresatajest rola, jaką przewiduje dla niego twórca komunikatu. Zgodnie z wysuwanymi propozycjami odbiorca może zostać małżonkiem, partnerem (luźny związek), opiekunem czy przyjacielem. Ogłoszenie oprócz propozycji przedstawia też cały wachlarz warunków do spełnienia ze strony potencjalnego adresata, które mogą również stymulować jego postawę i zachowania. Nadawca, znając najważniejsze 29 J. Steward, C. Logan, Negocjowanie obrazu własnej osoby, w: Mosty zamiast murów, 1. Steward (red.), Warszawa 2000, s. 339. 30 B. Sandig, M. Selting, Style ..., s. 141. �Swiat ogłoszeń matrymonialnych 75 oczekiwania typowego odbiorcy komunikatu matrymonialnego, epatuje CZl;(sto obietnicami wspólnego Szczl;(ścia,niezapomnianych przygód, ale również spokoju i bezpieczeństwa. Jednakże samo poczucie osamotnienia i wynikająca z niego potrzeba bliskości oraz kontaktu z płcią przeciwną nie jest warunkowana sytuacją społeczną nadawcy. Różnicować sil;(tutaj mogąjedynie cele pożądanego kontaktu ijego jakość: Chcę być kochana i kochać, chcę podróżować i mieć u swego boku przedsiębiorczego, czułego pana, 40-latka. Zgrabna, zaradna z temperamentem ..., Czekam na Ciebie z miłością, troską, wiernością i nadzieją na szczęśliwe, wspólne życic ..., Anons kieruję do pana, wolnego, w wieku 55 lat, powyżej 176 cm, z minimum średnim, kulturalnego, bez nałogów i zobowiązań ..., Ogłoszenie moje jest tylko dla mądrych i bogatych. Lubię taniec, muzykę, podróże, seks. Mam 53/158, 98--68-98, klasę, mini, szpilki, biust '5'. Na dobre i na złe, z czułym, inteligentnym, bogatym. Kochaj gorąco. Piękna i smutna ... W treść ogłoszenia matrymonialnego wpleciony jest element tajemnicy, myślenia o nieodgadnionej przyszłości, projektowania i snucia planów. Nadawcajest właściwie anonimowy, nikt nie wie, jaki on czy ona jest w rzeczywistości. Ile kreacji kryje sil;(za tym schematycznym tekstem, aspirującym do rangi niecodziennej oferty? Można doszukać sil;(tutaj elementów zaklinania rzeczywistości, snucia niezwykłych wizji i wróżb na przyszłość. W perspektywie spotkania z nieznajorną osobą jako fascynującą i nieznaną pojawia sil;(pierwiastek obcości. Tajemniczość jest tutaj walorem obcości - wzbudza obawl;(i niepokój, ale też fascynuje i pociąga jednocześnie)'. To przejaw świata szczególnego, kropla niezwykłości zanurzona w codzienność, że zacytujemy: Wiem dokąd, wiernjak. Zapraszam do wspólnej drogi. Czasem nazywają to miłością. On - siła i kreatywność. Ona - piękno i subtelność. Razem - gwiazdy i obowiązek, płonące oczy ... Jeśli masz 18-23 lat i lubisz się śmiać, to napisz do naprawdę zakręconego 22-latka, zadzwoń, a może to właśnie Ty...Tą, którą szukam ... W typowym ogłoszeniu matrymonialnym nie można mówić o wszystkim, są pewne obszary, które świadomie są pomijane. Zakazem okryte są przede wszystkim te dziedziny, które są drugoplanowe w kulturze popularnej, gdyż są nieatrakcyjne (choroby) lub też wymagają przemilczeń ze wzgll;(du na tabu obyczajowe dotyczące ogłoszeń matrymonialnych (np. potrzeby seksualne). Ogłoszenie staje się zatem szczególną realizacją kulturowego mechanizmu tabuizacji. Pod płaszczykiem konwencjonalnych fonnuł cZl;(stoskrywa sil;(coś wil;(cejniż ogłoszeniowy slogan, a mianowicie tajemnicze potrzeby i nieujarzmione fantazje. Obecność tabu li Z. Benedyktowicz, Portrety obcego, Kraków 2000, s.160-177 i in. �76 Katarzyna Orszulak-Dudkowska kulturowego ukrywa, nakazuje omijać obszary zakazane, często jednak inwencja autorska czy stosowane zabiegi stylistyczne pozwalająjednocześnie uchylać rąbka tajemnicy. W ostatniej dekadzie klasyczne ogłoszenia matrymonialne ulegają powolnym przemianom pod wpływem tzw. ogłoszeń towarzyskich32, czyli ofert z usługami seksualnymi. Odejście od konwencji ogłoszenia matrymonialnego, anonimowość i niejawna prezentacja pozwala tutaj na pewną swobodę wyrazu, podjęcie gry i nieco przewrotne ujawnianie skrywanych dotąd potrzeb i pragnień, które wywołałyby rumieniec wstydu w sytuacji bezpośredniego kontaktu, o czym świadczą następujące cytaty: Żeby być ze nmąmusisz mieć takie hobby: długo i delikatnie pieścić ..., Jeśli chciałabyś zakosztować prawdziwej miłości z przystojnym n-latkiem - to zadzwOll..., Na stałe poznam zdrową, szczupłą, zdecydowaną, bez pruderii, ustawioną, spokojną, kobiecą, z temperamentem, lat? Ja wdowiec, 50, 166, M4, palę, praca, kondycja, forma duża w tym też szczery, lojalny ..., Na gorące wieczory i frasunek najlepszy jest pocałunek. Jeżeli to dla ciebie gratka - zadzwOll do przystojnego 40-latka z Krakowa. Wiek pani obojętny ... Bardzo lubię podróże i kiedy tańczysz na rurze. Twe ciało takie miłe, a moje trochę otyłe, mój portfel jest cieniutki, lecz mam coś w sobie takiego, Woody Allenowskiego ... Rekapitulując, kulturowo-społeczny wymiar tekstów ogłoszeń matrymonialnych jest interesującym przedmiotem badań antropologicznych, stanowiąc przyczynek do rozważań o zmagającym się z samotnością człowieku doby współczesnej. Jedną z głównych przyczyn powszechnego osamotnienia współczesnego człowieka są przemiany obyczajowe, skutkujące zerwaniem tradycyjnych stJuktur rodowych z jednej strony, z drugiej zaś - dążeniem do autonomii jednostek. Obecnie wychodzi się poza tradycyjne i bezpośrednie kontakty towarzyskie ku samodzielnym sposobom poszukiwania partnera, często wykorzystując pośrednictwo środków masowego przekazu. Niezwykła popularność prasowych ogłoszeń matrymonialnych (rubryki prasowe oraz odrębne pisma poświęcone ofertom matrymonialnym i towarzyskim) i ich licznych kulturowych odmian w postaci towarzyskich portali internetowych, programów i stacji telewizyjnych oraz licznych zabaw SMS-{)wych potwierdza ogromne poczucie samotności, jednocześnie zaś wskazuje na istnienie pewnej mody w dziedzinie nawiązywania kontaktów męsko--clamskich. Korzysta- )2 W ogłoszeniach towarzyskich, niezwykle bliskich formie ogłoszeń matrymonialnych, w sposób jawny i bezpośredni poszukuje się partnera seksualnego. W treści tych ogłoszeń poruszane są sfery seksu, erotyczne potrzeby i nietypowe fantazje nadawców. Ich popularność w polskiej prasie wiąże się z początkiem lat 90., kiedy towarzyskie anonse pojawiły się jako atrakcyjna nowość w wielu "kolorowych" pismach. �Świat ogłoszeń matrymonialnych 77 nie z pośrednictwa ogłoszeń matrymonialnych należało kiedyś do wstydliwych i skrywanych przedsięwzięć. Teraz wydaje się niezwykle atrakcyjne, a wręcz staje się świadectwem nowoczesnego, szybkiego i wygodnego stylu życia; partnerów wybiera się z bogatej oferty propozycji, niczym towar ze sklepowej półki, który musi być niepowtarzalny, modny i godny pożądania. Katarzyna Orszulak-Dudkowska THE WORLD OF MARRIAGE ADS - PROSPECTING AND INSPIRATION (Summary) The author presents the results ofher research on press marriage ads. She has identified different research leads; a marriage ad is discussed as a linguistic phenomenon and, first of all, as a cultural phenomenon, in the focus of interest of different areas of humanistic studies. The author makes a marriage ad part ofthe cultural scenario, organizing behaviours that follow the rules of matchmaking, making them a fragment of an old story about pairing a man and a woman. She points to a parallel between marriage ads and the traditional matchmaking. She tries to find folklore-like features in marriage ads, existing in the world of everyday culturallife. The author analyses marriage ads from the point of view of popular literature, with defined aesthetics and genre features. She also discusses the communicative function ofthe ad. The article carries many quotations from singles ads. The author tries to put marriage ads into a broad perspective ofthe discussion about the position of man in the modem culture - his/her status, aspirations and needs. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/434aba450f6f9b5deffd4fa31d5d3fa2.pdf 979547887992cda4c17bcbf61d9bc7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4720 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.5-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAŁ Y Janina Hajduk-Nijakowska, Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem Tomasz W i ś l i c z, Z zagadnień obyczajowości seksualnej chłopów w Polsce XVI-XVIII wieku. Przyzwolenie i penalizacja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna O r s z u l a k - D u d k o w s k a, Świat ogłoszeń matrymonialnych - poszukiwania i inspiracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grażyna P y l a, Prymicje jako obrzęd przejścia Alfonsas M o t u z a s, Kult Góry Krzyży znakiem walk Polaków i Litwinów o wolność religijną i narodową. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej Woź n i a k, Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Władysław M. Ł a t y s z e w, Scripta manent. Spuścizna naukowa Bronisława Piłsudskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waldemar K u l i g o w s k i, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? . . Marcin B r o c k i, Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym. .. . .. .... . ... . ... . ... . ... . ... . ... . .. . . . .. .. .... . . ..... . . Sławomir S ikor a, Moje spojrzenie na etnografię . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Koś c i a ń s k a, Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii . . . . . . Ryszard Vo r b r i c h, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał B e s z t e r d a, Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego (od połowy XIX wieku) Grażyna S z e l ąg o w s k a, Ziemniaki w tradycyjnym pożywieniu ludowym. . . . . 13 41 65 79 91 105 123 143 169 187 203 219 237 251 II. POGLĄDY I OPINIE Jerzy C z aj k o w s k i, A propos Hazeliusa i Skansenu 275 m.SYLWETKI Antoni K u c z y ń s k i, Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w Jużno-Sachalińsku laureatem nagrody "Przeglądu Wschodniego" za rok 2002 ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 �6 IV RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Benjamin L e e W h o r f, Język, my.Ś'/,rzeczywistość, przeł. Teresa Hołówka, Warszawa 2002 (Magdalena Parus-Jaskułowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia, Wrocław 2003 (Anna Torobińska) . . . . . . . . . . . . . . . . Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość, red. Wojciech Józef Burszta, Warszawa 2003 (Małgorzata Dziura) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marek Z a l e s k i, Formy pamięci, Gdańsk 2004 (Aleksandra Rzepkowska) . . . . . Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych, Kraków 2002 (Ewa Nowicka) . . . . . . . . . . Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Poznań 2002 (Aleksandra Kosakowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Anna M a l e w s k a- S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa 2002 (Waldemar Kuligowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Izabella B u kra b a-R y l s k a, Edward M a j e w s k i, Krystyna Ł a p i ó s k a-Ty s z k a, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W ie r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości społecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Warszawa 2004 (Aleksandra Rzepkowska) Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.), red. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003 (Roman Bąk) . . . . . . . . . . Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w ,ysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego (informator loIYstawy),Lwów-Toruń 2002 (Roman Bąk) . . . Ewa C h m i e l e w s k a, Święci na polskich rozstajach - południowa Wielkopolska. Część l. Słup sakralny Pawła Brylińskiego w Chotowie, Latowice 2002 (Roman Bąk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Człowieczy los. Dumki i wiersze Jana Raka, Husów 2003 (Tomasz Michalewski) . . . Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mała ojczyzna - Pietrowce Dolne, Pruszków 2002 (Magdalena Pokrzy,lska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gieroj iii zbojnik? Obraz rozbojnika w lołkłorie Karpatskogo regiona I Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. V. Gasparikova and B.N. Putilov, Budapest 2002 (Katarzyna Marcol) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Olga G o l d b e r g-M u I k i e w i c z, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, Łódź 2003 (Ewa Banasiewicz-Ossowska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magdalena Ś n i a d e c k a-K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze, Warszawa 2003 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec lose da Silva L i m a, Bronisława l awo r s k a, Marcin P i o t r o w s k i, Dimanche en Europe, Strasbourg 2003; Claude Madeleine O u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Strasbourg 2003 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aagot N o s s, Frd tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Oslo 2003 (Barbara Bazielich) "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny", Toruń 2003-2004 (Violetta Wróblewska) . . . . ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne", Warszawa 2002-2004 (Magdalena Radkowska, Agnieszka Kościańska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Collectanea Eurassiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych, red. Jadwiga Pstrusińska, Piotr Stalmaszczyk, Kraków 2003 (Leszek Dzięgiel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 303 305 309 313 317 322 325 327 330 335 338 341 343 345 348 350 352 353 355 361 �7 V KRONIKA 80. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź, 23 września 2004 (Anna Spiss). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Konferencja towarzysząca jubileuszowemu LXXX Zjazdowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Łódź, 24-25 września 2004 (Anna Nadolska-Styczyńska) Posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Olszanica, 14-15 maja 2004 (Katarzyna Kaniowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konferencja "Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych", Poznań, 27-28 listopada 2003 (Izabela !dzik) "Entre autres / Among others" - VIII Konferencja SIEF oraz III Konferencja ADAM, Marsylia, 26-30 kwietnia 2004 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konferencja "Wartości uniwersalne i odrębności narodowe tradycyjnych kultur europejskich w warunkach procesów integracyjnych", Lublin-Kazimierz Dolny, 23-27 czerwca 2004 (Bożena Kubit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Warszawska Specjalna Konwencja Association For The Study ofNationalities, Uniwersytet Warszawski, 18-21 lipca 2004 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . . Konferencja "Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej", Warszawa-Pułtusk, 16-18 września 2004 (Jolanta Wiśniewska). . . . . Odsłonięcie tablicy pamiątkowej Bronisława Piłsudskiego, Kraków, 3 listopada 2003 (Antoni Kuczy/iski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Archiwum naukowe Antoniny Pisarczyk (Hanna Kossak-Nowocień) . . . . . . . . . "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, październik 2000 - czerwiec 2001 (Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla) . . . . Muzealny przegląd strojów i kostiumów, Kraków, wrzesień-październik 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło". Wystawa w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli, Kraków, październik 2003 - styczeń 2004 (Anna Spiss) "Zabawki z jarmarku. Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego". Wystawa w Muzeum Etnograficznym, Kraków, maj-czerwiec 2004 (Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 366 369 371 374 376 379 381 383 386 399 402 403 407 VI. IN MEMORIAM Janina Dydowicz 1930-2003 (Aleksandra Wojciechowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej Łaszczyński 1919-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa). . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Olędzki 1933-2004 (Anna Zadrożyńska) Jean Rouch 1917-2004 (Ryszard Vorbrich) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zdzisław Szewczyk 1918-2004 (Maria Zachorowska) Leon Ter-Oganian 1910-2002 (Grzegorz Pełczyński)... . . . .. .... 411 413 414 416 417 419 ��CONTENTS I. STUDIES AND MATERIALS Janina H aj d u k-N ij a k o w s k a, The cultural context of adaptation to a disaster degraded space . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tomasz W i ś l ic z, On sexual customs of peasants in 16th_18th century Poland. Consent and punishment. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Katarzyna O r s z u l a k-D u d k o w s k a, The world of marriage ads - prospecting and inspiration. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grażyna P y l a, The first mass as the rite of transition . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alfonsas M o t u z a s, The cult of the Hill of Crosses as the sign of Poles and Lithuanians fighting for the freedom of faith and nationality. . . . . . . . . . . . . . Andrzej Woź n i a k, Polish ethnographic research in Georgia in the second half of the 191h century and at the beginning of the 20tl1 century Władysław M. Ł a t y s z e w, Scripta manent. Bronisław Piłsudski's scholarly heritage. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Waldemar K u l i g o w s k i, The anthropology of culture in Poland: the next generation? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marcin B r o c k i, Anthropological self-reflection on the translation between generations. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sławomir Sikora, My look at ethnography.............................. Agnieszka Koś c i a ń s k a, Gender, religion, politics - about my anthropology . Ryszard Vo r b r i c h, The chief as a functionary. Decentralised despotism in the post-tribal society of Cameroon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rafał B e s z t e r d a, Changes in the traditional system of agriculture triggered by Moravian Missionaries in the borderland between India and Tibet (from the mid 19'h century) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grażyna S z e l ąg o w s k a, Potatoes in the traditional peasant food. . . . . . . . . . . 13 41 65 79 91 105 123 143 169 187 203 219 237 251 II. VIEWS AND OPINIONS Jerzy C z aj k o w s k i, A propos Hazelius and Skansen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 III. PROFILES Antoni K u c z y ń s k i, Władysław M. Łatyszew from the Institute of Bronisław Piłsudski's Heritage in Yuzhno-Sakhalinsk - winner of the award of "Przegląd Wschodni" for 2002. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Benjamin Lee Whorf,Język, myśl, rzeczywistość [Language, thought, reality], translated by Teresa Hołówka, Warszawa 2002 (Magdalena Parus-Jaskulowska). Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której płaci się za każdą chwilę życia [The age of access. New culture of hypercapitalism in which you pay for every moment ofyour life], Wrocław 2003 (Anna Torobińska). . . . Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość [What do we need reality for? Screen, myth, reality], ed. Wojciech Józef Burszta, Warszawa 2003 (Maigorzata Dziura) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marek Z a I e s k i, Formy pamięci [Forms of memory], Gdańsk 2004 (Aleksandra Rzepkowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych [Colour, origin, culture. Race and ethnic group in the US society], Kraków 2002 (Ewa Nowicka) Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze wspólczesnej [The crisis of maleness in modem culture], Poznań 2002 (Aleksandra Kosakowska). Anna M a l e w s k a-S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995 [Common knowledge on public affairs. Conversations about the local authority in one Mazurian commune], Warszawa 2002 (Waldemar Kuligowski) . . . . . . . Jzabella B u kra b a-Ry l s k a, Edward M aj e w s k i, Krystyna Ł a p i ń s k a-Ty s zk a, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W i e r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości spolecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie [Polish village in social perception. Knowledge and opinions about the folk culture, fanners and agriculture], Warszawa 2004 (Aleksandra Rzepkowska ) . . . Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.) [Kosznajderia - the land and people between Chojnice and Tuchola (15Ih-20Ih century)], ed. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003 (Roman Bąk) . . . Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego (informator wystawy) [Forgotten treasures. Polish and Ukrainian folk costumes in 1. Głogowski's and K.w. Kielisiński's drawing (a guide to the exhibition)], Lwów -Toruń 2002 (Roman Bąk) Ewa C h m i e l e w s k a, Święci na polskich rozstajach - poludniowa Wielkopolska. Część I. Slup sakralny Pawła Brylińskiego w Chatowie [Saints on the polish cross-roads - South Great-Poland], Latowice 2002 (Roman Bąk) . . . Człowieczy los. Dumki i wiersze Jana Raka [Human fate. The dumkas and poems of Jan Rak], Husów 2003 (Tomasz Michalewski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mala ojczyzna - Pietrowce Dolne [Bukowina. A smali homeland - Pietrowce Dolne], Pruszków 2002 (Magdalena Pokrzyńska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gieroj iIi zbojnik? Obraz rozbojnika w fołklorie Karpatskogo regiona / Heroes ar Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. V. Gasparikova and B.N. Putilov, Budapest 2002 (Katarzyna Marcol) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Olga G o l d b e r g-M u l k ie w i c z, Stara i nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich [The old and new homelands. Traces of the culture of Polish Jews], Łódź 2003 (Ewa Banasiewicz-Ossowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Magdalena Ś n i a d e c k a-K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze [Being a woman in Ecuador], Warszawa 2003 (Zbigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 303 305 309 313 317 322 325 327 330 335 338 341 343 345 348 �11 Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec Jose da Silva L i m a, Bronisława J a w o rska, Marcin Piotrowski, Dimanche en Europe, Strasbourg 2003; Claude Madeleine O u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Strasbourg 2003 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aagot N o s s, Fra tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Oslo 2003 (Barbara Bazielich) "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny" ["Okolice" - An Ethnological Quarterly], Toruń 2003-2004 (Violetta Wróblewska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne" [,,(op.cit) interpretation machine. Cultural and social periodical], Warszawa 2002-2004 (Magdalena Radkowska. Agnieszka Kościariska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Collectanea Eurassiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych [Collectanea Eurassiatica Cracoviensia. Understanding Eurasia. From ancient to modem times], ed. Jadwiga Pstrusińska, Piotr StaIJnaszczyk, Kraków 2003 (Leszek Dzięgiel) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 352 353 355 361 V.CHRONICLE 80th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Łódź, 23 September 2004 (Anna Spiss) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . "Cultures vs. globalization. The problem of cultural standardization in Polish humanities". Conference accompanying the jubilee 80th General Meeting of the Polish Ethnological Society, Łódź, 24-25 September 2004 (Anna Nadolska-Styczyńska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Meeting of the Ethnological Sciences Committee, Polish Academy of Sciences, 01szanica, 14-15 May 2004 (Katarzyna Kaniowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conference "Tolerance and its limits in intercultural relations", Poznań, 27-28 November 2003 (Izabela !dzik) "Entre autres / Among others" - 8th SIEF Conference and 3rd ADAM Conference, MarsaiIle, 26-30 April2004 (Inga Kuźma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conference "Universal values and national differences in traditional European cultures in view of integration processes", Lublin-Kazimierz Dolny, 23-27 June 2004 (Bożena Kubit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Special Warsaw Convention Association For The Study of Nationalities, Warsaw University, 18-21 July 2004 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Conference "The sphere of sacrum and profanum in the culture of modem cities of Central Europe", Warszawa-Pułtusk, 16-18 September 2004 (Jolanta Wiśniewska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Unveiling of a commemorative plaque to Bronisław Piłsudski, Kraków, 3 November 2003 (Antoni Kuczyński) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Scholarly archives of Antonina Pisarczyk (Hanna Kossak-Nowocień) . . . . . . . . "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ..." [School! School! When I remember you ...]. Exhibition at the Ethnographic Museum, Kraków, October 2000 - June 200 I (Małgorzata Oleszkiewicz. Grażyna Pyla) ..... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Clothes and costumes. Museum exhibition, Kraków, September-October 2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) "Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło" [Zofia and Roman Reinfuss. Life, work, achievements]. An exhibition at the Seweryn Udziela Ethnographic Museum, Kraków, October 2003 - January 2004 (Anna Spiss) . . . . . . . . . . . . . . . . 363 366 369 371 374 376 379 381 383 386 399 402 403 �12 "Zabawki z jarmarku. Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego" [Toys from the fair. The Kielce centre of folk toys]. An exhibition at the Ethnographic Museum, Kraków, May-June 2004 (Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla) 407 VI. IN MEMORIAM Janina Dydowicz 1930-2003 (Aleksandra Wojciechowska) . . . . . . . . . . . . . . .... Andrzej Łaszczyński 1919-2003 (Ewa Fryś-Pietraszkowa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jacek Olędzki 1933 - 2004 (Anna Zadrożyńska). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jean Rouch 1917-2004 (Ryszard Vorbrich) Zdzisław Szewczyk 1918-2004 (Maria Zachorowska) Leon Ter-0ganian 1910-2002 (Grzegorz Pełczyński) . . . . . . . .. . . . . . . . . . . .. . . 411 413 414 416 417 419 Za uprzejmą zgodą dr. Aleksandra Błachowskiego prezentujemy w niniejszym tomie ilustracje 1. Głogowskiego i K.W. Kie1isińskiego z katalogu wystawy im poświęconej (zob. recenzja, s. 330). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e48acc4820255faf821efbeab18799e2.pdf 24a0f21ac013ebb4ad32002d8bd3f5bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5089 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource przestrzeń - waloryzacja przestrzeń kulturowa powódź Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4721 Title A name given to the resource Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowaniej kataklizmem / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.13-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hajduk-Nijakowska, Janina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 I. STUDIA I MATERIAL Y JANINA HAJDUK-NIJAKOWSKA Uniwersytet Opolski KULTUROWY KONTEKST OSWAJANIA PRZESTRZENI ZDEGRADOWANEJ KATAKLIZMEM Katastrofalna lipcowa powódź 1997 roku okazała się dla mieszkańców dorzecza Odry i Wisły niezwykle ciężkim doświadczeniem. Trawnę wywołaną kataklizmem nasiliły dotkliwe przeżycia związane z powrotem do nom1alności. Po przejściu powodziowej fali oswojona i znana przestrzeń była zdegradowana i wymagała ponownego oswojenia. Proces ten przeanalizuję z perspektywy antropologicznej. Kategoria przestrzeni w naukach humanistycznych Kategoria przestrzeni występuje w różnych dziedzinach nauki, ale antropologia, psychologia, socjologia i folklorystyka eksponują, choć w różnym stopniu,jej percepcję w kontekście społecznym, czyli podkreślają wpływ różnych form przestrzeni na relacje międzyludzkie i działaniajednostek. Folklorystyczne opisy ludowej wizji świata na przykład eksponują funkcję terytorium w tworzeniu wyobrażeń na temat otaczającej człowieka rzeczywistości, analizują lokalne formy określania przestrzeni oraz językowe sposoby ujmowania relacji przestrzennych, dowodząc, że kategoria przestrzeni może być w różny sposób waloryzowana. Zróżnicowanie owej waloryzacji wynika z różnych systemów wartości, ale zawsze -jakiekolwiek by one były - przestrzeń ogniskuj e się wokół miej sc znaczących (ze względu na biografięjednostki, trajektorie pokolenia, tradycje wspólnoty). Przestrzeń wyobrażana jest jako ciąg wydzielonych obszarów, orientowanych wobec centralnego miejsca świętego. Między innymi dlatego etnolingwiści rekonstruują przestrzeń poprzez opis semantyki uznanych za typowe obiektowych eksponatów przestrzennych (Adamowski, 1999, s. 9). Ważny obszar badawczy w tej perspektywie �14 Janina Hajduk-Nijakowska wyznaczają między innymi takie kategorie jak "ojcowizna" lub "mala ojczyzna". Jak zauważa Roch Sulima, figura małej ojczyzny, jako symboliczny obraz "miejsca", może stawać się "wyrazem identyfikacji z miejscem, a więc być dosłownie «miejscem urodzenia», synonimem domu, przestrzeni codzienności i zarazem przestrzeni święta" (Sulima, 200 l, s. 135); natomiast jako figura myślenia antropologicznego mała ojczyzna "przynależy do elementamego leksykonu symboli kulturowych oraz słownika historii idei. W dyskursywnym myśleniu o małej ojczyźnie wyraża się wzorzec elementamych «niezmienników», radzenia sobie dziś ze współbieżnością czasów, projekt zakorzenienia w nowym miejscu. Nomadyzm współczesnej epoki wyrywa nas z realnych «małych ojczyzn», ale też wspomaga mityzacje ich wyobrażeń; włącza ich wyobrażenia w odwieczny nurt utopii «miejsca»" (tamże, s. 143). Zwłaszcza w sytuacji oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem ów nurt "utopii miejsca" ma istotną moc uobecnienia wartości w otaczającej człowieka przestrzeni, ponownego stworzenia miejsc znaczących czy, jak to nazwał Eliade, "miejsc świętych prywatnego świata". Albowiemznów przywołam Rocha Sulimę - figura małej ojczyzny nie tylko modeluje myślenie antropologiczne, ale również "przybliża historyczną treść pojęciom rodzimości, swojskości, obcości i inności" (Sulima, 200 l, s. 149); ponadto "staje się dziś ekspozycjąjakiegoś wzoru pamięci kulturowej" (tamże, s. 129). Kategoria przestrzeni zajmuje w kulturze tradycyjnej dominujące miejsce, lokując człowieka w terytorium zróżnicowanym i hierarchicznym. Najbardziej pierwotny charakter ma miejsce bezpośrednio dostępne, miejsce przebywania danego człowieka i jego wspólnoty ("miejsce-tu-Dto"), co jest wyznacznikiem egocentrycznego i antropocentrycznego postrzegania świata. "Egzystencjalne doświadczenie staje się tym samym epistemologiczną zasadą i - co więcej - dostarcza też wskazań do budowania wyobrażenia o urządzeniu całego Kosmosu. Ustanowienie centrum stwarza podstawę harmonijnego widzenia Wszechświata" (Kowalski 1998, s.45). "Miejsce-tu-Dto" jest naturalnym punktem wyjścia do konstrukcji terytorium i przestrzeni jako kategorii szerszych i bardziej złożonych. Zarówno miejsce zajmowane przez człowieka na ziemi,jak i miejsca (obszary) od "miejsc-tu-Dto" odróżnione były już w kulturach pielwotnych silnie waloryzowane, sakralizowane i mitologizowane. Osiedlenie się najakimś obszarze oznaczało tyle, co wyświęcenie go (Eliade, 1999, s. 27). Vi-Fu Tuan definiuje miejsce jako "ośrodek wartości, pożywienia i opiekuństwa"; a zatem "zamknięta i uczłowieczona przestrzeń staje się miejscem. W porównaniu z przestrzenią, miejsce jest spokojnym centrum ustalonych wartości" (1987, s. 44, 75), staje się środkiem świata. Może nim być każda siedziba ludzka, każdy dom. Po prostu w tej samej przestrzeni istnieją "nie przecząc sobie, liczne środki świata", ponieważ "przestrzenna rama określona przez gwiazdy jest antropocentryczna, a nie miejsco-centryczna, i może ulegać przesunięciu, w miaręjak człowiek zmienia położenie" (Tuan, 1987, s. 190). Ten szczególny charakter centrum egzystencjalnego, które staje się centrum metafizycz- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 15 nym, ujawnia się w mediacyjnym charakterze "miejsca-tu-oto", będącym punktem zwrotnym i granicą między pozostałymi obszarami; w tym sensie jest także miejscem hierofanicznym (miejscem, w którym następuje manifestacja świętości). Subiektywne odczuwanie potrzeby posiadania takiego miejsca nasila się w momencie pozbawienia człowieka miejsc znaczących, degradacji otaczającej go przestrzeni. Antropologia przestrzeni, zwana też proksemiką, mocno podkreśla fakt, iż przestrzeń sama w sobie ,jest już pewnego rodzaju informacją, że jest ona zawsze z n a c z ą c a. Nie ma zatem przestrzeni jako takiej, jest ona zawsze skontekstowana kulturowo". Ma więc zdecydowany wpływ na zachowanie się ludzi. Ajeśli tak, to przedmiotem analizy funkcji infonnacyjnych przestrzeni powinny być "małe obszary" i "małe grupy społeczne", bo tylko "w obrębie takiej przestrzeni rozgrywa się życie ludzkie" (Lejman, 1999, s. 310). Kontekst kulturowy przestrzeni wzbogaćmy jeszcze o wnioski sfonnułowane przez psychologię ekologiczną, które potwierdzają ważną rolę przestrzeni w konstytuowaniu się indywidualnych cech kultury. Analizując wzajemne relacje pomiędzy człowiekiem a przyrodą Andrzej Eliasz zwraca uwagę na wykorzystywanie przez ludzi "miejsca i przestrzeni do ustalania relacji interpersonalnych" (1993, s. 8), dowodzi przypisania do konkretnego środowiska określonych wzorów zachowań i to o zasięgu powszechnym. Takie miejsca w przestrzeni nazywane "ośrodkiem aktywności" (behavior setting) detenninują, zdaniem psychologii ekologicznej, zachowania ludzi. Analizowanie zatem przestrzeni otaczającej człowieka jako integralnej całości charakteryzującej się nie tylko określonymi cechami fizycznymi i społecznymi, ale również przypisanymi doń wzorami zachowań, może być przydatne nie tylko do wyjaśnienia zachowań w sytuacji zagrożenia, ale również wyjaśnić siłę społecznych działań zmierzających do oswojenia przestrzeni zdegradowanej kataklizmem. Otóż kluczowe dla psychologii ekologicznej pojęcie "ośrodka aktywności" posłużyło badaczom do odkrycia mechanizmów funkcjonowania tak zwanych "map poznawczych" w otaczającym człowieka środowisku. "Ważnym elementem składowym takiej mapy są połączenia komunikacyjne, tj. ścieżki, drogi, ulice. To one stanowią trzon tworzącej się w umyśle struktury przestrzeni" - twierdzi K. Lynch. Następnym ważnym elementem tej struktury są wszelkie węzły komunikacyjne, tj. przecięcia dróg, place, stacje kolejowe itp., uzupełniane kolejnymi charakterystycznymi elementami środowiska miejskiego (dzielnice, rejony) odznaczające się czymś charakterystycznym. Lynch wymienia także "wyraźnie zaznaczone w przestrzeni krawędzie czy brzegi jakichś rejonów (np. duże ściany domów, rzeki itp.) w sposób naturalny tworzące pewne bariery przestrzenne, narzucające swoim występowaniem określone porządkowanie w umyśle danej przestrzeni i wyodrębnianie z niej części danego środowiska. Ostatnim, wyróżnionym przez Lyncha, ważnym elementem "map poznawczych" są charakterystyczne obiekty środowiska, wyraźnie wybijające się z tła i pełniące funkcje punktów orientacyjnych w terenie (Lynch, 1977, s. 104, podkreśl. JHN). �Janina Hajduk-Nijakowska 16 Zniszczenie owych punktów olientacyjnych, zazwyczaj niedostrzeganych i niedocenianych w życiu codziennym, ajednak, jak widzimy, niezbędnych do tworzenia w świadomości człowieka poczucia uporządkowania otaczającej go przestrzeni, pogłębia stres i uczucie destrukcji. Tym bardziej, że ogrom zniszczeń po powodzi, szczególnie dotkliwie odbierany w mieście, uświadomił człowiekowi kruchość jego ziemskiej siedziby, podatnej na katastrofy i kataklizmy. Nic dziwnego zatem, że podświadomie pierwszymi czynnościami podejmowanymi przez powodzian jest dążenie do odtworzenia owych punktów orientacyjnych. Odtworzenia lub... stworzema na nowo. Owe czynności związane bezpośrednio z oswajaniem przestrzeni lokalnej, warunkują stworzenie poczucia bezpieczeństwa ontologicznego, kluczowego pojęcia w koncepcji tożsamości Anthony Giddensa, wybitnego współczesnego socjologa. Bezpieczeństwo ontologiczne, czyli poczucie trwałości i porządku (a więc rzec by można również przewidywalności) zdarzeń, jest niezbędnym poznawczym i emocjonalnym oparciem dla działalności człowieka. "Powodzenie w zakorzenieniu się od nowa zależy od tego, czy jednostce uda się dokonać niełatwego dzieła nierozerwalnego wplecenia własnych działań w kontekst konkretnego miejsca" (Giddens, 2001, s. 202). "Powstanie stosunkowo bezpiecznego środowiska życia codziennego - pisze autor dalej - ma zasadnicze znaczenie dla zachowania poczucia bezpieczeństwa ontologicznego. Innymi słowy, ontologiczne bezpieczeństwo opiera się w decydującej mierze na samej rutynie. Mimo że dziś człowiek pod wieloma względami na ogół lepiej niż w kulturach przednowoczesnych panuje nad swoim życiem codziennym ijest ono bardziej przewidywalne, struktura bezpieczeństwa ontologicznego robi się krucha" (tamże, s. 228-229). Przestrzeń naznaczona piętnem klęski Wszyscy powodzianie po ustąpieniu wielkiej wody znajdowali się w głębokim stresie i oczekiwali wsparcia'. Zdaniem psychologa, "wsparcie społeczne najczęściej definiuje sięjako rodzaj społecznych interakcji, poprzez które jednostki udzielają sobie nawzajem rzeczywistej pomocy, tworzą sieć kontaktów interpersonalnych i związków towarzyskich, które są spostrzegane i oceniane jako akceptujące, wyrażające troskę i gotowość do niesienia pomocy w potrzebie". Definicja ta uwzględnia trzy rodzaje wsparcia: "wsparcia otrzymanego", "wsparcia spostrzeganego" i "poczucia więzi społecznej" . W każdym przypadku możemy jeszcze wyróżnić wsparcie emocjonalne, materialne i informacyjne (Kaniasty, 2003, s. 41, 42). Realizowane ono było w konkretnej przestrzeni, współokreślającej jakość relacji interpersonalnych. I Sytuację analizowali na bieżąco bezpośrednio po powodzi psychologowie, por.: Krople deszczu, "Charaktery" 1997, nr 9; A. Pilch, Powódź, "Charaktery" 1997, nr 8; K. Kaniasty, Co z Ilami ta powódź zrobiła, "Charaktery" 1997, nr 8; W. Łukaszewski, Potop ipo, "Charaktery" 1997, nr 9. �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 17 Kiedy woda ustąpiła, odsłoniła ogrom zniszczeń, zostawiając na zwalonych płotach, kikutach wyłamanych drzew, zrujnowanych domach, mostach, naniesione nie wiadomo skąd śmieci, belki, trudne do rozpoznania części mebli, okien, drzwi i głębokie wyrwy na drogach. Cuchnący w lipcowym słońcu szlam wyzierał ze wszystkich kątów, wabiąc do nich muchy i wszelkie robactwo. Porażający, nierealny, groźny świat niczym z apokaliptycznych opisów. Nagle dobrze znana, oswojona, przedpowodziowa przestrzeń stała się obca. Subiektywne wyobrażenie przestrzeni przez mieszkańców zalanych terenów uzasadnia (wypełnia) postulat badawczy Floriana Znanieckiego, który proponował badać każdą sytuację z uwzględnieniem "współczynnika humanistycznego", a zatem oczekiwał zbliżenia się fot.l. Zaodrze (dzielnica Opola), fot. Przemysław Nijakowski. badaczado IXlzycjijednostki, S!XJglądanie jej oczyma na otaczający świat i odtwarzanie jej wyobrażeń o świecie. "Każda sytuacja - twierdzi uczony - winna być studiowana przez badacza tak, jak doświadcza jej poszczególna jednostka ludzka posiadająca świadomość tej sytuacji" (Znaniecki, 1971, s. 419). W innym miejscu pisze wprost: "badacz kultury musi przestrzeń brać (...) ze współczynnikiem humanistycznym, tj. takjakjest doświadczana przez te podmioty ludzkie, których kulturę bada" (Znaniecki, 1938, s. 90). Czyż analiza tekstów folklorystycznych, opowieści zapisanych wśród powodzian, nie jest najlepszą metodą poznania owych doświadczeń i zbliżenia się do wyobrażeń ludzi o przestrzeni? Podczas powodzi ludzie różnie się zachowywali. Jedni mówili, że nie wrócą do wioski. Drudzy mówili, że będą nas całkiem wysiedlać i zaleją wioskę. Inni znowu powiadali tak: "sprzedam, będę w jakim baraku, a nie wrócę" (Bokła, 2000, s. 66). Muł odkładano na boki jezdni, a nie wywożono. Po opadach nastały upały. Miastu zagrażała epidemia (...). Domy zamoczone do połowy pierwszego piętra, pozbawione szyb, z otworów okiennych zwisały różne rzeczy (Kaleta, 1999, s. 69). Po tygodniu wietrzenia,już bez mebli, bez podłóg, tynków, wróciliśmy do mieszkania. Mieszkaliśmy w tym smrodzie ioddychaliśmy tym wszystkim (Kaleta, 1999, s. 70). Miejsce dotychczasowego życia naznaczone zostało piętnem klęski, kojarzyło się tylko z negatywnym doświadczeniem. Świadomość istniejącego lub wyobrażonego zagrożenia zburzyła poczucie bezpieczeństwa. Trudno zatem było ludziom zaakceptować "tę samą, ajednak nie tę samą" przestrzeń codziennego bytowania. Poczucie zagubienia i krzywdy nasilała świadomość utraty dorobku całego życia. �18 Janina Hajduk-Nijakowska W spólnie przeżywana strata, na co zwraca uwagę psycholog, powoduje, że klęski żywiołowe mają zawsze społeczny charakter, co potwierdziło się też w badaniach powodzi w Kentucky (Kaniasty, 2003, s. 72-74). "Oswojona zwyczajność miejsc zamieszkania - na co z kolei zwraca uwagę socjolog - została zaburzona tak dotkliwie, że odnalezienie się w nowej sytuacji wymagało od ludzi niezwykłego hartu i samozaparcia" (Grygierczyk, 1999, s. 79). Przez ponad trzy tygodnie przebywaliśmy poza domem. Zarówno ja, jak i moi znajomi, sąsiedzi podczas powodzi byliśmy przygnębieni, zaniepokojeni a swoje gospodarstwa. Nie wiedzieliśmy, czy będziemy mieli do czego wrócić, czy w ogóle nasze budynki kiedykolwiek da się odbudować. Wszyscy byli przygn«bieni. Nawet z początku spotykało się ludzi, jak płakali nad swoim dobytkiem, bo to był przecież dorobek całego życia. Było mi przykro. Żal mi było tego pola, ziemniaków, grządek iw domu takie zniszczenie! l to samo uczucie już po powrocie, jak popatrzyłam na te czarne zgliszcza, pleśń, wilgoć, to aż mi sit( łzy w oczach zakrt(ciły. Zaraz poznałam, że to kara Boża (Bokła, 2000, s. 69). Po trzech dniach mogłem dojść do budynku, w którym mieszkam. Zacząłem sukcesywnie wyrzucać caląmłodość, sentymenty. Fakt, zmarnowało sit( wiele rzeczy, organy, instrumenty muzyczne, gitary, mandoliny, skrzypce. Chwilę to popływało i rozpadło sit( na deseczki (oo.). Nawet z pamiątek rodzinnych nic się nie uchowało, bo jak sit( stoi w mule, to nic nie można uratować. Nie były to rzeczy wartościowe materialnie, to wartość sentymentalna, coś, co już się nigdy nie wróci (oo.). żal mi tylko bardzo porządnych butów narciarskich i wspomnień (opow. mt(żczyzna, 1.55,Kaleta, 1999, s. 71). Tak to wyglądało, jakby jakaś bomba rzucona. To wszystko, ten wał, te kamienie, te rowy straszne, to nie do opowiedzenia. Nadeszła znajoma, obydwie zaczt(łyśmy płakać. Nie wiedziałyśmy, co mamy ze sobą zrobić. No coś potwornego, to trzeba przeżyć (oPOw.kobieta, 1.65, Kaleta, 1999, s. 73). Pierwsza reakcja po powodzi u większości poszkodowanych była taka sama: nie ma po co wracać, tam nic nie zostało. Psycholog Wiesław Łukaszewski bezpośrednio po powodzi prognozował nawet, że wzrośnie wśród powodzian liczba migracji, przeprowadzek, rozstań, rozwodów, a także zmian pracy i zawodu (1997, s. 43). Jednakjuż październikowe badania socjologiczne, przeprowadzone przez zespół z Instytutu Śląskiego, dowiodły niezbicie, że wśród badanych powodzian, podwójnie doświadczonych przez wodę - zarówno w domu, jak i w pracyistnieje bardzo minimalna tendencja do zmiany swojej dotychczasowej sytuacji. "Ich podstawowym celem (Oo.) jest odtworzenie sytuacji sprzed powodzi, w tym samym miejscu i niemal w takiej samej postaci" (Ruszczewska, 1999, s. 95, podkreśl. JHN). Co więcej, okazało się, że "tradycyjne w społeczności ludności śląskiej tendencje do migracji do Niemiec (Oo.) nie uległy po katastrofalnej powodzi nasileniu" (Jonderko 1999, s. 68). Bo wprawdzie większość powodzian, zmuszonych do ewakuacji, doznała już przykrych doznań tułacza i bezdomnego, to �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 19 jednak wkrótce przekonali się, że trudno żyć w stanie zawieszenia, tułać się między obcymi - choćby najbardziej życzliwymi ludźmi. Zatem powoli wracali. Jakby mi ktoś rok temu powiedział, że tu wrócę, to bym go wyśmiał. Jak czasem tak sobie siądę i pomyśl«, to z własnej głupoty chce mi się śmiać. Bo jak wszedłem do zalanego mieszkania, to tego błota było wszędzie pełno. Pomyślałem, że te wszystkie wersalki, fotele, popiorę, wystawie w okna, niech schnie. Wody w kranach nie było, nie pomyślałem, że biorę brudną wodę z rzeki. Poprałem, zaczęło schnąć, a śmierdziało przeokropnie, ale mówiłem sobie, przewietrzy się, zostanie. Zostało, ale wyrzucone (Kaleta, 1997, s. 104). Wracali w poszukiwaniu źródeł zakotwiczenia. Jednak powrót do znanych-nieznanych miejsc zniszczonych powodzią wzmagał tylko stres i poczucie bezradności oraz strach przed przyszłością. Samopoczucie to było okropne, jak spojrzałam na te podłogi, jak powywijało je do góry z piwnicy, jakby nie chłopaki, to człowiek chyba odebrałby sobie życie. Na polach wszystko zginęło. Zniszczyły się meble kuchenne. Pierwsze, co zrobiliśmy - to podłogi i tynki - jeszcze nie były malowane, ale już się spało i paliliśmy, żeby dosychało. Mimo wszystko człowiek jest przywiązany do pola, ludzi i tu ma też pracę. Wały są zniszczone, że hej! Ale nie boj« się mieszkać w Rzeczycy (Bokła, 2000, s. 90). Nie czuję się tu bezpiecznie, ale nie mam zamiaru stąd wyjeżdżać. Tam, dokąd uciekłabym, mogłoby mnie też spotkać nieszczęście. Widocznie tak musiało być (Moj, 2000, s. 83). Ja to tak uważałam, że na swoje wrócę, bo się przyzwyczaiłam i wróciłam, ale w czasie tej klęski miałam bardzo niedobre samopoczucie, bardzo płakałam. Nigdzie nie mogłam sobie znaleźć miejsca. Cztery tygodnie przebywałam poza domem u kuzynów, znajomych, u rodziny - wszędzie po trochu, gdzie tylko mogłam. Bardzo niepokoiłam się o mój dom i rzeczy, które pozostawiłam. Raz na jakiś czas jechałam do Chomiąży, aby z górki popatrzeć na Rzeczycę i nic więcej nie mogłam zrobić. Młodzi to jeździli łódkami i mówili później, że domy stoją, co zalane, to zalane. Kto był młody, miał siły, to jeżdził, żeby dowiedzieć się,jak to naprawdęjest, a takjakja byłam sama, stara, to pojechałam do domu dopiero aż woda zeszła trochę, 5 sierpnia (Bokła, 2000, s.66). Ponowne zakotwiczenie w lokalnej przestrzeni wymagało od powodzian wiele wysiłku i samozaparcia. Najdotkliwiej i najboleśniej uświadamiano sobie kulturową degradację najbliższego otoczenia w powiązaniu z dewastacją cmentarzy,jednoznacznie odczytywanych jako miejsce bezpośredniego spotkania z przodkami. Po powodzi dziesiątki małych wiejskich cmentarzy wymagało osuszenia i uporządkowania. W Opolu powódź uszkodziła mogiły na cmentarzu przy ul. Wrocławskiej, skąd roznosił się po dzielnicy grożący epidemią "trupi zapach", a na samym cmentarzu -jak w obiegu folklorystycznym relacjonowano - miały rzekomo pływać ludzkie czaszki. Jest to jednak cmentarz zamknięty i wielu Opolan nie czuje już �Janina Hajduk-Nijakowska 20 bezpośredniego emocjonalnego związku z pochowanymi w tym miejscu przodkami. W Katowicach z kolei na Cmentarzu Komunalnym, który założono, jak twierdzą ludzie, na terenach dawnego bagna, spływająca z lasów woda uszkodziła kilka grobów. Zupełnie inna sytuacja miała miejsce w Rybniku, gdzie doszło do największej dewastacji cmentarza. Pod koniec lipca w efekcie ulewnych deszczy podmoknięta po powodzi skarpa na cmentarzu komunalnym dwukrotnie obsunęła się, niszcząc ponad 260 grobów pochodzących z lat dziewięćdziesiątych. ,,zwały piasku i ziemi - relacjonowały lokalne «Nowiny» - spłynęły do położonej 25 metrów niżej doliny, unosząc ze sobą kilkanaście trumien z kwatery la". Nie było szansy na odtworzenie zniszczonych grobów. W tym miejscu powstała zatemjedna zbiorowa mogiła, z czym niestety nie mogli pogodzić się krewni. "Zrobienie wspólnej mogiły było jedynym wyjściem - tłumaczył się w prasie prezydent Rybnika. - Ludziom, których bliscy są tam pochowani, chcieliśmy oszczędzić tego makabrycznego widoku (oo.). Sanepid nakazał przecież natychmiastowe zabezpieczenie miejsca tragedii. Mamy przecież środek lata, raz leje, razjest upał" ("Nowiny" 1997, nr 30). "Szłam na cmentarz z wielkim strachem - opowiadała reporterowi starsza kobieta - grobu męża długo nie było na liście zniszczonych, dopiero w piątek po południu powiedziano mi, że zabrała go ziemia" ("Nowiny", 1997, nr 26). "Miejsca święte prywatnego świata" Odbudowanie poczucia kulturowej ciągłości wymagało więc od lokalnych społeczności nie tylko oswojenia na powrót zdegradowanej po powodzi przestrzeni, ale również przywrócenia w świadomości członków tejże zbiorowości poczucia emocjonalnych więzów z przodkami. Albowiem, "pierwszą «księgą czasu», którąprzychodzi czytać w ramach ustanawianej przez siebie «geografii kulturowej», są cmentarze" (Sulima, 200 l, s. 171). Powodzianie przede wszystkim musieli nadać własnej przestrzeni nowe znaczenia, odnaleźć w niej lub stworzyć ponownie "miejsca święte prywatnego świata". Dla Mircei Eliadego religijne doświadczanie przestrzeni charakteryzuje się niejednorodnością, która ,,znajduje wyraz w doświadczaniu przeciwieństwa, jakie zachodzi między obszarem świętym,jedynym rzeczywistym, tym, który istnieje realnie, a całą resztą, otaczającą ów obszar dziedziną bezkształtu". I chociaż -"w przestrzeni jednorodnej i nieskończonej, bezkresnej, w której nie ma żadnego punktu oparcia, w której nie może być mowy o żadnym ukierunkowaniu, hierofania objawia absolutny «punkt stały», «środek»" - to przecież w tym świeckim doświadczaniu przestrzeni - co podkreśla Eliade - nadal istnieją "okolice uprzywilejowane,jakościowo różne od innych: pejzaż ojczysty, miejscowość związana z pierwszą miłością albo ulica czy zakątek pierwszego cudzoziemskiego miasta zwiedzanego w młodości. Wszystkie te miejsca zachowują nawet dla człowieka najgłębiej niereligijnego wartość wyjątkową, <<jedynąw swoim rodzaju», są to miejsca święte jego prywatnego świata, tak jak gdyby ta istota niereligijna doznawała �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem fot. 2. Powódź w Opolu, fot. Przemysław Nijakowski. fot. 3. Ulice Opola po zejściu wody, fot. Przemysław Nijakowski. 21 �22 Janina Hajduk-Nijakowska fot. 4. Ratownicy w akcji, fot. Przemysław Nijakowski. fot. 5. Fala powodziowa przewracała naj cięższe sprzęty (fortepian w Szkole Muzycznej w Opolu), fot. Przemysław Nijakowski. �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 23 objawienia innej rzeczywistości niż ta, w której uczestniczy swym powszednim istnieniem" (Eliade, 1974, s. 49-52, podkreśl. JHN). Owo świeckie doświadczanie przestrzeni oznacza więc także wypełnienie własną treścią ,,miejsc świętych prywatnego świata" i potwierdza zasadność posługiwania się współcześnie kategorią Stefana Czarnowskiego "indywidualności przestrzennej". Co prawda u autora "Studiów z dziejów religii" kategoria ta dotyczyła "przestrzennej jedności religijnej", czyli obszaru objętego przez małe grupy jednorodne jednolitym kultem religijnym, ale mechanizm stworzenia (wyodrębnienia) przez daną społeczność własnego centrum świata jest podobny. "Indywidualność przestrzenna" w ujęciu Czarnowskiego oznacza przecież określony stosunek człowieka do miejsca dla niego ważnego: "Słowem, przestrzeń nie przedstawia sięjako szachownica utworzona z przylegających do siebie pól, lecz jako całość złożona z komórki centralnej i całej fot. 6. Mieszkanie w Opolu po zejściu wody, fot. Przemysław Nijakowski. otaczającej ją reszty. Można by ją porównać do powierzchni wody, w którą wrzucono kamień" (Czamowski, l 956b, s. 223, 226). Odbudowywanie (czy też stwarzanie od nowa) ,,miejsc świętych prywatnego świata" w tej samej (choć z pozoru nie tej samej) przestrzeni, ma w doświadczeniu społecznym niezwykle ważne znaczenie. Utwierdza ono nosicieli danej kultury w przekonaniu o historycznej ciągłości (indywidualności przestrzennej ich świata), polegającej między innymi na nieustannym kontynuowaniu przez pokolenia cyklu rozwoju. Ludwik Stomma, prezentując antropologiczne opisania kultury wsi polskiej, przywołuje oczywiście bazową opozycję Mircei Eliadego: nasz świat (orbis interior) - świat na zewnątrz (orbis exterior), jednak mocno podkreśla, że jeżeli "orbis interior jest sferą poznaną, rejonem topografii oswojonej, to atrybutem orbis exterior będzie łatwość stracenia w nim drogi, orientacji, łatwość pobłądzenia (...opozycja ta) nie wyczerpuje się w świecie ludowej baśni, magii czy wyobrażeń demonologicznych. Rzutuje ona również na wybory i postawy przejawiające się w realnym życiu społecznym" (Stomma, 1986, s. 133). A zatem oswajanie zdegradowanej przestrzeni, poszukiwanie w niej punktów orientacyjnych, gwarantujących człowiekowi poczucie bezpieczeństwa, ma również istotne kulturowe odniesienia, tworząc wyrażny łańcuch zależności: nasz świat - znany, oswojony, piękny, bezpieczny oraz świat na zewnątrz - nieznany, dziki, brzydki, niebezpieczny. �24 Janina Hajduk-Nijakowska Magdalena Sztandara, śledząc współczesne procesy migracyjne z miasta na wieś, udowodniła, że podstawowym kryterium wyboru miejsca do osiedlenia jest pozytywnie oceniana "przestrzeń życiowa": "W centrum wybranej «przestrzeni życiowej» znajduje się dom. «Dom na wsi», w tej konkretnej, wybranej przestrzeni, staje się «rzeczą szczególnego rodzaju». Dom, czyli najbliższy obszar, w którym toczy się życie (...) dom jest komponentem całej najbliższej przestrzeni. W materialnym i symbolicznym sensie miejsce rozumiane jako dom tylko częściowo odnosi się do budynku, a w rzeczywistości ogamia cały bliższy lub dalszy obszar" (Sztandara, 2001, s. 63). Po prostu dom jawi sięjako "przestrzeń mocna, święta, sakralna, przestrzeń pełna znaczeJi; dom jako przestrzeń pamięci, dom jako struktura mityczna organizująca obraz i przeżycie egzystencjalne świata", co precyzyjnie na podstawie bogatego matel;ału przeanalizowali autorzy monografii pt. Dom w tradycji ludowej (Benedyktowicz, 1992). Z drugiej jednak strony Zygmunt Bauman, analizujący życie w ponowoczesnej metropolii pełnej zgiełku i natłoku obcych, zwrócił uwagę na to, że w takiej scenerii "pojęcie domu kurczy się do rozmiarów owego znikomego wycinka chaotycznego świata, nad którym człowiek może panować uznając go za swoją własność, doznając tym samym wrażenia pewnego «przyrodzonego ładu» i spodziewając się «przyzwoitości» (...). Jest ów dom, innymi słowy, schronieniem przed utrapieniem i niedolą miejskiego życia, przeciwwagą dla losu obcego skazanego na życie wśród obcych", ale zawsze jego istnienie przejawia się w stanach "dławiącej tęsknoty" za nim i tym samym za "wspólnotą" (Bauman, 1997, s. 155, 158). Bez wątpienia silne, emocjonalne przywiązanie do tak rozumianego domu "prLyrodzonego ładu" skłoniło powodzian do powrotu w miejsca zdegradowane kataklizmem. Przywiązanie do miejsca w indywidualnie określonej przestrzeni okazuje się silniejsze od strachu. I tak na przykład silne poczucie przywiązania do rodzinnej, własnej miejscowości skłoniło mieszkańców wsi Nieboczowy i Ligota Tworkowska w gminie Lubomia koło Raciborza do powołania w 1998 roku Społecznego Komitetu Protestacyjnego Obrony przed Wysiedleniem Wsi, gdy dowiedzieli się, że zbiomik retencyjny w Raciborzu powstanie kosztem zalania ich wsi. A przecież powstanie tego zbiornika, zdaniem specjalistów, to jedyna gwarancja bezpieczeństwa powodziowego Górnej Odry. Mieszkańcy obu wsi uważali jednak, że jest szansa na takie zlokalizowanie zbiornika, by nie doszło do zalania ich miejscowości. Kiedy jednak po czterech latach okazało się, że nie ma szansy na zachowanie wsi Ligota, Komitet rozpadł się, a mieszkańcy Nieboczów powołali Stowarzyszenie na Rzecz Obrony przed wysiedleniem Wsi Nieboczowy i odtąd usilnie lansują własny (tzw. społeczny) projekt budowy zbiornika, który ma zagwarantować ocalenie wsi przed zalaniem. Prawidłowość tego typu postaw, silnie wiążących mieszkańców z własnym domem, potwierdzają badania socjologiczne prowadzone na Opolszczyźnie bezpośrednio po powodzi. Okazuje się, że dom rodzinny, miejsce dotychczasowego zamieszkania, ma silną"moc przyciągania", natomiast "dla tych niewielu, którzy zde- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 25 klarowali chęć opuszczenia miejsc zamieszkania czy nawet kraju, lipcowa, wielka woda była jedynie czynnikiem dopełniającym wcześniej rozpoczęty proces decyzyjny o opuszczeniu tego miejsca" (Grygierczyk, 1999, s. 86). Walor pozytywnej, subiektywnej oceny własnego otoczenia i własnej przestrzeni wzmacnia - na zasadzie kontrastu ze zdegradowaną po powodzi przestrzenią - emocjonalny stosunek do dotychczasowego miejsca zamieszkania, które obrasta nasilającymi się wspomnieniami i obrazami z przedpowodziowej przeszłości. W procesie przekazu kulturowego "komunikowanie przestrzeni" nie miałoby przecież większego znaczenia, gdyby dla podmiotów tego procesu odczucie przestrzeni nie wyrastało z tradycyjnych wzorów, po prostu z pamięci kulturowej. Dom okazuje się bowiem przede wszystkim indywidualną "przestrzenią pamięci". Lipińscy wysłuchują cierpliwie rad, że może lepiej by było wyburzyć stary dom ipostawić nowy. Oni wiedzą swoje. Gdy kilka lat temu odwiedził ich tu [Krosnowice w Kotlinie Kłodzkiej] przedwojenny właściciel, Niemiec Bruno Herden, to nie mógł wyjść z podziwu, że ktoś tak pieczołowicie dba a dom, w którym on urodził się kiedyś, bardzo dawno temu. Bo Niemca nie interesowało ani Kłodzko, ani Krosnowice. Interesował go dom: chodził naokoło, dotykał murów, patrzył, chłonął zapachy. - Nie możemy opuścić domu, skoro on nas nie opuścił, kiedy wydawało się, że niewiele brakuje, aby wszystko popłynęło z prądem ("Tygodnik Powszechny", 2000, ill 26). Powodzianie wracali zatem do dawnych własnych miejsc oswojonych, by z mozołem obudowywać je na nowo prywatnymi, nacechowanymi pozytywnymi emocjami, znakami wartości. Po powodzi 1997 roku, jak się okazało, ponad 83 proc. poszkodowanych mieszkańców nie myślało o wyjeździe. Potwierdzają to także folklorystyczne penetracje terenowe: Jestem mocno związana z tym miastem, tutaj pracuję, tutaj mieszkam; Tujest moja praca, mój dom, moja działka, tu są moje dzieci, moi pacjenci, moje życie itd. (Maj, 2000, s. 83). Staraliśmy się zrobić tak, aby można było mieszkać w normalnych warunkach i stworzyć dzieciom ten dom. Gdy przyjechałam po powodzi, przerażona byłam wyglądem tego budynku, ale jak się wzięło za robotę, to odeszła myśl, aby gdzieś wyjechać (Bokła, 2000, s. 81). I tu są ludzie, którzy przeżyli to samo. Wspólnota doświadczeń i emocji pomagała w odnalezieniu własnej przestrzeni, umożliwiającej z jednej strony odbudowę więzi społecznych, z drugiej - umocnienia poczucia bezpieczeństwa. Kiedy woda stała już tylko w rowach, Wioletta z Mariuszem spalili popleśniałe fotele, tapczany, doły od szafek, ciuchy i dywany Nad wsią unosił się swąd, bo inni też palili ogniska. Potem Dydowie usunęli tynki. Stodołę objęli łańcuchem, podparli, żeby nie upadała. Wreszcie urządzili na strychu pokoik dla dziadka. Żeby miał nie tylko dach, ale i sufit. Sami spali pod gołymi dachówkami. Władźka wrócił. Zobaczył, że dom jest, sąsiedzi są (Ostałowska, 1997). �26 Janina Hajduk-Nijakowska Nachodzą nas różne refleksje, że straciliśmy wszystko, ale chcemy żyć dalej, może inaczej niż do tej pory. W tym samym domu mieszkam, te same widoki oglądam i każdy większy deszcz czy szum wiatru kojarzę z powodzią. Przeleje czy nie przeleje wału. (...) Starałem się odtworzyć wystrój mieszkania, żeby zatrzeć w pamięci i psychice te tragiczne wspomnienia (opow. mężczyzna, 1.60,Kaleta, 1999, s. 80). Najbliższa przestrzeń na powrót miała "mówić". Co prawda, Edward T. Hall, prezentując w swej pracy pt. Bezgłośny język metaforyczną koncepcję "mówiącej przestrzeni", koncentruje swą uwagę na ludzkich zachowaniach konkretyzujących w kulturze pamięć przestrzennąco szczególnie wyraźnie widać w zderzeniu przedstawicieli różnych kultur - to zwraca jednak uwagę na swoisty automatyzm kulturowy w traktowaniu "własnej" przestrzeni: Tysiące doświadczeń w podświadomy sposób uczy nas, że przestrzeń jest znacząca. Jednakże fakt ten przypuszczalnie nigdy nie zaistniałby na poziomie świadomości, gdyby nie odkryto, że w każdej kulturze pl7.CStrzeńjest inaczej zorganizowana. Skojarzenia i uczucia wyzwalane w członku jednej kultury prawie zawsze oznaczają coś innego w innej kulturze (...). Przyzwyczajenie się do akcentu przestrzennego jest równie ważne (czasem nawet ważniejsze) jak pozbycie się akcentu językowego (Hall, 1987, s. 163-164). Ale "akcent przestrzenny" nie tylko wpisuje jednostkę w system kulturowy. Również emocjonalnie i podświadomie wiąże ją z najbliższym otoczeniem i ludźmi. Na pewno wtedy-jak dowodzi E. Hallzmiany przestrzenne nadają barwy komunikacji, akcentująją, a czasem nawet mają większe znaczenie niż słowo mówione. Przepływ i przesunięcie odległości między ludźmi, kiedy wzajemnie na siebie oddziałują, są nieodzowną częścią procesu komunikacji. Normalna odległość konwersacyjna między obcymi pokazuje nam,jak istotna jest dynamika przestrzennego oddziaływania (Hall, 1987, s. 175-176). Ten proksemiczny wymiar relacji pomiędzy jednostką a przestrzenią, postrzeganąjako specyficzny twór kulturowy, prowadzi w gruncie rzeczy do daleko posuniętej wzajemnej zależności. To w Ukrytym wymiarze ET Hall zwrócił uwagę na to, iż owa zależność ,jest jedną z tych zależności, w których zarówno człowiek, jak i jego środowisko uczestniczą we wzajemnym formowaniu siebie" (Hall, 1976, s. 29, podkreśl. JHN). Ten fakt eksponuje w swej koncepcji miejsca Elżbieta Wolicka, dla której potwierdzeniem tożsamości człowieka jest "poczucie przynależności do wybranego obszaru przestrzeni" (Wolicka, 1999, s. 15). Degradacja przestrzeni po przejściu kataklizmu niesie z sobą także daleko idące konsekwencje psychologiczne, nie tylko dla jednostki, ale również całej porażonej kataklizmem zbiorowości. Utrata miejsc znaczących w krajobrazie stanowi jeszcze większy szok, jeżeli miały one dla tej społeczności wymiar symboliczny. Szybkie odbudowywanie miejsc spotkań i zgromadzeń (na przykład świątyń, ale też boisk do piłki nożnej), miejsc, w których tradycja i rytuał mieszają się z uściskiem ręki, �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 27 rozmową, przytuleniem, powinno być priorytetem dla skrzywdzonych społeczności, ponieważ ich powrót sygnalizuje przywracanie nonnalności (Kaniasty, 2003, s. 73, tam też odwołanie do literatury). Czasami owo przywracanie normalności jest bardziej skomplikowane, zwłaszcza jeśli degradacja przestrzeni życiowej wynika również z przyczyn społecznych i politycznych. Kornelia Lach na przykład przeanalizowała miejsca znaczące ze względu na trajektorię pokolenia. Śledziła ona losy mieszkańców pogranicza śląsko-morawskiego, których pod koniec II wojny światowej zmuszono do ewakuacji do Bawarii. Prawie wszyscy oni powrócili po kilku miesiącach do rodzinnych stron, ale niestety były one już zdegradowane i wymagały ponownego oswojenia. ,,zmieniły się: państwo, ustrój, język urzędowy, władze terytorialne, zasady życia i współżycia. Nawet to, co najbliższe - ojcowizna, wyglądała inaczej. Niektóre domy były spalone, inne zniszczone, a wszystkie splądrowane" (Lach, 200 l, s. 126). Niedawnym ,,miejscowym" mieszkańcom przyszło dodatkowo walczyć z Polakami z dawnych ziem wschodnich II Rzeczypospolitej o prawo do "własnych-nie-własnych" domów. Proces oswajania zdegradowanej przestrzeni musiał mieć w tym przypadku również wymiar symboliczny. Zupełnie inna sytuacja była po II wojnie światowej we Wrocławiu. Tam w wyniku działań wojennych i wysiedlenia ludności przestrzeń "przestała być przestrzenią znaczącą, uległa degradacji i w procesie rewitalizacji rzeczą konieczną stało się nadanie jej nowego lub przywrócenie dawnego znaczenia, uczynienia jej sensowną" (Górny, Marczyk, 2000, s. 76). W zasadzie trzeba było tę przestrzeń wykreować na nowo i to dla zupełnie nowych mieszkańców, ,,z przestrzeni obcej i niebezpiecznej uczynić własną i bezpieczną, pozbawioną anonimowości", co interesująco przeanalizowali Konrad Górny i Mirosław Marczyk, podkreślając jednocześnie, iż powódź w 1997 roku "w sposób bezceremonialny przewartościowała przestrzenną waloryzację miasta" (tamże, s. 81,83). Potrzeba mówienia Oswajanie przestrzeni zdegradowanej kataklizmem powodzi oznaczało równocześnie oswajanie przestrzeni społecznej, przywrócenie relacji z innymi ludźmi i doprowadzenie do zapanowania na powrót ładu społecznego. Dla osób poszkodowanych przez powódź bezpośrednio po przejściu wielkiej wody najważniejsze znaczenie miało bowiem poczucie istnienia więzi społecznej, emocjonalnego związku z innymi. Powodzianie czuli się przecież bezradni, osamotnieni, zamykali się w sobie. Łączyło ich jednak wspólne poczucie bycia ofiarą. Ten stan zrodził u większości z nich potrzebę mówienia, dokładnego opowiedzenia o niedawnych przeżyciach, "wyrzucenia z siebie" nadmiaru emocji. Dla socjologa są to niezbite dowody na występowanie traumy kulturowej. Wprawdzie Piotr Sztompka analizuje ją na przykładzie transformacji ustrojowej w Polsce �28 Janina Hajduk-Nijakowska dokonującej się pod koniec lat osiemdziesiątych, ale wnioski, do jakich dochodzi, bez wątpienia są aktualne również w odniesieniu do traumy wywołanej przez kataklizm powodzi: Wszelkie tego typu zjawiska - jak gorące debaty i szerokie dyskusje w środkach masowego przekazu (...) obsesyjne powtarzanie się pewnych tematów ekspresji artystyczncj w filmie, teatrze, literaturze i poezji; mobilizacji ruchów społecznych dla wyrażenia kulturowych niepokojów - świadczą niezbicie o jątrzącej się traumie. Najbardziej widomym przejawem traumy jest to, że ludzie o niej rozmawiają i chcąjej jakoś zaradzić. Jeśli nie mogą o niej mówić publicznie, odbijają to sobie z nawiązką, nawet w najbardziej represyjnych reżimach, w prywatnym kręgu rodziny, przyjaciół, znajomych (Sztompka, 2000, s. 36-37). Powodzianie nie mogli j ednak realizować potrzeby mówienia we własnym środowisku, ponieważ odbiór opowieści przez niedawnych współuczestników zdarzeń wywoływał silne negatywne sprzężenie zwrotne (weryfikowanie faktów przez słuchaczy, dopowiadanie, "licytacja" przeżyć i emocji), które przerywało sytuację komunikacyjną. Psycholog nazwał ten stan "polem minowym": "ofiary mogą doświadczać «zarażania się» stresem lub emocjami, kiedy to - paradoksalnieprzebywanie ze sobą zamiast uspokajać, wyolbrzymia lęki i poczucie zagrożenia" (Kaniasty, 2003, s. 75). Prawidłowość tę potwierdzili psychologowie, badający ofiary trzęsienia ziemi w Lorna Plieta: w pewnym momencie ludzie z poszkodowanych terenów stają się zmęczeni ciąglym przeżywaniem emocji, "barykadują się psychicznic" i separują od innych (...). Obserwacje kliniczne i badania empiryczne wyraźnie wykazują, iż dzielenie się swymi przeżyciami w atmosferze zaufania i życzliwości emanującej z bliskich pozwala ofiarom na mentalne uporządkowanie własnych doświadczeń poprzez odnajdowanie jakiegoś sensu przeżytego cierpienia, poprzez odrodzenie się poczucia kontroli nad własnymi emocjami oraz poprzez przywracanie utraconego zaufania do ludzi i świata (Kaniasty, tamże). Wspólnota doświadczeń zatem często w ogóle uniemożliwiała zaistnienie sytuacji komunikacyjnej ("nikt nie chciał tego słuchać", każdy miał własną relację do przekazania). Ludzie odczuwali przesyt tego typu opowieści i często rezygnowano z kontaktów, by ustrzec się wysłuchania kolejnej tragicznej relacji. "Mamy tu do czynienia ze społecznym i psychologicznym paradoksem - pisze Kaniasty - przypominającym «paragraf22»: ofiary pragną i potrzebują dzielić się opowieściami o swoich przeżyciach, ale niekoniecznie chcą być słuchaczami opowieści innych". W tej sytuacji powodzianie skierowali się więc w stronę mieszkańców z niezalanych terenów. Opowiadali i opowiadali - w pracy, w autobusie, przy każdej nadarzającej się okazji, często wymuszając na słuchaczach akceptację własnej 2 Zwracali na to uwagę ankieterzy CBOS-u i socjologowie prowadzący badania po powodzi. (m.in. Ruszczewska, 1999, s. 92) oraz dziennikarze prasy lokalnej i centralnej. �Kulturowy kontckst oswajania przestrzeni zdcgradowanej kataklizmem 29 interpretacji zdarzeń. Ich relacje ulegały tak szybkiej fabularyzacji i mitologizacji, że wywoływały nawet u części słuchaczy odruch zniecierpliwienia i unikania sytuacji, w której mogłoby dojść do zaistnienia procesu komunikacji. Dlatego każdy nowy potencjalny słuchacz z miejsca był akceptowany przez powodzianina i mógł liczyć na jego otwartą postawę i gotowość do wyjaśniania wszystkich szczegółów minionych zdarzeń, powtarzania historii opowiadanych i faktów znanych2. Potwierdza tę prawidłowość w swoich badaniach psycholog Krzysztof Kaniasty: "najlepsza pomoc przyszła od tych, którzy potrafili słuchać i po prostu byli" (2003, s. 52). Nic więc dziwnego, że powodzianie chętnie opowiadali o swoich przeżyciach reporterom tłumnie odwiedzającym tereny popowodziowe. Szczególnie aktywni w tym okresie byli dziennikarze rozgłośni regionalnych, którzy docierali z mikrofonem lub kamerą do poszkodowanych w czasie powodzi. Typowe dla mediów poszukiwanie sensacji spowodowało, że emitowano głównie drastyczne i kontrowersyjne relacje, popularyzując tym samym jednocześnie w społeczeństwie określony obraz wydarzeń z lipca 1997 roku. Wiele opowieści w sfabularyzowanym kształcie trafiało na powrót - dzięki prasie, radiu i telewizji - do powodzian, popularyzując daną wersję w obiegu folklorystycznym. Zainteresowanie wśród Polaków z innych regionów kraju sytuacją na Opolszczyźnie po powodzi stanowiło dodatkową przyczynę rozprzestrzeniania się w kraju opowieści powodziowych, głównie w obiegu folklorystycznym. Opolanie, którzy osobiście nie przeżyli kataklizmu, czuli się w pełni upoważnieni do relacjonowania wydarzeń z regionu. Opowieści funkcjonujące w mieście w swoistej symbiozie z emitowanymi z anteny lokalnego radia i telewizji rozprzestrzeniały się po kraju drogą bezpośrednich kontaktów. Ulegały wariantowaniu, wzbogacane o aktywizowane w pamięci społecznej motywy z tradycji folklorystycznej i literatury popularnej. Obecność tej tematyki w programach ogólnopolskich TVP oddziaływała obrazem na wyobraźnię odbiorców, wprowadzając do obiegu dodatkowe wątki i pobudzając relacje wśród powodzian. Zainteresowanie ludzi, którzy przeżyli powódź, programami na temat powodzi, wynikało z potrzeby zetknięcia się z wydarzeniami znajomymi. "Wydarzenia, w których się brało udział, powtórzone przez masowe medium, dostarcza przyjemności powtórki przeżycia"3 - twierdzi McLuhan. Zwracał na to uwagę także U. Eco: "przyjemność płynąca z lektury jest wynikiem nie tego, co nowe i niewiarygodne, lecz tego, co oczywiste i zwyczajne. (...) Największej przyjemności dostarcza bowiem nie ekscytacja, lecz odprężenie" (Eco, 1996, s. 225). ) Mc Luhan, Understanding Media. the Extensions of Man, London 1994, s. 205, (cyt. za: 1. Kolodziej, Kultura śmierci w mediach, "Zeszyty Prasoznawcze", 1997, nr 1-2). < Obelisk poświC(cony 55 ofiarom powodzi z lipca 1997 r. (w tym ośmiu, które utonC(1yna Opolszczyźnie) stoi w Zdzieszowicach, 200 metrów od przeprawy promowej na Odrze, ufundowany przez prywatnego przedsiębiorcC( Jana PIonkC(,którego za bohaterskąpostawC( w czasie powodzi odznaczono medalem "Za ofiarność i Odwagę'. Uroczyste odsloniC(cie pomnika odbyło siC(1 listopada 1998 r. Natomiast we Wrocławiu na Moście Uniwersyteckim stanęła postać "Powodzianki", rzeźba autorstwa Stanisława Wysockiego. �30 Janina Hajduk-Nijakowska Celebrowanie pamięci "Wyhamowywanie" emocji po powodzi skierowano na "celebrowanie" pamięci. Świadomość tego, że przeżywają wyjątkowe wydarzenia (historyczne), towarzyszyła ludziom już w czasie trwania powodzi. Starano się rejestrować fakty (prowadzono notatki, dzienniki, robiono zdjęcia, kręcono filmy wideo) i emocje (powstawały wiersze, piosenki, teksty literackie). Po ustąpieniu wody te amatorskie i profesjonalne zapisy pamięci zyskały walor bezcenny. Wymieniano zdjęcia, filmy, zbierano materiały dokumentujące rozwój wydarzeń, organizowano spotkania w okrągłe rocznice nadejścia wielkiej wody. Popyt na gromadzenie wszystkiego, co było związane z powodzią, uksztahował też rynek lokalny, na którym pojawiały się kolejne albumy, książki, kasety filmowe. Celebrowanie pamięci wkrótce podlegać zaczęło rytualizacji. Organizowano oficjalne spotkania rocznicowe, wręczano odznaczenia dla odważnych, listy gratulacyjne dla pomagających, celebrowano msze święte, odsłaniano tablice pamiątkowe i pomnik dla ofiar powodzi4• Zdaniem psychologa, organizowanie po klęsce żywiołowej różnych fonn zbiorowej aktywności "ma istotne znaczenie dla naturalnego procesu gojenia ran, uzdrawiania i odbudowy" (Kaniasty, 2003, s. 73). Jednocześnie obserwujemy narastającą popularność grawerowanych lub malowanych tabliczek z datą nadejścia wielkiej fali, przymocowywanych na zewnętrznych ścianach budynków w miejscu najwyższego poziomu wody. Po ośmiu latach