40 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9d73429c4c49b597864344a7d8ff8ab.pdf 7aaf4aab7599134421e87479eec3a883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:673 Title A name given to the resource Odrodzenie ewolucjonizmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.103-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego nizmu * neoewolucjo- Współczesna etnografia, ujmowana jako nauka odpowiadająca anglo­ saskiej antropologii społecznej lub kulturowej, czy też zachodnioeuropej­ skiej etnologii, stanowi integralną część kompleksu dyscyplin określanych mianem nauk społecznych. Jej nie dość ostro limitowane miejsce w stru­ kturze tych nauk decyduje o tym, iż dzieli ona ze wszystkimi pokrewny­ mi dyscyplinami podobny lub nawet tożsamy w gruncie rzeczy przedmiot badań, zachowując jednak równocześnie swą niepowtarzalną specyfikę wynikającą z historycznego rozwoju etnografii, jej teoriopoznawczego sta­ nowiska i założeń metodologicznych. Każda jednak próba znalezienia ogólnej charakterystyki etnografii, ustalenia jej zakresu lub zakresów poprzez wprowadzenie możliwie zbli­ żonej do adekwatności definicji, natrafia na poważne przeszkody w postaci niekiedy wręcz niemożliwych do rozwiązania problemów. W poszczegól­ nych krajach występują lub nawet współegzystują odmienne nazwy o dość określonych implikacjach semantycznych, związanych z aktualnym podej­ ściem do samego przedmiotu badań. Trudności potęguje jeszcze różnorod­ ność stanowisk teoretycznych czy metodologicznych postaw poszczegól­ nych szkół i kierunków oraz wynikające stąd subiektywne, w każdym przypadku odmienne widzenie badanej rzeczywistości, ujmowanej zwykle w kategoriach nawzajem nieprzekładalnych pojęć. Rezultatem tego rodzaju swoistego pluralizmu metodologicznego, jaki * Artykuł niniejszy stanowi wydatne rozszerzenie komunikatu pt. Neoewolucjonizm w etnografii, wygłoszonego na I I I Ogólnopolskiej Konferencji Etnograficz­ nej (Kielce, listopad 1969 г.). W swych założeniach stanowi on jeden z przewidy­ wanego cyklu artykułów, poświęconych krytycznemu przeglądowi dawnych i w s p ó ł ­ czesnych szkół i kierunków w ś w i a t o w e j myśli etnograficznej, przygotowywanych pod kierunkiem prof, dr M. Frankowskiej przez zespół seminarzystów przy K a ­ tedrze Etnografii U A M w Poznaniu. 1 �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI panuje we współczesnej światowej etnografii, są obiektywne trudności powstające przy szeregu prób tworzenia regionalnych, narodowych czy też ponadnarodowych syntez etnograficznych. Jednym ze sposobów ich przezwyciężenia jest możliwość stopniowego zbliżania się ku sobie od­ miennych, czy nawet przeciwstawnych dotychczas stanowisk. Droga w tym kierunku prowadzi jednak najpierw przez dobre poznanie i zrozu­ mienie konkurencyjnych teorii, ich rzetelną, obiektywną krytykę i wresz­ cie — przez adaptację tych metod obcego kierunku, które zastosowane w określonych warunkach społeczno-historycznych mogą dać pozytywne wyniki. W tym procesie ujednolicania i wzbogacania warsztatów naukowych okazać się może, a w pewnych wypadkach już się to okazało, iż sprzecz­ ności pomiędzy poszczgólnymi kierunkami są pozorne względnie nie tak silne, jak przypuszczano. Przeciwieństwa stanowisk wynikają bowiem przede wszystkim z odmiennego aspektu ujmowania procesu naukowego poznania, z odmiennej perspektywy badawczej względem tej samej w każ­ dym z przypadków obiektywnie istniejącej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Takie stanowisko wobec współczesnych prądów w naukach społecz­ nych, które można by określić jako postawę krytycznego relatywizmu me­ todologicznego, zapobiega szkodliwej ze względów naukowych izolacji i wrogości poszczególnych szkół, sprzyjając wymianie doświadczeń i pro­ wadząc do płodnych dyskusji. Mogłoby ono doprowadzić do twórczej, choćby tylko częściowej ich syntezy, której wynikiem byłaby tego ro­ dzaju etnograficzna teoria kultury, w której poszczególne metody analizy materiału empirycznego okazałyby się nawzajem komplementarne. W toku konkretnej realizacji zamierzeń badawczych spotykamy się zawsze z dwoma podstawowymi etapami procesu poznawczego. W pier­ wszym — gromadzimy pewien zasób informacji, przeprowadzamy analizę danych empirycznych, wreszcie wyciągamy wnioski. W drugim — opraco­ wujemy wytyczne dla ich systematyzacji, formułujemy robocze hipotezy, z uprzednio ustalonych twierdzeń budujemy systemy teoretyczne i kon­ struujemy nowe modele — wszystko po to, by stworzyć zwarty, spójny logicznie schemat, umożliwiający organizację danych empirycznych, sło­ wem — by wznieść się na nowy poziom uogólnienia celem wykrycia praw naukowych. Przenosząc się na grunt etnografii można stwierdzić, iż tego rodzaju procedura naukowa stosowana była z mniejszym lub większym powodze­ niem już od samego zarania tej dyscypliny. Wprawdzie niedostatek fak­ tów ukrywano niejednokrotnie za parawanem złożonym z wybujałych przedwcześnie abstrakcyjnych koncepcji teoretycznych, to jednak właś­ nie one przez sam fakt ich powstania, a następnie druzgocącej niekiedy k r y t y k i opozycjonistów, przyczyniły się do dalszego rozwoju i pogłębię- �ODRODZENIE EWOLÜCJONIZMU 105 nia antropologicznej refleksji teoretycznej. Koncepcje te w pierwszym rzędzie umożliwiły ujawnienie luk w materiale empirycznym, stanowiąc tym samym inspirację do rozbudowywania wiedzy faktograficznej; wska­ zywały na to zjawiska i dziedziny nie wzbudzające dotychczas zaintereso­ wania lub nie zauważone, do których badania należałoby dopiero przy­ stąpić. Były również podstawą wznoszonego przez nowe generacje specja­ listów zespołu zmodernizowanych systemów teoretycznych dążących do ustalenia typologii i taksonomii form społecznego i kulturowego życia człowieka, oraz wykrycia „antropologicznego sensu ludzkiej egzystencji" . Nie oznacza to wszakże, iżby wszystkie stare, zdyskredytowane on­ giś teorie i modele bezpowrotnie uległy dezaktualizacji- Niektóre z nich wykazują zadziwiającą żywotność i po okresach — wdawałoby się — sro­ motnych, decydujących porażek pojawiają się znów w nowej, zreformo­ wanej, uwspółcześnionej postaci, wywierając ponownie znaczny wpływ na sposób interpretacji procesów zachodzących na płaszczyźnie społecznokulturowej rzeczywistości. 1 EWOLUCJONIZM, NEOEWOLUCJONIZM, MORGANIZM I T Y L O R Y Z M Takim niemal nieśmiertelnym paradygmatem — globalnym, analitycz­ nym modelem kształtującym wj obraźnię naukową i stymulującym rozwój szeregu nowych systemów teoretycznych — jest koncepcja ewolucji, która po okresie swego rozkwitu i triumfu w X I X w., od lat trzydziestych, a w większym zakresie od czterdziestych naszego stulecia znów wzro­ sła na znaczeniu . Ten renesans myśli ewolucjonistycznej jest świadec­ twem powiązań między klasycznym ewolucjonizmem schematycznym a współczesnymi teoriami neoewolucjonistycznymi. Pewnego rodzaju ge­ netyczna współzależność neoewolucjonistycznych koncepcji rozwoju spo­ łecznego z teorią sformułowaną w ubiegłym wieku jest na pewno istot­ nym przypadkiem świadczącym na rzecz przyjęcia nowej, proponowanej argumentacji i zmniejsza oczywiście poważnie jej hipotetyczny charak­ ter . r 2 3 Odpowiedź na pytanie — czym jest w istocie rzeczy współczesny neoewolucjonizm — nastręcza niemało trudności, a to dlatego, iż pod po1 Z . P e š i c - G o l u b o v i č , Socjologia a antropologia, „Studia Socjologiczne", 1967, z. 3, s. 46. Poruszone tam problemy znalazły szerszy oddźwięk w oddzielnej pracy: t e n ż e , Antropologija kao društvena nauka, Beograd 1967. Bliżej o koncepcji paradygmatu w odniesieniu do nauk społecznych por. K. M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 21-22. O znaczeniu zgodności nowych teorii z dawnymi w toku teoretycznego spraw­ dzania nie zweryfikowanych hipotez, por. Z. C a c k o w s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1969, s. 410-413. 2 3 �106 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI jęciem tym nie kryje się jakiś jeden zwarty kierunek czy szkoła — jak np. w X I X w. — lecz luźny konglomerat zindywidualizowanych poglądów. W tym dość mocno zdezintegrowanym nurcie poza silnie akcentowanymi różnicami w sposobach widzenia badanej rzeczywistości poglądach na kierunek rozwoju i zagadnienie postępu czynnikiem wspólnym jest uwy­ puklanie znaczenia procesów ewolucji. Traktuje się je jako fakt nieza­ przeczalny, wynikający z analizy materiału empirycznego, który ukazuje również, iż zachodzące zmiany układają się w prawidłowe przebiegi i ustrukturyzowane sekwencje. Wzrastająca świadomość potrzeby ustalenia teoretycznych uogólnień i uporządkowania zmian zachodzących w świecie relacji „kultura — czło­ wiek — społeczeństwo" sprzyjała tendencjom preferującym konstruowa­ nie nowych teorii ewolucji. Sięgnięto zatem po dorobek ewolucjonizmu schematycznego, by wybrać z niego te treści i idee, które były wyrazem słusznych założeń i posiadały trwałą wartość. Przeprowadzono krytykę „krytyki" ewolucjonizmu XIX-wiecznego, by oczyścić go z zarzutów, na jakie kierunek ten nie zasługiwał i wreszcie — rozpoczęto twórczą kon­ strukcję nowych teorii rozwoju społecznego w oparciu o rzetelną wiedzę faktograficzną i gruntownie opanowany warsztat metodologiczny. Spośród trzech naczelnych dyrektyw określających zasady periodyzacyjnych schematów klasycznych ewolucjonistów, a mianowicie założenia jednolitości rozwoju, stopniowego charakteru zmian i postępowego ich kierunku , dziś ostała się jedynie teza o ciągłości przeobrażeń społecznokulturowych. Pozostałe są przez jednych definitywnie odrzucane jako nie mające pokrycia w rzeczywistości, przez innych zaś — z pewnymi mo­ dyfikacjami akceptowane. Nie ma w każdym bądź razie pod tym wzglę­ dem całkowitej jednomyślności. Neoewolucjonizm —• bez względu na to, jaki jego wariant poddamy ob­ serwacji — generalnie odrzuca przede wszystkim prymitywizm i schema­ tyzm swego XIX-wiecznego antenata. Opierając się na dobrze udoku­ mentowanych podstawach empirycznych — cechuje go duży stopień scep­ tycyzmu w stosunku do przedwczesnych uogólnień i zbyt pochopnych prób konstruowania sekwencji kulturowego rozwoju ludzkości. Odrzuca on aprioryczność przy studiach zmierzających do uchwycenia regularnoś­ ci praw rozwoju i następstwa form. Rezygnuje także z metafizycznych za­ łożeń ontologicznych, jakie znaleźć można w pracach ewolucjonistów kla­ sycznych. Nie izoluje swego teoretycznego systemu od innych, konkuren­ cyjnych kierunków w światowej etnografii. Docenia znaczenie badań h i storyczno-porównawczych, uwzględnia doniosłą rolę dyfuzji jako czyn4 4 A. G o l d e n w e i s e r , New York 1937, s. 517. Anthropology, An Introduction to Primitive Culture, �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 107 nika kulturotwórczego, usiłuje uchwycić funkcjonalne i strukturalne zwią­ zki między wszystkimi elementami ewoluującej kultury, negując atomistyczne podejście „schematystów", wreszcie dostrzega również potrzebę badań nad odpowiedniością osobowości i kultury. Jakościowo nowa faza rozwoju myśli ewolucjonistycznej w postaci neoewolucjonizmu i jego materialistycznej interpretacji dziejów ludzkości jest zjawiskiem świadczącym o wzrastającej roli i zapotrzebowaniu na globalne teorie społecznego rozwoju. Jest także wyrazem głębokiej ref­ leksji nad naszą cywilizacją, rozpatrywaną zarówno w jej makro- i mikro­ skali, jak i rzutowaną na diachroniczną i synchroniczną płaszczyznę odnie­ sienia; refleksji, której efektem stanie się najbardziej teoretycznie doj­ rzała synteza historii kultury. Niemało kłopotu nastręcza stosunkowo duża dowolność w posługiwaniu się terminem „neoewolucjonizmu". Wprowadzony do słownictwa etno­ graficznego przez R. H. Lowiego, A. Goldenweisera i J. W. Bennetta , używany jest w celu wyróżnienia ogólnej tendencji w rozwoju antropo­ logicznej myśli, przejawiającej się w nawrocie idei ewolucji. Niejedno­ krotnie jednak stosuje się go w znacznie węższym zakresie jako desygnat ściśle określonej szkoły czy kierunku. Leslie A. W h i t e — jeden z głównych teoretyków współczesnego, amerykańskiego neoewolucjonizmu, pojmowanego w t y m jego szerszym znaczeniu, sprzeciwia się kategorycznie zaliczaniu swych poglądów do tak właśnie zdefiniowanego kierunku. Sam siebie uważa za kulturologa — ewolucjonistę, a nie neoewolucjonistę. Jest bowiem zdania, iż jego te­ oria ewolucji wprawdzie w wielu swych punktach odbiega znacznie od klasycznej, to jednak w odniesieniu do głównych pryncypiów różnice są nieistotne . Radzieccy krytycy teoretycznych prądów w amerykańskiej antropo­ logii wychodząc z podobnych założeń skłonni są obdarzyć terminem „neos 6 7 5 Por. R. H. L o w i e , History of Ethnological Theory, New York 1937, s. 289; A. G o l d e n w e i s e r , Four Phases of Anthropological Thought, „Papers and Pro­ ceedings, American Sociological Society", t. 16: 1921, s. 66. Leslie Alvin W h i t e , ur. 1900 г., absolwent Luisiana State University i Co­ lumbia University. W 1927 r. otrzymuje stopień doktora na uniwersytecie w C h i ­ cago. Od 1928 r. piastuje stanowisko w y k ł a d o w c y i profesora antropologii kultu­ rowej na szeregu amerykańskich uniwersytetach (Buffalo, Harvard, Yale, Colum­ bia, California—Berkeley). Od 1930 r. wiąże się z Uniwersytetem Michigan, a cd 1945 r. obejmuje kierownictwo „Department of Anthropology". Pełni także funkcje kuratora działu antropologii w „Buffalo Museum of Science". Oprócz studiów nad teorią kultury przeprowadził także liczne badania terenowe, szczególnie wśród I n ­ dian Nowego Meksyku. L . A. W h i t e , The Evolution of Culture. The Development of Civilization to the Fall of Rome, New York — Toronto — London 1959, s. I X . 6 7 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ewoluejonizm" wyłącznie kierunek reprezentowany przez głównego ad­ wersarza White'a — Juliana H. Stewarda , podkreślając w ten sposób istotne różnice między koncepcjami Morgana-Tylora-Spencera a zapa­ trywaniami autora Theory of cultural change . Wydaje się jednak, iż nie ma jakichkolwiek podstaw ku temu, by ter­ minem „neoewolucjonizm" posługiwać się wyłącznie w celu bliższego określenia konkretnych poglądów, kierunków czy szkół. Jest to pojęcie zbyt ogólnikowe i enigmatyczne, by mogło służyć uwydatnieniu różnic w poszczególnych stanowiskach w łonie jednej i tej samej tendencji. Naj­ właściwsze byłoby — jak sądzę — stosowanie terminu „neoewolucjo­ nizm" tylko wtedy, gdy w kategoriach generalnych myślimy o swoistej, współczesnej mutacji starej idei ewolucji; gdy pod pojęciem tym będzie­ my rozumieli pewien rewiwalistyczny, odrodzeniowy nurt w światowej etnografii, a także socjologii; nurt, który znów wysunął na plan pierwszy zdegradowaną niegdyś problematykę społecznego i kulturowego rozwo­ j u ludzkości od jej przysłowiowego punktu zerowego czy — jak to precy­ zuje L. A. White — od okresu „rewolucji uczłowieczenia Naczelnych" (Primate Revolution) , aż do współczesnych form naszej cywilizacji i — dalej nawet — ku futurologicznym wizjom integrującego się coraz bar­ dziej świata. 8 9 10 8 Por. J . P. A w i e r k i e w a , Neoewoljucionizm w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja Etnografii a", 1959, z. 6, s. 184. Zachodni krytycy w s p ó ł ­ czesnego ewolucjonizmu używają terminu —• „neoewolucjonizm" akurat w prze­ ciwnym znaczeniu, określając nim te teorie, których autorzy — a wśród nich także L . A. White —• bezpośrednio nawiązują do koncepcji klasycznego ewolucjonizmu, por. np. Glossary, [w:] P. H . H a m m o n d [ed.] Cultural and Social Anthropology. Selected Readings, New York—London 1967, s. 492. Julian H. S t e w a r d , ur. 1902 r. Od 1952 r. profesor antropologii na uniwer­ sytecie w Illinois. Prowadził wykłady na wielu uczelniach m. in. na uniwersyte­ tach Michigan, Utah, California, Columbia. Pracował w dyrekcji „Bureau of Ame rican Ethnology" oraz pełnił funkcję kierownika „Institute of Social Anthropology" przy „Smithsonian Institution". Był inicjatorem i koordynatorem wielkiego pro­ gramu badań ,,Studies of Cultural Regularities" prowadzonych w oparciu o fun­ dację Forda w Meksyku, Peru, Nigerii, Tanganice, Birmie, na Malajach i w J a ­ ponii. Sam prowadził badania w wielu krajach Ameryki Południowej, zajmując się przeobrażeniami kulturowymi wśród Indian oraz prowadził studia nad strukturami społeczności rolniczych na Puerto-Rico. Podstawowa praca teoretyczna, w której wyłożył swój punkt widzenia na ewolucję, to: Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. Poza tym był redaktorem mo­ numentalnego 6-tomowego dzieła Handbook of South American Indians, wyda­ nego w latach 1946-1950 w serii Bureau of American Ethnology, Bulletin 143, a w 1959 r. opublikował wraz z L . F a r o n e m , podręcznik antropologii Ameryki Południowej pt. Native Peoples of South America, New York — Toronto — L o n ­ don. W h i t e , op. cit., s. 281, 367. 9 1 0 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 109 Neoewolucjonizmu nie należy również utożsamiać, jak się to czasami czyni — z „morganizmem". To ostatnie pojęcie — pojawiające się dość często w fachowej literaturze przedmiotu — jest poprzez swą wieloznacz­ ność i dwuaspektowość dosyć mylące . Morganizm w znaczeniu histo­ rycznym oznacza zespół teoretycznych koncepcji rzeczywistego ojca ame­ rykańskiej antropologii — L. H . Morgana. Współcześnie natomiast co­ raz częściej terminu tego używamy w celu zaakcentowania i poniekąd wyabstrahowania pewnych charakterystycznych с e с h w nurcie myśli neoewolucjonistycznej, cech wskazujących na inspirację, kontynuację, nawrót i pozytywną rewizję tych założeń ewolucjonizmu schematycznego, które reprezentował główny jego ideolog. Podobne uwagi odnieść należy rów­ nież do nieporównywalnie rzadziej stosowanego określenia — „tyloryzm". Można zatem stwierdzić, iż między zakresem pojęć — „morganizmu" i „tyloryzmu" historycznego czy klasycznego a schematycznym ewolucjonizmem XIX-wiecznym jako całością zachodzi podobna relacja podrzędności do tej, jaka określa stosunek „morganizmu" i „tyloryzmu" dzisiej­ szego, nazwijmy go tu może epigonalnym względem współczesnego neo­ ewolucjonizmu. Morganizm realizowany jest w kręgu anglosaskiej myśli społecznej w formie powtórnego odkrywania nieprzemijających wartości dzieł L. H. Morgana, wzmożonej działalności wydawniczej, polegającej głównie na reedycjach klasycznych dzieł, uzmysłowienia sobie roli i znaczenia nauko­ wej działalności tego antropologa w rozwoju amerykańskiej i światowej etnografii, a przede wszystkim w formie przetwarzania, reinterpretacji jego koncepcji zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy. Najsilniej mor­ ganizm i tyloryzm widoczne są w pracach L. A. White'a, a w środowisku archeologicznym w studiach G. Childe'a, R. Adamsa i R. J. Braidwooda . 11 12 11 Tymczasem K . M o s z y ń s k i wydzielił w ramach ewolucjonizmu osobny kierunek — „morganizm", charakteryzujący się wg niego „...kontynuowaniem ewo­ lucjonizmu s c h e m a t y c z n e g o [ppdkr. A P Z ] w tej jego postaci, jaką reprezen­ t o w a ł y prace Morgana, ale wykorygowanej". T e n ż e , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958, s. 92. Analizę wartości dzieł L . H. Morgana i reinterpretację jego teoretycznych poglądów podjęli: por. np. L . A. W h i t e , Morgan's Attitude Toward Religion and Science, „American Anthropologist", t. 46: 1944, s. 218-230; t e n ż e , Lewis Henry Morgan. Pioneer in the Theory of Social Evolution, [w:] H. E . B a r n e s (ed.), An Introduction to the History of Sociology, Chicago 1948, s. 138-154; t e n ż e , Lewis H. Morgan's Western Field Trips, „American Anthropologist", t. 53: 1951, s. 11-18; t e n ż e , S. Sz. A. posle diesjatiletij... (głos w dyskusji): La théorie de L . H. Mor­ gan de Periodisation de l'Histoire de la Societě Primitive et l'Ethnographie moder­ nę, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropołogiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, t. 4, Moskwa 1968, s. 508. Pod redakcją W h i t e ' a wydano także 1 2 �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Tak pojęty morganizm widoczny jest także od lat w etnografii ra­ dzieckiej. Opierając się na marksistowskiej teorii rozwoju społecznego i dyrektywach metodologicznych materializmu historycznego — dyscypli­ na ta jako pierwsza spośród współczesnych kierunków w etnografii do­ ceniła znaczenie wielu twierdzeń L. H. Morgana dla "właściwego zrozumie­ nia pierwotnych etapów historii ludzkości. Ta stosunkowo wczesna — lata trzydzieste X X w. — adaptacja spuścizny ewolucjonizmu schematycz­ nego do założeń etnografii radzieckiej uwarunkowana była tym, iż wiele elementów teoretycznego dziedzictwa L. H. Morgana przyswojonych zo­ stało uprzednio w środowisku i nauce marksistowskiej poprzez pracę F. Engelsa napisaną „w związku z badaniami Lewisa H . Morgana" i będącą w części reinterpretacją jego poglądów . Dzięki związaniu się „klasycznego morganizmu" z ideologią lewicy społecznej koncepcje ewolucjonistyczne — nawet po ich całkowitym upa­ dku — egzystowały nadal w środowisku naukowców marksistowskich, sta­ jąc się równocześnie „częścią ekwipunku ideologicznego ruchów maso­ wych" . Zdecydowanie odmienny los spotkał zarówno morganizm, jak i kla13 14 Extracts of Henry L . Morgan's European Travel Journal, New York 1937, oraz L . H . M o r g a n , The Indian Journals. 1859-1862, New York 1959. Ukazały się także nowe wydania Ligi Irokezów i Społeczeństwa pierwotnego. Ogólnej ocenie dzia­ łalności naukowej Morgana poświęcona jest osobna praca C. H o s e k , Lewis H. Morgan. American Scholar, Chicago 1960. Analizie wzrastającej fali zaintereso­ wania twórczością Morgana w amerykańskiej antropologii poświęconych jest sze­ reg opracowań radzieckich. Wśród nich na u w a g ę zasługuje: J . P. A w i e r k i e w a, Sowriemiennyje tiendencji w razwitii etnografii S. Sz. A., [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendencii, Mo­ skwa 1963, s. 7-14. Odnośnie do R. J . B r a i d w o o d a por. Prehistorie Man, „Chica­ go Natural History Museum. Popular Series. Anthropology", t. 37: 1948; t e n ż e , The Near East and the Foundations for Civilization, Eugene (Oregon) 1952; t e n ż e i L . B r a i d w o o d , On the Treatment of the Prehistoric Near Eastern Materials in Steward's Cultural Causality and Law, „American Anthropologist", t. 51: 1949, s. 665. F . E n g e l s , Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W związku ~ badaniami Lewisa H. Morgana, Warszawa 1948. Bliżej o stosunku radzieckiej szkoły etnograficznej do spuścizny Morgana por. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, „Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych", t. 6: 1956, s. 247-335. Najnowsze oceny prac Morgana w świetle teoretycznych założeń radzieckich etnografów por. poszczególne w y s t ą ­ pienia: m. in. D. A. O l d e r o g g e , S. N. A r t a n o w s k i , A. G. Z d r a w o m y s ł o w na sympozjum p o ś w i ę c o n y m L . H . Morganowi, jakie odbyło się w Moskwie w trakcie obrad V I I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno­ graficznych, por. Trudy VII. Mieżdunarodnogo Kongriessa. 1 3 1 4 P. W o r s l e y , O „pochodzeniu 1966, z. 4, s. 130. rodziny" raz jeszcze, „Studia Socjologiczne", �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 111 syczny ewolucjonizm w antropologicznych kręgach anglosaskich. Bezkom­ promisowa krytyka, a czasami nawet totalna negacja ewolucjonizmu pod­ cięły na pół wieku jego żywotne siły zapewniające zwycięstwo metodologii pluralistycznej czy — jak to określa H . Constas — erze teoretycznej próż­ ni (theoretical vacuum) , w której to dominowały empiryzm, idiografizm, relatywizm i agnostycyzm. 1S P R O B L E M PRAWIDŁOWOŚCI W R O Z W O J U K U L T U R Podstawową klasyfikację kierunków neoewolucjonistycznych przepro­ wadził J. H . Steward . Głównym kryterium taksonomicznym był w t y m przypadku sposób widzenia zmian i przeobrażeń ludzkiej kultury. Schematyczny ewolucjonizm XIX-wieczny reprezentował kierunek określany w tym systemie klasyfikacyjnym mianem ewolucjonizmu unilinearnego, czyli jednoliniowego względnie jednokierunkowego. Wykład­ nią takiego stanowiska jest pogląd, w myśl którego wszystkie społeczeń­ stwa przy całej swojej odrębności kultur przechodzą przez tożsame stadia ewolucyjne, zrekonstruowane w periodyzacyjnym schemacie rozwoju l u ­ dzkości. Współcześni kontynuatorzy i teoretycy idei ewolucji podzieleni są w g J. H . Stewarda na dwa przeciwstawne ugrupowania: zwolenników ewolucji uniwersalnej i zwolenników ewolucji multilinearnej. Kierunek uniwersalistyczny nawiązuje bezpośrednio do XIX-wiecznego unilinearyzmu. Odcina się jednak od niego odmienną postacią generalizacji. Poszczególne kultury różnią się od siebie w sposób istotny i nie muszą przechodzić przez analogiczne stadia, ale kultura ludzka jako całość przeobraża się z pewną ogólną regularnością wzdłuż tej samej linii rozwojowej. Wykrycie ogólnych, uniwersalnych praw tej ewolucji kultury to podstawowe zadanie antropologii. Do czołowych przedstawicieli tego kierunku zaliczyć można L. A. White'a, z jego teorią technologiczno-energetycznego determinizmu, oraz G. Childe'a , preferującego w swej koncepcji ewolucji kultury czynnik 16 11 1 5 H . C o n s t a s , Lewis H. Morgan... (głos w dyskusji) La theorie de L . H. Mor­ gan..., s. 459. S t e w a r d , Theory of Cultural..., s. 4-18. Gordon V. С h i 1 d e, ur. 1892, zm. 1957. Profesor archeologii od 1927 r. kie­ rownik katedry prahistorii na uniwersytecie w Edynburgu, a od 1946 r. w L o n ­ dynie, gdzie pełni funkcję kierownika Instytutu Archeologicznego. Był wybitnym badaczem terenowym, teoretykiem i popularyzatorem. Jako specjalista od epoki neolitu i brązu prowadził prace wykopaliskowe na terenie Anglii oraz kontynental­ nej Europy, na Orkadach, w Egipcie, Azji Przedniej i Indiach. Największy rozgłos uzyskały jego prace: Man makes himself, London 1936; Society and Knowledge, 1 6 1 7 �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI technologiczno-ekonomiczny i ekologiczny. Nie sposób t u szerzej — poza uwypukleniem najistotniejszych cech — rozwinąć teoretyczne poglądy tych dwóch koryfeuszy anglosaskiej antropologii i archeologii, albowiem zajęłoby to nam zbyt wiele miejsca. Ze wszech miar warto byłoby po­ święcić i m jednak oddzielne krytyczne omówienia . Na gruncie amerykańskim neoewolucjonistyczne koncepcje obu wspo­ mnianych wyżej autorów uważane są dziś niemal za klasyczne, coraz sil­ niej daje bowiem znać o sobie nowe pokolenie antropologów, nawiązu­ jących z jednej strony do L. H . Morgana, a następnie L. A. White'a i H. G. Childe'a, z drugiej zaś — tworzących swoje własne, oryginalne wizje rozwoju kultury. Wymienić tu można takie nazwiska, jak M . D. Sahlins, E. Service, С. С. Adams, R. Adams, E. Vogt, R. Carneiro i i n n i . W n i ­ niejszym artykule zasadnicza uwaga skoncentrowana zostanie na twórcach neoewolucjonistycznych teorii, a powstałe w ten sposób tło umożliwi w perspektywie krytyczną ocenę drugiej fali zwolenników tego kierunku. W opozycji do „uniwersalistów" znaleźli się zwolennicy ewolucji multilinearnej, t j . wielotorowej, wieloliniowej. Kierunek ten reprezentujący stanowisko zbliżone do pluralizmu antymonistycznego narodził się z kry­ t y k i ewolucjonizmu unilinearnego i uniwersalnego oraz negacji skrajnego relatywizmu kulturowego, jaki do dziś panuje w niektórych kołach ame­ rykańskich antropologów. Kwintesencją założeń tego kierunku stanowi stwierdzenie, iż historia ludzkości jest multilinearna, tzn. jest sumą k u l ­ tur rozwijających się paralelnie i różnokierunkowo. Synteza zatem doty18 1 9 London 1956; Rozwój społeczny (tyt. oryg. Social Evolution), „Postępy Archeologii", t. 2: 1955, s. 19-173; O rozwoju w historii (tyt. oryg.: What Happened in History), Warszawa 1963; Postęp a archeologia, Warszawa 1954. je Pierwsze próby tego rodzaju w polskim piśmiennictwie odnośnie do nauko­ wej sylwetki L . A. White'a, por. J . N o w a c z y k , Leslie A. White — teoretyk ame­ rykańskiego neoewolucjonizmu, „Eubemer. Przegląd Religioznawczy", t. 8: 1964, z. 6, s. 23-39; w artykule tym położony został nacisk na religioznawcze zaintereso­ wania White'a; Z. Ł a p i ń s k i , Technologia, ewolucja, kultura, „Znak", t. 99: 1932, s. 1411-1416. Na gruncie etnografii radzieckiej opracowania takie napisali M. G. L e ­ w i n , Istorija, ewoljucja, diffuzija, „Sowietskaja Etnografija", 1947, z. 2, s. 235-240; S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwiennom progriessie i „ewoljucija kultury" L . White'a, |w:] Sowriemiennaja amierikanskaja..., s. 50-63. Warto tu także podkreślić, iż jeden z licznych artykułów W h i t e' a opublikowany został w Z S R R : por. Ewolucija kultury i amierikanskaja szkoła istoriczeskoj etnołogii, „Sowietskaja Etnografija", 1932, z. 3, s. 52-86. Odnośnie do twórczości C h i l ­ d e ' a polecić można przedmowę W. H e n s 1 a do polskiego wydania Postęp a ar­ cheologia. Por. np. M. S a h l i n s , E . S e r v i c e , Evolution and Culture, An Arbor 1960; E . S e r v i c e , Primitive Social Organization. An Evolutionary Perspective, New York 1962; t e n ż e , Evolution and Anthropology: A Centennial Appraisel, Washington 1959; oraz zbiory artykułów: Essays in the Science of Culture. In ho­ nor of L . A. White, New York 1960; Evolution After Darwin, t. 3, Chicago 1960. 