od powodzi stały się one nieodzownym elementem zalanego wtedy obszaru. Wszystkie te działania dowodzą, iż sakralizacja terytorium ma zazwyczaj spontaniczny charakter. Ponadto przykłady te potwierdzają także słuszność tezy wynikającej z proksemicznej analizy przestrzeni, iż przestrzeń jako twór kulturowy ma również, a może przede wszystkim, walor komunikacyjny. Tabliczki lub inne przedmioty (nawet koła ratunkowe wieszane na ścianie zewnętrznej budynku) służą głównie upamiętnieniu zdarzenia, stają się tym samym znakiem konkretyzującym i uwierzytelniającym, ,,mentalną mapą przestrzeni ogarnianej świadomością, niezbędną w dziele porządkowania świata" (Szacki, 2003, s. 181). Okazuje się, że zaznaczanie pamiątkowymi tablicami poziomu wody na murach, jest bardzo starą tradycją. W Krakowie po powodzi w 1997 roku zinwentaryzowano tablice powodziowe w mieście. Najstarsza z nich pochodzi z roku 1670 i umieszczona jest na murze obok kościoła św. Agnieszki. Inna z tablic, umieszczona na murze klasztoru ss. Norbertanek, upamiętnia powódź z 1593 roku. Kolejnągroźną powódź z 1813 roku, która objęła górną i środkową Wisłę i Odrę oraz tereny Niemiec, Czech i Węgier, pochłaniając wiele ofiar; powódź, która wpłynęła na losy Europy, bowiem załamała kampanię napoleońską na Śląsku, upamiętnia w Krakowie kilka tablic, m.in. na filarze w kościele 00. Bernardynów w Krakowie (zdjęcia tablic w: Grela i inni, 1999, s. 52). Z kolei w Warszawie w Parku Wilanowskim utrwalono ślady letnich powodzi z 1813, 1844 i 1934 roku, a na obudowie źródła wypływające- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 31 go u podnóża wzgórza w pobliżu kościoła karmelitów na warszawskich Bielanach maj dują się ,,znaki wielkiej wody" z lat 1888 i 1891 (tamże, s. 52). Usuwanie skutków powodzi, remonty mieszkań i miejsc pracy, odbudowywanie miszczonych dróg, rekultywacja ziemi - wszystko to na powrót skłoniło ludzi do współdziałania jako grupy skazanej przez los na bycie ofiarą. Na wyspie Pasieka w Opolu, niecałe dwa tygodnie po powodzi, powstał Komitet Pomocy Sąsiedzkiej, który miał bronić interesów mieszkańców tej małej społeczności w mieście. "Ważne jest, byśmy wszyscy byli dobrze i szybko informowani o naszych uprawnieniach - napisano między innymi w odezwie inicjującej pierwsze spotkanie - byśmy znali potrzeby własne i sąsiadów oraz umieli znajdować środki ich zaspokajania" (Pasierbiński, 1999, s. 113). Wydano nawet w sierpniu 1997 roku specjalny biuletyn komitetu - "Pasiecznik". Ale przede wszystkim organizowano co roku l O lipcanagłaśniane przez media (także centralne) spotkania mieszkańców wyspy Pasieka w ogrodach Radia Opole. Spotkania te mają charakter letniego festynu z piwem i chlebem ze skwarkami. Z inicjatywy ks. Stefana Baldego, prałata opolskiej katedry, w piątą rocznicę tragicznej powodzi na wyspie w ogrodzie Radia stanęła rzeźba "Damy Pasiecznej" autorstwa Ireny i Jerzego Piechników. "Gałązka oliwna, którą ma Damatłumaczył prałat - jest symbolem pokoju. Wielki potop przyniósł do Arki Noego właśnie taką gałązkę. Był to znak, że tragedia minęła" ("Gazeta Wyborcza", Opole,4 stycznia 2002 r.). Rok później, gdy zabrakło już fundatora pomnika, mieszkańcy Wyspy Pasieka odsłonili na lipcowym spotkaniu tablicę poświęconą pamięci księdza prafata. Natomiast prezydent Opola Ryszard Zembaczyński, mieszkaniec wyspy Pasieka, a w czasie powodzi wojewoda opolski, w 2003 roku podniósł figurę "Damy Pasiecznej" do rangi symbolu miasta. Tym samym rozpoczęła się konkurencja dwóch kobiecych symboli Opolszczymy: Karolinki - spopularyzowanej w całej Polsce przez Krajowy Festiwal Polskiej Piosenki i Damy Pasiecznej. Najskutecmiejszymjednak sposobem integracji społecmości powodziowej okazał się obieg praktycznych informacji związanych z odtworzeniem stanu posiadania. Każda nowa inicjatywa samorządu, Kościoła, rządu, wychodząca naprzeciw problemom powodzian, z miejsca spotykała się z odzewem, a zainteresowani bezbłędnie trafiali do miejsc, w których mogli otrzymać pomoc. Wsparcie informacyjne, zdaniem psychologa, ma największe znaczenie w procesie dochodzenia do normalności po kataklizmie. "Dobra rada i wskazówki od innych pomagają ofiarom w organizowaniu źródeł wsparcia i w poruszaniu się w pokryzysowej rzeczywistości, która chwilowo funkcjonuje na nowych zasadach" (Kaniasty, 2003, s.51). W tych nowych warunkach wiele lokalnych społeczności integrowało się wokół wspólnych zadań: "Sąsiedzi bardzo się skonsolidowali, podawali sobie informacje, dzielili się rozmrożonym mięsem. Byłam tym zaskoczona -jak po wojnie - wszyscy razem" - opowiadała studentce mieszkanka Nysy. �Janina Hajduk-Nijakowska 32 Inne poszkodowane w czasie powodzi kobiety refleksyjnie opowiadały: Człowiek docenił wartość rodziny, ona jest naj ważniejsza. Nieważna jest podłoga, meble, telewizor, to wszystko jest nieważne. Rodzina, wszyscy razem, to jest ważne; uświadomiłam sobie, jak bardzo jestem związana ze swoją rodziną ijak bardzo można na niej polegać (Moj, 2000, s. 84). Były jednak również wśród Nysan zupełnie odmienne refleksje: Po tej powodzi wyszło wiele chamstwa, dlatego teraz z większą rezerwą podchodzę do ludzi, tym bardziej, że potrafią kąsać nawet tę rękę, która daje. Jestem teraz zupełnie innym człowiekiem. Straciłem do ludzi zaufanie. Wiem, żejeżeli mam jakiś problem, mogę liczyć wyłącznie na siebie (Moj, 2002, s. 84). Ijeszcze wypowiedzi mieszkańców opolskiego Zaodrza zapisane przez studentów psychologii przeprowadzających wywiady w styczniu 1998 roku: Ksiądz powiedział w kościele, że ta powódź to ludzi połączyła, ale ja się z tym nie zgadzam. Chętnie bym tam wstała w kościele i powiedziała, co o tym myślę ... Choć wie pan, w czasie powodzi to ludzie ratowali się nawzajem. .. ale po powodzi w moim odczuciu stali się gorsi; przed powodzią wszystko było dobrze ... po powodzi nienawiść się zrodziła (Kaniasty, 2003, s. 216,227). Bez wątpienia owe relacje odmienne w ocenie ludzi i faktów wynikają bezpośrednio z doświadczeń i przeżyć poszkodowanych w powodzi, a dokładniej wynikają z ich,jak to określił Stanisław Jałowiecki, "bagażu aksjologicznego". Ocenie podlegają bowiem konkretne role społeczne, cały proces wychodzenia z szoku powodziowego i powrotu do nom1alności, który zdaniem socjologa związany jest bezpośrednio z ocenami najbliższych i samego siebie. "Poczucie tego, że się nie zawiodło, musi mieć pozytywny, wzmacniający wpływ na osobowość. W przeciwnym przypadku z pewnością wystąpią elementy desttUkcyjne, które cały czas proces dochodzenia do równowagi bardzo utrudniają" (Jałowiecki, 1999, s. 54). Rytuał "wycofania" W najtrudniejszej sytuacji znaleźli sięjednak ci powodzianie, któryITIwoda zabrała domy i gospodarstwa. Degradacja przestrzeni okazała się bowiem całkowita i nieodwracalna. Po prostu nie było już dokąd wracać. Co prawda większość poszkodowanych przez długie tygodnie, a nawet miesiące nie mogła powrócić do zdewastowanych i zawilgoconych mieszkań, doświadczając bólu bezdomności i poniewierki (tylko w gminach Popielów i Lubsza w powiecie brzeskim na Opolszczyźnie prawie 10 tysięcy mieszkańców do późnej jesieni mieszkało z dala od swych gospodarstw, w świetlicach, szkołach, na plebaniach, lub po prostu koczo- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 33 wało pod gołym niebem), ale w końcu po wielu perypetiach do takiego powrotu dochodziło. Zdecydowana większość powodzian, co już podkreślaliśmy, była bowiem zdeterminowana i gotowa do ponownego oswojenia własnej, choć już nie takiej samej przestrzeni; nawet jeżeli zniknęły bezpowrotnie dawne miejsca odniesienia: drzewo zza okna uschło, rzeka zmieniła koryto, a skarpa obsunęła się, odsłaniając nowe widoki i nawet jeśli skażona wodą ziemia uczulała i raniła dłonie. Jednak część ofiar lipcowego kataklizmu nawet takiej możliwości nie miała. Dla nich wychodzenie z traumy powodziowej było znacznie bardziej skomplikowane. Tragizm indywidualnych doświadczeń wyznaczałjednocześnie perspektywę oceny zdarzeń: eksponowano konflikty i nieporozumienia sąsiedzkie, nagłaśniano niesprawiedliwości przy podziale darów, uporczywie szukano winnych sytuacji, w jakiej się znaleźli powodzianie oraz odpowiedzialnych za zaistnienie tragedii (swoista lawina doniesień do prokuratury). Pomoc społeczna w Kłodzku tak pomaga ludziom potrzebującym pomocy, jakby te pieniądze pochodziły z kieszeni pracowników i dyrektorki. Nie wiem, czy oni mająjakieś profity z oszczędności, czy to są w ogóle ludzie? ('00) Po powodzi zaczęły się gniewy, że macie plastikowe okna, elegancko zrobione. A my straciliśmy cały dorobek naszego życia. (00') Jeżeli chodzi o dzielenie mebli i innych rzeczy, to jest jeden fałsz, zazdrość i nienawiść (...) nie było dzielone takjak potrzeba. (00') Znajomych mam niby dużo, ale żaden z nich nie zapytał, czy coś trzeba pomóc. Może dać chleba. Właściwie po powodzi w tym najtrudniejszym czasie zostaliśmy sami. Zakwaterowano nas w Polanicy, nie chciałem wracać do Kłodzka (Kaleta, 1999, s. 75, 80, 81, 98). Rozgoryczenie i poczucie żalu za utraconym domem, tragedia doświadczanej bezdomności, utrudniały powodzianom zasiedlanie nowych, specjalnie dla nich przygotowanych miejsc. Pomijając cały kontekst nagłaśnianych przez media problemów związanych z budową osiedli domków dla powodzian, a później kontrowersji związanycb z przydzielaniem ich konkretnym rodzinom, to przecież dla osób poszkodowanych podjęcie decyzji o zmianie miejsca zamieszkania było bardzo trudne. Wprawdzie antropolog Yi-Fu Tuan twierdzi, że ,jeśli jedno «centrum wszechświata» ulega destrukcji, można zbudować nowe tuż obok, albo w całkiem innej okolicy i wtedy to ona właśnie stanie się «środkiem świata»" (Tuan, 1987, s. 189-190), bo przecież - by jeszcze raz odwołać się do M. Eliadego - odkrycie "środka", znalezienie punktu oparcia, ,jest równoznaczne ze stworzeniem świata" (1974, s. 50), to przecież musi jednak temu towarzyszyć akceptacja takiej decyzji, a z tym na początku było najtrudniej . Mieszkałam z młodszym synem, starszy był u dziadka. Nie można się było pomieścić. Mąż u znajomej i tak rodzina spotykała się raz na dwa miesiące (Kaleta, 1999, s. 97). Koledzy podtykali mi co kto mógł, przeważnie domowe jedzenie. Na początek dyrektor wyraził zgodę, abym nocował w pracy. Władze miasta stanęły w końcu na �Janina Hajduk-Nijakowska 34 wysokości zadania i nam powodzianom, zwłaszcza tym, którzy naprawdę nie mieli się gdzie podziać, zapłaciły noclegi w domkach campingowych w Amfiteatrze (Kaleta, 1999,s. 75). Do wsi Rzeczyce w gminie Środa Śląska nie powróciło po powodzi 12 rodzin, niektóre z nich zamieszkały w domkach dla powodzian w Środzie Śląskiej i Szczepanowie, inni wyjechali do rodziny. Przeniesienie się w bezpieczne miejsca oznacza jednak, że człowiek uświadamia sobie, że nigdy już nie wróci do dotychczasowej przestrzeni, do znanych mu "swojskich" relacji sąsiedzkich. Przeniosłam się do siostry i pomyślałam, M. Matysiak, Racibórz 1999). że nie warto już nic zaczynać od nowa (zap. Jak żeśmy się tu wprowadzili, to zawsze wracamy do Kłodzka. Mieszkamy na wsi, bo jakież to miasto trzy kilometry od centrum. Z teściami mieszkaliśmy 13 lat. Do tamtego mieszkania czuję sentyment. Ile razy przechodzę tamtędy, zawsze w tamte okna zaglądam (Kaleta, 1999, s. 104). Klimat jak na wiosce. Tylko dojazdy do miasta są męczące (... ). Być może kiedyś będzie tu nonnalne osiedle ( ...). Widoki okolic, zwłaszcza podczas zachodu słońca, są przepiękne. Ciągle jednak wracamy do Kłodzka, dosłownie i w przenośni, bo mieszkamy trzy kilometry od centrum (...). Potrzeba czasu, żeby si« przyzwyczaić (Kaleta, 1999, s.108). Przyszła pani bunnistrz, powiedziała, że musimy zamieszkać w Polanicy, bo to nie jest życie. Ja nie zgodziłam się, tutaj [w Kłodzku - JHN] pracujemy, dzieci chodzą do szkoły. To się tylko tak mówi, do Polanicy. Ale faktycznie, ogrzewania nie było, zimno, no butle mieliśmy, to ogrzewaliśmy gazem. To było dobre na tydzień, ale na cały czas? Dom najpierw do remontu, potem do rozbiórki, znowu do remontu. Tych komisji masa, tylko r«ce rozkładali. Faktycznie pieniędzy nie mieli, to co oni mogli. W Polanicy mieszkaliśmy w domu wczasowym. Wreszcie po wielu zabiegach UrLąd Miasta przydzielił nam mieszkanie (Kaleta, 1999, s. 97). Wiem,jakie to przeżycie nie mieć domu własnego. To, że mieszkam li babci, niczego nie zmieniło, to nic jest mój dom. Ja się li babci nie wychowałam, nie miałam tu dzieciństwa. Wszystkie zabawy z bratem były na starym mieszkaniu, którego już nie ma. Mieszkamy w kontenerze (Kaleta, 1999, s. 79). Trudną sytuację powodzian w Kłodzku zaogniły dodatkowo konflikty społeczne. Na przykład wszystkich poszkodowanych przez powódź mieszkańców Wyspy Piasek, doszczętnie zniszczonej przez powódź, zakwaterowano w kontenerach. Do tego samego osiedla władze miasta skierowały jednak byłych więźniów i ludzi eksmitowanych z mieszkań komunalnych za dewastację i pijackie awantury. W ten sposób powstało kontenerowe getto, w których jeszcze w kwietniu 2001 roku (blisko 4lata po powodzi!) mieszkali powodzianie, oskarżający samorząd o lekceważenie ich problemów. Z kolei bunnistrz Kłodzka - o czym doniosła "Rzeczpospolita" - oskarżył powodzian mieszkających w kontenerach o to, że �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 35 "oczekują od miasta, iż utrzyma, wyżywi i zapewni komfortowe mieszkania; liczą na dożywotni status powodzianina" ("Rzeczpospolita" z 30 kwietnia 200 l r.). Kontenery mieszkalne miały być tylko przejściową formą rozwiązania problemów z zakwaterowaniem ludzi poszkodowanych przez powódź. Niestety, nie wszystkie gminy potrafiły w miarę szybko uporać się z narastającymi po powodzi problemami i dlatego skazywały powodzian - wbrew ich woli - na mieszkanie w bardzo trudnych warunkach. Co więcej, koszty mieszkania w kontenerach (głównie energii elektrycznej) były tak wysokie, że gwahownie rosło zadłużenie mieszkańców i jeśli nawet w końcu mogli oni przenieść się do mieszkania w murowanym budynku, to ten nieszczęsny dług szedł za nimi. W ten sposób wielu powodzianom, między innymi w Koźlu i w Brzegu na Opolszczyźnie, gwahownie pogarszały się warunki życia. (np. w nowo oddanym mieszkaniu po przeprowadzce z kontenera nie podłączano energii elektrycznej). Nic dziwnego, że wielu z nich czuło się "wyrzuconymi" z lokalnej społeczności, a lipcowa powódź 1997 roku uttwalała się w świadomości jako ostra cezura pomiędzy spokojem i bezpieczeństwem, a nędzą i niepewnościąjutra. Śledzenie losu byłych powodzian, warunków, w jakich żyją w nowych mieszkaniach, inspirowane było często przez darczyńców, którzy oczekiwali dostrzeżenia ich roli w rozwiązywaniu problemów poszkodowanych przez powódź stulecia. I tak na przykład w "Rzeczpospolitej" z 2000 roku reporter prezentował losy pięciu rodzin z gmin Głuchołazy, Gorzyce i Głubczyce w województwie opolskim i śląskim, które po pół roku koczowania, mieszkaniu pod wiatą lub w oborze, otrzymały nowe domy od Fundacji Dobroczynności firmy ATLAS oraz Fundacji POLSAT ("Rzeczpospolita" z 10 kwietnia 2000 r.). Osiedla domków dla powodzian oddawano sukcesywnie od jesieni 1997 roku rodzinom, które utraciły własne domy. Przeważnie lokalizowano je na obrzeżach miasta, z dala od rzeki (w Opolu przy ul. Witosa). Domki sterylne, przestrzennie uporządkowane, pod kątem prostym ustawione wzdłuż osiedlowych uliczek wyłożonych taką samą kostką, doklejone do siebie bliźniaczo lub oddzielone regularnymi czworokątami ziemi, z wejściem wprost z chodnika. Ta nowa przestrzeń podmiejska tworzyła stabilną konstrukcję, nadającą zasiedlającym osiedle powodzianom symbolikę zbiorowości ocalonej. Architektoniczny porządek osiedla stawał się przestrzenną ekspresją wspólnoty, mieszkańców naznaczonych tożsamymi doświadczeniami. Natomiast zasiedlanie domków przez powodzian oznaczało przede wszystkim oswajanie bezimiennej przestrzeni, wyodrębnienie w niej "miejsc świętych prywatnego świata", między innymi poprzez uobecnienie wartości wypływających z utopii ,,miejsca". Do antropologicznej analizy tej sytuacji zainspirował mnie Roch Sui ima, który śledził co prawda konstytuowanie rzeczywistości świata działkowego (ten smutek warzywnych ogródków), ale czynił to również w kontekście rozwiązywania istotnych dla wspólnoty sprzeczności i konfliktów egzystencjalnych. Napisał wprost: "tak jak można, w perspektywie historii społeczeństw i tradycji ludzkiej kultury, mówić o rytuałach "przekraczania" czy ,,zdobywania" (...) tak - być może - przychodzi �36 Janina Hajduk-Nijakowska nam dziś mówić o rytuałach "wycofania", rytuałach obronnych, ukierunkowanych m.in. na odtworzenie się w ,,małej skali"; rytuałach ,,rezygnacji", towarzyszącej każdemu autentycznemu doświadczeniu ludzkiemu" (SuIima, 2000, s. 27). Analiza zachowania rodzin zasiedlających nowo otrzymane domki dowodzi przydatności kategorii rytuału "wycofania" do wyjaśnienia zachodzących w tych zbiorowościach procesów. W psychicznym opanowaniu nowej sytuacji stworzonej przez nową przestrzeń, w odnalezieniu się w nowej zbiorowości, w zaakceptowaniu zmian, bez wątpienia pomocny był ów rytuał "wycofania", swoisty mechanizm adaptacyjny (obronny) umożliwiający przyłączenie nowej przestrzeni "do sfelY ładu" i zbudowanie tym samym nowej, własnej, czytelnej przestrzeni kulturowej. Dostaliśmy mieszkanie w domkach rządowych w nowo wybudowanym osiedlu Warszawy-Centrum. Weszliśmy w puste mieszkanie, w gołe ściany, (...) zaczęliśmy pomalutku żyć. (oo.) Przy kłodzkim Opsie utworzono biuro pomocy psychologicznej dla powodzian. Niektórzy ludzie chodzili, ja się buntowałam. Uważałam, że najpierw muszę mieszkać, a leczyć będę się później. Najlepszym lekarstwem dla mnie będzie rodzina pod jednym dachem, a nie psychoanaliza (Kaleta, 1999, s. 101-102). Jak byliśmy już na własnych kątach, to szukaliśmy różnych rzeczy, które znajomi brali w czasie powodzi do siebie. Część się odnalazła. Z każdej rzeczy znalezionej w kartonie człowiek się cieszył, radowaliśmy się, że się znalazło. To były nasze własne rzeczy (Kaleta, 1999, s. 104). Nawieźliśmy już trochę ziemi do ogrodu, chcemy zrobić trawnik. Zasieję kilka grządek, żeby mieć swoje warzywa i kwiaty. Kwiaty bardzo lubię (studentka 2000 r.). Ofiary kataklizmu przeniesione przy wtórze medialnego nagłośnienia w nowe siedliska, nie zdając sobie nawet z tego sprawy, od początku stwarzały nie tylko nową przestrzenną rzeczywistość, konstruując stałe punkty odniesienia podmiejskiego komunikatu przestrzennego; nie tylko tworząc "instancję indywidualną" przesądzały o nowej "instancji zbiorowej", gwarantującej trwałość układu, "wintegrowanie podmiotów ludzkich w tekst miasta (...), co umożliwia pojmowanie miasta . jako zespołu interrelacji i interakcji między podmiotami a przedmiotami" (Greimas, 1989, s. 179) - ale również współuczestniczyły w powstawaniu nowej lokalnej społeczności, integrującej się na bazie nowych wartości. Wzruszającym przykładem tego procesu jest opowieść kobiety zapisana w 1999 r. przez studentkę w Kłodzku: Najlepsza była nasza pierwsza wigilia. Byliśmy jużjako tako urządzeni, robiliśmy z mężem pierogi. Ciasto zagniecione, wszystko powyciągane, mąż pyta: gdzie wałek? No tam w szufladzie - odpowiadam. On pyta, w jakiej szufladzie - Co ty, nie wiesz, gdzie jest w kuchni wałek? - pytam go. Słuchaj mama, przecicż jesteśmy po powodzi, nie mamy wałka! - Akcja wałek na Centrum Warszawy. Mieszka nas tu trochę z uliey Braci Gierymskich. Młodszy syn do jednej sąsiadki, do drugiej - nie ma. Oka- �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem 37 zalo się, że jest jeden wałek na całe osiedle, na sto rodzin. Był wypożyczony na 25 minut. Pierogi były w takim tempie robione, a były tak pyszne, jak nigdy (Kaleta, 1999, s.104). * * * Miejsca nawiedzone kataklizmem powodzi w 1997 roku w większości sąjuż dzisiaj nie do poznania. Odremontowane, odbudowane ... Proces oswajania przestrzeni, choć przebiegał z różnymi kłopotami, stał się ważnym doświadczeniem społecznym dla mieszkańców dorzecza Odry i Wisły. Ale jednocześnie zaktywizował on pamięć społeczną, wzbogacił wiedzę lokalnych zbiorowości o grożących jej niebezpieczeństwach ze strony rzeki. Bo rzeka, która przez wieki kreowała człowieka, wyznaczała rytmjego życia, wypadła przecież ze świadomości społecznej. Człowiek odwrócił się od niej, budując bez niej świat swoich odniesień. Lipcowa powódź 1997 roku zmusiła go do przewartościowania własnej przestrzeni, do zwrócenia się na powrót w jej stronę. BIBLIOORAFIA Adamowski 1. 1999 Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne, Lublin. BaumanZ. 1997 Wśród nas, nieznajomych - czyli o obcych w (po)nowoczesnym mieście, w: Pisanie miasta. Czytanie miasta, red. Anna Zeidler-Janiszewska, "Studia Kulturoznawcze", Poznań. Benedyktowicz D., Benedyktowicz Z. 1992 Dom w tradycji ludowej. Encyklopedia Kultury Polskiej X¥ wieku. Studia i Materiały, Wrocław. Czamowski S. 1956 Podział przestrzeni ijej rozgraniczanie w religii i magii, w: tenże, Dzieła t. 3, oprac. N. Assordobraj i St. Ossowski, Warszawa. EcoU. 1996 Superman w literaturze masowej. Powieść popularna: między retoryką a ideologią, przeł. 1. Ugniewska, Warszawa. EliadeM. 1974 Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, przeł. Anna Tatarkiewicz, wyboru dokonał i wstępem opatrzył M. Czerwiński, Warszawa. 1999 Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Warszawa. EliaszA. Psychologia ekologiczna, Warszawa. 1993 GiddensA. 2001 Nowoczesność i tożsamość. "Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa, Biblioteka Socjologiczna. �38 Janina Hajduk-Nijakowska Górny K., Marczyk M. 2(XX) Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej iprzestrzeni kreującej tożsamość kulturowąjego mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wroclawia, "Studia Etnologiczne i Antropologiczne", t. 4: Przestrzeli kulturowego współistnienia, red. Irena Bukowska-Floreńska, Katowice. Greimas AJ. 1989 Ku semiotyce topologicznej, w: Leach E., Greimas AJ., Rytuał i narracja, tłum. A. Grzegorczyk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa. Greta J., Słota H., Zieliński J. (red.) 1999 Dorzecze Wisły. Monografia powodzi łipiec 1997, Warszawa. Grygierczyk M. 1999 Ponowne oswajanie miejsc oswojonych: stosunek do swojego miejsca zamieszkania ludzi dotkniętych kłęską powodzi, w: Naturalna katastrofa i społeczne reakcje. Studia nad przebiegiem i następstwami powodzi na Opolszczyźnie w 1997 roku, red. K. Frysztacki i T. Sołdra-Gwiżdż, Opole. HallET. Ukryty wymiar, przeł. T. Hołówko, słowem wstępnym opatrzył A. Wallis, 1976 Warszawa. 1987 Bezgłośny język, przeł. R. Zimand i A. Skarbińska, Warszawa. Jałowiecki S. 1999 Powódź a system wartości, w: Naturalna katastrofa ..., dz.cyt. Jonderko F. 1999 Straty w mieszkaniach i uwarunkowania odbudowy, w: Naturalna katastrofa ..., dz.cyt. Kaniasty K. Klęska żywiołowa czy katastrofa spoleczna? Psychospołeczne konsekwen2003 cje polskiej powodzi 1997 roku, Gdańsk, Psychologia w monografiach naukowych, nr 6. Kowalski P. Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa-Wrocław. 1998 LachK. 2001 O jlichtowaniu i jlichtlingach. Zmiana przestrzeni życiowej ludności pogranicza śląsko-morawskiego w latach 40. XX wieku, w: Przestrzenie. miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich. Studia pod red. P. Kowalskiego, Opole. LejmanJ. 1999 Wprowadzenie do antropologii przestrzeni (na przykładzie" Uczty" Platona), w: Wokół antropologii kulturowej, red. M. Haponiuk, M. Rajewski, Lublin. Łukaszewski W. 1997 Potop ipo, "Charaktery" nr 9. Ostałowska L. 1997 Czepielowice po wodzie, "Gazeta Wyborcza" - "Magazyn Gazety" 30.10.1997. Pasierbiński A. 1999 Elementy spontanicznej samoorganizacji społecznej w sytuacjach klęsk żywiołowych w: Naturalna katastrofa ..., dz.cyt. Ruszczewska V. 1999 Ludzie wobec strat: radzenie sobie w sytuacji zagrożenia, w: Naturalna katastrofa ..., dz. cyt. �Kulturowy kontekst oswajania przestrzeni zdegradowanej kataklizmem Sitek W. 1997 StommaL. 1986 SulimaR. 2ro.l 2001 Szacki P. 2003 Sztandara M. 2001 SztompkaP. 2ro.l Tuan Vi-Fu 1987 WolickaE. 1999 39 Wrocławianie wobec wielkiej powodzi. Wspólnota i zagrożenie. Socjologiczny przyczynek do analizy krótkotrwałej wspólnoty. Wrocław. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa. A ntropologia codzienności, Kraków. Gło~y tradycji, Warszawa. Pamiętać, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3~. "Miejsca święte i miejsca przeklęte ". Szkic o antyurbanizmie " Wiejskich Społeczności Alternatywnych", w: Przestrzenie, mi~isca, wędrówki ..., dz.cyt. Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, Warszawa. Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa. Zamiast wprowadzenia, w: Miejsce rzeczywiste. Miejsce wyobrażone. Studia nad kategorią miejsca w przestrzeni kultury, red. M. Kitowska-Łysiak, E. Wolicka, Lublin. Znaniecki F. Socjologiczne podstawy ekologii ludzkiej, "Ruch Prawniczy, Ekonomiczny 1938 i Socjologiczny", PoznaJl. 1971 Nauki () kulturze. Narodziny i rozwój, przeł. 1. Szacki, wstępem opatrzył 1. Szczepański, Warszawa. MATERIAŁ Y ŹRÓDŁOWE W CZASOPISMACH 1997 "Gazeta Wyborcza" - dodatek "Gazeta w Opolu". 1997 "Nowiny. Tygodnik Ziemi Rybnickiej, Wodzisławskiej i Raciborskiej". 1997,1998,2000,2001 "Rzeczpospolita" Warszawa (skrót RP). PRACE MAGISTERSKIE Sokła M. 2ro.l KaletaL. 1999 MojL. 2ro.l Powódź w Rzeczycy w lipcu 1997 roku z perspektywy folklorysty. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. UO dr hab. T. Smolińskiej, Uniwersytet Opolski. Powódź w Kłodzku (1997), Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. UO dr hab. T. Smolińskiej, Uniwersytet Opolski. Powódź w Nysie (lipiec 1997 rok). Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. UO dr hab. T. Smolińskiej, Uniwersytet Opolski. �40 Janina Hajduk-Nijakowska RĘKOPISY Terenowe materiały zebrane przez studentkę Małgorzatę Matysiak, Racibórz, 1999 r., pod kierunkiem 1. Hajduk-Nij3kowskiej. Janina Hajduk-Nijakowska THE CULTURAL CONTEXT OF ADAPTATION TO A DISASTER DEGRADED SPACE (SummaI)') Using an anthropological perspective, the author analyses the process of adaptation to the immediate space by Polish people hit by the 1997 flood. Places oftheir residence have been branded with disaster and the feeling ofbeing lost and harmed has been intensified by the awareness ofthe loss of everything they owned. In order to feel fulfilled in the new situation flood victims had to display an exceptional fortitude and perseverance. It turned out that most ofthe flood victims worked laboriously to recover their individual space from the time before the flood, to rebuild the feeling of cultural continuity, to reconstruct (or create from scratch) their "sacred places oftheir private life". The adaptation ofthe degraded space meant also adaptation of the social space, restoration of relations with other people. This condition triggered the natural need to talk, to tell others about the recent experiences, which greatly helped to overcome the trauma caused by the flood, "slow down" the emotions and start the memory celebration process. The author also analyses the situations ofthe flood victims, who were forced to change their place ofresidence, who had to settle new, strange spaces, who created a new spatial reality (most often on the periphery of the city) and cooperated in the establishment of a new, local community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33ac7d91bb0b145fd9b5098691678e51.pdf 6a4e549c67c015f45f8e787f90f1cbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5094 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Gruzja - badania etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4726 Title A name given to the resource Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej polowie XIX i na początku XX wieku/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.105-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 ANDRZEJ WOZNIAK Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa POLSKIE BADANIA ETNOGRAFICZNE W GRUZJI W DRUGIEJ POŁOWIE XIX I POCZĄTKU XX WIEKU W wieku XIX polskie zainteresowania Kaukazem, a zwłaszcza Gruzją, były szczególnie ożywione, co znalazło odbicie w obfitej i różnorodnej literaturze. Publikacje o tematyce kaukaskiej pod względem liczby ustępowały w tym okresie, jak się wydaje, jedynie syberyjskim. Takie geograficzne ukierunkowanie polskich badań egzotycznych wynikało jednak nie tyle z zainteresowań badaczy, co z faktu, iż znaczna część ziem polskich znajdowała się wówczas w granicach wielonarodowego imperium rosyjskiego, zajmującego ogromne obszary Europy i Azji, a wśród Polaków zbierających w XIX wieku materiały dotyczące ludów azjatyckiej części cesarstwa znaczną część - w niektórych zaś okresach nawet większość - stanowili zesłańcy polityczni. Materiały kaukaskie drukowały tak znane i poczytne czasopisma warszawskie jak "Tygodnik Ilustrowany" i "Wędrowiec", stosunkowo często zamieszczała je "Biblioteka Warszawska" i wileńskie "Athenaeum". Można je także znaleźć w wielu innych czasopismach i almanachach wydawanych w Warszawie i Wilnie: ,,Dzienniku Warszawskim", "Gazecie Codziennej", "Kronice Wiadomości Krajowych i Zagranicznych", "Niezapominajkach", "Noworoczniku Litewskim", "Przeglądzie Naukowym", "Roczniku Literackim", "Rubonie", w wychodzącej w Kijowie "Gwieździe" oraz petersburskim "Przeglądzie Literackim" (dodatek do "Kraju"). Znacznie rzadziej ukazywały się w czasopismach zaboru pruskiego i austriackiego (np. w poznańskim "Dzienniku Domowym" czy lwowskich "Nowinach"), niekiedy zresztąjako przedruki z czasopism polskich wychodzących w zaborze rosyjskim. Sporo z tych kaukaskich relacji ukazało sięjako osobne pozycje książkowe, wydawane przeważnie w Warszawie'. I Do najbardziej znanych książek o tematyce kaukaskiej wydanych poza granicami zaboru rosyjskiego należą: Hipolita Jaworskiego trzytomowe Wspomnienia Kaukazu, które ukazały się w Poznaniu w roku 1877, oraz opublikowana we Lwowie tego samego roku, w ponad dwadzieścia lat po powrocie jej autora z zesłania, książka Mateusza Gralewskiego Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli. Opis kraju. Ludność. Zwyczaje iobyczaje, którąB. Baranowski uznał ,,za najważniejsząpozycję w całej dziewiętnastowiecznej literaturze dotyczącej tego terenu" (Baranowski, 1982, s.41). �106 Andrzej Woźniak Sądząc po liczbie opublikowanych w ciągu XIX wieku tytułów, polska literatura o Kaukazie cieszyła się wówczas znacznym zainteresowaniem. W sumie było to kilkadziesiąt pozycji bibliograficznych paru dziesiątków autorów, o bardzo różnym charakterze; oprócz opisów etnograficznych czy zawierających materiały etnograficzne zarysów geograficzno-historycznych, relacji z podróży, wspomnień i pamiętników, także poezja i proza o tematyce kaukaskiej. Nie ulega wątpliwości, że biorąc pod uwagę ówczesne skromne możliwości wydawnicze, pisano wtedy o Kaukazie znacznie częściej niż w okresie późniejszym. Wśród polskich relacji o Kaukazie z XIX wieku na pierwszym miejscu, zarówno pod względem ilości,jak i wartości poznawczej, należałoby umieścić materiały dotyczące Gruzji. Przyczyn szczególnego zainteresowania tym krajem szukać można zarówno w dawnej tradycji kontaktów polsko-gruzińskich, jak też w pewnym podobieństwie losów historycznych obu narodów. Kontakty polsko-gruzińskie mają co najmniej kilkuwiekową tradycję. W XVII wieku Gmzja była dla Rzeczypospolitej ważnym ogniwem w planach wojskowego aliansu z Persją, skierowanego przeciwko Turcji. Nawiązane zostały kontakty dyplomatyczne z gruzińskimi władcami. Od lat czterdziestych XVII wieku pracowali w Gmzj i polscy misjonarze, niekiedy pełniący również fi.mkcjedyplomatyczne. Dwaj z nich,jezuici 0.0. Ignacy Zapolski i Jan Gostkowski, byli autorami najwcześniejszych polskich relacji o Gruzji -listów-raportów zawierających wiadomości nie tylko o sytuacji politycznej kraju, ale i o obyczajach jego mieszkańców (Woźniak, 1983, s. 299). Postacią niewątpliwie najwybitniejszą wśród misjonarzy polskich, działających na przełomie XVII i XVIII wieku w Persji i na Zakaukaziu, był jezuita, o. Tadeusz Jan Kmsiński (1675-1757), orientalista, autor dzieł, z których przez całe stulecia Europa czerpała wiadomości o stosunkach politycznych w Persji na początku XVIII wieku, wojnie persko-afgańskiej i przewrocie dynastycznym. Rozdziałjednego z tych dzieł, zatytułowany De Georgianis, jest pierwszym polskim opisem historyczno-etnograficznym Gruzji (Woźniak, 1983, s. 299-300). Na przełomie XVII i XVIII wieku kontakty dyplomatyczne Rzeczypospolitej z Persją, a co za tym idzie również i z Gruzją, wyraźnie osłabły. Wiązało się to zarówno z sytuacją wewnętrzną Polski, jak i z nowym układem sił na Bliskim Wschodzie. Na początku XVIII stulecia wysłano wprawdzie jeszcze parę poselstw do Persji, ale miały one już wyłącznie prestiżowy charakter. Poza wydawanymi w latach czterdziestych i pięćdziesiątych dziełami Kmsińskiego, w XVlII wieku nie powstała już żadna nowa polska relacja o Gruzji. Badania nad rozmieszczeniem ludów u stóp Kaukazu i charakterystycznymi cechami ich kultury prowadził wprawdzie w końcu lat dziewięćdziesiątych XVIII stulecia jeden z najwybitniejszych uczonych polskiego oświecenia, Jan Potocki, ale do Gmzji nie dotarł, choć się nią interesował (Kukuiski, 1959, s. 7-8). Polacy pojawili się ponownie w Gruzji już w zupełnie innych okolicznościach. Po drugim rozbiorze na Kaukazie, w tym również w Gruzji, znaleźli się żołnierze polscy ze stacjonujących na Ukrainie dywizji koronnych, wcielonych do wojska �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 107 rosyjskiego. W 1794 roku sąd wojskowy w Kijowie zsyłał na Kaukaz schwytanych z bronią w ręku żołnierzy usiłujących przedostać się do powstania, lub wziętych później w bitwach do niewoli. W końcu XVIII wieku na Kaukazie służyli również oficerowie z dawnych polskich wojsk kresowych2• Nowy okres w historii kontaktów obu narodów otwiera początek XIX stulecia. Wówczas to Gruzja, tak jak wcześniej znaczna część ziem Rzeczypospolitej, została przyłączona do Rosji, a Polacy i Gruzini znaleźli się w granicach jednego imperium. Już w pierwszych latach XIX wieku zarówno w administracji cywilnej, jak w korpusie oficerskim wojsk rosyjskich na Zakaukaziu, a zwłaszcza w Gruzji, pojawiają się nazwiska szlachty z kresów dawnej Rzeczypospolitej. W latach 1810--1812, a prawdopodobnie również wcześniej, gubematorem cywilnym wschodniej Gruzji był Marek Maliński. Między rokiem 1829 a 1831 stanowisko to zajmował Piotr Zawielejski (1800--1834), wywodzący się ze szlachty białoruskiej, a przez historyków gruzińskich określany jako "Polak z pochodzenia". W zespole urzędników, z którymi P. Zawielejski przyjechał do Gruzji w 1828 roku był również jego młodszy brat. ZastępcąZawielejskiego, faktycznie pełniącym funkcje wicegubernatora był L Kalinowski. W kręgu osób związanych z Zawielejskim można zresztą odnaleźć jeszcze parę polsko brzmiących nazwisk. Znacznie liczniejsi byli Polacy, którzy w pierwszym trzydziestoleciu XIX wieku służyli w wojsku rosyjskim na Zakaukaziu, niekiedy jako dość wysokiej rangi oficerowie. W końcu lat 20., na froncie rosyjsko-rureckim medycy- absolwenci Uniwersytetu Wileńskiego pełnili funkcję lekarzy wojskowych. W latach dwudziestych pojawiają się też w Gruzji pierwsi polscy zesłańcy polityczni (Woźniak, 1996, s. 256-257). Z kresów pochodził również o. JózefSuryn (1773-1832), misjonarz jezuicki, chronologicznie biorąc, pierwszy z Polaków piszących w XIX wieku o Gruzji. W stąpił do zakonu jezuitów w 1793 roku. Początkowo uczył w szkołach jezuickich w Połocku i Witebsku. W latach 1808-1820 był superiorem misji jezuickiej w Astrachaniu, ucząc jednocześnie w tamtejszych szkołach misyjnych. W tym właśnie okresie (przed 1818 r.) odbył podróż w sprawach misyjnych z Mozdoku przez Władykaukaz, dolinę Tereku, Przełęcz Krzyżową do Tyflisu, którą opisał w liście drukowanym w ,,Miesięczniku Połockim"3. Pisząc o widzianych po drodze wsiach Osetynów i gruzińskich górali, nie mógł się ks. Suryn powstrzymać od częstego porównywania ich z białoruskimi. W porównaniu z niektórymi swymi współbraćmi zakonnymi sprzed stulecia nie był j ednak specjalnie bystrym obserwatorem i choć żył na przełomie XVIII i XIX wieku, duchem zdawał się należeć do epoki o parę stuleci wcześniejszej (Woźniak, 1983, s. 302-303). 2 Najstarszym rangą, znanym z nazwiska, był Bartłomiej Giżycki (ok. 1770-1827), pułkownik wojsk polskich, generał wojsk rosyjskich, gubernator wołyński. Po drugim rozbiorze krótko służył warmii rosyjskiej, póżniej, w początkowym okresie panowania cara Pawła, powołany powtórnie, walczył w Gruzji jako pułkownik huzarów w rosyjskim korpusie posiłkowym. 3 Celem podróży ks. Suryna mogły być te garnizony kaukaskie, w których służbę pełnili katoliccy oficerowie i żołnierze, z reguły Polacy. �108 Andrzej Ważniak Po upadku powstania listopadowego w wojskach rosyjskich na Kaukazie znalazły się tysiące Polaków. Niektórzy autorzy twierdzą nawet, że stanowili oni wówczas około 20% stanu armii rosyjskiej na tym terenie. W Gruzji w 1840 roku było blisko 4 tysiące Polaków, w ogromnej większości żołnierzy. Najczęściej byli to zapewne poborowi z Królestwa Polskiego, Litwy i "ziem zabranych", ale wśród Po!aków-oficerów nie brakło i takich, którzy służbę na Kaukazie wybrali dla kariery i szybkiego awansu. Zarówno wśród żołnierzy, jak i oficerów, aż do lat pięćdziesiątych XIX wieku, znaczną część stanowili skazani na zsyłkę "w sołdaty" żołnierze powstania listopadowego, a później uczestnicy ruchów spiskowych z lat trzydziestych i czterdziestych. Wielu ze skazanych na służbę wojskową na Kaukazie należało do elity umysłowej kraju. Pustkę spowodowaną odcięciem od ojczyzny, rodziny i przyjaciół usiłowali zapełnić działalnością samokształceniową, literacką i naukową. W grupie kaukaskich pisarzy i poetów na pierwsze miejsce wysuwa się postać poety Tadeusza Łady-Zabłockiego (1813-1847), żywo interesującego się historią i literaturą Gruzji. Tematyka kaukaska obecna była także i w jego poezji, podobnie zresztąjak i w twórczości literackiej Władysława Strzelnickiego, Ksawerego Pietraszkiewicza czy Leona Jaroszewskiego. Do kręgu najbardziej znanych kaukaskich poetów i pisarzy należeli również Wincenty Dawid, Wojciech Potocki i Juliusz Strutyński. Autoremjednej z najważniejszych i najczęściej dziś przywoływanych dziewiętnastowiecznych polskich prac o Kaukazie był Mateusz Gralewski (1826-1891). Za najwybitniejszego polskiego badacza historii, etnografii i literatury Gruzji z tego okresu uważany jest Kazimierz Łapczyński (1823-1892) (Woźniak, 1996, s. 257). Oprócz wymienionych, w drugim trzydziestoleciu XIX wieku o Gruzji pisali także Michał Butowt -Andrzejkowicz, Hemyk Dzierżek, Hipolit Jaworski, Paulina Krakowowa4, Jan Załęski i paru innych mniej znanych autorów szkiców, listów, wspomnień i pamiętników, zarysów historyczno-etnograficznych. Zawarte w tych publikacjach relacje o Gruzji różnią się znacznie, zarówno pod względem ilości,jak i wartości poznawczej znajdujących się w nich materiałów etnograficznych. Najpełniejszy obraz kultury ludowej ówczesnej Gruzji, głównie wschodniej, dają dwa obszerne artykuły K. Łapczyńskiego, drukowane w "Tygodniku Ilustrowanym". Cennym ich dopełnieniem są wspomnienia i listy 1.Załęskiego, który oprócz wschodniej, znał również nieźle Gruzję zachodnią. Interesujące rozważania na temat zróżnicowania geograficznego, klimatycznego i kulturowego Kaukazu, odnoszące się również do Gruzji, można znaleźć w Szkicach Kaukazu A. Butowta-Andrzejkowicza. Wiadomości, które znajdujemy w pracach pozostałych autorów, choć cenne jako materiał uzupełniający czy porównawczy, mają znacznie bardziej fragmentaryczny charakter. 4 Swoje Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby. która tam podróż w roku 1830 odbyła, opublikowała w 1839 r. w warszawskich "Niezapominajkach" jako Paulina K. (Zob. Ważniak, 1997, s.7-19). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 109 W relacjach z Gruzji z pielWszej połowy XIX wieku wiele miejsca zajmują opisy przyrody. Są to jednak przeważnie czysto literackie impresje, a nie wiadomości o warunkach naturalnych kraju. Do wyjątków należały Szkice Kaukazu (1859) Butowta-Andrzejkowicza, w których znajdujemy interesujące rozważania na temat podporządkowania klimatu i krajobrazu Kaukazu prawidłowościom tzw. strefowości pionowej. Nieco miejsca poświęcił tej kwestii również 1.Załęski w swoim opisie zachodniej Gruzji. Na zróżnicowanie geograficzne Gruzjijako jedno z głównych źródeł różnic kulturowych między zamieszkującymi ten kraj grupami etnograficznymi zwrócił uwagę H. Jaworski. Podobnie jak w większości prac ludoznawczych z pielWszej połowy XIX wieku, a często i późniejszych, zawierających we wstępie charakterystykę opisywanego ludu czy grupy etnograficznej, tak i w wielu polskich relacjach o Gruzji z tego okresu znajdujemy podobne charakterystyki jej rdzennych mieszkańców, zaś najbardziej pochlebne u H. Jaworskiego i M. Gralewskiego. Polskie opisy Gruzji z drugiego trzydziestolecia XIX wieku dość istotnie różnią się natomiast od prac ludoznawczych powstających wówczas w kraju zakresem tematycznym. O ile autorzy piszący o polskiej kulturze ludowej zajmowali się wówczas folklorem, niejednokrotnie pomijając prawie zupełnie pozostałe dziedziny kultury, to Polacy piszący o Gruzji, nie znając miejscowego języka, musieli ograniczać zakres swoich zainteresowań do wytworów kultury materialnej oraz tych zachowań, których zrozumienie nie nastręczało im większych trudności. Niekiedy korzystali z literatury etnograficznej o Gruzji w języku rosyjskim, niezbyt jeszcze wtedy obfitej, lub z pomocy Gruzinów, głównie przedstawicieli warstw wyższych, znającychjęzyk rosyjski. Jedynym z autorów polskich, piszących wówczas o kulturze ludowej Gruzji, który znał, choć jak sam twierdził, w stopniu dalekim od doskonałości,język gruziński, był K. Łapczyński i tylko w jego artykułach daje się zauważyć charakterystyczna dla tamtego okresu przewaga materiałów folklorystycznych nad wiadomościami dotyczącymi innych dziedzin gruzińskiej kultury ludowej (Woźniak, 1983, s. 306--308). O gospodarce wsi, przede wszystkim wschodniogruzińskiej, którą znał najlepiej, pisał w swoich pamiętnikach J. Załęski5. O rolnictwie wschodniej Gruzji: spółkach orackich, technikach uprawy ziemi, młocce, zabudowaniach gospodarczych oraz o folklorze rolniczym pisał też K. Łapczyński. Nieco wiadomości na temat hodowli, również we wschodniej Gruzji, znaleźć można we Wspomnieniach. .. Pauliny K. i u H. Jaworskiego. Niemal wszyscy autorzy piszą o pożywieniu, a właściwie o specjalnościach kuchni gruzińskiej, przeważnie jednak są to wiadomości dość fragmentaryczne i nieuchronnie przechodzą w opis słynnych gruzińskich biesiad. W sposób najbardziej zwięzły i trafny charakteryzuje pożywienie mieszkańców nizinnej Gruzji Łapczyński, pisząc, że "zieleninę (tj.jarzyny i rośliny przyprawowe 5 Letni obózjego pułku położony był w Kara-Agacz w dolinie rzeki AJazani (Kachetia), stanowiącej jeden z najżyźniejszych obszarów wschodniej Gruzji. �110 Andrzej Woźniak - A.W.) każdy krajowiec za równi z chlebem i winem liczy sobie do swoich potrzeb niezbędnych" (Łapczyński, 1866, s. 167). W Potocki zwraca uwagę na specyfikę zachodniej Gruzji, gdzie chleb zastępowała tzw. gomi, tj. "gęsta kasza z gatunku prosa, u nas w niektórych miejscach ber zwanego, zastępująca chleb, którego użycia prosty lud nie zna w Imeretii, Mingrelii, Gurii i Abchazji, u Swanetów i Abazyńców" (Woźniak, 1983, s. 309-310). Ludowe budownictwo gruzińskie charakteryzowało się dużą różnorodnością form architektonicznych, rozwiązań konstrukcyjnych i materiałów budowlanych. Dość szeroki, choć pobieżny przegląd typów budownictwa z pierwszej połowy XIX wieku, zarówno wiejskiego, jak i miejskiego, zawiera artykuł L. Janiszewskiego (1843, s.13). Nieco dokładniejszy opis wnętrza domu zachodniogruzińskiego znajdujemy we Wspomnieniach z podróży po Kaukazie J. Załęskiego ( 1856). Jednym z tematów najczęściej poruszanych w relacjach z podróży po Gruzji z pierwszej połowy XIX wieku były ubiory jej mieszkańców. Stroje noszone przez przedstawicieli warstw wyższych nasuwają niektórym autorom nieodparte skojarzenia. M. Butowt-Andrzejkowicz zauważył np., że ubiór gruzińskiej szlachty podobny był do staropolskiego: "czuchi ich z rękawami na wyloty, odpowiadają zupełnie kontuszom, a materjalne archa-łuki niewiele się różnią od żupanów" (Woźniak, 1983, s. 312). Na podobieństwa między szlacheckim strojem staropolskim a ubiorami Imeretynów (zachodnia Gruzja) zwrócił również uwagę Załęski, który wcześniej opisywał ubiory mieszkańców wschodniej Gruzji. O ubiorach zarówno warstw wyższych, jak i ludowych, pisali i iIUliautorzy. Wiele miejsca poświęcił im K. Łapczyński, zwracając jednocześnie uwagę na zarzucanie w niektórych środowiskach tradycyjnego stroju pod wpływem mody europejskiej. Nieco wiadomości o innych dziedzinach kultury materialnej - środkach transportu, sprzętach domowych, higienie, znaleźć można przede wszystkim u Łapczyńskiego i Załęskiego, rzadziej u innych autorów. Częstym tematem opisów są tyfliskie bazary, warsztaty rzemieślnicze i przydrożne zajazdy - duchany. Najobfitszym źródłem wiadomości o gruzińskiej obrzędowości dorocznej, zwyczajach i obrzędach rodziIUlych, zwyczajach towarzyskich, zwłaszcza związanych z biesiadowaniem6, są artykuły K. Łapczyńskiego. Upozostałych autorów znajdujemy ceIUleniekiedy, ale bardzo fragmentaryczne materiały uzupełniające. Przedmiotem szczególnego zainteresowania Łapczyńskiego była gruzińska literatura ludowa, przede wszystkim zaś przysłowia. Znaczną część zebranych materiałów paremiologicznych - około stu przysłów, opublikował w artykule Przejazd przez szczyty Kaukazu. Zbierał również, choć w mniejszym zakresie, podania, mity i pieśni, których przykłady znaleźć można w obu jego artykułach. Pisał Łapczyński także i o muzyce, a właściwie tylko o gruzińskich instrumentach ludowych, gdyż sam nie mając przygotowania muzycznego, mógł powtarzać tylko to, co mu o mu6 Opisy biesiad gruzińskich znaleźć można i u innych autorów. Sporo miejsca zwyczajom towarzyskim Gruzinów poświęcił np. M. Gralewski. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 111 zyce gruzińskiej mówił jego wcześniej zmarły przyjaciel, muzyk L. Janiszewski. Nieco wiadomości na ten temat znaleźć moźna u Michała Butowta-Andrzejkowicza i u Ksawerego Pietraszkiewicza. Większość zamieszczonych w artykułach K. Łapczyńskiego wiadomości pochodzi zjego własnych obserwacji i rozmów z reprezentującymi róźne warstwy społeczeństwa gruzińskiego infónnatorami. O niektórych z nich, oraz o okolicznościach tym rozmowom towarzyszących, wspomina w artykule Przejazd przez szczyty Kaukazu?, którego pierwsza część ma formę notatnika terenowego. Korzysta też Łapczyński z literatury, szczególnie przy opisach gruzińskiej obrzędowości dorocznej: "lubo na wszystkie prawie opisywane tu uroczystości i zabawy patrzyłem własnymi oczami - pisał w artykule Z Tyjlisu pod Ararat - przecież niejeden szczegół poczerpnąłem z bardzo sumiennego artykułu O narodowych uroczystościach, który przed dziesięciu laty zamieszczony był w "Tyf1iskim kalendarzu"8 (Woźniak, 1983, s. 312-316). Bohdan Baranowski, który gruzińskim zainteresowaniom Kazimierza Łapczyńskiego poświęcił osobny artykuł9, uwaźał go za jednego "z najwybitniejszych polskich specjalistów w zakresie historii i literatury Gruzji" (Baranowski, l 982b, s. 45). Łapczyński znalazł się na Kaukazie w roku 1846, kiedy za patriotyczną działalność spiskową został przymusowo wcielony do wojsk rosyjskich wDagestanie. Początkowo służył jako prosty żołnierz, później, dzięki wcześniejszemu przygotowaniu zawodowemu, jako budowniczy umocnień wojskowych, a po zdaniu odpowiednich egzaminów jako oficer inżynierii wojskowej. Przebywał w różnych rejonach Kaukazu, najdłużej w Tyf1isie.Pomimo wykształcenia technicznego Łapczyński miał szerokie zainteresowania humanistyczne. W czasie swych podróży po Kaukazie, a zwłaszcza po Gruzji, poczynił wiele cennych obserwacji i zebrał bogate materiały etnograficzne. Podczas kilkuletniego pobytu w Tyf1isie zaprzyjaźnił się z przedstawicielami gruzińskiej elity intelektualnej i prawdopodobnie wówczas poznałjęzyk gruziński. Interesował się żywo przeszłością Gruzji. Nie ograniczał się jednak do czytania ogólnie dostępnej literatury z tego zakresu, ale wspólnie z tyf1iskimi przyjaciółmi studiował dawne kroniki gruzińskie 10. Z ich pomocą przełożył też na język polski dwunastowieczny poemat Szoty Rustawe1ego Rycerz w tygrysiej skórze. W końcu roku 1856, kiedy po wojnie krymskiej wielu zesłańców uzyskało zezwolenie na powrót do kraju, otrzymałje również (m.in. z powodu choroby) i Łapczyński. Po powrocie do Warszawy, w latach 1857-1868, w związku ze stanem zdrowia nie mógł podjąć stałej pracy, gdyż przez kilka miesięcy w roku Artykuł ten został opublikowany w kilku numerach "Tygodnika Ilustrowanego" w roku 1868. t. 14,1866, s.191. 9 Zob. B. Baranowski, GruziJiskie zainteresowania Kazimierza Łapczyńskiego, "Acta Uniwersitatis Lodziensis", seria Folia Historica, nr 8, s. 3-14. 10 W przedmowie do polskiego tłumaczenia dzieła Rustawelego pisał m.in.: "badania kronik georgiańskich, które się nieraz późno w noc przeciągało, dziś zostało dla mnie naj milszym z Tyflisu wspomnieniem" (Baranowski, 1982b, s. 46). 7 s "Tygodnik Ilustrowany", �112 Andrzej Wożniak przebywał na leczeniu w miejscowościach podgórskich, przeważnie w Szczawnicy i w Zakopanem. Prowadził tam wśród ludności góralskiej badania nad demonologią i miejscową gwarą, a także wysoko cenione przez specjalistów badania botaniczne. Od 1862 roku materiały ze swoich badań ludoznawczych publikował w "Tygodniku Ilustrowanym", "Kłosach" i innych czasopismach. W 1863 roku opublikował w "Bibliotece Warszawskiej" przekład poematu Szoty Rustawelego Rycerz w tygrysiej skórze, poprzedzony obszernym wstępem, w którym zamieścił wiele wiadomości z historii Gruzjiii. W roku 1864 próbował Łapczyński zainteresować "Bibliotekę Warszawską" przekładem swojego zbioru przysłów gruzińskich, ale bez większego powodzenia. Redakcja "Biblioteki ..." ograniczyła sięjedynie do krótkiej notatki inforrnującej, że Kazimierz Łapczyński zebrał w Gruzji "kilkaset przysłów [...], które są godne uwagi każdego myślącego" i zamieściła zaledwie jedenaście z nich (Baranowski, 1982, s. 46-47). Okres jednak, w którym Łapczyński zdecydował się opublikować rezultaty swoich gruzińskich badań lata 1863-l864,jak zauważył B. Baranowski, zdecydowanie nie sprzyjał szerszemu zainteresowaniu czytelników tematyką tak odległą od aktualnych wydarzeń 12. Dwie serie bogatych w materiały etnograficzne i historyczne relacji Łapczyńskiego zjego wędrówek po Kaukazie, a zwłaszcza po Gruzji i Armenii, ukazały się w "Tygodniku Ilustrowanym" dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych13. W sto lat później cytowali je obficie Wacław Kubacki i Jan Reychman oraz liczni inni autorzy, piszący o Gruzji. Wszyscy oni zgodnie podkreślają baIWJ10ŚĆ i ogromne bogactwo szczegółów tych pozostawionych przez Łapczyńskiego obrazów Kaukazu. B. Baranowski zwraca uwagę na rozległość zainteresowań badawczych, dociekliwość i rzadką rzetelność naukowąjego prac. Choć inspiracji tych prac szukać należy w epoce romantyzmu, która duchowo ukształtowała ich autora, pod względem warsztatu należąjuż do czasów pozytywizmu, na które przypadła większość dokonań naukowych Kazimierza Łapczyńskiego. W drugiej połowie XIX wieku polska obecność na Kaukazie przybrała odmienny niż w okresie poprzednim charakter. Kaukaz przestał być w świadomości Polaków "ciepłą Syberią" - miejscem zesłań spiskującej młodzieży polskiej, skazanej na odbycie przymusowej służby wojskowej. Na początku lat sześćdziesiątych natomiast, po klęsce Szamila i zakończeniu wojny kaukaskiej, coraz większe rozmiary przybiera polskie wychodźstwo zarobkowe na Kaukaz. Zjawisko to szczególnie przybrało na sile po wojnie rosyjsko-tureckiej, zwłaszcza zaś w końcu lat osiemdziesiątych, kiedy do krajów Zakaukazia, a przede wszystkim do Gruzji przeżywającej wówczas okres ożywienia gospodarczego, napłynęła nowa fala polskiej emili Skóra tygrysia. Poemat georgimlski Xll wieku [Po części w tłumaczeniu. po części w streszczeniu podal Kazimierz Łapczyński) "Biblioteka Warszawska", t. 42, 1863, s. 1-18. 12 Być może w tym samym okresie Łapczyński, również bez powodzenia, usiłował zainteresować wydawców dwoma innymi swoimi książkami o tematyce gruzińskiej; Historia Georgii i powieścią historyczną Tamara królowa Gruzji (Baranowski, 1982, s. 47). 13 Relacje te, zebrane razem i wydane w osobnym tomie, złożyłyby się na sporą książkę. �Góral z Sądeckiego Góral sądecki z kozą Wieśniak z okolic Wiśnicza Drwal warszawski Ryciny K.w. Kielisińskiego. �." .•... .. \< ~,j; ... �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 113 gracji zarobkowej. W okresie tym również pewna liczba Polaków odbywa po Kaukazie podróże o charakterze krajoznawczym, turystycznym. Coraz rzadziej natomiast trafiają tam polscy zesłańcy polityczni. Mimo iż w drugiej połowie XIX wieku liczba Polaków na Kaukazie, a zwłaszcza w Gruzji, znacznie wzrosła, polskie relacje o tym kraju nie są wówczas zbyt liczne. Chronologicznie do najwcześniejszych należą wspomniane już prace K. Łapczyńskiego, wydane w latach sześćdziesiątych XIX stulecia, ale oparte na materiałach zebranych w latach pit(ćdziesiątych. W początkach drugiej połowy XIX wieku przebywał na Kaukazie Wincenty Piotr Podlewski. Mieszkał przez pewien czas we Władykaukazie, Pietrowsku i Temir-Chan-Szurze. W 1858 roku podróżował po zachodniej Gruzji. We wspomnieniach z tej podróży zawarł nieco wiadomości o kulturze materialnej lmeretii 14. Romuald Klonowski (1816-1871) po licznych wędrówkach po świecie osiadł w Temir-Chan-Szurze, gdzie mieszkała jego zamężna córka i stąd robił wycieczki po Kaukazie. Relację z poclróży z Temir-Chan-Szury przez Władykaukaz do Tyf1isujuż po jego śmierci opublikował "Tygodnik Ilustrowany"15 (Baranowski, 1982, s. 671). W latach dziewięćdziesiątych odbył podróż drogą woj enno-gruzińską do Tyf1isu, a następnie przez Erywań, Eczmiadzin do Karsu - Witod Biernacki. Nie wiemy kim był, nie znamy też celu tej podróży. Jego Kartki z podróży na Kaukaz, drukowane w "Tygodniku Ilustrowanym", oprócz zanotowanego podobno po drodze podania osetyjskiego, zawierają wiadomości o góralach wschodniogruzińskich, jak można wnioskować z tekstu, prawdopodobnie w większości zaczerpnięte z literatury oraz kilka spostrzeżeń z tyfliskich ulic. Podaje sporo wiadomości o handlu w Tyflisie i Karsie, operuje danymi statystycznymi. Podróżował z aparatem fotograficznym, a kilkanaście jego zdjęć, dobrych technicznie i dosyć ciekawych, ilustruje artykuł w "Tygodniku ...". Mało znaną książką o Kaukazie, niemal w połowie poświęconą Gruzji, jest tom wspomnień Jana Rakowskiego, galicyjskiego ziemianina, podróżnika i autora niezbyt przychylnie przyjt(tego przez krytykę opisu wcześniejszej podróży po Egipcie, Szkice podróży po Kaukazie, wydany w 1893 roku w Krakowie. Autor, zapalony myśliwy, człowiek o dość wąsko ukierunkowanych zainteresowaniach, swoje wrażenia z podróży po Gruzji (widział m.in. Chewsuretię) przekazał w sposób bardzo naiwny, a chwilami wręcz nieudolny. Nieco zbliżony do relacji W.P. Podlewskiego, W. Klonowskiego czy W. Biernackiego charakter mają wspomnienia i notatki podróżne z początków XX stulecia hrabiego Adama Sierakowskiego (1913), znanego podróżnika i członka licznych towarzystw naukowych, profesora Walerego Goet1a (197 6), geologa i propagatora ochrony przyrody, czy lekarza Mariana Łążyńskiego (1961). Choć zawierają one 14 Zostały one ogłoszone drukiem kilkanaście lat później: w.P. Podlew ski, Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Tygodnik Ilustrowany", t. 9, ł 872, t. 10, 1873, \S R. Klonowski lfYcieczl..'ipo Kaukazie i Gruzji, "Tygodnik Ilustrowany" t. 15, 1875. Klonowski był też autorem paru innych artykułów o Kaukazie, drukowanych w "Tygodniku ...". Zmarł na "apopleksję" w lipcu 1871 r. podczas jednej ze swoich wypraw. �114 Andrzej Woźniak wiele interesujących materiałów dotyczących kultury Gruzji, to podobnie jak te z końca XIX wieku do obrazu tego kraju znanego nam z wcześniejszej literatury wnoszą stosunkowo niewiele nowego. Nieco inny charakter ma tom szkiców kaukaskich znanego później pisarza i tłumacza Wacława Rogowicza (1879-1960) czy wspomnienia inżyniera nafciarza Tadeusza Wyganowskiego, opisujące Gruzję z początku XX wieku. Tom szkiców Rogowicza (1905), oprócz wrażeń z podróży, zawiera parę utworów literackich zainspirowanych pobytem na Kaukazie oraz tekst gruzińskiego mitu o Amiranie. W spornnienia Wyganowskiego (1907) wprowadzają czytelnika w malo znane środowisko tyfliskiej finansjery, ludzi interesu, pokazują świat zabaw, rozrywek, nocnych lokali i duchanów. Tom zawiera również opowiadanie sensacyjne pt. Wśród pól naftowych. W śród wspomnianych wyżej autorów z końca XIX i początku XX stulecia brak przedstawicieli dość licznej już wówczas gruzińskiej Polonii'6. Z wyjątkiem być może T. Wyganowskiego, byli to ludzie z zewnątrz, którzy - rzec można o Gruzję tylko się otarli. To, co o niej pisali, to tylko impresje, wrażenia z podróży. Takim człowiekiem "z zewnątrz", który swoją pierwszą książkę o Gruzji napisał po miesięcznym w niej pobycie, był Artur Leist (1852-1927), wrocławianin, Niemiec piszący w trzech językach: po niemiecku, po polsku i - po latach pobytu W Gruzji - również po gruzińsku. Jego pierwszą, trwającą miesiąc, podróż po Gruzji, poprzedziły jednak lata studiów nad historią, kulturą i językiem kraju, o którego odwiedzeniu marzyl od wczesnej młodości. Przez wielu uważany za Polaka, doskonale znal język i kulturę polską i wielokrotnie podkreślał swą sympatię do narodu polskiego. Przez wiele lat mieszkał w Polsce i tylko przez zrządzenie losu osiadł na stałe w Gruzji, a nie w Polsce. W czasie dłuższego pobytu w polskim dworze na Wołyniu prowadził studia nad historią, kulturą i językiem gruzińskim. Był to, jak sam później wspominal, jeden z ważniejszych etapów jego trwającej wiele lat podróży do Gruzji. W Polsce powstały jego pierwsze prace o Gruzji. Szkice z Gruzji Artura Leista (1885), choć minęło blisko 120 lat od ich powstania, do dziś pozostały 16 U schyłku XIX w. środowisko polonijne, zwłaszcza w Tyf1isie, skupiało wiele wybitnych osobistości, m.in. ze świata nauki. Antoni Reychman, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, który w 1873 r. przebywał w Tyf1isie, swe pierwsze kroki skierował do domu gen. Józefa Chodźki, a we wspomnieniach z tamtej podróży pisał, że ,jenerał Chodźko jest niezaprzeczenie jedną z najwybitniejszych postaci spółczesnych na Kaukazie, a jako uczony jest znany w Europie". Dalej podkreślajego dokonania na polu geografii, zwłaszcza zaś triangulacji Kaukazu. Wspomina również wybitne osiągnięcia na tym samym polu Hieronima Stebnickiego. Z innych Polaków, którzy na polu nauki mieli tu ustaloną pozycję, wymienia dalej Leonarda Zagórskiego, "znakomitego lingwistę i badacza języków krajowych" (Reychman 1879, s. 17-18). L. Zagórski oprócz lingwistyki zajmował się etnografią Kaukazu. Interesowała go przede wszystkim tamtejsza ludność kurdyjska, ale nieco uwagi poświęcił i Gruzinom. Choć pochodził z polskiej rodziny, jego związki ze środowiskiem polskim były bardzo słabe. Swoje prace publikował w języku rosyjskim i francuskim. Uważany był powszechnie za uczonego rosyjskiego (Baranowski 1982, s. 68). 1. Chodżce i jego współpracownikom z kręgu kaukaskiego oddziału Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego, którego przewodniczącym był przez wiele lat L. Zagórski, poświęcił ostatnio książkę Józef Chodźko 1800--1881. Polski badacz Kaukazu, A. Furier (200 l). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 115 najpiękniejszą książką o Gruzji w języku polskim (Woźniak 2003). Spojrzenie na kulturę ludową Gruzji, które w niej znajdujemy, ma charakter znacznie bardziej syntetyczny niż opracowania z tego okresu dotyczące polskiej kultury ludowej, nie wychodzące jeszcze poza ramy monografii regionalnej. Leist, charakteryzując gruzińskiego chłopa, zwraca uwagę najego poczucie godności osobistej, swobodne zachowanie i umiejętność znalezienia się w każdej sytuacji, łatwość wysławiania się; na brak zasadniczych różnic w dziedzinie obyczaju między chłopstwem a warstwami wyższymi. Wyjaśnienia szuka m.in. w układzie stosunków społecznych, dzięki któremu znaczna część treści w kulturze ludowej i szlacheckiej (przede wszystkim zaś literatura) była wspólna: "W Gruzji ... poezja nie tylko liryczna, lecz i epicznajest poniekąd ludowa i te same poezje, które po raz pierwszy deklamowano w salonie, dziś już znane są w chatach wiejskich" (Leist, 1885, s. 99-100). Choć Leist nie prowadził jeszcze wówczas głębszych studiów nad gruzińską literaturą ludową, jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a ich wytłumaczenie w historii stosunków gospodarczo--społecznych Gruzji w XVI-XVIII wieku. Edward Strumpf (1873-190 l), botanik, absolwent uniwersytetu w Dorpacie, zesłany został na Kaukaz w roku 1891 za udział w manifestacj i patriotycznej. Zebrane podczas pobytu na Kaukazie materiały posłużyły mu później do napisania pracy kandydackiej o morfologii roślinności tego regionu. Znaczna część tomu jego wspomnień z tego okresu, pl. Obrazy Kaukazu, poświęconajest Gruzji'7. Obrazy Kaukazu ukazały się w Bibliotece Dzieł Wyborowych w lecie 1900 roku, a ich nakład rozpowszechniany był nie tylko na terenie Królestwa, lecz również i w Galicji. Przedmowę do książki napisał jeden z ideologów polskiego pozytywizmu, Julian Ochorowicz. Zarówno Ochorowicz w przedmowie,jak i autorzy późniejszych wspomnień o Strumpfie zgodnie podkreślali, że książka łączy zalety naukowej ścisłości z dużymi walorami literackimi. Przeważająca jej część to wspomnienia autora z jego kaukaskiej podróży uzupełniane w miarę potrzeby wiadomościami zaczerpniętymi z literatury. Wstęp traktujący o stosunkach etnicznych na Kaukazie w przeszłości i współcześnie oraz rozdział Z dziejów literatury gruzińskiej mają charakter solidnych opracowań populamo--naukowych. Nietrudno dostrzec pewne podobieństwa, nawet w układzie treści, między Obrazami Kaukazu a Szkicami z Gruzji Leista. W tej napisanej przez przyrodnika książce obserwacje przyrodnicze i opisy krajobrazu nie zajmują więcej miejsca niż w innych współczesnych opisach podróży; znacznie więcej j est tam wiadomości i spostrzeżeń etnograficznych. Większość tych ostatnich dotyczy kultury materialnej Gruzinów, Ormian i Azerbejdżanów: budownictwa, uprawy roli, młócenia zboża i winobrania, środków transportu, ubiorów itp., ale notuje również Strurnpfwiadomości o miejscowym prawie zwyczajowym, stosunkach własnościowych, obrzędach i zwyczajach 17 Wśród Polaków piszących o Gruzji w końcu XIX i na początku XX wieku Edward Strumpf est jedynym, który znalazł się na Kaukazie jako zesłaniec polityczny. �116 Andrzej Wożniak biesiadnych, zapisuje parę tekstów ludowych. Podejmuje również autor interesujące próby interpretacji części materiałów etnograficznych. Omawiając np. różnice w sposobie gospodarowania między poszczególnymi regionami Gruzji, przyczyn szuka we właściwościach charakteru ich mieszkańców, te zaś wyjaśnia wpływem klimatu: mieszkańcy Imeretii, będący pod wpływem klimatu ciepłego i wilgotnego, nie odznaczają się zbytnią pracowitością, stąd też niski poziom gospodarowania w tym rejonie. Mieszkańcy Raczy (północno-zachodnia Gruzja), gdzie klimat jest suchszy i chłodniejszy, słyną w całej Gruzji z pracowitości, itd. Strumpfstwierdza wyraźnie, że klimat oddziaływuje na ludność całych regionów, na ich charakter, usposobienie, a co za tym idzie, na kształt ich kultury. Jest to niewątpliwy wpływ teorii zawartych w świeżo wówczas opublikowanej Anthropogeographie F. Ratzla, szczególnie bliskich Strumpfowi - przyrodnikowi z wykształcenia (Woźniak, 1988, s. 11). Postacią mało znaną badaczom kontaktów polsko-gruzińskich, lecz posiadającą trwałe miejsce w historii medycyny, był Jan Minkiewicz (1826-1897), lekarz, naczelny chirurg armii kaukaskiejl8. Urodzony w Newlu, w guberni witebskiej, uczył się początkowo w tamtejszych szkołach, a po ich ukończeniu studiował medycynę w Moskwie. Wkrótce po studiach (1848), jako stypendysta rządowy wysłany został do szpitala wojskowego w twierdzy Temir-ehan-Szura wDagestanie na stanowisko młodszego ordynatora. Napisał tam rozprawę na temat febry, na podstawie której uzyskał w Moskwie doktorat. W latach 1851-1853 był asystentem M. Pirogowa. Podczas wojny krymskiej był naczelnym lekarzem szpitala w Sewastopolu. W 1854 roku został przeniesiony na stanowisko chirurga do Erewania, a od 1856 roku był naczelnym chirurgiem armii kaukaskiej. W latach 1854-1862 odbywał na koszt rządu zagraniczne podróże naukowe. Po powtocie na Kaukaz rozwinął ożywioną działalność praktyczną i naukową. Jako jeden z pierwszych zainteresował się medycyną ludów Kaukazu. Był członkiem licznych towarzystw naukowych, m.in. w Warszawie i w Wilnie, jednym z założycieli Towarzystwa Lekarskiego Kaukaskiego i wieloletnim jego prezesem. Po przejściu na emeryturę osiadł na stałe w Tyflisie, podejmując prywatną praktykę lekarską. Pozostawił około 150 prac w języku polskim, rosyjskim i niemieckim. Kilka z nich dotyczyło również historii i etnografii. W ,,Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego" (1892, nr 4) opublikował np. artykuł Obyczaje Chewsurów w stosunku do ciężarnych i położnic, a w poznańskich "Nowinach Lekarskich" (1893, nr 12) O kamieniach jako środkach leczniczych na Kaukazie oraz tamże podobną pracę o roślinach jako środkach leczniczych i przedmiocie ubóstwienia (1894, nr 8-9). Minkiewicz był też autorem większej pracy pl. Porównawcze badania medycyny ludowej na Kaukazie, której jeden z rozdziałów ukazał sięjako artykuł IR O osiągnięciach zawodowych i działalności polonijnej J. Minkiewicza pisał w swojej pracy o działalności społeczno-kulturalnej i politycznej Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX w. M. Mądzik (Mądzik, 1987, s. 47--48). �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 117 pt. Literatura medyczna gruzińska. Karabaddin vel Karabaddim Dzanosa (Jana) w "Pamiętniku Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego" (1891, nr 3). Mimo blisko pięćdziesięcioletniego pobytu w Rosji i na Kaukazie do końca życia pozostał Polakiem. Brał czynny udział w działalności Rzymskokatolickiego Towarzystwa Dobroczynnego przy kościele pw. Piotra i Pawła w Tyflisie, pomagał przybyłym na Kaukaz Polakom, zwłaszcza tym, którzy znaleźli się tam nie z własnej woli. Pochowany został na "starym" cmentarzu katolickim w Sololakach w Tyflisie (Kijas, 2000, s. 220-221 )'9. Ksiądz Julian Dobkiewicz (1842- po 1908), od roku 1878 do 1889 był wikariuszem parafii św. apostołów Piotra i Pawła w Tyflisie, od roku 1889 nie sprawował żadnej funkcji. Według schematyzmu z roku 1908 był w swojej dawnej parafii rezydentem. Urodził się w powiecie trockim na Litwie. Po ukończeniu gimnazjum w Wilnie wstąpił do tamtejszego seminarium duchownego, a następnie studiował teologię w Akademii Duchownej w Petersburgu, gdzie w 1868 roku uzyskał stopień magistra teologii. Po powrocie do Wilna pełnił obowiązki wikariusza katedralnego i wykładał w Seminarium Duchownym, lecz już w 1870 roku za działalność patriotyczną został zwolniony z tych funkcji i oddany pod nadzór policji. Miał być wówczas przeniesiony na wikariat w Michaliszkach, lecz wkrótce znalazł się w więzieniu. Zwolniony po miesiącu, został zesłany na wygnanie i przebywał na Kaukazie, m.in. w Tyflisie (Wyczawski, 1981, s. 40Q---401). Zmarł prawdopodobnie w Tyflisie po roku 1908. Od 1889 aż do 1908 roku schematyzmy nie wykazują go w parafiach gruzińskich (Chmielecki 1998), choć z korespondencji w "Kraju" (lata 90. XIX w. i po roku 1900) wiadomo, że przebywał w Tyflisie, podróżował po Gruzji, interesował się losami polskich rodzin, bywał w ich domach, znał doskonale ich życie i problemy, o których niejednokrotnie pisał w swoich korespondencjach20• Wnikliwą analizę spraw diaspory polskiej w Gruzji i na Kaukazie zawiera korespondencja z Gori przesłana do "Kraju" w pażdziemiku 1883 roku. Najliczniejszą grupę Polaków na Kaukazie - zauważa ks. Dobkiewicz - stanowią polscy żołnierze i oficerowie miejscowych garnizonów. "Na Kaukazie ilekroć gdzie składają Polacy, wraz z pewnym procentem oficerów. Dawniej, kiedy służba wojskowa trwała długo, żołnierz kaukaski, choć i doczekał się dymisji, to jednak straciwszy w domu krewnych, albo też w sercu swojern przywiązanie do kraju, żenił się po wysłudze lat z "krajówką" i zostawał tutaj, jakby nic wspólnego nie łączyło go z przeszłością; takich starych szynkarzy, rzemieślników itd. można i teraz tu jeszcze często spotkać; zostawiają oni dzieciom tylko nazwisko polskie. Obecnie inaczej: żołnierz po kilku latach służby ma jeszcze w domu rodziców i braci, z tęsknotą więc wraca do rodzinnej wioski, i ani ranga, ani dobra służba u obcych nie zatrzyma go tutaj. Młodożołnierska kolonia nasza jest tu więc nieliczna. Kontyngens 19 Biogramy J. Minkiewicza zamieszczają też: Polski Słownik Biograficzny (?SB), t. XXI, Wrocław 1976, s. 294-295 iwyjątkowo obszerny Piotra Szarejko w Słowniku lekarzy polskich XIX wieku, t. II, Warszawa 1994, s. 193-196. �118 Andrzej Woźniak Polaków przybywających na Kaukaz dobrowolnie, ten to się już składa prawie wyłącznie z ludzi mniej więcej średnio wykształconych, którzy mając dla siebie w kraju zamknięte drzwi wszędzie i do wszystkich dykasteryj, szukają tu kawałka chleba". W każdym niemal kaukaskim mieście powiatowym znajdzie się polską rodzinę-najczęściej lekarza lub inżyniera, leśniczego lub telegrafisty. Bardzo często ludzie ci pracując z sobą, dopiero po pewnym czasie "dowiadują się, że są Polakami". Większość miejscowych Polaków bardzo źle mówi po polsku. Język ich roi się od rusycyzmów, których liczne przykłady ks. Dobkiewicz podaje. Gdy ktoś im zwraca na to uwagę, usprawiedliwiają się, że rzadko mają okazję mówić po polsku. Kiedy radzi się im czytać polskie książki i gazety, odpowiadają, że na to trzeba "czasu i pieniędzy", a ich goniących za kawałkiem chleba "nie stać ani na jedno, ani na drugie". Zdarza się - pisze ks. Dobkiewicz - spotkać niekiedy nawet "czysto polską" parę małżeńską rozmawiającą z sobą"w języku miejscowym2I, który im łatwiej przychodzi niż własny, a o dzieciach to już nie ma co i wspominać. Niańki są najpospoliciej Gruzinki, stąd najczęściej dziecko polskie rozmawia z kiepska po gruźińsku, z kiepska po rosyjsku, zaś po polsku zaledwo rozumie co się do niego mówi. Z prawdziwą też przyjemnością spotykasz, acz bardzo rzadko familię, która wszelkimi sposobami, już to sprowadzaniem elementarzy i książek, już to pilnem przestrzeganiem polszczyzny w stosunkach domowych, stara się wychować dzieci w ojczystym słowie" (ks. J.D., 1883, s. 11-12). Pisał również ks. Dobkiewicz o sprawach Polaków z Batumi, Kutaisi i oczywiście z Tyflisu. Zawędrował też ich śladem aż "pod Ararat" - do Annenii. Sprawy polonijne, to tematyka, której poświęcał najwięcej miejsca, ale w swych listach poruszał również wiele innych aktualnych problemów życia w Gruzji i na Kaukazie. Oprócz korespondencji, nie zawsze podpisanych, które z Kaukazu nadsyłał do "Przeglądu Katolickiego" i "Kraju", opublikował też rozprawę z zakresu teologii fundamentalnej oraz drugą, z filozofii przyrody (Wyczawski, 1981, s. 400-40 l). W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku listy o Polonii gruzińskiej do "Głosu" i "Przeglądu Tygodniowego" przesyłał również korespondent podpisujący się pseudonimami Ludosław i Stefan z Tyflisu. Krył się za nimi badacz kultury ludowej Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego Józef Stefan Ziemba (1867 - prawdopodobnie ok. 1919), urodzony w Dąbrowie Górniczej i tam przez wiele lat mieszkający22. W tamtych okolicach prowadził również badania ludoznawcze, których rezultaty publikował w "Wiśle", "Pracach Filologicznych", "Głosie", "Przeglądzie Tygodniowym" i innych czasopismach. Korespondował z Oskarem Kolbergiem, znał Jana Kasprowicza i Stanisława Ciszewskiego. Prawdopodobnie na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku znalazł się w Tyflisie, gdzie podejmował się różnych 20 Listy o problemach gruzińskiej Polonii wysyłał Ks. Dobkiewicz początkowo do "Przeglądu Katolickiego" (lata 70. XIX w.), później zaś do "Kraju" od lat 80. przynajmniej do 1903 r. 21 Podkreślenie ks. Dobkiewicza. Język "miejscowy" w znaczeniu: "miejscowy język urzędowy", nie gruziński zatem, lecz rosyjski. 22 W metryce Ziemby kolejność imion odwrotna Stefan Józef. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 119 zajęć i próbował prowadzić własne przedsiębiorstwo. Interesował się folklorem miejskim Tyflisu. Badał poezję tyfliskich pieśniarzy i bajarzy - aszików (aszugów) i pisał o nich, ale jego Studia nad historią, literaturą i etnografią narodów kaukaskich, nad którymi pracował w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych, nie zostały, jak się wydaje, nigdy wydane23, podobnie jak planowany przewodnik po Kaukazie. Z publikowanych prac Ziemby o tematyce gruzińskiej i kaukaskiej znamy jedynie parę krótkich recenzji drukowanych w "Wiśle". Druga połowa XIX wieku stanowiła wyraźnie nowy etap w polskich badaniach etnograficznych Gruzji. Po epoce fascynacji Kaukazem - która odcisnęła silne piętno na pracach pierwszego okresu o charakterze niemal wyłącznie opisowym - przyszła kolej na próby syntezy (Leist, Strumpf) i badania tematycznie ukierunkowane (Minkiewicz, Dobkiewicz, Ziemba), które choć ilościowo nie dominowały nad materiałami opisowymi i pracami o charakterze literackim, ukazywały nowe perspektywy badaczom tego rejonu. BIBLIOGRAFIA Baranowski B. 1982a Polskie zainteresowania z XVIII i XIX wieku kulturą Gruzji, Wrocław-Warszawa- Kraków. 1982b Gruzińskie zainteresowania Kazimierza Łapczyńskiego, "Acta Universitatis Lodziensis", seria Folia Historica, nr 8, s. 3-14. Biernacki W. 1896 Kartki z podróży na Kaukaz, "Tygodnik Ilustrowany", nr 31-36. Butowt-Andrzejkowicz M. 1859 Szkice Kaukazu, t. I-II, Warszawa. Chmielecki T.T. 1998 Gruziński katolicyzm w XIX i na początku XX wieku w świetle archiwów watykańskich, Toruń. ks. J. D. (Dobkiewicz) 1883 (Korespondencja) Gori na Kaukazie, 25 paźdz., "Kraj", R. 2, nr48, s. 11-12. FurierA. 2001 JózejChodźko 1800-1881. Polski badacz Kaukazu, Warszawa. Gralewski M. 1877 Kaukaz. Wspomnienia z dwunastoletniej niewoli. Opisanie kraju. Ludność. Zwyczaje i obyczaje, Lwów. Janiszewski J. 1843 Pielgrzymka do mogiły A. Gribojedowa na górę św. Dawida w Tyflisie, "Biblioteka Warszawska", t. 3, s. 1-16. Jaworski H. 1877 Wspomnienia Kaukazu, t. I-III, Poznań. 23 Biblioteka (.66-100. Publiczna m.st. Warszawy, Dział Starych Druków i Rękopisów, II. 313.5, �120 KijasA. 2000 Andrzej Wożniak Polacy w Rosji od XVIl wieku do 1917 roku. Słownik biograficzny, Warszawa,Poznań. Klonowski R. Wycieczki po Kaukazie i Gruzji, "Tygodnik Ilustrowany" Xv. 1875 KukulskiL. 1959 Wstęp, w: Jan Potocki, Podróże, Warszawa, s. 5-17. LeistA. 1885 Szkice z Gruzji, Warszawa. Łapczyński K. 1863 Skóra tygrysia. Poemat georgimiski Xll wieku [Po części w tłumaczeniu, po części w streszczeniu podał Kazimierz Łapczyński] "Biblioteka Warszawska",t.42,s.I-18. 1866-1867 Z Tyflisu pod Ararat",Tygodnik Ilustrowany", t. 14-15, 1866-1867. 1868 Przejazd przez szczyty Kaukazu, "Tygodnik Ilustrowany", seria II,t. 2. MądzikM. 1987-1988 Działalność społeczno-kulturalna ipraktyczna Polaków w Gruzji na przełomie XIX i XX wieku, Lublin. Minkiewicz J. 1891 Literatura medyczna gruzińska. Karabaddin vel Karabaddim Dzanosa (Jana), "Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego", nr 3. Podlewski W. P. 1872-1873 Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Tygodnik Ilustrowany", t. 9 i 10. Paulina K ... Wspomnienia Gruzji. Z opowiadań osoby, która tam podróż w roku 1830 1839 odbyła, "Niezapominajki. Noworocznik na rok ...", s. 61-79. Potocki 1. 1959 Podróże, Warszawa. 1. R. [Rakowski 1.] 1893 Szkice podróży po Kaukazie, Kraków. RogowiczW. 1905 Mozaika kaukaska. Impresje - legendy, kartki z podróży, opowiadania, wrażenia, Warszawa. Sierakowski A. 1913 Listy z podróży. Podróż na Krym, Kaukaz i do Tunisu, Warszawa. StrumpfE. 1900 Obrazy Kaukazu, Warszawa. SzarejkoP. Słownik lekarzy polskich XIX wieku, t. I, Warszawa. 1991 WoźniakA. 1983 Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do początków XIX w., "Etnografia Polska", t. 27, z.l. 1988 Edward Strumpf(l873-1901), Siedlce. 1996 Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy XIX i początku XX wieku, "Etnografia Polska", t. 40, z. 1-2, s. 255-275. 1997 Gruzińska wyprawa damy z kresów, "Pro Georgia", R.YI, s. 7-19. 2003 Artur Leist, pisarz i uczony z pogranicza trzech kultur, w: Czas zmiany czas trwania. Studia etnologiczne, red. 1. Kowalski, S. Szynkiewicz, R. Tomicki, Warszawa, s. 273-297. Wyczawski H. (red.) 1981 Słownik polskich teologów katolickich, Warszawa. �Polskie badania etnograficzne w Gruzji w drugiej połowie XIX i początku XX wieku 121 Wyganowski T. 1907 Wspomnienia z Kaukazu, Warszawa. Załęski 1. 1856 Wspomnienia z podróży po Kaukazie, "Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych", nr 64,65,81, 86. Studia nad historią, literaturą i etnografią narodów kaukaskich, Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy, Dział Starych Druków i Rękopisów, II. 313.5, k. 66-100. POLISH ETHNOGRAPHIC RESEARCH IN GEORGIA IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY AND AT THE BEGINNING OF THE 20TH CENTURY (Summary) Polish-Georgian contacts have had a long tradition. As early as the 17th and 18th centuries Polish missionaries in Georgia, who also acted as diplomats, wrote reports about Georgia. The most outstanding among them was TJ. Krusiński, a Jesuit, whose work was a source of information about Persia and the Caucasus (including the Georgians) from which Europe has drawn for centuries. Contacts between Poland and Georgia became most intense in the 19th century when both countries were part ofthe Russian empire. The first half ofthe 19th century was particularly abundant in works about the Caucasus and Georgia. It was the time when this area, called "warm Siberia" by Russians, was populated by Poles deported here for their political activity. These publications, containing a lot of ethnographic information, were mostly memoirs and diaries, containing very picturesque descriptions ofthe country. In many cases the ethnographic aspect served as a background to purely literary works, often very romantic in genre. Among writers ofthat period mention should particularly be made ofMateusz Gralewski (1826-1891), whose memoirs describing his exile in the Caucasus, also carrying a lot of information about Georgia, were published after his return to Poland in 1877. One ofthe most outstanding scholars writing about Georgia, its history, literature and folklore was Kazimierz Łapczyński (1823-1892). He conducted his research, including paremiological studies, in the l850s. Unfortunately, when he returned to Poland he managed to publish only a small part of the materials collected in Georgia. Among them was his translation of a poem by Schota Rustaweli, the most outstanding Georgian poet, entitled A knight in a tiger skin. Łapczyński, with the extent ofhis research interest, inquiring mind, rare diligence and particularly the soundness ofhis research methods, was much ahead ofhis time. These qualities would rather place him in the positivism than romanticism, the epoch that shaped him spiritually. The second half of the 19th century was a new stage in Polish ethnographic research in Georgia. After the fascination with the Caucasus, which left its mark on the works written in the first period, which were mostly descriptive in nature, time has come for attempts at synthesis (Artur Leist, Edward Strumpf) and thematic research into Georgian folk medicine (Jan Minkiewicz), urban folklore (Józef Stefan Ziemba) or pioneer research into Polish community in Georgia (Rev. Julian Dobkiewicz), which opened new prospects of research focused on this region. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20d4a0db70afac8de343a1a6384865ea.pdf 26d6f552bb8c93b6dcb4b02dc17fedee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5092 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource obrzedy przejścia katolicyzm prymicje - aspekt etnologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4724 Title A name given to the resource Prymicje jako obrzęd przejścia / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pyla, Grażyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 GRAżvNAPYLA Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli Kraków PRYMICJE JAKO OBRZĘD PRZEJŚCIA We wszystkich przełomowych momentach życia człowiek poddawany jest obrzędom, zmieniającym w sposób rytualny jego status społeczny. Aby jednak można było mówić o obrzędzie "przejścia", zmianie statusu społecznego muszą towarzyszyć również takie treści wynikające ze światopoglądu danej społeczności, które sankcjonują niezbędność tego obrzędu dla dokonania tej zmian/o Jedną z takich chwil w życiu młodego duchownego Kościoła katolickiego jest przyjęcie przez niego święceń kapłańskich i odprawienie w rodzilmej parafii pierwszej mszy świętej, zwanej prymicyjną. Szczególnie w środowisku wiejskim uroczystość ta obudowana jest bogatą akcją obrzędową, mającą charakter obrzędu "przejścia", Świadomość konieczności poddawania człowieka tym obrzędom wynika z przekonania, że gdyby w odpowiednim czasie obrzędowo nie została przeprowadzona zmiana, pozycja społeczna jednostki w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w społeczności lokalnej, byłaby nieokreślona lub marginalna. W strukturze społecznej tradycyjnej społeczności wiejskiej nie przewidywano bowiem miejsca dla osób, które osiągnęły wiek uprawniający je do zmiany statusu, a nie uczyniły tego. Osoby takie, między innymi, nie mogły później pełnić niektórych ról społecznych czy też funkcji obrzędowych2• Stąd też, szczególnie w społeczności wiejskiej, prymicje sąnie tylko wydarzeniem religijnym, ale również mają głęboki sens obrzędowy wynikający ze światopoglądu tej grupy. Chociaż zewnętrzna ich oprawa może w różnych wsiach przybierać nieco inną formę, to jednak ich obrzędowy sens zawsze pozostaje taki sam. Jest nim zmiana statusu społecznego młodego księdza, która pozwala mu na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. W rytualny sposób zostaje on wyłączony z dotychczas pełnionej w strukturze społecznej roli kawalera, po to, by "odrodzić się" już w nowej roli, jako ksiądz. Opracowanie to będzie więc próbą wskazania i zinterpretowania przeM. Buchowski, Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, "Lud", t. 69, 1985, s. 70; tenże, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 142-143. 2 M, Maj, Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1986, J s.6. �80 Grażyna Pyla łomowych wydarzeń w obrzędzie prymicyjnym, zmieniającym status społeczny młodego księdza. Podstawę niniejszego opracowania stanowią głównie materiały zebrane w trakcie obserwacji uczestniczącej siedmiu obrzędów prymicyjnych w parafiach na terenie Krakowa, we wsiach podkrakowskich oraz w jednej z wsi gorczańskich, w latach 1994-19973• Ponadto przeprowadzono trzy wywiady z osobami uczestniczącymi w takim obrzędzie4• Posłużono się także dokumentacją fotograficzną z uroczystości pryrnicyjnych5. Jako materiał porównawczy wykorzystano tutaj również opisy obrzędu sekundycji, obchodzonego w SQ-Ieciekapłaństwa, zwanego niekiedy ,,złotymi prymicjami", których przebieg najczęściej był taki sam jak prymicji6• Prymicje (primitiae, prima missa), to pierwsza uroczysta msza święta odprawiana przez nowo wyświęconego księdza, z reguły w jego rodzinnej parafii7• Najczęściej odbywa się to w czerwcu, zaraz po otrzymaniu święceń kapłańskich. Sam liturgiczny przebieg tej uroczystości ściśle określa rytuał kościelny8. Prymicjant zgodnie z nim nie powinien odprawiać innej mszy przed swoją uroczystą mszą prymicyjną i w tym dniu, do chwili odprawieniajej, przestrzegasilentium religiosum. Oznacza to, że powstrzymuje się od wygłaszania przemówień, a w jego imieniu czyni to proboszcz lub inny kapłan. Orszak z prymicjantem idzie do kościoła z domu rodzinnego bądź też z domu parafialnego. Przed wyruszeniem błogosławieństwa udzielają rodzice poprzez nałożenie rąk na głowę klęczącego przed nimi syna i wypowiedzenie słów błogosławieństwa według formuły określonej rytuałem kościelnym9• Po błogosławieństwie orszak wyruszający do kościoła formuje się w następującym porządku: trzej ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami; następnie dzieci, młodzież, mężczyźni ze sztandarami kościelnymi; za nimi klerycy i księża w komżach, a następnie asystujący później prymicjantowi w czasie mszy diakon i subdiakon; za nimi idzie prymicjant z krucyfiksem w ręku w asyście tzw. manuduktora, którym jest zazwyczaj ksiądz proboszcz towarzyszący później prymicjantowi w czasie całej mszy i czuwający nad prawidłowym jej przebiegiem; cały orszak zamyka najbliższa rodzina prymicjanta i inni wierni. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant idzie w procesji ubrany w komżę i stułę, 3 Parafie: Jurków k. Limanowej (1994), Siepraw k. Myślenic (1996), Brzezie k. Bochni (1994) oraz parafie na terenie Krakowa: Zmartwychwstania Pańskiego (1997), św. Szczepana (1996) i (1997), w Mistrzejowicach (1994). 4 Siepraw, lata 40. i 60. XX wieku oraz 1993 rok. s Dobczyce (1994); Rajsko k. Krakowa (1995). 6 "Przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 7 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Ko,'cielna podług teologicznej encyklopedii Wetzera i Weltego z licznemijej dopełnieniami, Warszawa 1898. t. XXII. s. 2. R Ks. A. Nowowiejski, Ceremoniał parafialny, Warszawa 1894, t. II, cz. XII, s. 406-408; Nabożeństwa, poświęcenia i błogosławieństwa, w: Agenda Liturgiczna Diecezji Opolskiej, Opole 1981, s.323-328. 9 Nabożelistwa, poświęcenia ibłogosławieństwa ...• op. cit.. s. 324; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29, 1961, s. 82. �Prymicje jako obrzqd przejścia 81 a dopiero później w zakrystii przebiera się do mszy w ornat, który w czasie święceń kapłańskich założył mu biskup jako oznakę kapłaństwa1o. Po wejściu do kościoła, wszyscy intonująpieśń Veni Creator ("Przybądź Duchu Stworzycielu"). Po czym po okadzeniu oharza przez księdza prymicjanta i liturgicznym powitaniu zgromadzonych ksiądz proboszcz w krótkich słowach wita prymicjanta i gości. Następnie odprawiona zostaje msza, po której prymicjant udziela błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego, kładąc przy tym ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo. Odbywa się to według ustalonego porządku. Kolejno podchodzą księża, klerycy, rodzice, rodzeństwo i pozostali wierni. Uczestnicząc w takiej mszy, można uzyskać odpust jednakże pod warunkiem przystąpienia do spowiedzi świętej, przyjęcia Komunii świętej oraz modląc się w intencji Ojca świętego I I. Takijest przebieg rytuału kościelnego, jednak obrzędowa forma tej uroczystości jest w praktyce dużo bogatsza, bowiem oprócz aspektu religijnego, równie ważny jest tutaj aspekt społeczny. Dla księdza prymicjanta, jego najbliższej rodziny, a także dla całej społeczności lokalnej obrzęd ten ma nie tylko charakter religijny, ale także jest on rytualną fonną zmiany statusu społecznego, pozwalającą mu wefekcie na zajęcie takiej pozycji w społeczności lokalnej, jaką uzyskująjego rówieśnicy poprzez obrzęd weselny. Stąd też w obrzędzie prymicyjnym odnaleźć można szereg analogii do tego obrzędu, zarówno w samym przebiegu akcji obrzędowej, jak i w symbolice rytualnych zachowań i rekwizytów związanych z obrzędowością weselną. Należy więc uzupełnić wcześniejszy opis ograniczający się wyłącznie do rytuału kościelnego o kulturowe, pozakościelne aspekty obrzędu prymicyjnego. Przed wyruszeniem z domu rodzinnego, po wygłoszonej formule błogosławieństwa, rodzice kropią prymicjanta wodą święconą. Czasem używają do tego kropidła zrobionego z gałązek bukszpanu lub mirtu 12. Do formującego się orszaku prowadzącego prymicjanta z domu rodzinnego, zwłaszcza w parafiach poza Krakowem, często wprowadzane są dodatkowe osoby, nie ustalone rytuałem kościelnym. Nie narusza to jednak w zasadniczy sposób szyku orszaku. W parafiach tych najczęściej przodem idzie miejscowa orkiestra. Zdarza się również, że cały orszak prowadzony jest przez jeźdźców na koniach, tzw. banderię. Jeźdźcy ubrani są w białe koszule i przepasani czerwoną wstęgą. Uprząż koni przybrana jest różnokolorowymi wstążkami. Niekiedy na szyi konia założony jest wieniec z liści dębowychl3• Zdarza się także, że z przodu orszaku prymicyjnego idą dziewczynki w strojach komunijnych lub regionalnych, niosąc na białej "poduszce" z szarfami, wianek mirtowy. Wreszcie najważniejsza osoba tej uroczystości, prymicjant, prowadzony jest w wieńcu, niesionym przez panny ubrane w białe suknie lub stroje biało-granatowe, w asyście kawalerów. Niekiedy wieniec ten niosą dziewczynki E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, Sandomierz 1954, s. 94-95. "Nabożeństwa,poświęcenia i blogoslawieńsMa ..., op. cit., s. 323-328; "Wiadomości Diecezjalne", Organ Urzędu Kurii Diecezjalnej w Katowicach, R. 29,1961, s. 81-83. 12lnformatorzy: Krzysztof Litwa i Joanna Bujas, Siepraw k. Myślenic (1994). 13 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). IQ �Grażyna Pyla 82 Fot. 1. Orszak z księdzem prymicjantem, Siepraw, pow. Myślenice, 1996; fot. Grażyna Pyla. Fot. 2. Prymicjant z rodzicami i księżmi mającymi asystować w czasie mszy, prowadzony w wieńcu z gałęzi dębowych, Wilczyce, pow. Limanowa, 1994; fot. Grażyna Pyla. �Prymicje jako obrzęd przejścia 83 w strojach komunijnych, w asyście chłopców także w takich strojach. Najczęściej w wieńcu wraz z prymicjantem prowadzeni sąjego rodzice lub też najbliższa rodzina. Prymicjant ubrany jest w komżę przybraną gałązkami mirtu. Wieniec, w którymjest on prowadzony, ufonnowany w zamknięty okrąg lub też półokrąg, najczęściej wykonany jest z gałązek dębu lub jedliny i przyozdobiony niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i najczęściej białymi kwiatami ogrodowymi. Do zwyczaju prowadzenia prymicjanta w wieńcu wydaje się nawiązywać zwyczaj zaobserwowany w jednej z krakowskich parafii. Dziewczynki w wieku szkolnym, ubrane w biało-granatowe stroj e, ustawione zostały w szpaler wzdłuż drogi prowadzącej z domu parafialnego do kościoła, którą przechodził orszak z prymicjantem. Nie trzymały już jednak w rękach wieńca. W przypadku dalszej drogi z domu rodzinnego do kościoła prymicjant wieziony jest wraz z rodzicami w bryczce zaprzężonej w konie i ozdobionej wieńcem z bukszpanu oraz białymi kwiatami. Uprząż koni przybrana jest białymi wstążkami. Reszta zaproszonych gości jedzie na wozach drabiniastych ozdobionych gałęziami brzozowymi, wiankiem modrzewiowym oraz kolorowymi wstążkami. Uprząż koni ozdobiona jest pękiem leśnego jałowca i również różnokolorowymi wstążkamil4. Wszystkie miejsca granicme pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta, z którego jest on wyprowadzany, a kościołem, do którego jest on wprowadzany, są ozdobione dekoracją z roślin. Miejscami tymi są: drzwi wejściowe do domu rodzinnego, brama w ogrodzeniu okalającym dom, drzwi wejściowe do domu parafialnego, brama wejściowa na dziedziniec okalający kościół, drzwi wejściowe do kościoła, miejsce granicme pomiędzy dwiema sąsiadującymi wsiami, pobocze drogi prowadzącej z domu rodzinnego prymicjanta do kościoła, którą przechodzić będzie orszak z prymicjantem oraz drzwi wejściowe w miejscu, w którym przyjmowani są poczęstunkiem goście prymicjanta. W miejscach tych wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałęzi drzew i krzewów, kwiatami bibułkowymi i ogrodowymi oraz wstążkami z różnokolorowej bibuły. Zazwyczaj "brama" zwieńczona jest u góry okolicznościowym napisem witającym księdza prymicjanta. Jeżeli orszak z prymicjantem nie wychodzi z domu parafialnego, lecz idzie z jego domu rodzinnego, proboszcz parafii oraz inni zaproszeni duchowni czekają na niego w bramie prowadzącej na dziedziniec okalający kościół. Ksiądz proboszcz, pełniący funkcję manuduf..1ora, błogosławi prymicjanta i kropi go wodą święconą, po czym najczęściej także onjest otaczany wieńcem, w którym prowadzony jest prymicjant. Następnie cały orszak, w szyku przewidzianym rytuałem kościelnym, wchodzi do kościoła. Przed ołtarzem wieniec jest otwierany i kładziony u stóp ołtarza. Przed rozpoczęciem uroczystej mszy przedstawiciele różnych grup społecznych, a więc delegacje dzieci i młodzieży ze szkół, do których uczęszczał prymicjant, przedstawiciele stowarzyszeń działających na terenie parafii oraz także przedstawiciele różnych organizacji charytatywnych, na rzecz których prymicjant praco14 Prymicje w Jurkowie k. Limanowej (1994). �84 Grażyna Pyla wał społecznie, podchodzą do niego z kwiatami i składają mu podziękowania za dotychczasową działalność oraz życzenia, niekiedy wierszowane, na nową drogę duszpasterską. Analizując i interpretując przełomowe momenty w obrzędzie prymicyjnym, można odwołać się do koncepcji obrzędów "przejścia" Arnolda van Gennepa, według której życie jednostki jest ciągłym przekraczaniem granic pomiędzy światem sakralnym i świeckiml5• W każdym obrzędzie "przejścia" wyróżnia on trzy etapy: wyłączenia, przejściowy i włączenia. W pierwszej fazie jednostka zostaje w sposób symboliczny wyłączona ze świata profanum, czyli wyłączona z roli, jaką dotychczas pełniła w społeczności. Wkraczając w świat sacrum, jednostka przechodzi przez fazę rytualnej śmierci - czasowej dezorganizacji, by poprzez rytuały włączenia znów wrócić do świata profanum, ale już odrodzona w nowej roli społecznej. Prowadzi to w efekcie do zmiany statusu społecznego jednostki16. "Przejście" w znaczeniu społecznym, polegające na zmianie tego statusu, realizuje się więc w sposób symboliczny w przestrzeni obrzędowej poprzez "wyjście" zjednego uporządkowanego, zamkniętego obszaru, pokonanie kolejnych granic i wreszcie poprzez "wejście" do innego uporządkowanego obszaru. W organizacji przestrzeni społecznej i obrzędowej zasadniczą rolę odgrywają centrum i granice. Granice w znaczeniu przestrzennym wydzielają obszar identyfikacyjny dla rodziny, społeczności wiejskiej oraz wydzielają przestrzeń dla działań społeczno-religijnych. Są one miejscami szczególnie dogodnymi dla mediacji, która jest przecież niezbędna przy każdej zmianie statusu społecznego jednostki. Centrum zaś jest najważniejszym miejscem, w którym się ona odbywa!? W obrzędzie prymicyjnym obrzędowa akcja "przejścia" odbywa się w przestrzeni pomiędzy domem rodzinnym prymicjanta a kościołem i polega ona na fizycznym przemieszczeniu się orszaku z jednego "centrum", jakim dla prymicjanta jest dom rodzinny, do drugiego, jakim dla społeczności lokalnej jest kościół. Po drodze pokonywane są granice oddzielające przestrzeń domu rodzinnego, wsi Ueżeli orszak prymicyjny udaje się do kościoła poza jej obszarem) oraz przestrzeń wokół kościoła. Akcja ta w sposób symboliczny odwzorowuje przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, w przypadku księdza prymicjanta, pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Rytuał wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera odbywa się poprzez symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodzinę, a później przez społeczność lokalną. Zasadnicza część akcji obrzędowej odbywa się w domu rodzinnym prymicjanta poprzez akt błogosławieństwa. W.I. Burszta, Antropologia kultury, Poznań 1998, s. 104-105. Tamże, s. 105-106. 17 R. Tomicki, Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981, s. 37-39; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, Warszawa 1998, s. 307. IS I~ �Prymicje jako obrzęd przejścia 85 Rodzice czynią to poprzez wygłoszenie odpowiedniej fonnuły, nałożenie rąk na głowę klęczącego syna oraz pokropienie go wodą święconą. Niekiedy używa się do tego kropidła wykonanego z gałązek bukszpanu lub mirtu, czyli roślin wiecznie zielonych, symbolizujących odradzające się siły witalne. Stąd pojawiają się one często, szczególnie mirt, jako dekoracja stroju lub w fonnie wianka zakładanego na głowę w sytuacjach obrzędowych związanych z przełomowymi momentami życia, prowadzącymi do "odrodzenia się" człowieka w nowej roli społecznej. Z kolei akt pożegnania prymicjanta przez społeczność lokalną, reprezentowaną tu przez przedstawicieli różnych grup społecznych, odbywa się już w kościele przed rozpoczęCIemmszy. Moment wyruszenia orszaku z domu rodzinnego jest początkiem procesu transformacji jednostki. Każde wyjście poza "swój" obszar w zewnętrzną "obcą" przestrzeń, zgodnie ze światopoglądem ludowym, uważane jest za niebezpieczne. Zarówno prymicjant, najważniejsza postać w tym obrzędzie, jak i towarzyszące mu osoby, od momentu wyjścia poza obszar domu rodzinnego aż do momentu wejścia w granice kościoła, narażone są na niebezpieczne działanie demonów. W kulturze ludowej właśnie miejsca graniczne uważano za obszar ich szczególnej aktywności. Stąd też osoba poddawana pfŻemianie oraz osoby znajdujące się w jej bliskości, wkraczające w obszar zewnętrzny, niebezpieczny, nieuporządkowany, powinny być w szczególny sposób chronione. Mają temu służyć przedmioty i rośliny, którym przypisywano właściwości apotropeiczne, a także gesty mające taki charakter. Do czynności mających właśnie takie znaczenie należy w przypadku obrzędu prymicyjnego kropienie wodą święconą, otaczanie zamkniętym kręgiem najważniejszych postaci obrzędowych, czynienie hałasu przez towarzyszącą orszakowi orkiestrę lub kapelę, niesienie zapalonych świec przed orszakiem prymicyjnym prowadzonym z domu kościelnego. Kropienie prymicjanta wodą święconą ma miejsce w dwóch ważnych obrzędowych momentach, przed wyjściem z domu rodzinnego i ponownie przy wejściu w obszar kościoła. Również pomiędzy tymi dwoma miejscami w akcji obrzędowej - domem rodzinnym i kościołem przeprowadza się najważniejsze postacie obrzędowe, zamknięte w sposób symboliczny wewnątrz wieńca. Przed drzwiami domu rodzinnego do wieńca wchodzi ksiądz prymicjant,jego najbliższa rodzina, a przynajmniej rodzice. Z kolei zaś przed bramą kościoła wchodzi do wieńca witający go ksiądz proboszcz, który zazwyczaj pełni później funkcję tzw. manuduktora, czuwającego nad prawidłowym przebiegiem mszy. Wszyscy wypuszczani są z wieńca dopiero u stóp ołtarza. Wiadomo także, że przejście przez sferę niebezpieczną w trakcie wesela ułatwić miał czyniony hałas i głośna muzyka, z którą podążano do kościoła. Miało to znaczenie nie tylko apotropeiczne, ale także pobudzające siły witalnel8• Również orszakowi prymicyjnemu przez całą drogę do kościoła towarzyszy orkiestra dęta 18 M. Maj, Rola daru ..., op. cit., s. 36; Piotr Kowalski, Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 72. �86 Grażyna Pyla lub kapela. Jeżeli orszak prowadzony jest do kościoła z domu parafialnego, to poprzedzajągo ministranci z krzyżem i zapalonymi świecami. We wszystkich miejscach granicznych, które na swej drodze pokonuje orszak prymicyjny, a o których już wcześniej wspomniano w tekście, wykonywane są "bramy" ozdobione girlandami z gałązekjodły, świerka, modrzewia,jałowca, dębu oraz bukszpanu. Po obu ich stronach stawiane są drzewka brzozowe. Pobocze drogi ozdobione jest najczęściej gałązkami brzozy, a także jodły, jałowca ogrodowego, dzikiego bzu i lipy. Do gałązek tych przyczepione są różnokolorowe kwiaty bibułkowe i naturalne kwiaty ogrodowe oraz wstążki z różnokolorowej bibuły. Wszystkim tym wymienionym wcześniej drzewom i krzewom w kulturze ludowej przypisuje się właściwości apotropeiczne, życiodajne i mediacyjnel9. I właśnie ze względu na te właściwości pojawiają się one zarówno we wszystkich granicznych momentach cyklu rocznego, jak również w przełomowych momentach życia ludzkiego, prowadzących do zmiany statusu społecznego. Wieniec, w którym prowadzony jest prymicjant, najczęściej wykonany z gałęzi dębowych lub jodłowych, przyozdobiony jest niekiedy bukszpanem, białymi wstążkami i białymi kwiatami ogrodowymi. Samo zamknięcie wieńca w kształt koła zjednej strony spełnia funkcję apotropeiczną, bowiem wydziela fragment przestrzeni bezpiecznej dla wszystkich, którzy się w niej znajdują, izolując ich od niebezpiecznego świata zewnętrznego. Z drugiej zaś strony zamknięte koło, podobnie jak centrum, tworzy przestrzeń dogodną dla mediacji, dlatego też w sposób symboliczny prowadzi do zmiany statusu tego, który znajduje się wewnątrz20. Nie tylko kształt wieńca miał symboliczne znaczenie, ale również rośliny, z których był on wykonany. Najczęściej używano do tego celu gałęzi dębu, rzadziej jedliny. Dębom przypisywano w kulturze ludowej właściwości apotropeiczne, płodnościowe i mediacyjne, ponadto związany był on z męską zasadą Wszechświata21. Jak każde drzewo, uważany był za symboliczną oś świata, łączącąjego trzy strefy: niebiańską, ziemską oraz podziemną z siłami chtonicznymi. W przypadku dębu jednak właściwości mediacyjne spotęgowane są dodatkowo poprzez jego związek z bóstwem piorunowładnym. W te drzewa miały ponoć szczególnie często uderzać pioruny. Były więc one w pewnym sensie naznaczone przez bóstwa. Właśnie poprzez swój kontakt z boskością przypisywano dębom szczególne właściwości mediacyjne, mogące zapewnić powodzenie ludziom w przełomowych momentach ich 1" A. Fischer, Drzewa w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego, Lwów 1938, s. 3-6; K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, t. II, cz. 1, Warszawa 1967, s. 531; T. Karwicka, Zalwzy związane z drzewami i motywLljąceje wierzenia, "Etnografia Polska", t. XVII, 1073, z. I, s. 131-140; P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 26, 33, 49, J 79. 20 K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, op. cit., s. 319-320; P. Kowalski. Leksykon -znaki świata, op. cit., s. 231. 21 P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s.76; 1. i R. Tomiccy, Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Białystok 1975, s. 85-86; W. Kopaliński, Słownik ~Ylllbo/i, Warszawa 1990, s. 63; K. Moszyilski. Kultura Ludowa Słowian, op. cit., s. 527-528; A. Fischer, Drzewa w wierzeniach ..., op. cit., s. 10. �Prymicje jako obrzęd przejścia 87 życia. Wieniec dla prymicjanta wykonywano także z gałązek drzew iglastych, ze względu na przypisywane tym drzewom właściwości apotropeiczne i życiodajne. Również kolor biały pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec nie jest przypadkowy. Świadczy on o tym, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor biały pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. Jest on kolorem obrzędów "przejścia"22. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły skrzyżowanej na piersiach oraz ornatu. Były one w kościele rzymskim uważane za charakterystyczną oznakę kapłana23. Natomiast w obecności wiernych swojej parafii rytuał włączenia prymicjanta do stanu kapłańskiego odbywa się w czasie mszy prymicyjnej. Tuż przed jej rozpoczęciem zakłada on szaty liturgiczne i w czasie mszy ukazuje się wiernym już w nowej roli. Drogę prowadzącą z domu rodzinnego do kościoła pokonuje on jeszcze ubrany w komżę i stułę. Obrzędowe znaczenie ma złożenie na ołtarzu wianka mirtowego, niesionego najczęściej na "poduszce" z przodu orszaku prymicyjnego. Z literatury pochodzącej z końca XIX wieku wiemy, że w trakcie uroczystości sekundycji, której przebieg był prawie zawsze taki sam jak prymicji, również niesiono przed księdzem Jubilatem na "poduszce" lub tacy zielony wieniec zwany ,,koroną". Wedle przekazu, wykonany był on najczęściej z rozmarynu lub mirtu. Po wejściu do kościoła, przed ołtarzem, dostojnemu Jubilatowi wkładano na głowę tę zieloną "koronę", a do ręki dawano laskę z krzyżem24• Prawdopodobnie pierwotnie istniał także zwyczaj wkładania takiego wianka mirtowego na głowę prymicjanta. Świadczyć może o tym opis uroczystości prymicyjnych z końca XIX wieku, w katolickich parafiach na terenie Niemiec: "po nadejściu kleru, spełniający urząd archidjakona, zbliża się do neopresbytera, pokrapia go święconą wodą, czyni krótką przemowę (...) następnie wkłada na głowę neopresbytera mirtowy wieniec i podawszy do rąk krzyż, śpiewa [00.]"25. Obecnie zwyczaj ten ogranicza się jedynie do niesienia wianka mirtowego przed prymicjantem w drodze z domu do kościoła i położenia go w kościele na ołtarzu. Wieniec zwany ,,koroną" na głowie Jubilata w interpretacji chrześcijańskiej miał oznaczać "godło zaślubin i godów złotych z oblubienicą ChrystusowąKościołem Świętym"26. W rytuale wkładania wianka na głowę Jubilata lub Prymicjanta podczas uroczystej mszy świętej, można odnaleźć analogię do świeckiego rytuału 22 w.J. Burszta, Antropologia kultury, op. cit., s. 105-106. E. Górski, Święcenia niższe i wyższe, op. cit., s. 85. "przegląd Katolicki", roczniki wydawane na przełomie XIX i XX wieku. 25 Ks. M. Nowodworski, Encyklopedia Kościelna, op. cit., s. 3. 26 Korespondencja" Przeglądu Katolickiego" z diecezji kujawsko-kaliskiej, "Przegląd Katolicki", 1902, s. 74. 23 24 �Grażyna Pyla 88 zamiany wianków pomiędzy młodymi podczas tzw. zmówin, będących fonną umowy małżeńskiej. Akt ten stanowił potwierdzenie zobowiązań zaślubin, a w opinii społecznej sankcjonował prawo młodych do wspólnego życia małżeńskiego27. Z czasem rytuał ten został włączony także do ceremoniału ślubu kościelnego2R• Jak wiadomo, Kościół aż do soboru ttydenckiego, czyli do połowy XVI wieku, nie znał obowiązkowej fonny zawarcia związku małżeńskiego i uważał za ważne także te małżeństwa, które zostały zawarte bez jego pośrednictwa29. Wianki ślubne wito najczęściej z ruty, rozmarynu lub mirtu30. Roślinom tym w tradycyjnej kulturze ludowej przypisywano właściwości mediacyjne i apotropeiczne. Wiązano także ich symbolikę z miłością i płodnością31. O obrzędowym charakterze wianka mirtowego świadczyć może nie tylko jego obecność w obrzędzie weselnym, zmieniającym status społeczny panny i kawalera, czy w obrzędzie prymicyjnym uważanym za "księże wesele", ale także w obrzędzie pogrzebowym panien i kawalerów, którzy nie zdołali jeszcze zawrzeć związku małżeńskiego32. Przywilejem stanu kapłańskiego jest udzielanie błogosławieństwa. Staje się on wtedy niejako pośrednikiem pomiędzy Bogiem a wiemymP3. Toteż po odprawieniu swojej pierwszej mszy świętej prymicjant występujący już w nowej roli kapłana udziela zgromadzonym błogosławieństwa apostolskiego i prymicyjnego. Wedle rytuału kładzie ręce na głowie przyjmującego błogosławieństwo oraz daje pamiątkowy obrazek prymicyjny. Uroczystość tę kończy przyjęcie prymicyjne, które podobnie jak weselne gromadzi przy suto zastawionych stołach rodzinę, bliskich krewnych i sąsiadów. Zarówno w wystroju sali, jak i dekoracji stołu pojawiają się symbole eucharystyczne, związane już z nową rolą społeczną głównej postaci uroczystości. Podsumowując, należy przypomnieć naj istotniejsze momenty dla obrzędu prymicyjnego, wydzielające poszczególne jego etapy, charakterystyczne dla obrzędu "przej ścia". Kulminacyjnym momentem rytualnego wyłączenia prymicjanta z dotychczas pełnionej przez niego w strukturze społecznej roli kawalera jest symboliczne pożegnanie go najpierw przez rodziców w domu rodzinnym, a później przez społeczność lokalną w kościele. Jednak w przypadku obrzędu prymicyjnego faza wyłąK. Zawistowicz, Obrzędy weselne, "Wiedza i Życie", R. 9,1934, s. 755. W. Abraham, Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, Lwów 1925, s. 325, 377-378. 29 Tamże, s. 147. JO K. Kwaśniewicz, z.,vyczaje i obrzędy rodzinne, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1981, s. 95. II P. Kowalski, Leksykon - znaki świata, op. cit., s. 322,498, 500. l2 W Tucholskiem odnotowano przed I wojną światową zwyczaj kładzenia na mogiłach panien i kawalerów pudełeczek z białą poduszeczką z mirtowym wianuszkiem i sztucznym Icwiatem, Anna Spiss, Cmentarzjako element pejzażu kulturowego, Rocznik MEK, t. XI, 1994, s. 93. II E. Klich, Polska terminologia chrześcijańska, Poznań, 1927, s. 83. 27 2H �Prymicje jako obrzęd przejścia 89 czenia młodego mężczyzny z roli, jaką dotychczas pełnił, jest rozciągnięta nieco w czasie, bowiem trwa od momentu podjęcia decyzji o studiach w seminarium duchownym, przygotowujących go do kapłaństwa i będących także dla niego okresem próby, aż do samego momentu rytualnego wyłączenia w czasie obrzędu prynucYJnego. Faza przejściowa, w czasie której prymicjant poddawany jest procesowi społecznej transfonnacji, odbywa się w przestrzeni obrzędowej pomiędzy domem rodzinnym a kościołem. Droga, którą przebywa, w sposób symboliczny odwzorowuje jego przemieszczanie się pomiędzy statusami społecznymi, czyli pomiędzy stanem kawalerskim a stanem kapłańskim. Prymicjant, jego najbliższa rodzina oraz osoby znajdujące się w jego bliskości w czasie pokonywania tej drogi są w szczególny sposób chronione, poprzez zastosowanie przedmiotów i roślin, którym w kulturze ludowej przypisywano właściwości apotropeiczne i mediacyjne oraz gestów mających podobne znaczenie. Również kolor biały, pojawiający się w zdobnictwie wieńca, w którym prowadzony jest prymicjant, oraz w strojach panien niosących ten wieniec świadczy, że mamy tutaj do czynienia z obrzędem "przejścia", bowiem kolor ten pojawia się we wszystkich tych momentach życia człowieka, które wiążą się ze zmianąjego statusu społecznego. W liturgii kościoła rytuałem włączenia diakona do stanu kapłańskiego jest założenie mu przez biskupa, w czasie ceremoniału święceń kapłańskich, stuły oraz ornatu. Natomiast dla wiernych swojej parafii widomym znakiem włączenia młodego mężczyzny do stanu kapłańskiego jest jego ukazanie się im w czasie mszy prymicyjnej w szatach liturgicznych, które dla społeczności lokalnej są symbolem jego "odrodzenia się" już w nowej roli społecznej. Mirtowy wianek zaś, niesiony przed prymicjantem i złożony na ołtarzu, jest symboliczną oznakąjego zaślubin z Kościołem. Natomiast potwierdzeniem "wejścia" w nową rolę społecznąjest udzielenie przez księdza prymicjanta wszystkim zgromadzonym w kościele błogosławieństwa przez położenie rąk na głowie każdej z osób. Grażyna Pyla THE FIRST MASS AS THE RITE OF TRANSITION (Summary) Ordination and celebration of the first mass is an important moment in the life of a young Catholic priest. Particularly in the rural community this religious ceremony is very special, treated as the "rite oftransition". �Grażyna Pyla 90 The article attempts to reveal and interpret the most important moments ofthe first mass, and refers to the concept of Arnold van Gennep's "transition" rites. Despite a different external form, the ceremonial sense of the first mass has always remained the same. It is the change of the social status of the young priest, which gives him the right to assume the same position in the local community as is assumed by his peers in a wedding ceremony. In a ritual manner he is separated from his role ofbachelor to be "reborn" in the new role, that of priest. The ceremonial rite of "transition" takes place in the space between the priest's family home and the church. It is the physical movement ofthe procession from one "centre", i.e. family home, to another, i.e. the church. On the way a border separating the space of the family home and the space around the church is crossed. In this symbolic way a transition between two social statuses is represented - that of bachelor and that of priest. K.w. Kielisiński, Od Żywca z sokiemjalowcowym. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13ada3d9b775b42fb97888bf5da416c7.pdf 564e9e263307ad103e987ffb23d61979 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5096 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4728 Title A name given to the resource Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuligowski, Waldemar Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 WALDEMARKULIGOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań ANTROPOLOGIA KULTURY W POLSCE: NASTĘPNE POKOLENIE?* Dekadę temu ukazał się artykuł Czesława Robotyckiego Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony (1995). W zamierzeniu autora był on podsumowaniem wielkich przełomów, jakie dokonały się w łonie polskiej antropologii kultury', począwszy od roku 1980. To właśnie w tym roku grupka młodych badaczy ogłosiła w kwartalniku ,,Polska Sztuka Ludowa" propozycje nowego podejścia do uprawianej przez siebie dyscypliny, które zyskały później poważne miano "manifestu". Kolejnych piętnaście lat przyniosło kolejne prace, konferencje, przedsięwzięcia badawcze, powiększał się także krąg autorów aspirujących do projektu antropologii kultury. Dzięki konsolidacji części środowiska, dzięki usystematyzowaniu metod, ujęć i problematyki, wreszcie dzięki uznaniu wagi nowego podejścia do antropologii kultury, jej projekt stał się, jak orzekł Czesław Robotycki, urzeczywistniony. Co miało decydować o swoistości tej nowej perspektywy badawczej? Autor przypomnianego tekstu konstatował, że interpretacja antropologiczna rozwinęła się * Tekst niniejszy jest swego rodzaju podsumowaniem spotkań, jakie odbyły się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. W ramach cyklu zatytułowanego "Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie" zaprezentowali się Marcin Brocki, Jarosław Eichstaedt, Agnieszka Kościańska i Sławomir Sikora. lin wszystkim - oraz studentom, doktorantom i pracownikom uczestniczącym w dyskusjach - składam w tym miejscu serdeczne podziękowanie. Kolejne artykuły pomieszczone w tym minibloku są wersjami wystąpień, które ich autorzy przedstawili na poznańskich spotkaniach (poszczególne teksty w mniejszym lub większym stopniu napisane zostały pod dyktando sporządzonego przeze mnie zestawu pytań i kluczowych kwestii). l Należy poczynić w tym miejscu istotną uwagę: otóż sam termin "antropologia kultury" nie znajduje silnego oparcia w strukturze jednostek naukowych w Polsce, poza krakowskim wyjątkiem nie ma instytutów o tej nazwie, nie ma katedr czy pracowni. Sytuacją zgoła więc zaskakującą jest jego rozwijająca się właśnie kariera, zwłaszcza w kontaktach z mediami. Iluż to badaczy przedstawia się w nich jako "antropolodzy kultury" właśnie! Czy stoi za tym wierność historycznemu już dzisiaj manifestowi, czy też jedynie językowa inercja i wygoda? A co mają na myśli osoby posługujące się etykietą "etnolog i antropolog kultury"? Autoprezentacja polskich badaczy kultury staje się in- . trygującym tematem samym w sobie. Zauważmy przy okazji, że w jednym 2003 roku ukazały się trzy książki mamiące w tytule antropologią. Były to: Antropologia literatury (Kosowska 2003), Antropologia obrazu (Olechnicki 2003) oraz Antropologia słowa (2003). �144 Waldemar Kuligowski w ramach polskiej etnografii na dwóch podstawowych płaszczyznach. Pierwszą z nich umieścił w obrębie paradygmatu semiotycznego badania kultury, druga natomiast ciążyła w stronę perspektywy hermeneutycznej. Poczesne miejsce wśród nich zajmowały także dyskusje na temat nowych tendencji w nauce światowej pośredni to zapewne efekt politycznego i społecznego otwarcia się Polski na Zachód - a szczególnie ważkie okazały się krytyczne komentarze dotyczące dorobku rodzimej etnografii (przy okazji krytyki przypomniano też prekursorskich autorów i nowatorskie koncepcje). Najgłośniej bodaj zabrzmiały głosy postulujące odejście od realistycznego modelu uprawiania nauki, wiary w przezroczystość teorii, obiektywności badań terenowych i adekwatności opisów (wskazując, że antropologia jako część kultury winna być równoprawnym przedmiotem naukowej refleksji); z drugiej strony głębokiej reinterpretacji poddano pojęcie "chłopskiej kultury tradycyjnej". Można wręcz wysunąć tezę, że to właśnie wystąpienia sytuujące się w kręgu tych zagadnień w stopniu najwyższym przesądziły o wyłonieniu się tożsamości antropologa kultury w Polsce: zarówno wśród beneficjentów tego ruchu, jak ijego mniej czy bardziej zagorzałych przeciwników. O ile dyskusje skupione wokół tego typu kwestii wywoływały wiele kontrowersji, to raczej "bez oporów", jak zauważa Robotycki, przyjęta została "pozytywna" propozycja antropologii, a więc analizy sztuki filmowej i teatralnej, obrazów reklamowych, muzyki popularnej, elementów architektury czy strategii reporterskich. Wyróżnione cechy antropologii kultury przesądzają o tym,jak chciał Robotycki, że jest to nauka o charakterze wybitnie pogranicznym, uwikłana w spory epistemologiczne i aksjologiczne współczesnej humanistyki; to z kolei decydowało o jej wyraźnej aktualności. Określenie całego nurtu przemian w polskiej etnografii terminem antropologia kultury bądź interpretacja antropologiczna wynikało zaś z przekonania o tym, że "etnografia w dawnym rozumieniu (oo.) nie udźwignie ciężaru interpretacji zjawisk kultury współczesnej" (Robotycki, 1995, s. 237) . .Ważnym pytaniem w tym kontekście pozostaje personalne przypisanie do kręgu udziałowców i nadzorców "projektu urzeczywistnionego". Robotycki wymienia tutaj szerokie grono badaczy: założyciele, sygnatariusze "manifestu" to Zbigniew Benedyktowicz, Ludwik Stomma, Ryszard Tomicki, Jerzy S. Wasilewski i oczywiście Czesław Robotycki; wspólne dzieło kontynuowali i wzbogacali Michał Buchowski, Wojciech 1. Burszta, Katarzyna Kaniowska, Wojciech Michera, Krystyna Piątkowska, KrzysztofPiątkowski, Stanisław Węglarz; najmłodszymi w tym gronie okazali się Janusz Barański, Ryszard Ciarka, Dariusz Czaja, Monika Sznajdennan, Wiesław Szpilka, Joanna Tokarska-Bakir. Nie ulega wątpliwości, że wymienieni antropologowie (zwłaszcza z grupy pierwszej i drugiej) są dzisiaj badaczami o uznanym statusie, posiadają zwykle najwyższe stopnie naukowe, pełnią najważniejsze funkcje w swoich rodzimych instytutach, ich dorobek składa się na zestaw lektur obowiązkowych dla studentów etnologii i antropologii kulturowej. Moina by zatem orzec, że rewolucja powiodła się, �Pastuch z gór w Sanockiem Bojko z Boryni Lemko z okolic Leska Wieśniak od Buczacza (Podole) Ryciny K.w. Kielisińskiego. ��Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 145 nie pochłonęła swoich dzieci, że nastąpiła rzeczywista "zmiana warty". Stwierdzając ten fakt, nie zamierzam wszelako w żadnym razie przyklaskiwać Ernestowi Gellnerowi, który bez ogródek oznajmiał, że nowy powiew w myśleniu antropologicznym - a szło tutaj nade wszystko o konsekwencje przyjęcia tezy o relatywizmie kulturowym - był "sposobem na zapewnienie sobie kariery przez wywarcie wrażenia na stosownych komitetach. Sturm und Drang i Zwyczajna Profesura" (Gellner, 1997, s. 41), miałoby brzmieć cyniczne hasło nowatorów. Nie podpisuję się pod powyższym, idzie mi bowiem wyłącznie o przyznanie, że antropologia kultury w Polsce i związane z nim pokolenie uczonych, które więzami pokrewieństwa połączył w swoim tekście Robotycki, to badacze już urzeczywistnieni, tak w sferze czysto naukowej, jak i zawodowej. Jako naturalne zatem, po upływie jednej dekady, jawi się pytanie o ciąg dalszy owego projektu: czy jest on nadal urzeczywistniany, czy też raczej staje się przedmiotem krytycznej refleksji; w jakim kierunku zmierzają ewentualne przemiany metod, teorii i zainteresowań; i na pewno nie ostatnie - kto za tym stoi, czy można wskazać jakąś grupę spadkobierców projektu, który swój pierwszy krzyk wydał w roku 1980? Robotycki podjął się próby opisania pokolenia badaczy krzepnących w najbardziej bodaj interesujących i inspirujących czasach, jakich doświadczała współczesna Polska, a wraz z nią cała rodzima nauka. Jego tekst dotyczył w pierwszej kolejności idei oraz postaci z powodzeniem przechodzących od okresu młodzieńczego do dojrzałego, jego opowieść posiada wyraźne zwieńczenie, jest narracją skończoną, pisaną z komfortowej perspektywy lat. W tymże samym 1995 roku ukazały się ponadto jeszcze dwa inne teksty podejmujące kwestię kondycji polskiej etnologii; oba wychodziły z założenia, że nauka ta znajduje się właśnie w momencie przełomowym, że następuje oto ostateczne przesilenie paradygmatów. Aleksander Posem-Zieliński oznajmiał o dokonującym się procesie antropologizacji polskiej etnologii, który jest konieczny dla tego, by nauka ta stała się równorzędnym partnerem dla innych dziedzin humanistycznych i była postrzegana jako "modna", twórcza, inspirująca (Posem-Zieliński, 1995, s. 35). "Tradycyjna etnografia skupiała się więc na przemianach kultury, jednak przemianom w nauce długo się opierała", zauważał uszczypliwie w tym samym tomie Michał Buchowski (1995, s. 42), przeciwstawiając owemu intelektualnemu marazmowi wyraźne otwarcie się i zróżnicowanie tej dyscypliny w latach 80. i 90. Próbując przedstawić wyniki tych zasadniczych przemian, poznański badacz posłużył się koncepcją nowoplemienia, fratrii i klanów, wśród których wyróżnił etnologię scjentystyczną, nową etnologię polską, antropologię kulturoznawczą, antropologię społeczną oraz antropologię filozoficzną (Buchowski, 1995, s. 45). Niniejszym chciałbym pójść tropem wyznaczonym przez przywołane głosy, tyle że przedmiotem mojej uwagi będzie antropologia kultury po wielkim przełomie, antropologia początku nowego stulecia, antropologia bezimienna jeszcze, nie rozpoznana w swojej specyfice, zamazanej przez teraźniejszość i wielkie cienie niedawnej przeszłości. Nie jest to zadanie szczególnie wdzięczne, jesteśmy wszak- �146 Waldemar Kuligowski odwołajmy się do Baudrillardowskiego sloganu - "po wielkiej orgii", po rewolucji, wszystko już było, możliwości zostały wylicytowane. Sąd taki brzmi może nazbyt ogólnikowo, toteż spróbuję go poprzeć konkretnymi dowodami. Przyjrzyjmy się oto, w jaki sposób antropologia zdefiniowana została przezjej promotorów i sympatyków. Dla Michała Buchowskiego (2000, s. 83) to "empiryczna filozofia", "sztuka badań terenowych i interpretacji" (Buchowski, 2000, s. 83) albo "sztuka bycia w świecie, dzięki której kontakty z innymi pozwalają na wytwarzanie możliwych, dotąd nie zaistniałych znaczeń" (Buchowski, 2000, s. 84). W nieco innym ujęciu ten poznański badacz oznajmia, że dziedzina uprawiana przezeń ,jest próbą ognia, w której trzeba mieć ostre i przenikliwe spojrzenie połączone ze zmysłem krytycznym" (Buchowski, 2000, s. 89). Cytowany już Robotyckijest z kolei przekonany, że: "Siła antropologii tkwi w konkrecie. Jest to moje głębokie przekonanie" (Robotycki, 1998, s. 10). Stwierdza ponadto, że jego naukowa praca polega na pokazywaniu, że "nie wszystko jest oczywiste" (Robotycki, 1998). Perspektywa Wojciecha 1. Burszty (1996, s. 14-15) jest nieco odmienna, widzi ono bowiem antropologięjako "nieustanne czytanie kultury (oo.) ponadto pisanie o kulturze, które jest nieuchronnie portretowaniem nas samych, wynikłym z pragnienia harmonijnego połączenia postaw, które pogodzić się nie dają: etnocentrycznej samoświadomości i fascynacji kulturową względnością". Dla antropologa, dodaje Roch Sulima (2000, s. 7), "źródłem jest wszystko, wszystko też jest dla niego terenem". Z tego wynika zaś niezbicie, że antropolog" 'zawsze' jest na badaniach: przy domowym obiedzie, w supermarkecie, w uniwersyteckiej kawiarni, na ulicy i podczas snu" (Sulima, 2000, s. 8). Znacząco przemawia także Dariusz Czaja, kreślący wizję antropologii jako "opowieści o rzeczywistości", której podstawowym zadaniem jest "opisać i nazwać to, 'co naprawdęjest' ,odnaleźć owe warstwy rzeczywistości, które nie tylko zwyczajnie są, ale też (oo.) 'dostarczają klucza', prowadzą do sensów przekraczających powierzchnię zdarzeń" (Czaja, 2004, s. 17). Skoro wiemy już, czym dla antropologów jest kluczowe pojęcie kultury, zapytajmy o to, w jakich terminach postrzegają i opisują samych siebie, własną - często jakże paradoksalną! - profesję. Katarzyna Kaniowska przekonuje do wiary w to, iż: "Historia antropologii poucza (oo.), że tak naprawdę tworzyli ją bądź żywiołowi ekstrawertycy, bądź neurotyczni wręcz introwertycy" (1995, s. 66). Teraźniejszość niczego w tym względzie zaś nie przesądza, bowiem tożsamość antropologa składanajest obecnie z elementów wywodzących się ze skonfliktowanych źródeł, tyleż uniwersalnych, co i prywatnych (Burszta, 2000, s. 93). Kolejną ze sprzeczności figury bycia antropologiem demaskuje Czaja: "Wedle pociesznego sloganu lat ostatnich, antropolog to ktoś, kto nade wszystko się dziwi (oo.). Dziwiący się antropolog, nie ukrywajmy - to brzmi dumnie (oo.). Tyle, że owo zdziwienie rzadko, o ile w ogóle, nawiązywało do greckiej tradycji mądrościowej, źródłowo z tym słowem związanej, najczęściej był to po prostu epistemologiczny czek bez pokrycia" (2004, s. 63). Cóż zatem wypada mu czynić? "Antropolog musi mieć odwagę różnić się �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 147 tam, gdzie wymagana jest powszechna zgoda - namawia SuIima - wdawać się we wrzawę blokowiska czy ulicy" (2000, s. 8-9). Wymaga tojednego, czy łatwego?, warunku: musi "siebie używać jako narzędzia poznania świata" (Sulima, 2000, s. 11). Dlajednego z badaczy oznacza to, że antropolog "przypomina detektywa (...) próbuje różnych tropów, śledzi odmienne wątki i układa je w prowizoryczne łańcuchy wnioskowań" (Burszta, 1996b, s. 9). By móc funkcjonować w charakterze takiego kulturowego kameleona i nie zagubić w tym sensu własnej pracy, "potrzeba próby dystansu - zarówno przestrzennego, jak i intelektualnego" (Burszta, l 996b, s. 9). Naturalnymjakoby środowiskiem antropologa kultury ma być biblioteka. Dlaczego? Gdyż "biblioteka i antropologia tyle mają ze sobą wspólnego, że wspólnie ucząpokory i dystansu" (Burszta, 1996c, s. 45). Pamiętając cały czas o Geertzowskich przestrogach przed zbyt jednoznacznymi obrazami (które są albo z gruntu fałszywe, albo powstały w umyśle kalekim), dodajmy do powyższego stwierdzenia ważny kontrapunkt. Buchowski orzeka mianowicie, że "nie wystarczy być wędrowcem po lekturach, owym osławionym.flaneurem buszującym w bibliotece (...). Trzeba zgłębić życie ludzi z krwi i kości" (Buchowski, 2000, s. 83). Takie defmicyjne ujęcia- a zapewne można by przytoczyć im podobnych znacznie więcej - czynią z antropologii kultury dyscyplinęjednoznacznie otwartą, maksymalnie wielogłosową, ostatecznie pograniczną, wciąż poszukującą i przekraczającą samą siebie. Badacz nie tylko analizuje, ale także przeżywa, nie ogranicza się do kondycji wścibskiego świadka, ale ochoczo przystaje na bycie uczestnikiem, wtapiając się w konkretny świato-obraz. Nazywa i bywa nazywanym, nadaje sensy ijest usensawniany (bądź nie, co zwykle prowadzi do zgorzknienia i ucieczki w wąską profesjonalizację). Z czym tu zatem wa1czyć,jak wzbudzić w sobie wstręt do metodologicznej i przedmiotowej swobody, przeciw czemu wznosić barykady i ogłaszać nowe manifesty? Jedynym chyba zauważalnym ruchem, jedynym istotnym przesunięciem byłaby w tym kontekście r e a k c j a, powrót do dawnej formuły, ograniczanie dyscypliny, tłumienie różnych głosów, okopywanie się w ciasnej cytadeli (z czym, póki co, do czynienia mamy jedynie incydentalnie - na szczę- .. ') SCle .. Poniżej podejmuję się próby zarysowania horyzontu antropologii kultury następnego pokolenia, przedstawienia kolejnego etapu jej rozwoju w Polsce. Idzie mi przede wszystkim o jej zróżnicowanie tematyczne, będące tyleż kontynuacją wątków podjętych już wcześniej, co i mierzeniem się ze zjawiskami, które dopiero jęły się wyłaniać. Zbiór przywołanych autorów i tekstów nie pretenduje - podkreślam to wyraźnie - w żadnym razie do opisu pełnego ani ostatecznego, oparłem się w tym względzie o własną wiedzę, która na pewno w wielu miejscach jest wyrywkowa. Moim zadaniem nie było jednak zestawienie wyczerpującej bibliografii, chciałem raczej przedstawić najbardziej istotne obszary naukowych zainteresowań. Pominąłem tu, rzecz jasna, ogrom prac, które moim zdaniem nie mieszczą się w ramach antropologii kultury, pozostawiając ich analizę osobom bardziej kompetentnym. Zauważmy przy okazji, że wielość przytoczonych tu nazwisk i tytułów jest nie tylko �148 Waldemar Kuligowski rezultatem pracowitości młodych antropologów, choć ten czynnik ma znaczenie pierwszoplanowe. Bezdyskusyjnie istnieją dzisiaj większe możliwości publikowania, mamy więcej otwartych trybun: od września 2000 roku ukazują się oto ,,zeszyty Etnologii Wrocławskiej", wydawane przez Katedrę Etnologii UWr; Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" na początku 2002 roku wydało pierwszy numer pisma "Op. cit"; toruński Instytut Etnologii zapoczątkował właśnie publikację "Okolic"; przyponmijmy, że w roku 1995 studenci poznańskiej etnologii i antropologii kulturowej zaczęli redagować "Magazyn Etno(logiczny)", ale inicjatywy tej wciąż nie udaje się kontynuować. Nie zapominajmy o tym, że w roku 1997 wystartowała nowa seria "Poznańskich Studiów Etnologicznych", a rok póżniej zainaugurowała swoją działalność krakowska seria wydawnicza ,,Anthropos". I ostatnia uwaga porządkująca: zaliczenie poszczególnych autorów w poczet antropologii kultury następnego pokolenia wiązało się często z wyborem arbitralnym (preferowałem wykształcenie antropologiczne i takąż afiliację zawodową). Z tego powodu poza wyznaczonym kręgiem znalazły się osoby, których wpływ zaiste trudno przecenić. Wymieńmy więc dla porządku: Leszek Kolankiewicz, twórca brawurowych interpretacji afrobrazylijskich kultów opętania (1995) i źródeł teatru (1999); Anna Wieczorkiewicz (1996), eksplorująca pogranicza antropologii i teorii literatury, wtajenmiczona w arkana retoryki wypowiedzi muzealnej (1996a); Andrzej Piotr Kowalski, któremu zawdzięczamy zupełnie nowatorskie ujęcie symbolu w kulturze archaicznej (1999; 2001); Ewa Domańska, uparta propagatorka narracji mikrohistorycznych (1999), łączniczka z najciekawszymi postaciami we współczesnej historiografii (np. 1996); wreszcie Marian Kempny, będący wytrawnym znawcą współczesnych sporów teoretycznych wokół kluczowych dla antropologii kultury pojęć (1994; Buchowski, Kempny, 1999; Kempny, Nowicka, 2003). Rozpocznijmy tedy szkicowanie obrazu od nurtu teoretycznego. Rozważania teoretyczne zajmują obecnie znacznie mniej miejsca niż wcześniej, nie powstają na tym polu prace-manifesty, konferencje rzadko bywają poruszone polemicznym ferworem. Jest to na pewno jeden ze skutków bycia po-, o czym już wspominałem. Nie oznacza to skądinąd całkowitego desinteressement, nadal istotnąkwestiąpozostaje rozliczenie się ze spuściznąponowoczesnego przełomu w nauce i poza nią. Najżywsze bodaj zainteresowanie wzbudza ciągle postać Clifforda Geertza i jego propozycja antropologii interpretatywnej. Generalnie uznaje sięją za przedsięwzięcie autorskie (podobnie jak dekonstrukcję Derridy czy też psychoanalizę Lacana), bogate wszelako w liczne inspiracje. Badaczowi temu poświęcona została interesująca i bardzo potrzebna praca zbiorowa (Wolska, Brocki, 2003), gdzie - poza przekładami artykułów i zapisem wywiadu z Geertzem - podjęto między innymi próbę przybliżenia jego stanowiska za pośrednictwem najczęściej formułowanych wątpliwości i pytań (Brocki, 2003) oraz zarysowano dość osobliwąrecepcję Geertzowskiego dzieła na gruncie polskim, która balansuje między bezkrytyczną admiracją i równie bezkrytycznym odrzuceniem (Kuligowski, 2003c). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 149 Rozważania mieszczące się w nurcie teoretycznym nie wyczerpują się bynajmniej na przepracowywaniu stanowiska autora Ajter the Fact. Często przywoływanym autorem jest również James Clifford, jemu zatem także poświęcano osobne omówienie (Kuligowski, 2000). Marcin Brocki (1999) z kolei celnie analizuje krytykę refleksji postmodemistycznej w antropologii, która w ferworze walki i zajadłych polemik podważa własne podstawy, ujawniając tym samym swój głęboko ideologiczny charakter. Magda Gimbut (2003) podejmuje ważki problem modeli epistemologicznych, podkreśla także wagę rozróżnienia pomiędzy przedmiotem badania (wycinkiem realności) a przedmiotem poznania Gednym z partykulamych wymiarów tego wycinka). Jacek Dziekan (2002) zajmuje się subtelnościami wciąż dyskutowanej koncepcji Victora Tumera, przede wszystkim relacją między teatrem a rytuałem, tłumaczy także teksty dotyczące jego koncepcji (Deflem, 1999). Dorobek tego badacza studiuje także Marcin A. Kafar (2002), wprowadzając nas doń poprzez epizody zjego biografii. Na wyróżnienie zasługuje całościowe zaprezentowanie idei społeczeństwa pierwotnego, jaka formowała się na przestrzeni wielu dekad w antropologii brytyjskiej (Dohnal, 2001). W tym teoretycznym nurcie sformułowano także generalną wizję ponowoczesnej teorii naukowej - doświadczenia, które interpretuje doświadczenie - jako drogi ku przekroczeniu, wyjściu poza już oswojone, która prawdziwie sprawdza się dopiero w zetknięciu z tym, co obce (Kuligowski, 1998). Specjalne miejsce w tego typu rozważaniach zajmuje problemjęzyka. Bardzo wyraźnie mówi się o jego zniekształcającym wpływie na proces tworzenia antropologicznych reprezentacji, o konieczności porzucenia wiary w istnienie przezroczystości w tym względzie (Brocki, 200la). Skoro zatem skazani jesteśmy na komunikowanie się poprzez gęstą zasłonę figur językowych, skoro nie ma sposobu na ucieczkę od Derridiańskich "białych metafor" (takich choćby, jak 'punkt widzenia', 'pole badawcze', 'perspektywa'), warto przyjrzeć się wartościom poznawczym takiej (an)tropologii. Przykładem są uwagi na temat analogii jako podstawowej zasady interpretacyjnej (Kuligowski, 1996). Rewizja dotychczasowej tradycji pisarskiej funkcjonującej w antropologii - od realizmu etnograficznego aż po eksperymenty z mnogim autorstwem -legła u źródeł powstania projektu antropologii refleksyjnej (Kuligowski, 2001). Ma ona polegać na uznaniu dialogu za kondycję najbardziej ludzką, przez to z kolei nie dającą się wyeliminować z praktyki antropologicznej. Praktyka ta z kolei szuka swojej etycznej legitymacji w budowaniu tekstów, czyli uzgadnianiu wspólnej wersji rzeczywistości, czynieniu jej zrozumiałą aż do momentu, w którym wszelkie uzasadnienia tracą swą moc wyjaśniającą. Wspomnijmy jeszcze zbiór tekstów daleko odchodzący od paradygmatycznego trybu lektury, nie tylko zresztą prozy antropologicznej (Burszta, Kuligowski, 2002). Uprzywilejowanie pola narracji, nie zaś pola epistemologicznego, wsłuchanie się raczej w prawdę psychologiczną niż prawdę empiryczną zaowocowało ciekawymi interpretacjami twórczości Carlosa Castanedy (Frąckowiak, 2002), Wiesława Myśliwskiego (Lagoda, 2002a), Johna Bartha (Kuligowski, 2002b). �150 Waldemar Kuligowski Polska antropologia kultury nie porzuca starych tematów. Pojawiły się przecież w jej ramach monograficzne reprezentacje społeczności lokalnych, przede wszystkim z uwzględnieniem zmian społecznych wiążących się z transformacją roku 1989 (drogowskazy ustawił tutaj Buchowski [1996a; l 996b D. Odchodzi się w nich od paradygmatu ocalania, przedmiotem uwagi badawczej nie sąjuż rudymenty tradycJjnej kultury ludowej, zamiast nich znajdziemy takie terminy, jak "nowy lokalizm", "euroregion" czy "globalizacja" (Górny, 2003). Podobnie w badaniach pogranicza polsko-niemieckiego kluczowym terminem staje się nieznana wcześniej kategoria "euroregionu" i "integracji europejskiej" (Dudziak, 200 l). We Włodawie analizie poddano relacje między oswojoną wiedzą o przeszłości, a tworzoną spontanicznie, niejednoznaczną wizją współczesności (Górny, Marczyk, 2003); na terenie wsi mazurskich badano z kolei potoczną wiedzę dotyczącą spraw publicznych oraz funkcjonowania władzy, zarówno tej lokalnej ,jak i centralnej (Malewska-Szałygin, 2002). Projekt o podobnie zarysowanej problematyce, tym razem pod etykietą "etnopolitologii", przeprowadzony został także we wsiach okalających Nowy Targ (Malewska-Szałygin,2003). Kolejną tematycznąkontynuacjąjest zapewne zagadnienie religijności ludowej. Zdarzenia o charakterze mirakulamym w obszarze katolickiej religijności ludowej (miejsca święte, wizjonerzy, znaki, postaci świętych) przedstawił Hubert Czachowski (2003). Problematykę obrazowania misteryjnego, które pospołu żywi się obrazem oficjalnym i apokryfem, bada Jarosław Eichstaedt (2003). Podobną perspektywę przyjęto w analizie objawienia fatimskiego (Czachowski, 2003a). Dodajmy, że zdobywające sobie coraz większą popularność sanktuarium w Licheniu oglądano z perspektywy czysto estetycznej (Klekot, 2002), wskazywano też, że jest ono ewidentnym przykładem odchodzenia od symboliki do wiernego odtwarzania rzeczywistości (Kula, 2002) - potwierdzając tym samym obiegowe opinie nazywają~e to sanktuarium "religijnym Disneylandem". Do tego nurtu refleksji włączyłbym również studia dotyczące zjawiska New Age. Najwytrwalsząjego badaczkąjest bodaj Anna E. Kubiak (1997; 1999; 2002; 2003), która przygląda mu się z perspektywy duchowości kobiecej, myśli ponowoczesnej, a także twórczości artystycznej (która jest pozbawiona ostrych granic, zdecydowanie eklektyczna, oparta o wewnętrzne przeżycia twórcy, zwrócona ku motywom naturalnym i religijnym). Nadal kontynuowane są studia z zakresu antropologii miasta. Sensownie, jak się wydaje, wydzielić można w ich obrębie dwa ujęcia: z jednej strony mamy do czynienia z pojmowaniem miasta jako przestrzeni mitycznej, wielkiej wylęgami mitów i tropów (jot-Drużycki, 1998), a źródłem do analizy miasta stają się Schulzowska Ulica Krokodyli (Dudziak, 1998) albo inspiracje płynące z klasycznych prac Bystronia, m.in. postulat przyglądania się "drobiazgom" codziennym (Dzięcielski, 2001); z drugiej strony powstają socjologizujące ujęcia różnych grup mieszkańców wielkich aglomeracji i przestrzeni, w których one żyją i przemieszczają się (Dohnal, 2002; Dudziak, 2003a). Wszystko wskazuje na to, że nasze życie- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 151 i sztuki, i emocje, i wartości, i rojenia - stają się esencjonalnie miejskie, tedy ten nurt badań ma przed sobą interesującą przyszłość. W ośrodku wrocławskim dalej prowadzi się studia nad ciałem, cielesnością i ich kulturowymi znaczeniami. Brocki - naj systematyczniejszy badacz tych zagadnień - przekonuje nas, że język ciała, jako złożona struktura, funkcjonująca w obrębie wielu porządków kulturowych i na przecięciu różnych logik społecznych, współtworzy nasze definicje człowieka i opozycje między naturą a kulturą. Ten zaś fakt jednoznaczni e sytuuje go w obrębie zainteresowania współczesnej antropologii kultury (Brocki, 1994; 2000; 200 l). Marek Rokita (1999), w analizach bardziej szczegółowych, zajmuje się fenomenem higieny osobistej w świecie zdominowanym przez dyskurs szczupłego, pachnącego i wiecznie młodego ciała. Na szczególną uwagę - moim zdaniem - zasługują wszelako te wątki, które dopiero w ostatnich latach doczekały się zasłużonej uwagi badawczej, one bowiem z stopniu najwyższym współtworzą oblicze nowego pokolenia polskiej antropologii kultury. Wśród tychże wątków wymienić należy z całą pewnością: (1) antropologię wizualną, (2) szereg analiz dotyczących różnych wymiarów funkcjonowania kultury popularnej, (3) antropologię fundowaną na inspiracjach refleksją feministyczną, (4) całe spektrum problemów związanych z procesami globalizacyjnymi oraz raczkującą dopiero (5) antropologię Internetu. Nim wszelako przejdę do omówienia wymienionych zakresów tematycznych, chciałbym wyróżnić dwa projekty o rysie wyraźnie autorskim. Oryginalną tematykę podejmuje oto Tarzycjusz Buliński. Postrzegając kulturę jako ogromny mechanizm wychowawczy, zapytuje o to, czy różne typy kultur - wyróżnia tu społeczeństwo pierwotne, religijne oraz nowoczesne - dają w efekcie inne typy człowieka (2002). Aplikując tak postawione pytania, podnosi też kwestie miejsca i znaczenia nauczania kultury popularnej we współczesnym dyskursie pedagogicznym (2002). Waldemar Kuligowski z kolei podejmuje studia nad kulturową historią idei miłości w ramach kultury Zachodu (2002). Wychodzę z założenia, że można analizować miłość na podobieństwo określonych idei, stylów w sztuce, formacji dyskursywnych, doktryn politycznych. Stają się one wówczas bardzo interesującymi "wziernikami" w historię kultury, a przedmiotem interpretacji są kulturowe obrazy i społeczne wyobrażenia, "publiczne symbole" miłości ("miłości w kulturze" poświęcono monograficzny numer pisma "Op. cit." z kwietnia i maja 2004 roku). Nijak nie da się pominąć tutaj organizowanych od kilku lat spotkań z cyklu "Colloquia Ethnologica", które gromadzą coraz liczniejszych przedstawicieli następnego pokolenia antropologicznego (wespół z ich starszymi towarzyszami). W jakże gościnnych progach Muzeum Wnętrz Dworskich w Ożarowie honory gospodarza pełni Jarosław Eichstaedt, który jest zarówno spiritus movens tych naukowych sympozjonów - dotychczas dotyczyły one biesiady, kanonu-apokryfu, kategorii pamięci i relacji antropologia - historia, a ich plony publikowano w osobnych książkach (Eichstaedt, 2000; Eichstaedt, Piątkowski, 2003) bądź na �152 Waldemar Kuligowski łamach "Polskiej Sztuki Ludowej. Kontekstów" (2003) - jak i dobrym duchem całego towarzystwa. Gdybym miał pokusić się o wskazanie miejsca spotkań nowej generacji, musiałbym wymienić nazwę Ożarów - jest to na razie inicjatywa bez precedensu. Powróćmy teraz do wymienionych powyżej tematów: (1) N ie popełnię chyba błędu, określając antropologię wizualnąjako nowe pole badawcze polskiej antropologii kultury. Owszem,już przed laty dokumentowano kulturę przy użyciu aparatów fotograficznych i kamer filmowych, już przed laty czasami o tym pisano, ale dopiero obecnie w pełni zaczynamy zdawać sobie sprawę z siły obrazu. Analitycy kultury wizualnej, w której przyszło nam żyć, ostrzegają wprost: widzialność jest pułapką, coraz doskonalszy obraz to nie tylko większa dokładność, ale także zagrożenie, opresja, czasami nawet przemoc. Wczorajsze pytania o to, kto mówi, w czyim imieniu i w jakich celach, należy obecnie przeformułować do postaci, kto fotografuje/filmuje, dla kogo, po co, w czyim interesie? Antropologia wizualna staje się obecnie programem badania systemów wizualnych w różnych kulturach, kolejnym sposobem na dotarcie do tego, jak rozumiemy świat, nie tylko ten widzialny. Jestem pewny, że jest to temat, z którym będziemy musieli się mierzyć w najbliższych latach. Równie pewnie można stwierdzić, że najbardziej kompetentnym promotorem antropologii wizualnej jest u nas Sławomir Sikora. To on uważnie rekonstruuje dzieje tej subdyscypliny, tłwnaczy teksty jej przedstawicieli (np. Wright, 2000), przybliża ważne prace (Sikora, 1999), prezentuje oryginalne postaci (Sikora 2004a). Podejmuje takie zagadnienia, jak relacje między fotografią a metaforą czy rozrachunek z krytyką wizualności jako naczelną zasadą poznania w naszej kulturze (1997). ,,zdjęcie staje się ucieleśnieniem i nośnikiem wyznawanych przez dane osoby światów wartości - pisze w ostatniej pracy (Sikora, 2004, s. 113). - Interpretacja i rozumienie fotografii zawsze 'zanurzone' jest w naszej własnej kosmogonii, świecie naszych doświadczeń"; (2) Przestrzenie i teksty kultury popularnej stały się w ostatniej dekadzie jednym z ulubionych tematów badawczych antropologów kultury. I dobrze się stało, bowiem -jak czytamy u Burszty i Kuligowskiego (1999, s. 11)- "kultura popularna jest dziś matecznikiem ludzkości, kołyską nowych pokoleń, naturalnym domem czterdziestolatków, dominującym wspomnieniem tych, co odchodzą (...), każdy z nas jest w jakiś sposób pop". Nie dotyczy to zresztą li tylko naszego kręgu kulturowego. Johannes Fabian (1998) stwierdza mianowicie, że nie da się zrozumieć współczesnej sytuacji kulturowej w Afryce bez pojęcia kultury popularnej, do połowy lat 70. ignorowanej jako czynnik wyłącznie "psujący" obraz społeczeństw tradycyjnych. Skoro chcemy zajmować się kulturą bieżącą, skoro chcemy utrwalać to, co aktualne ijeśli na dodatek ambicja podpowiada nam, by śledzić owego nieuchwytnego ducha czasu, popkultura musi zajmować uprzywilejowane miejsce w polu naszych zainteresowań. Antropologów kultury kuszą poznawczo bardzo różne zjawiska z tego kręgu: opisuje się wrestling jako specyficzny spektakl kulturowy (Wieland, 2002); w mu- �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 153 zyce rockowej dostrzega się arcyważny katalizator wspólnotowości (Dudziak, 2003b; Walczak, 2003); próbuje się uchwycić specyfikę rave parties, święta uczestników kultury techno (Kafar, 1999), rejestruje się, obecną w warszawskich autobusach od 1996 roku, "vlepkę" (jot-Drużycki, 1999). Ciągle wiele miejsca poświęca sięjednemu z kardynalnych symboli popkultury,jakimjest reklama. Jest ona postrzegana wprost w kategoriach klucza do zrozumienia kultury (Pomieciński, 2003),jako specyficzna forma perswazyjna, która zawiesza dawne demarkacje między realnym a wyobrażonym (Holc, Pomieciński, 2001) albo jako widowiskowy proces budowy nowego mitu (Kuligowski, 2003a). Widzi się w niej ponadto wyrazisty proces manipulowania znakami i słowami (Metelski, 2003) bądź - zupełnie poważnie - nową teorię spiskową, zarządzaną potajemnie przez władających mediami specjalistów od marketingu (Kowalczyk, 1996). W tym kontekście mamy także do czynienia z analizą konsumpcjonizmu (Łagoda, 2002), czyli postawą rozpiętą między wyraźną zewnątrzsterownością (wybór sprowadzony do dylematu kupić-nie kupić) a zachowaną podmiotowością (jak z "ich" przedmiotów zrobić użytek dla siebie). Za istotne zagadnienie tak poznawcze, jak i społeczne uznano zderzenie popkultury z edukacją, ich wzajemny dialog i próby przyjaznego współistnienia. Pyta się więc, jak i po co nauczać krytycznego rozumienia tekstów kultury popularnej w dzisiejszych szkołach (Kuligowski, 2002c), poświęcając tej skomplikowanej materii osobną konferencję naukową, której rezultaty znaleźć można w dwóch publikacjach (Burszta, de Tchorzewski, 2002; Kuligowski, Zwierzchowski, 2002). W polu antropologicznych interpretacj i kultury popularnej daje się dostrzec wyraźne przesunięcie akcentów. Popkultura (a nie nareszcie 'kultura masowa', ewidentnie będąca częścią programowo krytycznego wokabularza sprzed ponad pół wieku) pojmowana jest coraz częściej jako przestrzeń oporu i konfliktu, a nie