1 9 �ODRODZENIE 113 EWOLUCJONIZMU czyć może tylko poszczególnych ewoluujących, zamkniętych systemów, a nie całości kultury. Stwierdzone synchroniczne i diachroniczne regular­ ności nie mogą służyć do budowy uniwersalnego schematu, a jedynie układają się w limitowane wzory i konfiguracje tworzące trzon teorii ro­ zwoju średniego zasięgu. Wszelkie próby ustalenia prawidłowości między różnokierunkowymi, autonomicznymi sekwencjami ewolucyjnymi dopro­ wadzają do tak wysokiego stopnia ogólności, iż dla praktyki heurystycz­ nej zabiegi te pozbawione są wszelkiej wartości. Czołowym luminarzem kierunku multilinearnego jest wspomniany już J. H. Steward, który podbudował go teorią „kulturowej ekologii", będącą w istocie rzeczy geograficzno-technologicznym determinizmem . Z i n ­ nych badaczy rozwijających teoretyczne założenia ewolucjonizmu wielo­ kierunkowego wymienić należy W. Goldschmidta, H . Constas i częściowo G. P. Murdocka . K u uniwersalistycznemu ujęciu dziejów rozwoju ludzkości zbliża się w znacznym stopniu zarówno etnografia radziecka, jak i kierunek okre­ ślany przez K. Moszyńskiego „ewolucjonizmem krytycznym". Wprawdzie ten ostatni nie stanowił jakiegoś zwartego systemu, a raczej pewien uporządkowany zestaw postaw teoriopoznawczych i metodologicznych dy­ rektyw, to jednak jego głównym celem było dążenie do rekonstrukcji za­ sadniczego zrębu rozwoju kultury w jej aspekcie globalnym. Mimo że K. Moszyński reprezentował postawę sceptyczną względem możliwości wykrycia „istoty" , czyli swoistego bodźca ewolucji — to jednak postu­ lował, by dążyć do ustalenia praw rządzących rozwojem kultury. Aby spełnić ten wymóg, ewolucjonista krytyczny — uzbrojony w kombinację metod: analityczno-porównawczej, geograficznej, filologicznej, psychosocjologicznej — badać winien w zasięgu światowym zarówno poszczególne wytwory, jak i ich ustrukturyzowane grupy, czyli tzw. „zespoły organi­ czne" . 20 21 22 23 Ta atomistyczna postawa, dziś już przeżywająca się w środowisku neoewolucjonistów, związana była silnie z dyfuzjonizmem, którego rolę uwy­ puklał K. Moszyński w tym stopniu, iż niemal skłaniał się ku określeniu 2 0 S t e w a r d , op. cit., s. 30-42. Podstawowe prace W. G o l d s c h m i d t a , Exploring the Ways of Mankind, New York 1960; t e n ż e , Man's way: A Preface to the Understanding of Human Society, New York 1959. W sposób zwięzły przedstawił swój punkt widzenia na teorię ekologiczną i tzw. studia mikroewolucyjne w Ecology and Cultural Adapta­ bility. Preliminary Report on a Field Study of Microevolution, [w:] Trudy VII..., s. 91 п.; G. P. M u r d o c k , Social Structure, New York 1949; t e n ż e , Evolution in social organization, [w.] Evolution and anthropology, s. 127-131. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, Kraków—Lublin 1949, s. 8 (odbitka z „Ludu", t. 38). J w , s. 24. 2 1 2 2 2 3 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �114 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI reprezentowanego przez siebie kierunku mianem „ewolucjonizmu dyfuzjonistycznego". Jak dalece postawa K. Moszyńskiego stanowiła kompro­ mis między ewolucjonizmem, historyzmem i dyfuzjonizmem, świadczy m. in. to, iż „przywódcę" antyewolucjonistycznej opozycji amerykańskiej, zwolennika empiryzmu i relatywizmu F. Boasa traktował jako przedstawi­ ciela jednej „z licznych odmian ewolucjonizmu krytycznego" . Zespół teoretycznych koncepcji dotyczących problematyki rozwoju spo­ łecznego, jaki jest reprezentatywny dla etnografii radzieckiej, bywa także często fałszywie wtłaczany w jedną ze „stewardowskich" kategorii widze­ nia rzeczywistości. Raz sprowadza się go do zreformowanego unilinearyzmu, w innym znów przypadku porównuje z multilinearyzmem . Błąd polega na niezrozumieniu istoty materialistycznej koncepcji pojmowania dziejów i dialektycznego przeciwieństwa, jakie zachodzi między poszcze­ gólnymi zróżnicowanymi kulturami i społeczeństwami a całą ludzkością w globalnym jej wymiarze. Monistyczne widzenie świata nie jest zatem sprzeczne z rozwojem ludzkości pojętym jako specyficzny sposób przejawiania się wielości lo­ kalnych odmian w ramach jednej ogólnoludzkiej kultury. Niejednakowość i nierównomierność rozwoju oddzielnych społeczeństw nie świadczy by­ najmniej o braku regularności ogólnohistorycznego rozwoju. Stanowi t y l ­ ko przykład alternatywnych wariantów wspólnej drogi progresywnego rozwoju, przez którą przejść muszą wszystkie kultury i społeczeństwa. Ogólne prawa określające charakter i kierunek tego rozwoju realizują się natomiast w konkretnej rzeczywistości stanowiącej przedmiot poznania i przedstawiającej się „jako nieprzebrane bogactwo zróżnicowanych w naj­ wyższym stopniu zjawisk" . Akceptacja tych założeń implikuje równocześnie uznanie konkuren­ cyjności dwóch przeciwstawnych koncepcji ewolucyjnych za całkowicie bezpodstawne. Spór bowiem o to, czy ludzkość zdąża ku swemu przezna­ czeniu jedną czy też wieloma drogami, postawiony na płaszczyźnie typolo­ gii kultur, jest częściowo abstrakcyjny i nierozstrzygalny. Stanowi nato­ miast świadectwo polaryzacji poglądów na kulturę rozumianą raz w sen24 25 26 2 4 M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 88. Problem ten szerzej rozwija E . Ishida, który wskazuje na to, że marksi­ stowska teoria rozwoju społecznego może być zaliczana zarówno do kierunku wieMiniowego, jak i jednoliniowego, gdyż unilinearna ewolucja jest w s p ó l n y m mia­ nownikiem, uogólnieniem czy „denominatorem" ewolucji multilinearnej; por. E . I s ­ h i d a , Historical Materialism and American Anthropology, [w:] Trudy VII..., s. 35. Stanowisko reprezentatywne dla etnografii radzieckiej zostało wyłożone w tym sa­ mym tomie, por. S. N. A r t a n o w s k i j , Problema jedinstwa i mnożiestwiennosti leultur w sowriemiennoj etnografii, [w:] Trudy VII..., s. 48-53. W. M o s z c z e ń s k a , Metodologii historii zarys krytyczny, Warszawa 1968, s. 308. 2 5 2 6 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 116 sie organizującej ją tendencji uniformistycznej, drugi zaś raz w relatywi­ stycznym aspekcie rozbieżności, różnorodności i nieprzekładalności kultur lub ich zespołów względem siebie. Nie zachodzi więc tu stosunek w y k l u ­ czania . Obie postawy, odrzucając oczywiście skrajne sformułowania, są nawzajem komplementarne. Do takiego stanowiska zbliża się coraz więcej neoewolucjonistów, a wśród nich P. Worsley, E. Ishida, Y. Murdock i sam L. A. White. A zatem ewolucyjna interpretacja kultury winna być równo­ cześnie unilinearna, jak i multilinearna. Są to bowiem dwa możliwe pun­ kty obserwacji tego samego procesu ewolucji. Oby jednak tylko o tym pa­ miętano, że znalezienie właściwych proporcji między tymi aspektami de­ cydować będzie w końcu o wartości poczynionych uogólnień. 27 MOTORYCZNE CZYNNIKI ROZWOJU Jednym z istotnych — i wydaje się, iż w pełni nierozstrzygalnych — problemów współczesnego neoewolucjonizmu są próby określenia motorycznych czynników rozwoju. Ich identyfikacja umożliwić ma dostęp do tych ukrytych dotychczas warstw społeczno-kulturowej rzeczywistości, których analiza wsparta odpowiednią teorią pozwoli na ustalenie miejsca, roli, znaczenia oraz zmienności podstawowych bodźców kulturotwórczych, odsłaniając przed nimi struktury i mechanizmy ich działania. Ze względu na specyfikę przedmiotu dociekań i ontologiczny cha­ rakter pytań zagadnienia te nie stanowiły nigdy wyłącznej domeny ba­ dawczej antropologii, lecz znajdowały się zawsze w orbicie zainteresowań wielu pokrewnych nauk społecznych. Teoretykom rozwoju społecznego, w tej mierze również i neoewolucjonistom, zależało na tym, by w opar­ ciu o te bodźce zrekonstruować generalne drogi, kierunki i etapy zmian, jakim podlegała ludzkość w jej dwuaspektowej strukturze — kultury i społeczeństwa. Podstawowych czynników kulturowego rozwoju poszukiwano niejed­ nokrotnie na zewnątrz społeczeństwa, niejako poza nim — w otaczającym człowieka świecie przyrody i fizjologicznych potrzebach ludzkiego orga­ nizmu. W innych przypadkach odrzucano ten biologiczny determinizm i behawiorystyczny redukcjonizm znajdując kulturotwórcze bodźce w we­ wnętrznej strukturze grup społecznych. Działając tam na zasadzie pew­ nych immanentnych praw wpływały one jakoby na kolejne przekształ­ cenia kulturowych form tegoż społeczeństwa. Neoewolucjoniści reprezentują stanowisko kompromisowe, łącząc te 2 7 W polskim piśmiennictwie problematykę tę rozwijał m. in. W. K u l a , Pro­ blemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 685 п., oraz W. B i e ń ­ k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, s. 162-170. �116 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dwie skrajne postawy w jeden wewnątrz logicznie spójny system prze­ jawiający się oczywiście w kilku niezbyt silnie zróżnicowanych wersjach i wariantach. Główne motoryczne czynniki rozwoju lokalizuje się we wzajemnych relacjach, jakie łączą człowieka i społeczeństwo z otaczają­ cym środowiskiem naturalnym. Wyraźne są tu wpływy darwinizmu i teo­ r i i adaptacji, zajmującej się przystosowaniem żywych organizmów w to­ ku ich filogenezy do zmieniających się warunków środowiska. Tę właśnie szeroko znaną w naukach biologicznych zasadę adaptacji przetranspono­ wano na grunt nauk społecznych, dostrzegając jej uniwersalne wartości i fundamentalne znaczenie. Zwrócono uwagę na wysiłki, jakie każde społeczeństwo czyni w kie­ runku dostosowania otaczającego go mikrośrodowiska do własnych po­ trzeb i jak w toku tych poczynań samo adaptuje swój system kulturowy do warunków ekologicznych. Tak więc w trakcie tego stałego, ciągłego procesu adaptacji naturalnego środowiska samookreśla się niejako kształt społeczeństwa i specyfika jego kultury. Zatem istotę ewolucji kultury —• w ujęciu zwolenników koncepcji multilinearyzmu, preferujących szcze­ gólnie czynniki ekologiczne — stanowi zdolność człowieka, pojęta jako suma jego fizycznych i kulturowych cech, do twórczego wyboru racjo­ nalnych rozwiązań podstawowych dla egzystencji problemów życiowych w zróżnicowanych typach środowisk naturalnych . Rozwinięciem tej naczelnej tezy stała się koncepcja „kulturowej eko­ logii" czy „teorii ekologicznej" , która choć w swych założeniach odcina się od prymitywnego, schematycznego determinizmu geograficznego czy też ekonomicznego — to często jednak niebezpiecznie zbliża się do gra­ nicy tych absolutyzujących poglądów. Ekologia kulturowa rozumiana jest tu jako pewien typ dynamicznych stosunków, energetyczno-informacyjnych sprzężeń, jakie zachodzą w tra­ kcie eksploatacji przez człowieka naturalnych zasobów środowiska. Pro­ duktem tych procesów staje się kształtowanie form aktywności życiowej, słowem przystosowanie kultury do określonych warunków środowiska na­ turalnego. Znaczenie kulturowej ekologii w procesie ewolucyjnych przemian okre­ ślają dwa jej nierozdzielne aspekty, a mianowicie: charakter naturalnego środowiska, a przede wszystkim dostępne na określonym etapie ewolucji zasoby surowcowe, oraz stopień rozwoju środków produkcji, a więc w za­ sadzie technologii, której opanowanie umożliwia przetworzenie tych zaso28 29 2 8 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Nawrót teorii ewolucji, „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne", t. 9: 1967, s. 26. Por. S t e w a r d , op. cit., szczególnie rozdział 2: „The Concept and Method of Cultural Ecology", s. 30-42; t e n ż e i F a r o n, op. cit., s. 180-132, 290-291, 452-455; G o l d s c h m i d t , Ecology and Cultural Adaptability..., s. 91-93. 2 9 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 117 bów v/ celu zaspokojenia kulturowych i biologicznych potrzeb ludzkich. Te dwa czynniki, a właściwie ich aktywne sprzężenie, składające się na charakter ekologicznych warunków — determinują instytucjonalne po­ trzeby społeczeństwa, jego typ kulturowy, formy specjalizacyjne i kształt struktury społecznej. W ciągłym procesie rozwoju form eksploatacji środowiska, moderni­ zacji technologii i wzrostu możliwości zaspokajania potrzeb zachodzi zatem stała adaptacja kultury do ukazującego się wciąż w nowym kształcie na­ turalnego otoczenia. Adaptacja ta, dzięki kumulatywnemu charakterowi technologii wznosi kulturę na coraz to wyższy stopień jej ekonomicznego rozwoju, dokonując tym samym ewolucyjnych zmian w jednym z możli­ wych, alternatywnych kierunków. Koncepcje ekologicznego determinizmu — w tej postaci, w jakiej za­ prezentowane zostały w pracach współtwórców ewolucjonizmu wielokie­ runkowego — spotkały się z dość ostrą krytyką. Argumentacja oponentów wykazywała, iż nie zawsze podobne wyposażenie techniczne oraz zbliżo­ ne warunki ekologiczne powodują swoistą konwergencję kulturową, czy też implikują zbieżne formy społecznej organizacji. Dowodzono również iż geneza, rozwój i zanik szeregu zjawisk ze sfery kultury nie da się uzasadnić ich związkiem ze stanem technologii czy warunkami natural­ nego środowiska. Okazało się także, iż o ile ekologiczna teoria ewolucjo­ nizmu multilinearnego może być zastosowana do analizy społeczeństw o stosunkowo niskim stopniu rozwoju środków technologicznych, to w od­ niesieniu do społeczeństw złożonych (complex societes) jej eksplifikacyjne walory są nader wąskie. Nie uwzględnia ona bowiem w wystarczają­ cym stopniu zanikającego znaczenia wpływu środowiska na człowieka, wynikającego z coraz lepszego poznania i umiejętnego wykorzystania praw przyrody. Rezultatem tych jakościowych zmian określających relacje za­ chodzące między człowiekiem a środowiskiem jest coraz silniejsze dąże­ nie ludzkości do wyzwolenia się spod determinującego wpływu otoczenia. Coraz częściej środowisko podlega silnym przekształceniom będącym efek­ tem celowej działalności ludzkiej i coraz bardziej kurczy się wpływ tegoż środowiska na kulturę i społeczeństwo. Koncepcja „kulturowej ekologii" w zastosowaniu do dociekań ewo­ lucyjnych stanowi teorię o dość ograniczonym zasięgu. Jej walorem jest jednak to, iż uwypukliła ona także produkt ludzkich odkryć i inwencji — technologię jako jeden z podstawowych, motorycznych czynników zmian strukturalnych, jakie zgodnie z założeniami materializmu historycznego powstają w wyniku nieadekwatności między stanem narzędzi, środkami produkcji — szerzej siłami wytwórczymi — a stosunkami produkcji. Zmiany technologiczne w programowych założeniach neoewolucjonizmu uniwersalistycznego urosły do rangi podstawowego bodźca rozwoju �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kulturowego. Na kulturo- i socj otwór cze znaczenie technologii zwracali już uwagę liczni anglosascy socjologowie . w czym dopatrywać się mo­ żna z pewnością wpływu marksizmu. Natomiast skrajnie absolutystyczną koncepcję w t y m względzie opracował L . A. White — wysuwając typową teorię technologicznego determinizmu. Wychodząc z metodologicznych założeń naturalizmu L. A. White przyj­ muje za wzorzec fizykę teoretyczną, a przede wszystkim drugą zasadę termodynamiki , adaptując do teorii rozwoju społecznego jedno z pod­ stawowych praw ogólnej teorii zjawisk termicznych, formułowane często jako niemożliwość poboru ciepła tylko z jednego źródła i zamiany go na pracę bez wprowadzenia innych zmian w układzie i otoczeniu ciał makro­ skopowych. W oparciu o to założenie kultura staje się pewnego rodzaju systemem termodynamicznym, którego przekształcenia zależeć będą od wzajemnej relacji ilości oraz rodzaju wytwarzanej, przetwarzanej i wyko­ rzystywanej energii a stanem technologii, który umożliwił zamianę tej energii od jednego układu fizycznego do drugiego. W trakcie tego procesu przekazywania energii zostaje wykonana zaprogramowana praca zużytkowywana w celu zaspokojenia kulturowych i biologicznych potrzeb. 30 31 Technologia rozumiana jako suma wiadomości, umiejętności i środków umożliwiających ludzkości oddziaływanie na otaczającą przyrodę uznana została w t y m systemie za czynnik podstawowy, najważniejszy, decydu3 0 Por. np. A. P. U s h e r , A history of Mechanical Inventions, Harvard 1954; S. C . G i l f i l l a n , The Sociology of Invention, Chicago 1935; W. F . O g b u r n, So­ cial Change, New York 1922. W h i t e , The Science of Culture. A study of Man and Civilization, New York 1949, s. 367-368; t e n ż e , The Evolution of Culture..., s. 38-50. Oparcie się na tej formule w y n i k a ł o z przeświadczenia, iż wszechświat jako całość podlega okre­ ś l o n y m w tym prawie regułom. Jeśli są one faktycznie obowiązujące, w ó w c z a s na­ leży je również odnieść do społecznej i kulturowej sfery naszej rzeczywistości, b ę ­ dącej funkcją i sposobem przejawiania się najwyższej fazy rozwojowej materii „obdarzonej świadomością". Por. np. N. W i e n e r , Cybernetyka a społeczeństwo (tyt. oryg. The Human Use of Human Beings. Cybernetics and Society), Warszawa 1961, s. 39. W tym punkcie rozumowania widać u White'a jakby pewien w p ł y w iilozoficznych poglądów twórcy teorii emergentnej ewolucji wszechświata, idealisty i przedstawiciela neorealizmu — S. Alexandra. W myśl jego poglądów poszczegól­ nym poziomom ewoluującej rzeczywistości odpowiadają kolejne fazy emanacji ma­ terii nieorganicznej, organicznej i wreszcie „świadomej". Por. B. A. G . F u l l e r , Historia filozofii, t. 2, Warszawa 1967, s. 581-584. Ten podział Alexandra zbieżny jest z koncepcjami White'a o trzech podstawowych kategoriach rzeczywistości: fi­ zycznej, biologicznej i kulturowej, które determinują m. in. w ł a ś c i w y podział nauk na dyscypliny. Por. W h i t e , The Science of Culture..., s. 18-19, 56. G ł ó w n y m bodź­ cem rozwoju energetycznej teorii White'a były koncepcje szeregu filozofów, fizy­ k ó w i chemików, którzy zajmowali się problematyką roli energii w procesach ewo­ lucji. W n a j w i ę k s z y m stopniu White sięgał do dzieł: E . Schródingera, F . Soddy'ego, A . Lotki, J . Henry'ego i W. Ostwalda. 3 1 �ODRODZENIE 119 EWOLUCJONIZMU jacy także o pozostałych stronach kultury — takich jak jej aspekty ideo­ logiczne, społeczne czy psychologiczne (sentimental) . Prymat technologii w ewolucji kultury wynika z roli, jaką narzędzia i umiejętności ich zastosowania spełniają w procesie transformacji energii — rozumianym jako wyzwolenie ukrytych w środowisku zasobów energe­ tycznych i zużytkowaniu ich celem podtrzymania egzystencji i rozwoju ludzkości. Motorycznym czynnikiem postępu i ewolucji kultury jest stałe przy­ spieszenie wzrostu wykorzystywanej praktycznie energii, które dokonuje się w relacji między dostępną do ujarzmienia i wykorzystania energią a poziomem rozwoju technologii. Te dwa sprzęgnięte ze sobą nierozerwal­ nie czynniki decydują w głównej mierze o stopniu rozwoju określonego systemu kulturowego i jego dynamice. Tak więc ewolucja, jak i jej tempo zależą z jednej strony od ilości zużytkowanej energii przeliczanej na gło­ w ę ludności w ciągu roku, z drugiej zaś — od wydajności sposobów kon­ troli, t j . wykorzystania energii, co uzależnione jest oczywiście od stoją­ cych do dyspozycji społeczeństwa środków technologicznych. To podstawowe prawo rozwoju kultury przedstawia L. A. White w for­ mie wzoru: E X T - > P lub E X T X V - > P . gdzie E oznacza możliwą do uchwycenia ilość energii, T — dostępne środki technologiczne, V — śro­ dowisko geograficzne określające platformę i formy relacji czynników energetycznego i technologicznego. P — stanowi natomiast symbol glo­ balnego produktu, całości wyprodukowanych dóbr zaspokajających k u l ­ turowe i biologiczne potrzeby, określając równocześnie minimum wydaj­ ności i stopień rozwoju systemów kulturowych . Odkrycie, uchwycenie i wykorzystanie nowych zasobów energetycznych zmienia dopiero cały układ współzależności i wynosi kulturę, widzianą przez pryzmat techno­ logicznych procesów na wyższy szczebel uniwersalnego rozwoju. W tym systemie ewolucja kultury zdeterminowana jest rozwojem te­ chnologii, która oddziałując na naturalne środowisko wyzwala wciąż no­ we, coraz potężniejsze zasoby energii. Ludzkość posuwa się etapami od jednej rewolucji do drugiej, rozumianymi jako jakościowe zmiany w spo­ sobach przemiany energii. W ten sposób wg L. A. White'a przeszliśmy drogę od prostego wykorzystania energii ludzkich mięśni poprzez rewo­ lucję agrarną umożliwiającą dzięki rolnictwu i hodowli uchwycenie ener­ gii promienistej słońca aż do rewolucji paliwowej, która oddała na użytek człowieka energię cieplną, elektryczną i nie tak dawno — jądrową. Zestawiając ze sobą teorię „energetyczną" i „ekologiczną" bez trudu dostrzeżemy, iż nie są one nawzajem sprzeczne, wykazują natomiast ten32 33 3 2 3 3 W h i t e , The Evolution Jw., s. 45-50. of Culture..., s. 19. �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI dencję do obustronnego uzupełniania się. Ich komplementarność wynika z typu refleksji, jaki zrodził te dwa nurty, refleksji, która bodźców motorycznego rozwoju szukała w aktywnym ludzkim działaniu skierowanym na otaczające człowieka środowisko. Pojęcia energetyczne L. A. White'a są w zasadzie przekładalne na ję­ zyk teorii ekologicznej, a podstawy surowcowe naturalnego środowiska określające ekologiczne warunki traktować możemy jako potencjalnie do­ stępne dla ludzkości zasoby wolnej energii — stanowiące niezbędne za­ plecze rozwoju każdej kultury. Zbieżność ta nie jest jednak absolutna. Różnica bowiem polega na dwuaspektowości ewolucyjnego widzenia rze­ czywistości, perspektywie spojrzenia i instrumentalnym znaczeniu obu te­ orii w uchwyceniu istoty rozwoju kultury. Interpretacja ekologiczna sto­ sowana być może w studiach tzw. „mikroewolucyjnych" stawiających so­ bie za cel rekonstrukcję przebiegu tzw. ewolucji szczególnej, specyficznej (specific evolution), czy częściowej, a rozumianej jako uporządkowany strumień zdarzeń zamkniętych granicami czasowo-przestrzennych współ­ rzędnych . W przeciwieństwie do niej interpretacja energetyczna umo­ żliwia zrozumienie procesów makrodynamicznych, stymulujących rozwój społeczeństwa jako całości w ramach modelu ewolucji totalnej, uniwer­ salnej. W obu jednak przypadkach czynnik technologiczny urasta do roli podstawowego składnika determinującego wszystkie pozostałe sfery k u l ­ tury. W tym znaczeniu graficzne odwzorowanie przebiegu rozwoju całej ludzkości stanowi w zasadzie tylko paraboliczną linię oscylującą wokół jakby „wypadkowej" krzywej, wyznaczającej na wykresie rozwoju k u l ­ tury — w jej aspekcie chronologicznym — coraz bardziej przyspieszony postęp w asortymencie technicznego uzbrojenia oraz ilości energii wprzę­ gniętej przy pomocy tych środków. Jest to zatem typowy technologiczny determinizm, który hipostazując narzędzia ignoruje wpływ i znaczenie innych dziedzin kultury na rozwój społeczny. Z punktu widzenia metodologicznej przydatności nie oferuje on także wystarczającego wyjaśnienia mechanizmu zmian w tych prze­ jawach kultury, których związek z technologią, ekologią i energetyką jest dość luźny, by nie powiedzieć — znikomy. Jednostronność tej „monogenetycznej", a więc przypisującej motoryczne funkcje rozwoju tylko jedne34 3 4 Ewolucja częściowa (specific evolution) przeciwstawiana była w koncepcjach nowej fali neoewolucjonistów — ewolucji totalnej (general evolution), w ramach której tworzono model rozwoju społecznego od formacji łowieckich aż do indu­ strialnych. Ten bliski dialektycznemu, swoiście „spektroskopowy" punkt widzenia zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej, zbliżającej stanowiska uni­ w e r s a l i s t ó w i multilinearystów widoczny jest m. in. w pracach R. Adamsa, M. Sahlinsa, E . Service'a, E . Vogta, R. Carneiro i W. Goldschmidta. �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 121 mu czynnikowi wyodrębnionemu z całości społeczno-kulturowej egystencji ludzkiej — jest oczywista. Nie oznacza to wszakże, iżby krytyka tego rodzaju założeń nie dostrze­ gała rzeczywistego znaczenia czynnika technologicznego w rozwoju k u l ­ tury. Co innego jednak doceniać doniosłą rolę narzędzi — środków pro­ dukcji, a co innego traktować je jako wyalienowane zmienne niezależne, określające kształt społecznej i kulturowej struktury. Techniczny monogenetyzm oferując oryginalną interpretację rozwoju cywilizacji nie może sobie jednak poradzić z należytym wyjaśnieniem przyczyn zmian w samych narzędziach, doprowadzając w istocie rzeczy w toku rozumowania do pewnego rodzaju błędnego koła. Technologia uwa­ runkowana środowiskiem i zasobami energii przekształca rzeczywistość kulturową wznosząc ją na nowy poziom, ta zaś poprzez modernizację te­ chnologii umożliwia efektywniejsze wykorzystanie zasobów surowcowych i źródeł energetycznych. Istotny jednak problem wzajemnego uzależnienia techniki od idei i vice versa wykracza daleko poza ramy naszych rozważań i nie dotyczy wyłącznie koncepcji neoewolucjonistów. Przytoczyć tu jedynie można w y ­ powiedź jednego z czołowych antropologów angielskich, a zarazem mar­ ksisty — P. Worsley'a, który poddając krytyce technologizm L. A. White'a zauważa, iż w końcu to ludzie tworzą i udoskonalają narzędzia, a pro­ ces ten wymaga myślenia". Dalej zaś pisze, iż właśnie ta współzależność między czynnikiem obiektywnym [narzędzia — APZ] a subiektywnym, [idee — APZ], t j . proces prawdziwie dialektyczny, nadal pozostaje naj­ trudniejszym problemem nauk społecznych" >. 3i POSTĘP I E W O L U C J A Zagadnienie postępu — nieodłącznie związane z koncepcjami klasycz­ nych ewolucjonistów, stało się także jednym z kluczowych problemów współczesnych teorii rozwoju społecznego, i to z dwóch podstawowych powodów. Po pierwsze należało ustosunkować się krytycznie, poddać we­ ryfikacji naczelny ,,dogmat" XIX-wiecznej etnografii i socjologii; po dru­ gie trzeba było przedstawić swe własne stanowisko w tym względzie zgod­ ne z aktualnym poziomem wiedzy o społeczeństwie, by nie zostać posą­ dzonym o mechaniczne kopiowanie wzorów przeszłości. Możliwość stosowalności pojęcia „postępu" w odniesieniu do sfery re­ lacji kutury i społeczeństwa jest nader kontrowersyjną kwestią, wzbudza­ jącą już od X V I I I w. permanentne polemiki i spory, i to zarówno na grun­ cie nauk społecznych, jak i rozważań filozoficznych. W tym ostatnim 35 W o r s 1 e у , op. cit., s. 144. �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI aspekcie problematyka ta wiąże się nierozerwalnie z zagadnieniami teleologicznej interpretacji rzeczywistości, postawami zbliżonymi do finalizmu i kauzalnymi próbami wyjaśniania zjawisk kulturowych. Pozostawmy jed­ nak ten skomplikowany zespół rozważań z pogranicza antropologii k u l ­ turowej i filozoficznej, a zwróćmy choćby pobieżnie uwagę na sposób w y ­ eksponowania pojęcia „postępu" w neoewolucjonistycznych teoriach roz­ woju społecznego. Już sama kwestia definicji „postępu" nastręcza niemało kłopotu. Prze­ ważnie określa się go jako proces kierunkowych przemian, w toku którego dokonuje się przechodzenie kultury i społeczeństwa od niższych form ku coraz doskonalszym stanom. Niejednokrotnie wskazuje się jednak także, iż postęp posiada w stosunku do kultury charakter atrybutywny i nie jest samym procesem, lecz tylko jego rezultatem, usensowniającym nie­ przerwany strumień przekształcających się zdarzeń. Ta nie w pełni tu zaakceptowana niejednoznaczność desygnatu kategorii „postępu" jest w pewnej mierze wynikiem kontrowersyjności poglądów, ale także spuścizną po latach terminologicznej niefrasobliwości ubiegłowiecznych ewolucjonistów . 36 Swój niemały udział w t y m względzie wniosła także era pozytywisty­ cznej krytyki, w latach której dążąc do eliminacji wszelkich sądów war­ tościujących konsekwentnie usuwano pojęcie „postępu", a także i „ewo­ lucji", uważając je za pozbawione znamion obiektywizmu naukowego. Na ich miejsce wprowadzono nowe terminy, takie jak „kulturowa lub społeczna zmiana" (culture, social change), „rozwój" (development) czy „wzrost" (growth), które w świetle epistemologicznej analizy miały o wie­ le adekwatniej odzwierciedlać badaną rzeczywistość. Terminologia ta we­ szła do naukowego słownictwa neoewolucjonistów i została wkrótce uzu­ pełniona wydobytymi z zapomnienia pojęciami „postępu" i „ewolucji". Powstał tą drogą zbiór niespójnych wewnętrznie kategorii, a kwestie subtelnych semantycznych granic między zakresami poszczególnych nazw, problemy pod- i nadrzędności oraz przekładalności jednych określeń na drugie utrudniały jednoznaczną percepcję poddanych interpretacji treści neoewolucjonistycznych. Oczywiście w ostatecznej instancji można doko­ nać analizy samego sposobu ujmowania przemian i budowy modelowej konstrukcji, abstrahując całkowicie od związanych z nimi terminologicz­ nych konotacji, ale wówczas należy się również liczyć z niebezpieczeń­ stwem skierowania polemiki na tory akademickiego sporu. Obecnie dominujące powoli znaczenie zyskuje sobie tendencja do roz3 6 L u t y ń s k i , op. cit., s. 112-116. Ewolucjoniści posługiwali się wymiennie ter­ minami „rozwój", „postęp" i „ewolucja", choć czasami również starali się odróżniać „postęp" od „rozwoju". �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 123 graniczania i różnicowania terminów „postęp" od uważanych często za je­ go równoznaczniki takich pojęć, jak „rozwój", „zmiana" czy „ewolucja". W t y m rozumieniu „postęp" — jako proces — staje się tylko jedną z cech czy postaci zmienności form kulturowo-społecznej rzeczywistości. Same natomiast „zmiany" czy „rozwój" nie zawierają w sobie elementu jakoś­ ciowego, a wskazują jedynie na fakt chronologicznego następstwa jednych etapów przemian po drugich, nie precyzując alternatywnie kierunku pro­ gresywnego, regresywnego czy „relatywnego", w jakim winny one prze­ biegać . W ten sposób wizja ewolucji traktowana jako synonim „postępu" uwol­ niona została w poglądach wielu badaczy — i to nie tylko neoewolucjonistów od immanentnej konieczności wznoszenia się na coraz to wyższy, lepszy i doskonalszy stopień rozwoju. Stanowisko takie reprezentuje m. in. J. H . Steward, dla którego dy­ lemat postępowego charakteru ewolucji nie posiada w rozważaniach nad teorią zmian istotnego i kluczowego znaczenia. Zagadnienie „postępu" tworzy wg niego autonomiczny dział w teorii kultury i może — choć nie musi — być łączone z problematyką ewolucyjną . Ta swoista ucieczka J. H. Stewarda od ustosunkowania się do donio­ słej kwestii „postępu" wiąże się ze sceptycyzmem tego badacza co do mo­ żliwości ustalenia obiektywnych kryteriów opartych na wartościowaniu empirycznie stwierdzonych zmian, kryteriów, które by określały „wyż­ szość" lub „niższość" poszczególnych, kolejno względem siebie następują­ cych stadiów, etapów czy formacji. Zastrzeżenia tego typu — związane z operowaniem wartościującym pojęciem „postępu" — przewijają się przez poglądy wielu teoretyków. Klasyczne kryteria „postępu", takie jak rosnąca stale złożoność i bogactwo elementów kultury, stopniowe zwiększanie- się ich ilości i różnorodności, czy wreszcie coraz lepszy stopień ustrukturyzowania się tych składników w stosunku do ludzkich potrzeb — nie ostały się w wyniku druzgocącej krytyki. Niejednokrotnie zwracano już uwagę, iż wszystkie te warunki zawiera­ ją spory ładunek subiektywnie wartościujących implikacji polegających głównie na tym, że miast odtwarzać rzeczywiste następstwo form, szerego­ wano poszczególne stadia kierując się skażonym przez europocentryzm układem wartości. Wybrane, łatwo rzucające się w oczy cechy charaktery­ zujące tzw. współczesną czy bieżącą cywilizację przyjęto za probierz po31 38 3 7 Tego rodzaju rozgraniczenie pojęć „ewolucja" i „postęp" znaleźć można np. w: Dictionary of Sociology, New York 1944, s. 282. O rodzajach zmian w układach społecznych por. R. M. M а с i v e r, Ch. H . P a g e , Society. An Introductory Ana­ lysis, New York 1961, s. 523; poglądy te referuje S z c z e p a ń s k i , op. cit, s. 26. S t e w a r d, op. cit., s. 12-14. 3 8 �124 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI stepu i rozwoju minionych etapów dziejowych, jak i ludów uważanych dotąd za pierwotne, dzikie lub prymitywne, a które w wyniku tych po­ równań ochrzczono równie enigmatycznym i pejoratywnym terminem: „zapóźnione w rozwoju". Coraz szerszy zasięg oddziaływania teorii relatywizmu w ocenie war­ tości poszczególnych systemów kulturowych czy tylko ich składowych, elementarnych części, dezawuując pokutujące jeszcze resztki europocentrycznego widzenia rzeczywistości, skłonił zwolenników odrodzenia ewo­ lucjonizmu do szukania nowych, obiektywnych kryteriów postępu. Zda­ wano sobie bowiem sprawę, iż nie sposób rezygnować z zasady wartościo­ wania, jeśli w teorii rozwoju społecznego chce się konstruować schematy ewolucyjnych procesów o określonym kierunku dokonujących się prze­ mian . Neoewolucjoniści szukali nowych mierników postępu i znajdowali je przede wszystkim w zjawisku zwiększającego się stopnia opanowywania sił przyrody przez człowieka, we wzroście przyswajalnej energii przypa­ dającej na głowę w określonej populacji oraz w stałym unowocześnianiu środków produkcji, dzięki czemu możliwe jest zwiększenie potencjału w y ­ zwalanej energii i zapewnienie większej operatywności w celowym prze­ kształcaniu naturalnego środowiska. Wyprowadzone z tych empirycznie stwierdzalnych prawidłowości kryteria „postępu" stanowią pochodne funckji, jaką pełnią w koncepcjach teoretyków neoewolucjonizmu — uświa­ domione lub nieuświadomione — zasady ekologicznego, energetycznego i technologicznego determinizmu. Byłoby uproszczeniem sądzić, iż ten krąg ludzkich uwikłań to jedyna sfera, z której wyłonić się miały operatywne kryteria postępu. Równo­ cześnie jednak przeświadczenie o skali trudności, jakie trzeba by pokonać przy nie gwarantujących powodzenia próbach identyfikacji mierników pro­ gresywnego rozwoju w innych dziedzinach rzeczywistości, np. społecz­ nej, artystycznej czy religijnej, wysunęło na plan pierwszy kryteria „po­ stępu", wywiedzione z analizy podstawowych motorów ewolucji. I tak np. znany archeolog angielski J. Clark (znajdując się niewątpli­ wie pod wpływem koncepcji G. Childe'a) zauważa, iż w ocenie postępu obok wielu innych czynników nie można pomniejszać znaczenia tła przy­ rodniczego, gdyż „... dzieje człowieka... [to] stopniowe uniezależnianie się od niewoli instynktownej zgodności z wzorem narzuconym przez siły ze­ wnętrzne" . Wyrazem tego stanowiska są prace uczonego, w których zwraca on dużą uwagę na określenie roli i znaczenia środowiska przy39 40 3 9 B i e ń k o w s k i , op. cit., s. 19-20. J . G. D. C l a r к, Europa przedhistoryczna. wa 1957, s. 17. 4 0 Podstawy gospodarcze, Warsza­ �ODRODZENIE 125 EWOLUCJONIZMU rodniczego w kształtowaniu się i rozprzestrzenianiu kultur archeologicz­ nych. Odmiennie problem ten ujmuje jeden ze zwolenników „amerykań­ skiej" odmiany kierunku zaliczanego do ewolucjonizmu uniwersalnego — M . Sahlins. Otóż w ślad za koncepcjami L. A. White'a postępowy aspekt ewolucji dostrzega on w ciągłym, zmieniającym kształt kultury ruchu, który skierowany jest w stronę stałego wzrostu znaczenia transformacji uwolnionej energii. Energia ta włączona do „krwiobiegu" kulturowego systemu poddawana jest przerobowi, a każdy znaczniejszy ilościowy skok tej produkcji wynosi tenże system ku coraz wyższym stopniom wewnę­ trznego zorganizowania . 41 Szczególnie dobitnie zagadnienie postępu zaakcentowane zostało przez L. A. White'a, choć na kartach jego prac rzadko natknąć się można na samo określenie „progress". Obok pojęcia „ewolucji", rozumianej jako czasowe następstwo form wyznaczonych przez zmiany o charakterze ilo­ ściowym, uwypukla on silnie znaczenie rewolucji — okresów gwałto­ wnych jakościowych przeobrażeń, a więc zjawiska niedostrzegalnego lub ignorowanego przez klasycznych ewolucjonistów. Ewoluujący system k u l ­ turowy przenosi się z jednego poziomu na drugi i proces ten jako całość jest wg L. A. White'a nieodwracalny i zarazem niepowtarzalny. W tym więc rozumieniu nie może być mowy o jakimś ogólnym, totalnym regresie, a poszczególne przypadki cofania się w rozwoju będą jedynie lekko zała­ mywały krzywą symbolizującą kierunek postępowych przeobrażeń. Po­ stęp następuje jednak przede wszystkim na drodze nagłych rewolucji technicznych, w wyniku których otwierają się przed ludzkością nowe źró­ dła możliwości wykorzystania zasobów energetycznych . Konsekwencją tych przewrotów zmieniających raptownie aktywność gospodarczą czło­ wieka, okresów prawdziwej erupcji wynalazczej myśli, jest stopniowa uniformizacja naszej egzystencji, objawiająca się w dążeniu do powstania jakiegoś wszechogarniającego, pojedynczego systemu społecznego, w któ­ rym widzieć można wizję bezklasowego społeczeństwa przyszłości . 42 43 Próby tego rodzaju dążące do ustalenia w miarę obiektywnych i — co ważne — uniwersalnych dla wszystkich stron ludzkiej kultury kryte­ riów postępu zostały uwieńczone jedynie połowicznym powodzeniem. Pro­ blem granic stosowalności tych kryteriów pozostał nadal otwarty, gdyż 4 1 M. S a h l i n s , The Segmentary Lineage: An Organization Sor Predatory Expansion, „American Anthropologist", t. 63: 1961, s. 322-345, oraz przedruk, z k t ó ­ rego korzystam: t e n ż e , op. cit, [w:] H a m m o n d (ed.), Cultural and Social An­ thropology, s. 182-183. W h i t e , The Science of Culture..., s. 389; t e n ż e , The Evolution of Cultu­ re..., s. 29-30, 281-283,^)8-369. N o w a c z y k , op. cit., s. 37. 4 2 4 3 �126 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nie opracowano takiego aksjologicznego systemu, przy pomocy którego można by było oceniać postęp w dziedzinie szeroko pojętej sztuki czy ety­ k i z taką samą dokładnością, jak czynić to już można w odniesieniu do pro­ dukcji przemysłowej, rozwoju oświaty czy wzrostu higieny. Niezależnie jednak od częściowego niepowodzenia, jakim okryte zo­ stały wysiłki neoewolucjonistów, ich dorobek oparty na gruntownej, materialistycznej analizie procesu dziejowego winien być szerzej niż czy­ niono to dotychczas skonfrontowany z marksistowską teorią rozwoju spo­ łecznego. Zasady materializmu historycznego, cała filozofia marksistowska bowiem rozwija stale teorię progresywnego charakteru rozwoju ludzkiegospołeczeństwa i kultury w ich globalnym aspekcie. Nie absolutyzuje ona jednego czy kilku najbardziej rzucających się w oczy czynników, np. energii lub narzędzi, ale poprzez teorie następstwa formacji społecznoekonomicznych umożliwiających coraz wszechstronniejsze zaspokajanie potrzeb ukazuje właściwy d i a l e k t y c z n y sens pojęcia „postępu". Niedoskonałość logicznego systemu wnioskowania niektórych neoewo­ lucjonistów polega głównie na tym, że gotowi byli oni na podstawie sym­ ptomów wskazujących na postęp w jednej określonej dziedzinie nauki czy praktyki gospodarczej wysuwać twierdzenia o postępie jako zjawisku wszechogarniającym całokształt kultury. Ścisłe wskaźniki postępu tech­ nicznego stają się szczególnie w ujęciu historyków nauki i techniki słupa­ m i milowymi na drodze ewolucyjnego rozwoju całej ludzkości . Ignoruje się natomiast zjawisko nierównomierności postępu w poszczególnych dzie­ dzinach oraz nie dostrzega się możliwości regresu czy zahamowań spowo­ dowanych utratą stabilności w niejednolicie rozwijających się układach kulturowych. Zabarwienia sielankowości w t y m obrazie postępu — widzianym przez pryzmat udoskonalonych metod produkcji i ogołoconym na dodatek z sub­ telnych, ale niemniej ważnych wartości ideologiczno-estetycznych — na­ daje przeświadczenie, iż kumulatywny charakter i swoista „akceleracja" wynalazczości jest wystarczającą rękojmią utwierdzającą nas w przekona­ niu, że posuwamy się we właściwym, jakby z góry zaprogramowanym kie­ runku. Wprawdzie sądy takie wynikają z oceny całkowicie wiarygodnego ma­ teriału faktograficznego i wyznaczone są sumą doświadczeń minionych pckoleń, to jednak coraz częściej dochodzą do głosu sceptycy, kwestionu­ jący zasadność twierdzenia o immanentnym charakterze postępu określa­ jącego jakoby kierunek dalszego rozwoju. Wyrazicielem takiej postawy jest m. in. P. Worsley, który zauważył, że wprawdzie to „... ludzie tworzą 44 4 4 Por. np. S. L i 11 e y, Ludzie, maszyny i historia. Zarys historii rozwoju szyn i narzędzi na tle przemian społecznych, Warszawa 1963, s. 298-299, 306. ma­ �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 127 przyszłość"; nie są oni jednak zdeterminowani. Ale sam ten fakt nie w y ­ starcza do wyciągnięcia optymistycznych wniosków. Nie ma żadnej pe­ wności, że postęp będzie charakterystyczny dla przyszłości w sposób i n herentny i nieunikniony" . Myślę, że ta refleksja angielskiego antropologa jest wyrazem niepoko­ jów, jakie nurtują środowiska intelektualistów w obliczu trudnych do przewidzenia następstw żywiołowego rozwoju nauki i techniki. Wszystko, a więc także i nasza przyszłość, zależy oczywiście tylko od nas samych, od rodzaju wniosków, jakie wyprowadzimy z analizy dotychczasowego rozwoju, od zdolności umysłowych i sposobu wykorzystania energii, jaką udało nam się już zastosować i jaką jeszcze niebawem wprowadzimy do naszego systemu kulturowego. Trafnie ujął tę myśl znany antropochronolog L . S. Palmer stwierdzając, iż to czy krzywe wykresów kultu­ rowego rozwoju wskazują postępowy czy wsteczny kierunek ludzkiej ewo­ lucji, zależy całkowicie od obecnego i przyszłego zachowania się czło­ wieka" . 45 46 Dlatego tak niezmiernie ważna jest konieczność uświadomienia sobie potrzeby takiego ukierunkowania wszystkich ludzkich poczynań, by ich efektem było lepsze jutro naszego gatunku. Aby jednak cel ten osiągnąć, należy tak modelować naszą przyszłość, by można było wyeliminować z niej te wszystkie negatywy społecznego życia i działalności gospodar­ czej, których funkcjonowanie hamowałoby postęp, a być może dopro­ wadziłoby do całkowitego, nagłego przerwania wznoszącej się na razie w górę krzywej ludzkiej egzystencji. W ten niezamierzony sposób od roz­ ważań nad postępem i teorią ewolucji wyprowadzoną z dokonań naszych przodków zbliżyliśmy się do futurologu , prakseologicznej w swym cha­ rakterze „nauki o przyszłości", której wzrastające w świecie z dnia na dzień praktyczne znaczenie tchnie optymizmem i wiarą w postęp. 47 ARCHEOLOGIA I EWOLUCJONIZM Restauracja ewolucjonistycznej myśli — połączona z modernizacyjny­ mi i adaptacyjnymi zabiegami mającymi tę XIX-wieczną refleksję teorety­ czną przywrócić współczesnej nauce — spowodowała istotne zmiany nie tylko na szachownicy szkół i kierunków zajmujących się teorią rozwoju społecznego, ale wywołała również określone implikacje w konkretnych, 45 w o r s 1 e y, op. cit., s. 144-145. L . S. P a l m e r , Jak człowiek wędrował 4 6 przez wieki, Warszawa 1966, s. 327- 328. 4 7 Próba podsumowania dotychczasowych osiągnięć w zakresie teorii futuro­ logicznej oraz perspektywy dalszego rozwoju tej dyscypliny zawarte są w pracy A. S i с i ń s к i, Prognozy a nauka, Warszawa 1969. �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSK1 szczegółowych dyscyplinach wchodzących w skład nauk społecznych. Ten­ dencje neoewolucjonistyczne zaznaczyły się — obok etnografii — także wyraziście na gruncie archeologii, co biorąc pod uwagę specyfikę źród­ łowej bazy tej naukowej specjalności — jest zjawiskiem zrozumiałym, ale i symptomatycznym. Zastanawiając się nad wyjątkowo dużą podatnością archeologii na ak­ ceptację teorii ewolucjonistycznych należy w pierwszym rzędzie zdać so­ bie sprawę z ewidentnej zależności, jaka łączy ze sobą na wczesnych eta­ pach rozwoju ludzkości materialną kulturę, gospodarkę, narzędzia głów­ nie stosowane w procesie produkcji żywności — ze społeczną stroną pier­ wotnej egzystencji. Przyjęcie takiego założenia upoważnia badacza do traktowania dostępnych mu faktów archeologicznych, którymi są w prze­ ważającej mierze materialne ślady technologicznego przekształcania ota­ czającego człowieka środowiska, za wystarczające źródła do rekonstrukcji hipotetycznego obrazu całokształtu kultury określonej społeczności. Jed­ nakże taka prosta rekonstrukcja nie może być celem samym w sobie. Gdyby bowiem tak było — archeologia w krótkim czasie stałaby się mimo całej swej problemowej i warsztatowej złożoności dyscypliną zdegenerowaną, przekształcając się w „eskapistyczną faktologię", luźny zbiór naj­ przeróżniejszych wiadomości o dziejach naszych przodków, nie upoważ­ niający do konstruowania modeli i ujęć syntetyzujących . 48 Tymczasem zadaniem prahistorii jest badanie i odkrywanie prawidło­ wości rozwojowych zarówno w totalnie traktowanym przebiegu dziejowe­ go procesu w okresach „protohistorycznych", jak i w obrębie poszczegól­ nych formacji społeczno-ekonomicznych. Ta — wynikająca ze społecz­ nych funkcji każdej nauki — obiektywna konieczność podjęcia studiów celem zrozumienia pełnego przebiegu historycznego procesu doprowadza w przypadku archeologii do pewnej absolutyzacji materialnej spuścizny minionych pokoleń. Absolutyzacja ta zmusza prahistoryka do poddania stojących przed nim do dyspozycji zabytków takim zabiegom interpreta­ cyjnym, które umożliwiłyby dostęp do źródłowych informacji w zabytkach tych potencjalnie zawartych, a poprzez ich naukową analizę do ustalenia czynników i praw rządzących rozwojem społeczeństw. Wszystkie te heurystyczne zabiegi sprzyjały uznaniu prymatu całości technicznego wyposażenia, w szczególności zaś narzędzi jako podstawo­ wego wyznacznika rozwoju, ewolucji i postępu. Wyrazem tych metodolo­ gicznych założeń jest konstruowanie tzw. serii typologicznych uszerego­ wanych faktów archeologicznych, tworzących w swym korelatywnym przebiegu zwarte łańcuchy rozwoju form zabytków, podtrzymujące syste­ my względnej chronologii, a także budowa najprzeróżniejszych schema4 8 С h i 1 d e, Archeologia 1955, s. 18. jako nauka społeczna, „Postępy Archeologii", t. 2: �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 129 tów periodyzacyjnych opartych na przemianach gospodarczych. W tym więc aspekcie można zaryzykować twierdzenie, iż między koncepcjami neoewolucjonistów głoszących świadomie technologiczny determinizm a obiektywnymi założeniami określającymi postępowanie badawcze archeo­ loga istniała duża zbieżność, sugerująca jakieś sprzężenie zwrotne. Podobieństwa i wzajemne wpływy sięgały jednak jeszcze głębiej wów­ czas, gdy nastąpił wzrost znaczenia badań ekologicznych i szerzej zajęto się problematyką oddziaływania warunków przyrodniczo-geograficznych, „biomu" i „habitatu" na człowieka oraz procesem kształtowania i kon­ trolowania tej przyrody przez człowieka, dzięki wytworom kultury mate­ rialnej — będących „w znacznym stopniu wynikiem reakcji na otocze­ nie" . W punkcie lokalizacji motorycznych czynników rozwoju kultury zbie­ żności między stanowiskiem neoewolucjonistów a poglądami utrwalonymi w środowisku archeologicznym stale się nasilają. Koncepcje ekologicznego i technologicznego determinizmu zostały zaakceptowane przez archeologię, a następnie wdrażane i sprawdzane w toku konkretnych prac badawczowykopaliskowych i studiów syntetyzujących cząstkowe osiągnięcia. War­ to tu także podkreślić, iż łatwość, z jaką teoria technologiczno-ekologicznego determinizmu w jej neoewolucjonistycznym kształcie utorowała sobie drogę do prahistorii, spowodowana była nieprzerwaną łącznością tej dyscypliny z sedymentacyjnie pojmowaną minioną rzeczywistością kultu­ rową, która w stratygraficznych układach ukazywała niepodważalne na­ stępstwo zespołów zabytków i całych kultur od form technologicznie pro­ stych — prymitywnych, do coraz bardziej złożonych, umożliwiających stały wzrost znaczenia ingerencji człowieka w dziele wykorzystania ener­ getycznych rezerw ekumeny. 4 9 so Niebagatelne znaczenie posiadał także fakt, iż teoretyczne podstawy archeologii nie podlegały tak silnym wstrząsom ideologicznym, jakie zna­ mienne były dla wielu nauk społecznych — w tym etnologii i socjologii w naszym stuleciu, by pod wpływem ofensywy prądów antyewolucjonistycznych odgrodzić się całkowicie od spuścizny Morgana — Tylora — Engelsa. Warto tu także zaznaczyć, iż sformułowany w 1 poł. X I X w. thomsenowski względny system periodyzacyjny podziału pradziejów na trzy podstawowe, następujące po sobie kolejno epoki: kamienia, brązu i żelaza, mimo silnej opozycji przetrwał w swych zarysach do dziś. Wszystkie te fakty świadczą, iż szanse wdrażania koncepcji neoewolucjonistycznych do praktyki badawczej były na gruncie archeologii, ujmu­ jącej badane zjawiska kulturowe zawsze w czasie, potencjalnie większe 4 9 5 0 C l a r k , op. cit, s. 18. С h i 1 d e, O rozwoju w historii, s. 22. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �ALEKSANDER 130 POSERN-ZIELIÑSKI aniżeli w odniesieniu do antropologii społecznej i kulturowej, gdzie kło­ poty związane z korelacją synchronicznej i diachronicznej płaszczyzny odniesienia nie zostały nadal przezwyciężone, a wzrost popularności strukturalizmu ograniczył zasięg oddziaływania sformułowanych przez White'a — Stewarda — Childe'a teorii społeczno-kulturowego rozwoju. Najsilniejszym ośrodkiem neoewolucjonistycznej myśli w archeologii zachodniej była prahistoria angielska znajdująca się pod wpływem teore­ tycznych koncepcji G. Childe'a, które (opracowane w latach czterdzie­ stych) zyskały sobie w całym świecie ogromne uznanie. Popularyzacji w krajach socjalistycznych poglądów jednego z czołowych przedstawicieli ewolucjonizmu uniwersalnego sprzyjało stanowisko Childe'a, akceptujące podstawowe zasady marksistowskiej nauki o rozwoju pierwotnego społe­ czeństwa , z tym zastrzeżeniem, iż zwracał on znacznie większą uwagę na zjawiska dyfuzjonizmu, w którym widział jeden z podstawowych czyn­ ników odróżniających „społeczną ewolucję" od ewolucji organicznej . 51 52 Uniwersalizm Childe'a uzewnętrzniał się w jego przekonaniu, iż pod­ dając analizie społeczno-ekonomiczną infrastrukturę kultury, pojmowanej w sensie atrybutu rodzaju ludzkiego, dostrzec w niej możemy zarówno procesy dyferencjacji, różnicowania się, jak i procesy asymilacji, zbieżno­ ści poszczególnych kultur. Wektory tych przeciwnie ukierunkowanych prądów nie równoważą się jednak, a wynikiem ścierania się tych sprzecz­ nych tendencji jest postępujące zwycięstwo uniformacji. Potwierdza to również konkretny materiał archeologiczny i historyczny, wskazujący, iż wszystkie kultury zbiegają się w jeden wspólny, uniwersalny dla całej ludzkości nurt, którego dominacja nad „rozgałęzionym systemem prądów kulturalnych" wynika z postępującego tempa rewolucji technicznej, ogar­ niającej swym zasięgiem cały glob . Czynniki technologiczne nie urastają u Childe'a do roli absolutnie pod­ stawowego kryterium wyznaczającego określony stopień rozwoju, choć w praktyce badawczej wysuwają się one często na plan pierwszy. G. Childe zdaje sobie sprawę z tego, iż preferencja takich a nie innych czyn­ ników podyktowana jest wyłącznie specyfiką źródeł archeologicznych . Aby więc osłabić ten jednostronny determinizm, należy łączyć miernik technologicznego rozwoju z kryterium ekologicznym, by na tej podstawie ocenić stopień przystosowania się poszczególnych kultur do przyrodniczego środowiska. Dopiero wówczas określone stratygraficznie ciągi kulturowe 53 M 5 1 A. I . P e r s z i c, A . L . M o n g a j t , W. P. A 1 e к s i e j e w, Istoria pierwobytnogo obszczestwa, Moskwa 1968, s. 22. Pod pojęciem dyfuzji rozumie Childe głównie przekazywanie w y n a l a z k ó w z jednego społeczeństwa do drugiego. Por. C h i l d e , Rozwój społeczny, s. 163. C h i l d e , O rozwoju w historii, s. 23; t e n ż e , Rozwój społeczny, s. 160. Jw., s. 27. 5 2 5 3 6 4 �ODRODZENIE 131 EWOLUCJONIZMU ustalone dla poszczególnych obszarów jakiejś geograficznej strefy można ze sobą zestawić i porównywać, by wznosząc się na coraz wyższy poziom abstrakcyjnego rozumowania logicznego ustalić zespoły cech wspólnych i stworzyć jeden obowiązujący dla tego regionu szereg rozwojowy. Tą drogą, porównując ze sobą tzw. „homotaksalne kultury", t j . zespoły w y ­ tworów zlokalizowane na analogicznych, odpowiadających sobie pozycjach w rozpatrywanych paralelných chronologicznie ciągach, G. Childe odtwa­ rza ewolucyjne sekwencje dla określonej strefy ekologicznej . Umożli­ wiają one budowę nowych schematów periodyzacyjnych nie przyporząd­ kowanych wartościom jednej wybranej zmiennej, uwzględniając cało­ kształt rozwoju sił wytwórczych oraz korelujące z nimi, a możliwe do od­ tworzenia na podstawie zachowanych materialnych śladów ludzkiej dzia­ łalności, społeczne aspekty spójnej niegdyś funkcjonalnej całości. Tak ujęta zasada postępowania „ewolucjonistycznego" nabiera w war­ sztacie naukowym archeologa znacznie bardziej konkretnego charak­ teru aniżeli w interpretacjach antropologicznych, pozbawionych z reguły tak ścisłych i jednoznacznych czasowo-przestrzennych wyznaczników. Atomistyczne traktowanie kultury, charakterystyczne dla klasycznego ewo­ lucjonizmu, zastąpione zostało teraz podejściem kompleksowym, wolnym od ahistorycznej perpektywy. Archeologiczny materiał umożliwił śledzenie ewolucji formacji ekonomiczno-społecznych typowych dla poszczególnych terytoriów w określonych przedziałach czasowych, przy równoczesnym założeniu wielkiego prawdopodobieństwa ustalenia uniwersalnych faz czy stadiów historycznego procesu, różnych od morganowskiej czy thomsenowskiej wizji narodzin cywilizacji. Reasumując te skrótowe, i nie uwzględniające wielu bez wątpienia is­ totnych aspektów, rozważania na temat udziału archeologii w kształto­ waniu się koncepcji neoewolucjonistycznych — można bez większych za­ strzeżeń stwierdzić, iż z jednej strony prahistoria dostarczyła teoretykom społecznego rozwoju argumentacji podtrzymującej założenia energetycz­ nego, technologicznego i ekologicznego determinizmu, z drugiej jednak strony sama podlegała wpływom uformowanych w warsztatach teore­ tyków treści i w wyniku ich oddziaływania modyfikowała swe „metodo­ logiczne" oblicze. 5S UOGÓLNIENIA I K U L T U R O L O G I A Ukazując założenia jednego z ważniejszych w 2 poł. X X w. kierunków myśli antropologicznej, stanowiącego właściwie nową wersję pewnej za­ korzenionej już od dziesięcioleci w naukach społecznych tendencji, nie sposób także nie zwrócić uwagi na koncepcje uogólnień i sposoby reali5 5 Jw., s. 32 n. �132 ALEKSANDER POSERN-ZIEL1ÑSK1 zacji tych założeń w pracach neoewolucjonistów. Wychodząc od analizy typu problemów, jakie stawia się do rozwiązania, można nie tylko określić specyfikę badawczych zainteresowań, ale także stwierdzić rodzaj dyrek­ t y w regulujących postępowaniem badawczym i wyznaczyć charakter dys­ cypliny w sensie jej przynależności do kategorii nauk idiograficznych lub nomotetycznych . Forma i charakter uogólnień czynionych na użytek teorii rozwoju spo­ łecznego nie są jednolite w środowisku neoewolucjonistów anglosaskich. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać zarówno w tradycjach huma­ nistyki, jak i w rozwijanej aktualnie dyskusji o zakresie kompetencji i przedmiocie nauk antropologicznych. Faktem jednak pozostanie, iż na gruncie amerykańskim historia prądów ewolucjonistycznych wyznaczana jest okresami ścierania się tendencji preferujących idiograficzny charak­ ter antropologii z tymi, które dyscyplinę tę zamierzały przekształcić w naukę nomotetyczną. Klęska ewolucjonizmu klasycznego była równocześ­ nie porażką antropologii (etnografii) jako nauki ustalającej ogólne prawa rozwoju kultury. Spekulacyjne w dużej mierze teorie nie były adekwatne w stosunku do wzbogacanego coraz bardziej materiału faktograficznego. Świadczyło to dobitnie, iż wnioski co do natury ewolucji wyciągnięto zbyt pośpiesznie. Zwrócono się zatem ku empiryzmowi, uważając słusznie, iż zawodność teoretycznych schematów wynika ze zbyt słabej znajomości konkretnych kultur i faktów kulturowych. Rozpoczęła się era intensywnej penetracji terenowej i rzetelnych studiów monograficznych, zainicjowa­ nych przede wszystkim przez F. Boasa i znajdujących się w jego kręgu uczniów. Antropologia straciła wówczas swe nomologiczne piętno i stała się nauką o charakterze idiograficznym. 56 Należy tu jednak zdecydowanie odróżniać postawę pozytywnego sce­ ptycyzmu względem przedwczesnych uogólnień — od zapatrywań skraj­ nych rela ty wistów negujących możliwość ustalenia ogólnych praw roz­ woju. W swojej ocenie charakteru antropologii zbliżali się oni do tezy idiografizmu przedmiotowego, w myśl której niemożność wykrycia ja­ kichkolwiek praw t k w i w samej istocie przedmiotu badań . Odmienną postawę reprezentował F. Boas — niesłusznie nieraz k r y t y ­ kowany za jego rzekomo skrajne antynaturalistyczne stanowisko metodo­ logiczne. Tymczasem zdawał on sobie w pełni sprawę z tego, iż odejście od teorii i zwrot w stronę empiryzmu jest zjawiskiem przejściowym. Był to więc pewnego rodzaju idiografizm naukoznawczy — mający stanowić 57 5 6 L . N o w a k , Uogólnienia historyczne a zagadnienie idiografizmu i historyzmu, „Studia Socjologiczne", 1962, z. 3, s. 223-225. A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii historii, Warszawa 1960, s. 28. 