gnuśnej inercji i degradacji; to miejsce tworzenia się podmiotowości człowieka-konsumenta, nie zaś dodatek do jednowymiarowej egzystencji everymana (tu wyraźne inspiracje brytyjską szkołą cultural studies). Kulturę popularną konceptualizuje sięjako jedno z najistotniejszych źródeł tożsamości współczesnego człowieka (Kuligowski, 2002a); (3) Ostatnie trzy dekady w humanistyce znaczone były przez rosnące zainteresowanie kategorią płci kulturowej (gender) i wyłanianiem się tak zwanej antropologii feministycznej (kwestią zasadności powoływania tej subdyscypliny nie będę się w tym miejscu zajmował). Opublikowano na tej fali wiele cennych prac dotyczących ról męskich i kobiecych, ideologii relacji płci (tu przywołajmy alternatywną interpretację instytucji społecznych najakże dobrze znanych etnologom Wyspach Trobrianda [Weiner, 1976]), dowodnie przedstawiono androcentryzm obecny na większości etapów rozwoju nauki, w tym antropologii kulturowej. Mimo że nadal refleksja feministyczna bywa usuwana poza obszar poważnej teorii naukowej - z rozmaitych powodów, tyleż leżących po stronie intelektualnie rozleniwionych mężczyzn, co i nękających ich myślowy komfort kobiet - nie zabrakło jej interesujących przejawów w najnowszej antropologii kultury w Polsce. �154 Waldemar Kuligowski Miejsce, pozycję i organizacje kobiet w Polsce po systemowej transformacji roku 1989 z powodzeniem bada Monika Baer (2003a; 2003b; 2003c). Jej analizy są głęboko osadzone w kontekście gender studies, kategoria kobiety i kobiecości rozpatrywana jest na tle wyłaniającej się klasy średniej, opisy dotyczą poszukiwania miejsca w nowym układzie społecznym, budowania tożsamości w oparciu o nowe wartości i aspiracje. Innym przedmiotem analizy jest kobieca duchowość. Prezentuje sięjąna przykładzie międzynarodowej grupy Brahma Kumaris, która - kierowana przez tak zwane "starsze siostry" - dostrzega w pierwiastku kobiecym nie tylko fundament życia, ale także twórczości i jednostkowej wolności (Kościańska,2003). Nie ulega dla mnie wątpliwości, że ten nurt badań nad kulturą będzie się na gruncie polskim nadal bujnie rozwijał. Na zainteresowanie antropologów czeka wszak wiele ważnych tematów: na przykład analizy "stylów konwersacyjnych", męskiego i kobiecego, zainicjowane przez Robin Lakoff (1975) i kontynuowane z rozmachem przez Deborah Tannen (np. 1997; 1999); krytyczne przyjrzenie się tradycji polskiej etnologii, z nastawieniem na szukanie wpisanych w nią ,,zniekształceń" wynikających z dominującej męskiej perspektywy (na 'odkrycie' czeka niezwykła praca Stanisława Szantera, ucznia Bystronia, z 1948 roku); a także śledzenie seksistowkich bądź patriarchalnych elementów na różnych poziomach wspólnej kultury (w odniesieniu do kultury rocka patrz: Kuligowski, 2003b). Rewizji wymagają ponadto, jak sądzę, dwa fundamentalne założenia feministycznej perspektywy badań nad kulturą, które przyjmowano dotąd bez większych oporów. Pierwsze mówi o uniwersalnym kojarzeniu kobiety ze światem natury (albo tym, co prywatne), mężczyzn natomiast z przestrzenią kultury (albo tym, co publiczne). Drugie zaś jest aksjomatem, wedle którego we wszystkich kulturach pozycja kobiety była generalnie gorsza niż pozycja mężczyzny. Raporty antropologów zaburzają ten klarowny i ideologicznie poręczny obraz, pokazując wyraźnie, że nie wszystkie grupy ludzkie wytworzyły opozycję między naturą a kulturą (lub między prywatnym a publicznym). Poważne potraktowanie twierdzenia mówiącego, że kategoria "kobiety" i "mężczyzny" jest skonstruowana kulturowo, wyklucza poza tym jakąkolwiek homogeniczność w tym względzie - fakt oszałamiającej różnorodności kulturowej przeczy temu w sposób nie podlegający dyskusji. Przemyśleć trzeba tu na pewno relacje między wymiarem symbolicznym a socjologicznym współbycia męskości z kobiecością. (Wskażmy na zabawny w istocie paradoks: termin history często zastępowany jest przez współczesne badaczki terminem herstory, pierwszy z nich bowiem - ,jego historia" - skażony jest wpisanym w siebie dominującym, męskim punktem widzenia. Zapomina się przy tym zupełnie o tym, że źródłosłów słowa historia nie ma nic wspólnego zjęzykiem angielskim.) Wciąż winny powstawać teksty obszernie zajmujące się związkami między refleksją feministyczną a antropologią kulturową/społeczną, samotnąjaskółkąjest w tej materii opracowanie Baer (1997). Nadal czekamy na polskie Women Writing Culture; �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 155 (4) Termin "globalizacja" - który słownik Web stera wymienił po raz pierwszy w 1961 roku - zdominował nauki społeczne przełomu lat 80. i 90. To wówczas pojawiły się określenia w rodzaju "transnarodowa scena", "kompresja świata", "globalna ekumena", "świat będący jednym miejscem", "przepływy", "transnarodowe powiązania" (Kilminster, 1999). Można wszelako przyjąć, że badacze stworzyli dwa dominujące podejścia do procesów globalizacyjnych. Pierwsze z nich kładzie nacisk przede wszystkim na globalne współzależności ekonomiczne, a jego promotoremjest lnunanuel Wallerstein (1974; 1979; 1990), który swoją wpływową teorią ustanowił model dla licznych badań. Nowoczesny system światowy (the modern world .system)jest, jego zdaniem, z gruntu kapitalistyczny. Życie społeczne i polityka narodowa są więc pospołu efektami ekonomicznej logiki kapitału gromadzonego przez światową ekonomię. Ta zaś dzieli świat na wyraźne strefy - Wallerstein wyróżnia centra, peryferie, semi-peryferie oraz obszary "zewnętrzne" (Castells [1999] w swoim opus magnum mówi w tym przypadku o tak zwanym "IV świecie", czyli regionach i ludziach nieprzydatnych ani jako producenci, ani jako konsumenci). Ogromne znaczenie działań międzynarodowych koncernów i krążenie kapitału przynosi obecnie raczej pogłębianie się różnic ekonomicznych niż ich eliminację. Dzieje się tak dlatego, że światowy system ekonomiczny jest dynamiczny, ale jego fundamenty wciąż pozostają niezmienne. Od tej neo-marksistowskiej perspektywy znacznie bardziej interesująca dla antropologa wydaje sięjednak optyka kulturologiczna. AIjun Appadurai (1996, s. 32) przekonująco przecież wykazał, że "dla zrozumienia nowej globalnej ekonomii kulturowej nie wystarczająjuż modele centra - peryferie". Zamiast tego zaproponował posługiwanie się zestawem oryginalnych neologizmów, które łączą sufiks scape z takimi pojęciami, jak ethno-, media-, techno-, żdeo-,jinance-. Te rozmaite ,,krajobrazy" to klocki, z których złożona jest zglobalizowana rzeczywistość, a ich inunanentnymi cechami są: amorficzność, płynność, nakładanie się na siebie. Bezwzględnie kluczowe dla zrozumienia sensu tego nowego słownika jest dostrzeżenie niejednoznacznych powiązań między mediami i migracjami; badacz ten nie wierzy bowiem w homogenizację świata, nawet gdyby konsumpcja stała się nowym rodzajem pracy, którą wszyscy będziemy musieli znosić. Rozejrzyjmy się wkoło, radzi Appadurai - "tureccy gastarbeiterzy w Niemczech oglądają tureckie filmy w swoich niemieckich mieszkaniach, tak samo jak Koreańczycy w Filadelfii oglądali w 1988 roku Igrzyska z Seulu poprzez satelity nadające z Korei, i tak jak pakistańscy taksówkarze w Chicago słuchają z kaset kazań nagranych w meczetach Pakistanu albo Iranu" (Appadurai, 1996, s. 4). Zarysowana w ten sposób perspektywa w centrum zainteresowania sytuuje takie zagadnienia, jak symboliczne reprezentacje, polityka kulturowa, technologia informatyczna, światowe media, ruchy religijne i społeczne, "nowe tradycje". Zauważa się, że rozwój globalnej komunikacji doprowadził do swoistej "kompresji" ludzi oraz miejsc, co z kolei zaowocowało rozszerzeniem i relatywizacją lokalnych doświadczeń. Stąd bardzo wiele pisze się o napięciu między "uniwersalizmem" �156 Waldemar Kuligowski a "partykularyzmem", czy "homogenizacją" a ,,:fiagmentaryzacją", stąd emblematycznym nazwiskiem dla tego podejściajest z pewnością Roland Robertson, autor koncepcji "glokalizacji" (1990; 1992; Robertson, Lechner, 1985). Glokalizacja każe zrewidować dotychczasowe ujęcia, wskazując na nowe rodzaje relacji między przestrzeniami lokalnymi a globalnymi (ciekawe jest to, że termin ten wywodzi się z ekonomii, zaczerpnięty bowiem został z teorii dotyczących marketingu, a dokładniej opisywał proces dostosowywania określonych produktów do lokalnych warunków i odbiorców). Wszelkie globalne trendy winny być, zdaniem Robertsona, analizowane i oceniane przez pryzmat lokalnych inicjatyw i wartości. Globalną scenę należy postrzegać w kategoriach "macierzy możliwości", która generuje bynajmniej nie jakąś jednolitą kulturę światową, ale daje do dyspozycji wiele odmiennych wyborów i kombinacji. Wszak rzeczywistym efektem globalizacjijest, przekonuje Leo Ching (2000), regionalizm raczej niż jakiś jednorodny system. W podobnym tonie wypowiadał się też Anthony Giddens, utrzymując, że globalizacja nie jest wyłącznie zjawiskiem występującym "tam, na zewnątrz", odnoszącym się do systemów światowych, ale dzieje się również "tutaj, wewnątrz", dotykając naszej codzienności, a nawet intymności. "Globalizacja dokonuje swoistej inwazji w lokalność, lecz nie prowadzi do zniszczenia lokalnych kontekstów; wprost przeciwnie - twierdzi brytyjski socjolog - nowe fonny lokalnej tożsamości kulturowej i autoekspresj i są przyczynowo związane z procesami globalizacji" (Giddens, 1996, s. 366). Dla Ulfa Hannerza z kolei, globalna kultura "powstaje poprzez wzrastającą współzależność kultur lokalnych" i rozwija się "bez wyrażnego zakotwiczenia na jednym terytorium" (Hannerz, 1990, s. 237). Wynika z powyższego niezbicie, że globalizacja to jeden z tematów, który winien najżywiej interesować antropologów kultury, także w Polsce. Niestety, na razie prac dotyczących kulturowego wymiaru globalizacji nie powstało zbyt wiele. Ciekawe jest w tym kontekście zainteresowanie muzyką folkową, czyli zjawiskiem o charakterze globalnego trendu, które wyrasta przy tym z lokalnych kontekstów. Magdalena Sztandara (200 l ) nazywa to "powracaniem do korzeni", Kuligowski zaś rozpatruje ten fenomen w kategoriach "tradycji wytworzonej" (200Ia) bądź opisuje jako dialog wartości "globalnych i parafialnych" (2004). Ta sama dwójka autorów podjęła ponadto - niezależnie od siebie - problematykę związaną z funkcjonowaniem w naszym kraju Wiejskich Alternatywnych Społeczności. Wyłaniające się w końcu lat 80. niewielkie wspólnoty młodych ludzi z miast, którzy postanowili przenieść się na wieś i tam prowadzić inne, alternatywne życie, wyrażnie mieszczą się w nurcie globalnych przemian kulturowych. Polskie wspólnoty są zresztą dzisiaj częścią światowej sieci ekologicznych wsi (Global Eco-Village Network). Zmienne, wciąż w procesie kształtowania się, społeczności jawią się tedy jako bardzo intrygujący i atrakcyjny przedmiot badań: ze względu na ich antyurbanizm (Sztandara, 200Ia), postulowaną, a czasem i rzeczywistą alternatywność (Sztandara, 2002) czy wreszcie z uwagi na wpisany w logikę ich istnienia rys glokalizacyjny (Kuligowski, 2003d). �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 157 Jestem przekonany, że tematyka globalizacyj na stanie się w najbliższych latach jednym z czołowych riffów antropologii kultury w Polsce, bo po prostu nie ma innego wyjścia. Homogeniczne, zamknięte grupy i narody, zamknięte terytoria, samorodne wartości to już pieśń przeszłości, a może jedynie figura myślenia ceniącego sobie najwyżej własny komfort. Wydaje się, że na serio będzie trzeba przemyśleć zalecenie George' a E. Marcusa (1995), który namawiał do podjęcia badań w wielu miejscach; przywiązanie do jednego punktu na mapie nie wystarcza bowiem obecnie do rzetelnego wypowiadania się na temat kondycji świata zglobalizowanego i jego mieszkańców. Jeśli zgodzimy się co do tego, że grecka empeiria znaczy "doświadczenie", to musimy przyznać, że współczesność wymaga czegoś więcej ponad klasyczne stacjonarne badania terenowe. W globalnej "przestrzeni przepływów" i wszechpowiązań zakrawa to zwyczajnie na anachronizm; (5) Wirtualizacja stoi dzisiaj w jednym rzędzie z kluczowymi kategoriami współczesnej teorii kultury, takimi jak subiektywność, działanie, struktura, przestrzeń i czas. Ustawia sięją przy tym na długim historycznym kontinnum, ogarniającym między innymi rytuał, wiarę w cuda, barokową architekturę, transsubstancjację. Te żródła powodują, że powszechnie stosowane opozycje w rodzaju wirtualne/rzeczywiste lub abstrakcyjne/konkretne, komplikują się. Wszak to wirtualne jest dziś rzeczywiście istniejącym, a abstrakcyjne zaledwie możliwym. Jaka byłaby w tym kontekście różnica między zjawiskiem dija vu a symbolem? Ponadto, Rob Shields (2003) bodaj jako pierwszy połączył wirtualność z Turnerowską definicją liminalności: w obu wypadkach idzie przecież o bycie between i betwixt, o próg, stawanie się. Już na tym ogólnym poziomie widać, że kategoria wirtualności nie jest dla antropologii kultury zjawiskiem z innej planety, esencjonalnie obcym, wobec którego jesteśmy bezradni. Można przecież przyglądać się Internetowi za pośrednictwem takich znajomych kategOlii,jak przestrzeń, czas, wiedza, płeć, naród (Kuligowski, 2002d). Staje się to jeszcze wyraźniejsze, kiedy sięgniemy po prace będące wynikiem "etnograficznych" badań środowiska Internetu. Badania tego specyficznego środowiska narodziły się w drugiej połowie lat 90., kiedy ono ciągle jeszcze się kształtowało. Już wtedy udało się jednak wyznaczyć kilka najważniejszych wymiarów, które skupiały uwagę badaczy. Były to: społeczności wirtualne, tożsamości i interakcje on-line oraz digitalne dyskursy. Większość autorów była zgodna co do tego, że Internet to "bezdyskusyjnie przestrzeń społeczna, w której ludzie spotykają się twarzą w twarz, tyle że należy na nowo zdefiniować zarówno pojęcie spotkania, jak i twarzy (Stone, 1999, s. 85). Za słupy milowe w rozwoju tej dziedziny refleksji uznaje się zwykle dwie prace - Virtual Community Harolda Rheingolda (1993) oraz Life on the Screen Sherry Turkle (1995). Ten pierwszy przedstawił społeczną historię konkretnej grupy internetowej - była to Whole Earth'Lectronic Link; Turkle zapytywała z kolei o to, co dzieje się z ustaloną koncepcją tożsamości w jej zetknięciu z rzeczywistością wirtualną. Początkowo przecież skłonni jesteśmy zakładać, że w sieci podróżujemy po prostu ze zwykłą, codzienną tożsamością, i w istocie tak czynimy, korespondując za po- �158 Waldemar Kuligowski średnictwem elektronicznej skrzynki pocztowej czy kupując jakieś towary. Co wydarza się jednak po wkroczeniu w pseudonimowe światy czatów IRC albo w pełni fantastyczne przestrzenie MUD-ów? "W komputerowo zapośredniczonych światach - wyjaśnia Turkle - tożsamość jest zbiorowa, płynna i konstytuowana w interakcji z maszyną" (Turkle, 1995, s. 15). Oba entuzjastyczne wobec Internetu wystąpienia, dały początek prawdziwej falijego badania. Socjologowie poczęli analizować "społeczne sieci" elektronicznego świata, lingwiści skupili się na osobliwym języku cybemautów i stworzonej przez nich "net-ykiecie", feminizm śledził konstrukcję gender na stronach www, próbowano nawet powołać do życia "antropologię cyborgów". Czym, zapytajmy, zajęli się w tej sytuacji antropologowie? Za kluczową kwestię uznano dociekanie tego, jak używa się nowych technologii, co robią z nimi uczestnicy różnych internetowych środowisk: od, początkowo, lesbijskich barów on-line (Correll, 1995) po skomplikowane struktury internetowych miast (Silver, 2000). Obecnie, najbardziej bodaj wpływową propozycją badania Internetu jest program pod nazwą "Virtual Ethnography", promowany przez Christine Hine. Wychodzi ona z założenia, że Internet jest jak najbardziej odpowiednim, a w dodatku wciąż oryginalnym przedmiotem dla badań etnograficznych (to ostatnie pojęcie zdaje się przeżywać na Zachodzie swój renesans). "Etnografia umożliwia podjęcie studiów nad tym, co ludzie robią z technologią" (Hine, 2000, s. 21), przekonuje, warto analizować te działania oczyma podejmujących je osób. Bo Internet to dla Hine i kultura, i artefakt kulturowy, a także tekst, który jest czytany i pisany przez jego użytkowników (2000, s. 147). Stąd wypływa jego istotność, stąd waga pytań w rodzaju, jak ludzie zachowują się w sytuacjach, o których mówią on-line, w środowisku off-line?, w jaki sposób używają technologii w codziennym życiu?, jak wpływa ona na relacje rodzinne lub na wykonywaną pracę?, jakie wytwarza wartości? które znaczenia są akceptowane? Tak sformułowany program podejmowany jest w ramach różnych projektów (np. Whittle, 2003). Bez Hine'owskiej emfazy tworzenia nowego typu badań (zaznaczmy, że autorka programu "Virtual Ethnography" nie posiada wykształcenia antropologicznego), radzą sobie natomiast Daniel Miller i Don Slater. Deklarują oni prowokacyjnie, że nie istnieje taka rzecz jak Internet, sąjedynie różnorodne media i treści, które ludzie włączają do "swojego" Internetu. Dla autorów The Internet. An Ethnographic Approach cybermedia są elementem kultury materialnej, która po prostu współtworzy potoczność w różnych miejscach świata, np. w opisywanym przez nich Trynidadzie (Miller, Slater, 2000). Podkreślają przy tym, że Internet jest używany przez różnych ludzi, w różnych celach i w różnych kulturach, i ten prosty fakt wystarczy już za cały manifest badawczy. Ciągle nie mamy - stwierdźmy to bez satysfakcji - tak szeroko zakrojonych przedsięwzięć w nowej antropologii kultury. Internet przedstawia się póki co jako próbę stworzenia alternatywnego świata z własnymi państwami, paszportami i cyfrowymi miastami (Szczechowicz, 2003), wskazuje na obezwładniający czar �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 159 "teleobecności", obserwowany na przykładzie internetowych czatów (Butkiewicz, 2003), pisze o nader ekspansywnym zjawisku RPG, czyli role-playing games, gier fabularnych (Wołyńska, 2003). Ogromne pole badań i refleksji jest zatem "do wzięcia". Ileż można sobie po nim obiecywać! Spróbujmy sformułować terazjakiś rodzaj podsumowania. Nawet pobieżna analiza zebranych powyżej tekstów jednoznacznie pokazuje, że w zdecydowanym odwrocie znajdują się szeroko pojmowane studia nad folklorem. Dzieje się tak, być może, z racji, które tymi słowy wyłożył Geertz: "Analiza kulturowajest ze swej natury niedokończona (...). Lecz na tym właśnie, wraz z trapieniem wrażliwych ludzi tępymi pytaniami, polega (...). Istnieje wiele sposobów, aby tego uniknąć przemienienie kultury w folklor i zbieranie jej, przemienienie jej w zbiór właściwości i liczenie ich (...) i bawienie się nimi" (Geertz, 2003, s. 57). Skoro radykalnie zmienił się świat, a kształty kultury wysnuwane są dzisiaj z innych źródeł, tedy nowe pokolenie antropologów nie ma ochoty na podejmowanie folklorystycznej ,,zabawy". Gdzie indziej bije jego serce. Wizualność, Internet, globalizacja, feminizm, kultura popularna (albo pamięć i wyobraźnia, albo realne i wirtualne, totalne i unikatowe, męskie i żeńskie, autentyczne i roztożsamione), to imiona najnowszych przedsięwzięć podejmowanych w łonie antropologii kultury. Niektóre z tych tematów zostały już rzetelnie rozpoznane, inne czekająjeszcze na swoich badaczy. Widać jednak wyraźnie, że nowe pokolenie stara się "nadążać" za rzeczywistościąktóra przyspiesza na naszych oczach, jak nigdy wcześniej w historii - że usiłuje myślowo ją okiełznać. Krystalizuje się w związku z tym, moim zdaniem, jakieś nowe rozumienie zasadniczych dla antropologii problemów: jej przedmiotu (którym tradycyjnie był "obcy"), jej metody (za którą tradycyjnie uznawano obserwację uczestniczącą), medium (czyli tradycyjnej monografii), wreszcie jej przeznaczenia (lokowanego niegdyś w praktyce, dziś coraz bliższego zaś spekulatywnej refleksji). Po "pisaniu" i "czytaniu" kultury ideałem staje się być może poszukiwanie emocji i nadziei, które miałaby dawać praca antropologa -jemu samemu i innym. Inne cechy odrębne nowego pokolenia - poza zewnętrzną cezurą kalendarza - znaleźćjest znacznie trudniej. Tytułowego następnego pokolenia nie spaja wspólne doświadczenie generacyjne, najlepiej o traumatycznym charakterze, nie łączy podejmowana ramię w ramię naukowa batalia, nie konsoliduje' odkrywanie' nowych autorytetów albo kontynentów poznania ani nawet wspólnota zabawy czy silna więź towarzyska. Dlatego, jak sądzę, nie funkcjonuje wśród tej generacji językowe wskazanie na "nich", próżno również chwytać uchem wypowiedziane z pełną powagą ,,my". Jest różnica kluczowa, "pokolenie pierwsze" na tym wszak rozróżnieniu fundowało własną odrębność, na tej bazie wykuwało właściwą sobie autodefinicję (chyba że heretycko przyjmiemy, iż są to efekty "pracy" nad tworzeniem środowiskowego mitu, o tyle skutecznej, że kierowanej przez zawodowych badaczy mitów ...). �Waldemar 160 Kuligowski Wielu młodych antropologów przyznaje się do posiadania osobistych mistrzów-poprzedników w naukowym dziele (raczej rodzimych niż obcych). Wiem to z rozmów, wiele także daje się wyczytać z konkretnych tekstów. Nic w tym oczywiście nagannego, wydaje się wręcz, że tak winna przebiegać uświęcona droga naukowego terminowania, że szczęśliwą okolicznościąjest posiadanie własnych intelektualnych bohaterów. Na szczęście, następne pokolenie nie poprzestaje na podążaniu przetartymi już ścieżkami, przywołani autorzy uparcie szukają swojej niepowtarzalnej kreski, wypracowują własną sygnaturę, chcą przemawiać oryginalnym idiomem. Są oczywiście po-, ale starają się także być przed-lub chociażbyw-. Można chyba powiedzieć na zakończenie, że o swoistości nowego pokolenia, swoistości mimo wszystko realnej, przesądza nie łatwa próba połączenia dwóch dychotomicznych postaw, apollińskiej i dionizyjskiej. Zasada apollińska oznaczałaby podporządkowanie regule, powściągliwość, dyscyplinę w sprawach indywidualnych i zbiorowych. Zasada dionizyjska odnosiłaby się natomiast do tego, co,jednostkowe, oparte o eksperyment, bezwstydnie ekscentryczne. To jednoczesne przyznanie, że pracuje się w cieniu mistrzów i pod dyktando odziedziczonych metod, jak i bez żalu wypowiedziany pogląd, wedle którego wszelkie kanony i tradycje w nauce mają charakter tymczasowy, a żaden probierz nie jest wieczny, lecz zawsze domaga się rekontekstualizacji. To zmagania namiętności z oschłościąi tylko ta walka, jak to sobie wyobrażam, może przerobić zwykłych zjadaczy akademickiego chleba w naukowe anioły. BIBLIOORAFIA Antropologia słowa ... 2003 Antropologia słowa. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, wstęp i redakcja G. Godlewski, Warszawa. Appadurai A. 1996 Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization, Minneapolis. BaerM. Ewolucja myśli feministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podsta1997 wie wybranej literatury, w: E. Pakszys, D. Sobczyńska (red.), Humanistyka i płeć, t. II Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dzi.ś, Poznań. Women:S Spaces: Class, Gender and the Club, Wrocław. 2003a In Search a/Identity? Reflections on the Category 0/ 'Women' in Transitio2003b nal Poland, w: Between Tradition and Postmodemity. Polish Ethnography at the Tum ofthe Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warsaw. Nowy etos? Antropologiczny szkic pewnej organizacji kobiecej, w: Obsza2003c ry kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Bracki M. 1994 Kultura i natura. Uwagi na marginesie badQti nad gestami, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 161 Antropologia postmodernistyczna wobec krytyki, w: Transformacja, ponowoczesność - wokól nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. Krótka historia badań antropologicznych nad językiem ciala, "Zeszyty 2<m Etnologii Wrocławskiej", nr l. Język ciala w ujęciu antropologicznym, Wrocław. 2001 2001a Dziedzictwo Hermesa w antropologii, "Zeszyty Etnologii Wrocławskiej", nr 1(2). FAQ, w: Clifford Geertz: lokalna lektura, D. Wolska, M. Brocki (red.), 2003 Kraków. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. 19900 Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin. Slowo wstępne: antropologia a zmiana systemowa, w: Oblicza zmiany. Etl 996b nologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, M. Buchowski (red.), Międzychód. Antropologiajako próba ognia, "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Buchowski M., M. Kempny 1999 Czy istnieje antropologia postmodernistyczna, w: Amerykańska antropologia postmodernistyczna, M. Buchowski (red.), Warszawa. Buliński T. Czlowiek do zrobienia. Jak kultura tworzy człowieka: studium antropolo2001 giczne, Poznań. 2002 Nauczanie kultury popularnej, czyli żywot pedagoga radykalnego. O granicach krytycznego dyskursu (sztuka w trzech aktach z preludium i finalem), w: Edukacja w czasach popkultury, W Burszta, A. de Tchorzewski (red.), Bydgoszcz. Burszta WJ. 19900 Czytanie kultury. Pięć szkiców, Łódź. 1996b Wstęp: detektywi i nomadzi, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. 1996c Flaneur w bibliotece, w: tenże (red.) Antropologiczne wędrówki po kulturze, Poznań. Antropologiajako ..próba oka", "Przegląd Bydgoski. Humanistyczne Czasopismo Naukowe", R. XI. Burszta W, A. de Tchorzewski, (red.) 2002 Edukacja w czasach popkultury, Bydgoszcz. Burszta WJ., W Kuligowski 1999 Dlaczego kościotrup nie wstaje. Ponowoczesne pejzaże kultury, wstęp Z. Bauman, Warszawa. Burszta WJ., W Kuligowski (red.) 2002 Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, Poznań. Butkiewicz K. 2003 Tożsamość. Halloween przez 365 dni w roku, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Castells M. The Information Age: Economy, Society and Culture, vol. II: The Power of 1999 Identity, Oxford. 1999 �Waldemar Kuligowski 162 ChingL. 2<XXl Globalizing the Regional; Regionalizing the Global.' Mass Culture alld Asianism in the Age ofLate Capital, "Public Culture", vol. 12,no l. Czachowski H. 2003 Cuda, wizjonerzy ipielgrzymi. Studium religijności mirakularnej końca XX wieku w Polsce, Warszawa. Objawienie fatimskie - mityczny apokryf XX wieku, w: Nie-Zlota Legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, J. Eichstaedt, K. Piątkowski 2003a (red.), Ożarów. CzajaD. 2004 Wprowadzenie. Być tu, pisać tu, w: (tegoż) Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne, Kraków. Correll S. 1995 The Ethnography of an Electronic Bar: The Lesbian Cafe, "Journal of Contemporary Ethnography", no 3 (24). DetlemM. 2<XXl Dohnal Rytuał, antystruktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, przeł. J. Dziekan, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. 2001 Antropologiczne koncepcje plemienia. Studium z historii antropologii brytyjskiej, Poznań. . Przeobrażenia struktur społeczno-przestrzennych wielkich miast, w: Szkice etnologiczne. Dedykowane Profesor Annie Szyfer, A. Brencz (red.), Po- 2002 znań. DomańskaE. 1996 1999 Dudziak MJ. 1998 2001 2003a 2003b Od postmodernistycznej narracji do po-postmodernistycznego do~:wiadczenia. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, "Teksty Drugie", nr 2/3. Mikrohistorie: spotkania w międzyświatach, Poznań. Etnografie Brunona Schulza. Próba antropologicznego ujęcia" Ulicy Krokodyli"jako analizy miasta, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. O niektórych aspektach wielokulturowości na pograniczu polsko-niemieckim, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa", z. 19. Pejzaże berlińskie, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Od nocy pióropuszy do dnia coca-coli, czyli estetyczne wspólnoty Jarocina, w: Rock. Między duszą a ciałem, WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. DziekanJ. 2002 Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności, codzienności w teatrze" Victora W Tumera, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Dzięcielski R. 2001 Eichstaedt 2<XXl Eichstaedt 2003 2003 Ludowe obrazy świata. Inspiracje bystroniowskie, Łódż. J. (red.) Smak biesiady. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, Ożarów. J., K. Piątkowski (red.) Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryjiczność w kulturze, Ożarów. Słowo i obrazowanie, w: Nie-Złota Legenda ... , op. cit. Fabian J. 1998 Moments of Freedom. Anthropology and Popular Culture, Charlottesville i London. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 163 Frąckowiak P. 2002 Przypadek Castanedy, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Geertzc. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, przeł. S. Sikora, w: M. Kempny., E. Nowicka (red.), Badanie f.."Ultury.Elementy teorii antropologicznej, Warszawa. GellnerE. Postmodernizm, rozum i religia, przeł. M. Kowalczuk, Warszawa. 1997 Giddens A. Ajjluence. Poverty and the Idea of Post-scarity Society, "Development and 1996 Change", no 27. GimbutM. Modele epistemologiczne a poznanie w etnologii, "Zeszyty Etnologii Wro2003 cławskiej", nr 1(5). GÓmyK. 2003 Antropologiczno-socjologiczne studium społeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wrocław. Górny K., M. Marczyk 2003 Na Bugu we Włodawie. Rejleksje nad folklorem, historią i współczesnością, Włodawa. HannerzU. 1990 Cosmopolitans and locals in world culture, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. HineCh. 2<XX> Virtual Ethnography, London. Hole K., A. Pomieciński 2001 Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem, "Lud" t. 85. Jot-Drużycki 1. 1998 Miasto, jego osobliwości i ich zbieracze, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. 1999 Vlepka albo interpretacja swobodna, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nrl-2. KafarM. 1999 Antropologiczne rejlek:,je nad Kulturą Rave, w: M. Kempny, G. Woroniecka (red.) Religia i kultura w globalizującym się świecie, Kraków. 2002 Rozważania o antropologii Victora Wittera Turnera, "Lud", t. 86. Kaniowska K. 1995 Inspiracje i konsekwencje antropologizacji etnologii polskiej, w: A. Posern-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań. KempnyM. 1994 Antropologia bez dogmatów - teoria społeczna bez iluzji, Warszawa. Kempny M., E. Nowicka 2003 Elementy teorii antropologicznej - wprowadzenie, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa. Kilminster R. 1999 Globalization as an Emergent Concept, w: A. Scott (cd.), The Limits ofGlobalization. Cases and Arguments, London, New York. KlekotE. 2002 Święte obrazki, Licheń i sąd smaku, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. �Waldemar Kuligowski 164 Kolankiewicz L. 1995 1999 Samba z bogami. Opowieść antropologiczna, Warszawa. Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", blok zatytułowany" Colloquia Ethnologica ". Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza, nr 3--4. 2003 KosowskaE. 2003 Kościańska Antropologia literatury. Teksty, konteksty, interpretacje, Katowice. A. 2003 The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity ..., L. Mróz Z. Sokolewicz, Kowalczyk 1996 Kowalski 1999 2001 Warszawa. P. Reklama rządzi światem, czyli spiskowej teorii dziejów ciąg dalszy, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, W. Burszta (red.), Poznań. AP. Symbol w kulturze archaicznej, Poznań. Myślenie przedjilozojiczne: studia zjilozojii kultury i historii idei, Poznań. KubiakAE. 1997 1999 2002 2003 Delicje i lewa ręka Kriszny, Warszawa. O ponowoczesności New Age raz jeszcze, w: Religia i kultura w globalizującym się świecie, M. Kempny, G. Woroniecka (red.), Kraków. Sztuka New Age, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3--4. Obszary kobiecej duchowości. Feministyczny dyskurs w kulturze New Age ijego pograniczach, w: Obszary kultur kobiecych w badaniach płci/rodzaju, E. Pakszys, M. Baer (red.), Poznań. Kula A 2002 Kuligowski 1996 Licheńska Golgota jako przykład wznowienia tradycji oraz popularności nabożeństwa Drogi Krzyżowej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. W. Oprzyjemności analogii, w: Antropologiczne wędrówki po kulturze, w.J. Burszta (red.), Poznań. 1998 2cro Teoria: podróż ku przekroczeniu, w: Interpretacja jako konstrukcja, 1. Topolski (red.), Poznań. 2oo2d "Kłopoty z kulturą" i pytania o autentyzm, "Lud", t. 84. Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznań. Wytwarzanie autentyzmu. Polska muzykafolk, "Literatura Ludowa", nr 1. Siedem szkiców do antropologii miłości, Poznań. Popkulturajako źródło tożsamości, "Kultura Popularna", nr O. Błogosławieństwo Szeherezady: John Barth, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Edukacja i kultura popularna albo paradoks Guliwera, w: Edukacja w czasach popkultury ... , op. cit. Internet: Ziemia Obiecana czy post coitum triste, "Kultura i Społeczeństwo", 2oo3a Natura a reklama, czyli gepard w trampkach, w: Ekran. mit, rzeczywistość, 2001 200la 2002 2oo2a 2oo2b 2oo2c nr I. WJ. Burszta, M. Rychlewski (red.), Warszawa. 2oo3b foko, Baśka, Freddie - kobiety w rocku, w: Rock. Między duszą a ciałem, 2oo3c WJ. Burszta (red.), Warszawa. Uwolnić się od Geertza, w; D. Wolska, M. Brocki (red.), Clifford Geertz, lokalna lektura, Kraków. 2oo3d Glokalizacja po polsku: Wiejskie Społeczności Alternatywne. Przypadek Wolimierza, "Kultura i Społeczeństwo", t. XLVI[, nr 4. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 2004 165 Folkowa Polska. Między globalizmem a paraji.alizmem, "Kultura Popularna", nr I (7). Kuligowski w., P. Zwierzchowski, (red.) 2002 Edukacja w świecie kultury popularnej, Bydgoszcz. LakoffR. 1975 Language and Woman :s Place, New York. Łagoda J. 2002 Zbiór obcych czy efemeryczna wspólnota? Refleksje nad typem człowieka w kontekście kultury popularnej, "Kultura Popularna", nr O. 20013 Widnokręgi, w: Ojczyzny słowa ..., op. cit. Malewska-Szałygin A. 2002 Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Warszawa. Ethnopolitology - Talking with Highlanders about Politics, w: Between 2003 Tradition and Postmodernity. .., L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa. MarcusG.E. 1995 Ethnography in/ofthe world system: the emergence ofmulti-sited Ethnography, "Annual Review of Anthropology" no 24. Metelski A. 2003 Tekst i komunikacja reklamowa: manipulowanie znakami, w: Nie-Złota Legenda ..., J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów. Miller D., D. Slater 2000 The Internet: An Ethnographic Approach, Oxford. Olechnicki K. 2003 Antropologia obrazu, Warszawa. Pomieciński A. 2003 Odczytać reklamę - zrozumieć kulturę, w: Ekran, mit, rzeczywistość, WJ. Burszta (red.), Warszawa. Posem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Rheingold H. 1993 The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier, Reading, Cambridge. Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, "Theory, Culture&Society", vol. 7, no 2-3; 1992 Globalization: Social Theory and Global Culture, London. Robertson R., F. Lechner 1985 Modernization, Globalization and the Problem of Culture in World-Systems Theory, "Theory, Culture&Society", vol. 2, no 3. Robotycki Cz. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78. I998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. RokitaM. 1999 Higiena osobista w ponowoczesności. Relikt modernizmu czy nowe średniowiecze, w: Transformacja, ponowoczesność - wokół nas i w nas, A. Paluch (red.), Wrocław. ShieldsR. 2003 The Virtual, London i New York. �Waldemar 166 SikoraS. 1997 1999 2004 2004a SilverD. 2(XX) StoneA.R. 1991 SulimaR 2(XX) Szanter S. 1948 Szczechowicz 2003 Kuligowski Autobiografia stworzona zfotografii. Metafora afotografia, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4. Nowe przestrzenie antropologii wizualnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3. Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin. Kartka pocztowa w służbie wyobrażonego. Jean Rouch, "Op. cit", nr 3 (16). Forthcoming: Communication, Community, Consumption: An Ethnographic Exploration ofan Online City, w: B.E. Kolko (cd.), Virtual Publics: Policy and Community in an Electronic Age, New York. Will the Real Body Pleas Stand Up: Boundary Stories about Virtual Cultures, w: M. Benedikt (ed.), Cyberspace: First Steps, Cambridge. Antropologia codzienności, Kraków. Socjologia kobiety, z przedmową 1. S. Bystronia, Warszawa. R. Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni, w: Ekran, mit, rzeczywistość, op. cit. Sztandara M. 2001 Folk i folkloryzm. Uwagi o modzie i powracaniu do korzeni, "Literatura Ludowa", nr 3. Miejsca święte i miejsca przeklęte. Szkic o antyurbanizmie Wiejskich Spo2001a łeczności Alternatywnych, w: P. Kowalski (red.), Przestrzenie, miejsca. wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Opole. 2002 Alternatywne "ucieczki" w kulturze masowej, "Kultura Popularna" nr O. Tannen D. Co to ma znaczyć. Jak style konwersacyjne kobiet i mężczyzn wplywają /la 1997 to, kto jest wysłuchany, kto zbiera laury i co jest zrobione w pracy, prze\. A. Sylwanowicz, Poznań. Ty nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, przeł. A. Sylwano1999 wicz, Poznań. TurkleS. Life on the Screen. Identity in the Age ofthe Internet, New York. 1995 WalczakK. Zjednoczeni w rocku. Muzyka rockowa jako alternatywne źródło tożsamo2003 ści, w: Rock. Między duszą a ciałem, op. cit. Wallerstein L The Modern World System: Capitalist Agriculture and the Origins of the 1974 European World Economy in the Sixteenth Century, New York. The Capitalist World Economy, Cambridge. 1979 Culture as the Ideological Batteljield of the Modern World-System, 1990 w: M. Featherstone (ed.), Global Culture: Nationalism, Globalization and Modernity, London. Weiner A. Women of Value. Men of Renown, Austin. 1976 Whittle A. Virtual Methods. Methodological Reflections on Innovate Ethnography. 2003 www.soc.surrey.ac.uk. �Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie? 167 Wieczorkiewicz A. 1996 Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym. rycerz i włóczęga, Gdańsk. 1996a O{unkcji i retoryce wypowiedzi muzealnej, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-2. WielandL. 2002 Zapasyamerykańskiejako spektakl kulturowy, "Kultura Popularna", nr O. Wolska D., M. Brocki (red.) 2003 Clifford Geertz: lokalna lektura, Kraków. Wolyńska J. Baśnie. czyli o grach fabularnych, w: Ekran. mit. rzeczywistość, op. cit. 2003 WrightT. 2(0) Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów, przeł. S. Sikora, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1-4. Waldemar Kuligowski THE ANTHROPOLOGY OF CULTURE IN POLAND: THE NEXT GENERATION? (SUITlITIaI)' ) The basic aim ofthe article is to analyse and assess the scholarly achievements ofthe youngest generation of the anthropologists of culture in Poland. The very notion of "anthropology of culture" relates to a group of scholars active at the beginning of the 1980s. This group, very critical about the conditions ofPolish ethnology at the time, formulated a new research programme that opened itselfto new trends in the research of culture in the West. Today its representatives are recognized scholars and their works have become part ofthe local canon. Therefore, the direction in which the youngest scholars have gone, their attitude to tradition and their research areas seem to be of great interest. In my opinion, the most important research areas, which c()-(;reate the picture of the new generation of Polish anthropology of culture, include: visual anthropology, analyses of popular culture, anthropology inspired by feminism, research into the phenomenon of globalization and the Internet. This means that anthropologists try to study what is new in culture, what emerges and what takes shape before their own eyes. Such key categories as a stranger, another, field research, poetics, style are redefined. It should be emphasized that young scholars have not formed any separate group that could be compared to that formed by their predecessors - this explains the question mark in the title. A wide range of their interests, personal passions, their own masters give an interesting multitude of scholarly approaches, unparallel in Polish anthropology until today. �-------------, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acb4b9f8cb800d611b6c62a68df3fb68.pdf 387c5bb82378db47526fb5317d0b91a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5097 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4729 Title A name given to the resource Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.169-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88,2004 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski ANTROPOLOGICZNA AUTOREFLEKSJA NAD PRZEKŁADEM MIĘDZYPOKOLENIOWYM* Otwierając ostatnią część konferencji poświęconej pamięci Jurija Łotmana, Aleksander Pjatigorskij, jeden z "ojców założycieli" tartusko-moskiewskiej szkoły semiotycznej, stwierdził na wstępie: "nienawidzę krytyki, w szczególności samokrytyki"l. Niestety po przeszczepie tej wypowiedzi do niniejszego tekstu niewiele da się z niej uratować poza literalnym sensem. Niemniej znakomicie oddaje nastrój, z jakim zasiadłem do postawionego przed uczestnikami poznańskich spotkań zadania. Wprawdzie lubię krytykę, w szczególnością tę, która dotyczy "pewników" naszej wiedzy, ale co do "samokrytyki" podzielam w pełni opinię Piatigorskiego. Nie dość, że jest ona z wielu powodów trudna, to bez odgórnych wytycznych niemal niewykonalna. Zadanie, jakie przed występującymi w ramach seminarium postawił Waldemar Kuligowski, zmusza do tego typu autorefleksji, a pytania, które przygotował, aby porządkowały nasze wypowiedzi, można traktować jako owe "wytyczne". Jak każda kierowana autorefleksja, moja wypowiedź będzie raczej projekcją tego, jak, przez pryzmat zadanych pytań, wyobrażam sobie własny pogląd na najbardziej podstawowe problemy antropologii współczesnej - w innych okolicznościach akcenty mogłyby być rozłożone w zupełnie inny sposób. Zacznę od kwestii elementarnej, od której rozpoczyna się każdy kurs etnologii, a która na ogół nie domyka się konkluzywnie nawet, gdy dobrnie się do końca studiów - czym jest antropologia? To pytanie wywołuje niemało zamieszania u samych antropologów, bo antropologia w ciągu swej instytucjonalnej historii zmieniała wszystkie konstytutywne elementy: metodę (strategie interpretacyjne i procedury wyjaśniania), cel i przedmiot badań. Zmiany, jakie dokonywały się w antropologii na tych trzech płaszczyznach, przewartościowały zasady intelektualnej perspektywy' czyli nastawienie uczonych do wszystkiego, co w tej dziedzinie uchodziło * Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. I Wykład "Semiotics as Phenomenology" wygłoszony na konferencji "Cultural Semiotics: Cultural Mechanisms, Boundries, Identities", Tartu 26.02-2.03.2002. �170 Marcin Brocki za ważne. Niemal od początku cechuje naszą dyscyplinę, szczególnie wyraźny obecnie, niepokojący "wszystkoizm"2 - niebezpieczny, bo o tożsamości dyscypliny dowiadujemy się dopiero "po fakcie", przyglądając się praktyce badaczy, albo poprzez konfrontację z innymi specjalnościami, ale w tej konfrontacji ujawnia się nie tyle jakaś fundamentalna różnica metod, celów czy przedmiotu, a różnica nastawiania. Vincent Crapanzano (1995, s. 420) zapytuje więc, dlaczego mielibyśmy zakładać, że antropologia kulturowa posiada jakąś innąjedność niż ta, narzucona kierowaną administracyjnie ekonomią wiedzy? I czemu mielibyśmy sądzić, że jedność jest w ogóle pożądana? I od razu odpowiada, że redukcja antropologii do jednego typu praktyki mija się z rzeczywistością, co więcej, z moralnego i politycznego punktu widzenia nie jest wskazana - i na to zgodzi się chyba większość antropologów. Można zatem powiedzieć, że antropologia jest tylko historycznie i geopolitycznie uksztahowaną wspólnotą wyobrażeniową i ten czy ów lokuje się w różnych jej miejscach (Ota, 2002, s. 62). Ale wciąż ponawiane pytanie okazuje się, właśnie w tych nieustannych uaktualnieniach, ważne. Sam miałem okazję doświadczyć niedawno mocy problemu, gdy w ramach spotkania polsko-czesko-amerykańskiego, zorganizowanego przez Hanę Cervinkovą3 w Dolnośląskiej Szkole Wyższej Edukacji, gdzie miało dojść do dyskusji na temat relacji pedagogiki i etnologii, bardzo szybko okazało się, że musimy najpierw uzgodnić, czym jest w ogóle antropologia i to właśnie ten problem zawładnął niemal całą dyskusją. Próbując przełamać tę definicyjną niemoc, przyjmuję, parafrazując Peirce'a, że antropologia wychodzi od nawykowych sposobów myślenia i działania (,,samo przez się zrozumiałości"), aby poznać zasady uzyskiwania przekonań w określonych grupach (kulturach). W ten sposób definiuje antropologię wielu uczonych, postrzegając jąjako systematyczną refleksję krytyczną nad potocznymi wyobrażeniami czyli potocznymi sposobami rozumienia mechanizmów życia4• "Krytyczna" przez to, że wiedza potoczna czyni świat (życie) przezroczystym ijednoznacznym, daje łatwe i "odpowiadające zapotrzebowaniom" społecznym odpowiedzi, nie potrzebując testów zgodności z faktami, odwołując się na ogół wyłącznie do zgodności z jej wewnętrzną logiką. A według słynnego określenia Jamesa Boona, antropologia ma starać się uczynić to, co obce, bardziej swoim, a to, co swoje, bardziej obcym - oczywiście nie dla estetycznej przyjemności, tylko celem rozumienia, które utożsamia, jak większość semiotycznie zorientowanych antropologów, z translacją. Łatwo zauważyć zatem, że antropologia, badając świat ludzkiej intencjonalności, nie pyta o naturę świata, nie stawia pytań ontologicznych, choć oczywiście nie jest wolna od tego typu założeń, nie pyta,jakjest naprawdę (to nie jest domena antropologii). Pytamy raczej ,jak dla "tych ludzi", w tym lokalnie danym przepadku, jest naprawdę. Według trafnego określenia A. Posem-Zielińskiego (1995, s. 28). ) Amerykański antropolog, kierownik Międzynarodowego Instytutu Studiów nad Kulturą i Edukacją we Wrocławiu. 4 Por. np.: Geertz, 2003, s. 47; Herzfeld, 200 l, s. 12; Robotyeki, 1995, s. 232; Stomma, 2002, s. 9. 2 �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 171 Aby uzyskać wiarygodną odpowiedź na tak zadane pytanie, konieczny jest krytyczny dystans ("spojrzenie z oddali") oraz ironia5• Mają one obowiązywać przede wszystkim w stosunku do naszych własnych, kulturowych prawd i tych, w które wyposaża nas kultura profesjonalna dyscypliny. O dystans w stosunku do "innego" nie trzeba specjalnie zabiegać, bo istnieje jako element konieczny komunikacji. Ironiczne podejście do własnego "zaplecza" społeczno-kulturowego szczególnie dobrze przygotowuje antropologię do kwestionowania wielu oczywistości współczesnej wiedzy naukowej: np. rozdziału między współczesnością a tradycją, czy racjonalnością i przesądami - które przez lata sama antropologia utrwalała. Jak zauważa celnie Herzfeld: "Stałe doświadczanie przez antropologów podczas badań specyfiki ich własnego zaplecza kulturowego niewątpliwie odegrało wielką rolę w powstaniu idei - i chęci pozbycia się - kulturowej arogancji «bogatszej części świata». Horacy Miner w sławnym parodystycznym artykule analizującym dziwaczne rytuały cielesne ludu Nacirema naśmiewa się ze sformalizowanej tendencji uczonych do teoretyzowania codziennych zjawisk. Zamiast jednak zwykłej kpiny z łatwości, zjaką uczeni dają się zwieść swej wiedzy, Miner proponuje poważne epistemologiczne pytanie: czemu zakładana racjonalność zachodniego stylu życia miałaby uniknąć sardonicznego spojrzenia antropologa" (Herzfeld, 2001, s. 2). W tym miejscu koniecznajest drobna uwaga: dystans nie oznacza odrzucenia, ale gotowość do takiego gestu. Podobnie jak instruował Paul Feyerabend w swoich tezach na temat "anarchizmu metodologicznego" powinniśmy być gotowi do odrzucenia metody, gdy zamiast tłumaczyć, przekształca przedmiot naszych zainteresowań"w znane i uporządkowane kategorie", w coś, co z góry projektuje. Przykładem niech będzie konfrontacja strukturalistycznej idei nadrzędności logiki kultury nad kulturową praktyką. Zbigniew Libera w swoich pracach na temat medycyny ludowej i antropologii ciała modyfikuje tezę Rolanda Barthesa, której na gruncie polskim największym orędownikiem pozostaje Ludwik Stomma, że "mit jest silniejszy od faktów", albo że ,,mit poszukuje zgodności z sensem, a nie z sensualnie pojmowaną rzeczywistością". Stomma pisze, że "produkty mityzacji mają się nijak do rzeczywistości, ani nie są przez nią weryfikowalne", "empiria ma znaczenie mniejsze niż mit i musi przed nim ustąpić" i rzeczywiście przytacza przykłady podpierające tę tezę. Natomiast Libera pokazuje na przykładzie "medycyny ludowej", że skuteczność wielu zabiegów medycznych nie jest czystym przypadkiem, jak wynikałoby z tezy Stommy o prymacie logiki (wyabstrahowanej z praktyki życia codziennego) nad praktyką, lecz ma także swoje empiryczne źródła. Medycyna nie daje się redukować do mitu, bo eksperymenty mitu to nie to samo co eksperymenty ludowej medycyny, które nie rozgrywają się w wyabstrahowanej przestrzeni operacji czysto intelektualnych. Gdyby tak było, można by stosować ; Od razu dodam, że nie jestem entuzjastą aktywizmu w antropologii, tzn. osoba aktywnie działająca w ruchu lesbijskim pisząca na temat silnie zideologizowanej queer theory przestaje być dla mnie wiarygodna jako antropolog. �172 Marcin Brocki dowolne środki przeciw dowolnej chorobie, byleby tylko spełniały wymogi owej logiki. Postuluje zatem włączenie relacji przekonań i praktyki z zakresu dającej się wyodrębnić dziedziny semantycznej kultury przy uwzględnieniu mito-Iogicznej ich podstawy, aby dostrzec tę dziedzinęjako element większej, sensownej i spójnej całości, czyli obrazu świata danej zbiorowości (por. Libera, l 995b, s. 11-12). Jak wcześniej zasugerowałem, wielkim atutem współczesnej antropologii jest to, że daje ona umiejętność krytycznego, samo-świadomego myślenia nie tylko o "przedmiotach" naszych badań, ale o naszych narzędziach opisu i interpretacji. Jak pisze Michael Herzfeld: "Pomimo ostrożności, zjaką podchodzę do ryzyka przesadzonych pomysłów na temat tego, czego dziedzina ta może dokonać dla świata w ogóle, przekonywałbym także, że - przynajmniej w sali wykładowej, która nie jest przecież miejscem nieistotnym, oraz na wszystkich innych opiniotwórczych forach, do których antropolodzy od czasu do czasu mają dostępw destabilizacji przyjmowanych poglądów tkwi wielka wartość, zarówno poprzez analizę kulturowych alternatyw, jak i przez odsłanianie słabości, które zdają się dziedzicznie uobecniać we wszystkich naszych próbach analizowania kulturowych światów, łącznie z naszym własnym. Potrzeba nam takiej przeciwwagi wobec coraz bardziej zbiurokratyzowanej homogenizacji form wiedzy" (Herzfeld, 200 l, s. 5). W zupełnie innym kontekście, lecz w podobnym duchu, Czesław Robotycki napisał, iż jest "potrzebna autoświadomość, że uczestnicząc w podtrzymywaniu świata wartości, tworzy się równocześnie kulturową fIkcję. Jej rozbudzenie (oczywiście autoświadomości, a nie fikcji, M.B.) należy do krytycznych ironistów, którym łatwiej przychodzi wskazać na nierozwiązywalne paradoksy takiego społecznie użytecznego charakteru działalności etnograficznej" (Robotycki, 1995, s. 232). Konsekwencją takiej postawy (nastawienia) jest nieufność w stosunku do "uniwersaliów"ó, a zatem i w stosunku do porównań międzykulturowych i opartych o nie generalizacji na temat kultury. Wiedza antropologów jest także formą "wiedzy lokalnej" - to istotna modyfikacja w stosunku do wyobrażeń badaczy sprzed "krytycznego przełomu" na temat tego, czym jest antropologia ijakie ma zadania. Wobec tego, jakie obecnie zadanie stoi przed "demaskatorem lokalnych form wiedzy", oczywiście poza tym, które właśnie w tej formule się streszcza? Specjalnych powinności antropolog nie ma - powinności łatwo przekształcają się w "mitologie" i "ideologie", a jedyną, bez której obyć się nie możemy, to "przekład". Chodzi o takie "wynajdywanie kultury", które w możliwie najmniejszym stopniu narusza obowiązujące w jej ramach ,,reguły gry", udostępniając ją danej "społecz6 Kwestia rzetelnych porównań międzykulturowych jest niezwykle złożona. Gdyby chcieć zestawiać ze sobą elementy kultur, które są rzeczywiście porównywalne, musielibyśmy mieć pewność, że znaczenia tych elementów są tożsame. Tę pewność dalby nam "uniwersalny metajęzyk semantyczny", na który elementy te mogłyby być bez trudu tłumaczone, uzyskując w ten sposób porównywalną postać. Prace zespołu uczonych pod przewodnictwem Anny Wierzbickiej nad jego stworzeniem trwająjuż od ponad 3D lat. Jak dotąd perspektywa stworzenia takiego, nie budzącego zastrzeżeń, metajęzyka wydaje się bardzo odległa, jeśli nie zupełnie utopijna. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 173 ności interpretacyjnej". Oczywiście podanie ,jedynie słusznej drogi", którą tego typu "wynajdywanie" miałoby przebiegać, kłóciłoby się z tym, co napisano wcześniej na temat dystansu do własnej kultury profesjonalnej. Oznacza to jednak wyłącznie tyle, że nie ma "uprzywilejowanej z natury rzeczy" interpretacji antropologicznej, a tym samym, iż uprzywilejowanie wynika z przywiązania do określonej tradycji myślowej, wyznawanego systemu wartości, sposobu rozumienia wagi i miejsca badań terenowych w praktyce badawczej i wielu innych czynników (por. Buchowski, 1995, s. 39), które składają się na styl uprawiania tej dyscypliny. Nie wyobrażam sobie, aby móc różnorodne "style" przetworzyć na powinności (chyba, że ktoś traktuje powinności jako elementy stylu), nie naruszając fundamentalnej dla antropologii "ironii". Czy wyczerpały się lub w inny sposób zmieniły obecnie źródła autorytetów, które inspirowały badaczy grupy "Nowej Etnologii Polskiej", autorów "programu" z 1980 roku (Benedyktowicz i in., 1980-81)? Jak powinny wyglądać współczesne "materiały do słownika" etnologicznego, przynajmniej pierwszej jego części (niestety kolejnych nie było), w której zaprezentowano najważniejszych uczonych stanowiących "żywe i bezcenne źródło inspiracji"? Hasła, które autorzy wpisali na początku lat 80., z pewnością pozostałyby nie zmienione. Należałoby je uzupełnie, ale nie tylko o badaczy, których twórczość stała się ważna dopiero po napisaniu "programu" nowej etnologii polskiej ale o tych, którzy z powodu tak, a nie inaczej sformułowanego programu zostali wówczas pominięci oraz tych, o których niewiele wówczas w etnologii polskiej, wiedziano. W obecnym "słowniku" znaleźliby się z pewnością: Clifford Geertz, George Marcus, James Clifford, James Fernandez, Michael Herzfeld, Johannes Fabian, Mary Douglas, Marilyn Strathern, a także Jurij Łotrnan, Boris Uspienskij, Edward Said, Umberto Eco czy Michel Foucaulf. Należałoby, jak sądzę, wspomnieć o twórczości uczonych związanych z IBL-em (J. Sławiński, H. Markiewicz, S. Żółkiewski, R. Mayenowa, M. Janion), ważnej dla pokolenia etnologów nowej etnologii, a w szczególności dla pokolenia ich uczniów. Uważam też, że nazwiska badaczy, którzy zaczęli "krytyczny zwrot" w etnologii polskiej, również mogłyby się znaleźć w takim zestawieniu - w wymiarze krajowym stali się klasykami naszej dyscypliny, bez których etnologia polska byłaby w zupełnie innym miejscu, niż jest obecnie. Znacznie łatwiej jest mi określić, jakich badaczy nigdy bym w podobnym "słowniku" nie zamieścił, a raczej jaka postawa badawcza wyklucza z podobnego opracowania. Nie znaleźliby się w nim wszyscy ci, którzy swoim pisarstwem "upokarzająrozum", którym brak cierpliwości, aby zanim postawią ogólną tezę, dobrze przemyśleli, czy wzięli pod uwagę wystarczająco wiele czynników mogących ją Uzupełnienie będzie w tym wypadku wyrazem osobistych preferencji. Niezwykle trudno jest skonstruować taką ograniczoną listę. Przecież oprócz autorów, których znakomita część twórczości wpływa znacząco na sposób myślenia i pracy młodszego pokolenia etnologów (nie tylko w Polsce), wielu jest takich, których pojedyncze dzieła mają szerokie oddziaływanie (np. Tales oJthe Field Johna van Maanena, czy Modernity at Large Arjuna Appaduraia). 7 M �174 Marcin Bracki wesprzeć, aby zebrali odpowiedni materiał, który poświadczy, że nie dotykają wyłącznie powierzchni. Brak elementarnej logiki opracowania, który staje się elementem stylu wielu opracowań, powinien także skazywać na "naukowy niebyt". Nie włączyłbym do dzisiejszej wersji "słownika" także tych, którzy każą czytelnikowi zawierzyć, że to, co piszą, jest prawdą, tzn. kiedy nie podają ścieżki weryfIkacji ich twierdzeń. Często są to tak "banalne" braki jak np. odnośniki bibliografIczne, przypisy, a czasem niejasne wypowiedzi, które "zamiast myśl przekazywać, są parawanem skrywającymjej niedostatek" (Pele, 2000, s. 7). Wykluczeni zostaliby również autorzy, którzy zgadzają się na odzwierciedlającą symetrię reprezentacji i rzeczywistości, a tych nie brakuje na obu krańcach działalności antropologicznej: wśród "naturalistów" i fenomenologów. Przekonanie o koniecznej symetrii rzeczywistości i języka opisu tej rzeczywistości ma całkiem spore grono zwolenników nie tylko w naszej dyscyplinie, ale w całej humanistyce. Różne są objawy zamiłowania do owej symetrii. Jednym z nich jest naturalistyczny pogląd o niezależności opisu od interpretacji, inaczej o przezroczystości języka opisu. Innym objawem jest równie często wyrażana opinia, że użycie złożonej procedury badawczej jest wymuszone stopniem skomplikowania rzeczywistości będącej przedmiotem opisu i interpretacji, czyli, że im bardziej złożona jest rzeczywistość, tym bardziej złożona ma być procedura. Tak więc opis, bez towarzyszącej mu interpretacji,jest uważany za wystarczający, gdy mamy do czynienia z prostą (oczywistą) w opinii badacza rzeczywistością (etnografIa tradycyjna), natomiast gdy rzeczywistość jest bardziej złożona, wymaga użycia skomplikowanej, co najmniej jak ona sama, procedury interpretacyjnej (postmodernizm, fenomenologia); w tym drugim przypadku nieoczywistość i niespójność rzeczywistości odbita zostaje symetrycznie w nieoczywistości i fragmentaryczności procedury interpretacyjnej ijęzyku. Symetria jest w obu przypadkach nie tylko diagnozą na temat sposobu porządkowania rzeczywistości kulturowej, ale i dyrektywą badawczą. Niekiedy powyższa symetria występuje w postaci dyrektywy badania zjawisk w "odpowiednim dla nich kontekście". Tylko z pozoru jest to postulowanie kontekstowego ujmowania zjawisk kulturowych. Janusz Barański (1992) konfrontując ze sobą dwie postawy badawcze: Z. Benedyktowicza - fenomenologiczną i L. Stommy - strukturalistyczną próbuje odsunąć od tego pierwszego (a raczej od tej pierwszej postawy) zarzut "metodologicznego totalitaryzmu" postawiony przez tego drugiego. Nieskutecznie. Co gorsza przez sposób obrony fenomenologii sam wystawia się na podobny zarzut. Konfrontacja dokonuje się na polu dobrze już znanej w etnologii polskiej "metafory słonia" (która służy tu jako model sposobu badania zjawisk kulturowych - w szczególności zjawisk religijnych). Według "fenomenologów" słoń (czytaj: zjawisko religijne) ma być badany w "odpowiedniej dla niego skali". Tą skalą, odkrytą już według znanego tylko fenomenologom i w tym wypadku także Barańskiemu klucza, jest skala zoologiczna (religijna w przypadku zjawisk religijnych). Wydaje się to samo przez się zrozumiałe. Ale według "struk- �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 175 turalistów" słoń (~awisko religijne) może być badany w różnych skalach zgodnych z kulturową ramą interpretacyjną, która w danym kontekście wyposaża słonia (zjawisko religijne) w znaczenie. Słoń bowiem należy przede wszystkim do świata kulturowej taksonomizacji (świat zoologiczny jest także jedną z dziedzin semantycznych, kulturowym artefaktem świata zachodniego), a ta tworzy rozległą sieć relacji między należącymi do niej elementami - co powoduje, że w zależności od kontekstu "użycia", różne typy relacji, różne cZ((ściznaczenia zostają uprzywilejowane (więc niekoniecznie "skala zoologiczna" w przypadku słonia, czy "skala religijna" w przypadku zjawiska religijnego). Według fenomenologów istnieje uprzywilejowana z konieczności skala ("odpowiednia"), według strukturalistów uprzywilejowanie jest tylko "himeryczną akceptacją społeczną, która powoduje, że elementy kultury są samo przez się zrozumiałe" (por. Stomma, za: Barański, 1992, s. 20). A zatem tłumaczenie zjawiska religijnego w ściśle określonym, założonym z góry, odpowiednim dla niego kontekście (ponad kulturową taksonomizacją, poza semantyką i pragmatyką kultury) jest ,,metodologicznym totalitaryzmem" - jest "hermetycznym" pragnieniem odwzorowania rzeczywistości w języku opisu tej rzeczywistości, ponieważ uprzywilejowanie znaczenia nie jest tu funkcją kultury, lecz jest dane z konieczności. Uniwersalna sympatia i podobieństwo jako dyrektywa badawcza i świadomy wybór najczęściej objawia się w antropologii jako "beztroska zestawiania obok siebie" (Robotycki, 1995, s. 85) nie tylko sprzecznych orientacji teoretycznych, ale i faktów: a. wytworzonych w ramach różnych orientacji teoretycznych; b. wyrwanych z oryginalnych kontekstów. Na ogół o sposobie zestawienia decyduje jedynie podobieństwo "znaczącego", które dodatkowo przynależy do a. Choć jednak proces upodobnienia ma leżeć po stronie rzeczy i rozciąga się w nieskończoność, to gdy staje się częścią strategii interpretacyjnej, jak można przekonać się z lektury dzieł zwolenników "nieograniczonej semiozy", znika jakakolwiek konsekwencja i kierunek tego procesu (w przeciwieństwie do tego, z czym mamy do czynienia w "myśli mitycznej" i "przednaukowej", która, jak pokazał m.in. Levi-Strauss i Foucault, jest tu nieporównywalnie bardziej konsekwentna). Jednym z przykładów niech będzie nadinterpretacja Kosiarza umysłów: "Job Smith, to w istocie Adam, trzeci Adam - Adam Smith. Pierwszy - sugerują twórcy filmu - uległ szatanowi, drugi - Bogu, trzeci - zawładnie siłami obu Panów. Opuszcza fałszywy raj koszonego codziennie, zielonego trawnika, gdzie nic dobrego go nie spotkało. Ulega, lub raczej wykorzystuje, a potem porzuca kuszącą go z balkonu Ewęrozpustną sąsiadkę. Podporządkowuje też swej mocy węża, który w postaci gumowych przewodów dystrybutora na stacji benzynowej oplata starego wroga. Dodajmy, że Smith to oczywiście - każdy. Ale Smith, to też kowal, czyli ten, kto w tajemniczy, magiczny sposób dokonuje przemiany, udoskonalenia grzesznej, upadłej materii" (itd., można tak w nieskończoność - M.B.) (Michera, 1994, s. 110). Gdzie indziej komputer upodabnia się do ,,książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, �176 Marcin Brocki radia, telewizora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjonistów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech Stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplastykonu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury" (Radkowska, 1998, s. 134). Inny przykład, tym razem dotyczący możliwych znaczeń nagości, gdzie ostatecznie "ubieranie się w nagość" - oderwane od czasu i miejsca - zostaje zredukowane do ,,magicmego aktu", rytu przejścia, do "archaicmego sposobu przeżywania rzeczywistości": "Nagość pojawia się w szczególnym momencie. Zawodnicy rozbierają się przed startem, a modelki zmieniają ubiór, zanim wyjdą na wybieg. «Kowalscy» po przebraniu w adamowy strój ułożą się wśród innych nudystów. Zatem na granicy między opuszczaną rzeczywistością a dramatycmym okresem zmian i przygód, tam i wtedy przywdziewać należy odpowiedni strój" (Szpilka, 1999, s. 124-125). Po takich interpretacyjnych nadużyciach nasuwa się myśl, że współczesny dopisek do słownika etnologicznego powinien zawierać też warunki wykluczenia. Choć, jak wyżej wspomniałem, hasła "słownika" z lat 80. pozostałyby nie zmienione, a jedynie uzupełnione, to krytycmej rewizji musiałby być poddany wyłożony wówczas program. Obecnie, wpisana wówczas w program, "walka" z pozytywizmem nie jest już priorytetem - dziś bardziej interesujące wydaje się to, w jaki sposób skonstruowano tego i innych przeciwników w danym momencie rozwoju etnologii, bo etykieta pozytywizmu nie tyle charakteryzuje typ refleksji nad kulturą, co go "naznacza", jest właśnie cudzysłowowym skrótem, notabene dla samego pozytywizmu niesprawiedliwym. Postulat antropologii jako reinterpretacj i, który pojawia się w tekście Czesława Robotyckiego (1995), jest interesujący dla pewnej części naszej dyscypliny, w tym sensie, że "demityzacja" dorobku dotychczasowej etnologii nie wyczerpuje zakresu współczesnych badań antropologicmycW Z drugiej strony, antropologia zawsze była reinterpretacją, czyli wtórną interpretacją czyichś interpretacji, w tym również tych dokonywanych z wnętrza profesjonalnej kultury etnologii - choć ten ostatni nurt jest szczególnie aktywny w ostatnich dwóch dekadach. Mniejszą mamy też pewność, wyrażaną w "programowym manifeście" (Benedyktowicz i in., 1980--81), co do systemowego charakteru kultury. Wiemy bowiem, że systemowość często była efektem stosowania określonej procedury, a nie czymś, co wcześniej istniało w przedmiocie. Samo pojęcie kultury rysuje się dziś mniej wyraźnie i wydaje się mniej potrzebne jako domknięta całość w ramach precyzyjnej definicji (por. np.: Barth, 2002). Natomiast niezwykle ważne pozostaje przywiązanie do ironicznego nastawienia i dystansu do własnej praktyki. Interpretacyjny charakter pracy etnologa, czyli fakt, że etnolog konstruuje własne dane (dokonuje serniozy kultury badanej) przez pryzmat własnych narzędzi 9 Gdy chodzi o reinterpretację jej samej jako praktyki kulturowej (tekstowej). Znakomitym przykładem tego typu praktyki we współczesnej etnologii polskiej jest artykuł Zbigniewa Libery Lud ludoznawców (1995a). �Przekupka z przedmieścia Krakowa Mieszczka z Jarosławia Ryciny K.w. Kielisińskiego. Dziewczyna z Pi,lczowa Mieszczanka z Krosna ��Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 177 kulturowych, także tych, w jakie wyposaża go antropologiczna kultura profesjonalna, jest dziś jeszcze wyraźniejszy niż w początku lat 80. "Etnografia etnografii" stała się elementem koniecznym wewnętrznej debaty epistemologicznej, ale nie wpłynęła i nie wpływa deprymująco na praktykę badawczą. Ciekawym przykładem "etnografii etnografii" jest reakcja części środowiska etnologicznego na książkę Zbigniewa Libery na temat tabu kulturowych związanych z "rzycią" (199Sc). Temat wydawał się na tyle niestosowny, że objęty był swoistą wewnętrzną cenzurą, eliminującą z praktyki badawczej wszelkie tematy uznane za "nie eleganckie" było to swoiste przerzucenie oczywistości własnej kultury do języka etnologii, bez świadomości, że dokonuje się tego zabiegu. ,,Alergiczna" reakcja na książkę ujawniła część wewnętrznych mechanizmów funkcjonujących w ramach naszej kultury profesjonalnej. Autorzy programu "nowej etnologii" i ich uczniowie wskazują na specjalny status danych lingwistycznych w praktyce badawczej etnologii, podkreślając, że klasyfikacyjny i opisowy charakter języka naturalnego, który odzwierciedla się w strukturze semantycznej wyrazów, pozwala na rekonstrukcję kulturowych schematów klasyfikacyjnych oraz społecznych funkcji badanych zjawisk. Ten trop kieruje ich uwagę w stronę potoczności ijęzyka codziennego, co uważam za istotny rys całego "nurtu antropologicznego" w Polsce. Twórcze potraktowanie pojęć TEKST i MIT wypracowanych przez semiotykę kultury jest także oryginalnym, urzeczywistnionym projektem, który zachowuje swoją ważność. W najnowszej swojej pracy, Czesław Robotycki, pod wpływem dekonstrukcji, rewiduje pojęcie "tekst kultury" wymieniając je na NARRACJĘ. Powód tej podmiany jest prosty: termin ten bardziej odpowiada sytuacji, w której "świat nie próbuje nam nic powiedzieć", jest stałą narracją bez obiektywnych, wyznaczającychjego zasięg ram (z czym mamy do czynienia w przypadku tekstu). Ramy są artefaktem kultury. Jak pisze: "To my nadajemy sens dziejom" (Robotycki, 1998, s. 11), z tym, że pod słowo "dzieje" możemy podstawić wszystko to, co podlega w ogóle procesom semiozy. Poza tym termin TEKST zbanalizował się przez zużycie, przez eksploatację w tak różnych kontekstach, że z trudnością rozpoznajemy go jako tekst, w których jedyną racją jego funkcjonowaniajest trudny do zrozumienia swoisty intelektualny fetyszyzm. Natomiast pojęcie mitu i myślenia mitycznego wciąż pozostaje uniwersalną kategorią wyjaśniającą, najskuteczniejszym narzędziem interpretacji szerokiego spektrum fenomenów kulturowych, kategorią z rodzaju pewników (samo-przez-się-zrozumiałości) antropologicznej kultury profesjonalnej i wymaga naszej uwagi. Z całą pewnością na charakter "krytycznego przełomu", czy też "urzeczywist nienia projektu antropologii kultury" w Polsce miało i ma wpływ wielu wybitnych polskich etnologów nie wymienionych dotychczas, m.in. 1. Barański, M. Buchowski, W. Burszta, D. Czaja, Z. Libera, R. Sulima, J. Tokarska-Bakir. To dzięki nim etnologia polska odeszła daleko od ,,roztańczonego do skretynienia" (według określenia Stommy (1989, s. 205) świata kolbergowskiego, a w obieg lektur obowiązkowych dostali się tacy autorzy nie-etnologowie jak H.G. Gadamer, P. Ricoeur, �178 Marcin Bracki R. Jakobson, M. Bachtin, 1. Łotman czy 1. Derrida. Myślenie filozoficzne zadomowiło się na dobre w naszej dyscyplinie. Choć ten krąg inspiracji uważam za bardzo ważny, to myślenie teoretyczne nie wystarcza do rozumienia świata (por. Bachtin, 1997; Czaja, 2002). Dlatego "teren", którego definicja także pod wpływem zachodzących zmian w teorii uległa rozszerzeniu, jest niezbywalną częścią doświadczenia i nastawienia antropologicznego, bez którego antropologia nie mogłaby istnieć w tym samym kształcie. Badania terenowe zmieniają sposób myślenia uczestników, tworząc osobny grunt wiedzy antropologicznej, usytuowany zawsze pomiędzy światami, które określa się jako "nasz" i "ich" - antropolog w obujest "profesjonalnym obcym" (według celnego określenia Agara, 1996). Paul Rabinow znakomicie zilustrował powyższe tezy, powołując się na własne badania terenowe: Gdy zacząłem wypytywać Alego na temat lecznictwa. kategorie mojego naukowego myślenia uległy modyfikacji -lepiej rozumiałem uzdrawianie, jego nicwypowiedziane założenia, sposoby działania oraz ograniczenia - ale również świat mojej potocznej wiedzy ulcgł zmianie. Nie znałem żadnych uzdrowicieli w Nowym Jorku. Zatem będąc po raz pierwszy świadkiem tego typu działań, wymagały one ode mnie wzmożonej uwagi; skupiły i zdominowały moją świadomość. Jednak w miaręjak postępowały badania terenowe i miałem okazję obserwować działania tego typu wielokrotnie. stały się one dla mnie czymś naturalnym, stopniowo stały się częścią mojej wiedzy, mojego świata. Praktyki lecznicze Alego przestały mną wstrząsać i mogłem skupić się na innych sprawach. Również codzielme doświadczenie Alego zostało zakłócone przez moją wzmożoną uwagę, próby zrozumienia i analizy. Był on zmuszony do stałej refleksji i obiektywizacji własnych działań. Ponieważ był dobrym infonnatorem, wydawało się, że ten proces go bawi i wkrótce wykształcił umiejętność przedstawiania mi swojego świata. Im lepszy w tym był, tym więcej nas łączyło. Ale im silniej angażowaliśmy się w tego typu działania, tym bardziej doświadczał pewnych aspektów swojego życia w nowy sposób. Przez moje systematyczne pytania Ali zaczął interpretować swój świat z pozycji zewnętrznego obserwatora. Oznaczało to, żc on także zaczął spędzać więcej czasu w tym liminalnym, samo-świadomym świecie pomiędzy kulturami. To bardzo trudne i wyczerpujące doświadczenic - można by powiedzieć wręcz, że "nienaturalne" - i nie każdy byłby w stanie tolerować związane z nim dwuznaczności i napięcia. Taki był początek dialektycznego procesu badań terenowych. Mówię "dialektycznego", ponieważ ani podmiot ani przedmiot nie pozostały statyczne. Tego typu ruch nie pojawił się natomiast w rclacjach z Richardem i Ibrahimem. Z Alim natomiast zaczął wytwarzać się wspólny grunt doświadczeń i rozumienia, cienki obszar wspólnej wiedzy, który nieustannie podlegał załamaniom, scaleniom, korektom, to tu, to tam. To badanie, choć ugruntowane na podlegającym stałej mediacji codziennym doświadczeniu, dla antropologa jest jednak kierowane jego profesjonalnymi zainteresowaniami. Ostatecznie to one konstytuująjego zaangażowanie; to dlatego jest on tam. Dla infonnatora jest to raczej sprawa praktyczna, zarówno z takim sensie, że jego motywacje są zasadniczo pragmatyczne oraz że wytwarza on praktyczną umiejętność odpowiadania i przedstawiania. W miarę upływu czasu antropolog i infonnator podzielająpewną ilość doświadczer'1, na których mają nadzieję polegać, aby móc się �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 179 komunikować z mniejsząsamorefleksją w przyszłości. Wspólny obszar zrozumienia, jaki wytwarzają, jest kruchy i cienki, ale to właśnie na tym niepewnym gruncie wspierają siQbadania antropologiczne (Rabinow, 1977, s. 38-39). Ten typ doświadczenia czyni etnologa szczególnie wyczulonym na próby zinstrumentalizowania "Iokalnej wiedzy", "metajęzyka naukowego" lub "oczywistości własnej kultury". Natomiast zawodowi czytelnicy i krytycy, którzy wyłącznie przetwarzają czyjeś wtórne interpretacje, nie zawsze posiadają ten rodzaj "wrażliwości" (to być może dlatego nie lubi ich Piatigorskij), bez świadomośCi statusu własnej wiedzy o innych - czyli, że jest ona w dużym stopniu tylko projekcją z ugruntowaną przez profesjonalną kulturę teorią w tle. Konflikt, jaki rysuje się między "profesjonalnym obcym" a "zawodowym teoretykiem", dobrze oddaje poniższy przykład. W jednym z artykułów na temat "ciała" Nancy Scheper-Hughs (1996) zilustrowała różnicę miedzy podejściem badawczym antropologa (opis gęsty) a folklorysty korzystającego z gotowych kalek interpretacyjnych, do których ma się większe zaufanie niż do doświadczenia terenowego. Otóż w brazylijskich i południowoafiykańskich dzielnicach biedy wokół wielkich miast bardzo rozpowszechnione są opowieści o wykradaniu dzieci i ludzi biednych na potrzeby chirurgii "zamiennych części ciała". Alan Dundes, znakomity amerykański folklorysta, widzi w tym natychmiast powtarzany w różnych częściach świata schemat mitycznej opowieści, a więc coś, co w niewielkim stopniu łączy się z warunkami, sposobami życia, lokalnymi stosunkami władzy oraz kulturowymi wyobrażeniami ludzi, którzy te opowieści odtwarzają ("spojrzenie z oddali"). Scheper-Hughs zauważa natomiast, że te opowieści są bardzo silnie związane ze środowiskiem, w którym funkcjonują, że to być może tylko powierzchowne podobieństwo stwarza iluzję ich tożsamości w różnych częściach świata. Według niej, wyrażają one nie tylko powszechną nieufność w stosunku do nowoczesnych technologii, tego, że poszły one zbyt daleko, ale przede wszystkim zaświadczają one o społecznym upośledzeniu, złym traktowaniu i wykorzystywaniu biednych w praktyce medycznej. Bo jak pokazuje, ciała biedoty nie tylko są np. nader często chowane w nie tych grobach, w których miały być pochowane, czy wręcz gubione na cmentarzach, uniemożliwiając rodzinie uczczenie pamięci zmarłych przez wizyty na cmentarzu, modlitwy nad grobem, ale są mylone i "giną" w szpitalach i klinikach. Niepiśmienni ludzie, którzy pozostają "anonimowi" lub mają nazwiska utworzone od jakichś nic nie znaczących miejsc na mapie, są skazani na pozostawanie nieznanymi, porzucanymi, nic nie wartymi. Gdy umierają w szpitalach - co zdarza się alarmująco często - ich ciała przejmuje państwo. Z tego powodu biedota ze siamsów panicznie boi się szpitali, a szczególnie umierania tam, wyobrażając sobie, że dokonywane autopsje mają na celu wyłącznie pozyskanie "użytecznych części ciała" jako zapłaty za państwową opiekę. Ludzie są przekonani, że dopiero po ich śmierci ich ciała nabierają wartości - zatem historie na temat wykradania "nic nie wartych ludzi" celem pozyskania �180 Marcin Brocki wartościowych ich części są częścią złożonej sytuacji społeczno-kulturowej, w której się znajdują, a nie fragmentem uniwersalnego katalogu folklorysty. Badania terenowe każą być bardziej nieufuym w stosunku do łatwych generalizacji, testując abstrakcyjne kategorie naszego metajęzyka. Nie znaczy to, że ta konfrontacja zawsze wychodzi na korzyść badań. Nie należy bowiem zapominać, co pisał Feyerabend w odpowiedzi na pytanie zadane w tytule swej książki Jak być dobrym empirystą?: "aby być dobrym empirystą, należy być krytycznym metafIzykiem!". Kwestionowanie od wielu lat idei badań terenowych jako osobnej metody, choć słuszne, przyczyniło się do wyciągania zbyt daleko idących wniosków - miejsce uprzywilejowanego "terenu" zajmować zaczęła "literatura". Niebywałą karierę zrobiło hasło "antropologiijako literatury", stając się często ogólną formułązasłaniającą, w wygodny dla autora sposób, rzeczywiste problemy, z jakjmi powiruen się zmierzyć w interpretacji danego zjawiska. A przecież "antropologia jako literatura" to tłumaczenie czegoś mglistego czymś jeszcze bardziej mglistym - nie mamy pewności (w sensie powszechnej zgody), czym jest antropologia ani, jak przekonuje Jonatan Culler (2002), czym jest literatura albo, jak w przypadku naszej zbitki, co mamy na myśli pisząc o literaturze. Nie ulega kwestii, że przedmiot zainteresowań i interpretacji istnieje dla etnologów jako dokument. Dokument wytworzony przez samych antropologów na bazie dostępnych danych lO. Proces przekształcania dostępnych danych w dokument, który w dalszej kolejności poddajemy interpretacji, można nazwać "utekstowieniem" (por. Urban, 1996). Proces ten zawsze oznacza redukcję, selekcję, ale jeśli chcemy rozumieć coś z rzeczywistości, która nas interesuje, to nie ma altematywyll. Lotman wskazuje na to, że dla rozumienia konieczny jest wspólny grunt ("pogranicze"), który posłuży jako urządzenie przekładu (wspólne elementy kodu) (Lotman, 1999, s. 33)12. Ogromna część wysiłku antropologa w terenie skupionajest właśnie na wytworzeniu tego wspólnego gruntu, czemu np. może służyć jakaś formuła dostępu (np. "wspólnictwo" u Geertza) lub "metoda", która przekształca cały proces badania w formę mediacji (np. "badania dialogiczne"). Oczywiście w momencie, gdy już to "narzędzie" przekładu zostanie stworzone (w autorski, "współautorski" sposób), nadchodzi etap samego przekładu i reprezentacji całego wcześniejszego procesu--doświadczenia w tekst pisany. Tu kończy się ruewinność antropologa potęgowana również faktem, że tekst pisany otwiera się na nieprzewiIQ Działalność antropologa, przynajmniej w tym zakresie, przypomina działalność bricolera, ale nie "każdy dyskurs to bricoleur" (Derrida, 1992, s. 162), istnieją różnice, które nie pozwalają na utożsamienie tych rodzajów dyskursów. Wystarczy porównać mityczny dyskurs historii i jej semiozę (por. Uspieński, 1998, s. 24). II Zwracam uwagę, że właśnie w taki sposób o "fikcji" antropologicznej pisze Geertz w eseju Thick Description. 