5 7 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 133 uzasadnienie potrzeby wzbogacania wiedzy faktograficznej, by w przy­ szłości umożliwić badaczom na tej podstawie podjęcie studiów o charak­ terze syntetycznym. W wyniku osłabienia tendencji historyczno-relatywistycznego scepty­ cyzmu w latach trzydziestych i czterdziestych naszego stulecia w antropo­ logii amerykańskiej nastąpił wyraźny odwrót od „idiografizmu", połą­ czony z próbą przywrócenia tej dyscyplinie charakteru nauki ustalającej uogólnienia. Niemały wkład w tej materii wnieśli neoewolucjoniści, którzy zaczęli teraz konstruować nowe modele kulturowo-społecznego rozwoju, by w ich ramach dążyć do należytej interpretacji i systematyzacji danych empirycznych oraz wykrywać ogólne prawidłowości. Regularności w ujęciu neoewolucjonizmu wielokierunkowego mogą jednak dotyczyć tylko poszczególnych, rozwijających się niejako paralelnie i ograniczonych czaso-przestrzennie układów, a nie całości kultury. Syn­ teza ma tu więc charakter cząstkowy, a wykryte uogólnienia — obowiązu­ jące jedynie w granicach (posłużmy się tu terminologią S. Ossowskiego) „systemów względnie izolowanych" — dają nam wyłącznie możliwość ustalania teorii średniego zasięgu. Dążenie do zdobycia wiedzy całościowej, ujmującej zjawiska w ich ca­ łokształcie, widoczne jest wyraźnie u przedstawicieli neoewolucjonizmu uniwersalnego, a przede wszystkim w koncepcjach L. A. White'a. Rzeczy­ wistość badać można poprzez pryzmat tzw. procesów „indywidualizują­ cych" (particularizing) — i wówczas odkrywać będziemy powiązania h i ­ storyczno-jednostkowych, szczególnych i niepowtarzalnych zjawisk. Tego rodzaju spojrzenie określone tezą idiografizmu jest właściwe postawie h i ­ storyka negującego możliwość wykrycia praw historycznych. Tak pojętą historię przeciwstawia L. A. White ewolucji, która mając do czynienia ze zjawiskami jako klasami zdarzeń i procesów pozbawionych ścisłych ko­ notacji czasowo-przestrzennych dąży do formułowania twierdzień ogól­ nych, generalizujących (generalizing) . 5 8 59 Nauką, która posiadać ma w t y m stopniu nomotetyczny charakter, nie jest jednak wg L. A. White'a antropologia, zajmująca się w sposób wie­ loaspektowy człowiekiem, lecz kulturologia (culturology). Jej przedmiot badań stanowi wyabstrahowana z ogólnego porządku rzeczywistości k u l ­ tura, traktowana jako odrębny samowystarczalny i samozdeterminowany 5 8 S. O s s o w s k i , Dwie koncepcje historycznych uogólnień, Dzieła, t. 4: O nau­ ce, Warszawa 1967, s. 323-324. W h i t e , Kroeber's Configuration of Culture Growth", „American Anthro­ pologist", t. 48: 1946, z. 1, s. 30; t e n ż e , op. cit., s. 30. O stosunku neoewolucjoni­ s t ó w do badań typu historyczno-etnograficznego por. A. H u l t k r a n z , Historical Approaches in American Ethnology. A Research Survey. „Ethnologia Europea", t. 1: 1967, z. 2, s. 111-112. 5 9 �134 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI strumień zdarzeń. W ten sposób niejako „zautonomizowana" kultura może zostać opisana, zbadana i zgłębiona tylko w kategoriach kulturologiczn y c h . Tego rodzaju ujęcie zagadnienia spotkało się z silnym sprzeci­ wem k r y t y k i . Wskazywano bowiem na nieuzasadnione rozgraniczanie pro­ blematyki kulturowej od społecznej, stanowiących przecież w istocie rze­ czy dwa uzupełniające się nawzajem aspekty jednego systemu. Mimo to przyjmowano jednak, iż tego rodzaju rozwiązanie, spełniając wymogi na­ ukowej przydatności, posiada bezsprzeczne walory heurystyczne. Propozycja L. A. White'a nie znalazła jednak szerszego oddźwięku. Natomiast kwestia uogólnień w naukach antropologicznych, stopnia ich abstrakcyjności jest stale podejmowana na nowo. Dyskusja ożywia się zwykle przy okazji prób traktowania poszczególnych, historycznie uwa­ runkowanych postaci antropologii — jako swego rodzaju poziomów stop­ niowo wzrastającej roli generalizacji i syntezy w procesie poznania dzie­ jów ludzkości. U szczytu tej drabiny znajduje się zwykle antropologia —• formułująca za pośrednictwem zobiektywizowanych metod prawa ogólne, a u samego dołu — czysto empiryczna, idiograficzna etnografia. Tego ro­ dzaju klasyfikacje podejmowane czy to przez A. R. Radcliffe-Browna, czy też C. L é v i - S t r a u s s a są świadectwem, iż w naukach społecznych zawsze obok dyscyplin realizujących ambitny program ustalenia praw uni­ wersalnych będą istniały takie, w centrum zainteresowania których znajdą się osobliwości ludzkiej kultury. Neoewolucjonizm w tym rozumieniu, w jakim go tu przedstawiono, jest więc niewątpliwie przejawem humanistycznej refleksji nad całością naszych dziejów i równocześnie próbą spojrzenia w nie znaną nam jeszcze przyszłość. 60 61 6 0 W h i t e , The Science of Culture, s. 21, 393, 397-415. Przejmuje on termin — „kulturologia" częściowo od niemieckiego laureata nagrody Nobla, chemika — W. Ostwalda i socjologa Read Baina. White wprowadza ten termin do swych prac dopiero w 1939 r. w artykule: A Problem in Kinship Terminology, „American A n ­ thropologist", t. 41: 1939, s. 566-573. Termin „kulturologia" nawiązuje w przeko­ naniu White'a do określenia E . Tylora z 1871 r„ który posługiwał się pojęciem „nauka o kulturze" (science of culture), wprowadzając go na łamy swej pracy Cy­ wilizacja pierwotna, t. 2, Warszawa 1896-1898. O wzajemnym stosunku antropo­ logii i kulturologii por. S. T a r t a l j a , Takovi sovremene kulturně antropologije, „Kultura Časopis za teoriju i sociologiju kulturę i kulturnu politiku", 1968, z. 1. s. 28-39. Por. C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic Structurale, Paris 1958, s. 387-388; M. M a u s s , Sociologie et Anthropologic, Paris 1960, s. 285; Z. P e s i ć - G o l u b o V i ć, Do we Need Anthropology as a Social Science of Man, [w:] Trudy VII..., s. 158; F . E g g a n , Social Anthropology and the Method of Controlled Comparison, „American Anthropologist", t. 56: 1954, oraz wykorzystany tu przedruk z: H a m ­ m o n d (ed.) op. cit., s. 474. M �Aleksander Posern-Zieliński A R E V I V A L OF EVOLUTIONISM BASIC P R O B L E M S AND T H E O R E T I C A L ASSUMPTIONS OF T H E ENGLISH NEO-EVOLUTIONISM Summary A n active ethnographist (or anthropologist) ought to consider critically the current trends and tendencies in the world ethnographic theory. Such a me­ thodological attitude is promising for a theory of culture within which the several methods of analysis of empirical data would make up a consistent whole. However, an initial critical reconsideration of the main contemporary theories is a necessary precondition. Neo-evolutionism has its important place among these theories; however, it is no longer a uniform ideological direction or school, as it used to be in the 19th century, but it is rather a loose set of individual views. Their common characteristics is a consistent emphasis on the import of evolutionary processes, often even without any serious attempts at defining the direction of these processes. The new phase of development of the evolutionist thought, offering a mate­ rialistic interpretation of the history of mankind, is an evidence of the growing import of and a nee,d for, the universal theories of social and cultural development. The revival and reinterpretation of the basic principles of the traditional evolu­ tionism have introduced again into contemporary ethnographic research the ideas of „Morganism" and of „Tylorism", which have assumed new forms within the neo-evolutionist approach without losing the links with their original archetypes. The modern evolutionist theory is focused around the problem of regularity of the development of cultures, and the dispute on the multilinear or universal direction of evolution has split the neo-evolutionists into two opposing camps. However, the validity of such an opposition has been recently questioned. Both attitudes seem to be essentially complementary, and either the universalist, or the multilinear evolutionist interpretation of culture are but two possible vantage points for the observation of the same continual sequence of change of human culture, which is considered in what is uniform in it, and again in its relativistic aspect of differences and variety. Another point of disagreement among the neo-evolutionists concerns the sources of the motor factors of development, which are generally sought for in the interrelations between man and society with their natural environment. Such an approach has given rise to the theories of ,,cultural ecology" and of technolo­ gical and energetic determinism. These theories, though apparently opposed to each other, also turn out to be complementary, and the energetic concepts em­ ployed by L . A. White are subject to translation into the language of the ecological theory of J . H . Steward. However, in both cases we have to do with typical man examples of technological determinism, which is apt to make too much of hypostatized tools, while neglecting the influence and import of the other fields of culture for social development. Of course, the significant role of the means of production for the reshaping of the human natural environmet, and for the release of new energetic resources must be appreciated, but they cannot be conceived as alienated independent factors determining the shape of the social and cultural structure. �136 ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU In the section on „Progress and evolution" the remarkable role of the concept of „progress" in the neo-evolutionist theoretical system has been brought out. It has been shown, how the vision of evolution, often considered as the synonym of „progress", began to divorce, in the views of many scholars, from the notion of the inherent necessity of the progressive development of a system in evolution towards higher and more perfect levels. The attempts at establishing the objective and universal criteria of progress, valid for all the aspects of human culture, have been only partly successful, and the problem of the limits of application of such criteria is still open. The logical fallacy of some of the neo-evolutionist reasonings consisted in that they have sougth to prove that progress is a universal phenomen on throughout the whole of culture, by pointing to symptoms being an evidence of progress in some single field. On the other hand, the phenomenon of unequal growth in various fields has been ignored, and the possibility of a local regression or of the checks caused by a lost of stability in ununiformly developing cultural systems has been neglected. In the section devoted to the role and significance of neo-evolutionist thought in archeology, the fact has been pointed out that the chances to apply ist concepts in practical research have been potentially greater in this discipline than in ethnography. In the latter, the difficulties of correlating the synchronic and the diachronic systems of reference have not been still overcome, and the growing vogue of structuralism and functionalism has limited the extent of the influence of the theories of social and cultural development formulated by White, Steward and Childe. The last section is devoted to an analysis of the role of neo-evolutionism in evorcoming the „ideographic" tendencies in the anthropological disciplines, and to a discussion of the function of generalizations in the theories of social develop­ ment. The threefold system of inner classification of the ethnographic disciplines into ethnography, ethnology and anthropology or culturology expresses the grow­ ing role of generalization and synthesis in the process of gaining knowledge on human history, and it reconciles the apparent antinomy between an idiographic and a nomological image of our discipline. In such a perspective, neo-evolutionism appears as a trend with an ambitious program seeking to discover the universal laws, and by its humanistic reflection on the established regularities it invites us, in the last resort, into the realm of problems of the philosophy of man. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f95b5fbb8dc32341ecce1198568f7340.pdf 75668a28b19265cc78bc73f878eb66c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:585 Title A name given to the resource Pierwotni mieszkańcy Polinezji/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.322-358 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi z Ameryką powiązaniami Oceanii W ciągu ostatnich lat na międzynarodowych kongresach amerykanistów, azjanistów i oceanistów zarysowała się wyraźna tendencja do trak­ towania obszaru wysp Pacyfiku i krajów sąsiadujących jako jednego, wielkiego regionu, w ramach którego w sposób jak najbardziej kom­ pleksowy należy śledzić i odtwarzać dawne procesy etnogenetyczne wszystkich bez wyjątku mieszkańców tego obszaru. W ten sposób połą­ czona została problematyka pochodzenia autochtonicznej, ludności Oceanii i Ameryki, za której wspólną praojczyznę uważa się jeszcze dokładnie nie ustalone rejony Azji Wschodniej. Takie stanowisko pozwala — w spo­ sób odmienny od tradycyjnego — rozpatrywać ewentualne związki m i ę ­ dzy kulturami tych dwóch obszarów a całokształtem tworzenia się po­ szczególnych społeczeństw, ich kultur, języka i typów antropologicznych. Ujęcie takie pozwala na postawienie następującego pytania: czy związki kulturowe między Polinezyjczykami a Indianami są natury etnogenetycznej i sięgają okresu ich .wspólnego przebywania na azjatyckim kontynencie, czy też wiążą się z zakrojonymi na szeroką skalę transpacyficznymi migracjami o charakterze osadniczym z zachodu na wschód, czy też ze wschodu na zachód, w okresie, kiedy i Oceania, i kontynent amerykański były zasadniczo zaludnione. Wtedy dopiero rozpatrzyć można i drugą ewentualność, t j . możliwość odosobnionych, sporadycznych kontaktów między Oceanią a Ameryką, które — rzecz oczywista — nie mogły mieć decydującego znaczenia w kształtowaniu się oblicza kulturowego i antropologicznego ludności tych terenów. Szczególne miejsce w problematyce przedkolumbijskich związków ludności Oceanii z Ameryką zajmuje tzw. teoria „substrátu przedpolinezyjskiego", której to zasadniczo poświęcony jest niniejszy artykuł. Zwo­ lennicy ścisłych, obustronnych i bezpośrednich kontaktów, aby pogodzić �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 323 swe teorie ze współczesnym stanem wiedzy o tworzeniu się kultury polinezyjskiej, odnieśli je nie do właściwych Polinezyjczyków, lecz do ludności mającej zamieszkiwać wyspy polinezyjskiego trójkąta, w okresie przed przybyciem tam dzisiejszych mieszkańców. W myśl tych teorii w okresie przedpolinezyjskim zamieszkiwała wyspy Polinezji inna k u l t u ­ rowo i antropologicznie ludność, na którą to dopiero nawarstwili się żeglujący na wschód polinezyjscy żeglarze. Tę pierwotną ludność Poli­ nezji łączono w rozmaity sposób z kontynentem amerykańskim. Zasad­ niczo jednak poglądy te można by podzielić na dwie grupy: pierwszą — przyjmującą, iż ta przedpolinezyjska ludność wzięła udział w zaludnianiu terenów Ameryki; drugą — wprost przeciwną, zakładającą emigrację osadniczą z Ameryki do wysp Polinezji. W obu przypadkach uważano, że ludność ta przekazała częściowo swój dorobek kulturowy późniejszym mieszkańcom tych terenów — Poline­ zyjczykom. Dlatego też w ich kulturze i typie antropologicznym znaj­ dujemy pewne elementy, które wskazywałyby na dawne powiązania oceaniczno-amery kańskie. Prześledzenie więc tych teorii i ich konfrontacja ze współczesnym stanem badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicznych po­ zwoliłyby stwierdzić, czy uzasadnione jest w ogóle twierdzenie o istnieniu w okresie przedpolinezyjskim jakiejś bliżej nie znanej, odmiennej antro­ pologicznie i kulturowo ludności. Po odpowiedzi na to pytanie, nawet w sposób pozytywny, należałoby rozpatrzyć kwestię, czy ludność tę należy łączyć z transpacyficznymi migracjami na trasie Oceania' — Ameryka lub też odwrotnie. Całkowicie pewna odpowiedź na te pytania jest jeszcze przy dzisiejszym stanie wiedzy o tych terenach prawie nie­ możliwa. Złożyć się bowiem na nią muszą długotrwałe i szczegółowe badania szeregu współpracujących ze sobą specjalistów z różnych dzie­ dzin nauki. W związku z t y m poruszam niżej wyłącznie niektóre aspekty dotychczasowych badań nad etnogenetyczną więzią autochtonicznej lud­ ności Oceanii z Ameryką. Tezę o przedpolinezyjskiej transpacyficznej migracji ludności czarnej, melanezopodobnej, przez wulkaniczne i koralowe wyspy Oceanii można byłoby nazwać teorią „czarnego substrátu". W myśl bowiem jej założeń Polinezyjczycy, docierając do swej dzisiejszej ojczyzny, zastali już tam czarnych osadników, podobnych w budowie ciała do mieszkańców wysp melanezyjskich. Teorię tzw. „czarnego substrátu" przedpolinezyjskiego rozbudował Feliks Speiser. Nie badał on jednak pewnych wyodrębnionych abstrak­ cyjnych kultur, jak czynił to W.H.R. Rivers , lecz starał się łączyć dane i 1 O jego koncepcji migracyjnej „betel people" i „kava people" patrz: W. H . R. R i v e r s , The History of Melanesian Society, 2 t., Cambridge 1924. �324 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI etnograficzne z antropologicznymi i językoznawczymi. Słusznie wska­ zywał także na fakt, że zaludnienie terenów australijsko-oceanicznych było długotrwałym procesem mieszania się i migracji szeregu fal ludz­ kich. Przed przybyciem Polinezyjczyków wg Speisera wyspy Wschodniej Oceanii zajęte zostały przez ekspandujące na wschód fale ludności indo­ nezyjskiej, zawierającej elementy australoidalne, papuaskie i tasmańskie. Na ten mieszany substrát nawarstwiali się późniejsi przybysze — i stąd też; pochodzić ma podobieństwo fizyczne i kulturowe między Melanezją a Polinezją . Koncepcja ta, dziś już nieaktualna, głównie ze względów metodologicznych, była wynikiem przypisywania ogromnej roli pewnym wyrwanym z kontekstu kulturowego elementom i nadawania i m decydu­ jącego znaczenia w badaniach o charakterze etnogenetycznym. 2 Potwierdzenie występowania na obszarze Polinezji ciemnopigmentowanej ludności — starano się znaleźć w szeregu różnie interpretowanych mitach i legendach. Reminiscencje dawnego zetknięcia się polinezyjskich żeglarzy z autochtoniczną ludnością znaleziono w mitach mieszkańców Tonga, Niue (na wschód od Tonga), Nowej Zelandii, Managia (W. Cooka), Rarotonga, Tongarewa, Tahiti, Hawajów, Tuamotu, Markizów i Wyspy Wielkanocnej. Nawet na terenie Mikronezji Wschodniej w archipelagu Wysp Gilberta u ludności zbliżonej rasowo i kulturowo do Polinezyjczy­ ków, znana była legenda o ciemnoskórym i niskorosłym ludzie zamiesz­ kującym te wyspy przed przybyciem żeglarzy z Indonezji . Na terenie Centralnej Polinezji (Tahiti) i Wschodniej (Tuamotu, Mar­ kizy), a także na Hawajach europejscy żeglarze XVIII-wieczni często spotykali się z kategorią ludzi określaną jako manahuna, manahune lub menehune. Była to grupa, w której skład wchodzili wyspiarze nie posia­ dający ziemi, żyjący i pracujący na ziemi wodzów lub na ziemi tzw. raatira — średniej klasy posiadaczy. Sytuacja prawno-ekonomiczna przedstawicieli grupy menehune przypominała częściowo niewolników, lub też europejskich chłopów pańszczyźnianych. Zwrócono uwagę, iż niektórzy przedstawiciele tej niższej warstwy posiadali bardzo ciemną pigmentację. Znany żeglarz i odkrywca Bougainville pisał, że ,,[...] są wzrostu średniego, włosy mają kędzierzawe i twarde jak włosień koński, rysami twarzy i kolorem cery przypominają m u l a t ó w " . Podobne zdanie wyrażali i inni podróżnicy, jak np. Ibbot z ekspedycji Wallisa i Forster. 3 4 Wyprowadzono z tego wniosek, że ciemna barwa skóry jest w tym 2 F. S p e i s e r , Ver such einer Siedlungsgeschichte der Sudsee, Zurich 1946. G. Friederici, Malaio-Polynesischen Wanderungen, Leipzig 1914, s. 11; S. A. T o k a r i e w , Proischożdienie narodów Okieanii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, Moskwa 1956, s. 371. L . A. B o u g a i n v i l l e , Podróż Bougainville'a dookoła świata (Voyage de Bougainville autour du Monde), Warszawa 1962, s. 137. 3 4 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 325 przypadku świadectwem, iż grupa ta niegdyś stanowiła na terenie wysp Polinezji jedyną ludność, a jej późniejsza pozycja społeczna to wynik podbicia i zmuszenia do niewolniczej pracy przez fale ludności już poli­ nezyjskiej. W tenże sam sposób wykazywano powstanie dalszego roz­ warstwienia klasowego, którego rezultatem było wytworzenie się klasy wodzów i kapłanów. Była więc to typowa „teoria siły" głosząca, że pier­ wotna forma eksploatacji jest wynikiem podbicia jednego plemienia przez drugie. Współczesne jednak badania nad rozpadem 'wspólnoty rodowej ludów Polinezji i tworzeniem się społeczeństwa klasowego wykazały, że był to proces całkowicie wewnętrzny, bez jakichkolwiek wpływów z zewnątrz. Rozwarstwienia więc klasowego na terenie Polinezji nie można t ł u m a ­ czyć kolejnymi, nakładającymi się na siebie falami migrantów — czar­ nych, białych czy żółtych, lecz w e w n ę t r z n y m procesem specjalizacji pracy, oddzielaniem się uprawy ziemi od powstającego rzemiosła, trwa­ łym rozpadem ustroju rodowego, kiedy to starszyzna rodowa przejmo­ wała w swoje ręce podstawowe środki produkcji, zajmując w rezultacie wysokie miejsce w układzie stratyfikacyjnym polinezyjskiego społeczeń­ stwa . W ramach tego wewnętrznego procesu powstała też warstwa niewolników czy zależnych, bezrolnych kopieniaczy menehune, której przedstawiciele (poza nielicznymi opisanymi wyżej wyjątkami) nie po­ siadali żadnych obcych niepolinezyjskich cech kulturowych ani rasowych. 5 Hipoteza istnienia przedpolinezyjskiego substrátu szczególnie intere­ sująco wiąże się z etnogenezą mieszkańców wysp marginalnych — Nowej Zelandii i Wyspy Wielkanocnej. Ustalono, że zasadnicze zaludnienie Nowej Zelandii datować należy na okres od X I I do X I V w. n.e. Z tego też czasu pochodzić ma trzon ludności maoryjskiej, jaką zastali na nowo odkrytej wyspie europejscy żeglarze. Pierwszym polinezyjskim odkrywcą Nowej Zelandii miał być wg miejscowych legend żeglarz imieniem Nuku, pochodzący najprawdopo­ dobniej z Tahiti. Dopłynął on do północnych wybrzeży Nowej Zelandii około X w. n.e. Większość legend odkrycie wyspy przypisuje innemu żeglarzowi — Kupe. On to około połowy X w. odkryć miał cieśninę między Północną i Południową Wyspą. Po powrocie do swej ojczyzny — legendarnej Hawaiki, umiejscawianej współcześnie na Wyspach Towa­ rzystwa — Kupe zrelacjonował swym współplemieńcom o odkryciu no­ wego, dużego lądu, o tym, że jest on nie zamieszkany i nadaje się do 5 S. A. T о к a r i e w, Proischożdienije obszczestwiennych klasow na ostrowach Tonga, „Sowietskaja Etnográfica", 1958, nr 1, s. 150—151; N. A. B u t i n o w, Razdielenie truda w pierwobytnom obszczestwie, [w:] Problemy istorii pierwobytnogo obszczestwa, „Trudy Institute Etnografii", t. 54: 1960, s. 149—150. �326 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI 6 kolonizacji . Lecz kiedy 200 lat później przybyła do Nowej Zelandii duża fala osadnicza z terenów centralnej Polinezji okazało się, że wyspa nie jest wcale bezludna, lecz częściowo zamieszkała, i to przez ludność najprawdopodobniej niepolinezyjską. W dawnych legendach Maori za­ chowały się pewne reminiscencje z tego okresu i na tej podstawie przy­ puszcza się, że ludność ta określana przez Maori jako Tangata-whenua była ciemnoskóra, w każdym bądź razie o wiele ciemniejsza od poline­ zyjskich przybyszów, przy t y m wysoka, szczupła, o płaskich nosach i sto­ jących do góry włosach. Początkowo zamieszkiwała ona prawdopodobnie okolice Taranaki, w pobliżu dzisiejszego New Plymouth, a następnie roz­ przestrzenić się miała do innych części Północnej Wyspy . Większość współczesnych badaczy jest jednak skłonna przypisać ten nieznany substrát nowozelandzki polinezyjskiemu pochodzeniu. Nie ma jednak wśród nich całkowitej jednomyślności. Przeciwnicy koncepcji niepolinezyjskiego substrátu, a w tej liczbie Te Rangi Hiroa, wykluczają całkowicie możliwość istnienia na wyspie nieznanych kolonistów spoza obszarów Polinezji. Inni uczeni są zdania, że owszem, na terenie Nowej Zelandii znajdował się czarny substrát, lecz nie stanowili go Tangata-whenua. Tworzyli oni bowiem jedynie pierwszą polinezyjską kolonię założoną tam już przed rokiem 800 n.e. Koloniści ci wg nich spotkali na Nowej Zelandii ludność odmienną, czarną, podobną do mieszkańców Fidżi, zwaną przez nich mouriuri lub maruiwi. Ludność ta miała zostać z czasem wyniszczona, a mała jej część, stale wypierana, opuściła swe dotychczasowe siedziby odpływając na siedmiu łodziach prawdopodobnie do wyspy Chatham, gdzie osiedliła się, żyjąc tam jeszcze przez kilka­ naście generacji . 1 8 W legendach maoryjskich znaleźć można dane świadczące, iż nie były wyjątkiem mieszane małżeństwa między Maori a kobietami ze szczepu Maruiwi. Stąd też pochodzić mają pewne ślady udziału elementów czar­ nych w formowaniu się tzw. typu nowozelandzkiego . Legendarne ple­ miona Maruiwi czy Tangata-whenua utożsamia się najczęściej z naj­ starszą, dotychczas znaną na Nowej Zelandii archeologiczną k u l t u r ą „Myśliwych Moa". Nazwa tej kultury pochodzi od maoryjskiego słowa oznaczającego olbrzymiego, biegającego ptaka, dalekiego krewnego dzi9 S J . C. B e a g l e h o l e , The Discovery of New Zealand, London 1961, s. 2—4; S i n c l a i r , A History of New Zealand, London 1960, s. 15—17. B e a g l e h o l e , op. cit., s. 5; W. J . C a m e r o n , New Zealand, New Jersey 1965, s. 94. S. A. T o k a r i e w , A. J . В 1 i n o w, N. А. В u t i n o w, Narody Nowoj Zielandii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, s. 686—688; B e a g l e h o l e , op. cit., s. 6. Stąd też pochodzić ma etniczna nazwa m i e s z k a ń c ó w wyspy Chatham — Moriori. E . B e s t , The peopling of New Zealand, „Man", t. 14:1914, s. 73—76. K. 7 a 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 327 POLINEZJI siejszego k i w i . Kości tego ptaka, przypominającego częściowo strusia, oraz jego duże jaja znajdowano bardzo często w grobach obok charakte­ rystycznych dla tej kultury narzędzi i ozdób. Datowanie kultury „My­ śliwych Moa" nie jest jeszcze ze względu na małą jej znajomość całko­ wicie pewne. Większość jednak znalezisk odnieść należy do X, X I i X I I w. n.e. Znany nowozelandzki muzeolog Duff przeprowadził szcze­ gółowe badania tej dawnej kultury. W wyniku jego dociekań i porów­ nawczych analiz stwierdzić można, że nie ma żadnych podstaw do łącze­ nia kultury Moa z jakąkolwiek inną ludnością niż polinezyjską, a co za t y m idzie legendarne plemiona Maruiwi czy Tangata-whenua reprezen­ towane w archeologii jako „Myśliwi Moa" są tylko jedną z faz rozwojo­ wych kultury M a o r i . Inny znany badacz dawnych kultur Nowej Zelandii, Best, wyróżnia na terenie obu wysp dwa regiony zróżnicowania form obrzędów, instytucji społecznych, sztuki itp. Powstanie tych dwóch regionów tłumaczy dwoma falami migracyjnymi, z których pierwsza (i zarazem starsza) reprezentowana była przez kulturę niższą od później­ szych przybyszów, kolonistów polinezyjskich z X I I — X I V w . Taka interpretacja zróżnicowań kulturowych Maori nie może oczywiście świad­ czyć o niepolinezyjskości ludności autochtonicznej. Równie dobrze bo­ wiem mogli to być Polinezyjczycy — reprezentanci jednej z pierwszych fal migracyjnych, które stopniowo przemieszczały się na wschód z archi­ pelagów Melanezji. Kultura i skład antropologiczny tej ludności mógł zasadniczo różnić się od fal późniejszych osadników pochodzących już z centralnej Polinezji. 10 1 1 Jednym z argumentów przemawiających za pobytem na Nowej Ze­ landii czarnej ludności, prawdopodobnie pochodzenia melanezyjskiego, mają być m. in. łodzie z desek bez pływaków (outrigger) z wysokimi dziobami i rufami oraz z obfitą ornamentyką. Nie znane są one w takiej formie w Polinezji, pomijając Archipelag M a r k i z ó w . Zewnętrzna ich zbieżność z łodziami melanezyjskimi była tak duża, że uwagę na to zwrócił już James Cook, który stwierdził, że ,,[...] w formie przypominają łodzie z Nowej A n g l i i " Kwestia tej zbieżności jest jednak dzisiaj 12 1 3 1 0 S i n c l a i r , op. cit., s. 15—16; C a m e r o n , op. cit., s. 21—22; G. H o l t k e r , [rec] R. Duff, The Moa-Hunter Period of Maori Culture, Canterbury Museum Bull., nr 1, Wellington 1950, „Anthropos", t. 47:1952; В. A. L . C r a n s t o n e , [rec] R. Duff, op. cit, „Man", 1951, nr 196, s. 113. E . B e s t , The Maori division of time, „Dominion Museum Monograph", nr 4, Wellington 1922, s. 4, 21. R. L i n t o n , The material Culture of the Marquesas Islands, „р. B. Bishop Museum Memoir", t. 8, nr 5, Honolulu 1923, s. 319 (59). J . C o o k , Pierwoje krugoswietnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie na „Indevre" w 1768 do 1771 g. (The Journals of captain James Cook on his 11 12 13 �328 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI w dalszym ciągu bardzo niejasna i nie można traktować jej jako prze­ konującego argumentu. Występowanie bowiem pływaka charaktery­ styczne jest nie tylko dla ludności Polinezji, ale także i Melanezji oraz ludów Oceanu Indyjskiego. Po drugie wg Heyerdahla Polinezyjczycy przejąć mieli pływak właśnie z rąk Melanezyjczyków, i to stosunkowo niedawno — już po zasiedleniu Nowej Zelandii i wyspy Chatham. Póź­ niejsza izolacja tych terenów od pozostałej Polinezji (co nie jest zgodne z rzeczywistością) zapobiec miała dalszemu rozprzestrzenianiu się tego typu ł o d z i . Poza tym jedna z fal osadniczych, która dotarła do Nowej Zelandii, pochodziła z centralnej Polinezji, a więc z terenów, gdzie pły­ wak był powszechnie używany. Dlaczego więc tego wytworu kulturo­ wego nie odtworzono w nowej ojczyźnie? 14 Legendy o dawnych żeglarskich wyprawach przodków dzisiejszej ludności nie są jedynym źródłem, na którego podstawie wnioskuje się o przedpolinezyjskim substracie. Ewentualnym świadectwem pobytu Me­ lanezyjczyków na Nowej Zelandii mógłby też być fakt znajomości wyrobu ceramiki u Maori w przeciwieństwie do pozostałej Polinezji, gdzie brak odpowiedniego surowca — gliny — występującej wyłącznie na starych masywach lądowych. Trudno bowiem przyjąć twierdzenie Te Rangi Hiroa o wspaniałej pamięci przodków Maori, którzy natknąwszy się na złoża gliny przypomnieli sobie garncarskie rzemiosło uprawiane jeszcze w Indonezji . Przodkowie Maori, jeśli założyć, że przybyli w y ­ łącznie z terenów centralnej Polinezji, musieli więc albo sami po raz w t ó r y odkryć produkcję ceramiki, albo też przejąć ją od autochtonicznej ludności, być może pochodzenia melanezyjskiego. Mogli także, co nie jest wykluczone, zaznajomić się z garncarstwem w czasie kontaktów z ludnością melanezyjską podczas swych dalekich morskich wypraw. Być może sami pochodzili z terenów, gdzie znana była sztuka garncarska, a więc z obszaru wschodniej Melanezji. Oczywiście nie musieli być przy tym Melanezyjczykami. Badania składów antropologicznych mieszkań­ ców Nowej Zelandii wykazały możliwość dotarcia do niej fal polinezyj15 voyages of discovery. The voyage of the „Endeavour", 1768—1771), Moskwa 1960, s. 281; H . G l a d w i n , Men out of Asia, New York 1947, s. 264. T. H e y e r d a h l , Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnogra­ f í a " , 1963, nr 4, s. 128. T e R a n g i H i r o a (P. H . B u c k ) , Vikings of the Pacific, Chicago 1959, s. 48—50. Ostatnie badania F . Shutlera wykazały, że na Tonga wyrabiano także ceramikę. Była ona bardzo bogato zdobiona i podobna do ceramiki wysp Fidżi i No­ wej Kaledonii. F . S h u 11 e r, Peopling of the Pacific Islands in the Light of Ra­ diocarbon Dating, [w:] Abstracts of Symposium Papers, Tenth Pacific Science Con­ gress, Honolulu 1961, s. 76, za S. I . К о г о 1 е w, Woprosy etnografii na X Tichookieanskom naucznom kongriessie, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1962, nr 5, s. 149. 1 4 1 5 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 329 POLINEZJI skich osadników już w tzw. pierwszej fazie ekspansji z rejonów Nowych Hebryd i Kaledonii. W tym samym czasie inne grupy polinezyjskie udały się szlakiem wschodnim — wiodącym aż do Wyspy Wielkanocnej . Ta koncepcja tłumaczyłaby pewne osobliwości antropologicznego typu Maori i ich kultury, nie korespondujące z terenami Wysp Towarzystwa i po­ zostałej centralnej Polinezji. W ten sposób można hipotetycznie założyć, że pierwotna ludność Nowej Zelandii nie była pochodzenia melanezyjskiego i nie posiadała antropologicznych cech melanezopodobnych, za­ wierała jedynie stosunkowo duży procent elementów tzw. kompleksu negro-australoidalnego, nabytego w rejonie wysp Indonezji i Melanezji. Problematyczne jest także do dziś twierdzenie o dostaniu się do Po­ łudniowej Wyspy Nowej Zelandii w okresie wczesnego neolitu tzw. „oceanicznych negroidów", którzy dotrzeć tu mieli z rejonów wschodniej Indonezji i Nowej Gwinei przez wyspy Melanezji, wschodnie wybrzeże Australii do Tasmanii i stąd do Nowej Zelandii . Współcześnie więc stwierdzić można, że prawdopodobieństwo wystę­ powania na terenie Nowej Zelandii czarnego substrátu zostało poważnie zmniejszone. Można jednak ewentualnie dopuścić istnienie małych ko­ lonii osadników melanezyjskich pochodzących być może z Fidżi, gdzie sztuka żeglarska była najbardziej rozwinięta. Nie należy jednak prze­ ceniać roli tych grup w kształtowaniu typu antropologicznego Maori i ich kultury. Zagadnienie substrátu nowozelandzkiego może być usta­ lone tylko przez dokładne badania archeologiczne najstarszych stanowisk oraz analizę antropologiczną znalezionych szczątków kostnych. Badania antropologiczne współczesnych mieszkańców nie mogą dać obiektywnie naukowego materiału ze względu na mieszanie się białych kolonistów z Maorysami. Nie można opierać się także na takich czy innych zbieżno­ ściach kulturowych, gdyż są one zawsze wyrwane z całokształtu określo­ nych historycznie i geograficznie kultur. Porównania takie doprowadzić nas mogą do błędnych koncepcji. Także zbytnia fetyszyzacja legend, ich zbyt dosłowna interpretacja, nie jest rzeczą wskazaną w dociekaniach typu etnogenetycznego. Wnioski bowiem mogą być czasem diametralnie różne, jak w przypadku badań Heyerdahla, który na podstawie swej analizy legend uważał, że na Nowej Zelandii istniał przedmaoryjski substrát nie o czarnym, lecz o białym zabarwieniu skóry . Czyżby więc na podstawie legend i kilku fragmentarycznych danych można było i6 17 18 1 6 L . A. G o d l e w s k i , Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, „Mate­ riały i Prace Antropologiczne", nr 8, Wrocław 1955, s. 49 i mapa. Patrz mapa S. P. T o ł s t o w a, Zaludnienie Australii i Oceanii w epoce przedhistorycznej i w okresie od I do II tys. n.e., [w:] Narody Awstralii..., s. 368. H e v e r d a h l , op. cit., s. 125. 1 7 1 8 �330 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI przyjąć istnienie na Nowej Zelandii w okresie przedmaoryjskim aż dwóch diametralnie różnych i współegzystujących ze sobą ludów? Drugim regionem polinezyjskim, w k t ó r y m szereg uczonych dopatruje się mnóstwa śladów kulturowych i antropologicznych dawnego tzw. „czarnego substrátu" — jest obszar Polinezji południowo-wschodniej (w szczególności Tuamotu i Markizy). W t y m to rejonie antropolodzy dosyć często natrafiali w swych badaniach na osobników o cechach dolichocefalii — utożsamianych z negroidalnymi elementami polinezyjski­ mi . W t y m też regionie zaczęto usilnie szukać zbieżności kulturowych, które wskazywałyby na łączność z najbliższymi „czarnymi" tubylcami — Melanezyjczykami. Tego typu zbieżności znaleziono najwięcej w sztu­ ce — ilustrując je przykładami z terenów Nowej Gwinei, Nowej Brytanii i Wysp Salomona. Wskazywano także na kanibalizm, polowanie na głowy, inicjacje jako na te elementy kultury, które mają nawet bardziej zbliżać tereny Polinezji południowo-wschodniej do Melanezji niż ku Polinezji zachodniej. Oczywiście zbieżności te to przeważnie jakieś bar­ dzo ogólne, niemal o zasięgu powszechnym wytwory kultury lub też pojedyncze elementy, oderwane od swego kulturowego podłoża, w y s t ę p u ­ jące na ograniczonym terenie, nie dające w efekcie żadnego wiarygod­ nego materiału do naukowej dedukcji. Mimo to szereg badaczy, a m. in. Linton, skłonni są uważać, iż ,,[...] bardzo możliwe, że populacja central­ nej i południowo-wschodniej Polinezji była w jakimś czasie negroidalna, jeśli chodzi o typ fizyczny, i bardziej melanezyjska niż polinezyjska, jeśli chodzi o k u l t u r ę " . Linton uważał, że przedstawiciele negroidalnej rasy jako pierwsi osiągnęli tereny centralnej i południowo-wschodniej Polinezji. W dalszych rozważaniach łączy on, jak niemal wszyscy ba­ dacze, cechy antropologiczne negroidalne z kulturą melanezyjska, której elementy w ten sposób dotarły poprzez Tonga, Samoa, Wyspy Cooka, Wyspy Towarzystwa aż do grupy Tuamotu i Markizów. Portem, z któ­ rego ruszyła na wschód fala osadników melanezyjskich, miał być archi­ pelag Fidżi. Po tej pierwszej fali migracji przyszła kolej na drugą, jednak już nie czarną, lecz „kaukaską" białą — europodobną. Żeglując z Indonezji przez koralowe atole Mikronezji osiągnąć oni mieli najpierw Samoa, a następnie nawarstwić się na osadników „czarnych". Tam też nastąpić miał proces długotrwałego mieszania się tych dwóch „ras". Tu jednak Linton podkreśla, że jeśli chodzi, o proces krzyżowania się kultur tych dwóch fal migracyjnych, to nie można dziś odpowiedzieć, jak on 19 20 19 Osobników o w s k a ź n i k u od dolichocefalii do mezocefalii utożsamiano z europoidami, a brachycefalów z mongoloidami. L i n t o n , op. cit., s. 462 (202). 2 0 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 331 POLINEZJI przebiegał. Trudno jest bowiem określić, jakie rysy kultury należy przy­ pisać jednemu, a jakie drugiemu ludowi. Twierdzi jednak dalej, że wynikiem tego procesu zmian kulturowych i antropologicznych była mieszana ludność z charakterystyczną dla terenów Polinezji południowo-wschodniej kulturą, która z tego rejonu ekspandowała dalej na wschód aż do Wyspy Wielkanocnej . Udowadniając istnienie „czarnego s u b s t r á t u " na Rapa-Nui, czyli Wyspie Wielkanocnej — najbardziej na wschód położonej wyspie Poli­ nezji, można by liczyć się z ewentualnym dotarciem tej ludności nawet i do wybrzeża Ameryki. W takim przypadku należałoby także rozpatrzyć udział tej ludności nie tylko w kształtowaniu się typów rasowych, lecz i kultury szeregu indiańskich ludów. Autochtoniczna ludność Wyspy Wielkanocnej posiadała bardzo intere­ sujący skład antropologiczny. Otóż wg Dixona populacja Wyspy Wielka­ nocnej wykazuje największy procent czarnego elementu negroidalnego typu, ze wszystkich innych wysp Polinezji, mimo że położona jest naj­ dalej na w s c h ó d . Potwierdziły to także badania antropologiczne Go­ dlewskiego, które wykazały ilość elementów negroidalnych dochodzącą do 20°/o . Dane te starano się poprzeć szeregiem innych dowodów mających świadczyć za niejednolitością rasową mieszkańców wyspy. W szeregu opisów tubylczej ludności, znajdujących się w dziennikach i relacjach podróżników, od Roggeweena począwszy, znaleźć można było dane wska­ zujące, że w okresie pobytu na wyspie europejskich żeglarzy ludność pod względem koloru skóry nie była jednolita. Obok osadników o zabar­ wieniu skóry podobnym do mieszkańców pozostałych archipelagów Poli­ nezji zauważono odcienie skóry o wiele ciemniejsze niż przeciętne. Tego typu relacje uważano za jeden z dowodów mających świadczyć na ko­ rzyść tezy o istnieniu wczesnego, melanezyjskiego osadnictwa na wspo­ mnianej wyspie. Mimo to wielu podróżników i badaczy podkreślało spe­ cjalnie, iż ogólnie rzecz biorąc wygląd zewnętrzny wyspiarzy nie różni się niczym od wyglądu mieszkańców bardziej na zachód położonych wysp Polinezji. Natomiast pojedyncze wypadki występowania ciemniej­ szej skóry tłumaczyli oni w p ł y w e m słońca, wiatru i powietrza . Oczy21 22 23 24 21 Tamże, s. 462, 465 (202—205). R. B. D i x o n , The racial history of man, New York 1923, s. 370. L . A. G o d l e w s k i , Drogi Synów Słońca, Wrocław 1963, s. 164. W. К n о с h e, Die Osterinseł. Eine Zusammenfassung der chilenischen-osterinsel-expedition des Jahres 1911, Concepción 1925, s. 158—161; J . C o o k , Wtoroje krugoswojetnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie к jużnomu poljusu i wokrug swieta w 1772—1775 gg. (The voyage of the „Resolution" and „Adventure" 1772—1775), Moskwa 1964, s. 305—308; С. F . B e h r e n s , Der Wohlversuchte Süd2 2 2 3 2 4 �332 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI wiście takie tłumaczenie nie wytrzymuje dziś k r y t y k i . Wpływ bowiem środowiska na wszystkich mieszkańców w tamtejszych warunkach był przecież jednakowy, i nie mogły tu grać decydującej roli takie czynniki, jak wiek, płeć czy zajęcie. Badania antropologiczne i dane opisowe pochodzące z relacji zesta­ wiano z tradycją mieszkańców, określających poszczególne generacje swych przodków jako „czarne" lub „białe". Na tej podstawie zaczęto przypuszczać, iż przed przybyciem Polinezyjczyków na Wyspę Wielka­ nocną żył na niej inny, bliżej nie znany lud, o negroidalnych cechach antropologicznych. W przypadku Wyspy Wielkanocnej skłaniano się również k u tezie o ekspansji ludności melanezyjskiej. Dlatego też zaczęto wskazywać na te fakty kulturowe, które świadczyłyby na korzyść owej teorii. Pewne cechy słynnych posągów, odtwarzających prawdopodobnie typ starożytnych rzeźbiarzy, interpretowane były często jako elementy negroidalne. Twarze tych posągów z długą dolną szczęką i wystającym podbródkiem, grubymi wargami, wpadniętym, u dołu szerokim nosem oraz z wystającymi łukami brwiowymi, to cechy łączone także z melanezyjskim substrátem. Powoływano się też na zbieżność wyglądu tych posągów z drewnianymi rzeźbami zdobiącymi dzioby łodzi na Wyspach Salomona; rzeźby te posiadały podobnie głęboko osadzone oczy, długie wklęsłe nosy i wydatne usta. Teorie melanezyjskiego substrátu na Wyspie Wielkanocnej rozbudo­ wał szczegółowo Balfour. Uważał on, że Melanezyjczycy przybyli do Rapa-Nui jeszcze przed naszą erą, a zmieszanie się z Polinezyjczykami nastąpić miało dopiero w X I V w. n.e. Ta późna stosunkowo data t ł u m a ­ czyłaby wg niego antropologiczne różnice zauważone przez pierwszych europejskich żeglarzy. Balfour po przeprowadzeniu analizy kultury W y ­ spy Wielkanocnej ustalił listę 34 elementów zbieżnych z różnymi regio­ nami Melanezji, w największym jednak stopniu z archipelagiem Wysp Salomona. Pochodzenia melanezyjskiego były wg niego m. i n . nie spoty­ kany nigdzie w Polinezji kult ptaka przypominającego fregatę oraz zabieg kosmetyczny polegający na rozciągnięciu małżowin usznych. Na skałach Wyspy Wielkanocnej znajdują się reliefy ludzi z ptasimi głowa­ mi. Wg Balfoura grube dzioby i wydatne wole tych ptasich głów nie mogą odnosić się do jaskółki, której kult znany był tubylcom, lecz do ptaka-fregaty, nie występującego na wyspie, a czczonego na archipela­ gach Melanezji. K u l t ten wg koncepcji autora przeniesiony został z Wysp Salomona i zastąpiony z braku fregaty na wyspie popularną jaskółką, -Liinder, [w:] F . S c h u l z e - M a i z i e r , Die Osterinsęl, Leipzig b.r. Anhang, s. 226; Aus dem Logbuch der Roggeweenschen Expedition, [w:] S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit., s. 218. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 333 POLINEZJI przy czym symbolika ornamentów nie uległa zmianie. K u l t ptaka-fregaty i zwyczaj rozciągania płatków usznych odzwierciedlił się w wielu ele­ mentach kultury — wyspiarzy — występując zarówno w piśmie kohau rongo-rongo, reliefach z Orongo, gigantycznych rzeźbach kamiennych i małych drewnianych figurkach. Na tej podstawie Balfour wywodził całą dawną kulturę Wyspy Wielkanocnej z terenów Melanezji, ignorując oczywiście liczne dane wskazujące na ścisłą łączność kulturową omawianej wyspy ze wschodnią i centralną Polinezją. Wszystkie te zbieżności, jak już niejednokrotnie podkreślaliśmy, nie mogą stanowić decydującego i wiarygodnego mate­ riału, mającego świadczyć na rzecz dawnych związków kulturowych. Pismo wyspiarzy jak i gigantyczna rzeźba w kamieniu nie mają odpo­ wiedników w Melanezji i nie mogły stamtąd pochodzić. Zwyczaj roz­ szerzania małżowin usznych, bardzo popularny w Oceanii, występował na równie szerokim obszarze w Ameryce Południowej. Jest on także jedną z przesłanek Heyerdahla mających świadczyć na rzecz wschodniego pochodzenia polinezyjskich żeglarzy lub ich protoplastów. K u l t ptaka na Wyspie Wielkanocnej to całkowicie izolowana forma na Polinezji. Nie można jednak w zupełności skłaniać się ku tezie o podobieństwie tego ptaka do melanezyjskich fregat. Równie dobrze bowiem można by łączyć go za Moeller z gatunkami a m e r y k a ń s k i m i . 25 Istnienie wpływu melanezyjskiego w kulturze ludności Wyspy Wiel­ kanocnej negowane było całkowicie przez takich wybitnych badaczy, jak Alfred Métraux i Te Rangi Hiroa (P. H. Buck), podkreślających przypadkowość i dowolność interpretacji zbieżności melanezyjsko-rapanuiskich. Z przytoczonego wyżej materiału nie można dać jakichś bardziej ogólnych wniosków, co do prawdopodobieństwa występowania substrátu przedpolinezyjskiego. Wydaje się jednak, że jeśli pewne elementy negroidalne ustalone zostały wśród niektórych grup polinezyjskich, to rzeko­ me ślady kulturowej działalności, mające świadczyć za teorią substrátu, są wyolbrzymione, przeceniane i dotychczas niewystarczające. Należytego rozwiązania szukać będzie można dopiero wtedy, gdy od­ dzieli się problematykę antropologiczną sensu stricto od kulturowo-historycznej. Innymi słowy, gdy nie będzie się łączyło elementów negropodobnych, zlokalizowanych na Wyspie Wielkanocnej ze ściśle określo25 H. B a l f o u r , „Folk-Lore", 1917, s. 356—381. K r y t y k a jego poglądów patrz S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit, s. 191—203; A. M e t r a u x , Ethnology of Easter-Island, В. P. Bishop Museum Bull. 160, Honolulu 1940, s. 413; N. А. В u t i n о w, [rec] A. Riesenfelt, The Megalithic Culture of Melanesia, „Sowietskaja Etnojgrafija", 1955, nr 2, s. 185; K . M o e l l e r , Die Osterinsel und Peru, „Zeitschrift für Ethnologie", t. 69:1937 z. 1, s. 18—19. �334 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI nym ludem i k u l t u r ą . Takie bowiem kojarzenie wprowadza wyłącznie dużo zamieszania i nie może dać dobrego wyniku. Ustalenie genezy pewnych ciemnych komponentów po części jest możliwe, przy dzisiej­ szym stanie wiedzy, bez uciekania się do takich czy innych zbieżności. Te bowiem, dopóki nie okażą się „importami" w archeologicznym zna­ czeniu tego słowa, nie mogą być pierwszoplanowym materiałem dowo­ dowym. Dlatego też należy przypuszczać, że element negroidalny dostał się na wyspę w czasie pierwszej fali migracyjnej, w której to stanowił on dość duży procent . Elementów „czarnych" — negropodobnych — nie sposób jednak ne­ gować, gdyż ilość ich w regionach zachodniej Polinezji dochodzi nawet do 34°/o, a w rejonie Tahiti i Hawajów do 17% — przybierając oczy­ wiście niemal na każdej wyspie czy archipelagu inny stosunek . Łączy się je jednak nie w sposób bezpośredni z Melanezyjczykami, lecz w y ­ wodzi jeszcze z okresu kształtowania się Protopolinezyjczyków w rejonie Azji Południowo-Wschodniej, Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji. Takie stanowisko wyklucza w zasadzie istnienie populacji melanezyjskiej na terenie wysp Polinezji. Nie neguje natomiast dawnych kontaktów polinezyjsko-melanezyjskich, lecz umiejscawia je na terenach położonych bardziej na zachód. Trzon Protopolinezyjczyków, złożony najprawdopodobniej z przed­ stawicieli typu pacyficznego rasy mongoloidalnej, wypierany przez mongoloidalnych przodków ludności Chin i Tybetu, wyemigrował około 3 tysiące lat p.n.e. do Indochin, nawarstwiając się tam najpierw na północy na stare mezolityczne elementy mongoloidalne, później na po­ łudniu na ciemne weddoidalne . Sądzić należy, że od tego też okresu rozpoczęło się kształtowanie dzisiejszego oblicza antropologicznego Poli­ nezyjczyków, na zasadzie mieszania się różnych grup. Druga faza kształ­ towania się Protopolinezyjczyków miała już miejsce na terenie w y 26 27 28 2 6 К n o c he, op. cit., s. 312; t e n ż e , Die Osterinsel. Sonderabdruck aus dem Verhandlungen des Deutschen Wissenschaftlichen Vereins in Santiago, t. 7, S a n ­ tiago 1921 s. 43; G o d l e w s k i , Struktura s. 48—49. G o d l e w s k i , op. cit., s. 45. T. M i l e w s k i , Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. I I , Lublin—Kraków 1948, z. 1—2, s. 78; N. N. C z e b o k s a r o w , Driewnieje rassielenie czelowieczestwa w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azji, [w:] Proischożdienie czełowieka i driewnieje rassielenie czelowieczestwa, „Trudy Instituía Etnografii", t. 16: 1949, s. 339. Z tym weddoidalnym (cejlońskim) typem wiązać się mają wełniste włosy, bardzo w i ­ doczne np. u Maori na Nowej Zelandii. Podobną cechę posiadają także Melanezyjczycy do piątego roku życia. Patrz W. W. В u n a k, S. A. T o k a r i e w, Problemy zasielenia Awstralii i Okieanii, [w:] Proischożdienie s. 517—518; W. H ow e l l s , Mankind in the making. The story of human evolution, New Y o r k 1959, s. 321. 2 7 2 8 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 335 spiarskiego świata Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji, gdzie wędrowcy powtórnie weszli w kontakt z elementami ciemnymi — z właściwym typem melanezyjskim, papuaskim i niskorosłym typem pigmejskim, których wzajemny stosunek nie jest do dzisiejszego dnia o k r e ś l o n y . Okres ten zakończył się około I I — I V w. n.e., gdyż w tym czasie roz­ poczęła się osadnicza ekspansja szeregu fal migracyjnych ludności protopolinezyjskiej na tereny wschodniej Oceanii . Dlatego też przypuścić należy, iż ekspandujące w tym czasie na wschód poszczególne fale po­ linezyjskiej migracji zawierały odrębne procentowo składy antropolo­ giczne, w których pewną ilość, do dziś definitywnie nie określoną, stanowiły elementy negropodobne . W każdym bądź razie pierwsze fale migracyjne zawierały o wiele więcej ciemnych elementów niż na­ stępne. Najprawdopodobniej właśnie to zjawisko spowodowało wysunię­ cie teorii o melanezyjskim substracie. Pewne elementy kulturowe łączone z Melanezją i uważane za dowód istnienia ludności przedpolinezyjskiej na terenie Polinezji odnieść można także do okresu wielkich migracji. Trudno bowiem przypuścić, aby wędrujący przez Melanezję w kierunku wschodnim Polinezyjczycy nie zabrali ze sobą pewnych charakterystycznych dla tego obszaru elementów kultury. 29 30 31 Szereg elementów rasowych i składników kultury pochodzenia me­ lanezyjskiego dostało się do Polinezji w wyniku obustronnych kontak­ tów na terenach pogranicznych. W o wiele mniejszym stopniu elementy te mogły znaleźć się na terenie Polinezji na skutek dalekich wypraw żeglarskich, zamierzonych lub przypadkowych, z zachodu na wschód czy vice versa. Zjawisk tych nie można oczywiście pomijać, chociaż nie tłumaczą one ewentualnych śladów pochodzenia melanezyjskiego na terenach Polinezji „marginalnej". Ścisłe, obustronne kontakty między Melanezją a Polinezją istniały w rejonie wysp Fidżi, Samoa i Tonga. Żeglarze polinezyjscy z Samoa i Tonga wyprawiali się przede wszystkim na Archipelag Fidżi w celach handlowych. Zamawiali oni tam doskonałe podwójne łodzie, wyrabiane z rosnących na Fidżi specjalnych gatunków drzew. Z Fidżi i Lau przy­ wozili drzewo sandałowe, perły i ceramikę, w zamian za fiszbiny wielo­ rybie, tapę, maczugi czy określoną ilość pracy na ziemi wodzów fidżyjs k i c h . Łodzie z Samoa docierały też stosunkowo często do Nowej 32 2 9 S. A. T o k a r i e w , Wwiedenie, [w:] Narody Awstralii..., s. 27. S h u 11 e r, op. cit., wg K o r o l e w a , op. cit., s. 147—149. N. N. С z e b о к s a r o w, Osnownyje principy antropologiczeskich klassifikacii, [w:] Proischożdienie s. 315. T e R a n g i H i г о а (P. H . B u c k ) , Samoan Material Culture, „В. P. B i ­ shop Museum Bull.", t. 75, Honolulu 1930, s. 661—662; A. K r a m e r , Die Samoa-Inseln, t. 2, Stuttgart 1903, s. 33—35; E . W. G i f f o r d , Tongan Society, „B. P. 30 3 1 3 2 �336 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Kaledonii i Wysp Lojalności. Wg Percy-Smitha stała komunikacja mię­ dzy rejonem Samoa —• Tonga a Archipelagiem Fidżi datuje się już od około V I I w. n.e., dochodząc do swego maksimum w wiekach X V I I i X V I I I . Jeszcze w X I X w. jeden z wodzów tongijskich opanował wyspę Wanua-Lewu w Archipelagu Fidżi. Ten stały i długotrwały kontakt doprowadził do wytworzenia się w t y m rejonie mieszanej kultury, cech antropologicznych i językowych melanezyjsko-polinezyjskich . Nie jest więc w zasadzie uzasadniona teza granicy między Melanezją a Polinezją jako granicy dwóch różnych zespołów kulturowych. Rejon od Nowej Kaledonii do Wysp Samoa należy rozpatrywać jako jedną całość, jako region styku dwóch kultur i punkt wyjściowy żeglarskich wypraw, do­ prowadzających do całkowitego zaludnienia nawet najmniejszych, a na­ dających się do zamieszkania wysp i atoli Polinezji . 33 34 Częstym zjawiskiem na obszarze Polinezji było zabłąkanie się po­ szczególnych łodzi wskutek sztormu. Dlatego też Friederici uważał, że elementy czarne w typie antropologicznym i pewne obce składniki językowe wśród ludności atoli Tuamotu (Reao, Pukaruha, Napuka) spo­ wodowane zostały przypadkowym dotarciem tam pojedynczych łodzi z Melanezji . Takie dalekie podróże odbywały się też sporadycznie i na zachód, t j . z Polinezji do Melanezji. Jedna z łodzi z Mangarewa dotarła do atolu Sikajany położonego na zachód od południowych Salomonów, przebywając odległość około 3700 M m . James Cook w 1777 r. spotkał na wyspie Watiu (Atiu) trzech Tahitańczyków, ostatnich żyjących człon­ ków dwudziestoosobowej załogi, zagnanej tam w czasie sztormu. Po­ dobne relacje daje nam Beechy (1825 г.), który na Baia-Martin spotkał resztę 150-osobowej załogi z wyspy Maia-Tea położonej około 400 km na wschód od T a h i t i . 35 ж 37 Bishop Museum Bull.", t. 61 (Bayard Dominick Expedition publ. 16), Honolulu 1929, s. 12—15. " G o d l e w s k i , Struktura..., s. 6, 63, 158, 124; Te R a n g i H i r o a (Buck), Vikings..., s. 19, 47, 317; E . A. H o o t o n, Up from the ape, New York 1956, s. 618; J . G u i a r t, The Place of New Caledonia and the New Hebrides in Pacific Ethnohistory, [w:] Abstracts..., s. 72, wg K o r o l e w a , op. cit, s. 165. Stanowisko Te Rangi Hiroa (P. H . Buck), który uważał za centrum dalszych migracji rejon Wysp Towarzystwa, wydaje się być poglądem zbyt zawężającym. Trudno bowiem negować znaczenie wysp Tonga i Samoa, biorąc pod u w a g ę melanezyjski szlak w ę d r ó w k i Polinezyjczyków. Patrz T e Rangi Hiroa ( B u c k), Vikings..., s. 47, 57,69, 62. F r i e d e r i d i, op. cit., s. 12. H . D a m m, Menschen der Siidsee, Leipzig 1958, s. 334. F . R a t z e 1, Volkerkunde, t. 1, Leipzig—Wien 1894, s. 150. Dużo przykła­ d ó w tego typu przypadkowych podróży znaleźć można w: A. S h a r p , Ancient voyagers in the Pacific, Baltimore 1957. 3 4 35 3 6 3 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 337 POLINEZJI Na podstawie tych kilku przykładów przekonać się możemy, że świat Melanezji i Polinezji nie był tak bardzo od siebie oddzielony. Dlatego też przy dalszych badaniach nad śladami melanezyjskimi wśród Polinezyjczyków uwzględnić także należy bezpośrednie kontakty żeglar­ skie. Takie spojrzenie nie stoi co prawda w sprzeczności z teorią „czar­ nego substrátu", pokazuje jednak także inne możliwości przeniknięcia elementów melanezyjskiej „krwi" i kultury w głąb Polinezji. Te bardzo dyskusyjne fakty występowania melanezopodobnego sub­ strátu na obszarze Polinezji służą za materiał dowodowy dla zwolenni­ ków kontaktów oceaniczno-amerykańskich. Przyjmują oni, że skoro ślady tego substrátu znaleźć można w najbardziej odległych rejonach rozległego trójkąta polinezyjskich wysp — na Hawajach, Wyspie Wielka­ nocnej i Nowej Zelandii, to dlaczegóż by nie szukać ich także jeszcze dalej na wschodzie, t j . w Ameryce. Oczywiście teorie tego typu pod­ budowane są prawie wyłącznie niejasnymi i często niewłaściwie inter­ pretowanymi przesłankami mającymi świadczyć za dawną, wielką transpacyficzną migracją przedpolinezyjską. Aby wykazać istnienie przedpolinezyjskiego a najprawdopodobniej melanezyjskiego substrátu w Ameryce, zwolennicy tych koncepcji posługują się nieudokumentowa­ nymi w pełni dowodami z terenów Oceanii. Tak zbudowana teoria może być nawet czasami wewnętrznie spójna i bardzo przekonująca, lecz głębsza krytyczna analiza zawsze wykazać może bezpodstawność wielu, często zbyt autorytatywnych stwierdzeń. Na możliwość zaludnienia terenów Ameryki z rejonu Pacyfiku wska­ zywał już prekursor „szkoły kręgów kulturowych" — Ratzel, wyodręb­ niając tzw. „pacyficzno-amerykański obszar kultury kamiennej", w k t ó ­ rego ramach przyjmuje możliwość wpływów i kulturowych powiązań . Teorię o przemieszczaniu się ludów Azji Wschodniej wraz z Melanezyjczykami poprzez wyspy Pacyfiku aż do wschodnich wybrzeży Ameryki wysunął Boeckmann . Zasadniczym jednak twórcą idei pacyficznego pochodzenia ciemnopigmentowanych elementów indiańskich w Ameryce był Paul Rivět, który swą teorię poparł licznymi zestawami zbieżności kulturowych, a na­ wet dowodami z dziedziny parazytologii. Rivet uważał, że obok zasadni­ czych fal migracyjnych, posuwających się przez Cieśninę Beringa, należy także brać pod uwagę, jeśli chodzi o zaludnienie kontynentu a m e r y k a ń ­ skiego, i drugą trasę migracji — drogę transpacyficzną. Tą bowiem drogą dostać się miał do Ameryki przede wszystkim element czarny, prawdopodobnie melanezyjski, który przedtem opanował już całą Poli38 39 3 8 R a t z e l , op. cit., s. 135—137. Patrz K . B o e c k m a n n , Dokumente reich des Meeres, Berlin 1924. 