12 Wcześniej w sposób niezwykle sugestywny pisał o tym Janusz Sławiński w eseju Z poradnika dla doktorantów, 2000. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 181 dywalne interpretacje, również te absurdalne. W kolejnym etapie ponownej refleksji poddane zostaje to, co było punktem wyjścia. Na wszystkich etapach mamy tu do czynienia z dialektyką relacji: przedmiot badań - autor - profesjonalna kultura - tekst - czytelnik. Tryb reprezentacji, a więc czy w ostateczności "literatura" dostarczona przez etnografa będzie monografią, "prozą realistyczną" (w których dominuje tryb metonimiczny) czy esejem albo wierszem (zdominowane przez tryb metaforyczny) jest według mnie mniej istotny - zależą od preferencji autora i czytelnika, od ich wyboru takiego sposobu narracji, który w ich opinii najlepiej tłumaczy to, co jest istotą przekazu. Nie podzielam opinii, że literatura mogłaby zastąpić etnologię (tego typu pomysły uważam za przejaw intelektualnego maoizmu), bo nie po to wymyślono wiele trybów narracji, specjalistyczne metajęzyki, żeby teraz porzucać je na rzecz j akiegoś uprzywilejowanego, którym z niewiadomych lub mglistych powodów miałaby być literatura. Nie rozumiem, czemu mielibyśmy wierzyć, ze istnieje naga "prawda", czy lepsza prawda tekstu literackiego, kiedy dopiero co pozbyliśmy się złudzenia, że istnieje naga prawda faktów. Fabian (2001, s. 4) zauważył ostatnio, że to nie reprezentacja jest głównym problemem antropologii, lecz spotkanie, bo ono decyduje o antropologicznym nastawieniu. Reprezentacja jest tylko jednym z koniecznych etapów utekstowienia, a nie ostatecznym celem etnografii (co nie znaczy, że problem reprezentacji nie istnieje - chodzi tylko o jego wagę). Poza tym problem reprezentacji to nie tylko problem materialnego nośnika, czyli formy zapisu - a problem m.in. pismal3, a pismo może równie dobrze być "reprezentowane" w różnych formach zapisu (nie należy uprzywilejowywać z konieczności któregoś z nich). W takiej optyce problem rozdziału "pisarzy" i "piszących" nie przebiega według linii demarkacyjnych "szkół etnologicznych", orientacji teoretycznych czy preferowanych trybów wypowiedzi (pisarzami nie są wyłącznie etnograficzni ,,mistrzowie słowa"), a według tych linii, które wytyczył Barthes (1970). Z faktu, że antropolog jest autorem i że autorstwa nie da się wymazać z jakiejkolwiek pracy naukowej, jeszcze niewiele wynikal4, rzecz w tym, jaki się z tego faktu robi użytek - ta ostatnia kwestia może być ciekawym polem badań dla antropologa. Niewiele też wynika z bezgranicznej wiary w autorytet samego tekstu etnograficznego ("fetyszyzacja"), która zresztą zaciemnia fakt jego autorstwa, pomijając proces powstawania tekstu oraz naturę odbioru, umniejszając fakt interpretacji i przekładu. Autonomizacja problematyki tekstu w etnografii, choć nie jest całkiemjałowa poznaw- l3 Posługuję się tym pojęciem w sensie, jaki nadał mu Derrida, tylko przez to, że w tym miejscu argumentacji wydaje mi się najbardziej odpowiednie, a nie przez to, że w pełni akceptuję ten właśnie sposób definiowania "pisma". Derrida nazywa pismem samą możliwość "zarysowania myśli" (por. Derrida,1975). 14 Przecież autorstwo jest wpisane w nawet najbardziej abstrakcyjne języki nauki i wcale nie oznacza to, że wypowiedzi tworzone w tych językach można nazywać fikcjami literackimi. �182 Marcin Brocki czo (kiedy powoduje reinterpretację praktyki), to z pewnościąjest wdzięcznym polem do interpretacyjnych nadużyć. Ponieważ pytania ogólne ("ogólne wytyczne") i te, które zmuszają do przewidywań są najbardziej kłopotliwe, a odpowiedzi, nawet jeżeli uda się sfonnułować sensowne, zbyt szybko się falsyfikują, zostawiłem je na koniec. Pytanie o to, w jakim kierunku zmierza antropologia w Polsce orazjak ma się do przełomów na świecie w tej dziedzinie i w naukach społecznych, jest właśnie tego rodzaju. Raymond Firth (2003) w jednym ze swoich tekstów narzeka, że antropologia jest nauką w stanie rozkładu, bo zbyt pospecjalizowana, rozczłonkowana (rozbita na "monady metodologiczne i tematyczne" - według Buchowskiego) i wyobcowana ze społeczeństwal5• Dalej popada w dyskurs "powinnościowy", naiwny pedagogizm i mentorstwo, tłumacząc,jaka powinna być antropologia. Zatem jaka powinna być antropologia? Odpowiedź jest prosta: taka, jaką uprawiają antropologowie (różnorodna, ciekawa i inspirująca). Narzekania Firtha, że antropologia nie przedstawia żadnej wizji przyszłości - ani własnego rozwoju ani wizji dla ludzkości, są "nie na temat". Zapytajmy: czy to właśnie ma robić antropologia? Przecież nie jest filozofią, która ma do tego mandat i robi to lepiej - zatem nie. Niemniej uwagi Firtha skłaniają do refleksji nad kondycją antropologii również poza antropologią z "centrum". Etnologia w Polsce to wciąż dyscyplina "unikatowa": symboliczny kapitał jest po stronie innych nauk i nie zanosi się na to, aby antropologia, pomimo ogromnych zmian, jakie dokonują się od wielu lat w tej dyscyplinie, osiągnęła "wyższy" status. Jak pisze Herzfeld: "nie powinniśmy przeceniać znaczenia antropologii na przyszłość: hasło głoszące, że «obcość relatywizuje swojskość» jest mniej przydatne i mniej zdumiewające dzisiaj, gdy wiedza wypracowana przez antropologów jest natychmiast poddawana krytyce przez tych, którzy byli obiektem tworzenia wiedzy; a dzieje się tak dzięki coraz większym możliwościom ich technologicznej komunikacji z badaczami. Z drugiej strony, opinia ta może być przyczyną do optymizmu wobec możliwości twórczego wkładu antropologii do bieżącego społeczno-politycznego dyskursu. Załamywanie rąk nad kryzysem reprezentacji nie powinno przesłaniać faktu, że niektóre z bardziej przemyślanych analiz krytycznych wywołały istotne zmiany perspektywy i doprowadziły do istotnych przewartościowań. Nawet rozczarowanie badaniami terenowymi, jakie pojawiło się w latach 60. - zwłaszcza ich roszczeniami do naukowego obiektywizmu - miało w efekcie wzmacniający wpływ na zerwanie z radykalnym podziałem na obserwatora i obserwowanego, a przez to stworzono właśnie silniejsze a nie słabsze podstawy empiryczne dla antropologicznych fonn wiedzy" (Herzfeld, 2001, s. 4). 15 Ten zarzut można kierować pod adresem polityków, którzy nie podejmują decyzji o konieczności upowszechniania wiedzy antropologicznej, oraz samych antropologów, klórzy zbyt słabo o lo zabiegają. �Antropologicznaautorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 183 Oto siła "petyferii" i sytuacji peryferyjnej. Obecnie etnologia polska znajduje się w takim momencie, w którym wewnętrzny kryzys instytucjonalny może w niedługim czasie dać "wzmacniający efekt". Od strony instytucjonalnej bowiem etnologia boryka się z brakami kadrowymi (luka pokoleniowa) i wieloetatowością samodzielnych pracowników Gak cała nauka polska). Z drugiej strony, coraz lepiej koresponduje z tym, co dzieje się w tej dyscyplinie w świecie, bo do etnologii, już nie tylko u nas, przenika pokolenie znające języki obce, czytające te same lektury, zauważające podobne problemy, ale innymi drogami starające sięje rozwiązywać, do czego znakomicie przygotowują narodowe wersje antropologii. Urzeczywistnienie projektu antropologii kultury w Polsce zaowocowało jedną ważną cechą obecnych prac: etnologia polska nie cierpi na "prowincjonalizm", z dystansem odnosząc się do zideologizownych form wiedzy naukowej16. Nie chcąc deprecjonować innych jej zalet, ta właśnie pozwala mieć nadzieję, że "następne pokolenie" wniesie swój oryginalny wkład do historii naszej dyscypliny. BIBLIOGRAFIA AgarM.H. 1996 BachtinM. 1997 Barański 1. 1992 Barth F. 2002 The Professional Stranger. An Informal Introduction to Ethnography, Diego. Wstronę/ilozofii San czynu, Gdańsk. o heurystycznej wykładni dwóch teorii etnologicznych. Dekonstrukcja "sprawy słonia", "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 18-22. Toward a Richer Description and Analysis ofCultural Phenomena, w: Anthropology Beyond Culture, RG. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. Benedyktowicz Z., Robotycki c., Stomma L., Tomicki R, Wasilewski 1.S. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do Słownika, "Polska Sztuka Ludowa", R 34 (nr 1-2), s. 47-60, R. 35 (nr I), s. I 17-125. Buchowski M. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia polska - między ludoznawstwem a antropologią, A. Posem-Zieliński (red.), Poznań. Crapanzano V. 1995 Comments, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s. 420-421. Culler 1. 2002 Teoria literatury, Warszawa. 16 Mam na myśli robiące zawrotną karierę na całym świecie hybrydy w rodzaju cultural studies czy women studies. �184 CzajaD. 2002 DenidaJ. 1975 1992 Marcin Bracki Życie. czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 6-22. Pismo i telekomunikacja, "Teksty", z. 3, s. 75-92. Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, w: Współczesna teoria badań literackich za granicą, H. Markiewicz (red.), Kraków, s. 152-174. D' Andrade R. 1995 Moral Models in Anthropology, "Current Anthropology" vol. 36, no 3, s.399-408. FabianJ. Anthropology with an Attitude. Critical Essays, Stanford. 2001 FirthR. Czy antropologia społeczna ma przyszłość, w: Badanie kultury. Elementy 2004 teorii antropologicznej, M. Kempny, E. Nowicka (red.), Warszawa, s. 19-34. Geertzc. Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego, "Polska Sztuka Ludowa. Kon1998 teksty", nr I, s. 81-90. Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii I.:ultury, w: Badanie kultury. 2003 Elementy teorii antropologicznej, Kempny M., Nowicka E. (red.), Warszawa, s. 35-58. HerzfeldM. 2001 Anthropology. Theoretical Practice in Culture and Society, Malden- Oxford. Kiirti L. 1996 Homecoming. Affairs of Anthropologists in and 0/ Eastern Europe, "AnthropologyToday"vol. 12,n03,s.II-15. LiberaZ. Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na1995a szego. czyli etnograficzna wycieczka po XIX wieku, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań. 1995b Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna/antazja?, Wrocław. 1995c Rzyć. aby żyć. Rzecz antropologiczna w trzech aktach z prologiem i epilogiem, Tarnów. LotInanM. 2000 A Few Notes on the Philosophical Backgroud o/the Tartu School o/Semiotics, "European Journal for Semiotic Studies" vol. 12, no l, s. 23-46. ŁotmanJ. 1999 Kultura i eksplozja, Warszawa. Michera W. 1994 Komputer i sacrum, w: Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, D. Czaja (red.), s. 107-112. OtaY 2002 Culture and Anthropology in Ethnographic Modernity, w: Anthropology Beyond Culture, R. Fox, BJ. King (eds.), Oxford-New York. PelcJ. 2000 Przedmowa, w: Język współczesnej humanistyki, Warszawa. Pasem-Zieliński A. 1995 Etnologia i antropologia kulturowa w formalnej i rzeczywistej strukturze nauki, w: Etnologia polska. Między ludoznawstwem a antropologią, A. Pasem-Zieliński (red.), Poznań, s. 21-36. �Antropologiczna autorefleksja nad przekładem międzypokoleniowym 185 RabinowP. 1977 Reflection on Fieldwork in Morocco, Berkeley. Radkowska M. 1997 Przedmiot. podróż, miejsce mityczne. Projekt netnologii, "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3-4, s. 134--139. Robotycki C. 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud", t. 78, s.227-243. 1998 Nie wszystko jest oczywiste, Kraków. Scheper-Hughs N. 1998 Theft ofLife. The Globalization ofOrgan Stealing Rumours, "Anthropology Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Sławiński 1. 2001 Z poradnika dla doktorantów, w: Teksty i teksty, tegoż, Kraków. StommaL. 1989 Czy w etnografii występują białe plamy. Etnologia, "Polska Sztuka Ludowa", nr4, s. 205. Antropologia kultury wsi polskiej XIX wie!..'"U, Łódź. 2002 Szpilka W. W Adamowym stroju, w: Metamorfozy cia{a, D. Czaja (red.), Warszawa, 1999,2000 s.117-126. UrbanG. 1996 Entextualization. Replication. and Power, w: Natural Histories of Discourse, M. Silverstein, G. Urban (ed.), Chicago, s. 21-44. Uspieński B. Historia i semiotyka, Gdańsk. 1998 Marcin Bracki ANTHROPOLOGICAL SELF-REFLECTION ON THE TRANSLATION BETWEEN GENERATIONS (Summary) Anthropology, as a systematic critical reflection on popular ways of understanding mechanisms of life, should, according to James Boon, attempt to make more native what is alien and more alien what is native. To do that, it must be equipped with critical distance and irony, ability of critical self-conscious thinking not only about the "objects" of its research but also about the tools used to describe and interpret. As a result of this approach we have distrust of "universalia" and, consequently, of comparisons between cultures and generalisations based on these comparisons. Knowledge shared by anthropologists is also a fonn of "Iocal knowledge" - this is important modification compared to the beliefs of anthropologists from before the "critical breakthrough" on what anthropology is and what its tasks are. The "New Polish Ethnology" rightly pointed to the special status oflinguistic data in the research practice of ethnology, emphasizing that the cłassificationa1 and descriptive �Marcin Bracki 186 character ofthe naturallanguage helped to reconstruct cultural classification patterns and social functions ofthe phenomena studied, which directed the scholars' attention to informality and everyday language, which I consider an important feature ofthe entire "anthropological trend" in Poland. Creative treatment of the notions of "text", "myth" is also an original "fulfilled project", which has retained its significance. However, theoretical thinking is not sufficient to understand the world. Therefore, the "field" is an indispensable part ofanthropological experience and approach. The "field" makes an ethnologist particularly sensitive to attempts at making "local forms ofknowledge", "scientific meta language" or "obviousness of one's own culture" instrumental. The idea offield research has been questioned for many years as a separate method. As a result, too far-reaching conclusions have been drawn - "literature" started to replace the privileged "field". The fact that the object of ethnologists' interest and interpretation is a document ("fiction") for them, created by anthropologists themselves on the basis of available data, is obvious. However, it is not so obvious that the mode of representation saves ethnology of its problems. I do not share the opinion that literature could replace ethnology. I do not understand why we should believe that there is a "naked" or a better truth of a literary text when we have just gotten rid of the illusion that there is a naked truth offacts. The fulfilment of the project of the anthropology of culture in Poland gave rise to one important feature ofpresent~ay works: Polish ethnology does not suffer from the "provincionalism", taking a distance approach to the ideologized form ofscientific knowledge. Making no attempt at the depreciation of its other merits, it is precisely the provincionalism that gives us hope that the "next generation" will make its own original contribution to this history of our field of research. K.W. Kielisiński, Od Kórnika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffd977bb3174ec8ccce59d5072e7402a.pdf acc497a6980e0070f0103828286b922c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3101 Title A name given to the resource Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh Ł E M K O W S Z C Z Y Z N A W W I E R S Z A C H Żyje w ś r ó d nas ponad dwieście t y s i ę c y Ł e m k ó w , lecz wiedza na ich temat jest we współczesnym społeczeństwie polskim p r z e r a ż a j ą c o niska. Po 1944 r o k u u k a z a ł o się w p r a w d z i e w Polsce nieco prac lemkologicznych, zwłaszcza znawstwa, h i s t o r i i , etnografii, socjologii z dziedziny i — języko­ sporadycznie — J E R Z E G O H A R A S Y M O W I C Z A Z r e s z t ą t a k i s p o s ó b podejścia do t e m a t u nie b y ł charakte­ r y s t y c z n y t y l k o dla H a r a s y m o w i c z a . N a p r z y k ł a d w t o m i o re­ p o r t a ż y Janusza R o s z k i Jak ,,A kolo drewnianej na 'Zawiszy cerkiewki czytamy: pochylone i popróchniałe k r z y ż e są ś l a d e m po t y c h ludziach, co Ł e m k a m i n a z w a n i żyli f o l k l o r u muzycznego, ale są to rzeczy p r a k t y c z n i e nie czytane t u t a j п а ллчегскасЬ w i e r c h o m ł a ń s k i c h i przeszumieli z w o j e n n y m poza d o ś ć w ą s k i m л\аа^-ет." kręgiem specjalistów. Łemkowie śledzą te poczynania u w a ż n i e , alo p r z y j m u j ą , je raczej c h ł o d n o , g d y ż naj­ T a sama poetyczna p o w i e r z c h o w n o ś ć , ta sama pozorna wspa­ częściej pomijana jest w nich istota p r o b l e m u — wielkiego pro­ niałość formy, blemu łemkowskiej ludzkie losy, i ten sam — c h o c i a ż u R o s z k i m o ż e nieeo w i ę k s z y — h i s t o r i i najnowszej, współczesności i przy­ szłości. e s t e t y z u j ą e ą m g i e ł k ą rzeczyAviste m o r a l n y d a l t o n i z m , bezmiar gorzkioj z a d u m y w starannie z a k r e ś ­ ЛЛ* krajowej publicystyce czterdziestolecia t e m a t y k a ł e m k o w ­ ska przesłaniająca poruszana b y ł a gruntowniej właściwie tylko n a j p i e r w — z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w — w 1947 trzykrotnie: roku, potem lonych ramach. Z a ś u B y ć m o ż e z роллчк1и t y c h лл-laśnie cech ,,łemkoAvskie" лл-iersze Нагаэутоллчсга więc dziwić się powszochnej ЛУ c i ą g u лу1е!и lat. J e ś l i zaś chodzi o t z w . l i t e r a t u r ę p i ę k n ą , to t e m a t R u s i n ó w znacznie г w k r ó t c e po P a ź d z i e r n i k u , a ostatnio w latach 1980- —84. T r u d n o ignorancji. HarasymoAyicza nieлvątpliлvie лл-iększa b i e g ł o ś ć лл'arsztatoлл a. mogły u k a z y w a ć się drukiem systematycznie, Łemkoлл'ska scenografia t y c h лу1егвгу s k ł a d a się z niewielu, p ó ł n o c n y c h s t o k ó w K a r p a t p o d j ę ł o ЛУ Polsce L u d o w e j właściwie alo c z ę s t o p o w t a r z a j ą c y c h t y l k o d w ó c h poczytiiiejszyeh pisarzy: Jan Gerhard (jego , , Ł u n y z kręgu w Bieszczadach" b y ł y przeniesione na e k r a n i wielokrotnie wzna­ k r a t o r , ś w i ę t o J o r d a n u , k r z y ż t r ó j r a m i e i m y i inne. To z r o z u m i a ł e . wiane) oraz Jerzy H a r a s y m o w i c z , autor w y d a n y c h dotychczas Cerkiew p e ł n i ł a г p o n a d dлyudziestu tomikOAv лчиегэгу, лл k t ó r y c h л\ ciąż j a j ą się ł e m k o w s k i e m o t y w y . przewi­ 1^,о81аллтпу na b o k u Gerharda, się e l e m e n t ó w . Są one wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a : na Łаnlkoлvszczyźnio zaczerpnięte cerkiew, ikona, wielką rolę Panto- duchowego ogniska w najszerszym tego в^луа znaczeniu — r o l ę nie t y l k o religijną, ale także ośлyiatoлvą, p o l i t y c z n ą , artystyczną. Lecz g d y ż o d b i ó r jego k s i ą ż k i to osobny, z r e s z t ą bardzo gorzki t e m a t , istnieje клл-estia stosunku do олл-yeh Avschodnioehrzescijanskich a zajmijmy s y m b o l i . Jest to kwestia moralna i artystyczna. M o ż n a wizję się Н а г а в у т о л л ч с г е т . Łemkowszczyzny nam S p r ó b u j m y prześledzić, j a k ą autor w swych starać wierszach, się p r z e n i k n ą ć ich i s t o t ę i p i e n y o t n ą t r e ś ć , лyidzieć je j a k o pom­ z j a k i c h e l e m e n t ó w swo u t w o r y k o m p o n u j e , j a k i e a r t y s t y c z n e n i k i bogatego ż y c i a ducłloлvego Łemkóлy — lub t e ż t r a k t o w a ć zabiegi przeprowadza i co z n i c h w y n i k a . Jest to клл-estia o t y l e Avylaeznie od s t r o n y estetyezno-semiotycznej, j a k o dzieła s z t u k i istotna, że czytelnik daje polski j u ż od l a t dwudziestu z g ó r ą ko­ j a r z y odruchowo Ł e m k o w s z c z y z n ę z Н а г а в у т о л у ш г с т ; ЛУ1СС s ą d z i ć , że autor Zlockiego nieba cerkiewnego można wywiera pew-ien леркучу na n a s z ą saтnoлyiedzę. J a k i ż to jest wpływ-. W r i z n a k i гогрогпалусге Ł e m k o w s z c z y z n y . To bardzo istotna r ó ż ­ nica. — bo skoro dzieła s z t u k i sakralnej b ę d z i e m y traktować w oderwaniu o d ich duchowego podglebia, n a r a z i m y się na nie­ b e z p i e c z e ń s t w o fałszu. T a k ż e — fałszu artystycznego. twórczości Harasymowicza z lat pięćdziesiątych, sześć­ H a r a s y m o w i c z , a p l i k u j ą c y c z ę s t o i c h ę t n i e do swych лу1егзгу d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w s z c z y z n a — to k r a j no­ symbole c h r z e ś c i j a ń s k i e , stalgiczny, elegijny: r o z s y p u j ą c e się cerkwie, m o k n ą c e na deszczu się m ś c i . Z w r o t y t y p u ,^ллче!е przemienienie piw*a", ,,Na a n i o ł ó w przydrożne przyjn^yani figury, zarośnięte cmentarze, butwiejące ikony. traktuje są c h u l i g a n i " , je n i c z y m rekwizyty. роголлпулл-anie k o p u ł A to cerkkwnych T p r z y r o d a — л\и1.а1па, k o l o r o w a , bujna, T y m bardziej kolorowa do piersi kobiecych t o , p o w i e d z m y ł a g o d n i e , przejaw dezynwol- i bujna, i m p o s ę p n i e j s z e ś l a d y po c z ł o w i e k u , k t ó r y s t ą d odszedł t u r y луоЬес u c z u ć r e l i g i j n y c h i n n y c h l u d z i . N i e trzeba b y ć czło­ i n i g d y nic wróci. Gdzie i dlaczego o d s z e d ł , czemu nie wróci, wiekiem лу1еггасут, wystarczy m i e ć t r o c h ę d e l i k a t n o ś c i i w y o ­ co się z n i m teraz dzieje — nie w i a d o m o . 1 w ł a ś c i w i e irio m a co b r a ź n i , b y z r o z u m i e ć , ja,k m o ż e z o s t a ć o d c z y t a n y лл-iersz, przy­ się nad r ó w n u j ą c y m o d l i ^ y ę pod być. tym d ł u ż e j z a t r z y m y w a ć . Cóż, л^-idocznie t a k Łemkowszczyzna Harasymowicza jest musiało nostalgiczna, jak nostalgiczne jest przemijanie, s t a r o ś ć , ś m i e r ć , s a m o t n o ś ć , nie­ p r z y - d r o ż n y m k r z y ż e m do a k t u ero­ tycznego. szczęśliwa m i ł o ś ć . Szkoda, że starzejemy się i u m i e r a m y , żo m i ł o ś ć 0 przygodach seksualnych nie trwa. лхаееяше, alo cóż, takie jest ż y c i e . . . Zgruehotano lianie ja cerkiewne czy powalono k r z y ż e p e ł n i ą w wierszach H a r a s y m o w i ­ cza, t ę s a m ą r o l ę , co s i e d e m d z i e s i ą t l a t przed n i m zasuszone róże w i m i o n n i k a c h , a n i o ł y ś m i e r c i , jesienno liście. ..ach" z w y k r z y k ­ nikiem i wielokropkiem odmiennej konwencji i t ] ) . Kóżnica polega właściwie t y l k o na i sztafażu. 1 z ramionami p e ł n y m i sękówmuskukmcóż m o g ę M ł o d o p o l s k a o s i n ę t n i o a i ł e m k o w s k o nostalgia H a r a s y m o w i ­ cza m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę : jost w nich lednoozośuie smutek i rezygnacja. Pogodzenie z losem. Oraz р 1 ^ т а т о л л а Krzyż c h o ć nagi Т та1олл т- zaskrzy-pieć (...) a ż gdy raz puszczałem czość. Cmentarz jest m a l o w n i c z y , gdy zarasta ł o p u c h e m , cerkiew płytę т а 1 о л у т с г а , gdy przez dziury w dachu w i d a ć niebo. Święci na starej aureoli i k o n a c h b e z r o b o t n i , z m a r z n i ę c i i g ł o d n i , bo Łomkoлvie przemi­ i rdzy nęli — s y p a ł y się j a k p r z e m i n ę l i s t a r o ż y t n i Grecy, pozostawiwszy zimne p o s ą g i i s t e r c z ą c e w niebo шеглуук1е malownicze k o h r m n y . deszcze 245 �(...) o b j ę ł a m n i e sujące i zasypywała o s o b o w o ś c i H a r a s y m o w i c z a — c h o ć b y z togo w z g l ę d u , że ukazuje pocałunkami światło na nowe, dotychczas nieprzoozuwane obszary go j a k o autora sekowanego przez w ł a d z e . ust m o i c h szparę W Weselu rusałek r ó w n i e ż s p o t y k a m y t o samo e s t e t y z u j ą c e udami oplotła ż o n g l o w a n i e s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i . Lecz oto rozwija się i n n y mój m o t y w — zauroczenie s a m y m sobą, i s w o j ą p o o z j ą , docenienia jej kadłub poświęcany wielkości oraz p r z e m o ż n e g o oddziaływania. aż r u n ę l i ś m y na z i e m i ę Do wiersza j a k do c e r k w i kurzu pełną N a g ł o t ł u m e m weszły Ł e r n k i po k t ó r e j strzelał b ł y s k a w i c bicz — t a k zaczyna się t o m i k . Skoro wiersz p o r ó w n a n y jost do cerkwi, to 1 (Wiosna) z k i m porównać autora wiersza? Po przewróceniu kilku stronic znajdujemy na ten t e m a t s k r o m n ą s u g e s t i ę . P a r ę takich fatalnych błędów moralnych i artystycznych, wy­ nikających T traktow ania ś w i ę t y c h symboli, ż o n g l o w a n i a n i m i dla robionia n a s t r o j u i p r z y d a w a n i a malowni- czości, z powierzchownego zdarzyło podejmujących się H a r a s y m o w i c z o w i r ó w n e i tematykę w Jedna n a d w a m i Łemkowyna 1 jeden ś w i ę t y Jerzy czuwa (Biełanka wierszach, — przyjazd) 6 rusińską. T W r a ż e n i e , że J H w i d z i się w t y m wierszu w r o l i ł e m k o w s k i e g o ś w i ę t e g o , nie jest t y l k o m o j e ; s ł y s z a ł e m je n i e z a l e ż n i e z k i l k u Brodata bizantyjska twarz horyzontu ust. B y ć m o ż e z r e s z t ą jest ono z b y t dowolne, c h o c i a ż l e k t u r a K a i n o w e domeny zarosło j a ł o w c e m W c e r k w i ruski b ó g z k t ó r e g o zdarto N i e w i a d o m o czy nie b y ł dawniejszych wierszy u p o w a ż n i a do tego. J u ż na p o c z ą t k u lat pozłotę s z e ś ć d z i e s i ą t y c h z a s t a n a w i a ł się H a r a s y m o w i c z : banderowcem I k t ó ż wie czy j a ruski czy j a b i a ł o r u s k i (...) Czernieje k a d ł u b g ó r spalony Czy z m c h ó w cerkiewnych p o w s t a ł e w i d m o bylinowo I E c h szumi w i a t r w gonealogiczncj t y l k o w i a t r i p u s t k a i szare żagle j a s t r z ę b i T ą drogą mówi chłop prowadzili świętego Włodzimierza A m o ż e jestem po p r o s t u Ł e m k ó w W niemieckiej bluzie szedł j a k zwierz z a r o ś n i ę t y A m o ż e to t y l k o nowe brzózco patronem przeobrażeńja Nowe weioleńja aplikuje sobie Jerzy P r z e o b r a ż e ń s k i M o ż e t y l k o t a k sobie w d y m a c h jesieni 2 (Bieszczady) harasymujo D o k ł a d a p i e r o g ó w r u s k i c h i nic w i ę c e j N i e trzeba p r z y p o m i n a ć , eo za ludzie chodzili po (Złockie) Bieszczadach 1 w niemieckich bluzach, czego chcieli, w j a k i s p o s ó b swoje zamiary realizowali i jak złowrogą pamięć pozostawili, t a k ż e wśród B o j k ó w i Ł e m k ó w . W i a d o m o r ó w n i e ż dobrze, że ś w i ę t y W ł o ­ dzimierz b y l dla R u s i n ó w przez wiele stuleci j e d n y m z n a j w a ż ­ W Weselu rusałek nie odnajdziemy j u ż ś l a d u d a w n y c h w ą t ­ pliwości. K w e s t i a s t a ł a się jasna. P r z y n a j m n i e j dla autora. Lecz r o z w a ż a n i a te b y ć m o ż e s ą j u ż n i e a k t u a l n e ; bo oto niejszych n a r o d o w y c h s y m b o l i . Nasuwa się t u analogia z rolą. J H o p u b l i k o w a ł wiersz, w k t ó r y m zdecydowanie z e r w a ł z przesz­ k u l t u M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j w ż y c i u n a r o d o w y m Г о - łością i wszedł na n o w ą d r o g ę ż y c i a . 8 l a k ó w . J a k ż e w i ę c p o j ą ć , żo autor, k t ó r y „ s t o razy p i s a ł , że po­ chodzi z r o d z i n y p o l s k o - u k r a i ń s k i e j , (...) jest p o l s k i m ukraińskiego pochodzenia, (...) pisarzem dwóch pisarzom kultur" 3 MOJE WYSTĄPIENIE po­ p e ł n i ł coś takiego i p a r o k r o t n i e t o o p u b l i k o w a ł ? J a k ż e poeta, T a k — nie od razu ś w i a d o m o ś ć k t ó r y pisze, żo „ n i e u r o d z i ł się i nie u r o d z i t a k i , k t ó r y w-yrzuci nio od r a z u r z u c i ł e m p o d nogi w i e k ó w z jego wierszy cerkiow c z y l i w i a r ę i pochodzenie" 4 mógł w taki świętą biskupów laskę s p o s ó b n a p i s a ć o r u s i ń s k i m ś w i ę t y m , adresując, to do polskiego J a k t ó r y posiadam t y l k o b u t y i nazwisko czytelnika? G d y b y w dalszym c i ą g u s n u ć analogie, odpowiedni­ nie b ę d ę się więcej w a h a ł kiem p i ę ć d z i e s i ą t lat r o z c h w i a n y c h wiersza „Bieszczady" Madonna w y s t ę p o w a ł a b y byłby utwór, j a k o sanitariuszka w którym Czarna w oddziale N a r o ­ wreszcie chcę p o z n a ć d o w y c h Sil Z b r o j n y c h . prawdę P o ż e g n a ł e m się Ż y w i Ł e m k o w i e i i c h losy p o j a w i a j ą się w t w ó r c z o ś c i Jerzego Harasymowicza dopiero w latach osiemdziesiątych, pierwszy na w i ę k s z ą s k a l ę w tomie Wesele rusałek szawa 1982) i Cała góra barwinków po raz z k u r n ą liryką gór (LSW, War­ Moje w s t ą p i e n i e do rewolucyjnej w y o b r a ź n i (Wydawnictwo Literackie — jest K r a k ó w — W r o c ł a w 1983). Co p r a w d a — autor w g r u d n i u 1984 r o k u z a p o w i o d z i a ł , żo przygotowuje do d r u k u poemat ruski, zbudowano nieodwracalnym Lichtarz p o ś w i ę c o n y przesiedleniu Ł e m k ó w , „ k t ó r y z r ó ż n y c h wzglę­ 5 d ó w „ p r z e l e ż a ł " d w a d z i e ś c i a pięć l a t . " B y ć m o ż e ukazanie się faktem T e n oraz inne wierszo z tego samogo n u m e r u „ G a z e t y Kra­ k o w s k i e j " p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że oto u m a r ł Gustaw — ł e m k o w s k i Lichtarza z m o d y f i k u j e dotychczasowy obraz, lecz na razie nie­ j u r o d i w y , a n a r o d z i ł się K o n r a d — p o l s k i M a j a k o w s k i co naj­ podobna się w tej sprawie mniej . w y p o w i a d a ć , nie z n a j ą c utworu. Sama jednak z a p o w i e d ź w y d a n i a p o e m a t u rzuca, bardzo intereA m o ż e jest to t y l k o kolejna zmiana r e k w i z y t ó w i nic w i ę c e j . PRZ Y P I S Y 1 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy, Czytolnik, Warszawa 1967, s. 135—137 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, Wydaw­ n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1975, s. 171 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie, tylko żywi, „ G a z e t a K r a k o w s k a " , 17 X I I 1984 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . 2 3 4 246 5 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wesele rusałek, L S W , Warszawa 1982, s. 28 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, op. c i t . , s. 148 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Moje wystąpienie, „Gazeta Krakows­ k a " 13 V I I 1984 r . 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/997ed22f91238a47cd7b74f7d85b147a.pdf 8457bea292ec5342b8e55d9260b3353e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:241 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania cz.1 /LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.321-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 320 cJlep;yeT Cql1TaTb 3a 3XO MHTeJlJleKTyaJlbHOrO TBOpqeCTEa )KpeQoB TeoTeryaKaH, 3a MCTOqHMKrro3HaHMH MX 60JlbllI0i1 pem1rMo3Hoi1 M J1JilTepaTYPHOi1 Tpa,[lHQVlJil.MOHYMeHTaJlbHocTb, 3TMQeCKMi1MaKcMMam.t3M, pe3KMe rrepeXO,[lbl HacTpolOHHH OT QyP;OBMl.l.\HOCTM K yTOQHeHHoi1 rrpHBJleKaTeJlbHOCTM,rrepe,[la''la C OP;HOi1CTOpOHbIHeOObIQai1Hblx 11 TparWleCKMX IICMXM'-leCKHX COCTORHMM, a c ;I1pyroi1 OQapOBaTeJlbHbIX rrei13al:Kei1-'" BOT HaHóo.:ree xapaKTepHble '-lepTbI MX rrpoH3Be,[leHMH. II. RECENZJE Sztuka Kamerunu. s. 11, tablic I Muzeum SPRAWOZDANIA Etnograficzne w Krakowie. Kraków 1961 r., 12. Z okazji wystawy prymitywnej sztuki "ludu kameruńskiego" pokazano naj piękniejsze okazy, które przywiózł do Krakowa Stefan Szolc-Rogoziński (wyprawa do Kamerunu 1882-85). Znajdują się one w Muzeum Etnograficznym i Muzeum Narodowym w Krakowie. Krótkie objaśnienia dotyczące pochodzenia zbiorów oraz bardzo ogólnikowe zamknięte na półtorej strony - objaśnienia eksponatów (podane w 4-ch językach), spis eksponatów bez określenia szczegółowego ich pochodzenia oraz bardzo dobre fotografie - zamykają całość. Niezupełnie jednak jasnym jest, dlaczego w objaśnieniu podano: "lud kameruński", skoro ta jedność z punktu widzenia etnografa jest wątpliwa, i skoro da się tu naliczyć aż 15 plemion (L. R a t a j s k i, Afryka, W. P. Warszawa 1963. str. 139) należących z kolei do różnych grup etnicznych i językowych, jak np. Bantu, Semi-Bantu, Chamito-Semici, Hausa, Sudańczycy (Czamba, Mburu, Bute i inni) a nawet Pigmeje (Babinga). Na północy - Kanuri, Arabowie. W radzieckiej encyklopedii (Afrika, Encyklopedyczeskij sprawocznyk, Moskwa 1963. str. 387), grupy te ujmowane są mianem "narody" - i słusznie, bo trudno dawną jedność kolonialną i zmienioną sytuację polityczną określać obecnie mianem "lud kameruński". Sama nazwa "Kamerun" pochodzi od nazwy rzeki, stworzona przez Portugalczyków Rio dos Camaroes. W konsekwencji - nie można uznać za ścisłe, a nawet słuszne określenia pod ilustracjami takie jak "wybrzeże Kamerunu", "Góry kameruńskie", "Kamerun", "znad rzeki kameruńskiej" - bez próby powiązania etnicznego. Także objaśnienie pod ryciną 11, "grzebień z Loango" wprawia w zakłopotanie, gdyż leży ono w Kongo w okolicach Brazzaville i było w średniowieczu osobnym państwem. Sztuka Loango i Kamerunu - to nie to samo, bowiem tym zróżnicowaniom etnicznym i językowym odpowiadają różnice kulturowe, zwłaszcza w sztuce plastycznej i instrumentach muzycznych. Co więcej, mimo gruntownej industrializacji i ogólnego postępu, różnice w kulturze, zwyczajach, wierzeniach i sztuce silnie ważą na nowych procesach etnograficznych. Świadczą o tym zarówno prace dawnego typu jak B. Ankermanna, L. Frobeniusa, H. Baumanna, R. Thurnwalda, D. Westermanna, jak i nowsze np. A. Murdocka. Rozumie się, że w zbiorach mogą brakować niekiedy, bardziej szcze21 �• 322 323 gółowe metryki - przy opracowywaniu jednak naukowym ekspozycji etnograf musi usiłować powiązać wiadome i uzupełnić braki. wych, wprost z zewnątrz. Obok !ali jest izba jadalna a po bokach tych izb, tak w ciągu środkowym (głównym), jak i w ciągach bocznych, mieszczą się małe alkierze służące za sypialnie lub składziki. Wnętrze domu nie jest rozplanowane symetrycznie. Nie można też ustalić schematu typowego rozplanowania wnętrza, choć zawsze można określić rodzaj pomieszczeń występujących w każdym domu. Ich wielkość uzależniona jest od wielkości samego budynku a to zaś łączy się z zamożnością właściciela. We współczesnym budownictwie w badanym przez autorów rejonie Portugalii dają się obserwować pewne przemiany. Budynki bywają stawiane obecnie co'raz częściej jako wolnostojące. W takich domach mieszkalnych zanika wtedy podcienie przed głównym wejściem do domu. W nowych budynkach ulegają powiększeniu okna, nawet w wypadku gdy pozostawiło się małe podcienie przed głównym wejściem. Bywają też drugie drzwi wejściowe umJ,eszczane z frontu domu. Wypadnie dodać, że obecna publikacja autorów jest kontynuacją poprzednio prowadzonych prac. Należy spodziewać się dalszych publikacji z tej dziedziny. K. Wolski J. Gaje/<: Ernesło Veiga de Oliveira i Fernando Galhano Casas da .?ona centra! do portugues Trabalhos de Antropologia e Etnologia da Sociedade de Antropologia e Etnologia e do Centro de Estudos de Etnologia Peninsular, vol. XVIII, Fasc. 3-4 (Nowa Serie da Sodedade e do Centro), Porto 19611962 (Instituto de Antropologia - Faculdade de Ciemcias), s. 239-255. fot. 12, rys. 4. Autorzy zajmujący się już w swych poprzednich pracach zagadnieniami związanymi z budownictwem mieszkalnym w Portugalii (A Regiao e a Ca:;a Gandaresa, w Trabalhos de Antropologia e Etnologia vol. XV, fasc. 3-'1, Porto 1955/57, s. 265-285) w swej ostatniej pracy publikują materiały pochodzące z własnych badań terenowych przeprowadzonych w nadmorskim rejonie środkowej Portugalii, głównie w okręgach Leiria i Pombal. Autorzy zajmują się wyłącznie domem mieszkalnym. Oczywiście nie jest to budow':1ictwo drewniane, lecz charakterystyczne dla Portugalii budownictwo kamienno-gliniane. W większości, wiejskie domy mieszkalne są parterowe, choć w innych okręgach kraju trafiają się domy jednopiętrowe. Ściany są grube i masywne. Jako pokrycie dachu występuje dachówka "rzymska". Budynki stoją wolno, lecz także często rzędem obok siebie, przypierając do siebie ścianami, co im nadaje formę jakby jednego długiego domu o licznych podcieniowych werandach. Podcienia te są typu wpuszczanego, mieszczą się przy wejściu do mieszkania przed drzwiami frontowymi. Podcienia jednak nie <ą rozmieszczone symetrycznie i nie zajmują całego czoła budynku. Przeważnie podcienie mieści się w jednej trzeciej cz~ści ściany czołowej. W niektórych budynkach bywa też podcienie od strony patio. Patio i ogródek znajdują się na tyłach domu mieszkalnego. Obecnie od strony tylnej domu umieszczane są lokalności gospodarczo-kuchenne. Kuchnia a raczej ognisko mieści się w części przylegającej do patio. Ognisko wywędrowało z części środkowej domu do części zewnętrznej. W środku domu pozostały tylko duże kominy. Budynki bywają często trójtraktowe. Jako pierwszy trakt trzeba przyjąć w takim wypadku ciąg izb i podcienie przy ścianie czołowej. Autorzy podają jako przykła:i takiego rozwiązania wnętrza plan domu z Granja (w okręgu Leiria). Ciekawym jest, że ciągi zewnętrzne są znacznie węższe od ciągu wewnętrznego, są one też niższe. Także posadzka w nich znajduje się na nieco niższym poziomie niż w pomieszczeniach ciągu środkowe~o. W środkowej części znajduje się główna izba, zwana "sala", do której wchodzi się bezpośrednio z podcienia a w domach nowszych, bezpodcieniolitoral Henry Field, Camel brands and graffiti from Iraq, Syria, Jordan, Iran Arabia, Supplement to the Journal of the American Oriental Societ,Y NO 15, October-December 1952, s. VI, 41, fig. 43. and Cenna praca znanego badacza Wschodu prof. H. Fielda, zawiera omówienie bogatego materiału ikonograficznego (załączonego w 43 ilustracjach) zebranego w latach 1925-1950, podczas badań terenowych, przeprowadzanych w Iraku, Syrii, Jordanii, Iranie i Arabii. Materiał ten to znaki własnościowe poszczególnych ludzi lub szczepów przeważnie arabskich beduinów (koczowników), wypiętnowane <wypalone) na skórze wielbłądów. Te znaki własnościowe, zwane wasm (pl. wusum) lub ausam w Arabii (w Algierze nazwą tą oznacza się inicjał), umieszczano na udach, policzkach, szyjach lub nogach wielbłądów. Wypalano je zaś po lewej lub prawej stronie zwierząt. Raz tylko piętno znajdowało się dwukrotnie wypalone na jednym i tym samym zwierzęciu na udzie i na szyi. Na 1040 zebranych i podanych znaków, część tylko odnosi się do wielbłądzich, oznaczających przynależność własnościową zwierząt. Spory procent zebranego materiału, to znaki na skałach, rysunki (ozdoby), znaki na cysternach, które autor porównuje i usiłuje połączyć ze znakami dawnych alfabetów występujących niegdyś na badanych terenach. Hans A. Winkler, współautor jednego z rozdziałów w pracy Fielda (The origin and distribution of Arab camel brands, s. 26-35>, zwraca też uwagę na to, że większość chamickich i protochamickich plemion afrykat'lskich piętnuje swoje zwierzęta, umieszczając znaki na nogach. Piętnowanie nie- sn f �324 325 wolników znakiem własnościowym pana, zakazywał już kodeks Hammurabiego. Na Kaukazie są używane całe serie znaków własnościowych (tamgas). Często znaki te noszą cechy pokrewier'lstwa z literami miejscowych alfabetów. Arabskie napisy ścienne wykazują łączność z literami napis6w thalmudycznych, lyhyanicznych i safaitycznych. Przeglądając omawianą pracę nasuwa się pytanie, dlaczego nie przeprowadzono porównania znaków własnościowych i napisów skalnych z elementami miejscowego zdobnictwa. Wszak często znaki własnościowe wiążą się też bardzo ściśle ze zdobnictwem, jak to wykazał na materiałach pochodzących z Półwyspu Iberyjskiego E. Frankowski w swej cennej pracy wydanej w roku 1916 (E. F l' a n k o w s k i, Los signos quemados y esquilados sabre los animales de tiro de la Peninsula Iberica. Memorias de la Real Sociedad Espanola de Historia Natural. vol. X. Madryt 1916, s. 267310, fig. 49), której autor niestety nie wymienia w załączonej bibliografii. . Również niezmiernie cenne byłoby nawiązanie do innych znaków własnościowych występujących np. na terenach europejskich (znaków kamieniarskich, garncarskich, rybackich lub wreszcie naszych słowiańskich bartnych). Pewnym uzupełnieniem omawianej pracy Field'a, a właściwie podanych materiałów ikonograficznych, jest dodatek o znakach własnościowych stosowanych przez hodowców wielbłądów w Czolistanie w księstwie Bahawalpuru w Pakistanie Zachodnim (Czolistan, jest to nazwa północno zachodnich terenów pustyni Thar). Do poprzedniej kolekcji znaków własnościowych dochodzi jeszcze 51 znaków z Czolistanu (Appendix: O Animal brands in Cholistan, H. F i e l d, An Anthropological Reconnaissance in West Pakistan, 1955, pub!. by the Peabody Museum, Cambridge, Mass, 1959, p. 274275). Bezsprzecznie dużą zasługą prof. Field'a jest staranne zebranie różnych znaków i znaków własnościowych z krajów Islamu i udostępnienie ich w publikacji, światowej literaturze fachowej, tym wszystkim, którzy zajmują lub zajmować się będą zagadnieniami sfragistyki, heraldyki i znaków własnościowych. Krzysztof Dov Noy, Jefet Volkserziihlungen Schwili erziihlt hundertneunundsechzig Wolski jementische 1957-1960, wydane przez wydaw& Co., Berlin 1963, oprawa płócienna, fot. l, s. 376, aufgezeichnet in Israel nictwo Walter de Gruyter cena 58 DM. Zbiór zestawiony przez D o v N o y'a obejmuje 169 opowiadań zapisanych lub nagranych na taśmie magnetofonowej wedle relacji żydowskiego bajarza, imigranta z Jemenu, Jefet Schwili, w języku hebrajskim w roku 1957 w Holan, przedmieściu Tel Avivu. Jefet Schwili, znakomity narrator urodzo- ny w 1918 roku, uczęszczając przez 4 lata do szkoły poznał 5 ksiąg Thory (Księgi Mosisa) i wyjątki z Talmudu. Mając lat 9 wstąpił dla nauki do zawodu ojca, po którym został złotnikiem. Ożeniono go kiedy miał lat 16. Dar opowiadania oraz repertuar Jeret Schwili odziedziczył po ojcu, namiętnym opowiadaczu. Ani ojciec ani Jefet Schwili nie traktowali opowiadania profesjonalnie śladem innych wschodnich bajarzy. Za opowiedziane bajki na sesji izraelskich badaczy bajek Jefet Schwili został wyróżniony oraz odznaczony jako "najlepszy opowiadacz bajek w Izraelu". Na uwagę zasługuje fakt, że bajarz nie zna tytułów swoich bajek, lecz wierzy w autentyczność opowiadanych zdarzeń. D o v N o y, uczeń Stith T h m o p s o n'a, po powrocie z Indiana University (USA), tworzy w 1955 roku IFA (Israel Folktale Archive), mające swoją siedzibę w Muzeum Etnologicznym w Haifie, dysponujące w końcu 1962 roku zbiorem 500 zinwentaryzowanych opowiadań żydowskich z ponad 30 krajów. Inwentaryzacji dokonano na podstawie systematyki wątków Aarne - Thompson'a z roku 1928. Po wstępie przynoszącym dane biograficzne o narratorze i jego najbliższej rodzinie następują opowiadania kolejno numerowane od 1 do 169. Opowiadania te Dov Noy podzielił na następujące grupy wedle typów dotyczących dziedzin życia: A. - Opowiadania o zwierzętach w ilości 10, B. Bajki - 36, C. - Religijne opowiadania - 23, D. - Romantyczne opowiadania - 27, E. - Rządzenie losu (Das Walten des Schicksals) - !O, F. Zbój, głupi anioł śmierci - 6, G. - Opowiadania komiczne (Schwiinkeund Schnurren) - 38, H. - Zydowsko-jemeńskie legendy i podania - I. lVIaimonides i Ibn Esra - 4, II. - Rabbi Schalom Schabasi - 5, III. - Zydzi w Jemenie - 10. Wszystkie opowiadania są bardzo krótkie, (najdłuższe z nich zajęło bajarzowi 2 godziny opowiadania). W nielicznych tylko bajkach występują wiersze, podane w prozie na podstawie arabskiego oryginału. Część ostatnia - suplement - prócz bibliografii, skrótów i rejestru informatorów zawiera objaśnienia do poszczególnych opowiadań z podaniem numeru IFA, typów oraz wątków wedle AT, z ewentualnym podaniem dodatkowych objaśnień jak np. pochodzenie opowiadania, wzgl. krótkie streszczenia opowiadań opowiedzianych przez bajarza, lecz nie wydanych w tym zbiolrze. Z uwagi na to, że z 263 opowiadań podanych przez Jefeta Schwili względnie jego rodzinę do końca 1961 roku tylko 171 zostało wydanych w omawianym zbiorze, Dov Noy podaje krótkie streszczenie pozostałych 92 opowiadań. Cennym dla badacza jest również indeks typów i wątków w liczbie porządkowej wedle AT3 z przeciwstawieniem inwentarza IF A. Wydawca wylicza nadto 19 nowych, nie występujących w AT3 typów opowiadań. Pewna część opowiadań odpowiada typom EB (Wolfram E b e l' h a l' d i Pertev Naili B o l' a t a v, Typen Tilrkischer Volksmiirchen, Wiesbaden 1953). Część �326 327 ostatnią suplementu stanowi słowniczek zawierający objaśnienia terminów hebrajskich, arabskich, tureckich i innych występujących w opowiadaniach. Jefet Schwili erziihlt jest cennym wkładem do poznania arabsko-żydowskiej prozaicznej literatury ludowej, której zinwentaryzowaniem wedle naj nowszych wymogów naukowych poszczycić się może Żydowskie Archiwum Folklorystyczne w Haifie a zasługuje na uwagę nie tylko jako zbiór bajek iudowych i baśni, występujących na odmiennym terytorium językowym, lecz także jako usystematyzowany zbiór, z którego wybrano to, co jest pierwotne i autentyczne i to, co stanowi obce domieszki lub jest stylizacją narratora. Konrad Wypych Peter Fusch, Die ViiIker der Siidost-Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi; VerOffentlichungen zum Archiv fur Vćilkerkunde (Museum fiir Vćilkerkunde in Wien), Band 6, Wien 1961, rys. 20, w tym 1 mapa, 1 szkic mapy oraz 20 fotografii na kredzie, opr. płóc., s. 254. Autor przedstawia wyniki naukowe swoich dwóch wypraw do południowo-wschodniej Sahary w latach 1955 i 1956, których zadaniem było przeprowadzenie badań etnograficznych nad kulturą i historią szczepów Tibesti, Borku i Ennedi, które w XIX i pierwszej połowie XX wieku były przedmiotem badań H. Barth'a, G. Nachtigal'a i H. Carbou'a, lecz z różnych przyczyn przedstawiały bardzo odbiegający od rzeczywistego stanu obraz faktyczny. Większość szczepów Ennedów, zwanych przez autora Balami (nosi arabską nazwę Bidejatów, zwanych przez Barth'a także Terauami), nazywa swój kraj nie Ennedi lecz Belebe. Zamieszkuje go 30 tys. mieszkańców. Mieszkańcy Tibesti, zwani Tuhu również Teda, Toda czy Tibbu, zajmują tereny w okolicach szczytu Emi Kussi w liczbie około 35 tys. mieszkańców. Dazagadami autor nazywa mówiących narzeczem dazaga szczepy, zwane również z arabska Goranami. Należą do nich: Gedowie, Anakazowie, Dozowie, Kamadjadowie i Unjadzi, zwani również Wanjami. Goranów jest około 30 tys. Jako podstawę podziału etnicznego autor przyjął język - tibu - należący do grupy języków centralno sudańskich. Objęte badaniami terytorium mieści się w granicach pomiędzy 13° i 24° wschodniej długości i zwrotnikiem Raka a 16° szerokości północnej. Góruje nad nim najwyższy szczyt Sahary, wulkan Emi Kussi, wysokości 3415 m. Nie bez znaczenia jest fakt, lż objęte badaniami tereny leżą zdala od uczęszczanych szlaków komunikacyjnych, że mieszkańcy nomadzi i p6łnomadzi - zajmują się hodowlą osłów i wielbłądów obok kóz, owiec i bydła. Najczęściej uprawiane rośliny to: pszenica, jęczmień, proso, rzadko kukurydza, bawełna, tytoń, matu południowo-wschodnia pustyni. cebula Sahara i pomidory. Pod względem klinależy do naj cieplejszych obszarów Z uwagi na bliskie stosunki pomiędzy badanymi plemionami autor omawia zbiorowo ich zdobycze ergologiczne, wymieniane tradycyjnie zapewne od setek lat. W rozdziale o kulturze materialnej autor omawia formę i funkcję pomieszczeń mieszkalnych - domu stożkowego, namiotu z mat i in., studnię; techniki: kolwalstwo - przetapianie starego żelastwa i wytop nowego, - narzędzia kowalskie, garncarstwo, plecionkarstwo, garbarstwo, farbiarstwo, impregnację, ubiór, zdobnictwo, tatuaż, broń i narzędzia, łowiectwo - zapadki i sieci, - instrumenty muzyczne, siodła i uprząż konia, artykuły użytku codziennego jak misy, koszyki, ceramikę itp. oraz zabawki. Trafny dobór rysunków stanowi cenne uzupełnienie bogatego materiału faktograficznego, ujętego w sposób bardzo zwięzły i z wnikliwą znajomością· Z kolei autor analizuje formy gospodarcze, podział socjalny z wyszcze_ gólnieniem klanów, grup spokrewnionych, genealogii, podział zajęć wedle płci, ich wzajemny stosunek, urodziny, małżeństwo i śmierć oraz związane z nimi zwyczaje, prawo zwyczajowe, religię i magię u Balów, Tubów i Daza gadów, starając się wyodrębnić wpływy iberyjskie i arabśkie, wskazać zwyczaje, przejęte przez inne kultury, nawet grecką. Osobno autor omawia kastę kowali, socjalnie na niskim poziomie stojącą, występującą u wszystkich narodów południowo-wschodniej Sahary, jest to najprawdopodobniej odłam sudańskich szczepów kowali. Godny uwagi jest również fakt, że li Tubów znajdujemy jeszcze (rok 1956) nielicznych starszych niewolników obojga płci i że oddalenie się niewolników spowodowało zaburzenia gospOdarcze wśród niedoceniających uprawę ziemi nomadów i półnomadów. Rozdział dotyczący historii południowo-wschodniej Sahary autor dzieli na 4 podrozdziały, wyodrębniając źródła pisane, przekazy ustne oraz źródła archeologiczne i dokonuje próby porównania kultur sąsiednich narodów afrykańskich. Uwzględniając dostępne wyniki badań archeologicznych autor w konkluzji dochodzi do wniosku, że pierwotny człon ludności badanych terenów stanowiły typy antropologiczne odpowiadające jasnoskórnym, iberyjskim, północno-afrykańskim, o czaszkach dolicho-cephalos i acro-cephalnych. Stan ten uległ zmianie dopiero po najazdach Etiopijczyków, którego to terminu autor używa dla uniknięcia terminu Chamitów, których wpływy znajdują odbicie w kulturze badanych. W suplemencie autor podaje: krótki zarys chorób i sposoby ich leczenia - zalecane na podstawie przepowiedni z piasku przez występującego w charakterze znachora kowala. Kilka bajek, podań i legend oraz przegląd znaków własnościowych, używanych do znakowania wielbłądów, bogata bibliografia oraz indeks zamykają całość. Die Volker der Siidost-Sahara to monografia, w typie kierunku historycz- �328 nego, w krytycznym świetle szeroko uwzględniającą wyniki badań naukowych od zapisów Herodota (500 p.n.e.) poprzez Artemidoresa (270 p.n.e.), Ptolemeusza i innych do pierwszych lat drugiej połowy XX wieku. Stano_ wi cenny zbiór wiadomości, otrzymanych drogą badań terenowych u progu drugiej połowy XX wieku, do poznania kultury narodów Afryki północno-wschodniej, zasługujący szczególnie w świetle postli'Pującej cywilizacji i zachodzących w Afryce przemian narodowo-wyzwoleńczych na baczną uwagę· K. W. Rein Helmut, Die Insektennahrung der australischen Ureinwohner. Aka.demie- Verlag, Berlin 1962, s. 159, ilustr. 22, tab!. 5, map. 3. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, zeszyt 13. Opierając się na bogatej literaturze autor omawia zagadnienie znaczenia insektów w pożywieniu zbieracko-łowieckich ludów Australii. Dwa rozdziały pracy poświęcone są najważniejszym owadom: gąsienicom, molom, szarańczy, termitom i mrówkom. Autor daje zasięgi ich występowania, spożywania, znaczenia w gospodarce i pożywieniu Australijczyków. Przeprowadza też klasyfikację owadów oraz sposobów zdobywania ich. Na podkreślenie zasługuje- wszechstronne ujęcie zagadnień. Poznajemy nazwy owadów w języku potocznym, używanym pomiędzy białymi i tubylcami, ich łacińską terminologię, miejsca występowania, czasem związane z owadami totemy i kulty. Przy użyciu ujęć kartograficznych autor przedstawia na 3 mapach występowanie: owadów, miodu z dzikich barci jako pożywienia i narzędzi jak witka, piła rotangowa, liny i inne. Owady autor dzieli na dwie zasadnicze grupy: tłuszczodajnych, do której zalicza 19, występujących w drzewach, korzeniach i na liściach insektów wzg!. ich larw, powszechnie określanych jako Witchetties lub Witchetty Grubs i mole Bogong (Euxoa infusa) oraz cukrodajnych, do której zalicza pszczoły Trigona (Meliponinae) w Kordylierach, mrówki miodowe (Melophorus spp.) w północnej i środkowej Australii oraz występujące głównie w środkowej Australii mszyce (Psylidae, Aphididae, Spondyliaspis eucalypti i inne), wytwarzające wskutek fizjologicznej potrzeby rodzaj rosy miodowej, szybko parującej i krystalizującej się w czysty cukier zwany manna. Podział ten dokonany został przez samych Australijczyków i ma swoje uzasadnienie gospodarcze i kulturowe. Autor dochodzi do wniosku, że owady wbrew dosyć szeroko rozpowszechnionej opinii, nie stanowiły zastępczego pożywienia, lecz wręcz odwrotnie, stanowiły przysmak o wysokiej zawartości odżywczej i wybornym smaku, ulegający w zależności od technologii przerobu dodatkowo zmianom aromatycznym. 329 Zbieractwo owadów i larw, miodu i cukru spowodowało podział pracy, polegający na kooperacji, w ramach której mężczyznom przypadały w udziale zajęcia wymagające siły i wiele zręczności, jak np. przy podbieraniu miodu, kobietom pozostało zbieranie bardziej dostępnych owadów i larw, miodu mrówkowego czy też cukru. Nasuwające się wnioski po przeczytaniu omawianej pozycji to: a) owady nie stanowiły zastępczego pożywienia w okresach głodowych, lecz były równorzędne z pożywieniem mięsnym, rybnym i roślinnym, b) podział owadów na tłuszczodajne i miododajne, c) składanie poprzez spożywanie owadów zapasów tłuszczu i cukru in corpore na przyszłość (zarówno jedne, jak i drugie insekty oraz produkty zbierano sezonowo), d) rozwój specjalistycznych narzędzi zbierackich i e) podział pracy przyowadobraniu. Die Insektennahrung der australischen Ureinwohner bez wątpienia jest poważnym przyczynkiem do studiów nad pożywieniem Australijczyków. K. W. Marie Reay. The Kuma - Freedom and Conformity in the New Guinea Melbourne University Press, Carlton 1959, s. 222, fot. 19, tab!. 9. Kumowie, jak mówi autorka w swojej socjologicznej rozprawie, liczącej 8 rozdziałów, nie wytworzyli i nie znają żadnego etnonimu na określenie siebie samych. Nazwą Kuma autorka określa część ludności znacznie większego ugrupowania etnicznego, znanego sąsiadom pod nazwą Nangampów (Nangamp), zamieszkujących w liczbie 25 tys. osób środkową część Doliny Waghi, w górach zachodniej Nowej Gwinei. Ludność tego obszaru posługuje się kilkoma dialektami zwanymi przez nich yoowi, yoonerag, yoosera, yookoga, yoonam oraz yooma, należących do grupy języków papuaskich. Od ostatniego dialektu autorka wyprowadziła nazwę Kuma fonetycznie najbardziej zbliżonej do wymowy y ooma. Praca przedstawiona przez M. Reay jest owocem około półtorarocznych badań terenowych nad prymitywnym ludem, o ubogiej kulturze materialnej. Trudnią się oni hodowlą świń i uprawą ogrodową orzechów ziemnych, kukurydzy, trzciny cukrowej, słodkich ziemniaków, owocujących cały rok i innych jarzyn. Ogrody wznoszą się terasowato, a obszar ich wynosi około 88 km X 24,5 km. Ustrój społeczny znamionuje wyraźny poligamiczny patriarchat. W dalszej treści pierwszego rozdziału autorka omawia stosunki własnościowe - ziemia stanowi wspólną własność, a tylko plony są własnością uprawiającego; podział pracy plony ziemi zbierają kobiety, owoce z drzew, kukurydzę i trzcinę cukrową - mężczyżni. Oni też trudnią się budową domów dla żon i siebie, handlem, wytwarzaniem narzędzi i zaopatrywaniem w opał. Highlands, �331 330 Na czoło jednak wysuwa się hodowla świń; ilość ich stanowi o bogactwie i znaczeniu właściciela. Świnie odgrywają bardzo ważną rolę w wierzeniach i praktykach. Opiekunem ich jest jeden z wielkich duchów - Ceru duch płodności. ' Następne dwa rozdziały poświęcone są klanowi i jego funkcji społeczn~j. Na czele klanu stoi wódz, pierwszy wśród równych - primus inter pares. Jego insygniami są sokole skrzydła. Poznajemy również terytoria zamiesz~ane przez róż~e ,~lany, ich podział, sposoby zawierania małżeństw pomiędzy członkami roznych klanów, problemy zdrady małżeńskiej, wcielenie przybysza do klanu, potyczki tudzież zawarcie pokoju pomiędzy powaśnionymi k~anami.. Omawiając stosunki społeczne autorka przedstawia w3pólnotę mieszkamową. Odróżnia w nich 3 grupy: rodzinne, poligamiczne i br~ci z. żona~i ~ d~iećmi .<tubylCy są bowiem zdania, że bracia i ich żony z dZiećmi powInm mleszkac we wspólnocie). Dowiadujemy się nadto o emocjonalnYCh. więza~h rodzinnych, jedynych w swoim rodzaju. I tak np. więź brata do sIOstry Jest silniejsza niż do żony (zgodnie z zasadą, że w razie śmierci żony ~ożna mieć inną żonę, lecz siostry już mieć nie można). Dalej autorka omawia władzę rodziców nad dziećmi, ich stosunek do matki i ojca, ~ota ~ene w odróżnieniu od matki, jeszcze po ślubie dziecka troszczącego Się o Jego los, tradycję poligamii określającą stosunki małżeńskie i pozamałżeńskie. Prawo zwy,czajowe Kumów określa rolę "wod.za" i "biegłego mówcy" (zastępca "wodza" i wyraziciel jego woli), dziedziczność tych stanowisk, ewentualnie sposoby wyborów; środki represji i zapobiegania zdradzie małżeńskiej. Godnym uwagi jest sposób regulowania sporów w drodze publicznej dyskusji, po której wódz decyduje o trybie załatwienia nieporozumienia. Nie mniej ciekawie przedstawiają się zagadnienia wchodzące w zakres kultury społecznej jak sposoby wychowywania dzieci, wdrażanie ich w życie, zajęcia dzieci, zamążpójście wzgl. żeniaczka i zwyczaje weselne. Problemom kultury duchowej, w szczególności wierze w istoty duchowe kultom autorka poświęca dużo miejsca. Dowiadujemy się że Kumowie :wyrÓżni~~ą duchy, którym przypisują takie właściwości jak wolę, apetyt I zdolnosc wyczuwania urazy. Zdaniem tubylców duchy te zainteresowane są losem ludzi, a także i plonami. Pojęcie duszy jest u Kumów dualne świadomo~ć i nieśmiertelność. Ma ona także, wedle ich wierzeń, nad przyrodzon~ siłę dobra i zła, z którymi można się kontaktować. Poznajemy dobre I złe duchy, czarowników, czarownice i ich dzieci, wielkie duchy: B.ollm płodności ludzkiej, Ceru - płodności świń. Na cześć tych ostatmch odbywa się najwięk3za uroczystość doroczna tzw. święto świń w .czas~e którego Kumowie zabijają nieomal wszystkie świnie, wYko~ n~Ją tance rytualne, obnoszą broń, nakładają szaty ornamentowane i wspamałe peruki z pióropuszów. Zarówno Bolima jak i Geru uważane są za duchy szkodliwe, lecz kontrolowane przez człowieka, niewidoczne, z których Bolim wędruje, zaś Geru jest duchem osiadłym. Ostatniego przedstawia się za pomocą figur geometrycznych, noszonych na głowie dzieci a także przez mężczyzn w czasie święta. Różnego rodzaju kulty zajmują w życiu Kumów bardzo wielką rolę i uderzają podobieństwem do kultów Melanezji i Afryki. Autorka przedstawia również historię najmłodszego kultu Kumów, nazywanego cargo cutt*. Z uwagi na to, że historia tego kultu jest odzwierciedleniem poziomu umysłowego ludów pierwotnych omawia ją nieco szerzej. Swoje pierwsze zetknięcie z białym człowiekiem Kumowie datują na rok 1947, w którym przez ich obszar przechodził patrol wojskowy. Nic dziwnego, że zetknięcie się kultury epoki kamiennej z cywilizacją połowy XX wieku wzbudziło u tubylców ciekawość. Stosunki handlowe Kumów bazują na handlu wymiennym zawodo'wym i przypadkowym. Handel wymienny przypadkowy cdbywa się najczęściej wzdłuż szlaków handlowych. Na podstawie opisu imprezy handlowej na największą skalę - targów jesiennych - dowiadujemy się ciekawych rzeczy o sposobach i trybie zawierania transakcji handlowych, których przedmiotem są wprost olbrzymie ilości produktów rolnych, z których najważniejszą pozycję stanowią orzechy (na 500 mieszkańców oferuje się do sprzedaży około 6000 m3 orzechów). Tubylcy rozróżniają 3 kategorie wartości, z których najwyższą stanowią świnie i pióra ptaków rajskich, naj niższą mała miarka bambusowa soli. Nawet zaręczyny wartościuje się i przelicza na pióra ptasie, płatne po urodzeniu się pierwszego dziecka. Oszukany w transakcjach handlowych dopuszcza się porwania i oddaje dziecko dopiero po wyrównaniu strat. Kuma, pionierska praca o ludach w Nowej Gwinei, jest ważnym wkładem do etnografii, choć przedstawia tylko cząstkę dwu milionowego narodu o 500 językach, w aspekcie socjologicznym. Praca ta nie jest stricto sensu monografią etnograficzną ale doskonałym źródłem do poznania Nangampów, przedstawionych wszechstronnie i z dogłębną znajomością· Spostrzegawczy czytelnik znajdzie w poszczególnlych rozdziałach książki, a przede wszystkim w ilustracjach pewne wiadomości z zakresu kultury maThe terialnej. K. W. BEITRAGE ZUR VOLKERFORSCHUNG, Hans Damm zum 65. Geburtst3.g, VerOffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, Heft 11. Redakcja Dietrich Drost i Wolfgang Konig. Akademie- Verlag, Berlin 1961, Textband s. 750, ryc. 9, wkładki 2, map 11, Tafelband 152 tabJ. Z okazji 65 rocznicy urodzin profesora dra Hans'a D a m m'a, etnologa ') Zob. G. O nal of Cultural t e r wal, and Social O S A Cargo Cult Anthropology, in the Mamberano Area. An Intern. JourPittsburgh 1983, vol. n, number l, S. 1-14. �333 332 i muzeologa, dyrektora lVIuzeum Etnologicznego w Lipsku, wydano prace ponad 50-ciu autorów obejmujące przede wszystkim przyczynki do etr.ografii Oceanii. Problemom etnografii Oceanii poświęcone są następujące prace: Bengt A n e II w pracy o sieciach rybackich zajmuje się zastosowaniem sieci typu kłoni i typu suwaty w Polinezji i Oceanii, przedstawia kilka ich odmian, charakterystykę i zasięgi. Thomas S. B a r t h e l na podstawie studiów Metraux'a i P. Englert'a oraz własnych badań terenowych przedstawia zabawy mieszkailców Wysp Wielkanocnych, dochodząc do wniosku, że w kulturze społecznej istnieją tu prócz znanych na 'całym świecie zabaw jak zagadki, bąki, ćwiczenia cielesne, szczudła, także zabawy rodzime lub przejęte drogą migracji z Polinezji, (a nie jak dotąd przypuszczano z południowej Ameryki). Zaliczamy tu przede wszystkim latawce, jazdę na deskach po falach, saneczkowanie po zielonych stromych zboczach, (także budowanie zabawek-okrętów wskazuje na pochodzenie zachodnie), kościane łyżwy i sposób poruszanh się nimi przypominają polinezyjskie chodzenie na skorupach orzechów kokosowych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że nieomal wszystkie związane ze sportem i zabawą nazwy są pocbodzenia polinezyjskiego. Tibor B o d r o g i w artykule pt. "Kapkap z Melanezji", poświęconym sztuce ornamentacyjnej ozdób typu wisiorkowatego zwanej "kapkap", dokonuje podziału ornamentów, wyznacza drogi migracyj i obecne zasięgi. Ogólną cechą "kapkap" jest ornament, składający się z wężykowo wyciętych motywów na obwodzie kilku kół lub kilku elips, oparty w części centralnej o kształt krzyża lub sześcioboku, o zewnętrznym ząbkowatym wykończeniu. Szlaki migracyjne okrągłych wisiorków prowadzą z Mikronezji do Melanezji (z Nowej Irlandii do Santa Cruz), zaś elipsowatych z Nowej Irlandii do Cieśniny Torresa. Hans F i s c h e r przedstawiając zabawy dziecięce szczepu Wotut we wschodniej Nowej Gwinei wskazuje najważniejsze elementy zabaw jak: l) ruch ciała (aktywny bądź pasywny), 2) powodowanie ruchu, 3) echa, 4) wytwarzanie formy, 5) napięcie, 6) naśladownictwo, 7) współzawodnictwo, 8) zręczność, które należy uwzględnić przy podjęciu systematyki zabaw. GUnter G u h r w rozprawie o małżeństwach wewnątrzrodzinnych i ich terminologii na wyspach Melanezyjskich, wchodzących w skład Nowych Hebrydów, ilustruje wyniki badań 12 diagramami oraz zestawia wyniki uzyskane przez R. H. Codrington'a i W. H. R. Rivers'a. Ernst G e r m e r poświęca artykuł pamięci Mikłucho-Makłaja, jego walce przeciwko polityce kolonialnej cesarstwa niemieckiego o równe prawa mieszkańców mórz południowych. Werner H a r t w i g w rozważaniach na temat kultury społecznej na płd.-wsch. Wyspach Salomona w XIX wieku omawia stosunki własnościo- we, socjalny podział, charakter wytwórczości, formy wartości w handlu wymiennym i wpływ kolonizatorów wymiany, pojęcia na Melanezyjczy- ków. Georg H o 1t ker opierając się na własnych badaniach i notatkach podręcznych misjonarzy, wśród nich także J. P. Schebestyl zapoznaje czytelnika z kulturą duchową, sz(:zególnie ciałopaleniem nad dolnym Ramu w Nowej Gwinei, terenie zamieszkałym przez szczep Kire-Puir. Szczególną wartość posiada równieź słowniczek papuaski i rozważania nad systemem liczenia, opartym na częściach ciała w odróżnieniu od innych np. systemów dwójkowych, trójkowych, piątkowych, siódemkowych i dziesiątkowych. Gerd K o c h w przyczynku do problemów migracji w Polinezji daje krótki przegląd dotychczasowych teorii (nie wypowiadając się zdecydowanie za żadną). Od lat już dyskusja toczy się o to, czy szlaki wędrowne Polinezyjczyków z południowo-wschodniej Azji prowadziły przez Mikronezję czy Melanezję. W. S c h m i d t (1899) wnioskując na podstawie podobieństwa języków polinezyjskich i salomońskich wypowiada się za szlakiem melanezyjskim. F. G r a e b n er (1905) na podstawie badań nad rozprzestrzenieniem elementów kultur jest przekonany, że drogi migracyjne dla kultur południowo-polinezyjskich prowadziły przez Melanezję a dla kultur północno-wschodnich przez Mikronezję. P. S. S m i t h (1910) jest zdania, że drogi te prowadziły przez Melanezję. W. C h u r c h i 11 (1916) dopatruje się aż trzech szlaków migracyjnych: na północ i na południe od wysp melanezyjskich i polinezyjską. Ostatnia nie posiadała jego zdaniem żadnego połączenia z Melanezją. A. W. Nieuwenhuis wypowiada się na podstawie nie występowania malarii na Polinezji za drogą migracyjną przez Mikronezję. Wedle G. T h i 1e n i u s a (1903) względy meteorologiczne przemawiają za wyborem drogi przez Mikronezję. R. Heine-G e 1 d e r n (1932) na podstawie megalitycznych pomników i toporów wypowiada się za szlakiem przez Mikronezję. Również F. S p e i s er (1946) dopatruje się w "całkowitym braku mieczy o 4 ostrzach ... niezbitego dowodu na to, że Polinezyjczycy nie wędrowali przez Melanezję". No podstawie badań kulturowych Oceanii dochodzi nawet do wniosku, że Polinezyjczycy w większości dotarli bezpośrednio z Filipin przez Mikronezji: do Polinezji. B. S t i 11 f r i e d (1953) wskazując na polinezyjskie elementy językowe w Mikronezji, strukturę socjalną, mity i inne elementy kulfury wypowiada się za mig,racją przez Mikronezję. Godna uwagi jest również opinia B. A n e ll'a (1955), stwierdzającego na podstawie badań nad narzędziami rybackimi wyraźną granicę między Melanezją i Polinezją. Dla polinezyjskich narzędzi rybackich nie widzi pierwowzorów na Archipelagu Malajskim, lecz ustala ich północno-wschodnie pochodzenie, przede wszystkim japoilskie. Zdumiewające są także wyniki badań grup krwi, wskazujące wbrew wynikom t. 'zob. też: XLV, Wrocław Stefan Ł Y s i k, 1960, S. 35. Pigmeje ajrykańcy i zagadnienie ich języka, Lud, �334 pisuje się w Nowej Gwinei, w okolicach górnego Kwama, magiczną siłę powodującą miłość, wprowadza czytelnika w wierzenia, czary i tańce, posiadające magiczną siłę, powodującą miłość u wybranki. Herbert T i s c h n e r w przyczynkach do etnografii wysp WiU Lewu i Wanua Lewu publikuje dotąd nieogłaszane drukiem wyjątki prac J. T. Kleinschmidt'a z jego pobytu na wyspach w latach 1876-1877. Jedyną w swoim rodzaju wartość przedstawiają rysunki zatytułowane "Tatuaż kobiet na wyspach Fidżi". Doskonały materiał ilustracyjny oddaje nieocenione usługi w poznaniu tej sztuki. Autor omawia nadto przyrządy używane do wykonywania tatuażu, barwniki i różnice pomiędzy dwoma zasadniczymi sposobami wykonywania tatuażu. Nie mniej ciekawie przedstawiają się również dalsze rysunki Kleinschmidt'a jak świątynie i chaty, z których jedna do złudzenia przypomina chatę symetryczną o dachu dwuspadowym. Etnografii i pokrewnych nauk poświęconych Azji i Afryki dotyczą prace: Walter B o t t g e r omawia znajdującą się w Museum fUr Volkerkunde statuę japońskiego króla piekła i przedstawia proces jej restauracji. Herbert B r a u t i g a m rozpatruje zbrojne powstania ludowe polyetnicznych grup w poł.-zach. Chinach z punktu widzenia etnografii i dochodzi do wniosku, że grupy polyetniczne podzielają wspólny historyczny los. Ich żądania ziemi, obniżki podatków i dzierżawy, walki o zniesienie feudalizmu i etnicznego ucisku zostały w różnym stopniu spełnione, zależnie od lokalnych, socjalnych, etnicznych i historycznych przesłanek. Wszystkie zwycięstwa lub klęski polyetnicznych grup powstańczych dotknęły w mniejszej mierze całego narodu niż ludności polyetnicznej danego terytorium. badań lingwinistycznych i kulturowych na pokrewieństwo między Polinf!zyjczykami i Indianami i nie wykazujących takiego pokrewieństwa pomiędzy Polinezyjczykami z jednej i Melanezyjczykami, Mikronezyjczykami i Indotlezyjczykami z drugiej strony. Karl Erik L a r s o n daje krótki opis drewnianego wieszaka człekokształtnego, prawdopodobnie wykonanego przez członka szczepu, specjalizującego się w wyrobach snycerskich, na Wyspach Fidżi. Carl L a u f e r zaznajomia z magią związaną z połowem dzikiej świni n3. Wyspach Nowej Gwinei oraz z technikami łowieckimi. Andreas L o m m e l porównuje style malarstwa naskalnego w Australii i przedstawia zasięgi wzorów antropomorficznych i linearnych oraz nawarstwianie się ich w południowo-wschodniej Australii. Szczegółowa analiza motywów i form na terenie wymienionych obszarów wykazuje dobitnie występujące paralele. Np. ryciny kangurów z obszarów południowo-zachodniej Australii są pod względem stylu bardzo podobne do rycin kangurów z południowo-wschodniej Australii. Nie mniej godne uwagi są paralele w odniesieniu do przedstawień figur ludzkich i motywów abstrakcyjnych. Źródłem występujących na południu i północy paraleli stylu jest nawarstwienie się linearnych motywów na południowym-wschodzie i południowym-zachodzie. W wyniku tego nawarstwiania w każdym z tych obszarów znajdujemy podobne sceny (kopulacja), podobne figury ludzi siedzących, figury pod lukami, figury z profilu, motywy labiryntowe itp. Hans N e ve r m a n n przeprowadza badania nad genezą słów Mo'o (oznacza na Samoa, Tahiti, Markizach i Hawai - jaszczurkę) i Taniwha (oznacza jaszczurkę, również wieloryba) i przedstawia liczne podania polinezyjskie z nimi związane, podaje także zasięg tych podań. Hans P l i s c h k e podejmuje próbę ustalenia początku geograficznego pojęcia wysp Salomonowych, które wedle legendy były źródłem bogactwa Salomona. Kraina złota, Ophir, stała się celem licznych wypraw, z którymi autor zaznajamia czytelników. Frederick R o s e przedstawia w pracy swoJeJ skutki gospodarcze i zmiany językowe, jakie spowodowało przejęcie przez mieszkańców wyspy Groote Eylandt od Iridonezyjczyków dłubanki w miejsce dotychczas stosowanej tratwy. Ludność przeszła z myślistwa do rybołówstwa. Erhard S c h l e s i e r w rozprawie o dwujęzyczności i pozycji społecznej władających dwoma językami w Melanezji, omawia środki stosowane przez mieszkańców Nowej Gwinei celem przezwyciężenia trudności językowych. Autor podziela zdanie B. Malinowskiego2, że podjęte przez tubylców próby wynikły z "potrzeby" rzeczy w pojęciu funkcjonalnej etnologii. Carl A. S c h m i t z dając opis drewnianej figurki kobiecej, której przy• zob. K. M o s z y ń s k i, Ludy pasterskie, Kraków Kate F i n s t e Irb u s c h poza dokładnym opisem instrumentu muzycznego tzw. organów ustnych, wsch. i płd.-wsch.-azjatyckiego znajdującego się w Museum fUr V61kerkunde, podaje również opisy i zasięgi innych odmian .tego instrumentu. Wolfgang K 1>n i g pisze o wojskowo-administracyjnej organizacji pasterzy turkmeńskich, umożliwiającej im utrzymanie swojej odrębności. Johannes S c h u b e r t omawia nowe nabytki z północnych Indii i Himalajów dla Museum fUr V1>lkerkunde w Lipsku. S. We s t p h a l - H e 11 b u s c h w pracy o uprawie ryżu w południowym Iraku wskazuje na odmienność sprzętu i technik. Ernst D a m m a n n w artykule pt. Do przekazów Segedju porównuje dane uzyskane drogą wywiadu z danymi naukowymi i dochodzi do wniosku, że pokrywają się one z materiałami ze starej literatury naukowej, są w konkretnym wypadku bogatsze od opracowań naukowych i mogą rzucić ciekawe światło na badania nad historią Afryki, szczególnie nad migracjami. Dietrich D r o s t przeprowadza studium nad główką glinianej fajki z Ka- 1953, s. 299 i dalsze. 'f z ,. �336 337 merunu, zasługującą na uwagę ze wzgłędu na płastykę, odtwarzającą jeźdźca na koniu. Eike H a b er 1 a n d w rozprawie poświęconej żelazu i kowalom w północno-wschodniej Afryce zaznajamia czytelnika z techniką wytopu żelaza, jego obróbką, narzędziami, przede wszystkim miechem kowalskim i pozycją socjalną kowala-hutnika dochodząc do wniosku, że prócz wielu innych elementów kultury również sposób wytopu żelaza, forma miecha kowalskiego i pozycja społeczna kowala wskazują, iż pierwotni osadnicy południowej Etiopii w przeszłości stanowili wspólnotę kulturową z ludami Sudanu, nim zostali od ostatnich wskutek migracji oddzieleni. Wskazują na to archaiczna technika wytopu żelaza, różniąca się zasadniczo od wysokiej techniki południowo-etiopskiej, jak również kowalstwo, różniące się od kowalstwa Bantu wschodnłej Afryki. Rolf H e r z o g daje przegląd muzealnictwa, placówek i instytutów etnograficznych w Kairze. Hildegard H o f t m a n n na licznych przykładach omawia możliwości oddania europejskich pojęć z zakresu kultury materialnej, duchowej i społecznej w języku eve. Walter K o n r a d w przyczynku do kultury duchowej szczepu Buduma, zajmującego wyspy jeziora Czad, podaje 9 bajek o zwierzętach, zasłyszanych u tubylców. Kurt K r i e g e r omawia garncarstwo szczepu Hausa oraz daje dokładny opis procesu technologicznego, funkcjonalnego przeznaczenia wyrobów garncarskich, określa pozycję socjalną garncarza oraz możliwości zbytu wyrobów. Na uwagę zasługują bardzo dobre ilustracje. Rudolf L e h m a n n w artykule "Jonker Afrikaner i misjonarze Herero jako 'naczel!nicy wbrew woli' w południowo-zachodniej Afryce w 19441861 r." daje przegląd wydarzeń politycznych. Gunther S p a n n a u s publikuje po raz pierwszy materiały z badań terenowych nad naczelnikami plemion Tombodji, Danda i Szanga w południowo-wschodniej Afryce z lat 1931/32. Określenie pozycji społecznej naczelnika, stosunki własnościowe, jego pozycja w kulcie przodków, rola w sądownictwie, wreszcie pogrzeb, itp. stanowią bogaty materiał do badań nad kulturą społeczną. Lothar S t e r n opierając się na dostępnej literaturze pisze o handlu żywnością nad jeziorem Czad w IX wieku. Wyliczając najważniejsze targi, artykuły zbytu, liczby handlujących oraz środki wymiany i płatności, autor dochodzi do wniosku, że: istniała całkowita wolność handlu i rzemiosła, zawodowi maklerzy regulowali kupno i sprzedaż wyrobów bawełnianych (wpływ wschodni), w targach udział brały niższe klasy społeczne. Artykuły zbywane były przez kobiety (produkty rolne, owoce i zioła) i mężczyzn (mięso i artykuły gospodarcze) a taltże przez pielgrzymujących kupców. Siegfr~ed W o 1f . p:zeds:awi~ opisy żelaznych, lanych wyrobów szczepu B.ena o Jeszcze defImtywme me określonej funkcji. StylizaCja ptaków zdamem autora wskazuje, iż pełniły one rolę instrumentów muzycznych. Pro?lemom etnografii Ameryki i pokrewnym naukom poświęcone są następuJące rozprawy: .. H~rbert .B a 1 u s pisząc o napoju kaui, używanym przez szczepy brazyliJskIe TapIrape, wykazuje, że istniał kulturowy związek Indian Tapirape ze szczepami Tupinamba na co wskazują: l. nazwa napoju, 2. jego skład (maniok i. kukurydza), 3. cztery fazy produkcyjne, 4. rola odżywcza napoju, (~hoć ?uprnamba w odróżnieniu od Tapirape używają kaui jako napoju podmecaJącego). Lothar D r li g e r korzystając z wyjaśnień F. Weygold'a omawia malowidło tipi 'Indian Dakota, którzy przypisują malowidłom moc ochraniającą (na .podst~wie wizji wzgl. snów). Symbole' malowane dzielą na dwie grupy: 1. sIły śWIa.tła - słońce, księżyc, tęcza itp. i 2. Przedmiot wizji właściciela. Heinz I s r a e 1 omawia rzeźbione kły koni morskich z południowowschodniej Alaski, wskazuje na wysoki poziom technicznego wykonania rzeźb, charakterystyczne zwyczaje ich twórców i dopatruje się wpływów obcych kultur na tę sztukę, np. wpływ sztuki indiańskiej. Paul Kir c h o f f pisze o przyczynku Chimalpahin'a do historii Tolteków, w szczególności o jego mylnym zestawieniu danych historycznych na podstawie różniącego się kalendarza, co w konsekwencji uniemożliwiło porównanie różnych opisów i bezbłędne ustalenie dat. Eva L i p s - w etnobotanicznej rozprawie o cukrze klonowym, jego spo~oba:h. uzYS~iwania, ~rzerobie, zasięgach uprawy w północnej Ameryce I roh Jako srodku odzywczym, zapoznaje nas nadto 'ze zwyczajami i wier~eniami .Indian, związanymi z cukrodajnym drzewem klonowym i jego pIelęgnacJą. Peter N e u m a n n przedstawia opis ozdobnej w demony wodne misy murzynów z dorzecza Amazonki, omawia wierzenia w dobre i złe duchy wodne, ich siłę magiczną, modlitwy do demonów i wskazuje na paralele w wierzeniach murzynów zachodnich wybrzeży Afryki. Ursula S c h 1 e n t h e r w przyczynku do problemu uwarstwienia etnicznego obu Ameryk na podstawie argentyńskiego zbioru archeologicznego i prac materiałowych dochodzi do wniosku, że istnieje: 1. koncentracja bardzo wczeSn!c,h kultur n.a obszarze południowym Ameryki Południowej, 2. brak podobIenstwa pomIędzy wczesnymi kulturami Ameryki Północnej Ameryki Południowej. Franz T e r m e r w tłumaczeniu na język niemiecki publikuje pierwszy opis ruin Uxmal i Yucatan wedle relacji misjonarza Antonio de Cuidad Real, drukowanej w Hiszpanii w roku 1586. Sprawozdanie to ukazało się pod tytułem: "Relación Breve y Verdadera de algunas cosas de las muchas que sucedieron al Padre Fray Alonso Ponce en las provincias de la Nueva 2:? �338 Espana" i opisuje wyprawę do ruin Uxmal i Yucatan w 1588 r. w której autor uczestniczył. Problemom etnografii Europy i pokrewnym naukom poświecone są następujące prace: Friedrich B e h n w artykule o malowidłach skalnych w Alpach włoskich wskazuje na uzupełnianie się nauk etnografii i prehistorii w interpretacji malowideł. Rudolf M o s c h k a u omawiając dwa obrazy ryte w skałach Rudawy saksońskiej określa je jako wczesnobrązowe, powstałe pod silnym wpływem południowo-wschodnioeuropejskim jako odbicie magicznych wzgl. kultoworeligijnych wyobrażeń. Wolfgang J a c o b e i t wypowiada się w sprawie wzajemnych stosunków pomiędzy nomadyzmem, pasterstwem górskim i transhumancją i ubiega się o zmianę terminu jako niewłaściwego, nie oddającego stanu rzeczywistego. Termin "transhumancja" pochodzi od hiszpallskiego "transhumar" wzgl. z włoskiego "trashumanar" i dotarł do naszej nomenklatury poprzez francuskie "transhumar" wzgl. "transhumance". Zarówno "transhumance" jak i "trashumar" występują po raz pierwszy w pierwszej połowie XIX wieku i oznaczają ogólnie "wędrówki stąd". Nie udało się .;ak dotąd ustalić jakiego terminu używano wcześniej na określenie tego typu gospodarki zarówno we Francji jak i Hiszpanii. Człony "trans" i "humus" prowadzą do następującej definicji: z transhumancją mamy do czynienia kiedy korzystanie z ziemi wykracza poza uprawianą ziemię w formie hodowli zwierząt, nie stanowiącej innej jedności jak tylko własność (lecz nie wspólnoty interesu). Autor proponuje w miejsce terminu "transhumancji" nowy termin, oddający bardziej charakter tegoż typu gospodarki a mianowicie "Wanderschafhaltung" to jest "wędrowna hodowla owiec". Ludwik K u n z w rozprawie o uprawie bru i żyta dwuletniego we wschodnich Morawach w XIX wieku zapoznaje nas z uprawą ziemi, siewem, żniwami, młócką i przerobem tych dwóch gatunkó\v zbóż i wskazuje na niektóre techniki rolnictwa pierwotnego, które utrzymały się wśród małorolnych, uprawiających ber i żyto dwuletnie. Barbara T r e i d e przedstawia kronikę Adama Bremeńskiego o północno-wschodniej Europie XI wieku, zawierającą wg niej bądź to w skutek nieznajomości wzgl. złej interpretacji etnonimów - zgoła fantastyczne informacje. Sprawom muzealnictwa: historii zbiorów prehistorycznych w lVluseu:n fUr Volkerkunde v; Lipsku, ekspozycjom czasowym w Museum fiir Volkerkunde w Berlinie oraz historii i zbiorom Museurn w Herrnhut, obejmującym około 3000 eksponatów etnograficznych, (w głównej mierze z Grenlandii, Alaski i Labradoru, obok licznych z Ameryki, Australii, Oceanii, Afryki i Azji) poświęcone są prace Edith H o f f m a n n, Brigitte M e n z e l i Lore S i e v er s. 339 Różnym problemom poswlęcone są pozostałe prace i tak: Ferdinand H err m a n n w artykule pt. Obrzezanie, dochodzi do wniosku, że sensu inicjacji należy dopatrywać się w idei ofiary, w tym wypadku idei ofiary krwawej, choć przypisuje się obrzezaniu również ideę przemiany albo oczyszczenia. Irmgard S e 11 n o w w rozważaniach teoretycznych "teoria poznania i pojęcie historii szkoły socjologiczno-funkcjonalnej" dochodzi do wniosku, że w szkole funkcjonalnej istnieją dwie grupy: 1. "czyści" albo właściwi funkcjonaliści (Malinowski, Radcliffe-Brown), którzy z góry wykluczają historyczne badania, 2. grupa, która pragnie prowadzić badania historyczne, ale przy tym zajmuje się wyłącznie historyczną przemianą funkcji (Thurnwald, Miihlmann). Grupy te różnią się jeszcze i tym, że pierwsza jako przedmiot badań obiera funkcję; druga - włącza do badań psychologiczne punkty widzenia. Thurnwald np. mówił o "socjalnopsychologicznych sytuacjach", podcz.as gdy Miihlmann włączył do badań "międzynarodowe daty", tak, że "można szkołę funkcjonalną uważać za gałąź socjologicznej szkoły". Na podstawie dalszych rozważań autorka dochodzi do wniosku, że "stosunek funkcjonalistów do historii nie był więc jednolity. Przyczyna tego leżała w różniącym ich pojęciu historii. Dla Radcliffe-Brown'a i Malinowskiego historia była niczym innym jak następującymi po sobie konkretnymi wydarzeniami, więc historią polityczną. Dla Thurnwald'a i Miihlmann'a natomiast historia była procesem, z której przebiegu należało rejestrować u różnych narodów identyczne lub podobne sytuacje wzgl. wydarzenia". Skutkiem tego "w licznych badaniach zwolennicy szkoły funkcjonalnej nagromadzili bogaty materiał, który często zawiera interesujące i cenne szczegóły. Niemniej metoda funkcjonalna opracowała ten materiał naukowo tylko jako problem cząstkowy ... nie tylko związek wydarzeń, lecz przede wszystkim decydująca przyczyna musi zostać zbadana. Przesłanką do tego jednak jest przywrócenie ważnego związku, którego brak jest w monografiach pisanych przy pomocy metody funkcjonalnej: związku histOll"ycznego". Tego badania jednak zwolennicy tej szkoły nie chcieli podjąć. Zastąpili oni dochodzenie historycznej prawidłowości przez dochodzenie funkcyj względnie historycznej zmiany funkcji". Wydany na cześć Hans'a Damm'a tom kończy się spisem bibliograficznym prac i wykładów, w opracowaniu Adalbert'a Plott. W podsumowaniu tego bardzo skrótowo przeprowadzonego omówienia należy stwierdzić, że większość publikowanych w tym tomie prac, to istotny wkład do etnologii. Szeroki wachlarz problemowy i światowy zasięg terytorialny stanowią o wartości Beitriige zur VoLkerforś.:hung, z których czerpać będq wiadomości fachowcy. Konrad W ypych �340 Gottfried Oosterwal,People of the Tor. A. Cultural-Anthropological Studyon the Tribes of the Tor Territory (Northern Netherlands New-Guinea), Rotterdam 1961, s. 293, mapy 2, fot. 11. Książkę G. Oosterwala, misjonarza, przebywającego w latach 1957 do 1959 w Nowej Gwinei czyta się z wielką przyjemnością. Jest ona podsumowaniem etnograficzno-socjologicznych badań terenowych, obejmujących obszar około 1400 km2 w dorzeczu górnego Toru, przecinającego tropikalne lasy, mokradła i góry Gauttier. Warunki geograficzne, jak to autor stale podkreśla, wywierają decydujący wpływ na życie mieszkańców Toru. Pracę swoją autor podzielił na następujące rozdziały: obszar i jego mieszkańcy, gospodarstwo, małżeństwo i życie seksualne, związki pokrewne i struktura pokrewieństwa, grupy socjalne i (w zakończeniu) - religijny aspekt kultury. Materiał etnograficzny przedstawiony przez autora obejmujący szczególnie kulturę społeczną, jest tak bogaty, że nie sposób omówić go w krótkiej recenzji. Najważniejsze problemy to: zawieranie małżeństw na zasadzie teW. wymiany sióstr (wh.en yO'lL have no sister, you cannot merry); w wypadku braku siostry może to być inna krewna. Dziewczyna stanowi więc objekt wymiany. Małżeństwa są w ponad 20% poligamiczne. Obok nich istnieją również małżeństwa typu: lewirat, sororat, porwanie i uprowadzenie z miłości (love - marriage). Po ślubie młodożeńcy obierają przyszłe miejsce zamieszkania wedle własnej woli, bądź to przy rodzicach. Ściśle przestrzegany jest również podział pracy. Za wyłącznie męskie zajęcia uchodzą: handel, karczowanie lasów, budowa domów, połów ryb, polowanie oraz wielka ilość różnych ceremoniałów o charakterze religijnym. Kobietom w udziale przypada zaopatrzenie mężczyzn i dzieci w żywność (szczególnie Sago) oraz opieka nad dziećmi. Autor wspomina, że kobiety posiadają również udział w radzie starszych i wywierają decydujący wpływ na sposób przyjmowania gości. Opuszczają mężów w wypadku złego traktowania. Dużą rolę w życiu miłosnym i religijnym odgrywa tzw. Wambo znaczące: pieśń, taniec, uczucie, ducha, siłę i liście drzew, służące jednemu celowi _ zdobyciu kobiety. Wambo to czar miłości, mit siłodajny, taniec zwycięstwa i największa pomoc. (s. 143). Godne uwagi są także: religijny aspekt kultury, budowa faareh ("święty dom mężczyzn") oraz zdobiące jego wnętrze symbole (latający lis, księżyc, penis), dom fatrau (dostępny w odróżnieniu od faareh tylko mężczyznom, jego przeznaczenie i cel), wierzenia odnośnie istot nadprzyrodzonych, zwyczaje związane z urodzinami, leczeniem chorych i ciałopaleniem zmarłych. Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, iż kobiety gromadzą w swoim ręku dwie podstawowe, najważniejsze w życiu mieszkańców Toru funkcje: z,opatrzenie w podstawową żywność (Sago) oraz przekazują matrilinearnie 341 święte flety i mity, chociaż matrl'll'nearnos'c' me . przejawia się w innych dziedzinach życia. Stara~ni~ dobrany, choć nieliczny, materiał ilustracyjny daje cenne ~zupełmeme do ubioru (ozdoby głowy, konstrukcji i wyglądu wewnętrznego I . zewnętrznego faareh), rybołówstwa oraz sposobu przechowywania fl~tow. Napisan~ z wielką znajomością zagadnienia książka jest dalszym wkładem do poznama kultury tubylców Nowej Gwinei; byłoby pożądane aby autor z podobną dogłębnością przedstawił także kulturę materialną i duchowa. K. W. ~. L. Kr~eber Anthropology, s. 856 + XXXIX, 50 ilustracji (map, diagramow, tablIc), Harcourt, Brace & World, INC New York and Burlinga . d . me, pierwsze wy ame 1923, drugie uzupełnione 1948 przedruk drugiego wyd 1961 (bez zmian). ' . Antropologia jest bodaj jedyną dyscypliną, która w różnych środowiskach .. naukowych na świecie jest odmiennie definiowana. Katedry antroPO:Ogll spoty~amy na różnych wydziałach uniwersyteck.ich w zaleźności od zamteresowan pos~czególnyCh badaczy. Tam, gdzie antropolog zajmuje się tema:yką z pogr~mcza etnologii i archeologii, katedra jego znajduje się na :vydZlale humamstycznym - gdzie antropogenezą i biologią człowieka tam Jes~ na wydziale przyrodniczym łącząc się naj ściślej z zoologią - ~dzie znow kons~ytucjonalizmem i genetyką, tam włączono ją do nauk lekarskich. Powszechm-=: zresztą podkreśla się stanowisko antropologii jako dyscypliny kontak:oweJ. Wskutek tego nawet niektórzy pedanci zarzucają złośliwie, że prawdzIwy, wszechstronny antropolog jest po prostu wielowydziałowym dyletantem. Jest to z pewnością krzywdzące. Nauka o człowieku musi szerokim "':achlarze~ o~ejmować ~roblematYkę dotyczącą człowieka łącząc syntetyczme .z~g~dmema przyrodmcze z humanistycznymi. W związku z tym właśnie defm~cJ.a antropol?gii jest taka trudna. Są nawet antropologowie, którzy ,,",:yrazme rez~gnuJą z podawania definicji swej dyscypliny. Dość wspommeć podręcznik Lestera i Mi1lota wydany w 1947 r " gd'Zle pozot .,francuskl . s aWla Sl~ tę kwestIę intuicji zainteresowanych nie wypowiadając się samem~. Ciekawe były też wyniki ankiety wysłanej w latach 1947/48 przez \vłosk.lego badacza środowisk nau.co 1h ł .,. Sergio Sergi'ego do stu rozmaitych wyc na antropologl'l' . Na' Jwszec-h . .' ca ym SWleCle z prośbą o zdefiniowanie stronmeJsza była bodaJ odpowiedź dana przez Aleśa Hrdlićkę arne k . k' t ' ry ans lego an ropologa pochodzenia czeskiego. Orzekł on, że dyscyplina ta ma trzy zak~esy,. s.ą to kol~jno: a. fizyczna zajmująca się biologią człowieka, w szczegolnoscl fizJologią i patologia . b ' ps yc h'ICZ. tanatomią l . . porównawczą, na z:"lązana z. e no Oglą, Językoznawstwem i psychologią wreszcie c. archeologiczna powiązana z antropogenezą. �34:2 A. L. Kro e b e r w swym syntetycznym dziele pOswlęconym antropologii zgadza się zasadniczo z definicją Hrdlicki, skraca ją jednak do jednego zdania: "jest to nauka o człowieku, jego dziełach i zachowaniu (behavior)". Wydaje się jednak, że najlepszą z możliwych definicji dał Jan Czekanowski: antropologia zajmuje się człowiekiem, jako biologicznym podłożem zjawisk społecznych. Wynikają z tego ujęcia konsekwentnie dwa nurty. Jedni badacze zajmują się bardziej biologicznym podłożem, drudzy zjawiskami społecznymi. Antropologia polska w okresie powojennym przeszła pod kierunkiem Jana M y d l a r s k i e g o wyraźny proces biologizacji, stała się wyłącznie "antropologią fizyczną". Zagadnienia humanistyczne pozostawiono dyscyplinom pokrewnym zachowując z nimi oczywiście bliskie kontakty. Nauka zachodnia pozostała wierna dawnym tradycjom. Uprawia zarówno antropologię fizyczną jak psychiczną, przy czym ta ostatnia jest czymś w rodzaju "pan-nauki" obejmującej niemal wszystkie dziedziny ludzkiego poznania i ludzkiej działalności. Książka Kroebera nie jest podręcznikiem sensu stricto lecz pewną syntezą osiągnięć wielu dyscyplin szczegółowych. Jest ona doskonałym odbiciem zachodnich poglądów. Antropologii fizycznej poświęcił autor zaledwie 4 rozdziały obejmujące ok. 22u/o całości dzieła, reszta - w sumie 14 rozdziałów - to antropologia psychiczna z bogatym zróżnicowaniem tematyki uwzględniającej między innymi np. historię alfabetu a nawet sprawy mody. Szczegółowa kompozycja książki przedstawia się następująco: Rozdz. 1 Krótka część ogólna traktująca o definicji i zakresie antropologii i wskazująca zarazem na powiązania tej dyscypliny z dziedzinami pokrewnymi. Rozdz. 2 .- Miejsce człowieka w przyrodzie. Autor uwzgl<;dnił obszerną literaturę, nie podaje jednak - jak to jest powszechnie w zwyczaju alfabetycznego spisu autorów, lecz tylko w wykazie źródeł na końcu książki wymienia niektóre nazwiska i tytuły, które uznał za najważniejsze. Ten sam tok postępowania znajdujemy następnie we wszystkich dalszych rozdziałach. Jest zarazem ciekawe, że Kroeber powołuje się nie tylko na literaturę ściśle naukową, ale również na beletrystykę H. G. Wellsa. To postępowanie może budzić pewne zastrzeżenia w odniesieniu do warsztatu .na~kowego Kroebera. Wśród publikacji wykorzystanych w rozdz. 2 znajdUją się zarówno prace z zakresu neurofizjologii i zoopsychologii jak monografie o życiu pszczół, mrówek i termitów. W zakresie anatomii porównawczej naczelnych stoi autor pod wyraźnym wpływem klasycznych już prac Thomasa Huxleya, ponad to wykorzystał jednak nowszą literaturę w tym zakresie. Do naj ciekawszych należą podrozdziały dotyczące psychologii porównawczej małp człekokształtnych. Rozdz. 3 o człowieku kopalnym zawiera rr:nóstwo braków wynikających z tego, że w 1948 r. paleontologia Primates nie dysponowała wieloma później poznanymi materiałami. Szczególnie dotyczy to kopalnych pramalp 343 człekokształtnych z kręgu Limnopithecus-Proconsul oraz dwunożnych form przedludzkich z kręgu Australopithecinae. Również sprawa Eoanthropus dawsoni, czyli słynnej chimery z Piltdown, nie była wówczas jeszcze wyświetlona. Ten rozdział wymaga bodaj największych uzupełnień. W dobie obecnej zasadniczymi problemami ewolucji najwyższych Primates wraz z człowiekiem są: stanowisko filogenetyczne Proconsulidae, stanowisko filogenetyczne Australopithecinae, stanowisko filogenetyczne Homo neandertaliensis i wreszcie pojawienie się bezpośrednich przodków dzisiejszych ras ludzkich. Kroeber nie dał nawet próby rozwiązania tych czterech fundamentalnych zagadnień. Rozdz. 4 omawiający rasy współczesnego człowieka uzupełnił autor danymi z genetyki, serologii, endokrynologii, konstytucjonalizmu i badań nad domestykacj ą. Dla polskiego czytelnika szczególnie interesujące jest wyczerpujące przedstawienie osiągnięć polskiej szkoły antropologicznej Jana C z e k a n o w s k i e g o. Kroeber znał osobiście Stanisława K lim k a ucznia Czekanowskiego, i współpracował z nim w czasie jego pobytu w Ka~ lifornii. Dzięki temu kontaktowi poznał gruntownie podstawy metodyczne stworzone w polskiej szkole antropologicznej. W rycinie 12 przedstawił Kroeber części mapy antropologicznej świata ogłoszonej przez K l i m k a w publikacji pi. Terytoria antropologiczne (Prace Geograficzne nr 15, Warszawa 1932). Kroeber ocenia bardzo pozytywnie osiągnięcia polskiej szkoły, jakkolwiek nie widzi w nich jedynej podstawy dla dalszych prac dotyczących etnogenezy. Należy tu podkreślić, że wbrew Kroeberowi jedynie polskie metody ilościowe mogą być przydatne dla prac etnograficznych. Rozdz. 5 o zagadnieniach rasogenezy wydawał się autorowi szczególnie trudny ze względu na groźbę interpretacji zróżnicowania u ludzi w sensie dyskryminacji rasowej. Wyjaśnia przeto, że badania różnic rasowych są zagadnieniami biologicznymi, a wszelkie wyciąganie wniosków rasistowskich jest świadomym nadużyciem. Szczególnie drażliwym momentem okazała się sprawa testów sprawdzających poziom inteligencji. Na s. 194 przytacza autor zestawienie wyników testowania warmii USA, gdzie między innymi badaniom została poddana grupa Polaków (382 osób). Wypadli oni fatalnie i znaleźli się na szarym końcu. Autor jednak wyjaśnia, że polegało to na słabej znajomości języka angielskiego badanych i nie stanowi odbicia rzeczywistego poziomu ich inteligencji. Rozdz. 6 pt. "Język" rozpoczyna część humanistyczną dzieła. Autor opiera się wyłącznie na literaturze lingwistycznej amerykańskiej. Obniża to z pewnością wartość jego pracy, ponieważ dzieła europejskie z zakresu językoznawstwa wniosłyby wiele cennych danych do zagadnienia, szczególnie w zakresie języków europejskich. Rozdz. 7 do 15 dotyczą zjawisk kulturowych, w szczególności: istoty kultury; jej form i wzorów; postępu kultury; możliwości jej przeobrażeń; �344 345 wisk o zajmowane jest bliskie teorii średnim wpływie. dalej historii niektórych wynalazków; zasięgu pewnych zjawisk kulturowych; historii alfabetu; rozprzestrzeniania się kultur; wreszcie psychologii i socjologii. Rozdziały te nie stanowią kompozycyjnych całości, a przy tym nadmiar rozważań filozoficznych nieraz dezorientuje. Autor odbiega często od tematu robiąc rozmaite dygresje - oczywiście ciekawe - ale wprowadzające niewątpliwy zamęt. Rozdz. 16 omawia początki cywilizacji ludzkiej cofając się do paleolitycznych prapoczątków. Wydaje się, że należało tę część omówić wcześniej, gdy była mowa o antropogenezie. Przerzucanie zagadnienia powstania cywilizacji na końcowe rozdziały nie jest niczym usprawiedliwione. Rozdz. 17 i 18 dotyczą dalszych etapów rozwoju kulturowego u najwcześniejszych społeczeństw Starego i Nowego Swiata i stanowią dalszy ciąg rozważań rozdz. 16-go. Ostatni rozdz. 19 poświęcony jest retrospekcjom i perspektywom na przyszłość. Ogólnie charakteryzując poglądy Kroebera należy podkreślić pewien polifiletyzm w odniesieniu do rozwoju kultur oraz monofiletyzm, jeśli chodzi o biologiczny proces antropogenezy. Autor wywodzi zresztą zgodnie z danymi paleontologicznymi - gatunek Homo sapiens z jednego tylko pnia wyjściowego wraz z całym rzędem Primates. Podkreśla zarazem nieodwracalność procesu ewolucyjnego oraz niemożność wtórnego scalania się raz wyodrębnionych gatunków czy rodzajów, jakkolwiek powstały z tych samych form wyjściowych. Biologiczne linie rozwoju, które z biegiem czasu wytworzyły wyższe jednostki systematyczne, są od siebie izolowane i nie mogą się wtórnie krzyżować ani mieszać. Inaczej jest z ewolucją kultur, tam wciąż widzimy przeplatające się procesy dyferencjacji i integracji, wpływy krzyżują się w rozmaity sposób, a rozwój postępuje drogami wielce zawiłymi. Graficznym przedstawieniem tych zjawisk jest ilustracja nr 18 na str. 260 przedstawiająca drzewo życia i drzewo kultur. Każde zjawisko kulturOwe może według Kroebera powstawać wielokrotnie i to zupełnie spontanicznie wszędzie, gdzie istnieją po temu warunki, a więc w różnych, nawet dalekich punktach kuli ziemskiej - w niezbyt jednak odległych okresach czasu. Pogląd ten przypomina ciekawą te::>rię ologenezy, której autorem był Daniele Rosa z Modeny w początku XX wieku. Wszędzie, gdzie środowisko sprzyja, powstają wg Rosy nowe formy organiczne. Według tej teorii zastosowanej do antropogenezy przez G. M o n t a n d o n a w 1928 r. istoty przedludzkie powstawały niezależnie oj siebie w różnych częściach świata, a więc były szeroko rozpowszechnione. Dalsza selekcja następowała raczej przez wymieranie tych istot w pewnych okolicach niż przez dalekie wędrówki. Teoria ologenezy nie jest właści\'.·ie polifiletyzmem we właściwym tego słowa znaczeniu, ale jakimś powszechnym monofiletyzmem, ponieważ formy powstające są ze sobą blisko spokrewnione i mogą się ze sobą krzyżować w sposób nieograniczony. Stano- przez Kroebera w odniesieniu do zjawisk kulturowych ologenezy, jakkolwiek trudno byłoby tu mówić o bezpo- Można by u Kroebera znaleźć także pewne nieświadome analogie do teorii p a n t o p i z m u J ó z e f a P a c z o s k i e g o, tym dla nas bliższej, że autorem był Polak. Paczoski opierał się na swych badaniach z socjologii roślin i ogłosił teorię różniącą się nieco od ologenezy. Zgadza się z tym, że nowe odmiany powstają tam, gdzie zaistnieją korzystne warunki środowiskowe, niemniej odmiany te nie muszą powstawać, nie jest to więc zja_ wisko zdeterminowane, ale mogą jedynie powstawać w zależności od warunków i otoczenia. Rozwój progresywny postępuje dichotomicznie, to znaczy odmiana lub gatunek dzieli się na dwa, tak jak to następuje w pączkowaniu u istot niższych. Z tych dwu nowych gałęzi dalszy podział nie musi się odbywać w tym samym czasie, lecz niektóre formy powstają z pewnym opóźnieniem, jednak stosunkowo niewielkim. Kolejność występowania nowych podziałów może być różna, zależnie od tempa ich powstawania, raz szybszego, raz powolniejszego. Botaniczna teoria Paczoskiego nie znalazła do tej pory odbicia ani w zoologii ani w antropologii, ale zapewne w przyszłości będzie musiała być uwzględniana. Kroeber z pewnością nie zetknął się z poglądami Paczoskiego, ale jest z nimi zgodny, co w gruncie rzeczy potwierdza słuszność przedstawionego w omawianej książce ujęcia. Niezależne koncepcje powstawały niemal równocześnie w różnych krańcach świata. Dzieło Kroebera informuje zarówno o bazie materiałowej, którą dysponuje antropologia, jak o zasadniczych postawach światopoglądowych współczesnej nauki amerykańskiej. Niejedno w filozofii referowanej przez autora może budzić sprzeciwy, nie przekreśla to jednak wartości tego wielkiego dzieła, powinno jednak pobudzić do dyskusji. Może właśnie ta dyskusyjność poglądów autora stanowi największy walor omawianej publikacji, ponieważ dyskusje są jednym z najważniejszych elementów rozwoju nauki. Wanda Stęślicka .1 ANTHROPOLOGY TODAY, Antropologia współczesna, przegląd encyklopedyczny, dzieło zbiorowe pod redakcją A. L. Kroebera, University of Chicago Press, wyd. pierwsze 1953 r., s.. XV + 950 + 16 (index) 30 tablic. Obszerna ta publikacja zawierajqca 50 rozpraw różnych autorów amerykańskich i europejskich ukazała się dzięki subwencjom Fundacji WennerGren (dawniej Viking Fund), w dziesięciolecie jej istnienia. Zależność poczynań naukowych od rozmaitych prywatnych fundacji jest dla nas czymś �346 347 bardzo egzotycznym, niemniej jest to zjawisko charakterystyczne dla warunków amerykańskich. Po ostatniej wojnie zaznaczył się ogromny rozwój nauk biologicznych, a także społecznych. Ponadto antropologowie przekonali się naocznie, do czego może doprowadzić nadużycie koncepcji antropologicznych przez zgubną doktrynę polityczną. Powstała zatem konieczność przedyskutowania C3łości zagadnień wchodzących w zakres nauk antropologicznych. Z funduszów Fundacji Wenner-Gren zorganizowano w 1951152 międzynarodowe sympozjum antropologiczne, którego przewodnictwo objął Alfred L. K I' o e b er, autor syntetycznego dzieła "Anthropology". W wyniku obrad sympozjum zrodziła się właśnie niniejsza publikacja. Zawiera 50 prac będących niejako 50 rozdziałami zamykającymi całość problematyki antropologicznej w ujęciu amerykańskim, a więc stosunkowo skromny zakres antropologii fizycznej z ogromną przewagą antropologii psychicznej. W wielu przypadkach "Anthropology Today" stanowi uzupełnienie, rozszerzenie i wzbogacenie syntetycznej książki Kroebera "Anthropology" o nowe materiały i nowe ujęcia. Omawiana publikacja rozpada się na trzy wielkie działy: I. Ewolucja biologiczna i rozwój kultur (ss. 3-400); II. Postępy w różnych dziedzinach badań, nowe osiągnięcia (ss. 401-740); III. Zastosowania antropologii (ss. 741-950). Każdy z tych działów kolejno podaje wpierw prace dotyczące metod, następnie nowych wyników, wreszcie teorii. W sumie powstało dzieło będące czymś pośrednim między encyklopedią a podręcznikiem. Dział I. Wśród prac z zakresu metod znajdujemy trzy tytuły: Datowanie znalezisk archeologicznych; Datowanie znalezisk kostnych; Metodologia historii kultury. W artykułach referujących wyniki doby ostatniej omawia się kolejno: Naczelne; Zagadnienie istnienia człowieka kopalnego w aspekcie historycznym; Znaleziska człowieka kopalnego (jedyny w całym tomie artykuł w języku niemieckim H. Weinerta); Paleopatologia; Biologiczne podstawy ludzkiego zachowania (behavior); Rasa; Paleolit Starego Swiata; Neolit Starego Swiata; Historia kultur Ameryki Południowej; Historia kultur Ameryki Srodkowej; Historia kultury anglo-amerykańskiej; Lingwistyka, w szczególności języki społeczeństw niepiśmiennych; Style. W artykułach treści teoretycznej znajdujemy następujące tematy: Ewolucja i postęp; Teoria ewolucji i filogeneza człowieka; Archeologiczne teorie i interpretacje dla Starego Swiata i dla Nowego Swiata; Osiągnięcia w b3daniach historycznych. Dział II. Najpierw znajdujemy 5 prac dotyczących metodyki prac terenowych, a mianowicie: Metody i techniki w językoznawstwie; Technika badań psychologicznych, metoda testów; Metoda ankietowania, sprawa na,viązywania kontaktów; Kontrola i eksperymentowanie; Zbieranie materiałów antropologicznych. W artykułach dotyczących naj nowszych osiągnięć badawczych następują kolejno tytuły: Wkład genetyki do antropologii; Uniwersalny podział kultur; Struktura społeczna; Związek języka z kulturą; Lingwistyka formalna; Postępy w badaniach folkloru; Kultura, osobowość i społeczeństwo; Oddziaływanie kultury; Cechy narodowe; Wartości kulturowe; Koncepcje wartościowania w antropologii. Wreszcie w zakresie teorii mamy trzy prace: Ekologia ludzka; Metodologia antropologii fizycznej; Zależność antropologii od nauk społecznych oraz humanistyki. Ostatni dział dotyczący zastosowań zawiera wyłącznie prace referujące dotychczasowe osiągnięcia, brak w tym dziale zagadnień metodycznych i części tearetycznej. Oto przegląd tytułów: Zastosowania antropometrii; Wzrost a konstytucja; Zastosowania antropologii w naukach lekarskich; Zastosowania zdobyczy lingwistyki do nauczania języków; Zastosowania antropologii w przemyśle; Zastosowania antropologii w administracji państwowej w USA, w Afryce południowej, w koloniach holenderskich, wreszcie w działalności ONZ. Ostatnia praca dotyczy aparatury technicznej w pracy badawczej. \ , Jak wynika z treści dzieła, którą pozwalają ocenić w przybliżeniu pod3ne tytuły, w amerykańskiej antropologii badanie duchowych właściwości człowieka wypiera coraz bardziej "historię naturalną gatunku ludzkiego". Jest rzeczą oczywistą, że ani osteologia ani somatologia ani fizjologia nie potrafią nic powiedzieć o świadomości człowieka. Zachodzi jednak pytanie, czy antropologia ma się rzeczywiście tym wszystkim zajmować. Przeglądając pokaźny tom "Anthropology Today" dochodzi się mimo woli do wniosku, że antropologia amerykańska stała się poniekąd "omnibusem", jeśli wolno w tym miejscu użyć nieco trywialnego wyrażenia. Oczywiście antropologia nie może się ograniczać do dawnej "sztuki mierzenia" ciała żywego i szkieletu, co mogło wystarczać w wieku XIX i na początku XX, gdy celem była klasyfikacja i problem był rozwiązany, gdy każdą formę potrafiono odpowiednio nazwać. Antropolog współczesny poszukuje całościowego ujęcia rzeczywistych i czynnych ludzi, do tego celu potrzebuje wszystkiego: pomiarów i statystyki, badań genetycznych, behaviorystyki i konstytucjonalizmu, jego działalność nie może być li tylko kontynuacją tradycyjnych form antropologii. Nowa antropologia dąży do wyjaśnienia procesów ewolucyjnych, które doprowadziły do powstania zróżnicowanych form ludzkich. Gdy się zaczyna szukać przyczyn zróżnicowania, nasuwają się problemy dotyczące funkcji, fizjologii i psychologii. Dawniej, w fazie opisowej antropologii fakty mówiły same za siebie. Obecnie decydują pewne kierunki myślowe, koncepcyjne, które dążą do tego, by fakty łączyć w związki przyczynowe w sposób możliwie bezsprzeczny. Weryfikacją hipotez są doświadczenia, w antropologii kontrola biostatystyczna nieraz musi zastępować doświadczenie bezpośrednie. Rozwój antropologii światowej zmierza �349 348 raczej ku fizjologii porównawczej u różnych grup ludzkich. To widać chociażby z programów wielkich międzynarodowych kongresów antropologicznych. Na kongresie w Paryżu w 1960 r. mówiono o "anthropologie physiologique", która ma stanąć równorzędnie obok tradycyjnej "anthropologie morphologique". Wewnętrzny związek między punktem widzenia morfologii i fizjologii przedstawia hasło: "Kształt jest utrwaloną funkcją". Takie ujęcie sprawy jest jak najbliższe poczynaniom antropologii polskiej. Z tego też względu śledzenie rozwoju antropologii amerykańskiej budzi niejakie obawy. Czy tam antropologia nie rozpłynie się \v morzu zagadnień humanistycznych? Czy to nie zagrozi jej samoistności? Chyba słuszniejszą drogę obrała antropologia polska rezygnując z ekspansji w dziedzinę humanistyki· i stając się po prostu częścią biologii. Jest rzeczą oczywistą, że antropolog musi nadto badać biologiczny sens tych ugrupowań, jakie wytworzyła społeczna organizacja ludzkich populacji. Niemniej przyszłość antropologii polskiej leży w dalszej biologizacji tej dyscypliny. Szczegółowy wykaz autorów "Anthropology Today" wraz z krótkimi notkami biograficznymi (s. 941-950) pozwala się zorientować w zespole współpracowników tego dzieła encyklopedycznego. Większość stanowili oczywiśc~e badacze amerykańscy, jest ich 41, autorów angielskich jest 6, franCUSkICh4, ponadto jeden Niemiec (niektóre artykuły miały dwóch autorów). Wszyscy autorzy reprezentują poważne instytuty naukowe lub katedry uniwersyteckie. Ciekawy jest przE;'gląd kierunków naukowych reprezentowanych przez poszczególnych współpracowników Anthropology Today, otóż mamy wśród nich 11 archeologów, 10 socjologów, 8 etnologów, 7 językoznawców, 6 antropologów fizycznych, 3 fizjologów, 3 zoologów, 1 filozofa, 1 prawnika, 1 historyka medycyny i 1 geologa. Ten dobór specjalności mówi sam za siebie. Właściwie mamy tylko 6 rzeczywistych antropologów, czyli antropologów fizycznych, cała reszta to nie antropologia lecz w najlepszym przypadku dyscypliny pokrewne, a czasem wogóle nie mające z antropologią nic wspólnego. Całość dzieła stanowi przeto bardzo pouczający przegląd współczesnego stanu antropologii amerykańskiej, która poniekąd przestaje być antropologią. Wanda Stęślicka CURRENT ANTHROPOLOGY. Dzieło zbiorowe, suplement dla "Anthropology Today" pod redakcją dyrektora Fundacji Wenner-Gren, W. L. Thomas'a jr. University Chicago Press 1956 ss. 351 + 26 (index), 9 tablic. Ponieważ każdy rok przynosi nowe osiągnięcia, zachodzi konieczność stałE:go modernizowania dawnych syntez. Z tego też względu już w trzy laca po opublikowaniu przeglądu encyklopedycznego nauk antropologicznych pt. "Anthropology Today" przystąpiła Fundacja Wenner-Gren do uzupel- nienia tego dzieła suplementem. Redakcję powierzono W. L. T h o m a s ow i, który równocześnie przygotowuje obszerne dzieło zawierające wyniki sympozjum na temat roli człowieka w przeobrażaniu powierzchni Ziemi. Nie zwoływano tym razem specjalnego zjazdu, lecz Redakcja zwróciła się do 19 czołowych przedstawicieli nauk antropologicznych na całym świecie zapraszając ich do współpracy. Przeważnie Redakcja wysuwała zarazem propozycję tematu, niekiedy jednak, jak np. było z Julianem S. Huxleyem, pozostawiono wybór tematu autorowi. Większość artykułów zawartych w "Current Anthropology" to uzupełnienie prac ogłoszonych przez innych autorów w "Anthropology Today". W artykułach tych znajdujemy bardzo wiele nowych materiałów, dotąd nigdzie jeszcze nie publikowanych, ponadto sporo w nich nowych ujęć syntetycznych. Pierwsza część dzieła pt. Ewolucja biologiczna i rozwój kultury, pióra Juliana S. H u x l e y a, jest rozprawą czysto teoretyczną o charakterze światopoglądowym. Huxley jest w gruncie rzeczy nowoczesnym filozofem przyrody, a główną dziedziną jego zainteresowań jest ewolucjonizm. W tym duchu jest utrzymana jego rozprawa. Druga część tomu nosi ogólny tytuł: Przeszłość człowieka - środowisko, znaleziska, przodkowie - i omawia kolejno następujące zagadnienia: Filogenetyczna zmiana trybu życia przez przodków człowieka i związane z tym zjawiska; Współzależność prymatologii z antropologią; Formy kopalne człowieka; Archeologia Starego i Nowego Świata; Archeologiczne teorie oraz interpretacje; Chronologia i metody datowania; Historyczny rozwój kultur; Przekazywanie i przejmowanie dóbr kulturalnych. W części trzeciej znajdujemy ogólne rozważania teoretyczne, a mianowicie: Koncepcje prymitywizmu i autochtonizmu w antropologii; Badania zespołów cywilizacyjnych; Cechy ogólne natury ludzkiej i jej zmienność; Aktywność funkcjonalna; Metody porównawcze w badaniu kultur; Historia myśli antropologicznej; Scalenie nauk antropologicznych; Powiązanie socjologii z antropologią. Formalny przegląd tytułów pozwala bardzo ogólnie zorientować się w treści całego dzieła. Do naj ciekawszych należy rozdział dotyczący scalenia nauk antropologicznych. Jego autorem jest Sol T a x, profesor antropologii Uniwersytetu w Chicago i wydawca czasopisma pt. "Current Anthropology", mającego właśnie w myśl jego intencji spełniać misję integrowania antropologii. Autor podaje bardzo ciekawą statystykę publikacji antropologicznych z ostatnich lat w różnych amerykańskich wydawnictwach. Spośród nich 39% dotyczyło etnologii, 4% językoznawstwa, 13% antropologii fizycznej, 12% archeologii, 28% różnych innych zagadnień. W takiej sytuacji badacze, określający się sami jako antropologowie, nie mogą często znaleźć wspólnego języka, poniewaź zakres badań, metody i cele mają zgoła różne. Sol Tax widzi więc także zarysowujący się kryzys w antropologii amerykańskiej. Dochodzi jednak do optymistycznego �351 350 wniosku, że mimo wszystko można będzie znaleźć wspólną płaszczyznę porozumienia. Widzi drogę wioaącą do tego celu we wzajemnej współpracy i wymianie doświadczeń, w dyskusjach na wspólnych zjazdach, w zbiorowych publikacjach i wogóle w pracy zespołowej wiążącej różne kategorie nauk antropologicznych w funkcjonalną całość. Zapewne tą drogą można będzie istotnie doprowadzić do scalenia nauk antropologicznych. Należy oczekiwać, że w najbliższych latach pojawią się nowe uzupełnienia amerykańskich syntez antropologicznych w postaci dalszych suplementów. .CAHIERS FRANc;AIS dawnictwo trymestralne, Wanda StęśHcka D'ANTHROPOLOGIE. Nr 1, 1963, rocznik 1. Wyorgan profesorów Ecole d'Anthropologie de Paris. Pierwszy zeszyt będący debiutem nowego czasopisma naukowego poświęconego antropologii nawiązuje do dawnych tradycji tej dyscypliny we Francji*. Na początku XIX wieku był Paryż jedynym ośrodkiem antropologii na świecie. Wszystkie zagadnienia antropologii zostały już wówczas sprecyzowane, lecz adepci tej nauki byli rozproszeni po różnych wydziałach uniwersyteckich. Czynnikiem koordynującym ich poczynania stały się towarzystwa naukowe, które miały na celu "badanie historii naturalnej człowieka". Pierwszym z nich było założone w 1800 r. stowarzyszenie pod nazwą "Societe des Observateurs d€ l'Homme", którego zadaniem było poza obserwacją biologiczną także badanie zjawisk kulturowych. Na drugim miejscu wymienić należy "Societe d'Anthropologie de Paris" założone przez znakomitego chirurga i antropologa Pawła Broca w 1859 r. Od tej daty rozpoczyna się żywiołowy rozwój nowo powstającej dyscypliny we Francji. Broca utrwalił ostatecznie stanowisko antropologii jako samodzielnej nauki zakładając w 1876 r. "Ecole d'Anthropologie de Paris". Szkoła antropologiczna w Paryżu doszła pod koniec XIX wieku do najświetniejszego rozkwitu dysponują·c aż 17 katedrami. W tym okresie antropologia francuska dominowała nad wszystkimi pozostałymi środowisk3mi tej dyscypliny na całym świecie. Ten okres świetności jednak przen-,inął. Gdy dziś przeglądamy pierwszy zeszyt "Cahiers Frani;ais d' Anthropologie" trudno się oprzeć rozczarowaniu. Rozmiary wydawnictwa są skromne, 28 stron in 4°, wprawdzie na doskonałym papierze, ale bez materiału ilustracyjnego, poza kilkoma wykresami. Brak nawet skorowidza treści oraz wszelkich komunikatów informujących o życiu placówki czy przeglądu wydawnictw. Mamy w całym zeszycie pięć różnej treści artykułów niczym ze sobą nie powiązanych. W pierwszym zeszycie nowego wydawnictwa oczekuje się jakiegoś słowa wprowadzającego, informacji ogólnej o celach pu• Patrz; Sprawozdanie J. Lud XLVIII, str. 529-542. G aj k a z VI Kongresu M. U. N. A. i E. w Paryżu. blikacji i zapowiedż przyszłego kierunku prac. Zamiast tego znajdujemy na wstępie krótką wypowiedż J. A. H u e t'a pod nieco pretensjonalnym tytulem "Antropologia zawsze żywa" rzucająca haslo bliskiego już "odrodzenia" tej dyscypliny. Jest tam mnóstwo wytwornie stylizowanych frazesów zdumiewających po prostu ubóstwem treści. Jedyny artykuł mogący wzbudzić rzeczywiste zainteresowanie antropologa to "Metody oceny wieku biologicznego człowieka", (Les methodes de mesure de l'age biologique chez l'homme F. B o u l i e re' astr, 5-14 z 18 wykresami), Zagadnienia gerontologii i geriatrii są dziś szczególnie aktualne. Wobec coraz dalszego przesuwania granicy wieku w populacjach cywilizowanych dochodzi do stałego podwyższania odsetka ludzi starych w społeczeństwie. Badania procesu starzenia, usuwanie jego skutków i uaktywnianie ludzi starych jest dziś szeroko dyskutowane. Autor omawia testy fizjologiczne, badania cytologiczne, procesy utleniania, krążenie, wydala?ie, sprawność umięśnienia, wydzielanie dokrewne, narządy zmysłów l układ nerwowy u ludzi starych, Do tej pory nauka nie dysponuje jednoznacznymi wynikami badań. Trudno określić, co należy uznać za "normę" w procesie starzenia, a co podpada pod patologię. Być moż€ w dalszym ciągu prowadzonych badań ustali się nowe wskazania higieniczne dla wieku młodzieńczego i dojrzałego, które zapewnią "łagodne" starzenie się organizmu w wieku podeszłym. Wykresy dotyczą nie tylko zjawisk czysto biolog.icznych ale także sprawności intelektualnej. Cały artykuł daje wyczerpUJący przegląd zagadnienia i zasługuje na uwagę wszystkich zainteresowanych gerontologią. Dalsze artykuły w omawianym zeszycie są treści wyłącznie psychologicznej. Jest wprost zadziwiające, co w Ecole d'Anthropologie uważa się za antropologię P. R. B i z e pod tytułem "Dla nowych czasów nowi ludzie" zamieszcza apel o zmianę sposobu myślenia. Zastosowania psychologii w czasach współczesnych dotyczą selekcji odpowiednich ludzi do różnych typów pracy, dalej stosunków między ludźmi i wydolności psychicżnej, organizacji pracy i naukowego przygotowywania decyzji. W paryskiej szkole antropologicznej otwiera się nowe studium poświęcone metodologii umysłowej. Dla polskiego antropologa ta tematyka nie mieści się w obrębie naszej dyscypliny. Następnie P. Vas s a l omawia "Co to jest thalassolithicum"; są to mianowicie mezolityczne wyroby kulturowe znajdowane na wybrzeżach morskich. Problematyka ta łączy etnologię z oceanografią. R. C h a n t a l w artykule "Naukowe przygotowanie decyzji" referuje wyniki konferencji odbytej w Ecole d'Anthropologie pod kierownictwem prof. R. Bize. Sprawy niezwykle ciekawe z zastosowaniem teorii informacji i rachunku prawdopodobieństwa mogą dostarczyć cennych danych dla psychologów. Całość jednak pozostawia dla antropologa sensu stricto poczucie niedosytu. �352 353 Jeśli się uwzględni sytuację antropologii zachodniej, zarówno anglosaskiej jak francuskiej, wydaje się konieczne przedyskutowanie zakresu antropologii i zakreślenie jej wyraźnych granic. Wanda Stęślicka M. O. Koswen, Etnograficzeskije Rezultaty Wielikoj Siewiernoj Ekspe1733-1743, s. 167-212. Sybirskij Etnograficzeskij Sbornik III, Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowaja Serija, tom. LXIV, Moskwa-Leningrad 1961. Artykuł M. O. K o s w i e n a sumujący wyniki Wielkiej Północnej Ekspedycji Rosyjskiej wprowadza czytelnika w historię badań rosyjskich na terytorium północno-wschodniej Syberii. Rosja, która odkryła światu północno-wschodnią Azję, poczyniła rówDlez poważne kroki ku jej zbadaniu. W roku 1725 na mocy zarządzenia cara Piotra I zorganizowana została pierwsza rosyjska wyprawa na teren Syberii północno-wschodniej. Na czele tej wyprawy stał doświadczony żeglarz Vitus B e r i n g, a cel jakim było zbadanie wybrzeży północno-wschodniej Azji zaprowadził go na półwysep Kamczatki. Etnograficzny rezultat tej wyprawy był raczej skąpy, stanowiły go fragmentaryczne opisy dotyczące ludów tej części Syberii. Pierwsza wyprawa Vitusa Beringa posiadała rekonesansowy charakter, przed mającą odbyć się wielką północną ekspedycją, która już w roku 1733 wyruszyła na ten teren. Ekspedycję podzielono na dwie części: pierwsza z nich, na czele której stał Vitus Bering, miała za zadanie przeprowadzić dokładne badania wybrzeży północno-wschodniej Azji oraz ostatecznie ustalić, czy kontynent amerykański łączy się z kontynentem azjatyckim. Druga część wyprawy, na czele której stał G. F. MUller, miała prowadzić badania przyrodnicze, a w skład jej wchodzili S. P. Kraszennimkow, G. W. Steller, I. G. Gmelin, I. E. Fischer, J. r. Lindenau późniejsi autorzy bogatych opracowań o ludach północno-wschodniej Syberii. dycji Zestawiona bogata bibliografia dotycząca pierwszych badań północnowschodniej Azji, czyni całość zajmującą i ciekawą. Sumując rezultaty Wielkiej Północnej Ekspedycji podkreśla autor zebranie przez jej uczestników cennego materiału etnograficznego, a uwagi poczynione nad językiem Koriaków i Kamczadali są pierwszymi lingwistycznymi opisami w historii rosyjskiej etnografii. Warto też podkreślić, że recenzowany artykuł Koswiena jakkolwiek tytułem swym wyznacza treść omawianych zagadnień, przynosi także informacje geograficzne dotyczące obu wypraw Vitusa Beringa. Antoni Kuczyński Z. P. Sokołowa, Zamietki ob Ewienkach bassieJna Kefi, Sibirskii etno-[,raHeze,kij :,bornik, IV, s. 165-175, Trudy Instituta Etnograrii im. N.' N. Mikłucho-Makłaja, Nowaja serija, tom LXXVIII, Moskwa 1962. Recenzowany artykuł oparty jest na materiałach pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych latem 1958 roku przez Obski Oddział Akademii Nauk ZSHR w dorzeczu rzeki Keti Tomskiego ObWOcli..l G'Jrno-Kcc" skiego Rejonu. Narodowy Okręg Ewenkijski utwcrzony w roku 193000c; względem administracyjnym wchodzi w skład Kraju Kr8sncjarskiC'<.;o. ~ Zestawione przez autorkę wyniki badań terenowych nie posiadają prob:em.ov>ego omówienia, lecz podkreślają one jedynie wystqpowanie szeregu zJawIsk kulturowych wspólnych dla całej grupy Ewenków. W czasie przeprowadzania badań w rejonie tym znajdowało się GO gospodarstw Ew(nków .łą.cznej licz?i.e. 175 .osób. Współczesny tryb życia tej małej grupy ludnoscI Jeszcze dZISiaJ posIada tradycyjne znamiona bogatej niegdyś kultury ludowej. Mieszkanie ich stanowi przcnośny stożkowy szałas pokryty korą brzozową lub brezentem, w zimie zaś skórami reniferowymi. Idac nieco dalej aniżeli uczyniła to autorka warto podkreślić, że tak'l sam'ą formę mieszkail posiadały inne koczowniczo-myśliwskie plemiona syberyjskie !j. Samoje~zil, Koibalowie2, Sojad, Ostjacy3, Karagasi4• Tuwińcy, Dołg~ny', Oroc201116• Oprócz szałasów budują Ewenkowie spichrze na wysokI:h palach, w których przechowują zbyteczne dla życia codziennego j::rzedmIOty. Podczas polowania myśliwi budują takie schowki zabezpieczając w ten sposób upolowaną zwierzynę przed drapieżnikami. Podstawę gospodarczego bytu tej małej grupy ludności stanowi hodowla reniferów, dodatkowo zajmują się myślistwem i rybołówstvvem a wiele przedmiotów codziennego użytku wyrabiają z drzewa, kory brzozo'~ej i skó~y. Wyprawą skór zajmują się kobiety i one też szyją odzież przyozdabiając Ją kolorowymi nićmi oraz drobnymi koralikami. Tradycyjną odzież noszoną podczas ciepłych pór roku weliminowały ubrania dostarczone przez placówki handlowe. Jednak \v okresie zimy Ewenkowie ubierają się w swoje futrzane ubrania uszyte według starych wzorów. ? Autorka podkreśla, to odległa przeszłość u Ewenków. 1 A. C a s t r 389. 1856,str. ~",~,~c 'W. S e n, h m i d t, że silna władza ojcowska i egzogamiczna rodzina ustroju patriarchalno-rodowego panujc1cego dawniej Reiseberichte Die und Karagassen. Brieje Ursprung aus den der Jahren Gotteside 1845-1849, Petersbu:.g . :\Iiinslcr in Westf. , N. W. Z a 1 e s ki - K ctnogrUjii i antropologii Kuragasutc. Trudy Antropologii Ob~zczestwa pn Imperat0r~koj WOjennoj Akademii, 1891,tom III. str. ;;1. IstOTL,ko-EtnograjlCzeS"kl) Atlas Sibz.ri, l\iosk\va-Leningrad IDGI, S. 178, rys. 1, 3. ~ op. CIt., S. 183, rys. 1. s op. cit., s. 191, rys. 1, S. 193, rys. 1. 2: �354 355 Idąc dalej za autorką wspomnieć naldy o tym, że poważną rolę w życiu dawnych Ewenków odgrywał szamani7.m, który jest dzisiaj zjavviskiem raczej sporadycznym. Szamani Ewenków ubierali się w odrębne bardzo r.rygi'181ne str'Jje ozdobione dzwoneczkami, koralikami, pa'ćeczkami ze skóry i metalowymi kółkami. Silnie zakorzeniona wiara w życie pozagrobowe Dozostm\iia trwale zwyczaje, które jeszcze i (łzisiaj są przestrzegane. Do ~robu zm~.rłcgo wkładają E,venko'",ie naczynia oraz drobne sprzęty go~podarcze. Na mogile stawiają sanie, a na sąsiednich drzewach rozwieszają odzież zmarłego. W sumie artykuł wnosi wiele ciekawego materiału odnoszącego się do kultury materialnej, społecznej i duchowej Ewenków koczujących w rejonie rzeki Keti Tomskiego Obwodu. Poznanie tradycyjnej kultury Ewenków posiada istotne znaczenie dla studiów nad zasiedleniern Ameryki Północnej przez paleomongoloidalne Antoni Kuczyński ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ ATLAS SIBIRI, pod red. }\1. G. L ew i n a i L. P o t a p o w a. Wydawnictwo Akademii Nauk Z.S.R.R., Moskwa-Leningrad 1961 r., s. 496, tablic 229, map 29, rysunków lużnych 35, format 84 X 108 oprawa płócienna, cena 6 rubli. Historyczllo-Etnografi"zny Atlas Syberii opracowany został przez Syberyjski Oddział Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z.S.R.R. Atlas posiada następujący układ tematyczny, którego poszczególne działy oprac.owali: 1) Transport i komunikacja przy pomocy reniferów - M. G. L e w 1 n i G. ]\II. Was i l e w i c z; 2) Formy psiego zaprzęgu - W. \V. A n t r o p o w:' iM. G. Le wi n; 3) Formy nart - W. W. A n t r o p o w a; 4) Formy łodzi.-:W. W. Antropowa; 5) Budownictwo A. A. Popow; 6) Odzlez wierzchnia - N. F. P r y t k o w a; 7) Nakrycia gło\vy - N. F. P r y t k o w a. Oprócz te·matów dotYC:ćclcych kultury materialnej jest w ;\ Fasie roz;~iał poświęcony formie bębnów s/;amal',skich w opraco\vanh E. D. ~o T o kOlI ewe j i rozdział o sztuce ludowej, dotyczący form i motywów orname~tacyjnych u ludów Syberii napisany przez I. W. I wan o w a. Atlas zaWIera 29 map, w tym dwie pierwsze znajdujące się na str. 6 i 7 dotyczą ro:mieszczenia ludów Syberii w XIX i na początku XX wieku oraz w XVlI wieku. Mapa rozmieszczenia ludów Syberii w XVII wieku przedstaw.ia p,rzy.bliźoll.c cr~;nicc !-::rvtorL'.li12ĘO :=c(SiE::gll II-u grup jt~z?ko\'.'ych: tlUTS1\..L~,1, ugryjs;d;j .. l1lOw,olskiej, pó1t'ocno-wschodni2j, samojedzkie;,. jU~~2.irskis.i, tunguzko-m2ndżurskiei. kc:tckit'j, giliackic1. eckimosk;oi i al 'os,ne') Mapa druga lokalizuje rozmieszczenie poszczególnych grup etnicznych D.')kladnicj:~L_ dou'oj i pleii1icnnoj 1 o:lH"\vicnic sostatc tego zagadnienia znajdt!je się: P. narodolo Sibiri tv X'lII w. Mosk\va D a ł g i c h, 1960 r. O. Ro- w końcu XIX i na początku językowe. XX wieku w oparciu o terytorialne zasięgi Tablice typologiczne poszczególnych faktów kulturowych zestawione w obrębie działów wspólnie dla terenu całej Syberii, poprzedzone są tekstem informacyjnym uwzględniającym material, technikę wykonania, formę i funkcję poszczególnych typów i odmian. Przestrzenne występowanie wytworów kulturowych, ich typów i wariantów, przedstawione jest w Atlasie na kartogramach stanowiących dopełnienie tablic typologicznych i tekstu informacyjnego. Większość map zestawionych w Atlasie odnosi się do końca XIX oraz do początków XX wieku, a tylko niektóre z nich rzucają pewne światło na wiek XVIII. Mapy dotyczące wieku XVIII przedstawiają rozmieszczenie form psiego zaprzęgu i typów sań ciągnionych przez psy. (str. 75, 76, 77). Podstawę materiałową do opracowania Atlasu stanowiły bogate zbiory Instytutu Etnografii Akademii Nauk ZSRR, Etnograficznego Muzeum Narodów ZSRR, Archeologiczno-Etnograficznego Muzeum Akademii Nauk ZSRR oraz zbiory Przyrodniczych Towarzystw Naukowych i innych mniejszych muzeów regionalnych. Posiadany materiał determinował chronologiczne ramy pracy, a słaba jeszcze znajomość archeologii Syberii, szczególnie jej niektórych regionów, nie mogła stanowić naukowego dopełnienia przy opracowywaniu poszczególnych działów Atlasu. Licząc się jednak z tymi brakami materiałowymi do wcześniejszych okresów historycznych naukowy zespół badaczy Syberii przeanalizował posiadany materiał faktograficzny w świetle którego udało się wyznaczyć kilka historyczno-etnograficznych regionów. Szczególną uwagę etnografów zwracały te ludy Syberii, które zachowały archaiczny ustrój gospodarczo-kulturowy, - koczujący hodowcy renów, osiadli rybołówcy, nadmorscy i tajgowi myśliwi. Analiza porównawcza elementów kultury materialnej tych ludów zwłaszcza Kamczadałów, Koriaków, Czukczów, Jukagirów, Giliaków, - całej tej grupy tzw. paleoazjatów, dała wspólnie z materiałem archeologicznym, .ięzykowym i ą.ntropologicznym możliwość prześledzenia rozwoju kulturowego i gospodarczego każdego z tych niewielkich narodów. Narody te stanowią relikt naj starszej ludności Syberii co słusznie już wcześniej zauważyli W. G. Bogoraz i A. M. Zołotarew2• Oprócz północno-wschodniej czów, Koriaków, Kamczadałów ~'v. l\luzeja G. B o g o r a z - Dre'1.cnie Antropołogj.i i Etno~r'J t. 7.F:almootnoszenij t. IV, 1938. na SClI·crO-tcostoke prowincji kulturowej wydzielono również perescLcnia VI. 1~1:27;.:\. /\:jl, w Seu', wspólnej dla region amurski Czukobej- Elcra:.:jż i Art1ljr.JJT\.ie, SborniJ{ () ł l) t a r e \v, l::. istOTii etnic:eskich Iz\\'estLJ woroncżskoq;') G·)s. Pccl. In-L.l, ::'.1. Z �356 mujący grupy etniczne dolnego Amuru i wyspy Sachalin. Uzyskano liczne l"Ja ist:'i;:nie sajańsko-8łt8jskiego regionu or:c,imu,h1C2s() c2ły szereg grup etnicznych tiurskiej rodziny językowej. Zarysowała się również wschodnio-syberyjska prowincja, do której należą liczne grupy Ewenów i Ev,;enków, wydzielono też zachodnio-sybersyjski region wspólny dla kultury Chantó\'i, l\Iansów, Ostjaków i Samojedów. Najnowsze odkrycia radzieckiego archeologa A. P. Okładnikowa onz materiały antropologiczne i językowe potwierdzają wyniki analizy etnograficznej. Oprócz wydzielenia tych kilku historyczno-etnograficznych regionów uzyskano potwierdzenie na istnienie dawnych związków pomiędzy ludami Azji Środkowej i Syberią Zachodnią oraz ludami Wschodniej Syberii i Chinami. Główny swój cel, którym jest badanie sposobów życia różnych narodów 0'37. ich k\'ltury etnografia radziecka rozwiązuje w ujęciu historycznym wyjaśniając w ten sposób skomplikowane procesy powstawania poszczególnych form działalności gospodarczej i kulturowej nierozerwalnie związanych z etnogenezą, historią rozmies1:czenia i migracji grup etnicznych. Badając te zagadnienia pamiętać należy o skrupulatnym badaniu materiałów archeologicznych i etnograficznych uzupełniając je wynikami badail antroole ,ii e\nL'znej i językoznawstwa, zakladając, że każdy krok ;1aprzód w rozwoju kultury ludzkiej wywołany jest określoną potrzebą społeczną. Zestawiony w Atlasie materiał faktograficzny daje jako wynik swoistą monografię zjawisk kulturowych z ich podziałem na typy i odmiany z zaznaczeLiem wspólnych cech i różnic, natomiast kartograficzna metoda ujmowania tych zjawisk ,przyczyniła się do v!yjaśnienia skomplikowanej sprawy pochodzenia i kształtowania się zespołu faktów kulturowych wspólnych dla określonych grup etnicznych na terenie Syberii. (o~"vody o Antoni Kuczyński TABLE OF CONTENTS PART I I. Dissertations The 70-th anuary of the Polish Folklore Society (J. Gajek). . of Golds and Orochons in 1914) . F r a n c i s z e k Wok r o j, The Population of the River Amur in the Light of Anthropological Materials of S. Poniatowski. . J ó z e f G l i n k a, Somatoscopy and Somatotypology (Constitutional) of the Groups of River Amur Population of Golds and Orochons . T a d e u s z L e w i c k i, Relics of Old Worships and Pagan Beliefs of Medieval Berbers at Moslem time. T a d e u s z M i l e w ski. Earth and Heaven in the Poetry of the Aztecs I S t a n i s ł a w P o n i a t a w s k i, EXI:edition Diary (to the Country II. Reviews 7 121 191 230 297 and Reports The Art of Cameroun, Ethnographic Museum in Cracow, Cracow 1961 (J. Gajek) E r n e s t o V e i g a d e O l i v e i r a, F e r n a n d o G a l h a n o, Houses of the Central Zone of the Portuguese Seacost (K. Wolski) H e n r y F i e l d, Camel Brands and Graffit from Iraq, Syria, Jordan, Iran and Arabia (Krzysztof Wolski) . . .. D o v N a y, Jefet Schwili Tells 169 Jemen Folk Tales marked out in Israel 1957-1960 (Konrad Wypych) . . . P e t e r F u c h s, Populations of South-East Sahara, Tibesti, Borku, Ennedi, Vienn~1 1961 (K. W.) . . . • . R e i n H e l m u t, Insect Alimentation of the Australian Primitive Inhabitants, Berlin 1962 (K. W.) . ... M a r i e R e a y, The Kuma-Freedom and Conformity in' the .Ne\~ Guinea Highland", Carlton 1959 (K. W.) .". . . . CONTRIBUTIONS TO THE FOLK INVESTIGATIONS, To the 65-th i\nuary of Hans Damm's Birthd3Y, Publicatio;ls of the Museum of Ethnology in LeiiJzig, Berlin 1961 (Konrad V.'ypych) 321 322 323 324 326 323 329 331 �360 Kir i a n a v A n g e l, Language National Elements -Bulgarian History, Sofia HJ62 (lI. R.) RUSSIAN FOLKLORE, vol. VIII, Moskwa-Leningrad Of the Sbv- CH 1963 (Henru,:ri Romańska) 696 III l' a w a, Ethnographic Yluse701 16.50 27.29.25.- IV C r a n i c l e Reminiscence Coanected wit;" Dr Tadeusz Delimat (.l. Gaje:~) . Report of the Whole Works of the Polish Ethnographic Society in 1963 (O. G.) Reports on the Scientific and Didactic Activity Ol the chairs, of the Institute of History of Material Culture and of th2 D20art111ents I American Seminar Organized by the Cracow Section or the Polish Ethnographic Society (Ta(eusz Milewski) 749 757 13.50 29.30.- 772 V Miscellanea Index of the L-th volume of Lud (Olga Gajkowa) Table of Illustrations and Maps in Polish Table of contents in English zł 22.29.27.- Museum s M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e um Collections in Pol,md . cena 775 793 798 16.50 25.27.28.28.27.32.- 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.30.- nowolnoI, pc>"wski. Nawy �I I Jf..;<t."", T· .4 '.M. J;(j 013 ATLAS POLSKICH CZĘSC 1. Agnieszka Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Kionowsl<i ~-O tJ-t. Ą - 1. 2. 3. 4. Adam Adam Adam Halina I POMORZE Strój pyrzycki, Strój kaszubski, Strój warmiński, CZĘSC j STROJÓW I WARMIA 1955 1959 1960 II WIELKOPCLSKA III KUJAWY IV MAZOWSZE l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9, 10. 11. 1950 (wyczerpany) 13.50 29.30.- I SIERADZKIE Maria Zywirska - Strój kurphwskl Puszczy Bialej, 1952 (wyczerpany) Jadwiga Swiątkowska Strój lowlcki, 1953 Jan Pi~tr Dekowski - Strój piotrkowski, 1954 Janusz Swieży Strój p:>dlaskl, 1958 Jan Pbtr Dekowski - Strój sieradzki, 19~O Janina Krajewska - Strój opoczyński, 19~6 Adam Chętnik Strój km'piowski Puszczy Zielonej, 1960 CZĘSC 16.50 27.29.25.- SLĄSK 1. Tadeusz Seweryn - Strój dolnośląski (Pogórze), 2. Stanisław Bronicz - Strój pszczyński, 1954 3. Longin Malicki - Strój górali śląSkich, 1956 CZĘSC cena zł 22.29.27.- Glapa Strój szamotuhki, 1~51 (wyczerpany) Glapa - Strój dzierżacki, 1958 . Glapa Strój iubuskl, 1956 Mikulowska - Strój kujawski, 1953 CZĘSC 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. LUDOWYCH 16.50 25.27.28.28.27.32.- V MAŁOPOLSKA Roman Reinfuss Strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Francis2ek Kotula Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) Janusz Swieży Strój krzczonowski, 1959 (wyczerp.) Edyta Starek - Strój spiski, t954 • Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 . Setastian Fli ak - Strój Za~órzan, 1916 . Farbara KacnowskaTarecka Strój bllgoraJskl. 1958 Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1957 . Tadeusz Seweryn - Strój Krakowiak6w wschodnich, 1960 J. I M. Kamoccy - Sr6j Swiętokrzyski 1961 Edyta Starek Strój orawski LITERATURA 13.50 16.50 26.27.26.29.26.32.30.- 30.- LUDOWA Dwumiesiecznik poświęcony sp:'awom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskir!,o i S. Swirki. Zeszyty: podhalański, kielecki. rzeszowski, cieszyński. dolnośl'ski. górn~sląsko-opolski, kaszubski, warmiński, luteiski. mazurski, podlaski, p~morski, iubuski, łowicki, mazowie~ki, kurpiowski, sie"adzko-ł<:czycl<i. phtrk~wski. Prenumcl ata roczna 48.-. Zamówi;mia przyjmuje Redakcja, Warszawa, Nowy Swiat 72, pokój 121. Konto czekowe 1-7-110000 iub Oddzlaly Ruchu. �100.-- A ReEl ~r Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr Nr W U.\1 Wladysław ZicmaeJ,i, MATERIALY :X) HISTCRII ODZIEZY LUDCWEJ 1818-1863, 1956 . 11. Halin" Eittncr, MATERIALY DO BIBLIOGRAFIl ETNOGRAFII PCLSKlEJ CZŁCNKOW ?T.L., Do5 12 . WlesJaw ElcńkQwskl, FCPRZ~DNICY CSKARA KOLBERGA NA POLU BADAŃ LUDC ZNAWCZYCH W PCLSCE, 1956 13, 14, 15, 16. Praca zbi)rowa, BIULETYl\; 1;-';2CRMACYJNY PCLSKIE~O TCWARZYSTWA LUDC ZNAWCZEGC Nr l, 2, 3, 4, (wyczerpany) 17. Wikt"r Schra;n;n, LUDOWE OBRZĘDY WESE;LNE WE WSIACH DeLINY HCCZEWKI I TAR;\JAWKI ZIEMI SANCCKIEJ, 19:;8 (wycz.) 18. ~tanisław Bąk, WESELE LUDCWE W GRĘBGWIE SANDOMIERSKIE 19. Clga GaJkJwa, JAN KARŁCWICZ I LUDWIK KRZYWICKI JAKO REPREZENTANCI DWU NURTOW W ETNOLCGII FOLSKIEJ (wyczerp.) 20. Julian Bartys i Irena Turn'lu, MATERIALY DO HISTGRII CDZIEZY LUDCWEJ Pl.-WSCH. WIELKCPCLSKI 21. Ten'sa Siudowsl~a-Muzyk, BARTNICTWO W PŁN.-WSCH EUROPIE ZE SZCZEGOLNYM UWZGLĘDNISNIEM POLSKI 22. Józef Gajek, TRANSPORT I KOMUNIKACJA LĄDOWA - kwestionariusz Nr 5 dla celów P.A.E. (wyczerpany) 23. Anna Lyszcz-Wirpsz"wa, NABYTKI BIBLIOTEKI P.T.L. W LATACH 1956-1959 24. Józef Babicz, NAUKA O LUDACH FRYDERYKA PATZLA 25. Marla Henslowa, ROSLINY DZIKO ROSNĄCE W KULTURZE LUDU PCLSKIEGO 26. Janusz Bohdanowicz. MATERIALY DO KOWALSTWA LUDOWEGO PCŁUDNICWEJ KIELECCZYZNY. 27. Jólef Gajek, LUDCWA KULTURA MATERIALNA ZAGADNIENIA WYBRANE. Kwestionariusz Nr 6 dla celów. P. A. E. 28. Aleksander Oleszczuk, PI£SNI LUDOWE Z PODLASIA Nr Nr Nr I cen a Zł lU. BIBLIOTEKA Nr ~ ~]' 1\ F. .~ l , . Ii ,j 20.- 16.- 20.25.20.30.25.30.25.30.20.- :1 I ,l I 30,30.30.- '\ POPULARNA 1. Józef Burszta, CD OSADY SŁOWIAŃSKIEJ DO WSI WSPOŁCZESNEJ (wyczerpany) 2. Alfred Zaręba, PRACA DIALEKTCLOGA W TERENIE 3. Adam Glapa I Alfons Kowalski, TANOE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE 4. Aleksander Lech Godlewski, DReGI SYNOW SLONCA... • 30.30.10.46.30.- OSKAR KOLBERZ;:'DZIEŁA WSZYSTKIE Reedycja monografII etnograficznych. Inedita. Studia, materiały i przyczynki etn0graficzne. Korespondencja. Twórczość muzyczna. Mat2rialy dokumentacyjne. Zam6\\'ienia PRdsyłać na adres: PCLSKIE T WARZYSTWO LUrOZ!\'AWCZE WROCŁAW, NANKERA 4 II ! � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ef1fe7e508f985c7502b6fc3bf0ced7.pdf 498eb5d88e51f283cd39b6ac14796dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:273 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:242 Title A name given to the resource Spis treści cz.2 / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.363-364 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD cen C:t zł 87."- Tom XL - Indeks 39 tomów, pOd red. J. Gajka Tom XLI - za rok 1954 2 cz .. Tom XLII - za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) 2 cz. Tom XLIII za rok 1956 Supl. H. Bittner-Szewczykowa Mater. do bibliografii etno Tom XLIV 7.a rok 1957 Tom XL V - za rok 1958/59 Tom XLvI za rok 1960 Tom XL VII za rok 1961 Tom XLVIII za rok 1962 (na Kongres Slawistów w SOfii) Tom XLIX za rok 1963 2 cz. Tom L - za rok 1964 2 cz. . PRACE Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tern Tom I MATERIAŁ Tom T:>m Tom Tom Tom 1:\0.75.55.85.88.88.85.85.100.100.- LUD Y ETNOGRAFICZNE XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pJd red. K. Zawistowicz-Ada:nskiej, Wrocław 1959 XIV Prace zbiorowe. Sląsk Ciesz;yński, pod red. M. Sub~czowej, KatowIce-Cieszyn 1959 (wyczerpany) XV St. Wall i s I J. O n d r u s z, Przys10wia śląskie pol red. St. Bąka i M. Suboczowej, Wroclaw 1961, 2 cz .. XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka I Z. Jank~wskiego, Szczecin 1959 (wyczerpany) . XVlI W. Ł El g a. Ziemia Chelmlńska p:>d red. J. GaJka I M. Znl\mlerowskiej-Prlfferowej, Wrocław 1961 • XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod reel. O. Gajkowej XVIlI, część II, Anna C z e k a n a w s k a: "Pieśni Ellgorajskie" XIX - Prace zbiorowe Olsztyńskie . XXII KonferenCja Pomorzoznawcza w Szczecinie XXIII - Prace zbiorowe. Tom śląski pod red. St. B~ka XXIV Z. S t a s z c z a k, Budownictwo chłopskie w woj. 1ubelski'TI XXV, J. P a w ł o w s k a, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie mi1ickim w latach 1945-1960 (Studium etnograficzne, cz. I) (w druku) PRACE Tom 1n- 68.- TO~1L 16.- CZĘŚĆ II 78.20.72.46.32.45.15.80.45.- ETNOLOGICZNE III Marian P 1 e z i a, Grt;ckie i łacińskie źródła do naj starszych Sl'-'wian cz. I (d:> VIII wiejtu), Poznań-Kraków 1952 . IV Edward Kar wat, Katalog magii Rulolfa (wyczerpany) V R. H. N o c o ń. Dzieje, kultura i upad"lt Inków (wy'z r;any) \'1 J. C z e k a n o w s k i, W flab lasów Art'wimi VII Ch. Va kar e l s k i, Etno[rafia pułgarii . VIII K. P i e t k i e w i c z, Kultura ludowa Łotwy (w druku) dziejów 37.14.40.4'.,80.- -----------------~_. __ ._- �363 CZĘSĆ II 1. Rozprawy J a n C z e k a n o w s k i, Zagadnienie praojczyzny Słowian w slawistyce polskiej a wyniki antropologiczne (Zusammenfassun[', KpaTKoe cOAeplKaHl1e) R o d e ryk L a n g e, Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland (KapTKoe cOAeplKaHl1e). A n n a C z e k a n o w s k a, The Diatonic Melodies of the Narrow Range in Slavic Countries . B o h d a n B a r a n o w s k i, Zanik użytkowania wołów jako siły pociągowej w Polsce i w krajach sąsiednich (Summary, KpaTKoe cO)J.eplKaHlle) T a d e u s z W rób l e w s k i, Pogranicze polsko-niemieckie w świetle materiałów etnograficznych (Zusammenfassung, KpaTKoe cOAeplKaHl1e) S t e f a n L e w, Dom przysłupowy w górnym i środkowym dorzeczu Sanu (Summary, KpaTKoe cOAeplKaHHe) J a n u s z B o h d a n o w i c 7., Analogie słowiańskie i odrębności kultury ludowej Pomorza Zachodniego w świetle atlasowych opracowań etnograficznych (Summary, KpaTKoe CO,[leplKaHHe) W o l f g a n g J a c o b e i t, Agrarethnographische Forschungen in dEr Deutschen Demokratichen Republik M a r i a n P o kro p e k, Niektóre tradycje historyczne a współczesne przeobrażenia kultury wsi północno-wschodnich terenów Polski (Summary, KpaTKoe cOAeplKalme) E d war d P i e t r a s z e k, Problematyka kultury robotniczej a etnografia (Summary, KpaTKoe cOAeplKaHl1e) B l' o n i s ł a w a K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Problematyka karpackiego szałaśnictwa i chowu owiec w czechosłowackich publikacjach etnograficznych z lat 1959-1962 . II. 365 378 392 411 431 467 526 557 568 585 601 R e c e n z j e i s p r a w o z d a n ia R i c h a r d We i s s, Hauser und Landschaften der Schweiz, Edenbach-Zi.irich und Stuttgart 1959 (J. Gajek) . H e n ryk Z w o l a k i e w i c z, Etnografowie i regionaliści w badaniach kultury ludowej Lubelszczyzny, Lublin 1962 (J. Gajele) P i o t r Ś w i e r c, Pieśni Józefa Lompy ze zbioru Juliusza Rogera, Opole 1963 (Henryka Romańslea) . L i n d a D e g h, Marchen, Erzahler und Erzahlergemeinschaft, Berlin 1962 (Maria Fryczowa) LATYSZSKIJE NARODNYJE PREDANIJA, Riga 1962 (Kazimierz Pietleiewicz) G i u s e p p e C o c c h i a l' a, Istorija fołkłoristiki w Jewropie, Moskwa 1960 (Aleksander Zyga) . RUSKIJ FOLKLOR, Moskwa-Leningrad 1962 (Kazimierz Strzała) 629 634 635 636 639 641 646 �364 DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKSKUNDE, Berlin 1962 (J:5zef 647 Burszta) PRACE I MATERIAŁY MUZEUM AHCHEOLOGICZNEGO I ETNOGRAFICZNEGO W ŁODZI, Łódź 1957-1962 (Irena Turna'l) PRZEGLĄD HISTORYCZNY, Warszawa 1962 (Irena Turnau) . NARODOPIS V HISTORICKE EXPOSICII VLASTIVEDNEHO MUZEA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa) SBORNIK SLOVENSKEHO NARODNEHO MUZEA, Bratislava-Martin 1960 (Halina Bittner-Szewcz)Jkowa) . ETHNOGRAPHICA, Brno 1959 (Halina Bittner-Szewczykowa). KRATKIJE SOOBSZCZENIJA, Moskwa 1962 (Barbara Bazielich) P e t r o v P e t a r, Kragovidni pametnici v Zapadna Balgarija, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . A t a n a s P r i m o v s k i, Trudnovo-pomynacni pesni, Sofia 1962 (Henryka mańska) 657 665 672 673 674 677 690 694 695 696 III. M u z e a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, seum Collections in Poland . IV. Kro Ethnographic Mu701 nika Wspomnienie o drze Tadeuszu Delimacie (J. Gajek) . Sprawozdanie z całokształtu prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1963 r. (O. G.) . Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej Katedr i Zakładów Etnografii (zestawili K.W. i T.S.) . Seminarium amerykanistyczne zorganizowane przez krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Tadeusz Milewski) 745 749 757 772 V. Róż n e Indeks L t. Ludu (O. G.) . Spis rycin i map . Contents of part I. and. part II z p R A w y 655 675 (K. Simiczijew) K o l e S i m i c z i j e w, Powojenne macedońskie wydani:'! folklorystyczne ROMANOSLAVICA, Bukareszt 1963 (Józef Gajek) PRZEGLĄD HUMANISTYCZNY, Warszawa 1953 (Maria Fryczowa) Kir i a n o v A n g e l, Narodnostni elementy v ezika na "Istorija slavjanobalgarska", Sofia 1962 (H. R.) RUSSKIJ FOLKŁOR, t. VIII, Moskwa-Leningrad 1963 (HenrYka Ro- o 652 654 673 Romańska) D i n e k o v P e t ar, Brat'ja Miladinovi v istorijata na balgarskata folkloristika, Sofia 1962 (Henryka Romańska) . IZWESTIJA NA ETNOGRAFSKIJA INSTITUT I MUZEJ, ~ofia 1962 R 775 793 798 JAN CZEKANOWSKI ZAGADNIENIE PRAOJCZYZNY SŁOWIAN W SLAWISTYCE POLSKIEJ A WYNIKI ANTROPOLOGICZNE Jedno z podstawowych zagadnień slawistyki stanowi odpowiedź na pytanie, gdzie znajdowała się hipotetyczna praojczyzna Słowian. Ześrodkowuje się ono na ustaleniu tego obszaru, z którego przypuszczalnie wyszły fale migracyj prasłowiańskich. Wiadomo bowiem, że dopiero z biegiem czasu ogarnęły one olbrzymie obszary dawniej zamieszkiwane przez inne ludy, jak to poświadczają źródła historyczne. Zresztą proces ten nie zakończył się dotychczas jeszcze, nie tylko 1'a terytorium Azji, ale nawet i na kontynencie europejskim. W ostatnich dziesięcioleciach zagadnienie lokalizacji praojczyzny Słowian stanowiła przedmiot ożywionej dyskusji. Pomnikowe dzieło Lubora N i e d e r l e g o (902) wypowiedziało się za jej umieszczeniem w średniej części dorzecza Dniepru, łącznie z zabagnioną strefą Polesia, przy czym na zachodzie miała ona obejmować górną i średnią część dorzecza Wisły, zaś luźnymi osiedlami sięgać nawet do sąsiedniej części dorzecza Warty. Jednakże i później nawet tak znakomici uczeni, jak Aleksy S z a c h m atow (1911) i Jan Michał Rozwadowski (1913) brali w rachubę górne części dorzeczy Niemna i Dźwiny Zachodniej. Natomiast młodsza generacja slawistóvv polskich w latach dwudziestych podjęła próbę zgromadzenia dowodów uzasadniających konieczność uznania Słowian za autochtonów wschodniej części Europy środkowej. Wypowiedzenie się za lokalizacją naj dawniejszej praojczyzny Słowian w dorzeczach Wisły i Odry stanowiło � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dbf23144966f18dc3f35a134a2fa8bb.pdf 1b71b8542e93313f41eff75749315973 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3307 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3100 Title A name given to the resource "Nikifor" Andrzeja Banacha / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.239-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski „ N I K I F O R " A N D R Z E J A I l e to razy s ł y s z a ł e m — j a go, panie, w i d z i a ł e m j a k siedział B A N A C H A z n i m s t y k a ł , p o m a g a ł m a l a r z o w i a przede w s z y s t k i m p r z y c z y n i ł p r z y m u r k u i m a l o w a ł . Grosze c h c i a ł , ale k t o b y to k u p o w a ł . . . się n a j w i ę c e j S k ą d człowiek m i a ł w i e d z i e ć , że to b ę d z i e t y l e w a r t e ! I ż a l , że w k r ą g u z n a n y c h na świecie m i s t r z ó w naiwnego realizmu. S t a ł o przegapił t a k ą się to m o ż l i w e d z i ę k i t e m u , że d y s p o n u j ą c o g r o m n y m zbiorem, o k a z j ę . Ś r o d k i masowego przekazu wylansowa- do wydansowania N i k i f o r a , do wprowadzenia go ł y nie t y l k o N i k i f o r a , ale i m i t N i k i f o r a : prostaczka, k t ó r e g o ta­ rzeczywiście lent nagle o d k r y w a j ą . . . N i k i f o r s t a ł się jeszcze za ż y c i a l e g e n d ą m i a l d o s t ę p do s k r z y n i , w k t ó r e j N i k i f o r t r z y m a ł swe obrazki) najlepszych prac ( p o n i e w a ż pierwszy po w o j n i e i w c i ą ż w i e m y o n i m m a ł o . O n sam t e ż w i e d z i a ł o sobie nie za wiele, z o r g a n i z o w a ł z a g r a n i c ą k i l k a w y s t a w (wo F r a n c j i , w po p r o s t u b y ł . B y ł malarzem i jego o b r a z k i m ó w i ą o n i m więcej Zjednoczonych, niż c h c i a ł czy m ó g ł w y r a z i ć s ł o w a m i . Z r e s z t ą rozumieli go nie­ D z i ę k i n i m , a t a k ż e k s i ą ż k o m i a r t y k u ł o m z a c z ę t o w i ą z a ć ( i słusz­ l i c z n i , a i o n i nie zadawali sobie t r u d u , b y w y s ł u c h i w a ć jego nie) nazwisko Banacha z o s o b ą N i k i f o r a . B y ć m o ż e nio b ę d z i e m y Brazylii, Japonii) — rzeczywiście Stanach ważnych. b e ł k o t l i w y c h opowieści. W i ę c legenda rosła i wciąż go otacza, dalecy od p r a w d y z a u w a ż a j ą c , że t a k j a k B a n a c h nawet po ś m i e r c i — że b y ł g ł u c h o n i e m y m (zapisano go nawet do się do s ł a w y N i k i f o r a , t a k i N i k i f o r p r z y c z y n i ł się do pozycji, z w i ą z k u g ł u c h o n i e m y c h ) , ż e nie znal ojca i m a t k i , że jego ojcem j a k ą w naszym ż y c i u k u l t u r a l n y m zajął B a n a c h . m u s i a ł b y ć j a k i ś w y b i t n y malarz — bo s k ą d b y u włóczęgi t a k i talent?. przyczynił Z r e s z t ą o d d a j ą c co banacbowe B a n a c h o w i w a r t o p r z y p o m n i e ć , Wreszcie, b y legendzie s t a ł o się z a d o ś ć , w y b r a n o m u że N i k i f o r nie b y ł p o s t a c i ą n i e z n a n ą . J u ż przed w o j n ą o d k r y l i go (Banach!) nazwisko — o d miejsca z k t ó r y m b y l z w i ą z a n y . Z K r y ­ malarze z k r ę g u z b l i ż o n e g o do „ k a p i s t ó w " . Pierwszy zwrócił na n i c y ? — więc N i k i f o r K r y n i c k i . Chociaż on sam, jeszcze przed niego u w a g ę w o j n ą p r z y b r a ł sobie inne, dla niego z kolei owiano l e g e n d ą Jerzego W o l f f a Seweryn Turyn, malarz ukraiński, on do napisania a r t y k u ł u o N i k i f o r z o 4 namówił w pięknie nazwisko — M a t e j k o . Sam czul się w y b r a n y m — w i e d z i a ł , że w y d a n y m p i ś m i e „ A r k a d y " . T u r y n k u p i ł w ó w c z a s wiele prac jogo p o w o ł a n i e m i losem jest b y ć malarzom, t a k j a k i n n y c h P a n Nikifora w y b i e r a ł i n a z n a c z a ł darem apostolstwa, p r o r o k o w a n i a , widzenia k t ó r e z n a l a z ł y się w z b i o r a c ł i muzealnych K i j o w a a n a s t ę p n i e z najlepszego okresu jogo t w ó r c z o ś c i (1935—1939), tego, co z a k r y t e przed oczami z w y k ł y c h l u d z i . M a t e j k o — to b y ł z o s t a ł y zdeponowane s y m b o l , znak m a l a r z a . m i nie w i a d o m o , gdzio się obecnie z n a j d u j ą ) . K o l e k c j ę A l e jego p r o t e k t o r o m z a b r a k ł o w y ­ w k t ó r y m ś z moskiewskich m u z e ó w (nic „Niki­ o b r a ź n i , a m o ż o i ś m i a ł o ś c i . . . T o z r e s z t ą inna sprawa, do k t ó r e j f o r ó w " k u p i ł t a k ż e Jerzy W o l f f . W ś r ó d „ k a p i s t ó w " N i k i f o r byd jeszcze w r ó c ę . p o s t a c i ą z n a n ą . W y s o k o go cenił Z y g m u n t Waliszewski, k t ó r y W c i ą ż , wszystko, co w i ą z a ł o się z o s o b ą N i k i f o r a legendę, należało do świata rządzonego reklamą w G r u z j i znal Pirosmaniszwilego i p o z o s t a w a ł pod u r o k i e m jego tworzyło o b r a z ó w , zawsze w r a ż l i w y na u r o k „ p r y m i t y w u " . Sam w i d z i a ł e m i prawami r y n k u a zarazem k a m u f l u j ą c e g o swe p r a w d z i w e obliczo w 1939 r. p i ę k n e N i k i f o r y u T y t u s a C z y ż e w s k i e g o i Jana Cybisa. senty­ m e n t a l i z m e m , w s p ó ł c z e s n ą w e r s j ą bajek o K o p c i u s z k u , Isaurzo Po wojnie, w t y m s a m y m okresie, k i e d y B a n a c h czy T r ę d o w a t e j . M i a ł a Stefcia swego O r d y n a t a Michorowskiego, się d o l ą k r y n i c k i o g o malarza, k u p o w a l i jego o b r a z k i (wysoko m i a l N i k i f o r swego Banaeha. T o t e ż n a l e ż a ł o cło jego legendy. je sobie c e n i ą c ) — a r t y ś c i , p r z y j e ż d ż a j ą c y w ó w c z a s do K r y n i c y : K a z i m i e r z N i t a , w s p o m n i a n y j u ż J a n Cybis, nieco p ó ź n i e j — S ł a w a malarna rosła. K u p o w a n o N i k i f o r y , sprzedawano N i k i f o r y , pisano Alfons K a r n y i Tadeusz 1 o n i m (setki a r t y k u ł ó w ! ) , o jego w y s t a w a c h . W k r ó t c o , d z i ę k i ś r o d k o m masowego przekazu s t a ł się powszechnie znany. Powiedzenie „Nikifor" J u ż w t e d y b u d z i ł o się w k r a j u zainteresowanie twórczością „ n a i w n ą " , entuzjazmowano się c i e k a w y m i a m a t o r a m i . Z jednej k t o ś m ó w i ł o k i m ś , że jest N i k i f o r e m p o l i t y k i , to o i n n y m pisano s t r o n y s p r z y j a ł o t e m u programowe popieranio a m a t o r ó w przez „Nikifor literatury", w ł a d z e , z drugiej z a ś i s t n i a ł a w r a ż l i w o ś ć na ten rodzaj ekspresji wreszcie R e d l i ń s k i w y d a ł k s i ą ż k ę „ N i k i f o r m y " . A k i m jest N i ­ artystycznej w ś r ó d a r t y s t ó w i k r y t y k ó w . „ P a r y ż " d a w a ł przy­ k i f o r ? C z y m jego m a l a r s t w o ? k ł a d , j a k w wielu i n n y c h sprawach — obrazy H e n r i Rousseau, Himmilsbachu „Nikifor w życie. Kulisiewicz. To ekonomii", o zaczęło w c h o d z i ć zainteresował N a te p y t a n i a odpowiada k s i ą ż k a Andrzeja Banacha „Niki­ 2 f o r " . N a pierwsze — z n ó w p o z o s t a j ą c w k r ę g u legend, na drugie p i ę k n i e i p r z e k o n y w u j ą c o . Jest to j u ż czwarta k s i ą ż k a tego autora 3 o N i k i f o r z e , ale dopiero w niej znakomicie dobrano i reprodu­ Bombois'a, Bauchant'a, Serapbine L o u i s i V i v i n e ' a n o b i l i t o w a n o , wieszając w H o l a n d i i , B e l g i i , Szwajcarii. W Polsce Bela Czajka (takie kobiece wydanie Franca Fiszera) kowane w kolorze o b r a z k i d a j ą rzeczywiste pojęcio o artystycz­ nej osobowości k r y n i c k i e g o mistrza, o jego w i e l k i m kolorystycznym, wyobraźni, fantazji. też i w y d a w n i c t w a „ A r k a d y " , które talencie lansowała O c i e p k ę , w y s t a w y a m a t o r ó w pokazano (conajmniej Zasługa to autora, ale dwa razy) w szacownych salach M u z e u m Narodowego w W a r ­ zadbało o t o , aby dać szawie, pisali o nich w n i k l i w i e i p i ę k n i e K a z i m i e r z W y k a i J a n c z y t e l n i k o w i k s i ą ż k ę rzadkiej urody', w y d a n ą w y j ą t k o w o staran­ Białostocki. nie (papier, u k ł a d , czcionka), w p o r ę c z n y m formacie (doskonale „ l e ż y " w ręce). Czyta się i o g l ą d a obok dziel B r a q u a , Picassa, Matissa czy B o n n a r d a . „ N a i w n i " stawali się m o d n i , organizowano i c h wielkie w y s t a w y tego „ N i k i f o r a " świetnie. W t y m s a m y m 1949, r o k u k i e d y Andrzej i E l a B a n a c h ó w ie po raz pierwszy pokazali „ N i k i f o r y " w Warszawie, K r a k o w i e Tekst, nie p o w t a r z a j ą c wielu r o z w a ż a ń , znanych z poprzednich i a r t y k u ł ó w i k s i ą ż e k A n d r z e j a Banacha, zawiera t o , co n i e z b ę d n e , Jerzego b y p r z y b l i ż y ć n a m o s o b ę i t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a . Jest to ł a d n a l i ­ po raz piorwszy p o k a z a ł N i k i f o r a niżoj podpisany, w L o n d y n i e t e r a t u r a , Banach pisze z w d z i ę k i e m , lekko, serdecznie, (1956 r . ) , d e m o n s t r u j ą c na wdelkiej, licznie odwiedzanoj wysta­ t a k żo Sopocie — u r z ą d z i ł o w y s t a w ę Wolffa) obrazów Nikifora Muzeum Narodowe w Poznaniu. (ze z b i o r u Zagranicą 5 wzbudza s y m p a t i ę dla swego bohatera. I n n a rzecz, ż e nie w g ł ę b i a wie, 58 prac k r y n i c k i e g o m a ł a r z a ( m . i n . z kolekcji się w jego p s y c h i k ę , nie podejmuje bardziej p o g ł ę b i o n y c h analiz. Jeszczo w i ę c e j , bo 125 o b r a z ó w N i k i f o r a z n a l a z ł o się na w y s t a w i e , Jest to b o w i e m o p o w i e ś ć Banacha o N i k i f o r z e a nie monografia k t ó r ą w 1959 r. z o r g a n i z o w a ł e m w Belgradzie, Zagrzebiu, M a r i - artysty. Banach zresztą znał Nikifora borzo i L u b l a n i e , w k r a j u , k t ó r y n i e m a l - ż e u w a ż a dobrze, wiolo razy s i ę 6 Banacha). „naiwnych" 239 �Zft ffwoją n a r o d o w ą s p e c y f i k ę . I s t o t n e znaczenie dla wprowa­ gwarancję ich autentycznej n a r o d o w o ś c i . " Z t a k i m i dzenia N i k i f o r a na . . r y n k i ś w i a t o w o " iniala toż w y s t a w a „ D a s tami naive B i l d der W o l t " ' , zorganizowana w 19G1 r. w- Baden-Baden. nie p o w i e d z i e ć po p r o s t u — frazes}'. Frankfurcie się na tej i Hannowcrze. D z i ę k i E w i e Garztoekiej wystawie obrazy N i k i f o r a , znalazły reprodukowane później w prasie i k s i ą ż k a c h o sztuce naiwnej. argumen­ dyskusja nie jest m o ż l i w a , to są f i g u r y stylistyczne, .Rozumiem, że w latach pięćdziesiątych mógł Banach by nic z n a ć m e t r y k i N i k i f o r a . N i e z n a ł jej chyba sam zainteresowany. A l e już w s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach pisano o niej. T r u d n o przy­ To t y l k o w u z u p e ł n i e n i u tego, co pisze w swej k s i ą ż c e Banach, p u ś c i ć , że Banach o t y m nio wiedział. Jego sugestia, p o d j ę t a a co m o g ł o b y s u g e r o w a ć c z y t e l n i k o w i , iż bez Banacha nio b y ł o b y przez w ł a d z e K r y n i c y nazwania N i k i f o r a K r y n i c k i m , b y ł a N i k i f o r a . T r u d n o to dziś p r z e s ą d z a ć . Może b y ł b y . . . Ale napewno zainteresowanego w ą t p l i w y m dobrodziejstwem. Ale, jeśli zabieg dla nie tak znany, j a k to się s t a ł o dzięki B a n a c h o m . P r a w d ą jest ten m i a l c z e m u ś s ł u ż y ć , to sugestii polskości N i k i f o r a . Chwalą b o w i e m , że t o oni p o l o ż y h n a j w i ę k s z e zasługi dla popularyzacji B a n a c h o w i za to, że p o m ó g ł malarzowi o t r z y m a ć dow ód osobisty, N i k i f o r a na świecie. D z i ę k i n i m m i a ł a miejsce w 1959 r. wystawa bo w naszym k r a j u człowiek bez d o w o d u nio m o ż e i s t n i e ć . C h w a ł a 100 prac w Galerii D i n a Y i e r n y za to, że j u ż w e z e ś n i e j w y s t a r a ł się o z a ś w i a d c z e n i e w P a r y ż u oraz w amster­ d a m s k i m Stedolijk Museum, a p ó ź n i e j t a k ż e w y s t a w } ' w innych krajach, miastach. r pulacji Tstotny sprzeciw budzi w książce Banacha sprawa znacznie zastępujące 7 malarzowi d o w ó d , ale czy nie b y ł o b y uczciwsze zamiast m a n i ­ matki z nazwiskiem lub przywrócenie zaakceptowanie N i k i f o r o w i nazwiska jego przydomku: „Matejko"? Jedyny w a ż n i e j s z a , pochodzenia N i k i f o r a , jogo t o ż s a m o ś c i . N i k i f o r b y l sens Hanachowogo zabiegu w i d z ę w t y m , że o d r y w a on malarza Ł e m k i e m . czuł się Ł e m k i e m i dzielił los k o n i k ó w . Oczy wiście, od rodzimych korzeni. Banach u n i k a wręcz o k r o ś l e n i a L e m k o . podobnie jak i n n i Ł e m k o w i e m ó w i ł t a k ż o po polsku, żył w k r ę g u Dlaczego? Czy to coś wstydliwego? T o co 1o m ó w i e n i e o matce obu k u l t u r — polskiej i ł e m k o w s k i e j , chodził do cerkwi i do Rusineo, po co ukrainizowaiiie jej nazwiska (na Derewniak) k o ś c i o ł ó w (choć wolał cerkwie). Nawet na o k ł a d c e swego m o d l i ­ i stwierdzenie, żc po urodzeniu c h ł o p c a z a m i e s z k a ł a n Ł e m k ó w t e w n i k a u m i e ś c i ł po (s. 7). Z a m i e s z k a ł a n swoich. obu stronach k r z y ż e - - k n t o l i o k i i łem­ kowski (nb. szkoda, że w swej książce p o m i n ą ł Banach rysunki N i k i f o r a , a z w ł a s z c z a jego n i e z w y k ł ą , r y s o w a n ą k s i ą ż k ę do nabo­ ż e ń s t w a ) . Żył wśród Ł e m k ó w alo z w r a c a ł się t a 1; ż e do publicz­ ności polskiej, do kuracjuszy, k r y n i c k i c h gości. Mial ,.listy że­ bracze" (s 224) w obu j ę z y k a c h — dla Ł e m k ó w , U k r a i ń c ó w i dla P o l a k ó w . Gzy jost w i ę c uzasadniony zabieg, k t ó r y czyni Banach, „polonizowania" z prawdą, Nikifora? ponadto Przede w s z y s t k i m przecież niepotrzebny. jest niezgodny Nikifor, właśnie z r a c j i swego funkcjonowania w naszej k u l t u r z e , n a l e ż y do niej, także do niej — b ę d ą e j e d n o c z e ś n i e Ł e m k i e m i t a k ż e łem­ k o w s k i m malarzem. W r o z d z i a ł o „ O polskości N i k i f o r a " stosuje B a n a e ł i r ó ż n e zabiegi m a j ą c e u z a s a d n i ć jego s ą d . Przywołuje pozorne analogie, k i e d y malarze obeego pochodzenia wrastali r w polski p e j z a ż i t d . , cytuje nazwiska l u m i n a r z y naszej n a u k i , profesorów pińskiego, Białostockiego, z obcych Tatarkiewicza, Francastola, nawet Starzyńskiego, przytacza Kę­ fragment w y p o w i e d z i Grotowskiego — wszystko t o , b y s t w i e r d z i ć iż „ s m u t ­ na p o l s k o ś ć jego patrzenia, tragedia w r a ż l i w o ś ć ' , p o l s k o ś ć skargi w jego m a l o w a n i u jest ś w i a d e c t w e m u k o ń c z e n i a przez N i k i f o r a s z k o ł y polskiego ż y c i a " (s. 40). A n t o r nie dostrzega nawet cy­ nizmu 0 k r y n i c k i m pensjonacie „ T r z y r ó ż e " , k t ó r e g o właścicielami b y l i z a m o ż n i ziemianie Znamierowscy, herbu „ T r z y r ó ż e " (nb. nie jest to p r a w d ą ) : „ D o w i l l i , pisze na s. 5 - 7 , zajeżdżali z pobliskie­ go dworca goście najlepsi: L u b o m i r s c y , Potoccy, Radziw'illowie, Sapiehowie, Czartoryscy. (...) M i a l t a m t a k ż e swój p o k ó j m a ł y , siwy pan, n i e j a k i T. Z d r o w y , z a m o ż n y , otoczony o p i e k ą enfant terrible całej r o d z i n y ; z a j m o w a ł się dwiema c z y n n o ś c i a m i , m i ­ ł y m i o k u i stosownymi do w i e k u — m a l o w a ł , a w w o l n y e h chwi­ lach p o d s z c z y p y w a ł w ciemnych k o r y t a r z a c h wesołe p o k o j ó w k i 1 rumiane dziewezęta z kuchni." podobnie precyzyjnego w y w o d u , Łemkiem, ale Polakiem, No i już wiemy z dalszego, k i m b y ł ojeiec N i k i f o r a . malarzem, herbowym Nie ziemianinem, a m o ż e nawet h r a b i ą ? A l e z a ł ó ż m y nawet., że t a k b y ł o i nie jest to supozycja z palca wyssana, czy zmienia to f a k t , że N i k i f o r do 13 r o k u ż y c i a b y ł t y l k o z m a t k ą , w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m , żc czul się Ł e m l d e m ? O c z y w i ś c i e , j a k j u ż p i s a ł e m N i k i f o r k s z t a ł t o w a ł się j a k o czło­ „ W wiek i malarz t a k ż e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z kuracjuszami, „ n a P o l a k a " ? Nieco dalej p l a s t y k a m i , l u d n o ś c i ą szczoro-polską. D z i a ł a ł na niego p e j z a ż , togo zdania. C z y ż b y wysiedlenie w r a m a c h akcji i p ó ź n i e j s z e perypetie n o b i l i t o w a ł y Banach, nic m ó w i ą c togo wprost, w y s u w a jeszcze i n n y argu­ ment m a j ą c y ś w i a d c z y ć na rzecz polskości N i k i f o r a . Opowiada Banach p r ó b u j e d o w i e ś ć , że N i k i f o r p a t r z y ,.po p o l s k u " . „Na z n a ł polskie miasta, N o w y S ą e z , T a r n ó w , K r a k ó w , c a ł y m świecie malowano krajobrazy i a k t y . Ale krajobrazy pol­ Zapewne b y ł b y skie i polskie dziewczyn}' są inno. Nie dlatego, że na obrazach są otoczeniu. Ale to jeszcze nie polskie drzewa i postacie z naszej ziemi. Na. polskich obrazach wysuwa Banach. jest polski cień, k t ó r y m o ż e o k a z a ć sic blaskiem, są polskie roz­ 1 darcia, k t ó r o nie są w y r a ź n i e widoczne na p ł ó t n i e , ale s t a n o w i ą inny, mieszkając w innym upoważnia do kraju, Warszawę. w wniosków, innym któro Powtarzam, szkoda wielka, że to czyni, k s i ą ż k a jest bowiem p i ę k n a i jak na nasze w a r u n k i w y d a n a nad podziw starannie. P li Z Y P I S Y 1 W y k a z w y s t a w krajowych i zagranicznych oraz zostawienie f i l m ó w , k s i ą ż e k i w a ż n i e j s z y c h a r t y k u ł ó w o Nikiforze — do 1906 — w katalogu „ N i k i f o r " , C B W A „ Z a c h ę t a " , Warszawa 1907 A n d r z e j Bonach, Nikifor, Warszawa 1984 „ A r k a d y " . Opra­ cowanie graficzne — M a ł g o r z a t a R ó ż a ń s k a . 72 i l . kolorowo, 10 czarnobiałych. A . B a n a c h , Nikifor — mistrz z Krynicy, K r a k ó w 1957. Wydawnictwo L i t e r a c k i e ; A . Banach, Pamiątka z Krynicy, K r a k ó w 1959, Wydawnictwo L i t e r a c k i e ; E l l a i Andrzej B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1906, Wydawnictwo Literackie. Jerzy Wolff, Malarze naiwnego realizmu ir Polsce --• Nikifor, „ A r k a d y " n r 3, Warszawa 1938 2 3 4 240 5 E x h i b i t i o n of Polish F o l k A r t , L o n d o n , R o y a l W a t e r -Colour Society. 3—24 M a y 1956 P c l j s k i P r i m i t i w i i i U m e t n i c i , Beograd, L u b l j a n a , Zagrob, Maribor, 1959 Przytaczam ten d o k u m e n t : „ Z a ś w i a d c z e n i e . Prezydium Miejskiej R a d y Narodowej w K r y niej-, p o w i a t N o w y S ą c z , stwierdza, że N i k i f o r zwany „ M a t e j k o " zamieszkał}" w K r y n i c y p r z y u l . Kraszewskiego Dolna, 723 (u ob. Michała Czupaka) jest synem g ł u c h o n i e m e j o n i e w i a d o m y m nazwisku, urodzony rzekomo w K r y n i c y w 1895 w/g jego zapodania. Ob. N i k i f o r M a t e j k o t r u d n i się u l i c z n y m malarstwem. Z a ś w i a d c z e n i e w zamian b r a k u dowodu. K r y n i c a 8.08.1955 r.' 6 7 �K S I Ą Ż K A 1)0 N A B O Ż E Ń S T W A NIKIFORA (FRAGMENTY) ���� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f07251a4a43e3855f61493091b14edd.pdf 22e3c5924b54813f8a594ce5f1ef4d8c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:246 Title A name given to the resource Zanik użytkowania wołów jako siły pociągowej w polsce i w krajach sąsiednich / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.411-430 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Bohdan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 410 S t o l n Y.: Hypothese sur l'origine bulgare de la diaphonie. Sofia, 1924. S.t u m p f C.: Tonpsychologie. Berlin 1883. T h i n u s A.: Die harmonikale Symbolik des Altertums. 1868. Vas i l j e v i c M. A.: Les bases tonales de la musique popu1aire serbe, "J.I.F.M.C." London, 1952. Vas i l j e v i ć M. A.: Naroclne Molodije. Sanćak. Beograd, 1953. W i o r a W.: Der tonale Logos, "Musik Forschung", 1951. W i o r a W.: Alter als die Pentatonik. Budapest 1957. Z g a n e c V.: Pjesme Jugoslavenskih Rusina. Zagreb, 1946. Z g a n e c V.: Orijantalizmi u Jugoslavenskom muzićkom folkloru. Zagreb, 1955. Z g a n e c Y.: The tonal and modal structure of Yugoslav folk music, "J.I.F.M.C." London, 1958. Z i v k o v i ć M.: Le probleme tonal des melodies populaires. Beograd, 1956. EOHDAN BARANOWSKI ZANIK UZYTKOWANIA WOŁOW JAKO SIŁ Y POCIĄGOWEJ W POLSCE I W KRAJACH SĄSIEDNICH Najdawniejszą siłą pociągową w rolnictwie i transporcie Europy Środkowej stanowiły woły. Co prawda konie były znane na tych terenach bardzo wcześnie, służyły one jednak głównie do jazdy wierzchem. Nieodpowiedni zaprząg używany w całej Europie w czasach starożytnych i we wczesnym średniowieczu, ugniatający koniowi szyję, nie pozwalał na należyte wykorzystanie jego siły dla celów rolniczych i transpor'towych. Natomiast nowożytny zaprzęg konny (szleja i chomąto) przyjął się na zachodzie Europy w X-XII w.l Możliwe jednak, że we Wschodniej Europie znany był on już dawniej. Do Europy Środkowej prawdopodobnie znajomość tego zaprzęgu końskiego przyszła z zachodu w XII w. Od tego też okresu coraz to bardziej rozpowszechniało się użycie koni dla celów rolnictwa, czy jeszcze bardziej dla celów transportowych. Szczególnie w XV, a jeszcze bardziej w XVI w. bardzo poważnie zwiększyła się ilość koni używanych jako siła pociągowa. W XVI w. uważano niemal za zasadę, że gospodarstwo chłopskie powinno posiadać, jako siłę pociągową zarówno konie, jak i woły2. Słusznie uważano, że koń nadawał się o wiele lepiej do wozu i brony, natumiast do orki lepszy był wół. W tym okresie dość 1 J. M a t u s z e w s k i, Początki nowożytnego zaprzęgu końskiego "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1954, nr 3, s. 388 i n. 2 Odnośnie stosunków polskich bardzo wyraźnie sformułował to teoretyk gospodarstwa folwarczno-pańszczyźnianego z XVI w. A. G o s t o m s k i, Gospodarstwo, Wrocław 1951, s. 34. �412 przyjęta była zasada, że w gospodarstwach chłopskich stosunek ko.ni i wołów powinien być jak 1 do 2 (np. typowe dla ziem polskIch gospodarstwa łanowe, czyli 16-18 hektarowe, powinny dysponować 2 końmi i 4 wołami, a gospodarstwa półłanowe, 8-9 hektarowe, 1 koniem i 2 wołami; w rzeczywistości jednak rzadko kiedy dysponowały one tak dużym sprzężajem). W XVI oraz w pierwszej połowie XVII w. zaszły bardzo poważne zmiany gospodarcze. Już poprzednio rozpoczęty proces tworzenia się dużych gospodarstw rolnych panów feudalnych, tzw. folwarków, przybierał coraz to bardziej na sile. Obróbka folwarków oparta była o bezpłatną siłę, jaką dostarczać musieli poddani chłopi. W związku z tym bardzo poważnie zwiększał się wymiar pańszczyzny do jakiej obowiązani byli chłopi. Znaczną część pańszczyzny musieli chłopi odrabiać na polu pana feudalnego przy pomocy własnego sprzężaju. Dla chłopa zmuszanego do odrabiania bardzo wysokiej pańszczyzny bardziej opłacalne było zastąpić znacznie droższego w eksploatacji konia przez wołu. Nie bez znaczenia był tu zresztą regres gospodarczy, pewne zmniejszenie się zbiorów ziarna, którego coraz to bardziej brakowało na obroki. Wojny z XVII, a na niektórych terenach również i z XVIII w., w bardzo poważnym stopniu wpłynęły na ograniczenie chowu koni, które w znacznie większym stopniu padały ofiarą rabunków i rekwizycji niż woły. Ogólna pauperyzacja ludności też w poważnym stopniu wpłynęła na dalsze jeszcze zastępowanie koni przez woły. W okresie też tych wojennych zniszczeń chów koni uległ w gospodarstwach chłopskich największemu chyba ograniczeniu. Pewne ożywienie gospodarcze, jakie nastąpiło w drugiej połowie XVIII w., rozwój gospodarki czynszowej, większe możliwości zysków z transportu itp. przyczyniło się do wzrostu pogłowia końskiego w gospodarstwach chłopskich. Nie bez znaczenia były też liczne epidemie na bydło, które w bardzo poważnym stopniu kilkakrotnie dotknęły tereny Środkowej Europy3. Mimo 3 Zagadnienie to odnośnie Środkowej Europy nie zostało jeszcze należycie przedstawione. Na znaczenie epidemii bydła dla życia gospodarczego Zachodniej Europy por. J. A. F a b e r, Cattle-plague in the Netherlands during 413 wszystko wół był nadal podstawową siłą w rolnictwie tych obszarów. Ilość wołów w gospodarstwach chłopskich była pozornie nieproporcjonalnie duża w stosunku do ilości użytkowanej ziemi. Np. w XVIII w. na ziemiach środkowej Polski przeciętnie na 3 ha ziemi chłopskiej przypadał 1 wół4. Pamiętać jednak musimy, że woły te służyły nie tylko do obróbki ziemi chłopskiej, ale również do odbywania pańszczyzny. Np. na terenie dawnych województw Brześć Kujawski i Łęczyca blisko 1/4 chłopskiego inwentarza pociągowego utrzymywana była na potrzeby folwarczne. Wreszcie pamiętać musimy, że były to przeważnie woły małe, które co do wydajności pracy nie mogą być porównywane z wołami używanymi w rolnictwie nowoczesnym. Na cięższych ziemiach do pługa trzeba było często zakładać po 4 woły. Zwierzęta przeważnie były nie dostatecznie żywione, nie można więc było nimi pracować przez cały dzień. Bardzo więc często pracowano parą wołów przez pół dnia, podczas gdy druga para przebywała na pastwisku. Od południa zaś zmieniano zwierzęta. W końcu XVIII w. w niektórych tylko regionach konie stanowiły podstawową siłę pociągową w rolnictwie polskim. Decydujące znaczenie miały one głównie na terenach górskich lub podgórskich. Natomiast na terenach nizinnych zdecydowanie przeważały woły. Najlepszym przykładem mogą tu być stosunki panujące na Śląsku. W południowej części Śląska w powiatach leżących w górach sudeckich !lub u ich podnóży wśród zwierząt pociągowych decydującą przewagę posiadają konie. Na przykład w powiecie Głubczyce około 10 razy więcej było koni niż wołów, w powiatach Ząbkowice i Dzierżoniów po 9 razy więcej, w powiecie Nysa 4 razy więcej, w powiecie Prudnik i Kłodzko 3 razy. Odwrotnie w nizinnych powiatach środkowego i północnego Śląska zdecydowaną większość siły pociągowej stanowiły woły. Na century, odb. z "Mededelingen van de Landbouwhogeschool te Wageningen", 1962, nr 62 (11), s. 1-7. 4 B. B a r a n o w s k i, Chów bydła w drugiej połowie XVII i w XVIII tvieku w Łęczyckiem i na terenach sl1siednich, "Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. l, 1957, s. 219. the eighteenth �414 415 przykład w powiecie Świebodzin wołów było 5 razy więcej niż koni, w powiecie Szprotawa 4 razy, w powiatach Zielona Góra i Kożuchów 2 razy więcej5. Trochę inaczej było w Małopolsce, gdzie tylko na niektórych terenach górzystych lub podgórskich zdecydowanie przeważała ilość koni. Dość skomplikowanym zagadnieniem jest to, dlaczego właśnie w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich trzymano stosunkowo więcej koni niż na terenach nizinnych. Bezsprzecznie najważniejszą rolę odgrywała sprawa bazy paszowej. Dysponując w tamtych czasach na terenach górskich i podgórskich stosunkowo większą ilością siana mogli tamtejsi chłopi chować więcej koni niż wołów. 2)naczna też część chłopów dodatkowo zarabiała furmaństwem, do czego bardziej potrzebne były konie niż woły. Nie bez znaczenia było może również i to, że w tamtych regionach pańszczyzna odrabiana przy pomocy sprzężaju była niższa niż na nizinach. Na terenach nizinnych prawie wszędzie podstawową siłę roboczą stanowiły woły. Na niektórych jednak terenach chów l<oni dla celów rolniczych szerzej był rozwinięty. Zjawisko to szczególnie silnie występowało na obszarze wschodniego Mazowsza i Podlasia, gdzie istniała duża ilość drobnej szlachty. Szlachta ta, tak zwana zagrodowa, posiadała przeważnie niewielkie gospodarstwa rolne. Do obróbki ich też z zasady używała koni. Potrzebne one były bowiem dla każdego szlachcica do wyjazdów do miasta, czy nawet w niedzielę do wyjazdów do kościoła. Zgodnie bowiem z panującymi wówczas poglądami szlachcicowi, nawet 'llajuboższemu, pod żadnym pozorem nie wypadało jechać w pojeździe zaprzężonym w woły. W gospodarstwach zaś najuboższej szlachty nie można było trzymać zarówno koni jak i wołów. Nadzwyczaj więc liczna na wschodnim Mazowszu i na Podlasiu szlachta zagrodowa prawie zawsze trzymała konie, które przez cały tydzień pracowały w pługu lub bronie, natomiast w niedzielę zawoziły rodzinę szlachcica do kościoła. W tych też okolicach, gdzie liczne 5 były wsie szlachty zagrodowej również i chłopi, chcąc upodobnić się do swych szlacheckich sąsiadów, trzymali więcej koni niż wołów. Na innych terenach nizinnych ilość koni trzymanych przez chłopów, jako siła pociągowa, była dość różna. Nieraz więcej w tej samej okolicy w jednej wsi trzymano sporo koni, w drugiej leżącej obok prawie same woły. Uwarunkowane było to różnymi czynnikami, a więc zamożnością danej wsi, jakością gleby, a nade wszystko możliwościami zarobków ubocznych. Chłopi we wsiach leżących blisko ważnych traktów handlowych najmowali się często, jako furmani, do przewozu towarów należących do kupców. Naturalnie do transportu a wiele bardziej nadawały się konie niż woły. Z podobnych przyczyn mieszczanie posiadający około miasta grunta orne z zasady trzymali więcej koni niż wołów, gdyż użytkowali je ubocznie również do transportu. Według zaledwie dość przybliżonych danych statystycznych z przełomu XVIII i XIX w. na ziemiach wchodzących w skład dzisiejszego państwa polskiego około 60% zwierząt pociągowych stanowiły woły, a zaledwie 40% konie. Średnio na 1 km2 przypadało około 4,2 wołu, oraz 2,8 zdolnych do pracy koni. Na 1000 ludności było około 140 wołów, oraz 93 zdolnych do pracy koni. W ciągu XIX w. zarówno w Po'lsce, jak również w prawie wszystkich sąsiednich krajach bardzo poważnie zmniejszyło się znaczenie wołów jako sprzężaju. Zjawisko to wywolane było zresztą dość różnymi czynnikami gospodarczymi. Nie bez znaczenia była tu sprawa rozszerzenia bazy paszowej. Plony ziarna były wyższe niż poprzednio; koniczyna i inne rośliny motylkowe mogły ją uzupełnić. Ściślejsze powiązania gospodarstwa chłopskiego z rynkiem powodowało, że coraz to częściej odwiedzać trzeba było pobliskie miasteczka, do czego o wiele lepiej służyły konie niż woły. Wzrost przewozów towarowych czy też coraz czę~ ściej zapoczątkowywane duże roboty ziemne dawały znaczne] ilości rolnikom, posiadającym konie, dodatkowe możliwości zarobków. Prawie zawsze zastępowanie wołami koni w dawnym rolnictwie lub transporcie oceniane było jako regres gospodarczy. Odwrot- L. S t r a s z e w i c z, Stan i rozmieszczenie hodowli na Slqsku w drugiej XVIII wieku, "Czasopismo Geograficzne", t. XXVII, 1956, s. 166 i n. połowie •• �417 416 nie zastępowanie wołów końmi oceniane bywa jako przejaw pewnej działalności postępowej. Bezsprzecznie jeśli chodzi a całokształt tego zjawiska takiego rodzaju pogląd jest słuszny. Trzeba również jednak pamiętać, że w wielu sytuacjach gospodarczych używanie wołów było a wie!e bardziej ekonomiczne niż koni, a niekiedy wymagało nawet mniejszego wkładu pracy ludzkiej (np. orka na ciężkiej ziemi, transport na złych i błotnistych drogach)6. Dlatego też generalizowanie tego zjawiska i traktowani.e wołów i koni na tej samej płaszczyźnie, jak narzędzi prymitywnych i bardziej doskonałych, d9prowadzić może do pewnych błędów i uproszczeń. Chociaż ówczesne zasady rolnicze zalecały używać koni do brony i wozu, a wołów do pługa, w praktyce nie zawsze to było przestrzegane. Ten chłop który posiadał same woły musiał zaprzęgać je zarówno do brony, jak i do wozu, inny zaś, który posiadał same tylko konie, używać ich musiał do wszystkich robót gospodarskich. Bardzo trudno jest ocenić czy w tamtym okresie czasu praca 1 konia równała się pracy 1, 11/2, czy nawet 2 wołów, takie bowiem przeliczenia próbowano stosować? Istotna różnica polegała nie tylko na samej wydajności pracy, ale również i na tym, że woły były używane w ciągu roku przez znacznie mniejszą liczbę dni niż konie. W dobrze prowadzonych gospodarstwach folwarcznych w połowie XIX stulecia przewidywano dla koni a 500/0 więcej dni roboczych niż dla wołów. W gospodarstwach prowadzonych ekstensywnie, posiadających dostateczną powierzchnię pastwisk, opłacało się dwoma parami wołów pracować po pół dnia, aby nie dawać większych porcji obroku. Natomiast konie starano się eksploatować znacznie bardziej intensywnie. Dzienna wydajność pary niedużych koników chłopskich zaprzę6 Por. Sprawozdanie z posiecizenia Tow. Rolniczego, "Roczniki Gospodarstwa Krajowego", t. XXXV, 1859, s. 47 i n. Por. również rozważania na ten temat "Przegląd R.olniczy, Handlowy i Przemysłowy", 1852, nr 44, s. 2-4; nr 45, s. 2-3; nr 46, s. 3; nr 47, s. 2-4; "Korespondent R.olniczy, HandlovlY i Przemysłowy", 1863, nr 60, s. 1-2; nr 61, s. 1-2 i n. 7 Por. np. B. F l a t t, O stanie chowu koni w Królestwie Polskim, "Piast", t. XV, 1830, s. 29. żonych do pługa była znacznie mme.lsza niż pary należycie żywionych wołów, z pewnością była jednak większa niż pary wołów, którymi pracowano przez kilka godzin, a które następnie przebywały na pastwisku. Przeciwnie wydajność koni w bronie była znacznie większa niż wołów. Bardzo istotną była wreszcie sprawa odległości pola, na którym odbywała się robota. Np. przy odległości pola od zabudowań gospodarczych a 500-1000 m. strata wydajności pracy wynosić mogła dla koni na dłuższym dniu około 50/0, na krótszym zaś dniu około 6'0/0, dla wołów zaś na dłuższym dniu około 6,30/0, na krótszym zaś 7,70/0. Przy odległościach jednak większych, np. 3-4 km strata czasu dla koni wynosić mogła 31%, dla wołów zaś około 400/0 dziennej wydajności pracy8. W wozie konie były o wiele wydajniejsze w pracy od wołów. Chociaż bowiem woły mogły udźwignąć wóz z większym ciężarem, a w wypadku ugrzęznięcia w błocie czy piasku, co przy ówczesnym stanie dróg zdarzało się aż nazbyt często, pracując wolniej i bardziej równomiernie łatwo wyciągały go, to jednak poruszały się nie tak szybko jak konie. Można przyjąć, że średnia wydajność robocza koni w nieobciążonym wozie była a 1000/0 wyższa niż wołów, natomiast w wozie z ciężarami a 25%. Mówiąc a wołach w tamtych czasach należy pamiętać że nie należały one do jednego typu rasowego. Np. na terenach ~olskich rozpowszechnione były zarówno krótkorogie, nieduże woły miejsco:v~go typu brachycerycznego (Bas taurus brachyceros), przewazme czerwone, czarne lub brunatne, oraz znacznie wieksze i silniejsze siwe woły stepowe, a długich rogach, przyganiane przeważne z Ukrainy, typu primigenicznego (Bas taurus primigenius). Różnice w sile i wartości użytkowej między wołami miejscowymi, a wołami przyganianymi z Ukrainy były zresztą bardzo duże~. 8 Por. Z. Jar o s z e w s k i, Inwentarz roboczy, (w] Encyklopedia rolnictwa, t. III, Warszawa 1876, s. 358 i n. 9 Por. S. R li n g e, Rasy i zewnętrzny wygląd bydła rogatego domowego, Lwów-Poznań 1921, s. 10 i n., T. K o n o p i ń s k i, Hodowla bydła, t. I, Poznań 1959, s. 66 i n. 27 �419 418 Osobnym wreszcie zagadnieniem, wychodzącym j~ż poza .ramy poruszanej tu tematyki, jest sprawa różnego t~~u Jarzm U~l~wanych na terenie Europy Środkowej i ich wartoscl u7yt~oweJ .. W całej niemal Europie w ciągu XIX w., a szczegolme w pler:v~ szej jego połowie, toczył się namiętny spór na temat opłacalnoscl użytkowania w rolnictwie lwni lub wołówll. W sprawach tych zabierały głos tego rodzaju autorytety z zakresu. gospodarstwa wiejskiego co Thaer, Block, Walther, Kleeman, ,:elt, Koppe, .lamet, Giraud i rnni. Olbrzymia większość autorow wy~~zy:,ał~ większą opłacalność koni niż wołów. Byli jednak dosc hczm obrońcy wołów, wskazujący na ich pozyty~~e ~trony. J~k stosunkowo minimalne były różnice opłacalnoscl uzytkowama wołów lub koni mogą służyć dane dotyczące dość obiektywnych i wszechstronnie przeprowadzonych obliczeń dotyczących stosu~ków francuskich jeszcze z połowy XIX w. Wykazywały one, ze . 'II' koszt obróbki teJ' samej powierzchni ziemi przy pomocy woJes . ." 96 łów przyjąć za 100, to koszt obróbki ko~mi .mo~na przY]ą~ za. . Podobne wyliczenia dla stosunków memI~ck~ch, ,~u~trlaCklCh, czeskich i polskich wykazuje również n~eW1~Ik1erozmce. Naturalnie te wszystkie obliczenia odnosiły SIę tez tylko d~ pe~nego . h Je ' dnak., ze ..Jeszcze typu większych gospodarstw. WI'd ac' z mc . . w tym okresie czasu różnice w opłacalności użytkowama k~m lub wołów były minimalne. Nawet zresztą naj więksi zwolenmcy koni wykazywali, że w pewnych określonych warun~ach np. na O'runtach kamienistych, karczowiskach, polach o meforemnym b lO Zagadnienia te szerzej omówili N. Z a h ł a d a, Jarmo, "Materijały do . KM' ń s k i Kultura Ludowa etnołohiji", t. II, Kijiw 1929, s. 11 1 n., . o s z y. .' L Ud Słowian t I Kraków 1929, s. 648 i n., J. M a n u g l e w l c z, Jar_mo, " d .: k'l'" 't II 1931 s. 225 i n., W. J a c o b e i t, Zur Altersfrage r.~s SI OWIans ., , . t" t XXVI 19;)0, . M;tteleuroua Forschungen und Fortschnt e " , . , " . .. D ut"ches J oc ItS tn, s. 171 i n., tegoż autora, Joch~geschire und .Spanntterqra.nze, .. :, e , iah Jahrbuch fUr Volkskunde", t. III, 1957, s. 119 l n., J. Kra m a I : k,. Zap . Etnogra f'Ie,." t VII , 1960, •. ~ 2::>3I n. . skata V posumavi , " Ceskoslovenska 'k' G d stwa KraJo11 Odnośnie stosunków polskich, por. np. "Rocznt I ospo ar V Hl"l " t XXXV 1859 s. 46 i n.; t. XXXIX, 1860, s. 351 i n.; t. XLI, o, we go , . " . ł" 1862 nr 60, s. 300 i n.; "Korespondent Rolniczy, Handlowy l Przemy s owy , • '7 51,81in. kształcie itp., uprawa wołami jest bardziej opłacalna. Bardzo wiele zależało zresztą od dość skomplikowanego układu cen na różne produkty rolne używane do żywienia wołów i koni. Słusznie zwolennicy używania wołów wykazywali, że w regionach gdzie nie łatwo jest znaleźć kupców na siano i słomę bardziej opłacalne jest używanie bydła rogatego do podstawowych prac gospodarczych, jakimi była orka. Co ciekawsze podobne wyliczenia jeszcze z końca XIX w. wykazywały, że nadal woły, szczególnie używane do orki, w wielu okolicach mogą być bardziej opłacalne niż konie. W tak poważnym więc zmniejszeniu się użytkowania wołów w rolnictwie czynnik ekonomiczny był bezsprzecznie ważnym, ale nie jedynym. Dość często w badaniach naukowych operuje się pewnym uproszczeniem, że na terenach na których poziom gospodarstwa wiejskiego był wyższy, woły wcześniej ustąpiły miejsca koniom niż na innych terenach o gospodarce bardziej zacofanej. Otóż pogląd ten nie jest słuszny nawet jeszcze dla początków XX w. Natomiast jeśli chodzi o trzy pierwsze ćwierćwiecza XIX stulecia to tego rodzaju uogólnienia wprowadzić mogą na zupełnie błędne tory. Skomplikowany układ cen mięsa, różnego rodzaju cen paszy, robocizny ludzkiej itp., a także w dużym stopniu tradycyjne przywiązanie do tego lub innego rodzaju sprzężaju r::.wodowało, że w jednych regionach Europy zdecydowaną przewagę miały woły w innych konie. Dość niebezpiecznie byłoby tu nawet wyciągnąć wnioski, że w tych lub innych warunkach terenowych więcej chowano wołów, w innych koni. Dla przykładu weżmiemy dane z trzeciego ćwierćwiecza XIX w., a więc z okresu w którym w całej niemal Europie nastąpiły wielkie zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego. Otóż wśród regionów w których zdecydodanie przeważa sprzężaj bydlęcy wymienić można zarówno kraje bałkańskie, gdzie rolnictwo zachowało swe najbardziej prymitywne formy, jak również niektóre tereny zachodniej Europy, na których gospodarstwo wiejskie w trzecim ćwierćwieczu XIX stulecia osiągnęło najwyższy chyba poziom (na przykład Anglia). We �421 420 państwie austriackim wołów było trochę więcej niż 50%. Wte::ly jednak, gdy w zacofanej gospodarczo Galicji stanowiły one zaledwie 43,6%13 to w stojących na wysokim poziomie rolniczym Czechach aż 59,10014• W Szwecji woły stanowiły trochę mniej niż 40% całego sprzężaju, w Rzeszy Niemieckiej jeszcze pod koniec tego ćwierćwiecza woły stanowiły około 3500 sprzężaju. Wtedy jednak, gdy w Bawarii, Wirtenbergii, Besji i kilku mniejszych państwach turyńskich woły stanowiły przeszło połowę sprzężaju, w Badenii blisko połowę, w Bessen-Nassau przeszło 40%, w Nadrenii przeszło 35%, to w Szlezwiku-Holsztynie 27Y~, w. Saksonii, Brandenburgii i Oldenburgu około 25%, w Westfalii około 11%, a w Meklemburgii mniej niż 4%16. I tu wyraźnie widać, że używanie jako sprzężaju koni lub wołów zupełnie nie pokrywało się z typowym dla danego terenu poziomem techniki gospodarstwa wiejskiego. Na terenach tzw. Królestwa Polskiego aż mniej więcej do r. 1870 ilość koni i wołów była mniej więcej jednakowa. W poszczególnych jednak regionach układała się ona w dość różny sposób. I tu nie widać było żadnej prawidłowości między rozwojem gospodarczym danego regionu a przewagą sprzężaju konnego nad wołowym. Jeszcze w r. 1862/63, a więc przed samym zniesieniem pańszczyzny w najbardziej uprzemysłowionych regionach Królestwa Polskiego, jak np. w okolicach Łodzi i Częstochowy wyraźnie przeważał sprzężaj wołowy, gdy znów w niektórych Francji i Belgii woły stanowiły przeszło 40% sprzężaju12• W całym 12 M. B l o c k, Statistique de la France, t. II, Paris 1860, s. 75 i n. We Francji w ciągu drugiej połowy XVII i w XVIII w. dość wyraźnie wzrastało uźytkowanie koni dla celów rolniczych, J. T o p o l s k i, Zmiany w stanie i technice rolnictwa francuskiego w czasach nowożytnych, "Kwartalmk Historii Kultury Materialnej, 1959, nr 4, s. 759. 13 A. S m o r c z e w s k i, Gospodarstwo w Czechach, [w] Encyklopedia rol- nictwa, t. II, Warszawa 1874, s. 770-77I. 14 Opieram się na nie drukowanej jeszcze pracy Z. S z l a g o w s k i e g o, Zmiany w rejonizacji i stanie ilościowym hodowli w Galicji w L 1772-1914. 15 G. F. K o l b, Handbuch der vergleichenden Statistik der voLkerzustands Leipzig, 1871, cz. II, s. 237. według danych z r. 1873. Statistisches und Staatenkunde, 16 Obliczenia Deutsche Reich, Berlin 1907, s. 187 i n. Handbuch fur das północnych powiatach, zamieszkiwanych przez ludność litewską, gdzie poziom gospodarstwa rolnego stał dużo niżej, np. pow. Mari3mpol, dwukrotnie więcej było koni niż WOłÓW17. W ciągu trzech pierwszych ćwierćwieczy XIX stulecia stosunek ilości wołów w poszczególnych regionach Europy Środkowej w porównaniu do ilości koni uległ pewnemu zmniejszeniu. Nie wszędzie jednak zjawisko to występowało w tej samej proporcji. Np. na Śląsku w ostatnich latach XVIII w. woły stanowiły około 4501018 całego sprzężaju, do r. 1873 stosunek ten zmniejszył się do 25,6010. Na Pomorzu Zachodnim w końcu XVIII w. woły stanowiły blisko połowę sprzężaju, aby do roku 1873 spaść do 111/2. Na niektórych jednak terenach wchodzących w tamtych czasach w skład Rzeszy Niemieckiej zmiany te były minimalne, np. na obszarze tzw. Prus Wschodnich między r. 1802 a r. 1873 stosunek ten nie uległ prawie żadnym zmianom. Stosunkowo większe zmiany zaszły w ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia. Na całym obszarze Rzeszy Niemieckiej odsetek wołów zmniejszył się z 35,50/0 do 26,6010 całego sprzężaju. Wtedy jednak gdy na Śląsku spadek ten był minimalny z 25,61/2 na 24010, w Poznańskiem z 24,9 na 23,1, na Pomorzu Zachodnim z 11% na 8,9%, to jednak na innych terenach bardzo duży, np. w tzw. Prusach Wschodnich z 32,11/2 na 12,2010, a w tzw. Prusach Zachodnich z 20,6'010 na 9,BOfo. W wielu regionach Europy Środkowej w najbliższych latach po zniesieniu pańszczyzny bardzo poważnie zmniejszyła się ilość wołów. Bardzo wyraźnie wystąpiło to w Galicji, gdzie np. między r. 1772 a 1847 odsetek wołów w całości sprzężaju uległ minimalnym tylko wahaniom. Natomiast bardzo poważny skok miał 17 T. S o b c z a k, Zmiany ziemiach Polski środkowej w stanie w XIX ilościowym w., "Studia i rejonizacji hodowli na z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego", t. IV, 1961, z. 3, s. 108 i n. 18 L. K r u g, Betrachtungen iiber den National-Reichthum des preussischen Staats, und iiber den Wohlstand seiner Bewohner, t. I, Berlin 1805, s. 104 i n., H. F. B r a c h e 11 i, Geographie und Statistik des Konigreichs Preussen, Leipzig 1857, s. 58 i n., Preussische Statistik, t. XXI Berl:n 1371 i in. ' �422 423 mIeJsce zaraz po zniesieniu pańszczyzny. Od tego czasu bardzo poważnie zmniejszać się poczęła ilość wołów. W 1772 1'. stanowiły one 53,6% całości sprzężaju, w 1847 r. 50,6%, w r. 1857 już tylko 43,6%, w 1880 1'. 30%, a w 1900 r. 23,7%. Również w tzw. Królestwie Polskim mniej więcej od 1827 r. aż do 1870 r. odsetek wołów uległ zaledwie niewielkiemu zmniejszeniu. Jeszcze w r. 1870 woły stanowiły połowę sprzężaju. Natomiast już w 1899 r. zaledwie 12o/~19. Jak to już było wspomniane w ciągu XIX w. zmniejszenie się ilości wołów wywołane było wielu skomplikowanymi czynnikami gospodarczymi. Jednocześnie dość dużą rolę odgrywały również pewne przyzwyczajenia ludności, moda, snobizm i inne czynniki, które nie zawsze uwzględnia się przy badaniach z zakresu historii gospodarczej, a które w badaniach etnograficznych wielokrotnie bardzo silnie występują. W tradycyjnym, zachowawczym środowisku chłopskim znaleźć można wiele pozaekonomicznych czynników determinujących chłopską działalność gospodarczą20. Zarówno chłop, jak również w olbrzymiej większości właściciel dóbr ziemskich, nie był w stanie przeprowadzić nadzwyczaj skomplikowanej kalkulacji dotyczącej użycia koni lub wołów, kalkulacji w której należało uwzględniać nie tylko wyłożony kapitał na zakup sprzężaju, wydajność jego pracy, wartość nawozu, możliwość bardziej ekonomicznego wykorzystania tych lub innych produktów własnego gospodarstwa i wielu innych czynników. Nic więc dziwnego, że bardzo istotne znaczenie miała przeprowadzona propaganda zachęcająca do zamiany wołów na konie, jako czegoś bardziej opłacalnego. Znacznie większą rolę odegrał jednak pewien swoisty snobizm środowiska chłopskiego. Na niektórych terenach korzystanie z wołów nadal uchodziło za zajęcie najzupełniej odpowiednie dla każdego rolnika. Nieza- leżnie więc od trudno uchwytnych kalkulacji opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju nadal tradycyjnie pracowano wołami. W ciągu czwartego ćwierćwiecza XIX stulecia minimalnie zmienił się stosunek wołów i koni w regionach o tak odrębnej strukturze gospodarczej, jak niektóre obszary Półwyspu Bałkańskiego oraz Niemiec (np. w Bawarii w 1'. 1870 woły stanowiły 56,9% całego sprzężaju, a w 1900 r. jeszcze 50,8%, w tzw. prowincji saskiej odsetek ich wzrósł w tym czasie nawet z 23,4% na 25,4'0/0,w Anhalt z 32,10J0 do 37,90/0, w Brunszwigu z 10,1% do 22,5%, w Alzacji i Lotaryngii z 14,3% do 15,6%)21. A jednocześnie, jak to już było wspomniane w Galicji, a jeszcze bardziej na terenie tzw. Królestwa Polskiego, gwałtownie zmniejszyła się ilość wołów. W dużym stopniu wiązało się to z wewnętrzną strukturą wsi (niewielkie gospodarstwa w których jednocześnie nie można było trzymać koni i wołów), układem cen itd. W bardzo poważmym jednak stopniu wywołane to było wytworzeniem się wśród szerokich rzesz chłopskich pewnego snobizmu. Korzystanie z pracy wołów stało się jakby synonimem trybu życia minionego okresu panowania gospodarki pańszczyźnianej. Natomiast posiadanie koni świadczyć m~ało, jakoby o pewnym awansie społecznym. Jak to już było wspomniane na ziemiach daWiIlej Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie istniała bardzo 'liczna grupa społeczna drobnej szlachty, od dawna przyjęty był zwyczaj, że najuboższy nawet szlachcic musiał posiadać konie. Szlachcic, który piechotą lub wołami udałby się w niedzielę do kościoła lub w dzień targowy do miasta narażał się na śmieszność. Nic więc dziwnego, że ta drobna szlachta w minimalnym stopniu korzystała z pracy wołów. I oto po zniesieniu pańszczyzny chłop zaczyna naśladować formy życia towarzyskiego środowiska drobnej szlachty. Wytwarzający się snobizm karze bogatszemu chłopu koniecznie jechać do kościoła lub do miasta końmi a nie wołami. Konkurent przyjeżdżający do panny z drugiej wsi kOllmi miał o wiele więcej szans niż ten który posiadając woły musiał przychodzić pieszo lub prosić i skotowodstwa w diesiati gubierniach Carstwa Warszawskowo Staticzeskowo Komiteta, t. XVIII, Warszawa 1901, s. 4 i n. 20 J. K l a t z m a n, Les limites du calcul economique en agriCtllture, "Etudes Rurales", t. l, 1961, s. 50 i n., W. K u l a, Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 206. lO Statistika Polskowo konowodstwa w 1870 i 1899 g. g., (w) Trudy 21 » Statistisches Handbuch fur das Deutsche Reich, s. 187 i n. �424 o konie sąsiadów22• Wyglądać to może paradoksalnie, de właśnie prosta kalkulacja ekonomiczna wynikająca z tego właśnie snobizmu nakazywała chłopu zmieniać woły na konie. W czasie swych badań terenowych dotyczących zaniku użytkowania wołów na ziemiach polskich wielokrotnie spotykałem się ze wspomnieniem tego, że informator lub częściej jeszcze jego rodzice sprzedawali woły a kupowali konie, wtedy gdy należało myśleć o małżeństwie dorastających dzieci. Bez znaczenia były stosunkowo niewielkie korzyści lub straty ekonomiczne wynikające z większej opłacalności koni lub wołów. Istotne były natomiast korzyści ekonomiczne wypływające ze zwiększonego prestiżu. Mając konie, i to względnie dobre, łatwiej można było myśleć a korzystnych mariażach dla swoich dzieci23. Tak samo chłop 22 Jedna z moich informatorek, stara kobieta ze wsi Gnojno, pow. pultuskiego na Mazowszu, w r. 1936 opowiadała mi, że gdy była młoda (około roku 1885) kochała pewnego chłopca, ale ponieważ koleżanki wykpiły go, że nie posiada koni tylko woły, nie odważyła się wyjść za niego za mąż. Poślubiła natomiast znacznie brzydszego i mniej ciekawego kandydata, który w konkury przyjeżdżał parą dobranych koni. Z tegoż samego terenu mam informacje o pewnej tragedii, dość znamiennej dla tego rodzaju stosunków. Młody chłopak, którego ojciec tradycyjnie chował woły bezskutecznie zabiegał o rękę różnych panien z tej samej oraz z sąsiedniej wsi. Pewnego razu (około r. 1890) gdy końmi wuja przyjechał w konkury stojąca za płotem grupa młodzieży powitała go okrzykami: "Rataj, rataj" (staropolska nazwa parobka zatrudnionego przy pracy wołami). Kiedy wraz z wujem siedział za stołem w asyście rodziny panny, która raczej dość przychylnie odnosiła się do jego konkurów, w pewnej chwili ktoś z zewnątrz szarpnąwszy okno otworzył je i znów dały się słyszeć okrzyki: "Rataj, rataj". Zawstydzona panna wybiegła z izby i więcej nie chciała już rozmawiać z konkurentem. Ten zrozpaczony próbował się powiesić. Gdy w kilka lat póżniej umarł jego ojciec, chłopak ten w parę dni po pogrzebie sprzedał woły i kupił konie. 23 Pewien informator z terenu j';lakowskiego na północnym Mazowszu opowiadał mi, jak to jego ojciec posiadający niewielkie gospodarstwo wtedy gdy synowie poczęli dorastać (ostatnie lata XIX w.) sprzedał parę wołów i dopożyczywszy co mógł pieniędzy zakupił parę doskonałych koni, jakich nikt nie miał w całej okolicy. Utrzymanie tych koni zżerało budżet całego gospodarstwa. Chcąc dać odpowiedni obrok koniom należało ograniczyć konsumpcję spożywczą całej rodziny. Ale wyniki t"j kalkulacji były celowe. Zarówno mój informator, jak również 3 jego bracia, 7-awarli korzystne, zresztą tylko jeśli chodzi o wysokość posagu, małżeństwa. 425 ubiegający się o urząd sołtysa lub wójta, któremu zależało na podniesieniu swego prestiżu, zamieniał woły na konie24. Woly stały się na wielu terenach ziem polskich, szczególnie dawnego zaboru rosyjskiego, a częściowo i austriackiego, czymś ośmieszaj ącym właściciela 25. Z podobnym zjawiskiem spotkać się można nie tylko na ziemiach polskich. Informacje jakie posiadam odnośnie terenów litewskich, a także częściowo białoruskich i ukraińskich pozostających ongiś pod władzą Rzeczypospolitej, pozwalają wnioskować, że i tam tego rodzaju czynniki odgrywały pewną rolę w przechodzeniu ze sprzężaju bydlęcego na koński. Naturalnie sprawy te nie mogą być jednostronnie wysuwane na pierwszy plan, wymagają one też dość gruntownego przebadania zarówno w oparciu o materiał pisany, jak również o coraz to trudniejszą do zanotowania tradycję ustną. Nie umiałbym natomiast odpowiedzieć czy zjawisko 'to występowało również i na innych jeszcze terenach. Natomiast zagadnienie opłacalności koni lub wołów inaczej wyglądać będzie w XX w., a szczególnie już w latach po pierwszej wojnie światowej. Poważne zmiany w technice gospodarstwa wiejskiego, wzrost wartości pracy ludzkiej, zmniejszenie się areału pastwisk, a nade wszystko poważne zmiany w układzie cen26 mleka, mięsa, zboża i różnego rodzaju pasz, wszystko to wpłynęło 24 W swych badaniach terenowych kilkakrotnie zarówno na terenie północnego Mazowsza (okolice Ostrołęki, Mławy) jak również w okolicach Wielunia i Nowego Sącza, spotykałem się ze wspomnieniami, jak to przyczyną likwidacji wołów były aspiracje właściciela gospodarstwa do pozyskania odpowiedniego stanowiska w lokalnym samorządzie. 25 Gdy np. córka pewnego zamożnego chłopa wyszła za mąż za felczera w Ciechanowie (koniec XIX w.), ów jakoby ze łzami w oczach prosił teścia, aby nie przyjeżdżał wołami do t.ego miasta, gdyż naraża go to na śmieszność i na skutek tego nie może utrzymywać odpowiednich dla jego pozycji społecznej stosunków towarzyskich. 26 Na skutek rozwoju chłodnictwa i możliwości importu mięsa z terelh1w o wyjątkowo korzystnych dla hodowli warunkach (np. Ameryka Południowa) opłacalność chowu bydła na mięso, a więc w pierwszym rzędzie wołów, we wszystkich niemal krajach Europy zmniejszyła się. Natomiast jednocześnie w związku ze zwiększonym zapotrzebowaniem na nabiał \\Tzrosła opłacalność chowu bydła mlecznego, a więc krów . �427 426 na szybką likwidację sprzęzaJu wołoweg027. Gdy jeszcze na przełomie XIX i XX w. nie było w Królestwie powiatu gdzieby nie chowano wołów28 to po pierwszej wojnie światowej na niektórych terenach nie używano już bydła, jako sprzężaju. Po r:ierwszej wojnie światowej na ziemiach polskich, woły utrzymały się w niektórych wsiach, przeważnie na terenach górskich, gdzie ze względu na specyfikę terenu specjalnie one były opłacalne, oraz w niewielkiej liczbie w niektórych gospodarstwach wielkiej własności, gdzie nie używane były do innych prac tylko do orki. Po drugiej wojnie światowej woły spotkać jeszcze można tylko w niewielkiej ilości wsi, również przeważnie w górach. Podobnie i w innych krajach Europy Srodkowej w ciągu XX w. następowała szybsza lub powolniejsza likwidacja sprzężaju wołowego. Bezsprzecznie też jeśli chodzi a wiek XX, to czynniki ekonomiczne odegrały znacznie ważniejszą rolę w zmniejszaniu się ilości wołów niż w poprzednim stuleciu. Jednak jest zjawiskiem dość charakterystycznym, że jeszcze w XX w. woły odgrywały ważną rolę jako sprzężaj również w krajach Europy Zachodniej, gdzie kultura rolna stała wysoko, a wartość pracy ludzkiej była bardzo duża29• Do przebadania pozostaje tu problem dlaczego na ziemiach polskich woły utrzymały się znacznie dłużej na terenach górskich niż nizinnych. Jak to już było wspomniane jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. właśnie na terenach górskich trzymano stosunkowo najmniej wołów. W specyficznych warunkach gospodarczych i społecznych tamtych czasów na terenach górskich lub podNp. na terenie Królestwa Polskiego zaledwie między r. 1899 a 1907 ilość ,"ołów zmniejszyła się prawie dwukrotnie, Sobczak, o. c., s. 112. 28 Opieram się na dość ścisłych dla tego okresu danych statystycznych, co powoduje, że otrzymane przeze mnie wyniki różnić się trochę będą od wyników otrzymanych przy pomocy wywiadów terenowych, por. K. P u d ł o, Tradycje u.żywania bydŁa rogatego do prac pociqgowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w pierwszej połowie XX w., "Lud", t. XLVII, 1962, s. 415-438. 29 Np. we Francji w 1908 r. woły stanowiły jeszcze 36% całego sprzężaju, w 1928 r. 33~/o, a w r. 1937 31%, Statistique Generale de la Frunce, Annuaire Statistique, t. XXIX, 1910, s. 155; t. XLV, 1929, s. 115 t. LIII, 1938, s. 82 i n. górskich użytkowanie sprzężaju końskiego było wówczas bardziej cpłacalne niż na terenach nizinnych. Natomiast w zupełnie odmiennych warunkach gospodarczych i społecznych XX w. właśnie w górach opłacalność wołów była największa. Nie bez zn5.czenia może tu być również pewien tradycjonalizm mieszkańców gór oraz to, że był to teren na którym stosunkowo najmniej zaciążył ów wspomniany już drobnoszlachecki styl życia. Sprawy te wymagają jednak jeszcze gruntownego przebadania. Innym zagadnieniem, które pomijam w tym referacie jest sprawa korzystania do pracy z siły pociągowej krów. Stanowi to jednak osobny problem. Kończąc chciałem jeszcze raz zaznaczyć, że w moim mniemaniu przechodzenie z wołowego sprzężaju na koński było zjawi:;kiem bardzo skomplikowanym. I chociaż bezsprzecznie najważniejszą rolę odegrały czynniki ekonomiczne to jednak nie można upraszczać tego zjawiska i sprowadzać go tylko do spraw opłacalności tego lub innego rodzaju sprzężaju, nieraz zupełnie nieuchwytnych dla ludzi tamtych czasów. Niniejszy referat nie ma zresztą na celu definitywnego rozwiązania tych zagadnień, a tylko zwrócenie uwagi na skomplikowaną problematykę. Przypuszczam, że dopiero wspólne badania historyków, etnografów, ekonomistów, rolników i zootechników, prowadzone w różnych krajach, mogą wyjaśnić te złożone problemy. BOHDAN BARANOWSKI 27 DECLINE OF THE USING OF OXEN AS DRAFT ANIMALS IN POLAND AND IN NEIGHBOURING COUNTRIES. Summary It often happens that some simplification is applied in scientific researches, viz. by claiming that on territories where the level of farming has been higher oxen as draft animals were sooner replaced by horses than on territories where the rural economics was underdeveloped. It is almost universally thought that the replacement of oxen by horses should be �428 429 considered as a sign of a rather advanced activity. Taken as a whole, such outlook upon that phenomenon is undoubtedly equitable. Yet, one must bear in mind that in many an economic situation the using of oxen instead of horses was much more profitable and sometimes requested even less manual work. That is why a generalization of that phenomenon and looking upon oxen and horses as upon tools the first ones being mo,'e primitive and the second more perfect can lead in conclusion to an erroneous simplification, In the XIX th century thc complicated system of priccs for meat, all sorts of feeding stuff, wages for manual work and due to some habitUal liking for a particular kind of team-caused that in some European regions definitely prevailed oxen, in some others horses. It is also rather dangerous to draw conclusions that the question of using in some regions oxen or horse teams was connected with ground conditions. In Europe, in the second part of the XIX th century the greatest quantity of oxen was reared in two regions, so differ,ent from the point of view of economics and ground as Great Britain and the Balkan lands. Quite different economic factors caused that the rentability of oxen was in both mentioned regions higher than the rentability of horses. As to the territory of the German State and Austria at that time, some of the regions economically more developed had much more oxen than in those \vhere farming was much more primitive. In Czechoslovakia, fer instance, oxen teams were much more spread than in the Province of Galicia. On the territory of the Polish lands and also in some neighbouring countries the abandonment of the oxen team followed almost immediately after the abolishment of the serfdom. For instance, on the territory of the so called Polish Kingdom, almost since the beginning of the century, up to 1870, the oxen constituted one half of all existing teams, whereas towards the end of the century they formed only 12 per cent. The same thing applied to Galicia where in the first half of the XIX th century the oxen constituted one half of all teams and after the liquidation of the bondage system their quantity diminishcd considerably. On the other hand, on territories where the serfdom played a minor role, during the second half of the XIX th century the quantity of oxen underwent but some insignificant reduction. enviromment one can find many non-economic factors determinating the economic activity of the peasants. The difference as to the rentability of oxen and horse teams was at that time comparatively small. The peasant did not make any complicated economic calculation. On the other hand, a matter of a very great importance was the change in the style of life which was brought in the country by the abolishment of serfdom. The social importance of a particular peasant was conditioned in a great degree by his possessing of a respective horse team. The problem of the decay in using ox teams is rather a complicated one and researches carried out in this line cannot be limited only to economic factors whose role was important but not an exclusive one. Eor~AH EAPAHOBCKM MCQE3AHMH OBbIQAH I1PMMEHEHMH BOJIOB B KA QECTBE CMJIbI THrM B I10JIbllIE M B COCE~HMX CTPAHAX KpaTKoe COl\ep)l{uHHe B HayqHblX vICCJIel\OnaHI1RX l\OBOJIbHO 'laCTO npHMeHJWTCa H3BeCTflOe ynpOll.\eHl1e, 3UKJIlO"laIOIlleeCR B y6em:l\eH!1l1, '-ITO B paMOHax n,c ypOBCHb CeJIbCKOrO x03Hi-icTBa 6blJI BbIIlle - BOJIbl, npep,CTaBJIRIOll\l1e co60~1 TRronylO CI1JIy, paRee .YCTYI1I1JIoH MecTo JIOIll311,RM'leM B paMoHax, rl\e CeJIbCKOC X03RMCTBOOblJIO oo.lIee OTCTaJIOC.IIoqTJI nOBCIOl\Y C'łHTmOT, 'lTO 3a\ieHY BO.1I0B JIOIll3l\bMJI cJle;llyeT CqHTaTb npOHBJleHl1eM HeKoi-i nporpecCHBI-WWl\eRTCo'!bHOCTI1.Heco;vIHeHHo, eCJlv~ Bonpoc KacaeTCR CGEoKynHocTH 3Tcro RBJlCHHR, TO TaKara pO;lla MHeHHe cnp3ne;:jJlI1Bo. Hy)KHO o:IHaKo nOMHHTb, 'lTO B MHOn-IX CJIyqaRX ynoTpeOJIeHlIIe nOJlOB 6blJlO 3Ha'-lHTeJlbHO óOJlee 3KOHO;\IVI'łHO"ieM I1CIIOJlb30B<lIUICJIOW3;l1ci:1,a HHor;ll3 ;:\alKC Tpe60BaJlO MCHbweM 3aTpaTbl qeJlOBe'IeCKoro TPYl\3. IIo3TOMY OOOOIlleHHe :)Toro RBJlCHHR VI nOAxol\ K Bonpacy BOJJOB H JIOIlla;llet'I B o/:UlO}r J'I TOrI )Ke nJlOCKOCTlII,KaK K OPYAHRM OOJlee np,B1HTHBHbI:vI 1'I oOclee ycoBep:..ueHCTBoBaHHbl:l1,;\lOlKCT nplllBeCTI1 K OIllHOO'IHbDI ynpOll\CHHH\1. B XIX EeKe CJlom:HaR CI1CTe\Ia u;eH MJ1Ca, pa3Horo pOl\a cPypam:a, B03.H~.\fpam:AeHVIR3a HUei\lHb!Jl Tpy,1\, a 'IaK1F:e Vl3BeCTIlURnpVlBR3<lHI!OCThK TOro lI:HI 1'lEorO pO;:jU ynpRlKI<e - BOJIOBbeM vI.1IHJ1owal\J1Ho;l, CliH3UHU 6blo'!" c YCJ1OBHR\IVli'(aHHOM ;\leCTHOC'IH. Eo BTOPO~I nOJlOBI1He XIX BeKa B EBpone 60:lbIlle Bcero PU3i30AHJlil BOJJOB, B TaK pa3HOpOi'(HbIX Ka3aJlOCb Obi pat10H3X n CMblCJrC x03;U1CTB3 In the second half of the XIX th cen tury and in the beginning of the XX th century the decreasing of the oxen team quantity was caused by many a complicated economic factor. At the same time a big role was playej by the habits of the population, by the fash:o:1, by snobberyand by other factors which are not always taken in consideration during research work in the field of economic history but which are of great significance in economic researches. In the traditional conservative village • �430 H YCJIOBI1t'l MeCTHOCTI1KaK 6aJIKaHCKI1e CTpaHbl B 3a- 11 BeJII1K06pI1TaHI1fl. BHCI1~lOCTI1OT COBepllleHHO pa3HbIX 3KOHOMI1'IeCKI1XcPaKTopOB, KaK p. 011HO~! TaK paiilOHOB, peHTa6eJIbHOCTb H B flPyroM 60JIee BbIcOKafl, repMaHCKoiil pbIX H3 yrroMflHyTblx "'łe~l BbIrOl1HoCTb J1Mrrepv!I1 11 ABCTpl111 nl1X pat'IOHax, 3Ha'IHTeJIbHO 60.nee pa3BVITbIX. Teppl1TOpl111 6aplllHHbI. BOJlbI BeKa, 60JIee Ha TOJIbKO 12°/OJ. TaK}I{e ,I\pyroiil pOJIb XIX VI B B T€'1eHl1e rrOJIOBI1He XIX 11 B 6bIJIO He Bcer,lla 6bIBalOT B3flTbl B y'IeT !IOJll,- BrrJlOTb a nOCJIe 3KOHOMI1'łeCKoi'I I1CTOpYlI1,HO KOTopbIe !OT B 3THorpacPH'1eCKI1X THBHOM ,I\epeBeHcKoti: v.cCJIe110BaHHflx. cpe,lle rrpel1orrpe,I\eJlRIOIlIYlX B XX BeKa TaKJKe H B 60JlbIllOti: pOJIb Hrpa- cP3KTOpbI, Eorrpo- Tpafl11Q110HHoJi, KOHcepBa- MHOro He3KOHOMI1'IeCKI1X Cp'.KTu. KpecTbRHcKylO 3KOHOI\lH'1ecKYIO ,I\eRTeJlbHOcTb. rrpl1 rrOJIb30BaHl1l1 JIOlllal1bMI1 HMeJla 06pa3a JlI1KBH,I\aQI1Yl 6apllIl1HbI. JKI13HI1, KaKafl COQHaJlbHOe B 60JIblllOM CTerreHM 3aBI1CeJIO OT Toro, HacTynl1JIa 3Ha'1eHI1C viJIYl BO.naM!'! He rrp0113B0l1l1J1 60.TIbIl10C 3H8-B AepeBHC YlC'1e3al-Il1fl 06bI'1afl no- YllVleJIJII1 OH COOTBeTCTBYIOIlIY'0 J10- rrOJIb30BaHHfl 110BOJIbI-IO CJlD<KHOe flBJleHl1e orpallY!'IYlBaTbCJl TOJlbKO Ba)J{HylO pOJIb, H BOJlOBbeti: yrrpi11KKOM rrpel1- rrpYI ero I1CCJle,I\OBaHI1I1 IłeJIb3H 3KoHOMY!'ieCKI1~lYl cjJaKTOpaMI1, HO He el1I1HCTBeHHYIO. Tematem niniejszego artykułu jest charakterystyka niektórych składników etnograficznych w ludowej (chłopskiej) kulturze głównie na obszarze między środkowym biegiem rzeki Łaby a Wartą. Użyte w tytule określenie "pogranicze polsko-niemieckie" ma zatem w naszym ujęciu stosunkowo szeroki zasięg geograficzny. Odnosi się bowiem do strefy przeciętnie szerokiej na około 350 km. Do nazwania tak szerokiej strefy pograniczem uprawnia nas historyczny fakt, że polsko-niemiecka granica językowa i polityczna na przestrzeni ostatniego tysiąclecia ulegała przesunięciom i wahaniom w amplitudzie zawartej między wymienionymi rzekami. W strefie tej znalazła się Wielkopolska z tzw. Ziemią Lubuską l oraz Brandenburgia z regionami: Marchią Wkrzańską (Uckermark), Barnim (na płd. od kanału Odra-Havela), Łużyce, Flaming, Tełtow, Zauche, Kraj Haveli (Havelland) i Prignitz. Kraj ten, włączając doń Starą Marchię (Altmark), a od XVI w. tak~e okręgi Storkov i Beestow, określano nazwą Kurmark. Przedłul Obszar OTl1eJIbllCJro X03fll1H8 yrrpflJKKy. I1p06J1eMa 11 CbIrpaJlI1 KO- CTerreHl1 BbIcTyrra- CJIO)J{HOM3KOHOMH'1eCKoj;'1KaJlbKy JIflQI1I1. 3a TO O'łeHb CTaBJIfleT IJT'paJIa BeKa YMeHbllleHl1e l1PyrHe Torl1a llIa~I1HYIO 3Ha'1Yl- MHOrl1MYl CJIO)l{HbIMH :3KO- '1eHl1e CJI0 nO;10B11He O'leHb 011H3KO, 60JlblllyIO B KOHQe J1HKBHl1aqI1H 6apJ..:(I1Ha CpaBHI1TeJIbHO HeBeJlYlKa. KpecTbflHI1H rrepeMcHa E MOJKHOHaiinl1 peHTa6eJIbHOCTl1 B TOT nepYlol1 B r,I\e 187U flO rrpl1 I1CCJle110BaHl1flX no ca:\f 6bIJla Ha3bIB,:leMOro He3Ha'łI1TeJIbHO. Ha'1aJle OflHOBpeMeHHO, HaCeJIeHHfl, WROBLEWSKI POGRANICZE POLSKO-NIEMIECKIE W ŚWIETLE MATERIAŁÓW ETNOGRAFICZNYCH COcer\III1X )J{YlBOTHbIX, a Bbl3EaHO MOl1a, CH06113M, a rrpl1BbFIKa TADEUSZ 6bl- rrocJle BTOPOM nOJIOBVIHbI XIX JIa Pa3Hl1Qa TaK TOJlbKO EeCbMa BeKa 'lHa- cpa3Y raJIl1QVIYl, B nepBO(1 Hm'iH'IeCKI1MVI cPaKTopa~m. pOB, JII1 He C'rOJIeTl1fl, CTOpOHbI, B paMOHax BOJlOBbeM ynpfl)J{KI1 pai1oHax, lłeKOTOpblX CI1CTeMbI KOJlI1'IeCTBO BOJlOE YMeHbllll1J10Cb BTOpOti KOTopble B "'łyTb Teppl1TOpvIl1 TaK)Ke BOJlOB YMeHbllll1JIOCb 3Ha'1eHHfl a 3a6poIl1eHa rrO'1TI1 OT Ha'1aJIa 3Ha'łI1TeJIbHYIO Bo 6bIJIa Harrpl1Mep, CTerreHI1. C JIH'IeCTBO B HeKOTO- BOJIOBbfl ynpmKKa BOJlbI COCT3BJIflJIl1 rrOJlOBYlHy ynpflJKKH, KperrOCTHoiil TeJlbHOiil B qexvlY! COCTaBJlflJlVI rrOJlOBYlHy 3arrpflraeMbIx CTOJleTl1fl y)Ke XIX Teppl'ITOpHl! TO TaM TmKe '"leM B raJII1QI1I1. rrOJlbCKI1X 3e:vIeJIb, KopoJlescTBa rOAa HanpHMep, pacnpOCTpaHeHa, BO.1JOBbfl yrrpmKKa OT1IeHbl CKJrO BpeMeH, EOJIOB 6blJIa KacaeTCfl KO"'1I1'ieCTBO BOJIOS, "'łeM B l1PyrI1X .ITa 3Ha'lYITeJIbHO 60JIee Ha -qTO p<t3BHTbIX B X03RiilcTBeHHOM OTHOllleHHI1, pa:mO,!lHJIl1 60JIbIl10H "'łHTeJIbHO cJIa6ee CTpaHax JIOlllal1eiil. KCTopbIe XOTfl w wistości ma Dawna Ziemia Centrum furtu jej n/O.) skupstwa, nie B. publicystyce Lubuska leżało na zach. po t. V, z. prawo Problemy 4/1961, się s. bowiem Odry. 143. Od do (ok. 1124 Ziemi słubickiego do obu 10 r. był na Lu.buskiej, nazwy [w:] rzeczynazwie. rzeki płn. Lubusz Lubuskiej w o 'tej stronach km od Odry. Frank- siedzibą należało i sulęcińskiego. historycznej Ziemi Lubuską regionem po Lebus) diecezji, powiatów Ziemią historycznym (niem. brzegu zasięgu zatem C h m i e l e w s k a, czeństwo" z rozciągała Lubusz terytorium miałyby nazywany wspólnego z grodem i sądząc obecne wiaty aktualnej niewiele Tylko Ziemia "Kultura bijedy- te po- Lubuska. i Spole- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc6577772c1492268e584b645ba66342.pdf 8b0bd0cd163fff03df25e2703735a17c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2964 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2768 Title A name given to the resource Fotodziennik, czyli piosenka o końcu świata" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.64-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Beata Bohdziewicz Fotodziennik, czyli piosenka o końcu świata" 11 27, 28 styczeń 1995 AUSCHWITZ 64 ifijetŁłt /W- ^ij£¿UL^-feL -wi^Míto. Autek »Hi - fc-yki.n«M.. U ¡n*A*U¿.