3 9 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I zur Kulturphysionomik vom Kultur - �338 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nezję. Za wiek tej wielkiej, żeglarskiej migracji przyjmował on okres od I w. p.n.e. do V w. n.e. Rivet uważał także, iż ewentualnie mogła istnieć i trzecia możliwość, a mianowicie dotarcie do Ameryki elemen­ tów australoidalnych w wyniku migracji przez A n t a r k t y d ę . Hipotezę tę rozwinął Mendes-Correa, który doszukiwał się pokrewieństwa między ludami Ziemi Ognistej a Australijczykami. Wskazywał przy t y m na niezwykłą odporność na zimno Alakalufów, Onów i Jaganów, uważając za możliwe pokonanie przez Australijczyków w odległych czasach brze­ gów kontynentu Antarktydy w okresie częściowego i n t e r g l a c j a ł u . Teoria transantarktycznej migracji australoidów jest całkowicie nie­ realna, brak jej bowiem jakichkolwiek podstaw naukowych. Była ona nie do przyjęcia, choćby tylko ze względu na nikłe umiejętności żeglar­ skie Australijczyków. Dlatego też odrzucono ją równie szybko, jak po­ gląd Montandona o dostaniu się Australijczyków do Ameryki w charak­ terze niewolników żeglarzy polinezyjskich . Teorię tę należy także odrzucić, bo przecież brak dowodów na istnienie kontaktów polinezyjsko-australijskich, a dotarcie Polinezyjczyków do Ameryki, nie mówiąc już o Patagonii, nie zostało w pełni udowodnione. Z transpacyficzną migracją melanezyjską łączono grupę Indian K a ribi, na co wskazywać miały pewne ich cechy kulturowe i antropolo­ giczne. Sąsiadujących z nimi Arawaków wiązano natomiast z chrono­ logicznie późniejszym wpływem idącym z Polinezji. W myśl tych koncepcji obszar wpływów i osadnictwa pochodzącego z Pacyfiku miał obejmować nawet Peru, Kolumbię, Ekwador, Panamę, Amerykę Środ­ kową, Antyle, Florydę oraz gujańskie wybrzeże Ameryki Południowej . Dziwić się jedynie można, że tak wielka migracja, o ile miała ona rzeczywiście miejsce, pozostawiła w zasadzie stosunkowo mało danych i dziś, aby ją udokumentować, trzeba uciekać się do niezbyt bogatego i mało wiarygodnego materiału. Także polscy antropologowie (Czekanowski i Żejmo-Żejmis) w okre­ sie międzywojennym dopuszczali możliwość istnienia dodatkowej migra­ cji z terenów Pacyfiku, łącząc z nią występowanie typów australoidal­ nych, mediterranoidalnych i pewnych cech melanezopodobnych. Ta 40 41 42 4 3 4 0 P. R i v ě t , Les Malayo-Polynésíens en Amérique, „Journal de la Socie­ tě des Américanistes de Paris", Paris, N. S., t. 18: 1926, s. 141—278: t e n ż e , Relations Commerciales précolombiennes entre L'Océanie et L'Amérique, [w:] Festschrift für W. Schmidt, Wien 1928, s. 583—609. A. A. M e n d e s - C o r r e a , O significado genealógico do „Australopithecus" e do cranio de Tabgha e o arco antropof Hética indico, „Trabalhos des Sociedade Portuguesa de antropologia e etnologia", vol. 2: 1925, nr 3, za G . F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienijes. 530. G . M o n t a n d o n, L'ologenese humaine, Paris 1928, s. 240. G l a d w i n , op. cit., s. 250—251. 41 4 2 4 3 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 339 POLINEZJI ludność pochodzenia transpacyficznego utworzyć miała na terenie Ame­ r y k i Południowej odrębną formację lasów podzwrotnikowych i wysp . W związku z prowadzonymi na szeroką skalę badaniami, mającymi na celu ustalenie pochodzenia Indian i ich szlaków migracyjnych, zwróco­ no uwagę na te cechy rasowe, które zewnętrznie przypominały pewne cechy ciemnopigmentowanych ludów Starego Świata. Rozpoczęto po­ szukiwania takich właśnie elementów wśród żyjących współcześnie ple­ mion, jak i w materiałach kostnych oraz w relacjach z okresu konkwisty i różnego rodzaju zabytkach archeologicznych i etnograficznych. Zwróco­ no uwagę na wysoki stopień szerokości nosa, dolichocefaliczność, na niespotykaną u mongoloidów wielkość zębów, tendencję do silnego rozwoju łuków nadoczodołowych i na pewne zbieżności serologiczne. Spowodowało to, iż niektórzy uczeni wydzielili aż trzy typy rasowe niemongoloidalne wśród autochtonicznej ludności Ameryki, a mianowi­ cie — australoidalny, mediterranoidalny i austroafrykański . 44 43 Jeśli chodzi o rozprzestrzenienie domniemanych elementów, wskazu­ jących na połączenia z tzw. rasami negro-australoidalnymi, to należy wyróżnić przede wszystkim na terenie Ameryki Południowej Basen Amazonki i przylegające do niego na zachodzie pacyficzne wybrzeże północnej części Ameryki Południowej. Drugi region — to tereny Argen­ tyny i Ziemi Ognistej. W Ameryce Północnej teren ten jest bardziej zwarty i obejmuje przede wszystkim ziemie przylegające do Zatoki Meksykańskiej, a także Teksas, Nowy Meksyk, Arizonę, Kalifornię, Kolorado i stan Utah. Obszar wpływów mających pochodzić z Pacyfiku jest więc olbrzymi, trudno sobie wprost wyobrazić, żeby drogą trans­ oceaniczną, z odległych o tysiące m i l wysp, przedostały się tak duże fale migrantów, by mogły one oddziaływać trwale na niemal połowę kontynentu amerykańskiego. W centralnej części Ameryki Południowej, w Basenie Amazonki i terenach sąsiednich wykazują pewne podobieństwo do negroaustraloidalnej ludności szczególnie ci Indianie, którzy należą do tzw. typu paleoamerykańskiego, w grupach językowych Gěs, o najprymitywniej­ szych formach gospodarki. Spotykamy tam długogłowość, interesującą formę nosa, bardzo szerokiego, o grzbiecie wygiętym wewnętrznie i wełniste ciemne włosy. Szczególne podobieństwo do Melanezyjczyków znaleźć można we wschodniej Boliwii wśród plemion Sirionów, Guatów i Qurungów. • Szereg współczesnych plemion Ameryki Południowej zaczęto porów­ nywać pod względem antropologicznym ze szczątkami kopalnymi, w y 4 4 J. C z e k a n o w s k i , Człowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa s. 257—259; S. Ż e j m o - Ż e j m i s , Środowisko, [w:] Człowiek, jego rasy i Warszawa 1939, s. 121. C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. 4 5 1934, życie, �340 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI kazującymi cechy melanezopodobne, a znajdowanymi na tymże terenie. I tak Botokudów znany antropolog Eickstedt zaliczał do pozostałości po rasie wymarłych lagidów ze znalezisk w Lagoa Santa. Podobne po­ glądy wyrażali także Imbelloni, Menghin i Rivet. W miejscowości Lagoa Santa we wschodniobrazylijskim stanie Minas Geraes w latach trzydzie­ stych X I X w. Duńczyk Lund dokonał odkrycia szeregu czaszek, które chronologicznie należy zaliczyć do jednych z najstarszych znalezisk szczątków ludzkich w Ameryce Południowej. Już w roku 1879 Quatrefages wskazał na ich podobieństwo z czaszkami melanezyjskimi. Charak­ teryzują się one prognatyzmem, dużą szerokością twarzy i wystającymi łukami nadoczodołowymi. Cechy te nie tylko wykazują duże podobień­ stwo, lecz dochodzą do identyczności, czego zaprzeczyć nie może nawet przeciwnik melanezyjskich wpływów w Ameryce — Hrdlička. Jednak tak on, jak i Ibarra-Grasso wskazują, że nie należy przedwcześnie łączyć czaszek z Lagoa Santa z jednej strony z Melanezyjczykami, z drugiej zaś ze współczesnymi Indianami amazońskimi. Nie jest bowiem udowodnione, że przedstawiciele tej kopalnej rasy posiadali ciemną pigmentację skóry; nie wykazano bezspornie takich samych cech u I n ­ dian grupy Gěs. Podobnego typu szczątki kostne, jak w Lagoa Santa, zostały odkryte również w Ekwadorze, w pieczarach Paltacalo i Punin. Drugi wielki rejon wskazujący na antropologiczne wpływy negro-australoidalne, to — jak mówiliśmy — tereny północnego Meksyku i po­ łudnia Stanów Zjednoczonych. Interesujący jest tutaj tzw. typ kalifor­ nijski, u którego w wysokim stopniu występuje ciemna pigmentacja skóry, duża szerokość nosa i grubość warg. Powodowało to nawet, iż wielu podróżników porównywało tych Indian do tubylców afrykań­ skich . Dane antropologiczne na tych terenach, w t y m pochodzące także od wymarłego plemienia Pericu (płd. Kalifornia) i plemienia Seri z wyspy Tiburan, zbieżne są z brazylijskimi, jeśli chodzi o podobień­ stwo do Melanezyjczyków . Przedstawione wyżej w krótkim zarysie pewne wybrane, najczęściej spotykane antropologiczne przesłanki, mające świadczyć na rzecz pacy­ ficznego pochodzenia niektórych grup autochtonicznych na kontynencie amerykańskim, spotkały się z bardzo ostrą k r y t y k ą ze strony tych ba­ daczy — antropologów, etnografów, archeologów, którzy stali na stano­ wisku, że zaludnienie terenów Ameryki należy zasadniczo rozpatrywać wyłącznie w związku z Cieśniną Beringa i mostem Wysp Aleuckich. Wskazywano także na badania antropologiczne jako na tę dziedzinę 4 6 4 7 46 D. E . I b a r r a - G r a s s o , Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 1, s. 69; V. L . H e r r e r a , Cobrizos, Blancos y Negros. Abori­ génes de America, Santiago 1934, s. 87—97. G l a d w i n , op. cit., s. 67. 4 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 341 POLINEZJI studiów nad etnogenezą Indian, której badacze napotykają szereg obiek­ tywnych trudności. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę fakt, że współ­ czesne tubylcze populacje podlegały daleko idącym wpływom przy­ byszów z Europy i A f r y k i . Nie są one też w takim stopniu izolowane, jak w okresie przedkolumbijskim. Szeregu plemion indiańskich nie można badać pod względem ich struktury antropologicznej, ponieważ zostały one wyniszczone w okresie konkwisty i późniejszej żywiołowej kolonizacji — jak np. na Antylach. Materiału osteologicznego pochodzą­ cego z dawnych okresów jest jeszcze dziś zbyt mało, a na wielu terenach badania nad t y m rodzajem źródeł nie zostały podjęte. Często także szczątki kostne nie mogą służyć za materiał dowodowy, gdyż zgodnie z rozpowszechnionym zwyczajem deformacji głowy na terenie Ameryki, czaszki ulegały daleko idącym zniekształceniom. Te wszystkie trudności powodują, iż badania nad odtworzeniem genezy ludności Ameryki i jej pierwotnego składu antropologicznego są pełne kontrowersyjnych teorii i hipotez. Jednym z najważniejszych, sprzecznych faktów w teorii melanezyjskiej ekspansji transpacyficznej jest zagadnienie chronologii. Szczątki kostne z Lagoa Santa, Punin czy innych podobnych stanowisk zalicza się do górnego paleolitu w Starym Świecie, gdyż oczywisty jest tu ich związek z przemysłem pięściaków . Nie znaczy to wszakże, aby odnieść je do tych samych ram chronologicznych, co w Azji. Epoki bowiem archeologiczne na terenie Ameryki nie są związane zasadniczo z klasy­ fikacją stosowaną na naszym kontynencie. Większość jednak badaczy uważa te ślady pobytu człowieka w Ameryce Południowej za bardzo stare, sięgające prawdopodobnie około 25—15 tys. lat p.n.e. Tym­ czasem Melanezyjczycy rozpoczęli swoją migrację do Melanezji jeszcze w okresie, gdy na terenach wysp Indonezji nie było mongoloidów, gdyż w ich dzisiejszym typie antropologicznym nie znajdujemy elementów mongoloidalnych. Pozwala to określić przybliżoną datę dotarcia Melanezyjczyków do zachodniej Oceanii na V I — V tys. p.n.e. . Nie można więc z migracją tą łączyć melanezopodobnych elementów w Ameryce w oparciu o drogę transpacyficzną. Poza t y m domniemane ślady sub­ strátu „czarnego" na wschodnich atolach Polinezji, czy nawet najdaw­ niejsze ślady pobytu człowieka na tych wyspach sięgają najwyżej I — I I w. n.e. Ta zasadnicza sprzeczność chronologiczna spowodowała 4 8 49 50 4 8 Stanowisko takie reprezentuje np. O. M e n g h i n, El Altoparanaense, „ A m purias", t. 17—18, Barcelona 1955—1956, wg I b a r r a - G r a s s o, op. cit., s. 69. С l a d w i n , op. cit., s. 186. N. А. В u t i n o w, Proischożdienije i etniczeskij sostaw koriennogo nasielenija Nowoj Gwiniei, [w:] Problemy istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwinei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía Etnografii", t. 53, Moskwa— Leningrad 1962, s. 114. 4 9 5 0 �342 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI w głównej mierze, iż zaczęto zwracać uwagę na inne możliwości roz­ wiązania tego zagadnienia. I tak Hrdlička sugerował, że negroidalne elementy spotykane wśród plemion współczesnych są wynikiem pokolumbijskich wpływów murzyńskich niewolników. Teza ta jednak, choć w niektórych wypadkach być może słuszna, ze względu na brak osad­ nictwa murzyńskiego na wielu terenach nie jest wiarygodna. Sprzeczne Z tą teorią byłyby także wczesne relacje o ciemnopigmentowanych osobnikach w rejonach nie podlegających jeszcze kolonizacji. Wpływ ludności murzyńskiej w okresie pokolumbijskim nie wyjaśnia także pochodzenia elementów negroidalnych na stanowiskach archeologicz­ nych. Ostatnio niektórzy uczeni, jak np. Jeffreys z Johanesburga, uważają, że należy liczyć się nawet z afrykańskimi wpływami już w okresie przedkolumbijskim. Siadem tych kontaktów amerykańsko-afrykańskich ma być m. in. znajomość kukurydzy w Afryce już przed odkryciem Nowego Świata, pewne zbieżności etymologiczne arabsko-indiańskie, cechy negroidalne szeregu rzeźb olmeckich oraz pojawienie się Murzy­ nów w niektórych częściach interioru Ameryki Południowej już w XVI w. Obecnie wyróżnić można zasadniczo dwa kierunki, nie licząc kon­ cepcji transpacyficznej i transatlantyckiej, interpretacji pojawienia się ciemnopigmentowanych melanezopodobnych elementów w Nowym Świe­ cie. Albo zakłada się możliwość całkowitego, przypadkowego lub równo­ ległego kształtowania się pod względem antropologicznym pierwszych fal migracyjnych, pod wpływem nowego środowiska, albo też dopuszcza się migrację tego elementu „tradycyjną" drogą przez Cieśninę Beringa. W pierwszym przypadku wskazuje się, iż ,,[...] różnorodność (typów) może być uważana jako rezultat lokalnych odmian rozwojowych i mie­ szania się w ostatnich tysiącleciach" oraz że „[...] forma ciała uwarun­ kowana jest regionalnymi cechami geograficznymi i klimatycznymi w obu Amerykach" . Wskazuje się także, iż pewne poszczególne cechy, jak np. silnie rozwinięte łuki nadoczodołowe, są osobliwością charak­ terystyczną dla wszystkich starych typów rasowych. Podkreśla się rów­ nież możliwość analogicznego kształtowania się melanezopodobnych form czaszek u typów mongoloidalnych . Wszystko to jednak nie tłumaczy ściśle naukowo szerokiego rozprzestrzenienia starych negroaustraloidalnych elementów, zarówno u plemion żyjących w okresie kontaktów z Białymi, jak i u ich protoplastów. 5 1 5 2 53 5 1 D. W. J e f f r e y s , Pre-Columbian s. 1—18. H o w e 11 s, op. cit., s. 290. D e b e c, op. cit., s. 535. 5 2 5 3 Negroes in America, „Scientia", 1953, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 343 POLINEZJI Zasiedlenie lądu amerykańskiego nastąpiło przez imigrację z Euroazji, a przede wszystkim z północno-wschodniej Azji. Nie był to oczy­ wiście proces jednorazowy, lecz wielofalowy; każda z fal wędrowała w innym okresie, jedna od drugiej różniła się mniej lub bardziej k u l ­ turą i s t r u k t u r ą antropologiczną. Wielu badaczy jest zdania, że pierwsi przedstawiciele rodzaju ludzkiego na terenie Ameryki należeli do tzw. „ras prymitywnych", dopiero w późniejszym okresie pojawiły się fale tzw. „ras progresywnych" . Nie wdając się w dyskusję nad słusznością tych określeń trzeba stwierdzić, iż chodzi tutaj o pierwsze fale migra­ cyjne zawierające element negro-australoidalny. Fale te pochodzić mają z jakichś bliżej nie znanych terenów Azji Wschodniej, skąd wyruszyły na północ, wzdłuż wybrzeży Pacyfiku do Ameryki oraz na południe i południowy wschód — do Australii i Melanezji. Z tego też terenu i okresu pochodzić mają podobieństwa antropologiczne zachodzące mię­ dzy Melanezją a Ameryką. Ta pierwsza fala ludzka przyniosła ze sobą do Nowego Świata około 25 tys. lat temu, to jest wtedy, kiedy zaistniały korzystne warunki klimatyczne do pokonania Cieśniny Beringa, szereg elementów australo- i melanezopodobnych. Przypuszcza się, że zakoń­ czenie tej pierwszej ekspansji odnieść należy do 15 tys. lat p.n.e. Chro­ nologia ta jednak, mimo intensywnie prowadzonych badań, nie jest dotychczas ściśle ustalona. Szlak migracyjny tych pierwszych odkryw­ ców biegł prawdopodobnie przez Północno-Zachodnie Wybrzeże, K a l i ­ fornię, zachodnią częścią Meksyku, dochodząc do Ameryki Południowej. Tam rozdzielił się on na dwa nurty. Nurt zachodni prowadził do w y ­ brzeża atlantyckiego Gujany, Kolumbii, Brazylii i dalej do Lagoa Santa. Drugi skierował się prosto na południe wybrzeżem pacyficznym, zajmu­ jąc Ekwador i pozostawiając ślady m. i n . w Punin i Paltacalo . Na ten substrát nawarstwić się miały dopiero następne fale imigrantów azja­ tyckich, o przewadze w typie antropologicznym elementów mongoloidalnych. W ten sposób doszło też do pewnych przesunięć, gdyż typy starsze określane często jako paleoamerykańskie zostały zepchnięte na .tereny refugialne . Rozdzielenie wyżej omówionego terytorium, na k t ó r y m występowały ślady elementów melanezopodobnych, na region kalifornijsko-meksykański i ekwadorsko-brazylijski spowodować miała ekspansja Arawaków na przełomie naszej ery . W t y m też czasie część 54 55 56 57 5 4 В. O e 11 e к i n g, Morphologie und menschliches Altertum in America, „AnthrOpos", t. 27: 1932, s. 899—903. " G l a d w i n , op. cit., s. 67—69. M i l e w s k i , op. cit., s. 13; К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 425. G l a d w i n , op. cit., s. 260. 5 6 5 7 �344 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI ludów paleoamerykańskich podążyła dalej na południe, docierając aż do Ziemi Ognistej. Przyjęcie więc o wiele lepiej udokumentowanej tezy o migracji „melanezopodobnych" przez Cieśninę Beringa wyjaśnia szereg spornych faktów z zakresu etnogenezy ludności Ameryki. Pozwala nam to roz­ p a t r y w a ć stosunki oceaniczno-amerykańskie w innym świetle — nie antropologicznym, lecz zasadniczo kulturowym. Rozgraniczenie proble­ matyki pochodzenia typów rasowych w Ameryce od badań nad tzw. zbieżnościami kulturowymi mającymi zachodzić między Oceanią a Ame­ ryką pozwala nam te ostatnie, po uprzedniej surowej weryfikacji, roz­ p a t r y w a ć jako ewentualny wynik oddziaływania pojedynczych ekip żeglarskich na ludność zachodniego wybrzeża Ameryki, a nie jako rezul­ tat dawnego i daleko sięgającego w głąb kontynentu osadnictwa ocea­ nicznego. Siady więc tzw. „czarnego substrátu", widoczne u Polinezyjczyków i autochtonicznych mieszkańców Ameryki, tłumaczone są obecnie wspól­ nym pochodzeniem tych dwóch grup ludzkich ze wschodnich rejonów kontynentu azjatyckiego. Stanowisko takie znalazło również swoje od­ bicie w antropologicznych systemach klasyfikacyjnych. Radziecki sche­ mat Debeca pokazuje wspólne związki antropologiczne rasy polinezyj­ skiej i ras amerykańskich z tzw. wielką rasą negro-australoidalną, kwalifikując dwie pierwsze do rasy mongoloidalnej . 58 I Wielka rasa europoidalna Gałąź azjatycka Wielka rasa mongoloidalna Rasa polinezyjska Gałąź amerykańska Wielka rasa negro-australoidalna 5 8 G. F . D e b e c, Opyi graficzeskogo izobrażenija klassifikacii czełowieczeskich ras, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 4, s. 80—81; C z e b o k s a r o w , op. cit, s. 319—320; także szereg schematów anglosaskich, np. A. L . K r o e b e r , Anthro­ pology. Race — Language — Culture — Psychology — Prehistory, New York 1948, s. 140. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 345 Całkowitym przeciwieństwem teorii przedpolinezyjskiego „czarnego s u b s t r á t u " jest teoria tzw. „białego substrátu". Sens jej jednak jest ten sam. Zwolennicy jej uważają, że na terenie wysp Polinezji znaleźć można ślady kulturowej działalności „tajemniczego" ludu o barwie skóry zbliżonej do białej. Lud ten opanować miał atole i wulkaniczne wyspy jeszcze przed przybyciem tam właściwych Polinezyjczyków. Teoria ta ma także ścisły związek z problematyką przedkolumbijskich kontaktów między Oceanią a Ameryką. Otóż z jednej strony uważa się, że ci „biali" żeglarze dotarli do wybrzeży Ameryki z Oceanii, z drugiej przyj­ muje się, iż przybyli oni do Polinezji od wschodu, a więc z kontynentu amerykańskiego. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku szuka się dowodów natury antropologicznej i kulturowej, które by w sposób nie­ podważalny udokumentowały to stanowisko. Jednym z ważkich dowodów jest występujący dość często na terenie Polinezji typ antropologiczny zdradzający niekiedy podobieństwo do rasy białej. Zagadnieniem t y m zajęto się przede wszystkim dlatego, aby w y ­ jaśnić, czy ludność wysp polinezyjskich zaliczyć do rasy mongoloidalnej, czy też ze względu na duże zewnętrzne podobieństwo z południowymi Europejczykami do rasy europoidalnej. Za potomków rasy białej, czyli tzw. caucasoidi w terminologii zachodnioeuropejskiej, uważali dzisiej­ szych Polinezyjczyków tacy badacze, jak Fornander, Fenton, Treager, Giddings, Brown, Lyddeker, Smith, Quatrefages, Kean, Sergi, Montandon i Eickstedt > . Początkowo opierano się głównie na relacjach europejskich podróż­ ników X V I I - i XVIII-wiecznych zawierających opisy tubylców o jasnej skórze i słowach. Później dopiero zaczęto analizować antropometryczny materiał, starając się wykazać dominantę składnika europoidalnego. Tego typu badania prowadzone były np. przez P. B. Bishop Museum w Hono­ lulu . Do podobnych wniosków dochodzi także Godlewski, który stwier­ dza ilość tzw. ciemnopigmentowanych elementów europoidalnych na terenie Polinezji Zachodniej i Południowej na około 50%, w t y m na Wyspie Wielkanocnej 66°/», a na Hawajach i Polinezji Centralnej 27% . Znany badacz maoryjski, Te Rangi Hiroa, nosicielom cech europoidal­ nych przypisuje główną rolę w zdobyciu wysp Pacyfiku. ,,[...] czołowi żeglarze Pacyfiku muszą być europeidami, ponieważ nie posiadają ani wełnistych włosów, czarnej skóry, grubych i krótkich nóg negroidów i fałdy mongoloidalnej, szerokiej twarzy i krótkiego ciała. Podobnie do r 9 60 6 1 5 9 R. В i a s u 11 i, I probierni etnologici del Pacifico, [w:] Le razze e i popoli delia terra, Torino 1941, s. 13. Heyerdahl, op. cit., s. 125; E . S. C. H a n d y , Polynesian Religion, „В. P. Bishop Museum Bull", t. 37, Honolulu 1927, s. 105. G o d l e w s k i , Struktura..., s. 45. 6 1 61 �346 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI europeidów Polinezyjczycy wykazują dużą różnorodność w kształcie głowy" . Te Rangi Hiroa nie neguje istnienia innych elementów nieeuropoidalnych (mongoloidalnego czy negroidalnego), lecz wydaje się, że w zbyt dużym stopniu przypisuje rasie białej pewne zdolności żeglarskie, •dzięki którym opanowany został Pacyfik. Szereg badaczy, w t y m i radzieccy, przyznają, że podobieństwo morfo­ logiczne jest częstokroć uderzające, lecz nie pociąga ono za sobą żadnych konsekwencji antropogenetycznych. Wskazują przy t y m na cechy abso­ lutnie nieeuropoidalne, takie jak szeroki nos, grube wargi, zbliżające Poli­ nezyjczyków do ras tzw. równikowych (negropodobnych), a także i na wiele elementów charakterystycznych dla m o n g o l o i d ó w . Takie stano­ wisko, odrzucające dominantę czynnika europoidalnego, nie jest bynaj­ mniej sprzeczne z faktyczną rzeczywistością. Kwestionuje się występo­ wanie na Polinezji specyficznych oznak europoidalności, a szereg elemen­ tów traktuje się jako ślad dawnych przymieszek pochodzących z okresu przebywania przodków dzisiejszych Polinezyjczyków na kontynencie azjatyckim . Problem ten, jak i wiele innych, nie został do dzisiejszego dnia gruntownie opracowany i nie można nic pewnego powiedzieć, czy przymieszki te były wynikiem bezpośrednich kontaktów z ludnością europoidalną, czy też wpływów pośrednich. Najbardziej podbudowane naukowo są twierdzenia, że Polinezyjczycy tworzą typ rasowy mieszany, składający się z większości elementów mongoloidalnych z dodatkiem cech negroidalnych lub europoidalnych względnie jednych i drugich. Stanowisko takie lub bardzo zbliżone repre­ zentowali m. in. Haddon, Kroeber, Ripley, Churchill, a częściowo Stratz, Hrdlička, Votz, Sera, Sullivan i Klimek . Na tychże zasadach sformuło­ wane jest stanowisko antropologów radzieckich. Wykluczają oni jedynie interesujący nas tu element europoidalny, uważając Polinezyjczyków za grupę mieszaną wchodzącą w skład pacyficznej lub południowej grupy mongoloidalnej . Te w wielkim skrócie przedstawione problemy związane z „europoidalnością" Polinezyjczyków nie odnoszą się oczywiście bez­ pośrednio do ewentualnych pierwszych mieszkańców Polinezji. Większość bowiem zwolenników „europoidalności" zdobywców Pacyfiku nie łączy tych cech z ludnością przedpolinezyską. Pierwszych dowodów mających świadczyć za d u ż y m zróżnicowaniem rasowym wśród samych Polinezyjczyków, dostarczyli podróżnicy i żegla62 63 64 65 66 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Vikings..., s. 15—19. D e b o c, Opyt..., s. 88—89. H o w e 11 s, op. cit., s. 321; B u n a k , T o k a r i e w , op. cit., s. 517. В i a s u 11 i, op. cit., s. 13. С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 319—320. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 347 POLINEZJI rze. Roggeween i jego towarzysz Behrens — odkrywcy Wyspy Wielka­ nocnej — wskazywali, iż wśród tubylców można było zaobserwować różne barwy skóry, od „smagłej" do „białej" i „czerwonej"; potwierdzili to także późniejsi badacze Routledge i E n g l e r t . Podobne obserwacje poczynił też Cook w czasie swego pierwszego pobytu na Tahiti, gdzie zauważył, że skóra jasna charakterystyczna jest dla przedstawicieli ary­ stokracji, ,,[...] która większą część czasu przebywa w domach", w prze­ ciwieństwie do ,,[...] biednych przebywających dużo na powietrzu i słoń­ cu". Spotkał on tam także k i l k u starców, których wg opisu zaliczyć należałoby do albinosów. Mieli oni białą skórę ,,[...] jak u Europejczyków, lecz odpowiadała ona niby martwej barwie, jak nos białego konia. Oczy, broda, włosy i b r w i u nich także są białe, a ciało [...] pokryte jasnymi włosami. Skóra u nich plamista, oczy krótkowidza i często łzawią. Ci ludzie zawsze wyglądają niezdrowo" . 67 6 8 Znamienna jest wypowiedź żeglarza z trochę późniejszego okresu Bellinshauzena, który na wyspie Oparo spotkał siedemnasto- lub osiem­ nastoletniego młodzieńca o jasno blond włosach, błękitnych oczach, gar­ batym nosie i kolorze ciała podobnym do mieszkańców Europy. Stwier­ dził on, że „[...] jeśli chodzi o jego pochodzenie to można uważać, że jest on synem Oparyjki i europejskiego ż e g l a r z a " . Na pewno wiele przypadków podobieństwa Polinezyjczyków z Europejczykami spowodo­ wane mogło być albinizmem lub związkami żeglarzy z miejscową ludno­ ścią już w okresie kolonizacyjnym. Wskazuje się jednak często na ślady istnienia rasy „białej" pochodzące z okresu poprzedzającego wiek wiel­ kich odkryć geograficznych. Opinię taką wyrażali m. i n . Smith, Dixon, Best i Bryan, stwierdzając że szereg przypadków występowania na obszarze Polinezji osobników jasnoskórych nie ma nic wspólnego z albi­ nizmem. Znany ze swej śmiałej wyprawy na tratwie Коп-Tiki Thor Heyerdahl zjawiska te uważał za ślad dawnego substrátu przedpolinezyjskiego, który pozostawić miał także po sobie na terenie Polinezji szereg zabytków kultury. Dowodów szukano również w legendach. Phillips, badając stare opowieści nowozelandzkich autochtonów — Maori, uważał, że jasnoskórzy 69 6 7 K . R o u t l e d g e , The mystery of Easter Island. The story of an expedition, London 1919, s. 221. C o o k , Pierwoje s. 155—156. F . F . B e l l i n s h a u z e n , Dwukratnyje izyskanija w jużnom Ledowitom Okieanie i plawanie wokrug swieta w prodolżenie 1819, 1820, 1821, sowierszennyje na szljupach „Wostok" i „Mirnyj" pod naczalstwiem kapitana Bellinshauzena — komandira szljupa „Wostok", szljupom „Mirnyj" naczalstwowal lejtienant Łazariew, Moskwa 1960, s. 247. 6 8 6 9 �348 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI przedstawiciele plemienia tearava są niedobitkami po dawnym ludzie urukehu. Z nazwą tą kojarzył on określenia turehu, patupaiarehe lub pakepakeha mające oznaczać dawny rudowłosy typ mieszkańców. Stąd też pochodzić ma słowo pakeha, używane na oznaczenie Europejczyków . Reminiscencji pobytu białych przedpolinezyjskich żeglarzy dopatrywano się też w legendach wyspiarzy Hawajów, Markizów, Tonga, Mangarewy i Tuamotu. Materialną pozostałością po białym ludzie o rudych włosach mają być wg Heyerdahla, w przeciwieństwie do zwolenników teorii „czarnego substrátu", olbrzymie posągi na Wyspie Wielkanocnej. Wskazuje on przy t y m głównie na — wąskie twarze, wyraziste, ostro zarysowane nosy i wystające brody. Mamy więc tu chyba widoczny przykład całkowicie dowolnej interpretacji wyrwanych z całości, odpowiadających danej teorii elementów, co w konsekwencji doprowadziło do dwóch diametralnie różnych stanowisk (Heyerdahl i Balfour). Wg Heyerdahla posągi te nie przedstawiają jedynie pewnych fantastycznych, mitologicznych postaci, lecz odtwarzają one oblicza przodków dzisiejszych mieszkańców Wyspy. Olbrzymie owalne kamienie o czerwonej barwie, tzw. „pukao", umiesz­ czane na głowach tychże posągów, uważa on nie za ozdobę głowy, lecz za wyobrażenie rudej czupryny. Świadczyć to ma za dawnym występo­ waniem na Wyspie Wielkanocnej, tak jak i na Nowej Zelandii, osobni­ ków o rudym owłosieniu. Zagadka występowania rudej barwy włosów na terenie Oceanii powinna stać się przedmiotem specjalnych dociekań antropologów. Chodziłoby tutaj o wyjaśnienie ich roli w procesach etnogenetycznych i dawnych migracjach na obszarze Pacyfiku. Oczywiście współczesna analiza ludności autochtonicznej nie może być w pełni obiek­ tywna ze względu na silny wpływ Europejczyków, lecz ewentualne ba­ dania włosów pochodzących z okresu przedkolonizacyjnego mogą być tutaj bardzo pomocne . Należy się także liczyć, że wiele relacji i zapisów stwierdzających występowanie rudowłosych osobników na obszarze wysp mórz południowych wyniknąć mogło z nieodróżnienia włosów farbowa­ nych od naturalnych. Kramer podaje, że na Samoa w celu unicestwienia robactwa wcierano w głowę wapno, co powodowało rozjaśnienie natural­ nego koloru włosów. Często praktykowany był także, np. w Melanezji, 7 0 71 7 0 G. P h i l l i p s , The Blood Groups of the Maori, „Humań Biology", t. 3 Baltimore 1931, wg H e y e r d a h l a , Otwiet s. 123—125; J . F . G. S t o k e s , Spaniards and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts, „American Anthropologist", t. 34: 1932, nr 4, s. 597. Włosy takie, pochodzące ze zmumifikowanych zwłok znajdują się np. w muzeum w Auckland (Nowa Zelandia), T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Maori Somatology, „Journal of the Polynesian Society", t. 31: 1922, s. 32—40, za H e y e r d a h 1 e m. Otwiet..., s. 124. r 71 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 349 POLINEZJI kosmetyczny zabieg polegający na farbowaniu włosów na biało, żółto lub czerwono i posypywaniu ich białym proszkiem . Wskazane wyżej cechy rasy „białej" w typie antropologicznym w le­ gendach i rzeźbach łączy Heyerdahl z migracją ludności z terenów Ame­ r y k i . Uważa on, że przed przybyciem właściwych Polinezyjczyków Polinezja zaludniona była przez nieznany bliżej lud europodobny pocho­ dzący z terenów Wyżu Andyjskiego. Nie on jednak pierwszy wskazał na możliwość pochodzenia ludności Polinezji ze wschodu. Podobne po­ glądy bowiem reprezentowali Zuniga, Ellis i Topinard . Streszczając poglądy Heyerdahla można powiedzieć, że około I V — V w. n.e. z terenu dzisiejszego Peru drogą morską, przy użyciu tratw, dotrzeć miała do wschodniej Polinezji fala ludności o białej barwie skóry i rudych włosach. Ludu tego nie powinno się utożsamiać ani z Malajo-Polinezyjczykami, ani też z Inkami, bowiem ma on być zwią­ zany z archeologiczną kulturą — Tiahuanaco. Istnieje wielkie prawdo­ podobieństwo, że ekspansja tej ludności osiągnęła najpierw Wyspę Wiel­ kanocną, z której posągi z wcześniejszego okresu (IV w. n.e. — C-14) uważane są za niemal identyczne z podobnymi amerykańskimi . Ważnym punktem w tej problematyce jest zagadnienie chronologii pojawienia się człowieka na Rapanui. Dotychczasowe analizy genealo­ giczne okazały się zawodne. Opublikowane spisy władców z Wyspy Wielkanocnej, tzw. „ariki-henua", różnią się dość znacznie od siebie przede wszystkim ilością zawartych w nich generacji (od 20 do 57). Wg Métraux Polinezyjczycy przybyli na Wyspę Wielkanocną między połową X I I w. a końcem X I I I w. n.e. Datę tę opiera on na genealogicz­ nej liście trzydziestu władców, zakładając długość każdego pokolenia na 25 lat. Nie tłumaczy to nam jednak o wiele wcześniejszego pobytu czło­ wieka na tej wyspie. Należy sądzić, że data ta odnosi się tylko do ostat­ niej fali migracyjnej polinezyjskich żeglarzy. 72 73 74 75 7 2 K r a m e r , op. cit., s. 279—283; B o u g a i n v i l l e , op. cit., s. 161. M. Z u n i g a , An Historical View of the Philippine Islands, London 1814, t. 1, s. 33, za S h a r p , op. cit., s. 81. Patrz Т. H e y e r d a h l , American Indians in the Pacific. The Theory behind the Коп-Tiki Expedition, London 1952; t e n ż e , Aku-Aku, Warszawa 1959; t e n ż e , Morskije puti w Polineziju, „Izwiestija Wsiesojuznogo Gieograficzeskogo Obszczestwa", t. 94: 1962; t e n ż e , Statui ostrowa Paschi, „Nowyj Mir", 1962, nr 9; t e n ż e , Wyprawa Коп-Tiki, Warszawa 1963; Т. H e y e r d a h l , E . N. F e r d o n, W. M u 11 o g, A. S к j 6 1 s v o 1 d, Archeology of Easter Island. Monograph of the School of American Research and the Museum of New Mexico, London—Chicago— Stockholm 1961. N. А. В u t i n o w, J . W. К n o r o z o w, Nowyje materiały ob ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1957, nr 6, s. 39. 7 3 7 4 7 5 �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie na wszystkich genealogiach można opierać się jak na wiarygod­ nym źródle historycznym, gdyż są i takie, których wartość naukowa jest wątpliwa. Przykładem służyć tu może genealogiczny wywód królów hawajskich liczący 987 pokoleń, co odpowiadałoby okresowi 24 600 lat, oraz genealogia wyspy Rarotonga zawierająca 92 pokolenia, a więc odno­ sząca się do I X w. p.n.e. Rozbieżności zatem między chronologią archeo­ logiczną a genealogiczną nie muszą bynajmniej świadczyć, iż przed wie­ kiem X I I I na Wyspie Wielkanocnej nie było Polinezyjczyków, lecz inna, prawdopodobnie pochodząca ze wschodu, ludność. Materiał bowiem arche­ ologiczny zebrany z tego okresu wykazuje cechy zasadniczo polinezyj­ skie, co podkreślają wszyscy niemal krytycy teorii Heyerdahla . Jednym z dyskusyjnych problemów związanych z przedpolinezyjską warstwą ludności i zaludnieniem Wyspy Wielkanocnej jest ustalenie kierunku, z którego przybyć mieli pierwsi osadnicy. Szereg badaczy kultury ludów Polinezji, w tym Métraux, Te Rangi Hiroa i Tokariew, uważają, że pierwsza fala ludności przybyła na Wyspę Wielkanocną z zachodu — najprawdopodobniej z archipelagu Markizów . Heyerdahl natomiast analizując legendy opisujące przybycie pierwszego władcy wyspy Hotu Matua na wielkich podwójnych łodziach z kierunku wscho­ dzącego słońca doszedł do wniosku, że osadnicy przybyli ze wschodu, a więc z Ameryki. Jednakże specjaliści zajmujący się tą kwestią, a m. in. Knoche i Knorozow, podkreślają, że utrwalony w legendach fakt przy­ bicia łodzi do wschodnich brzegów Wyspy nie jest równoznaczny z ich żeglugą od kontynentu amerykańskiego. Łodzie te bowiem mogły zdążać dryfem zachodnim i minąwszy Wyspę Wielkanocną zawrócić i zbliżyć się do wschodnich wybrzeży Wyspy, opływając ją następnie w celach pene7fi 11 78 7 9 76 G o d l e w s k i , Drogi..., s. 7. B. St i 11 f г i e d, Die Gilbert Inseln, ein Schliissel in der Frage der Besiedlung Ozeaniens. Mit besonderer Beriicksichtigung von Bestattung und Jenseits — Vorstellungen, [w:] Die Wiener Schule der Vólkerkunde — Festschrift, Horn—Wien 1956, s. 458—463; R. H e i n e — G e l d e r n , Heyerdahl''s hypothesis of Polynesian origins. A Criticism, „Geographical Journal", vol. 116, s. 183 п.; E . D. M e r i l l , The botany of Cook's voyages and its unexpected significance in relation to anthropology biogeography and history, ..Chronica Botánica", vol. 14: 1954 nr 5—6; R. W. К i n ż a 1 o w, О state T. Heyerdahla — Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4; N. А. В u t i n o w, О „teorii biełoj rasy" i o pławanijach s zapada na wostok w Tichom Okieanie, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4. 7 7 78 Te Rangi Hiroa ( B u c k ) , Vikings..., s. 160, 232; S. A. T o k a r i e w , J . B l i n ó w , Nasielenie ostrowa Paschi, [w:] Narody Awstralii..., s. 659. W. J . T h o m s o n, Te Pito te Henua, or Easter Island. From the Raport of the National Museum 1888—1889, Smithsonian Institution, Washington 1891, s. 526—527. A. 7 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 351 POLINEZJI tracyjnych od południa i od północy. W ten sposób łódź Hotu-Matua wpłynęła do zatoki Anakena od wschodu, a łódź drugiego wodza imie­ niem Tuu-koiho wpłynęła do tejże zatoki od zachodu . Heyerdahl tego właśnie żeglarza uważa za pierwszego osadnika poli­ nezyjskiego, natomiast przybycie wodza Hotu-Matua łączy z migracją innego ludu, którego znakiem rozpoznawczym były długie rozciągnięte płatki uszne i biała karnacja skóry. Lud ten, pochodzący wg niego z kon­ tynentu amerykańskiego, stanowił pierwszą warstwę osadniczą. Jego też dziełem miały być wspaniałe rzeźby znalezione na samotnej wyspie pacyficznej przez pierwszych europejskich żeglarzy. Dopiero przybycie „krótkouchych" Polinezyjczyków spowodowało kres wspaniałego rozwoju kultury wyspy . U podstaw teorii o koegzystencji dwóch różnych ludów, a być może nawet i ras, na jednej, małej, samotnie położonej wyspie leżą przede wszystkim miejscowe legendy, olbrzymie popiersia stojące na zboczach wulkanu Rano-Raraku wyciosane z wulkanicznego tufu i opisy wyglądu wyspiarzy z dawnych kronik żeglarskich. ,,Krótkousi", czyli tzw. „hanau-momoko", zostali wg legendy zmu­ szeni przez dawnych mieszkańców — „długouchych" („hanau-eepe"), do niewolniczej pracy przy wznoszeniu budowli, rzeźbieniu posągów i oczysz­ czaniu wyspy z kamieni. W wyniku buntu „krótkouchych" „długousi" zostali otoczeni na półwyspie Poike i niemal doszczętnie wymordowani. Od tego też okresu zaniechano pracy w kamieniołomach, przestając także rzeźbić olbrzymie posągi —• „moai". W ten sposób zakończyć się miała twórcza epoka „wspaniałych rzeźbiarzy" pochodzących z dalekiego kraju na wschodzie. Po niej nastąpił okres stagnacji i niszczenia dorobku „dłu­ gouchych" — a więc wg Heyerdahla epoka osadnictwa polinezyjskiego. Koncepcje podziału mieszkańców Wyspy Wielkanocnej na dwie gru­ py — „krótkouchych" i „długouchych" — pod względem językowym, kulturowym czy rasowym spotkały się z ostrą krytyką. Butinow, anali­ zując odczytane genealogiczne teksty „kohau rongo-rongo" uważa, iż nie może być mowy o dwóch różnych ludach, lecz tylko o w e w n ę t r z n y m podziale jednej grupy etnicznej. Wychodząc od zasady polinezyjskiego systemu tworzenia męskich imion pomyślnie łączy genealogie Wyspy z genealogiami innych wysp Pacyfiku, głównie z Hiwa z grupy Rarotonga i Nową Zelandią. Walka „długouchych" z „krótkouchymi" wg Butinowa 8 0 81 80 J . W. K n o r o z o w , Legiendy o zasielenii ostrowa Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4, s. 149; H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; W. К n о с h e, Die Osterinsel, Sonderabdruck..., s. 38. H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; t e n ż e , Aku-Aku, s. 467; t e n ż e , Otwiet..., s. 136. 81 �352 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI to walka o władzę między dwoma braćmi, pretendentami do tronu, za­ łożycielami dwóch nowych dynastii . Analiza Butinowa jednak nie sięga dalej niż X I I I w. n.e., nie może dotyczyć więc wcześniejszych warstw osadniczych na Wyspie Wielka­ nocnej. Heyerdahl w każdym bądź razie dokonując badań archeologicz­ nych na terenie wspomnianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego w legendach poświęconych zagładzie „długouchych"'. Tam też natrafił on na resztki ognisk, datowane za pomocą radioaktywnej analizy szcząt­ ków spalonego drewna, na koniec I V i pocz. V w. n.e. Problematyka ta więc w dalszym ciągu wymagać będzie szczegółowych studiów i badań oraz weryfikacji dotychczas zebranego materiału. Przykładem służyć tu może zjawisko polegające na wydłużaniu małżowin usznych, które sta­ nowić ma kryterium identyfikacji w stosunku do nieznanych grup ludz­ kich. Trudno uważać ten zwyczaj za pochodzenia peruwiańskiego, jeśli znany był także w innych regionach obu Ameryk — np. na Północno-Zachodnim Wybrzeżu, a nie był także obcy ludności pozostałej Polinezji (Markizy, Nowa Zelandia), Indonezji, a nawet A f r y k i . Przedstawione dowody mające świadczyć za istnieniem na terenie Polinezji ludności europodobnej, łączonej genetycznie z kontynentem amerykańskim, nie są w pełni przekonujące, brak im bowiem należytej dokumentacji. Antropo­ logowie przyjmujący istnienie przymieszek europoidalnych wśród lud­ ności Oceanii łączą je z okresem wielkich wędrówek ludów w Eurazji, w żadnym zaś wypadku z mongoloidalnymi typami Indian a m e r y k a ń ­ skich. Można by nawet przypuścić za Heine-Geldernem i Hornbostelem, że fale migracyjne zawierające elementy europodobne dotarły w swej wędrówce przez Oceanię do A m e r y k i , lecz trudno przyjąć kierunek wprost przeciwny. Wtedy bowiem konsekwentnie należałoby szukać na kontynencie amerykańskim podobnego ludu, o zbliżonym typie kulturo­ w y m i antropologicznym. Idąc jednak jeszcze dalej — te europoidalne elementy indiańskie, które miałyby się przedostać z Ameryki do Poli­ nezji, należałoby połączyć w jakiś sposób z ludnością białą Starego Świata. Heyerdahl nie widzi tutaj jednak żadnych trudności. Uważa, że na terenie pacyficznego wybrzeża Ameryki Południowej znaleźć można 82 83 B2 T h o m s o n , op. cit., s. 528—532; К n o с he, Osterinsel..., s. 228, 298—304; S c h u l z e-M a i z i e r, op. cit., s. 132—149. Zasada dziedziczenia polegała na do­ dawaniu do imienia syna imienia ojca, do imienia zaś ojca imienia dziada, np. 1) Hau-Maka, 2) Heke-ma-Hau, 3) Tuu-ma-Heke; N. А. В u t i n o w, Korotkouchije i dlinnouchije na ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1960, nr 1, s. 72—82. R. H e i n e - G e l d e r n , Die Osterinselschrijt, „Anthropos", t. 33: 1938 z. 5— 6, s. 888; E . M. H o r n b o s t e l , Chinesische Ideogramme in Amerika, „Anthropos", t. 25: 1930. 63 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 353 dowody świadczące o pobycie na tym obszarze „białego ludu". Zestawia on legendy z Wyspy Wielkanocnej o przybyciu Hotu-Matua z legendami Inków, zapisanymi przez kronikarzy hiszpańskich — Sarmiento de Gam­ boa i Cieza de León. Wg jednej z nich stwórca świata — Wirakocza, znany także pod nazwą Коп-Tiki, po wyłonieniu się z jeziora Titicaca rozpoczął ze stwo­ rzonymi przez siebie ludźmi wędrówkę na północ, docierając do okolic dzisiejszego Cuzco. Tam rozpostarł swój płaszcz na wodzie i pożeglował wraz ze swymi towarzyszami na zachód . Ta właśnie legenda ma być wg Heyerdahla daleką reminiscencją emigracji współtwórców znanej kultury Tiahuanaco. Z nie znanych bliżej przyczyn mieli oni popłynąć na wielkich drewnianych tratwach „balsas" w kierunku Polinezji, do­ cierając do niej około V w. n.e., a być może i wcześniej. Wg Heyerdahla istnienie tego ludu o białej barwie skóry i rudych włosach na terenie dawnego Peru jest udokumentowane. Jego potomkami mieli być miesz­ kańcy państwa Inków z okresu konkwisty, których zwano „ringrin" lub z hiszpańska ,, ore jones". Nazwy te dotyczyły stosowanego przez nich zwyczaju wydłużania uszu, o którym to już mówiliśmy wyżej. W królew­ skich rodach Inków spotkać było można wg relacji Pedra Pizarra — kuzyna słynnego zdobywcy — kobiety o ciele bielszym niż rodowite Hiszpanki. W grobach na stanowiskach archeologicznych Paracas zna­ leziono długogłowe i rudowłose mumie, które zalicza Heyerdahl niemal do rasy nordyckiej . Wszystkie te zagadnienia łączą się z dyskusyjnym do dziś problemem tzw. „białych Indiach", którego historia jest o wiele starsza niż hipotezy Heyerdahla i jego zwolenników (Karsten, Hermann, Skjólsvold i inni). Już w roku 1641 Antonio de Montesinos twierdził, iż należy uważać Indian za potomków dziesięciu zaginionych plemion Izraela. Poglądy takie podtrzymywał jeszcze w X I X w. Lord Kingsborough. Wygląd zewnętrzny przedstawicieli niektórych plemion indiańskich i ich wysoką k u l t u r ę wywodzono nieraz ze starożytnych ośrodków cywilizacyjnych świata śródziemnomorskiego — Rzymu, Grecji, Egiptu, Fenicji. Boland np. jest zdania, że Fenicjanie docierali regularnie do Ameryki przez okres siedmiu wieków (od V w. p.n.e. do I I w. n.e.), i to zarówno do Ameryki Północnej, jak i Południowej, gdzie widocznymi śladami ich pobytu mają być słynne inskrypcje z Parahyba . W 1908 r. na łamach 84 85 86 8 4 R. H. N o c o ń , Dzieje, kultura i upadek Inków, Wrocław 1958, s. 139—140; H e y e r d a h l , Otwiet s. 136. H e y e r d a h l , American..., s. 225, 344—345; A. F . B a n d e l i e r , Aboriginal myths and traditions concerning the island of Titicaca. Bolivia, „American Anthro­ pologist", vol. 6: 1904 nr 2, s. 200, 207. Ch. M. B o l a n d , They all discovered America, New York 1963, s. 23—53. 8 5 8 6 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI „Deutsche Revue" były admirał niemiecki i późniejszy gubernator nie­ mieckiej Nowej Gwinei wyraził nawet pogląd, że wyspy mórz południo­ wych zostały zasiedlone przez Fenicjan, którzy dotarli tam poprzez A m e r y k ę . Po Fenicjanach przybyć mieli do Virginii i Północnej Karo­ liny Rzymianie, których domniemany pobyt wg nielicznych opinii mógł­ by także mieć pewien związek z występowaniem na terenie Ameryki „białych Indian". Zwolennicy zaginionego kontynentu — Atlantydy — uważają, iż pewne problematyczne cechy europoidalne u Indian są jeszcze jednym w y r a ź n y m dowodem, obok szeregu zbieżności kulturowych między Śródziemnomorzem a Meksykiem, świadczącym za dawną kolonizacją obu tych terenów przez platońskich Atlantydów . Heyerdahl, a także wszyscy inni zwolennicy przedkolumbijskiej i n f i l ­ tracji białej rasy, wskazują na pewien bardzo rozpowszechniony wśród Indian obu Ameryk wątek folklorystyczny. Chodzi tu o legendarnego Quetzalcoatla — boga powietrza, wody i wiatrów, wyobrażanego jako męża o skórze koloru białego i długiej brodzie. W Kolumbii znany on był jako dawny nauczyciel Czibczów pod nazwą Boczika, u Majów jako Kukulkan lub Zamma, w Brazylii — Zume, a u Indian Tupi jako Tupan. Wspominany przez Heyerdahla Коп-Tiki Wirakocza jest też t y m samym „białym" bogiem, którego pojawienie się miało być zapowiedzią upadku szeregu staroamerykańskich państw. Za wysłanników Quetzalcoatla czy Wirakoczy uważano w Meksyku — Corteza, w Peru — Pizarra i ich drużyny. Częściowo też dzięki temu przekonaniu konkwistadorzy odnosili swoje pierwsze, decydujące sukcesy wojenne. Czy należy jednak łączyć wszystkie te legendy z jakimś „białym" ludem, posuwającym się od wybrzeża atlantyckiego Meksyku aż do stóp Andów? Zbliżony pogląd reprezentuje m. in. wspomniany już Boland, który uważa Quetzalcoatla za europejskiego misjonarza szerzącego chrześcijaństwo około X w . Nie wdając się tu w szczegółową k r y t y k ę tych nader fantastycznych teorii stwierdzić jednak można, iż w świetle współczesnego stanu badań amerykanistycznych nie do utrzymania jest teza o istnieniu odmiennego w kulturze i strukturze antropologicznej ludu na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej w I V w. n.e. Czym jednak należy tłumaczyć pewne cechy europoidalne występujące wśród Indian obu Ameryk? Czy są rze­ czywiście podstawy ku temu, abyśmy opowiedzieli się za dawną przedkolumbijską łącznością Europy i Ameryki pod względem antropologicz87 88 8 9 8 7 F r i e d e r i с i, op. cit., s. 24. N. F . Z í r o w , Atlantida, Osnownyje problemy atlantologii, s. 345—350; L . Z a j d 1 e r, Atlantyda, Warszawa 1963, s. 109. B o l a n d , op. cit., s. 297—313. 8 8 8 9 Moskwa 1964, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 355 POLINEZJI nym i kulturowym? Powszechnie zalicza się wszystkich Indian do w i e l ­ kiej grupy mongoloidalnej, której amerykańską gałąź uważa się za nie­ jednolitą grupę mieszaną, mogącą posiadać różny stopień udziału pozamongoloidalnych cech rasowych, w t y m także i pewnych składników europoidalnych. Radziecki antropolog — Roginskij — tłumaczył odmien­ ność typologiczną Indian amerykańskich stosunkowo późnym uformo­ waniem się tej grupy i przetrwaniem w niej śladów starej słabo zróżni­ cowanej formacji mongoloidów . Jednym z ważnych powodów powstawania morfologicznych podo­ bieństw mógł być także długotrwały wpływ środowiska, co jest oczy­ wiście dyskusyjnym do dziś zagadnieniem. Czynnik ten być może został spotęgowany niezakończonym procesem kształtowania rasowego, długo­ trwałą izolacją poszczególnych grup, stałymi migracjami i tworzeniem się już na kontynencie amerykańskim form mieszanych. Związek typów indiańskich z pewnymi elementami europoidalnymi tłumaczy się współcześnie przede wszystkim migracją tychże elementów do Ameryki poprzez Cieśninę Beringa, jeszcze w okresie zaludniania kontynentu. Te europoidalne elementy, uwidaczniające się w szczegól­ ności jako znane wystające nosy i wąskolicość Indian Ameryki Środko­ wej czy stosunkowo jasna barwa skóry Indian północnej części wybrzeża Oceanu Spokojnego, pochodzić mają z A z j i Południowo-Wschodniej lub też z terenów Europy, skąd przybyły przez północne rejony S y b e r i i . Z interesującą koncepcją pochodzenia amerykańskich europoidów, wystąpił antropolog Birdsell. Elementy europoidalne nazywa on amur­ skimi i łączy je ze współczesnymi Ajnami. Na podobną możliwość pocho­ dzenia cech rasy białej wskazuje także i Heyerdahl . Należy tu jednak podkreślić, że jeśli chodzi o ich migrację do Ameryki, to chronologicznie dotyczyłyby one o wiele wcześniejszych okresów niż powstanie wspa­ niałych kultur Wyżu Andyjskiego i trudno byłoby ustalić między nimi jakąkolwiek łączność. Zwolennicy bezpośrednich wpływów Europy na Amerykę przed9 0 91 9 2 90 J . J . R o g i n s k i j , Problema proischożdienija mongolskogo rasowogo tipa, „Antropologiczeskij Žurnál", 1937, nr 2, za G. F . D e b e c, Proischożdienie korennogo nasielenija Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. 1, Moskwa 1959, s. 22; H o ­ w e l i s , op. cit., s. 321; C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. G. F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienije..., s. 533; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 369, 422. D e b e c, op. cit., [w:] Narody Amieriki, s. 23; H e y e r d a h l , American..., s. 345; t e n ż e , Otwiet..., s. 122; J . B i r d s e l l , The problem oj the early peopling oj the Americas as viewed from Asia, „Physical Anthropology of the American Indian", New York 1951, za M o s z y ń s k i m , op. cit, s. 369; Wg badaczy r a ­ dzieckich w p ł y w e l e m e n t ó w amurskich należy także łączyć z dotarciem do Ameryki przymieszek australoidalnych. 91 9 2 �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kolumbijską wskazują na dziś już dość dobrze udokumentowane dane o dawnych wyprawach Irlandczyków i Wikingów. Wyprawy północnoeuropejskich żeglarzy notowane już od X w. — A r i Marsona (982 г.), Bjarni Herjulfssona (986 г.), Leifa i Thornvalda Ericssonów (1003— 1007 г.), Thorfiun Karlsefni (1010 г.), Erica Gnupssona (1121 г.), księcia Madoca z Walii (1171 r.) czy Paula Knutsona (1355 r.) docierały wyłącz­ nie do atlantyckiego wybrzeża Ameryki P ó ł n o c n e j i nie mogły mieć dużego znaczenia, jeśli chodzi o kształtowanie się kultury i typu antro­ pologicznego ludności autochtonicznej. Przypadki morfologicznego podobieństwa niektórych Indian do przed­ stawicieli rasy białej wyjaśnia się także często teorią będącą w stosunku odwrotnym do heyerdahlowskiej. Uważa się, iż cechy te są rezultatem wpływu polinezyjskich żeglarzy na regiony Ameryki Południowej. W t y m wypadku myśli się nie o małych, przypadkowych wyprawach z terenów wschodniej Polinezji, lecz o dużej migracji mającej miejsce między I I I w. p.n.e. а V w. n.e. Z tą oceaniczną falą migracyjną łączy się prze­ ważnie Arawaków, którzy przybyć mieli na wielkich podwójnych łodziach w pobliże Zatoki Panamskiej, skąd rozpoczęli kolonizację północnej części Ameryki Południowej i A n t y l i , obejmując swym oddziaływaniem całą Amerykę Środkową i Florydę, a także pacyficzne wybrzeże Ameryki Południowej aż do wyspy Chiloe . Stosunkowo niedawny okres trwania tej migracji, brak konkretnych danych antropologicznych oraz niepewność przesłanek archeologiczno-etnograficznych czynią tę teorię mało prawdopodobną. Wyjaśnienia pewnych podobieństw między Polinezyjczykami a India­ nami z jednej strony i Melanezyjczykami a Indianami z drugiej należy w głównej mierze szukać w badaniach nad ustaleniem procesów etnicz­ nych i szlaków migracyjnych na terenie Azji Wschodniej w okresie przed zaludnieniem kontynentu amerykańskiego i obszaru wysp Oceanii. Posługując się faktami pochodzącymi z opisów podróżników należy pamiętać, iż nie są one ścisłe i nie mogą na ogół ulec weryfikacji. Ich autorzy, częstokroć w pogoni za sensacją, fantazjowali lub przejaskra­ wiali niektóre zjawiska. Stąd pochodzą liczne opisy tzw. „białych Indian" znad ujścia rzeki Šw. Wawrzyńca, zachodniego Texasu, Panamy czy głębi Ameryki Południowej. Przy bliższej analizie okazywało się przeważnie, że opisywani osobnicy są jak najbardziej typowymi przedstawicielami amerykańskich Indian i nie wykazują wielkich odchyleń od „niebiałych Indian". W znikomym procencie przypadków byli oni po prostu albino93 94 9 3 B o l a n d , op. cit., s. 159—365; R. H o l a n d , Explorations Columbus, New York 1956. G l a d w i n , op. cit., s. 252. 9 4 in America before �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 357 sami. Zjawisko to występowało dość często np. wśród Cheyennów i Indian Crow oraz u plemion Pueblo . Marginesowo wspomnieć należałoby także o wynikach badań serolo­ gicznych w zastosowaniu do ustalenia więzi genetycznej ludów Oceanii i Ameryki. Zwolennicy teorii „substrátu" przedpolinezyjskiego wskazują na wysoki procent występowania pierwszej, czyli zerowej, grupy k r w i (wg systemu ABO) wśród ludności Oceanii i Ameryki. Fakt ten jednak nie może absolutnie świadczyć za transpacyficznymi kontaktami, gdyż zbieżności te mogą pochodzić z okresu pobytu mieszkańców Ameryki przedkolumbijskiej w Azji. Mogą one też być całkiem przypadkowe, t j . nie związane genetycznie, jak np. między Indianami a Gruzinami . Także Heyerdahl wykorzystał badania serologiczne w celu udowod­ nienia bliskiego, genetycznego związku między Polinezyjczykami a India­ nami. Opierał się on na pracach Simmonsa z Commenwealth Serum Laboratories w Melbourne, który przeprowadził badania ugrupowań k r w i wielu ludów wschodniej i południowo-wschodniej Azji, Australii, Oceanii i Ameryki. Z zestawienia Simmonsa wynika, że zbieżności polinezyjsko-amerykańskie wynoszą aż cztery punkty, przy równoczesnym braku silnych powiązań między Polinezyjczykami a Indonezyjczykami i Melanezyjczykami . Badania serologiczne nad frekwencją poszczególnych grup k r w i u ca­ łych populacji nie są jeszcze daleko posunięte i niemożliwe jest dzisiaj ustalenie związku tychże grup, i to nie tylko ABO, z chronologicznymi okresami, etnogenezą, migracjami, krzyżowaniem się ras i w p ł y w e m środowiska. W każdym bądź razie badania Simmonsa nie przeczą teorii Heyerdahla, lecz nie mogą jej też w pełni popierać. Równie dobrze bowiem pochodzenie tychże zbieżności wyjaśnić można wspólnym po­ chodzeniem z terenów wschodnioazjatyckich. Musimy także pamiętać 0 tym, że analiza grup k r w i dotyczyła przecież współczesnej populacji Polinezji i Ameryki, a nie substrátu przedpolinezyjskiego mającego po­ chodzić z Nowego Świata. Problemy etnogenezy Polinezyjczyków, mimo że znajdowały się w centrum uwagi już od czasów Cooka, nie znalazły do dzisiaj opraco­ wania popartego naprawdę wszechstronnie naukowymi dowodami. Wią­ że się to na pewno z mało rozwiniętymi badaniami antropologicznymi 1 archeologicznymi na terenach Oceanii. Brakujące dane z tych dziedzin 95 9 6 97 S5 E . A . H o o t on, Up from the ape, New York 1946, s. 468—469; H e r r e r a , op. cit., s. 67—86. se D e b e c, op. cit, s. 21. R. T . S i m m o n s , A raport on blood group genetical surveys in Eastern Asia, Indonesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the study of man, „Anthro­ pos", t. 51: 1956. 