¿ nyuve/eviía. Wv° H^Hosd c/hola. vftófaA^yiA.. �65 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9834036da99f69bd48feca7a1270fb42.pdf 05b976216231e163cafef255225f3ea0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2769 Title A name given to the resource Na Podhalu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.66-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Na Podhalu Antoni Kroh Moja babcia była uczennicą carskiego gimnazjum w Zgierzu. Uparła się dalej studiować, przetrzymała rodzinne perswazje i wyjechała za granicę, do Krakowa. W tamtych czasach student płci żeńskiej, to był rzadki ptak; babcia wspominała, jak pewien pan profesor, rycerski wobec dam, ale nie tolerujący ich na uczelni, spytał z wyszukaną uprzejmością, czy nie obiło jej się 0 uszy nazwisko, najmocniej przepraszam że ośmielam się Łaskawą Panią fatygować, Adam Mickiewicz. Wyjaśniła lodo­ watym tonem, że owszem, obiło, pan profesor zachwycił się jej niezwykłą jak na kobietę erudycją i wyjąkał: nie chciałbym być natrętnym, ale skoro Czcigodna Pani zdecydowała się zostać adademiczką, to może byłaby Pani tak uprzejmą natężyć pamięć 1 wymienić ze trzy utwory tego poety... Uczyniła zadość jego prośbie, wpadł w ekstazę, wpisał stopień celujący i w lansadach odprowadził do drzwi. Babcia bardzo chciała się nie rozpłakać i prawie jej się to udało. Inny znowu pan profesor oznajmił z katedry, że skoro damy wyświadczyły mu ten zaszczyt i raczyły uświetnić jego wykład swoją uroczą obecnością, to on uważa za swój obowiązek zmienić temat, albowiem musi wyjaśnić, jak odróżniać grzyby trujące od jadalnych, by Czcigodne Słuchaczki nie wymordowały swoich przyszłych mężów. Tenże profesor (nie wiem, jak się nazywał) zwracał się do mojej babci per „Jaśnie Oświecony Pan Anna B o b i ń s k a " . Dziewczęce przyjaźnie, zadzierzgnięte w takich warunkach, trwały do późnej starości. Przyjaciółka mojej babci miała na imię Malwina. Została nauczycielką, wyszła za pana Doborzyńskiego. Mieszkali w Warszawie, a pod koniec lat dwudziestych wystawili sobie letni dom na zupełnym odludziu, w Bukowinie. W ciągu nie­ długiego czasu Bukowina z zapadłej dziury przeistoczyła się w modne letnisko. Bukowinę Tatrzańską - za sprawą niewielkiej grupy społeczników, między innymi państwa Doborzyńskich. W końcu lat czterdziestych pani Doborzyńska była w d o w ą i mieszkała w Bukowinie na stałe. Ja miałem sześć lat, dusiła mnie astma i nie bardzo było wiadomo, co ze mną robić; Mama po śmierci Ojca musiała iść do pracy, a Babcia miała wojenną gruźlicę oraz parę innych chorób. Nie wiem, jak dorośli porozumieli się w mojej sprawie. Pewnie pani Doborzyńska sama wyszła z propozycją; podczas wojny pracowała w tajnym nauczaniu, po wojnie była na Olczańskim Wierchu spolegliwą sąsiadką, robiła zastrzyki, doradzała w rozmaitych sprawach, pomagała góralskim dzie­ ciom w nauce, bo po prostu taka była. No, i wzięła sobie na głowę nadwrażliwego, chorego miejskiego dzieciaka, jakby to był jej wnuk. Mieszkałem w Bukowinie, z przerwami, między szóstym a czternastym rokiem życia - wtedy, gdy człowiek jest najchłonniejszy i wszystko co najważniejsze się w nim odkłada. Chodziłem tam do piątej, szóstej i siódmej klasy. Zawieźli mnie, zostawili. Nic nie rozumiałem, ale jedno wiedziałem na pewno: nienawidzę wszystkich i wszystkiego. Droga przed domem była jednym wielkim grzęzawiskiem; od jesieni zamarznięta, zgrudzona, nogi wpadały w koleiny, nie dało się chodzić, płakałem. Dom aż kołysał się od wiatru, wszystko świstało, trzeszczało, wyło przeraźliwie, gałęzie szamotały się w świetle księżyca. M ó w i o n o że to halny, który zrywa dachy, łamie drzewa, a człowieka może zwyczajnie porwać i cisnąć gdzieś daleko. Po cóż więc mieszkać w takiej strasznej okolicy? O ileż lepiej w Warszawie, gdzie jest tyle przytulnych ruin do zabawy. Dom w porównaniu do naszej warszawskiej kochanej ciasnoty wydawał mi się bezsensownie przeogromny. Trzy wielkie pokoje na górze stały puste. Po co je budowano, skoro nikt w nich nie mieszkał? Weszłyby tu ze trzy 66 rodziny przecież. Drobna, siwa pani powiedziała, żebym mówił do niej „ B a b u n i u " . A to niby z jakiej racji. Więc na początku zwracałem się do niej pokrętną składnią, bezosobowo. Dopiero po dłuższym czasie awansowałem j ą na Babunię. Dzieci sąsiadów mówiły niezrozumiale i zachowywały się dziwacznie. Ale j u ż podczas pierwszej zabawy zrozumiałem, że to j a jestem dziwaczny, natomiast oni normalni - z tej oczywistej przyczyny, że j a jestem sam, a ich kilkanaścioro. Język, ubranie, pochodzenie, zachowanie, nazwisko - wszyst­ ko, czego dotychczas używałem na co dzień, kompromitowało mnie, zdradzało mnie obrzydliwie, szydziło ze mnie. Na przykład - dotychczas „wychodziłem na grubo" albo „na cienko", tutaj dzieci po prostu srały albo jscały, przykucnąwszy gdzieś, niespecjalnie się kryjąc. Gdy któreś naginało się do mojej polszczyzny, reszta wybuchała śmiechem. Śmiech jest o wiele gorszy niż bicie. - Jako sie pises? - Zwyczajnie, piórem. Śmiech. - No, jako cię wołają? - Raz głośniej, raz ciszej. Śmiech. W i ę c urzędowo: imię i nazwisko? Nazwisko mam obco brzmiące, czyli głupie i śmieszne. Co robić? Przyznać się, powiedzieć Krouu, bo tak należy moje nazwisko wymawiać, czy ratować się k ł a m s t w e m ? Jak się odtąd nazywać - Krok, Kruk, Król? Co robię w Bukowinie, gdzie moi rodzice? Wyjaśniam, że tatuś zginął w wypadku, a mama mieszka w Warszawie. - A jak zginął? Zadowolony, że wreszcie mogę czymś się pochwalić, opowiadam: ciężarówka się wywróciła kołami do góry i go przygniotła. - A to cymu nie hipnon w bok? Nas tato nie byłby taki głupi! Ale się przecież z nimi zaprzyjaźniłem. Trzeba się było czymś wkupić do towarzystwa, więc sporządziłem machajkę. Taką machajkę, daleką k r e w n ą kościelnej kadzielnicy, miał każdy chłopak u nas na Bielanach. Była to puszka po konserwie uwiązana na drucie. Dno należało podziurawić dla dostępu powietrza. Do machajki wpychało się kawałek gazety, tekturę, patyki, podpalało się i machało nad głową. D y m układał się w piękne esy floresy, czasem buchnął płomień. Kilku chłopacz­ ków z sąsiedztwa pod moim fachowym kierownictwem sporzą­ dziło sobie machajki; machaliśmy wesoło, w ustronnym miejs­ cu, za stodołą pełną słomy. Na szczęście ktoś zauważył, więc nie było tragedii, a zaledwie awantura i sporo regionalnych prze­ kleństw, z których najbardziej zainteresowały mnie „basamazania" i „ b a s a m a k u t i a " , bo ich nie znałem. Znakomite przekleńs­ twa, egzotyczne i miejscowe zarazem, nadawały się do użytku w domu - za psiakrew i cholerę byłem tępiony, a za to nie, bo dorośli myśleli, że to taka sobie dziecięca pogaduszka. Znacznie później dowiedziałem się, co to znaczy i że to z węgierskiego. Sąsiad nazywał się Kuruc; gdy po latach przeczytałem, kim byli kumce, w jednej sekundzie doszedłem do ściśle naukowego wniosku, że przekleństwa i nazwisko to pamiątka bukowiańs­ kich Kuruców po ich madziarskich przodkach, którzy po klęsce Wiosny Ludów schronili się w tatrzańskiej puszczy. Ta łatwość wysnuwania wniosków i poczucie satysfakcji, płynące z nie­ złomnej wiary, że to, co właśnie wymyśliłem, jest obiektywnym faktem, czyniła ze mnie dobry materiał na humanistę. Drugi sąsiad nazywał się Rusin. To nazwisko często spotyka­ ne w Bukowinie; jest także Rusiński Wierch i Rusinowa Polana. Gazda Rusin strzygł owce, więc i dziecko potrafił ostrzyc. Żeby było równo, wsadził mi na głowę donicę i obciął, co wystawało. Wyświadczył mi tym przysługę, bo od tej pory nie wyróżniałem się tak okropnie, przynajmniej pod względem fryzury. Ale moim pierwszym uczuciem do sąsiada Rusina nie była wdzięcz­ ność. Sąsiad Rusin miał córkę Hankę; zawdzięczam jej aforyzm, który towarzyszy mi przez całe życie. Gdy kończyliśmy zabawę �0 wiele później niż należało, Hanka bała się wracać do chałupy. Przystawała, miała bardzo ważne rzeczy do powiedzenia, nie śpieszyło jej się do awantury i lania. A ż nadchodził moment twardej decyzji; brała się pod boki jak dorosła gaździna i mówiła z determinacją: „coz m i zrobiom? Przecie mnie nie zjedzom. A jak mnie zjedzom, to mnie wysrajom". Otóż to. Za oknami werandy rozciągała się szeroka na cały horyzont panorama Tatr, od Szalonego Wierchu i Płaczliwej Skały na wschodzie aż po Giewont, Osobitą i dalej ku zachodowi. Na ścianie wisiała, przybita gwoździami tapicerskimi, fotograficz­ na składanka „Panorama Tatr z B u k o w i n y " , z nazwami szczytów i wysokościami. Wysokości mnie nie obchodziły, ale szczytów nauczyłem się na pamięć i recytowałem je bezbłędnie, tyle że od prawej ku lewej, wskazując ręką od lewej ku prawej; składanka wisiała w kącie, nie mogłem równocześnie patrzeć wte i wewte i porównać obrazka z tym, co widziałem za oknem. Ale od czegóż intelekt; opierając się na informacjach z pewnego źródła, a ich niedosyt zastępując stanowczością, nazwałem Giewont Szalonym Wierchem, Płaczliwą Skałę Małołączniakiem itd., na sztuki się zgadzało. I oto zdumiona rzeczywistość podporządkowała się mojej woli - Łomnica stanęła tam, gdzie ja ją postawiłem. Lecz nie na długo. Ciocia Rysia, Babunia, chłopcy, wszyscy śmiali się z moich dokonań; najpierw obra­ ziłem się śmiertelnie, ale potem, co było robić, ustąpiłem 1 przewartościowałem mój dorobek, dopasowując szczyty do ich nazw po raz drugi. Paskudna robota. O wiele płynniej recytowałem nazwy szczytów, gdy Tatry były zasnute mgłą, a j u ż zupełnie wspaniale, gdy w pobliżu nie było Kazia ani Jurka, którzy byli ode mnie starsi i zdrowsi, chodzili po Tatrach naprawdę, więc znali je nie tylko z foto­ grafii. Za to miałem chwile satysfakcji, objaśniając panoramę przypadkowym letnikom. Robiłem to płynnie, trochę niedbale, czasem z bolesną zadumą, dając do zrozumienia, że na tym właśnie szczycie ocierałem się o śmierć. A gdy proszono 0 szczegóły, odpowiadałem że ach nie, lepiej nie wspominać. Takie zachowanie dwunastoletniego chłopaczka było chyba przede wszystkim zabawne, ale nie przypominam sobie, żeby ktoś moje popisy oblał zimną w o d ą - zwłaszcza, że mówiłem gwarą; w tamtych stronach zapotrzebowanie na regionalnych kabotynów jest przeogromne. Opowiadano w Zakopanem o pa­ nu, który żył z pogadanek w domach wczasowych, że gdy się spóźniał, a często się spóźniał, wpadał na salę zasapany, spazmatycznie wyrzucając z siebie urywane sylaby i rozpacz­ liwie chwytając powietrze: ach - bar - bar - dzo przee - praszam, ach moment, bardzo Państwa przee - niech odsapnę, - praszam, ale właśnie wracam z Zamarłej Turni, byłem na akcji, zdej - m o w a - l i ś m y rannego taternika... To zawsze robiło wrażenie, większe niż cała reszta pogadanki. Nieważne, że pan prelegent miał pod pięćdziesiątkę, brzuszek i teczkę, więc wyglądał jak urzędnik z karykatury. Nieważne, że całe tubylcze Zakopane się zaśmiewało. W a ż n e , że spełniał doniosłe zapo­ trzebowanie społeczne. Ubrany byłem i pachniałem j a k inne dzieci, mówiłem gwarą jak one, ale przecież gwara nie była moim domowym językiem, a tylko zręczną bujdą, czułem to nieustannie. M o g ł e m bez trudu udawać górala i wielokrotnie to robiłem, ale tylko wobec ludzi dólskich - bo każdy góral zaczynał r o z m o w ę z nieznajomym dzieckiem od: cyjś ty? Ka siedzis? Letnika nie obchodziło, w której chałupie siedzę, bo letnik chałup nie rozróżniał; góral musiał dzieciaka natychmiast umiejscowić. W ogóle dosyć wcześnie zauważyłem, że co innego być góralem między góralami, a co innego między panami, że to drugie jest łatwe, przyjemne i może dawać profity. Dla letnika góral, to człowiek mówiący gwarą, ubrany jak miejscowy 1 w ogóle wyglądający na miejscowego - a dla górala góral, to Jasiek albo Józek, o którym dokładnie wiadomo, ka siedzi, jako sie pise, jako na niego wołajom i kielo mo krów. Pamiętam, sterczę sobie w Bukowinie pod lodziarnią, nie mam ani grosza, a przy drodze stoi piękna taksówka (tak nazywaliśmy każdy samochód osobowy), w taksówce rozparł się pon, liże loda, otworzył se radio i słucha koncertu skrzyp­ cowego. Nie wiem, jak to się stało, zdaje się, że dawni poeci nazywali to natchnieniem; podchodzę do pana i słyszę swój głos, jakby mówił ktoś obcy: słuchojcie panie, ka trzymocie tego muzykanta? W kufrze? Pan patrzy na mnie i j u ż wiem, że jestem górą. - Toś ty nigdy nie widział radia? - Co godocie? A co to za kołoc? - To lody, nie kołacz - wyjaśnia pan z pokorą. - Teloście panie durny, co raty. D y przecie lody som zimom, na Biołce. I stało się: pon wysiada z taksówki, kupuje porcję za całe trzy złote, wręcza m i i patrzy łapczywie, jak jem. Bardzo wtedy zyskałem w oczach kolegów. Wedle norm obyczajowych schyłku X X wieku prawdziwy hrabia powinien być wolny od przesądów i odnosić się ze światłą dezynwolturą do herbów, fumów, sygnetów, antenatów, paranteli itp. przeżytków. Stać go na to - pod warunkiem, że jest prawdziwym hrabią, nie farbowanym. C ó ż więc się dzieje, gdy na pogrzebie prawdziwego Potockiego przepycha się do katafal­ ku, lejąc gorzkie łzy, fałszywy Potocki? Jak to, co się dzieje. Wszystkich prawdziwych Potockich cholera trzęsie. Przed laty czytałem w gazecie o takim wypadku. Ten fałszywy Potocki nawet sprawił sobie sygnet z hrabiowską koroną. - Pokaż no ten sygnet, kochasiu - rozkazał prawdziwy Potocki; korona miała dziesięć pałek, choć każdy głupi wie, że prawdziwa korona hrabiowska powinna mieć dziewięć. - Ta dziesiąta pałka, to ty! - powiedział odpowiednim tonem prawdziwy Potocki, więc intruz otarł łzy po swym zmarłym fałszywym krewniaku i poszedł. Zaś my, obywatele, zadajmy sobie pytanie: a cóż by to panom Potockim szkodziło, że jakiś nieszczęśnik popłakałby sobie nad ich trumną, czemuż to nie zdobyli się na odruch wielkopańskiej pobłażliwości? Za moich młodych lat podobnie rysowała się sprawa górals­ kich portek. (Teraz jest inaczej). Góralowi wolno było parado­ wać w garniturze, a niechby i we fraku, jego góralska honorność na tym nie traciła (przykładem p. Bachleda, śpiewak operowy). Góral nie musiał nosić góralskich portek, bo i tak był góralem. Magistra Obrochtę stać było, żeby publicznie oznajmić, że nie sprawi sobie góralskich portek, bo nie jest Indianinem i nie będzie siedzieć w rezerwacie. Góral może sobie te sprawy lekceważyć. Pod warunkiem, że jest niewątpliwym góralem. Ale człowiekowi dólskiemu wara od portek. Nie ma do nich moralnego prawa. Już stary Witkiewicz pisał, że w podhalańskich portkach „jest szczególna moc obyczajowa i szczególny czar elegancji i pięk­ na. Jak panowie, przebierając się za Górali, zaczynają od włożenia cyfrowanych portek, tak dla Górala przebierającego się za pana, ostatnią rzecz własną, którą z siebie zrzuca - są portki." Pewnie, że tak. Tylko jeden raz w życiu miałem na sobie prawdziwe portki podhalańskie. Śmierdziały naftaliną, bo po­ chodziły z magazynu Muzeum Tatrzańskiego. Nie spadły ze mnie podczas fotografowania jedynie dlatego, że były strasz­ liwie ciasne i ostre j a k papier ścierny, więc trzymały się właściwych sobie rewirów siłą tarcia, funkcjonując wedle tego samego prawa fizyki, co bębny hamulcowe w samochodzie. Staszek był zakopiańczykiem w trzecim albo czwartym pokoleniu, całe życie mieszkał w Zakopanem; gdy chciał, mówił gwarą jak góral, znakomicie śpiewał po góralsku, miał bogaty repertuar góralskich dowcipów, nosił na swetrze prze­ wodnicką blachę i błękitny krzyż. A l e nie był rodowitym góralem, co nieustannie mu wypominał Józek Krzeptowski, słynny kurier i przewodnik, potomek Sabały, idol Staszka i może nawet jego przyjaciel. O Józku krążyły po Zakopanem anegdoty, z których wynikało, że bardzo lubił ludziom okazy­ wać, że ma ich gdzieś, koniecznie w ten sposób, by rozmówca czuł się zaszczycony, że sam Józek Krzeptowski osobiście ma go gdzieś. I m kto bardziej kochał góralszczyznę, tym głośniej powinien śmiać się z tych dowcipów. Staszek miał nad łóżkiem fotografię Józka, wielbił go i z d u m ą obnosił jego lekceważenie. Mechanizm zjawiska był logiczny, czyli bezdennie głupi: Staszek kochał góralszczyznę, czuł się góralem i dlatego musiał przyjąć góralskie kryteria, wedle których góralem nie był. I m bardziej był góralem, tym bardziej nim nie był; miłość do 67 �góralszczyzny przeszkadzała mu być pełnoprawnym góralem. Naturalnie, w życiu sprawa nie wyglądała tak dramatycznie, istniała sobie i tyle; ale gdy Staszek umarł, okazało się, że miał w szafie góralskie portki, które sobie kupił, chociaż klepał biedę, ale w których ani razu nie pokazał się na ulicy. Nawet rodzina o tych portkach nie wiedziała. O tym, że w góralskich portkach jest szczególna moc obyczajowa, nie musiałem się uczyć od pana Witkiewicza. Ja te sprawy przerabiałem w praktyce. Pamiętam, pięćdziesiąty trzeci rok, trwa lekcja, pani nam tłumaczy że atom jest niepodzielny, bo tak miała w podręczniku fizyki, a była lekcja fizyki, nie historii, za oknem Hawrań, nad Hawraniem czarne chmury, aż tu wpada do klasy pan kierownik Ostrowski. Nie mówi dzień dobry, tylko krzyczy i wywija pięścią, że któryś chłopak rzucał kamieniami w izolatory dopiero co zamon­ towane, cała Bukowina jest bez prądu i bez telefonu. - Gdyby tak twoja matka teraz umierała i trzeba było wezwać pogotowie, gdyby twoja gazdówka się paliła, baranie jeden z drugim, a czy wy wiecie cymbały, jakim dobrodziejstwem jest elektryfikacja wsi, jakim wielkim osiągnięciem Polski Ludowej, ile to kosz­ tuje, ile krajowi potrzeba izolatorów, już jedzie milicja i niech ten sabotażysta nie myśli, że mu się uda, władza ludowa nie daruje itd. Zadzwonił dzwonek, wyszliśmy ze szkoły. Idziemy drogą w górę wsi, gadamy o swoich sprawach. Pod kapliczką siedzi Michał, starszy od nas o kilka lat. - Cy to ty, Mihale, ozdupcyłeś ten lekstryke? - zagadnął obojętnym tonem Stasek, obecnie dziekan wydziału chemii. - Ne dy j o . A bo co? - A bo kierownik straśnie dar kufe. - Niekze ta. - Godoł, ze jedzie milicja. - Niekze ta. Niek ino ftóry z wos cosi powie, to go podpole - przypomniał dla porządku Michał, chociaż wiedział, że każdy z nas doskonale o tym wie, więc można liczyć na naszą dyskrecję. - A cymuś to, Mihale, ozdupcył? - zasięgnął informacji Marek, który później został wybitnym fizykiem, pracował w Dubnej pod M o s k w ą , a dziś mieszka na Mokotowie. - Wiys, Marecku, jako ci to pedzieć. N i mógek strzymać. To przecie straśnie brzyćkie, takie biołe na hałupie. I te słupy tys straśnie brzyćkie. Godom ci, telo brzyćkie, telo brzyćkie - Michał zastanowił się, jakiego by tu użyć porównania, aby wyrazić cały swój wstręt - godom ci, widziało się, jako by hań drogom seł Bierut w góralskik portkak. Nie wiem, co stało się z Michałem i jego wrażliwością estetyczną. Robiłem konkursy plastyki ludowej, miałem wielu twórców w ewidencji, ale jego nie. Szkoda, że nikomu nie wpadło na myśl zorganizować Biennale Konceptualizmu Ludo­ wego Karpat Polskich. Michał miałby znaczne szanse. Aczkol­ wiek konkurencja byłaby silna. Latem po sąsiadach mieszkali panowie z dziećmi. Niektórzy wyobrażali sobie, że skoro płacą za mieszkanie, obiady itd., to my, dzieci miejscowe, mamy obowiązek słuchać ich poleceń, w szczególności bawić się z ich dziećmi. Rzecz jasna, bawić się tak, jak tamte dzici sobie życzą, a dokładniej mówiąc, jak matki sobie wyobrażają, że ich dzieci sobie życzą. Szczególnie skrzyntna była jedna pani z Warszawy, matka Jędrka. Skrzyntna znaczy namolna albo nachalna, dziś mówi się upierdliwa. M o ż e nawet dla świętego spokoju przyjęlibyśmy Jędrka między siebie, ale on się absolutnie do niczego nie nadawał. Siano było dla niego kłujące, woda w potoku zimna, grapy strome, zabawa z kopaniem się w tyłek nieatrakcyjna, ludzkiej mowy nie rozumiał, bał się krów, nie lubił dosiadać barana, wczepiać mu się z całej siły w sierść ani z niego spadać, więc po chwili szedł do matki z płaczem albo nawoływał nas bezradnie. Matka skarżyła na nas, próbowała mediacji, przekupstwa, mówię wam, strasznie była skrzyntna. Aż wymyśliła. Pożyczyła od starego Kuruca świętalne portki i na białych długich kalesonach Jędrka starannie odwzorowała parzenice. Rankiem ubrała syneczka w te gatki i przyprowadziła między nas. Nie będę opisywał co było dalej, jeszcze dzisiaj mi wstyd. Wieczorem, na werandzie Babuni, dorośli opowiadali za­ słyszaną gdzieś historię sprzed kilku lat o Jaśku, chłopaczku bodaj dwunastoletnim, czyli moim rówieśniku, który był ozdo­ bą dziecięcego zespołu regionalnego: tańczył, śpiewał, wywijał ciupagą, opowiadał razowe anegdoty. Którejś nocy ubowcy wpadli do chałupy i zabrali Jaśka razem z jego góralskim strojem i ciupażką. Rodzice nie mogli pojąć co się stało, wychodzili ze skóry żeby go ratować, nie wiedzieli jak; jeździli do miasta pod więzienie, płakali w Komitecie Powiatowym, płakali na milicji, próbowali przekupstwa. B y l i to ludzie starej daty, których życie niczego nie nauczyło; wciąż wierzyli biednymi zmysłami, że między winą a karą musi istnieć logiczny związek. I oto po kilku dniach przed chałupę zajechał czarny samochód, wysiadł Jasiek w góralskim stroju, uśmiech­ nięty, w jednej ręce ciupażka, w drugiej wielka torba cukierków. Był w samej Warszawie, spełniał funkcję państwową - wręczał kwiatki gościom zagranicznym. Sam prezydent Bierut osobiście pociągnął go za ucho i zapytał: - No, smyku, jak ci idzie nauka? - Dobrze! - zażartował rezolutny góralczyk. - No to dobrze! Ta historyjka, opowiedziana przez kogoś mimochodem, przyniosła mi trochę ukojenia; strasznie wtedy cierpiałem, że nigdy nie będę mieć góralskich portek i nie zatańczę zbójnic­ kiego na scenie jak moi koledzy z klasy, bo jestem niegodny, nierasowy, źle urodzony. Co prawda, wystąpiłem na akademii w bukowiańskim Domu Ludowym, ale nie jako góral, lecz recytator. Warszawski wiatr po Starówce i Mariensztacie, warszawski wiatr wy się w nim jak j a zakochacie, warszawski wiatr jemu równego nie ma, na Freta i Bema i jak szeroka ziemia pędzi warszawski wiatr. W tym miejscu dla większego efektu uczyniłem pauzę, nieco wysunąłem nogę i obniżyłem środek ciężkości, jak to czynią szermierze, narciarze albo figury na pomnikach, podniosłem rękę - i w tym momencie od strony widowni usłyszałem inny wierszyk: Jest tu taki między nami Co sie posroł łotrymbami. Dla panów strój góralski to portki, cucha, kłobuk z piórkiem, ciupaga, kierpce, gorset, korale. Dla mnie pierwszy strój góralski, widziany z bliska, najpierw egzotyczny i fascynujący, ale potem zwyczajny, to wigon. Ja sam nie miałem wigona, ale widywałem rodowitych Podhalan w autentycznych ludowych wigonach. Wigon to dziecięca koszulka do połowy łydki, podwinięta z tyłu albo związana na supeł, żeby jej nie zabrudzić podczas wiadomej czynności. Dobrze zapamiętałem wigony, bo było ich pełno i nam, starszym, okropnie przeszkadzały w zaba­ wach na pastwisku. Biegały na bosaka, a gdy krowa zrobiła kupę, przepychały się, wrzeszcząc, by choć przez chwilę pogrzać sobie stopy w cudownie ciepłym krowim nawozie. Najsilniejszy wygrywał, uśmiechał się rozkosznie, inne wigony w tym czasie wyły z zawiści. Dla panów kierpce to oczywisty atrybut górala. Na weselu czy na scenie góral bez kierpców nieważny. Ale dla bukowian, którzy byli staruszkami wtedy, kiedy j a miałem dwanaście lat, kupne buty były symbolem bogactwa, kierpce - biedy. Robiono je z nie wyprawionej świńskiej skóry, w czasie deszczu rozciągały się, spadały z nóg, w słońcu twardniały i były jak z blachy. Za to nadawały się do jedzenia, więc trzeba je było wieszać gdzieś wysoko, żeby ich nie porwał pies albo kot. Czasem silniejszy pastuch, gdy j u ż nie mógł wytrzymać z głodu, zrywał słabszemu kierpiec, opiekał przy ognisku i zjadał, a właściciel płakał. Pierwsze buty w Bukowinie robiono na początku lat dwudziestych, na wzór pańskich - ale, jak to �zwykle w sztuce ludowej, bezwiedny chłopski geniusz od­ ruchowo wprowadził twórcze modyfikacje: nie było butów lewych ani prawych, małych ani dużych, ale wszystkie takie same, programowo wielkie, żeby pasowały na każdą nogę i by można je było poupychać szmatami lub słomą. Ach, jakie były wspaniałe w porównaniu do kierpców! (Widziałem jeszcze takie buty w pięćdziesiątym drugim roku). Pani Michalina Cwiżewiczowa, nauczycielka, która sprowadziła się do Buko­ winy w latach dwudziestych, opowiadała, ile j ą kosztowało wysiłku, gdy zakładała pierwszy w Bukowinie zespół taneczny, aby namówić góralską młodzież, żeby się pokazała w kierpcach na scenie. Na stroje góralskie się godzili, na tańce też, ale koniecznie chcieli tańczyć w butach, bo kierpce ich hańbiły. W końcu lat dwudziestych i na początku trzydziestych, gdy młodzież bukowiańska, naśladując Zakopane, wprowadzała modę na paradne stroje, dzisiaj uważane za typowo podhalańs­ kie i pradawne, starzy patrzyli na to ze zgorszeniem. W Cichem pierwszych właścicieli bogato cyfrowanych portek przezywano kurwiorzami i niechętnie wpuszczano do kościoła. Gdyby bukowianin, zmarły sto lat temu, wstał dzisiaj z grobu i zobaczył współczesny góralski strój, nie domyśliłby się, że to strój bukowiański. O szarej godzinie, rozmawiając z kimś na werandzie, Babunia wspominała (nie wiedząc, że podsłuchuję), że za jej młodych lat góralki chodziły bez majtek, zimą też. Babunia, świetna pielęgniarka, była miejscowym pogotowiem ratunkowym; kurując którąś sąsiadkę podarowała jej ciepłe majtki. Wieść o tym genialnym wynalazku rozniosła się natychmiast - opowiadała Babunia-całe procesje góralek mnie nachodziły, przekupywały drobiem i nabiałem, pisałam do siostry w Krakowie, siostra przysyłała paczkę za paczką i dziwiła się, na co m i u diabła tyle majtek? Dowiedział się o tym pewien znany miłośnik góralsz­ czyzny, spędzający na Bukowinie wakacje, nie chcę wymieniać nazwiska; specjalnie przyszedł, żeby mnie zbesztać. T o ż to - powiada - degrengolada! Na co i m majtki? Chodziły bez i dobrze było! Kultura ludowa jest homogeniczna, rządzi się własnymi prawami, wprowadzając do niej nowy element zburzyła pani prastary ład! - Co to znaczy homogeniczna? - zapytałem odruchowo, zapomniawszy, że nieładnie pod­ słuchiwać i powinienem być w łóżku. Babunia mnie ofuknęła, kazała wyjść - no i nie wiem, jak się dalej rozwinęła dyskusja. Lubiłem brać udział w wiejskich pracach, biegałem do sąsiadów zwozić siano, paść krowy albo ozkidować gnój, ale tym się różniłem od rówieśników, że dla mnie była to atrakcja, nie obowiązek. Pracowałem najwydajniej jak mogłem, z po­ czuciem dyscypliny, ale dla samego uczestnictwa, by dodać sobie ważności i mieć poczucie sensu istnienia. W i ę c niby żyłem w Bukowinie jak inne wiejskie dzieci, ale nie wiem, co znaczy być zaharowanym wiejskim dzieckiem. Dopiero dzisiaj przychodzi mi do głowy, że moja zabawa miała jakąś wartość w sensie ekonomicznym, k o m u ś przynosiła zysk - i by j ą doprowadzić do końca, trzeba było zażądać choćby lizaka. Latem bukowiańskie dzieci zbierały borówki i sprzedawały panom. Wziązłem bornie i pobiegłem za innymi, ale na­ zbierałem niewiele, bo więcej borówek poszło do gęby. - Teloś ino nazbieroł? Babka cie dobije po tyj cornyj kufie. - E, cozby go miała dobić, dy to pon. W i ę c innym razem pilnie zbierałem, nazbierałem więcej niż Józek, który był ode mnie większy i silniejszy. Jasne, co było dalej. Wiedział, że nie poskarżę dorosłym. Ale później starał m i się to wynagrodzić: uczył mnie, jak sypać borówki, żeby się wydawało, że jest ich więcej. Uczył mnie także techniki niewydawania reszty, rzecz jasna, pod­ budowanej ideowo: panowie majom skoły, to cymu som takie głupie i nie pilnujom swoik dutków. A przecie i tak ludzie na nik robiom, coby z głodu nie zdechli. Latem sprzedawałem borówki, zimą od czasu do czasu smarowałem panom narty, zarobione groszaki były moje i niko­ mu nie musiałem się z nich rozliczać. T y m się różniłem od kolegów; prawie wszyscy zarabiali, na ogół znacznie więcej ode mnie, ale rodzice natychmiast odbierali i m pieniądze. W i ę c j a byłem, wstyd powiedzieć, bogaty pon. W szóstej klasie siedziałem w jednej ławce z Bronkiem. Próbowałem się z nim zaprzyjaźnić. Przez dłuższy czas mnie zbywał, ale za którymś razem powiedział, tonem proszalnym i rozkazującym równocześnie, żebym mu dał śniadanie, bo jest głodny. Jasne, że był głodny, j a też po całym dniu na śniegu bywałem głodny. Babunia mówiła, że to objaw zdrowia, żebym tak nie wrzeszczał i dokładniej otrzepał się ze śniegu. Rozpakowałem śniadanie, przedarłem na pół i dałem koledze. Trochę się zdziwiłem, że porównał oczami oba kawałki. Mnie się wydawa­ ło, że są równe, ale widziałem, że on widzi, że mój kawałek jest większy. Na drugi dzień Bronek zażądał śniadania bardziej zdecydo­ wanie. Nie miałem, bo akurat nie chciało m i się przygotować. No to idź do piekarni i kup m i bułkę, powiedział opryskliwie, językiem pańskim, nie po góralsku, co było dodatkową karą. Miałem pięćdziesiąt groszy, kupiłem mu wodną bułkę, a przy okazji odkryłem, że Bronek jest głodny nie tak jak ja, radośnie, tylko głodny na smutno, bo ma w domu za mało jedzenia. Czytałem w książkach o czymś takim, biedna chatka i głodne dzieci, a tu proszę, widzę to na własne oczy. Poczułem radość, jak wtedy, gdy po raz pierwszy w życiu zobaczyłem z bliska stadko saren. Wiedziałem, że Bronek na mnie liczy, więc starałem się przynosić z domu śniadania w miarę systematycznie. Ale czasem całymi tygodniami chorowałem. Potem bałem się iść do szkoły i narażać się na jego afronty. Miał do mnie pretensje, że sobie po pańsku choruję, gdy on nie ma co jeść. Dosyć mnie ten układ uwierał, ale również przynosił zysk, bo choćby na gimanstyce Bronek zagrywał tylko do mnie i dzięki temu nie sterczałem jak kołek przez całą lekcję. Któregoś dnia pan kierownik zebrał starsze klasy i długo mówił, że na Ziemiach Odzyskanych są wolne gazdówki, murowane, zelektryfikowane, woda w chałupie i w oborze, a kto je obejmie, ten dostanie ziarno siewne, maszyny, pożyczkę bezzwrotną. Więc po co dziadować w Bukowinie, skoro wystarczy się przenieść na prastare piastowskie ziemie, żeby się dorobić. Gdy nas puścił, na korytarzu wisiał plakat Przygody Antoniego Rybki. Jedźże z nami, Rybko drogi, Na ugory! Na odłogi! A więc Rybka sakum-pakum, Ekwipunek j u ż w plecaku. Plakat był podzielony na obrazki, pod każdym czterowiersz. Jak każda dobra agitka, tak i ona miała wątek erotyczny: na drugim albo trzecim obrazku Rybka kosił, na następnym pisał list do Zośki żeby przyjeżdżała bo jest wspaniale, więc na ostatnim obrazku uśmiechnięta Zośka wyglądała z okna wago­ nu, zaś Antoni Rybka czekał na peronie z bukietem. Po kilku tygodniach pan kierownik powiedział, że rodzina Bronka przenosi się na Ziemie Odzyskane i bardzo mądrze oraz patriotycznie postępuje. Już wkrótce Bronek będzie bogaty, będzie miał piękne ubranie, a z czasem może nawet i motocykl. Bronek stał na baczność i słuchał. Był trzynastoletnim chłopakiem jak ja, ale miał twarz dorosłego człowieka. Uśmiechałem się do niego i myślałem, jakimi słowami się z nim pożegnać i życzyć mu szczęścia. Ale mnie uprzedził. - Hyboj se mnom, mom ci cosi pedzieć. Poszliśmy dróżką w dół, za cmentarzem skręciliśmy w prawo. Bronek przystanął, rozejrzał się. Sprawdził, czy nikt za nami nie idzie, a od drogi zasłania nas cmentarz. Zacisnął rękę w pięść, odwinął się powoli i walnął mnie w twarz. Zakręciło m i się w rozumie, upadłem w krowi talerz, bryznęło, specjalnie mnie tak ustawił. Leżałem ogłupiały, nie próbowałem się bronić. Nieraz biłem się z chłopakami, ale tym razem przeżywałem coś nieznanego; Bronek nie wyżywał się na mnie, nie był agresywny, lecz bił spokojnie, metodycznie, jak się odgarnia śnieg albo podaje snopki. Gdyby mój przyjaciel miał pod ręką siekierę albo kulik, to znaczy gruby k i j , pewnie byłby mnie zabił. Ale pracował gołymi rękami i nogami też na bosaka. 69 �Gdy uznał, że robota skończona, rozprostował plecy, wziął to, co mu służyło za teczkę i nie oglądając się, poszedł wolnym, gazdowskim krokiem w stronę Rusińskiego Wierchu. Wstałem dużym wysiłkiem, bolał mnie każdy ruch, byłem wypaprany krwią i krowim nawozem. Powlokłem się za Bronkiem ścieżką do potoka, żeby się umyć. Ukląkłem, nabrałem wody w dłonie. Bronek był j u ż na grapie. Spojrzał w dół, zobaczył że klęczę nad wodą, i krzyknął: - Cobyś nie zabacył! I to samo, ale po pańsku: - Żebyś se pamiętał! Pamiętam, Bronuś. Chłopcy bukowianie dzielili się na dwa obozy: kto wy­ chodząc ze szkoły skręcał na prawo, w górę wsi, był górzanem, a kto na lewo, dolanem. Od czasu do czasu górzanie i dolanie, zamiast spokojnie iść ku chałupom, chwytali za kamienie albo za bryły lodu. Pan kierownik Ostrowski wylatywał na ganek, rozkazywał natychmiast przestać, wygrażał pięściami, zniewa­ żał obie walczące strony. Gdyby mu wyłączyć fonię, wyglądał­ by jak charyzmatyczny wódz, zagrzewający armię do boju. Potem pewnie sobie wyobrażał, że to on swym pedagogicznym autorytetem zażegnał konflikt i nie dopuścił do rozlewu krwi. Był w błędzie, bo chłopcy i tak po niejakiej chwili cichli, jakby kto zgasił silnik, i rozchodzili się w najlepszej zgodzie. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jednego dnia nic się nie działo, a drugiego dnia chwytano za kamienie. Nie wiem, co bywało bezpośrednią przyczyną bitki, jak wybuchała, nie jestem w stanie jej zrelacjonować, wskazać prowodyrów, opowiedzieć o mechanizmach, które nią rządziły. Zrywała się nagle, wzmagała, wkrótce cichła. To wszystko. Jeśli nie liczyć tych bójek, górzanie i dolanie żyli zgodnie. Nie przypominam sobie w naszej klasie wrogich obozów ani grupowych antagonizmów. Kogoś się lubiło, kogoś nie lubiło - ale nie dlatego, że mieszkał wyżej bądź niżej. Kto dostał kamieniem, ten rozcierał siniaka, jeśli bolało to płakał i obiecy­ wał zemstę, ale na drugi dzień zachowywał się zwyczajnie. Gdyby znalazł się chłopak, który w dniach bójek byłby akurat w szkole nieobecny, to taki chłopak mógłby chodzić do bukowiańskiej szkoły przez całe siedem lat i ani razu nie usłyszeć o górzanach i dolanach. Mój pierwszy raz wyglądał tak: Stasek, Marek i ja, trzej klasowi intelektualiści, wychodzimy ze szkoły, idziemy wol­ niutko, rozmawiamy, czy na Marsie są ludzie. Wiosna, spod śniegu wypływają potoki brązowej wody i płyną środkiem drogi, zimowa kacabaja robi się ciężka, bielućki Hawrań lśni w słońcu, Marek mówi, że ludzie naMarsie mogom być, ftoz w i , ale nie ludzie, ba coś podobnego do ludzi, diasi wiedzom co. Stasek żegna się, odchodzi, Marek zastanawia się, jak ci ludzie z Marsa wyglądają; nagle krzyk, nie wiem kto krzyczy i dlacze­ go, ale Marek wie doskonale, chwyta bryłę zlodowaciałego śniegu, burego od końskiego nawozu i ciska w Staska, który stoi 0 kilka kroków od nas i gapi się na ptaki, krążące nad cmentarzem. Stasek się uchyla, pocisk przelatuje mu koło ucha, błysk spojrzenia, widzę, że Stasek natychmiast pojął o co chodzi, podczas gdy j a nic nie rozumiem. Stasek rozgląda się po ziemi, chwyta coś, podnosi rękę, ktoś wrzeszczy z bólu; biegnę w stronę Domu Ludowego na ile mi starcza oddechu, przysia­ dam na ławeczce przed którąś chałupą, odpoczywam. Marek nadchodzi i stawia zagadnienie, jak pogodzić istnienie ludzi na Marsie z biblijną wersją stworzenia świata. Pytam, co to było, Mareknie rozumie o co pytam, wreszcie uśmiecha się i mówi, że przecie pirso godzina, połednie minęło. - No to co? - Nie wiys? Przecie siyćka wiedzom, ze dolanie majom rozum ino do połednia. No, to na drugi raz byłem mądrzejszy. Na drodze j u ż nie było śniegu, tylko żwir i kamienie. Cisnąłem równocześnie kamień 1 obelgę. Przycupnąłem za stertą ostrewek, sytuacja była korzystna, wychynąłem ze swego bunkra, posuwam się krok po kroczku, szczęśliwy, dzielny, walczę jak w ekstazie. Któryś z naszych siedzi na krawężniku i płacze, a j a prę do przodu, 70 gardząc niebezpieczeństwem. Celuję trochę na oślep, nie żeby w kogoś trafić, po co m i to, ciskam kamienie dla samej radości życia i nawet nie patrzę, czy ktoś rzuca w moją stronę, trochę dlatego, że jestem dzisiaj wyjątkowo dzielny, a trochę dlatego, że kamienie jakoś same mnie omijają. I wtedy Józek Mendlak, jeden z lepiej zbudowanych dolano w, zawołał do mnie życzliwie: - Idźze chłopce ku chałupie, bo i ty dostanies. W ten przystępny sposób m i uświadomił, jak wygląda moja sytuacja, oglądana z zewnątrz. Oto mogłem sobie pozwolić na dzielność, ponieważ dolanie nie uważali mnie za górzana i rzucali kamieniami gdzie indziej. Moje bohaterstwo, dopóki nie zagrażało innym walczącym, było tolerowane, ale skoro tylko wysunąłem się do przodu i stałem się niebezpieczny, poproszono mnie, żebym się wycofał. Jeśli nie, to zostanę potraktowany sprawiedliwie, czyli ukamienowany. Spojrzałem w tył. Prawdziwi górzanie kryli się gdzie kto mógł; walczyli dzielnie, ale na bezpieczną odległość, by nie okaleczyć kolegów i nie dostać za mocno. Tylko j a jeden nie umiałem zachować miary, bo musiałem być dzielny bardziej niż inni, było mi to potrzebne, miejskiemu chłopakowi, który zdążył już pokochać B u k o w i n ę , ale nie został górzanem i nigdy nie będzie. Przywołano mnie do porządku, muszę przyznać, że bardzo uprzejmie; gdyby z mojego zachowania wyciągnięto dopuszczalne konsekwencje, chodziłbym dzisiaj bez oka albo z dołkiem w czaszce. I tak każdy dzień przynosił dowody, że pon, to człowiek gorszego gatunku, a jedynie góral jest coś wart. Sami panowie to przyznawali, bo przecież na każdym kroku nadskakiwali góra­ lom; zaś górale traktowali panów pobłażliwie, z wyższością. Panom najwyraźniej to odpowiadało. Lubili, żeby ich lek­ ceważyć. Na przykład słowo ceper, wybitnie obraźli we. Nazwać pana ceprem, to jakby nazwać chłopa chamem albo Żyda gudłajem. Cepry to słowo znacznie mocniejsze niż stonka. Stasek, syn sąsiadów, tylko jeden jedyny raz nazwał mnie ceprem; bić się z nim nie mogłem, bo był silniejszy, więc odwróciłem się i poszedłem ku chałupie. Przez tydzień pat­ rzałem na niego, jakby był przeźroczysty, a gdyby mnie nie był przeprosił, nie odezwałbym się do niego do końca życia. Otóż panowie najwyraźniej lubili słowo ceper, gdyż posługiwali się nim na co dzień; w ich języku oznaczało ono człowieka nieporadnego w górach, odpowiednik mieszczucha albo szczura lądowego. Jeśli któryś letnik pobłądził w lesie, otarł sobie piętę, jeździł na nartach jak szafa trzydrzwiowa albo nie wiedział, że nie mówi się „spodnie g ó r a l s k i e " , tylko „portki góralskie", towarzystwo nazywało go ceprem, a on się godził. Nam, bukowiańskim dzieciom, zjawisko to dawało niemało radości; to tak, jak gdyby wytworna cudzoziemka witała się słowami: jestem kawał cielęciny, sądząc, że mówi dzień dobry. Dorosłych górali także śmieszyło słowo ceper w tym in­ teligenckim znaczeniu. Jędrzej Skupień Florek powiedział: „jo panów ceprami nie przezywom, ale kie sie sami tak przezywaj o m , to j o sie i m nie prociwiem. Niek se ta majom, kie fcom." Wedle niezłomnego przekonania moich rówieśników pano­ wie dawno by wyzdychali, gdyby nie górale, którzy na nik robiom. Panowie są ludźmi, ale nie całkowicie. Przede wszyst­ kim dlatego, że nie pracują. Robota wiejska to praca; praca umysłowa nie jest pracą, bo jej sens nie jest oczywisty; robi sieją na siedząco, a siedzenie to przecie odpoczynek. Z czego jasno wynika, że panowie to darmozjady — nic nie robiom, a bierom wielgie dutki nie wiadomo za co, więc powinni te dutki zostawiać ludziom (w mowie bukowiańskiej wyraźnie rozróż­ niało się „ p a n ó w " i „ l u d z i " ) , tak jak las powinien dawać borówki i grzyby. W szóstej klasie chodziła z nami do szkoły przez miesiąc albo dwa panna Jędrzejowska, lekarzówna z Chrzanowa. Gdy ojciec ją zabierał, wręczył nauczycielce bukiet kwiatów, nam też pięknie podziękował i zostawił dwukilogramową torbę cukier­ ków. Podczas przerwy, gryząc cukierki, jednogłośnie uznaliśmy pana J. za głupca: po co dawał pani kwiaty, przecie pani nie krowa, to ich nie zeżre, gdyby jej dał dutków albo na spódnicę, �to coś by z tego miała. Kupowanie cukierków całej klasie to też wielka głupota, wyrzucanie pieniędzy. Pan J. zapewne był przekonany, że zostawił po sobie dobre wrażenie. Mylił się. W domu Babuni była wielka weranda, która mi się czasami śni. Tam się jadało kolacje, a potem dorośli rozmawiali. Szczególnie latem było ludno: rodzina Babuni, jacyś znajomi, wynajmujący pokoje u Orłowskich, Rusinów, Kuruców albo dalej we wsi. Każdy chodził po Tatrach, każdy bardzo chciał zobaczyć niedźwiedzia czy choćby świeżą kupę niedźwiedzia, komuś się to marzenie spełniło, opowiadał, dumny szalenie, a ja się straszliwie bałem. Jakiś pan, mieszkający w domu wczaso­ wym FWP „ W a t r a " opowiadał, że na jego turnus dostała skierowanie wiejska babina gdzieś z Mazowsza, która nie mogła sobie miejsca znaleźć: pierwszy raz w życiu była wolna od jakichkolwiek obowiązków i trudno jej się było z tym pogodzić. Nie mogła znieść, że podają jej obiad do stołu, chciała zmywać po sobie, zamiatać, wdzierała się do kuchni, denerwowało ją, że nic, ale to zupełnie nic nie robi. W i ę c j ą namówili, żeby sobie poczytała. „Watra" to był przedwojenny pensjonat z częściowo przedwojenną biblioteką; babina wzięła jakiś romans z wyż­ szych sfer, zajęła leżak obok pana, który nam o tym opowiadał, wsadziła na nos okulary i zaczęła sylabizować półgłosem, jakby odmawiała koronkę: ...jej nagie piersi, skąpane w księżycowej poświacie, rzekłbyś utoczone z włoskiego marmuru, lecz gorące niczym rozpalona lawa, wznosiły się i opadały, chwytając powietrze jak ryba wyrzucona na brzeg... No to — opowiadał ten pan — zdrzemnąłem się, a gdy się ocknąłem, słyszę: ...w tym momencie uczuła, że namiętne spojrzenia hrabiego palą jej duszę na popiół, a wszelki opór jest daremnym. No to znowu się zdrzemnąłem. Budzę się, bo słońce zaszło za chmurę, trochę się ochłodziło, i słyszę: ciałem Artura wstrząsnął dreszcz pożąda­ nia. Rozchylił swe zmysłowe, mięsiste wargi, które nabiegły czarnąposoką, i rozdął chrapy niczym koń pełnej krwi arabskiej na bezbrzeżnym stepie... Babina czytała to monotonnym głosem, a gdy doszła do momentu, w którym błyskawica swym trupim blaskiem rozświetliła na ułamek sekundy dwa nagie ciała, splecione w namiętnym uścisku na leśnej polanie pośród mchów i paproci, smagane ulewą, drżące z zimna i niewysłowionej rozkoszy, odłożyła książkę i straszliwie się rozszlochała. „To panowie to robią tak ładnie? Za m n ą chłopy się uganiały, dwóch mężów pochowałam, życie przeżyłam, a nie wiedziałam, że to można robić tak ładnie..." Płakała do wieczora, nie chciała jeść, dostała gorączki, zabrali j ą do Zakopanego do szpitala. Bo przecież trzeba pamiętać, że tamte lata, to również turystyka dla mas. Nikt jej nie opisał, a szkoda, bo jakże tu zrozumieć czasy dzisiejsze, jeśli człowiek nie zda sobie sprawy, jakim gigantycznym wysiłkiem ówcześni chłopi wchodzili do cywilizacji. Róża Drojecka, wspaniała gaduła, wiele jej za­ wdzięczam, w początkach Polski Ludowej pracowała w zako­ piańskim Funduszu W c z a s ó w Pracowniczych jako przewod­ niczka. Obsługiwała wiejskich ludzi, którzy nie mieli śmiałości wejść do przedziałów kolejowych, bo siedzenia były wy­ ściełane; zdarzyło się, że ktoś przez cały turnus bał się zabrudzić pościeli i spał na podłodze, kiedyś pół wycieczki spłakało się ze wzruszenia, że władza ludowa pomyślała o nich i przygotowała im na wycieczkę suchy prowiant. Na wieczorkach zapoznawczych kaowcy z d o m ó w wczasowych życzliwie wyjaśniali, na czym polega różnica między u m y w a l k ą a waserklozetem, nad Morskim Okiem aktywiści zbijali się w gromadkę, ileż tu nieużytków, jakie straszne dziedzictwo sanacji, ale Polska Ludowa już niedługo zrobi porządek z tą zacofaną kupą kamieni, przydadzą się na budowie socjalistycznych miast, a tutaj, nad Morskim Okiem, zakwitną sady. Wsiadali do kolejki na Gubałówkę nie wiedząc co ich czeka, a gdy wagonik ruszał, wrzeszczeli, próbowali wyskakiwać, mdleli ze strachu albo modlili się histerycznie; na Kasprowy decydowali się najodważ­ niejsi. Po drugiej stronie Gubałówki, w Cichem, pewnie żyją ludzie pamiętający rok 1957, kiedy to zobaczyli z bliska pierwszą w życiu młockarnię. Wiem od naocznego świadka, że cała wieś wyległa wtedy na drogę, każdy dzierżył wiadro, pokrywkę albo inny kawał blachy, walił w to z całej siły i darł się przeraźliwie; baby miauczały, a mężczyźni miotali wyzwiska w rodzaju: ty stary głupce, jakże bedzies młócieł tom kurwom! Gazda, który kupił młockarnię, przesuwał się wolno przez ten rozwścieczony tłum jak Mojżesz przez Morze Czerwone, z kamienną twarzą patrzał przed siebie, jakby był sam jeden na świecie. W środku Bukowiny, nieco powyżej Domu Ludowego, stała przy drodze szopa. Gdy chodziłem tamtędy do szkoły, obser­ wowałem, jak przedzielano j ą przez pół; w jednej połowie mieszkała krowa, a drugą gazdowie wynajęli na salon fryzjerstwa damskiego, czynny sezonowo. Wycięli okienko, żeby w salonie było widno, ściany obili listewkami, z przodu dobudowali ganeczek, z tyłu wygódkę. Nieco poniżej stała druga szopa, na niej zielony szyld z herbem bukowiańskiej Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska i napisem „Sklep Potrzeb Kulturalnych". W środku Maryśka. Otwierając drzwi potrącało się dzwonek, zawieszony na sprężynie ponad futryną. Maryśka podnosiła głowę. Coześ fcioł? Sprzedawała poradniki rolnicze, przybory szkolne, utwory naszych wielkich pisarzy jak Putrament, Kraszewski, Kruczkowski, Czeszko, Mickiewicz i inni, a niekiedy papier toaletowy. Kiedyś zamiast reszty wetknęła mi broszurkę J. Słowackiego Ojciec zadżumionych, wziąłem, bo nie miałem śmiałości wadzić się z Maryśką. To jest bardzo ładny i smutny kawałek, o Arabie, któremu cała rodzina wymarła, jedno po drugim, ogółem ośmioro. Szybko się czyta, więc gdy skończyłem, przeczytałem jeszcze raz, a wieczorem umiałem na pamięć. Próbowałem recytować kolegom, ale nie chcieli słuchać i zamiast mi dziękować, przezywali mnie „ociec cholerycny". Lubiłem czytać, ale nie byle co. W Domu Ludowym była biblioteka gromadzka; poprosiłem panią, żeby mi wybrała coś dobrego o problemach młodzieży, dała mi powieść postępowe­ go pisarza rosyjskiego F. Dostojewskiego pod tytułem Młodzik. Siedziałem sobie na miedzy i czytałem, pasąc krowę Orłows­ kich, dumny i świadom ciążącej na mnie odpowiedzialności. Jakiś letnik przechodził. Zagadnął mnie uprzejmie, jak mi się pasie, czy mnie krowa słuchai co czytam. Więc mu wyjaśniłem, że płóno mi się czyta, bo panowie przeszkadzają, a czytam Dostojewskiego, straszne nudy. — Nudzi cię Dostojewski? — rozpromienił się — to świetnie! — Jak to, świetnie? — Bo to znaczy, że jesteś normalny. — No pewnie że jestem normalny, to przecież oczywiste! — Och, to wcale nie jest takie oczywiste. Tak sobie powiedział i poszedł, a skutek taki, że do dziś dnia nie przeczytałem w całości ani jednej powieści Dostojewskiego i już tego nie uczynię, po co miałbym się przymuszać. Stasek twierdził, że są dwa rodzaje książek: Dawno i nieprawda oraz Zabili go i ucik. Obie kategorie są nic nie warte. Tak jest, bo tak powiedział jego tato. Od czasu do czasu do Sklepu Potrzeb Kulturalnych rzucali papier toaletowy. Maryśka klęła, bo w sklepie robiło się ciasno, rolki z dziwnym napisem S O L A L I tworzyły na ladzie piramidę pod samą powałę, wystarczyły dwa worki, żeby całe wnętrze Sklepu Potrzeb Kulturalnych było zatarasowane i klienci nie mieli gdzie stać, więc trzeba było te worki wynosić do sąsiada, sąsiad się krzywił. Wiele z tym było zawracania głowy, a utarg niewielki. Jeszcze pół biedy latem, bo wtedy papier wykupywali panowie, bardzo ich to radowało i dziwiło, że ot tak po prostu ten towar jest w sklepie i m o ż n a go kupić bez ograniczeń; cieszyli się na swój sposób, to znaczy byli dumni, że w Bukowinie taki prymityw, że papier toaletowy nie jest natychmiast rozchwyty­ wany, i dopiero oni, przedstawiciele wyższej cywilizacji, zrobią z tym porządek. Więc kupowali po kilkadziesiąt rolek, pakowali w paczki i nieśli na pocztę, naczelnik wzdychał i klął po węgiersku. Gorzej wiosną i jesienią, bo leżało to świństwo tygodniami, zawalało cały sklep. Czytałem niedawno w gaze­ cie, że Niemcy z byłej N R D wykupują po naszej stronie Odry zapasy papieru toaletowego, bo do takiego są przyzwyczajeni od lat: jest twardy, solidny, przypomina im dawne czasy, nie jak to miękkie dziadostwo, które tam teraz produkują. Między Sklepem Potrzeb Kulturalnych a Salonem Fryzjerstwa Damskiego, ale po drugiej stronie drogi, stoi karczma 71 �I I . 1. T a n i e z b ó j n i c k i , repr. z: S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z Na Przełączy, „Janosik". Józek Łojas, pierwszy sławny człowiek, którego dane m i było znać osobiście, a nawet się z nim trochę przyjaźnić, wsławił się w tym właśnie miejscu. Był to góralik jak z obrazka, z pierwszym zarostem na twarzy i wesołą dziecięcą buzią. Grałem z nim parę razy w piłkę. Józek, niewiele starszy ode mnie, dobry chłopak, przystojny, tylko głupi i wielki pechowiec, pił w „Janosiku" z panami, śpiewał i m po góralsku i słuchał komplementów, j a k i to jest gibki i śwarny, prawdziwy zbójnik, więc gdy sobie popił, a czemu miał nie popić skoro panowie stawiali, rzeczywistość wymieszała mu się ze zbójnickimi przyśpiewkami i chcąc pokazać, jaki jest śwarny (każdy miłośnik Podhala zna to słowo), wyleciał na drogę i ot tak dla śpasu uderzył przechodzącego wczasowicza. No i zabił nie­ chcący, taki pech. Dostał dożywocie, a jego nazwisko przez wiele lat było w Polsce synonimem bandziora. Nazwiska panów, którzy upili prymitywnego smarkacza i mieli rozrywkę, podjudzając go do janosikowych czynów (najpierw było jakieś rzucanie stołkami w karczmie i peTlisty damski śmiech), pozostały w cieniu. O Józku pisały wszystkie ówczesne gazety, a gdy bukowiańska gmina próbowała go bronić, zerwał się jazgot oburzenia; pamiętam rysunek w „ S z p i l k a c h " , przed­ stawiający karykaturalnych, wstrętnych górali, osłaniających mordercę, i podpis: Górala, czy ci nie żal? Skoro panowie tak grzecznie pytacie, odpowiadam: żal. Żal mi obu — i tego studenta z Krakowa nazwiskiem Marek Orman, który przyje­ chał do Bukowiny na parę dni, zatrzymał się u starego Pary i wyszedł na drogę tak okropnie punktualnie, że akurat zdążył na swoją śmierć, i żal m i Józka, bo też padł ofiarą tragicznego splotu przypadków, w którym wszystkie elementy bezbłędnie zagrały. A żeby było jeszcze obrzydliwiej, prawie równocześnie z procesem Józka odbywał się w Warszawie głośny proces poszlakowy profesora medycyny, oskarżonego o otrucie żony — podobno truł j ą powolutku, miesiącami, z wykorzystaniem wiedzy fachowej, podbierając służbowe proszki z Akademii Medycznej. Józkowi wsuli dożywocie, a tamtemu piętnaście lat. Zawirowało m i w rozumie, gdy o tym przeczytałem. Jeśli był winien — próbowałem przywołać na pomoc zdrowy rozsądek (w chwilach zwątpienia przywołuję zdrowy rozsądek i to na ogół pogarsza mój stan) — jeśli był winien, należał mu się wyrok śmierci; a jeśli nie udowodnili mu winy, powinni go zwolnić, myślałem. Gazety pisały, że po Bukowinie chodzi plotka, że panowie się obrażą o to morderstwo i przestaną przyjeżdżać na wczasy, ale nie ma się czego bać, przecież 72 1889 panowie bardzo kochają góry. — Pewnie, że nie ma się czego bać — myślałem — panowie nie tacy znowu wrażliwi, żeby się pozbawiać przyjemności z powodu jednego trupa. Zapomną. Śmieszą mnie słowa „ ś w a r n y " , „ h a r n a ś " , „ m o c a r n y " . W prozie Tetmajera występuje góral o przydomku Mocarny; czytelnik myśli, że chodzi tu o mocarza, herosa. Tymczasem przydomek „ m o c a r n y ' ' powstał jako złośliwość, coś w rodzaju „ g o ł o d u p i e c " , a oznacza gazdę, mieszkającego na terenie podmokłym, czyli nędzarza. „ H a r n a ś " występuje dzisiaj głów­ nie w nazwach restauracji, sklepów itp. W N o w y m Targu istnieje Spółdzielnia Inwalidów „ H a r n a ś ' ' ; gdy po raz pierwszy zobaczyłem ich szyld, wesoło m i się zrobiło — ale szybko mi przeszło, gdym sobie uświadomił, że ze mnie też taki inwalida harnaś. Nie przepadam za tańcem zbójnickim, również ze względów osobistych. Pierwszy raz widziałem go na scenie w bukowiańs­ k i m Domu L u d o w y m , w wykonaniu moich rówieśników, chłopców z szóstej i siódmej klasy. Podziwiałem ich, żarła mnie zazdrość i wstyd, że gdzie mi tam z moim warszawskim wiatrem do ich wspaniałego występu. Taniec zbójnicki to nie jest zajęcie dla warszawiaka, ani tym bardziej dla astmatyka. I co z tego, że ja też bardzo pragnąłem pięknie wyglądać, dziarsko wywijać ciupagą i śpiewać: Nie chodź na zbój Wojtek, Maciek, lepij robić w kombinacie! Chłopcy byli świetnie zgrani, wyćwiczeni, szczęśliwi. Pat­ rzałem i bulgotała we mnie parszywa, upokarzająca zawiść, wymieszana z zachwytem. A ż wreszcie nastąpiła scena finało­ wa: stanęli twarzą do widowni, lewa ręka na biodrze, prawa, wysoko uniesiona, dzierży ciupagę, a z młodzieńczych, zbójnic­ kich piersi wyrywa się okrzyk: — Praca! Pokój! Wracałem do domu naburmuszony. Babunia mnie pochwali­ ła, że ładnie wypadłem. Odpowiedziałem niezbyt uprzejmie. Ofuknęła mnie, że jestem nieznośny malkontent. Milczeliśmy. Chciało m i się płakać. Nieco później przeczytałem po raz pierwszy Na przełęczy Witkiewicza. Uderzyło mnie, że taniec zbójnicki w tej książce wygląda zupełnie inaczej od tego, który widziałem na własne oczy. Oto na skrawku łączki, pod lasem lub gdzie bądź przed szałasem lub schroniskiem, pozrzucali na kupę torby i cuchy, pozrzucali i kapelusze albo je przymocowali pod brodą zawad- �II. 2. Taniec zbójnicki, lata 1950-1960. Fot. Krystyna Gorazdawska łami, następnie wbijają wszystkie ciupagi w ziemię i zaczynają dokoła nich taniec. Każdy po kolei staje przed grajkiem, śpiewa parę zwrotek, płaci za muzykę i puszcza się drobnego. W końcu wszyscy już są w kole i wtedy rozpoczyna się jakieś szaleństwo, taniec opętany, wariacki, w którym na tle pewnego ogólnego tempa ruchów każdy, odpowiednio do swego temperamentu i zdolności tancerskich, improwizuje rozmaite ruchy i skoki. Ten łagodny blondyn, zgrabny i smukły, stula nogi, bierze się pod boki i wyprostowany rzuca sobą w powietrze, padając ukośnie na ziemię jak gwóźdź olbrzymi. Ten drab potężny o czerwonej, spoconej twarzy wyrzuca się w górę na sążeń, zgina nogi, uderza Z trzaskiem w locie dłoniami po piętach i spada z hukiem. Ów z nadzwyczajną elegancją i szykiem drepce w miejscu, po­ chylony, jak gdyby się zachwycał własnymi nogami. Tamten bije Z zaciekłością nogą w ziemię, jak gdyby chciał w niej dziurę wybić lub roztrzaskać własną piętę. Ów przypada całym ciałem do ziemi i wylatuje nagle w powietrze jak raca. Tamten przeciera obłąkane oczy, włosy mu się jeżą, wytrząsa rękoma nad głową zdaje się być opętanym, pijanym jakimś szałem, a jego nogi same, bez jego woli i wiedzy, trzęsą się na miejscu w jakichś zygzagowatych, błyskawicznych ruchach. Wszyscy wykrzykują, szamocą się, tupią, śmigają rękami i nogami i zdają się być zębami jednego koła, lecącego w najszybszym obrocie. Znowu muzyka wolnieje, ruchy stają się spokojniejsze, tańczący biorą ciupagi, sczepiająje ostrzami, trzymając wysoko, i tańczą wkoło z wolna, jakby dla odpoczynku. Lecz nagle grajek naciąga brwi wielkie nad oczyma ukrytymi pod wystającym jak okap zrębem czoła, ściska konwulsyjnie skrzypki i rżnie jeszcze wścieklejszym rytmem, a cała banda tancerzy zaczyna się z jeszcze większą gwałtownością ciskać i szaleć. Latają w powie­ trzu ręce, nogi, błyska stal ciupag, wszystko się miesza i mąci w jakiś chaos. Wyżej opisana scena rozegrała się w końcu lat osiem­ dziesiątych X I X wieku. Ilustracja w Na przełęczy, również autorstwa pana Witkiewicza, zgadza się z powyższym opisem: każdy zbójnik na obrazku tańczy po swojemu, improwizuje, wspólna jest tylko atmosfera szaleństwa. Tymczasem istotą tańca zbójnickiego, który znam z Bukowiny, a potem z innych estrad, jest ściśle przestrzegana jednoczesność ruchów, realizo­ wanie precyzyjnego planu; dobre wykonanie musi więc być poprzedzone ćwiczeniami pod okiem fachowca. Gdy człowiek ma lat dwanaście—czternaście, stara się ułożyć całą swoją ciężko zdobywaną wiedzę na temat otaczającej go rzeczywistości w j e d n ą sensowną tablicę Mendelejewa. Mija nieco czasu, człowiek się przekonuje, że zadanie to jest raczej niewykonalne, więc w ogóle przestaje myśleć. Ale j a wtedy miałem trzynaście lat. W e z w a ł e m na pomoc zdrowy rozsądek i myślałem mniej więcej w taki sposób: zbójnicki, jak go znam, wymaga sceny, widowni i długich wspólnych ćwiczeń. A prze­ cież trudno przyjąć, żeby tatrzańskie bandy rabunkowe sprzed stuleci pobierały w wolnych chwilach lekcje tańca. Pan Wit­ kiewicz ma rację: taniec zbójnicki w dawnych czasach był improwizacją, a nie śwarnym podskakiwaniem i przykucaniem wedle ściśle określonych reguł. A więc — rozumowałem — taniec zbójnicki w którymś momencie swej historii przeob­ raził się. Znamy nazwiska wielkich wynalazców, jak Newton, Popów albo Miczurin, lecz nie wiemy, jak się nazywał wynalaz­ ca nowoczesnego tańca zbójnickiego. A przecież taki ktoś musiał być. Pytanie tylko, jak się nazywał oraz kiedy i w jakich okolicznościach dokonał swego odkrycia. Mijały lata. Jako, że poza tańcem zbójnickim miałem jeszcze kilka innych ważnych problemów na głowie, wyjaśnienie tej sprawy się odwlekało. Lecz kwestia żyła, raz po raz dając o sobie znać. Kiedyś na przykład spotkałem bratnią duszę, etnografkę z Czech, która dzieliła się swym dramatem: od lat zbiera ludowe legendy z okolic Jiczina, ale wyniki jej pracy nikogo nie obchodzą, każdy tylko pyta o zbója Rumcajsa, który jest niejicziński, nieludowy, niemerytoryczny, obcy i okropnie bezczelny. Starsze pokolenie jiczińskiego ludu niebawem odej­ dzie, zaś obecna młodzież zmieni się w czcigodnych starców, którzy będą twierdzić z niezłomnym przekonaniem, że Rumcajs był w miejscowej tradycji od zawsze, bo pamiętają go z telewi­ zji, jego ubiór to pradawny tutejszy strój ludowy. No i co pan na to? — Niech pani o tym napisze artykuł — poradziłem — zostanie jako memento dla przyszłych pokoleń. — Ja, artykuł o Rumcajsie? — obraziła się. Zbójnik, jakiego znamy z góralskiego festiwalu, nosi na głowie czerwone wiaderko z grubej tektury, może z filcu albo innego materiału, obszyte żółtą lamówką. Jest ono niezbędne, aby można było odróżnić zbójnika od zwykłego górala, a to bardzo ważna rzecz, bo gdy osobnik przystrojony po zbójnicku zawoła: dawaj pieniądze! nie ma się czego obawiać, bo to tylko zbójnik; gorsza sprawa, gdy w ten sam sposób zagadnie cię osobnik bez zbójnickich rekwizytów. Człowiek dociekliwy z braku poważniejszych zmartwień być może zada sobie pytanie, dlaczego taka ogromna czerwona 73 �czapa znamionuje akurat zbójnika — bo przecież trudno sobie wyobrazić, aby w czymś podobnym można było wygodnie uciekać przez las, wpadać do komory albo wspinać się po baszcie. Odpowiedź jest raczej prosta: współcześni zbójnicy z Krupówek są atrakcyjni dla turystów z tej głównie przyczyny, że wyglądają identycznie jak zbójnicy na góralskich szklanych obrazkach. Lecz pytanie pozostaje — dlaczego' zbójnik na obrazku, czyli zbójnik-praktyk z przełomu osiemnastego i dzie­ więtnastego wieku, włożył taką dziwaczną czapę? To także nietrudne: węgierscy hajducy z południowej strony Tatr nosili futrzane czapy wojskowe, a zbójnicy polowali na nie jak na skalpy. Popularny ludowy obrazek, tak zwany janosikowy, przedstawia zbójników, radujących się ze zwycięstwa: skaczą przez ognisko, piją wino i strzelają na wiwat z pistolców. Ubrani są w węgierskie zdobyczne mundury. Nieznany artysta powięk­ szył im nakrycia głowy do ogromnych rozmiarów, bo chciał zilustrować ich życiowy sukces. To nie są czapki, lecz trofea. Historia sztuki dobrze zna takie intencjonalne powiększenia; można je zaobserwować między innymi w dawnej rzeźbie ludowej lub we współczesnej karykaturze. Dopóki więc zbój­ nicy tkwili na obrazku, byli zgodni z konwencją; ale gdy stary motyw został odwzorowany na tysiącach regionalnych pamią­ tek przez ludzi, którzy tego starego obrazka nie rozumieli, a obrazkowi zbójnicy ożyli i wyszli na Krupówki, chcąc nie chcąc musieli zabrać swe niewygodne czapy, gdyż inaczej nie zostaliby rozpoznani w tłumie. Od moich bukowiańskich czasów minęło wiele lat; szperam w starych papierzyskach z jakiegoś tam powodu, i nagle zauważam ze wzruszeniem, że moje dziecięce przewdywania były słuszne! Oto mam przed sobą czarne na białym, że taniec zbójnicki w jego nowoczesnej postaci został wynaleziony w 1910 roku przez Szczęsnego Połomskiego, naczelnika (to znaczy głównego instruktora) nowotarskiego gniazda Towarzy­ stwa Gimnastycznego „ S o k ó ł " . Owego roku przypadała pięćsetna rocznica Grunwaldu. Jak Galicja długa i szeroka, w miasteczkach odbywały się parady, festyny, manifestacje pod sztandarami z wyobrażeniem sokoła, wzbijającego się do lotu, który wszystkim kojarzył się z Orłem. Największą uroczystość, czyli Grunwaldzki Zlot „ S o k o ł a " , przewidziano w Krakowie; Polacy z trzech zaborów i z diaspory chcieli zamanifestować jedność i wolę walki o niepodległość. Ignacy Paderewski ufundował wielki pomnik, sokoli w zielo­ nych czamarach i amarantowych koszulach ćwiczyli paradny krok, cała Polska wstrzymała oddech ze wzruszenia. Druh Połomski zapragnął przygotować na tę okazję coś zupełnie ekstra. Nadał temu nazwę „Ćwiczenia toporkiem wraz z tańcem górali i góralek tatrzańskich". Były to popisy gimnastyczne lekko podmalowane na ludowo, z użyciem góralskich ciupag zamiast popularnych ówcześnie maczug, szarf i wywijadeł. Wynalazek Połomskiego polegał na ubarwieniu ćwiczeń gim­ nastycznych elementami folkloru podhalańskiego. Był więc zaprzeczeniem żywiołowości; zaplanowano go jak pokazy fechtunku, piramidki albo tzw. żywe obrazy. „Ćwiczenia toporkiem" zyskały wielkie uznanie, nawet druhowie sokoli ze Śląska postanowili pójść tym śladem i ułożyli taniec górniczy z kilofkami, który niestety się nie przyjął. Tymczasem zbójnicki wedle układu druha Połomskiego tak się spodobał, że górale przyjęli go za swój. W „Przewodniku Gimnastycznym » S o k ó ł « " , nr 10/1910 r. zachowała się notatka o tym, że po paru miesiącach od Zlotu Grunwaldzkiego druha Połomskiego przeniesiono z Nowego Targu. Urządzono wieczorek pożegnalny, na którym nowotar­ żanie — sokoli śpiewali: Uczył nas nacelnik bić się toporkami A teraz odjezdzo; co tez będzie z nami? Ani na wirsycku, ani na dolinie, Połomskiego imię nigdy nie zaginie. Lata mojego bukowiańskiego dzieciństwa, to również począ­ tki Muzeum Lenina w Poroninie. Do legendowych postaci zakopiańskich zaliczyć wypada nie tylko Sabałę, Chałubińs­ kiego, księdza Stolarczyka, starego Witkiewicza itd., ale rów­ 74 nież Eugeniusza Zrosta. Znałem go osobiście. Krążą o nim klechdy, które warto zanotować. Zjawił się pod Tatrami tuż po wojnie, w gorących czasach, gdy liczne bandy rabunkowe chodziły, jak to się powiadało, z kopytem po prośbie; jeszcze dzisiaj starsi ludzie potrafią wskazać piękne wille w regionalnym stylu, które stawiano kopytem, czyli zarabiano na ich b u d o w ę rewolwerem. Był aktywistą Z W M i PPR, mianowany dyrektorem Muzeum Lenina w organizacji. Stanowisko to wymagało odwagi i tę należy tow. Zrostowi bezwzględnie przyznać. Szukając lenin­ owskich śladów i kładąc podwaliny muzeum, ryzykował ży­ ciem. Jego kolegów z Z W M zamordowano, bo wybrali się na spacer po Gubałówce (w miejscu ich śmierci postawiono skromny obelisk; nie wiem, czy się zachował, czy też jakiś głupiec kazał go zburzyć). T o w . Zrost miał żelazne zdrowie, wolę działania, otwarte konto w banku i fotokopie dokumentów z pobytu Lenina na Podhalu, przysłane z Moskwy, które miały ułatwić poszukiwania. Lecz tow. Zrost nie mógł z nich skorzystać, albowiem języka rosyjskiego nie posiadał. W tamtych pionierskich czasach listy Lenina, pamiętniki Krupskiej itd. nie były jeszcze przetłuma­ czone na polski. Z całej fury fotokopii i służbowych książek mógł więc tow. Zrost przeczytać o własnych siłach jedynie reprodukcje adresów na kopertach: Sehr geehrter Herr Vladimir Uljanov, Poronin, Galizien. W y s n u ł z tego wniosek, że Lenin mieszkał w Poroninie; nie przyszło mu na myśl, że poroniańska poczta obsługiwała również sąsiednie wsie. Po jakimś czasie, gdy ktoś gramotny przeczytał, co było do przeczytania, bez trudu odnaleziono w Białym Dunajcu właściwą chałupę. Gaź­ dzina, Teresa Skupień, pamiętała swoich cudzoziemskich let­ ników sprzed lat. Zapytana, dlaczego siedziała cicho, tłumaczy­ ła się płaczliwie, że j u ż raz miała kłopoty z policją austriacką, a przecie ona niewinna; teraz znowu jej się czepiają, że ten pon, co u niej siedzioł, to podobno jakiś bolszewik. Więc dali jej spokój, nikt jej nie włóczył po leninowskich uroczystościach i nie nagabywał o wywiad. Zresztą wkrótce zmarła. Więc tow. Zrost szukał w Poroninie. A kto ma otwarte konto w banku i zapał rewolucyjny w sercu, ten znajdzie, czego szuka. Zwłaszcza, gdy sprzyjają mu dziejowe realia. W tamtych latach, zgodnie z samosprawdzającą się tezą tow. Stalina o zaostrzaniu się walki klasowej w miarę budowy socjalizmu, w każdej wsi typowano kułaka, by podjąć z n i m zwycięski bój. Kułakiem poroniańskim mianowano gazdę Guta, który rzeczywiście był stosunkowo zamożny: miał starą karczmę i pensjonat. Jeszcze tego samego wieczora gazda Gut wiedział, j a k ą rolę wyznaczyła mu władza ludowa. Postanowił uprzedzić atak; złożył wizytę tow. Zrostowi, by poinformować, że poszukiwany Lenin miesz­ kał u niego w domu zajezdnym. Gazda Gut został przemianowa­ ny z kułaka na bezpartyjnego towarzysza, jego karczmę wyku­ piono za ciężkie pieniądze, wykupiono też sąsiednie parcele, chałupy stojące na nich rozebrano; w ten sposób za przyczyną budowy muzeum odszedł z tego świata jedyny leninowski autentyk w Poroninie — stara poczta, do której pan Uljanow jeździł codziennie rowerem po gazety i listy. Budowa muzeum ruszyła w szalonym tempie. N o , i poszła lawina: wierszyki, artykuły, filmy, audycje, cała Polska wiedziała i wie po dziś dzień: Lenin w Poroninie, Lenin w Poroninie. A skoro się okazało, że Lenin mieszkał w Białym Dunajcu, nie w Poroninie — zrobiło się dziwnie. D o m w Białym Dunajcu był owszem zwiedzany, wymieniany w przewodnikach, nie działa mu się krzywda, ale jakoby go nie było; w świadomości społecznej do dziś funkcjonuje zbitka „Lenin w Poroninie", Biały Dunajec jest znacznie słabiej rozpropagowany. W ogóle Lenin w Poroninie to skarbnica dla artysty czy naukowca. Przyszłe pokolenia docenią ten wspaniały temat. Naturalnie dopiero wtedy, gdy my, kompetentni, przeniesiemy się za księżą oborę, a słowa, które teraz piszę, będą miały wartość dokumentu, gdyż zostały napisane przez naocznego świadka, którym nie byłem. W połowie lat sześćdziesiątych skończyłem studia i zamiesz­ kałem w Zakopanem. Byłem młodym naukowcem. Młody �naukowiec tym się głównie charakteryzuje, że ogromnie chciał­ by coś odkryć. Ja też chciałem coś odkryć. Problem polegał na tym, że wiedziałem jedynie to, o czym wiedzieli również inni, na ogół lepiej ode mnie, więc nie mogłem tego odkryć. Z kolei nie mogłem odkrywać tego, o czym nie wiedziałem, to chyba jasne. Paskudna sytuacja. Szukając gwałtownie, co by tu, cholera, odkryć, zwróciłem u w a g ę na Muzeum Lenina; zafas­ cynowało mnie zjawisko wielkiego zapotrzebowania na tubyl­ ców, którzy pamiętali wodza rewolucji i rozmawiali z nim. Potrzeby w tym względzie były tak ogromne, że przyjmowano entuzjastycznie każdy gest dobrej woli. W Muzeum Lenina widziałem notatki z badań terenowych, z których wynikało, że górale urodzeni w dziewiątym, dziesiątym, jedenastym roku prowadzili z Leninem w 1914 roku długie dysputy, które powtarzali słowo w słowo w roku pięćdziesiątym albo sześć­ dziesiątym którymś. Nie mam zamiaru z tego szydzić, nie posądzam autorów tych notatek o walenrodyzm czy o gorliwość idioty, a górali o mentalność dobrego wojaka Szwejka, gorzej: obie strony posądzam o autentyczną dobrą wolę, którą i ja noszę w sercu i jestem z tego dumny. Mamy tu chyba do czynienia z wyjątkowym przerostem dobrej woli. Jest to również ilustracja ciekawego zjawiska — oto gdy nasz zdrowy rozsądek i starogrecka logika stają nam na drodze w osiągnięciu upragnionego celu, jednym zdecydowanym ruchem odsuwamy je na bok. Czy to w końcu ważne, że człowiek urodzony w 1910 roku wiosną 1914 roku miał miał trzy albo cztery lata i nie był dojrzały intelektualnie do wymiany poglądów z Włodzimierzem I I jiczem? Czy to ważne wobec faktu, że mamy to, czego pragnęliśmy tak bardzo? W roku sześćdziesiątym siódmym kierowniczką Domu Le­ nina w Białym Dunajcu była pani Michałowska. Od czasu do czasu wpadała do nas do Muzeum Tatrzańskiego, przede wszystkim żeby się wygadać. Skarżyła się pani Sredniawie, która cierpliwie kiwała głową, że Lenin to wcale nie taki lukratywny temat jakby się komu wydawało, a ludzka bezczel­ ność przechodzi wszelkie granice; zamówili u niej w redakcji (nie dosłyszałem, w której) tekst rocznicowy, wydrukowali, a gdy się dopominała o pieniądze, odpisali, że Nadieżda Krupska uważała dzieła Lenina za własność całej ludzkości, więc nie przyjmowała za nie honorariów i pani Michałowska winna postąpić tak samo. Odwiedziłem j ą w Białym Dunajcu. Dom Lenina wydał mi się bardzo interesujący, przede wszystkim jako świadectwo stosunku polskich inteligentów do tradycji ludowej. Dla in­ teligentów wszystko co góralskie jest zarazem archaiczne, odwieczne. Ten pogląd obowiązywał jeszcze za moich czasów; wyposażenie Domu Lenina, od płotu aż do krzeseł i ryzowanych gablot, wykonane było w stylu cepeliowskim lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przez twórców ludowych, których znałem osobiście. M o ż n a przypuszczać, że autorzy ekspozycji chcieli odtworzyć nastrój z czasu pobytu Lenina, ale przy okazji udokumentowali fakt, że nie dostrzegają różnicy między górals­ ką chałupą sprzed pierwszej wojny światowej a sklepem Cepelii. To jakby nie widzieć różnicy między gotykiem a neogotykiem. Ekspozycja w Białym Dunajcu nie jest więc rekon­ strukcją wnętrza z czasów Lenina, lecz ilustracją naszego braku poczucia czasu i naszego stosunku do kultury ludowej. Nikomu nie przyszło do głowy, że od 1914 roku sztuka góralska przeszła znaczną ewolucję, dowodziłem. Pani Michałowska spojrzała na mnie z macierzyńskim ciepłem. Młody człowieku, czy napraw­ dę nie ma pan większych zmartwień? Odczepiła sznurek i weszła do p. o. sypialni państwa Uljanowych. Uklękła, zanurzyła rękę pod łóżko i wyciągnęła pękaty skoroszyt. Gdy jesienią 1956 roku Muzeum Lenina przechodziło socjalistyczną odnowę, mówiła, a tow. Zrosta, twórcę i dyrektora tej placówki, wywieziono za bramę na furzyku, czyli na taczkach, pożyczonych naprędce od sąsiada, który parę godzin wcześniej woził nimi gnój, urzędowe papiery zachowały się jak obyczaj nakazuje: wyfrunęły z segregatorów i walały się po pejzażu, więc pani Michałowska zgarnęła chyłkiem co się dało i wzięła sobie na pamiątkę. Czytałem cały wieczór, nietórych fragmentów nauczyłem się na pamięć, więc mogę teraz zacytować. Daty nie pamiętam: między pięćdziesiątym a pięćdziesiątym czwartym rokiem. Protokół z operatywki pracowników Muze­ um Lenina. Temat: postawa moralna tow. Żmudy. Zagaja tow. Zrost: Jak towarzysze wiecie, przy naszym muzeum istnieje biblioteka marksizmu-leninizmu. Karta tow. Zmudy jest czysta, tow. Ż m u d a nie korzysta z biblioteki. Widocznie uważa, że już zjadł wszystkie rozumy i nie potrzebuje się dokształcać. Natomiast nie jest żadną tajemnicą, że tow. Żmuda przyjmuje do siebie na noc kobiety. Nie jest to jedna kobieta, lecz kilka, tow. Ż m u d a postępuje wobec nich nieuczciwie, bo przecież nie ożeni się z nimi wszystkimi. Tow. Ż m u d a powinien kłaść mniejszy nacisk na kobiety, a większy na podnoszenie swej świadomości członka partii. Tow. Ż m u d a (arogancko): Co ja robię w nocy to moja sprawa prywatna. Tow. Zrost (łagodnie): sprawa prywatna, ale mieszkanie służbowe. Ale nie w tym rzecz. M y , pracownicy Muzeum Lenina, jesteśmy wzorem dla okolicznej ludności, stoimy na moralnym świeczniku. Co będzie, jeśli okoliczna ludność zacznie brać przykład z tow. Ż m u d y ? I kto będzie odpowiedzialny za ten stan rzeczy? Dalej zapomniałem; pamiętam tylko tyle, że dano tow. Żmudzie sześć miesięcy na uzupełnienie wiedzy z marksizmuleninizmu i powołano trzyosobową komisję, która miała to wyegzekwować. Inne pismo, z tego samego okresu: Do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Targu. Dzisiaj w na­ szym muzeum dokonano aktu wrogiej roboty. Nieznani sprawcy wpisali do księgi pamiątkowej, że wystawa jest nudna. Czytałem to na głos, śmiałem się, pani Michałowska też się śmiała i zapewniała, że te pisemka zostały uratowane przypad­ kowo i niczym nie różniły się od tych, które przepadły. Skoro pp. archeologowie na podstawie kilku glinianych skorup od­ twarzają pradawną kulturę razem z jej wierzeniami i systemem społecznym, to chyba na podstawie tych kilkudziesięciu pise­ mek można będzie po latach wyrobić sobie ogólniejszy pogląd na epokę, rozmarzyła się. Owszem, mówiłem, ale z tym zastrzeżeniem, że tezę archeologa m o ż e wzbogacić lub obalić jedynie inny archeolog, który podlega takim samym obciąże­ niom jak ten pierwszy, więc z rekonstrukcją bohaterskiej młodości tow. Żrosta m o g ą być niejakie kłopoty. W 1967 roku, gdy sprowadziłem się do Zakopanego, pełnił on funkcję sekretarza ideologicznego Komitetu Miejskiego PZPR. Opowiadano o nim złośliwości, za którymi czaił się strach. W 1970 r. został dyrektorem Muzeum Tatrzańskiego. Miano­ wanie akurat jego było straszliwym chamstwem, a mnie dodatkowo sprawiało dużą przykrość, gdyż w tej sytuacji nie było już dla mnie miejsca w muzeum i musiałem opuścić Podhale. Plotkowano w Zakopanem, że tow. Zrost został skierowany do muzeum, bo towarzysze mieli go serdecznie dość i dali mu kopa. Kultura, jak wiadomo, była wówczas prze­ chowalnią, lodówką względnie zesłaniem dla towarzyszy, którzy akurat popadli w niełaskę; kierowano ich do kultury bez obawy że naszkodzą, bo przecież robić w kulturze każdy dureń potrafi. Tow. Zrost dzielnie zniósł degradację i również w nowym miejscu starał się służyć partii, jak umiał najlepiej. Najpierw kazał usunąć z gabinetu góralskie obrazki na szkle, bo miały tematykę religijną. Potem kazał usunąć z ekspozycji rzeźbiony ul w postaci świętego A m b r o ż e g o i zastąpić go ulem w formie niedźwiedzia, z tego samego powodu. Jego pierwszą decyzją personalną na nowym stanowisku było przyjęcie mojego wymó­ wienia. Po latach przyjechałem do Bukowiny z przyjaciółmi. Myś­ lałem, że nikt mnie nie rozpozna. Siedzimy w karczmie na Klinie, zamawiamy pięć razy bigos, bufetowa mówi, że bigosy są ino śtyry. Zastanawiamy się co robić, aż tu bufetowa pochyla się nade mną i szepce: nie bier-ze tego, Jantuś, niek se panowie sami źrejom.' Nie przyznałem się, dlaczego zamawiam tylko chleb z masłem, chcieli się ze m n ą dzielić tym bigosem, martwili się że będę głodny, siedziała tam między nimi moja dziewczyna, patrzyłem jak je i było mi cudownie, jak to wspaniale być prawdziwym góralem, gdy się nim nie jest. Bufetowa, moja szkolna koleżanka, płukała kufle. 75 