9 7 �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI uzupełniano często, jak to mieliśmy możność zauważyć, dowolnie inter­ pretowanymi faktami etnograficznymi. Dlatego też do dziś sprawa ta, jak i problem tzw. „przedpolinezyjskiego substrátu", pozostają nadal otwarte. Nie jest korzystne zbyt ciasne łączenie ze sobą problematyki antro­ pologicznej z kulturową. Ich rozgraniczenie pozwoliłoby niezależnie okre­ ślić pochodzenie tych czy innych typów, w oparciu o wypracowane już metody antropologii etnicznej. Nie powinno się więc traktować tzw. „przedpolinezyjskiego s u b s t r á t u " jako warstwy ludności posiadającej określoną, odmienną od późniejszych warstw — rasę i kulturę. Dlatego też nastąpić powinno rozgraniczenie, oczywiście nie całkowite, problema­ t y k i „substrátu antropologicznego" od problematyki związanej z „sub­ s t r á t e m archeologicznym". Ujmując w zasadzie w ten sposób zagadnienie można by stwierdzić, iż pomimo fragmentaryczności prowadzonych dotychczas badań nad za­ siedlaniem wysp Pacyfiku nie ma uzasadnionych w pełni podstaw do twierdzenia, iż w okresie przedpolinezyjskim istniał na terenie wschod­ niej Oceanii inny, odrębny kulturowo i rasowo lud. Pierwszymi odkrywcami tych terenów wydają się być Polinezyjczycy, którzy migrowali bądź to przez Melanezję, bądź przez Mikronezję. Ten proces zasiedlania nie był oczywiście jednorazowy, lecz miał charakter falowy, typowy dla tego rodzaju wielkich migracji. Każda z tych fal polinezyjskich osadników posiadała odmienne procentowo od następnych składy antropologiczne. W ten sposób na terenie Polinezji następowały kolejne nawarstwienia się jednych osadniczych fal polinezyjskich na drugie. Nie był więc to proces nawarstwiania się obcych względem siebie rasowo i kulturowo ludów, lecz ostatni etap formowania się mieszanej polinezyjskiej rasy i kształtowania się nowej kultury w obliczu odmien­ nych niż azjatyckie w a r u n k ó w środowiskowych. Ustalone ponad wszelką wątpliwość elementy europoidalne i negro-australoidalne wiązać należy z terenami Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, gdzie weszły one w skład formujących się tam Protopolinezyjczyków. Stamtąd też prawdopodobnie pochodzą występujące na terenie Nowego Świata elementy niemongoloidalne, które drogą północną poprzez Cieśninę Beringa dostały się do Ameryki. Taka więc interpreta­ cja raczej wyklucza łączność między Oceanią a Ameryką. Zatem zna­ czenie transpacyficznej drogi jako szlaku wielkich migracji o charakterze osadniczym zmalało do minimum. Mimo to jednak brak wystarczających dowodów, aby ją całkowicie negować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d40d03d427d664c58376bc5592a0a58.pdf d87cb25f41ce93bf656f30181f0f3ae6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1497 Title A name given to the resource Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.15-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. s T u D I A, R o z p R A Lud, w y t. 61, 1977 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej antropologii kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza wersj .•( mmeJszego artykułu przedstawiona została na zebraniu n:wkoviym Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w dniu 9 lutego 1976 r. 2 Wydaje sil;, iż oddziaływanie to jest przez wielu badaczy niezauważane. Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego, Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej. 3 Na temat tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje nad antropologią kultury, Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje antropologii kulturalnej, [w:] R. Benedict, Wzory k !I/tL i:{, War,;zawa 1966. s. 7-52; tejże, Psychologiczna orientacja współczesnej e!nowcjo/()gii omeF)lkoilskiej. "Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych 1950, t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości we współczesnej antropologii kulturalnej . ..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej" 1959, t. 5 (przedruk w pracy: Z histor.;i i socjologii kultury, Warszawa 1969); tejże, Człowiek i kultura. Wstęp d; pJi'kiego wydania, Iw:] L. W. Simmons (ed.), Wódz Słońca. Autobiografia l; C. Tnla)lcsvy, Indianina z plemieni.a Hopi, Warszawa 1964, s. 9-18; J, Lu- �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status. Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4• Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne opracowanie. Zatem zamiast systematycznego wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur. Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys . .studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery uniwersyteckiej i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912 tY11ski, Ewolucjonizm w etnologii (szczególnie rozdz. 9); J. Szacki, a etnografia radziecka. Łódź 1956 do wydania polskiego, [w:] R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, Warszawa, 1975, s. VII-XLIII; P. Sztompk"l. Wstęp do wydania polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury, War..-zawa 1973. s. VI-XXXIX; K. Małkowska, Problem akulturacji tv efnologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72. ~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa, [w:] P. Bagby, Kul/ura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problem'll i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu. "Etnografia Polska" 1971. t. 15, z. 2. s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk amerykańskiego neoewolucjonizmu. "Euhemer. Przegląd Religioznawczy" 1964, t. 8, z. 6, s. 23-39. 5 Autor przebywał w r. akademickim 1974/1975 na Uniwersytecie Minnesoty w Minneapolis dzięki stypendium Fundacji Kościuszkowskiej z Nowego Jorku, które umożliwiło mu również odwiedzenie innych naukowych ośrodków akademickich. anglosaskiej Wstęp �Amerykmiska antropologia kulturowa 17 ... w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości, przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966 ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się zwiększyła. W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej elity antropologicznej. Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co także ułatwia wzajemne oddziaływania. Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę. 6 H. Russel Bernard, Th;e Human Way. Readings in Anthropology. York - London 1975, s. IX. 7 Zob. np. J. Burszta, Czy kryzys w etnografii. "Studia Metodologiczne" t. l, s. 91-104; J. Heyman, Etnografia na rozdrożu. "Współczesność" 1970, A. Posem-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność" 1970. 2 - Lud. lorn LXI New t\\65, 7; :1r t3. ;l(' �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów. W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego. W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych będących \'17 ciużej mierze rezultatem nowego stosunku antropologii kulturowej do dY5{~~·plinpokrewnych. DYLEMATY ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOSCI ',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5 paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech OSClbD\\'ości z typem kultury. COf3Z wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej, prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych (culture and personality approach), dyfuzjonistycznych (age-and-area theory), a przy koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych, przeszczepionych pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne typu "cross-cultural studies". Nadal jednak w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej. W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy 8 Wykorzystuję tu nieco zmodyfikowany schemat, zaproponowany przez E. R. WoHa, American Anthropologists and American Society, [w:] A. Tylcr (ed.l, Concepts and Assumptions in Contemporary Anthropology, "Proceedings of the Southern Anthropological Society" 1969, nr 3, s. 3-11. �Amerykmiska antropologia I!) kulturowa", skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych. Dla realizacji tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano \': latach 3D-tych za nieantropologiczną, bowiem przedmiotem swych zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych. Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych, ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej. jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych. Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także i przedmiot ich zainteresowań badawczych. Naukowa ekspansja USA oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych. Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską. Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie 9 A. Hultkranz. h'escni Trends and 196~. V(;l. 1. S. 93. The Study Future of Tasks. North American "Temenos. Indian Studies Religion: in Comparative Retrospect, Religion" �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań. Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych ku zainteresowaniom "egzotycznym" i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si" także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v. Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:. rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat 60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf: haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc. Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo· kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1- New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr.. Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej literaturze: E. Nowicka, Indianie nie z westernu, [w:] Obrazy świata bialycil. Warszawa 1973, s. 170-229; B. Kohutnicki, Nowe form;; spoleczneoo protest1ó Indian okupacja Alcatraz. "Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204. 10 Zob. np. S. Steiner, Red Power. The American The New Indians' Indian, Fight for �Amery1cmiska antropologia 21 k!llturcwa ... dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się badaniom antropologicznym. Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził, iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede \\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe, produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie. Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów. Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej. 'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności. Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich u7ytkowania. Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok, a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając \Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11 1870, V. Deloria, Jr.. Custer . 9B-99. Died for Your Sins: An Indian Manifesto, New York �22 ALEKSANDER POSERN··ZIELIŃSKI zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin. nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii. Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'. wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em zachodniego imperializmu" 13. Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej. Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce. Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j eksplorację. Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~; kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury 12 Przykładem może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych badań naukowych. Na temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The American Indian in Urban Society, Boston 1971. 13 K. Gough, Anthropology: Child of Imperialism. "Monthly Review" 1968, vol. 19, nr 11, s. 12-27. 14 V. Deloria, Jr., op. cit., s. 97-100. �J\meryka1iska antropologia ku~tltro'U:Ja... czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu. Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.: uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide). Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów' są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17. Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej. Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do J. W. Benett and G. Thaiss, Survey Research in Anthropological Field [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook of Method' in Cultural Anthropology, New York - London 1973, s. 325. If, E. R. Wolf, Peasant Wars of the Twentieth Century, New York-Evanston.San Francisco-London 1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959. 17 C. Geertz, Agricultural Involution: The Process of Ecological Change in Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion of Java, Glencoe 1960. 15 Work, �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELI.ŃSKI zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk politologicznych. Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu do multikuIturowej rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot), głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19. Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków. Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity) zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics), czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej 18 Zob. L. Despres, Anthropological Complex Societies. "Current Theory, Anthropology" Cultural Pluralism 1968. vol. 9, nr and the Study tenże (ed.), Ethnicity and Resource Competition in Plural Societies, The Hague 1975. 19 Zob. na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego, Kraków of 1, s. 1-26; 1975. 20 tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston badaniach zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology, New York 1970. Myślę 1941. O bieżących American �.1merykańska ant,·opologi.a kultuTowa ... 25 poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21. Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane \\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną) są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta. Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22, to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24. Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych 21 Przeglądem tej problematyki może być lektura nowego pisma "Ethnicity. ,\n Interdisciplinary Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1974 r. 2~ W tym roku ukazało się pismo "Urban Anthropology" i biuletyn "Urban Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist in Cities, Boston 1974. 23 R. S. Lynd and H. Lynd, Middletown: A Study in Contemporary American Culturc, New York 1929; tenże. Middletown in Transition: A Study in CulturaL Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner and P. S. Lunt. The Social Life a Modern Community, New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia wsi 'UJ Stanach Zjednoczonych. Stan i. tendencje rozwojowe, W:-ocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 121-225. 24 E. M. Eddy (cd.) Urban Anthropology. Research Perspectives and Strategies . ..!°l'occedings of the Southern Anthropological Society" 1968, nr 2. (lf �26 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit: antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych. Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc! strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26. W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch, Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an- 2~ L. Nader, Up the Anthropologist Perspectives Gained from Studying Ur. (w:] D. Hynes (ed.) Reinventing Anthropology, New York 1974, s. 284-311. 26 Organem tej orientacji jest "Journal of the Folklore Institute", któreg(, pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc, Austin 1972. 27 Zob. F. Lee Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo . .,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154. �Amerykańska antropologia .)- ....1 kulturowa ... tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29. Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni, przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30. NURTY MODERNIZACJI Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz 28 Zob. P. Leser, ,.Ethnologia America. Eu.Tupeon Ethnology (1970), vol. 4, s. 5-8: The Academic Europaea" and American L Portis Position 1967, vol. of 1, nr Anthropology. European Ethnology 4, s. 320-322; "Ethnolo;;ia in NO"rth Ch. H. Lange, EUl"opaea" Hill Winner, Studia nad spoleczno.0ciami chlopskimi. w antropologii amerykańskiej. "Etnografia Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144. 29 Nie można jednak przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć humanistyki arabskiej czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural Anthropology, [w:] R. Cohen and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich etnologów w języku angielskim, ale i działalność naukowa europejskich etnologów i folklorystów osiadłych na stałe w USA. 3D Ogólnej, choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki współczesnej amerykańskiej folklorystyki dokonała ostatnio L. M. Zemljanova, Sovriemiennaja amierikanskaja fol'kloristika. Teoreticeskije napravlenija i tendencii, Moskva 1975. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami: 1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem, zwrócimy obecnie nieco uwagi. Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych. Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań. W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia. ~l D. Hymes, The Use of Anthropology: mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7. Critical, Political, Personal, [w:] D. Hy- �Amerykmisku untropologta kulturowa ... 29 Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji., w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32. Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu, polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie pytań. Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,) rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie "czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach. Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się 32 Tendencję tę zauważył również P. Sztompka, analizujący sytuację czesnej socjologii amerykańskiej. Zob. P. Sztompka, Dylemaiy socjologii kańskiej. "Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162. współamery- �;'\0 ALEKSANDER POSERN-ZIELrNSKI więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia strukturalne, taksonomiczne i semantyczne. Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca A Handbook of Method in Cultural Anthropology, na którą złożył się trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33. Doskonalenie warsztatu antropologicznej analizy, wzbogacanie go o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron dwuszpaltowego druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla, którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych aspektów antropologii, krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów kategoryzacji i komparatystyki w antropologii. 34 L. H. Warshay. The Current State of Sociological Theory: Diversity, Polarity,. Empiricism and Social Theories. "The Sociological Quarterly" 1971, vol. 12,. nr 1, s. 39. �.\mery/w1iska antropologia kuituro1JJa .. 31 niet. Dyskusje na ten temat przybrały jednak na sile dopiero od r. 1970, kiedy to nowojorska ,.New School for Social Research" powołała do życia pismo pod znamiennym tytułem "Critical Anthropology". Na jego łamach. a także i w innych periodykach, takich jak np. "Current Anthropology", czy "Nevvsletter of American Anthropological Association", zwracano U\\'ng~, iż scientyzm i superspecjalizacja spowodowała rosnące oddalaniE' się nntropologii od człowieka i jego problemów życiowych. Podk,'eślan0 przy tym, iż dalsza kontynuacja pozytywistycznego podejścia uczyni z antropologii dyscyplinę dostarczającą "lifeless description of human life" (pozbawionych życia opisów ludzkiego życia) ~5. Nabzetn chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie rosnącej dyferencjacji antropologii rozpadającej si(~ na wąskie, wzajemnie izolowane subdyscypliny, tracące z pola widzenia całokształt problematyki i dostarczające coraz \vi<:kszt:j ilości publikacji na tematy o coraz mniejszej wadze 36. W zakresie propozycji metodologicznych humanistyczna orientacja antropologiczna proponuje rozwijanie metod jakościowych, takich jak introspekcja, obserwacja uczestnicząca, metoda biograficzna, a więc umożliwiających takie :.pogłębianie·' studiów, których celem byłoby dotarcie do warstwy norm. \"'artości, idei i celów ludzkich działań, bez jednoczesnej utraty bezpośredniego kontaktu z badaną społecznością. Badacze reprezentujący to stano\visko, odcinając się od tradycji behawioryzmu proponują, aby nO'Na wersja antropologii kulturowej przybrała nazwę "nowej etnografii" (m·\\· ethnography) :n. Propozycja ta wraz z renesansem popularności nazwy ..etnologia", którego przejawem jest choćby powołanie takich czasopim:.. jak "Ethnology" i ostatnio "American Ethnologist" (1974 r.), jest również symbolicznym odwrotem od poddawanej krytyce tradycyjnej antropologii kulturowej. ]';ow" etnografia rna być "krytyczną", "dialektyczną" i "refleksyjną" \VErsją dawnej antropologii kulturowej ~8. Pierwszy przymiotnik akcentować ma ideę wyzwolenia się spod wpływów obowiązujących paradygmatów antropologiczn\"Ch i pozytywistycznych ideologii "value-free-scie- j,; BC':'eman G. D., Anemic and Emetic Analyses in Social Anthropology. "American Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 350. ~fi M. Harris, T/w Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of CuUure. New York 1970, s. 3. 87 Jako jeden z pierwszych propozycję takiej nazwy przedstawił W. Sturtevant, Studies in Ethnoscience ("American Anthropologist" 1964, vol. 66, cz. 2, s. 99-131), który jednakże reprezentował odmienny nurt odnowy antropologii, poszukujący w lingwistyce impiracji dla dalszych studiów. S8 Zob. B. Scholte. Toward a Reflexive and Critical Anthropology, [w:] D. Hymes (cd.), Reinventing Anthropology ..., op. cit., s. 430-457. �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELl' SKI nce" (nauki wolnej od wartościowań). Z kolei "dialektyczny" aspekt nOwej etnografii tkwi w postulatach łączenia teorii z praktyką i społecznej odpowiedzialności badacza za skutki swych zawodowych poczynań. Antropolog winien bowiem nie tylko zaspokajać swe ambicje nauko\VE i wzbogacać teorię kultury, ale również działać tak, by rezultaty jego studiów były także przydatne dla członków badanej społeczności. Wreszcie przymiotnik - "refleksyjny" - oZnacza takie podejście, które świadczyłoby o rzeczywistym humanistycznym zaangażowaniu, istotnym przede wszystkim przy wyborze przedmiotu naukowych dociekań. Selekcja problemów badawczych winna bowiem wynikać z koncepcji odnowionej antropologii, której naczelnym zadaniem jest służenie rCi.1lizacjiludzkiej wolności. To zaangażowanie ma się przejawiać m. in. w takim doborze problematyki, który byłby uzasadniony przez aktualną sytuację społeczno-kulturową konkretnych środowisk zagrożonych np. zagładą lub utratą własnej osobowości kulturowej, czy też objętych nurtem gwałtownych przemian. Byłaby więc to antropologia reagująca bez opóźnień na bieżć1ce, najbardziej palące problemy współczesności. Nic zatem dziwnego, iż orientacji tej nadaje się często nazwę "urgent anthropology" (pilna, nagląca antropologia). Refleksyjny stosunek do wyboru konkretnej tematyki winien odpowiadać także refleksyjnej akceptacji określonej metody ć.lllalizy.Ta ostatnia powinna być zawsze dobierana do problematyki badawczej, nigdy zaś odwrotnie, a więc tak jak czyni się to jeszcze często obecnie tylko w celu zademonstrowania warsztatowej wirtuozerii. Nie trudno zauwa7;."::ć, iż podejście proponowane przez zwolenników "urgent anthropology" Jest o tyle słuszne, o ile będzie ono uzupełnieniem innych badań ważnych dla rozwoju teorii kultury, a nie posiadających często bezpośredniego związku z praktyką społeczną. \V przeciwnym wypadku grozi antropologii, podobnie jak i socjologii amerykańskiej, co trafnie zamvażył :iuz P. Sztompka, rezygnacja "z naukowych, uogólniających ambicji ..." ~': i przyjęcie pozycji naiwnego w gruncie rzeczy pragmatyzmu. Trzeci nurt odnowy antropologii powstał w istocie z "lewego" skrzydła orientacji humanistycznej, wiążąc swą bezkompromisową i totalną krytykę tradycyjnych kierunków z hasłami polityczno-rewoluc.yjnymi. Przedstawiciele "radykalnej antropologii' atakują kolonialne i imperialistyczne korzenie nauki o człowieku i jego kulturze, zdecydowanie odrzucają wszelkie związki współczesnej antropologii z "establishmentem" i przeciwstawiają się przerostowi znaczenia technik badawczych spychających na dalszy plan same problemy. W swej krytyce, pozbawionej częstokroć konstruktywnych rozwiązań, posuwają się oni tak dalece, iż 89 P. Sztompka, op, cit., s. 173. �ALEKSANDER POSER""-ZIELINSKI określają dotychczasową antropologię jako wyrafinowaną ludyczną pseudonaukową specjalizację "białeg,o człowieka", która - poprzez swe funkcje rozrywkowe -- umożliwia sfrustrowanym klasom średnim iluzoryczną ucieczkę od monotonii kapitalistycznej codzienności w świat fascynującej egzotyki. Interpretowane w tym samym duchu badania terenowe przedstawia się z kolei jako wyszukaną formę intelektualnej turystyki 40. W poglądach zwolenników tej orientacji dostrzec można silne wpływy anarchistycznego neomarksizmu i trockizmu tzw. nowej lewicy. Czerpie się również obficie z teoretycznego dorobku rewolucyjnych ideologów Trzeciego Świata (F. Fanon, E. Guevara, Mao-Tse-Tung, Kim-Ir-Sen), Podstawowym celem radykalnej antropologii winno być bezpośrednie zaangażowanie badaczy w działalność polityczną względnie rewolucyjną wszędzie tam, gdzie istnieją ku temu odpowiednie warunki, aby wiedzą teoretyczną i znajomością mechanizmów społeczno-kulturowych zmian służyć szybszym transformacjom anachronicznych struktur społeczno-politycznych. Stanowisko to, cieszące się pewną popularnością w niektórych koła,;:h młodych adeptów antropologii w dobie wojny w Wietnamie, obecnie traci zwolenników. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których takie, jak utopijność haseł, brak możliwości ich realizacji, dogmatyzm polityczny i uproszczenia w interpretacji rzeczywistości społecznej należą z pewnością do ważniejszych. Ferment wniesiony przez radykalnych antropologów nie poszedł jednak na marne, sprzyjał on bowiem kształtowaniu się krytycznej autorefleksji szerokich kręgów antropologicznych, uzmysławiał badaczom ich własne społeczne uwikłania, wskazał na pewne nowego typu możliwości badań procesu rewolucyjnego, wresz'Cie przyczynił się do wzrostu zainteresowań amerykańskich antropologów teoretycznym dorobkiem marksizmu 41. Nie można tu pominąć także ich zasług: w dziele ożywienia dyskusji na temat etyki badań antropologów i ich odpowiedzialności za wykorzystanie efektów studiów terenowych. Na te aktualne problemy wskazywali zresztą prawie wszyscy przedstawiciele orientacji humanistycznej. Punktem zwrotnym owej dyskusji stało się ujawnienie współudziału antropologów w anty partyzanckich projektach opracowanych przez Pentagon S, Willis, Skeletons in the Anthropological Closet, [w:] Hymes (ed.), s. 141-142. H Zob. M. D. Caulfied, Culture and Imperialism. Proposing a New Dialectic, [w:] Hymes (ed.), op. cit., s. 182-212. Innym przykładem może być koncepcj,1 tzw. "kulturowego materializmu" - będąca połączeniem materializmu historycznego i kulturowej ekologii neoewolucjonistów. Zob. M. Harris, op. cit., s. 654-687. Warto odnotować także wzrost zainteresowań twórczością K. Marksa, w czym największe zasługi położył L. Krader, The Ethnological Notebooks of Karl Marx, Assen, Holland 1974; tenże, The ilsiatic Mode of Production, Assen 1975. 40 O)). 3 - W. cit., Lud, tom LXI �Amerykariska ant.ropol()gi.a kulturowa ... do walki z ruchami lewicowymi w Ameryce łacińskiej i Tajlandzie 42. Afera ta spowodowała szybkie uformowanie (1970 r.) Komitetu do Spraw Etyki (Commitee on Ethics) przy "American Anthropological Association" który zaatakował jawną i bezpośrednią, czy nieświadomą i pośrednią kooperację antropologów z agend.ami rządowymi w badaniach maj,ących na cel!l - nie tyle dobro badanej społeczności, co interes racji stanu. Dotyczyło to w szczególności studiów nad Indianami i Murzynami OI'az badań prowadzonych w krajach trzecich. Jednym z podstawowych pryncypiów nowej etyki zawodowej staje się powoli zasada, w myśl której antropolog nie może działać wbrew interesom badanej przez siebie wspólnoty i w żadnym razie nie może uchylać się od odpowiedzialn:;ści za praktyczne skutki swych analiz 43. Ta nowa postawa spowodowała konieczność zreformowania dotychczasowych zasad obowiązujących w antropologii stosowanej (applied anthrop8logy), w myśl których rzeczą antropologa było dostarczanie ekspertyz, a sprawą polityka czy działacza społecznego podejmowanie decyzji. Taki podział ról poddaje się obecnie surowej krytyce, wskazując na konieczność~ uczestnictwa badacza we wszystkich fazach procesu kierowanej zmia:1Y społeczno-kulturowej. Jedną z ciekawszych prób odejścia od tradycji antropologii stosowanej jest program tzw. badań oddziaływujących, wysuwany przez tzw. "action anthropology" 44. Preferuje on takie dziabnie antropologa, które umożliwia mu nie tylko integrację z badaną wspólnotą, ale i subtelne oddziaływanie na przebieg zmian, zwykle przez nit go prowokowanych. W tym układzie badacz pełni jednocześnie rolę tem:etyka, agenta zmiany i ukrytego przywódcy wspólnoty. Nieliczne dotąd próby realizacji takiego programu spotkały się jednak z ostrą kryt,\"};:'1' która zarzuca "oddziaływującej antropologii" utopijność założeń (jednostkowe działania w izolowanych społecznościach nie mogą przynieść więk,zych efektów w makroskali), brak kontroli nad takimi eksperymentami społecznymi i arbitralność rozwiązań, wreszcie wąski praktycyzm od'.vracający się od badań empirycznych o ambicjach teoretycznych 45. 4~ J. L. Horowitz ReLationship between (ed.), The Rise and Fall Social Science of Project and Practical E. Wolf and J. Jorgensen, Anthropologists Review of Books" 1970, nr 19, s. 26-35. on Camelot: Studies in the Cambridge, Mass. 1967; Warpath. "The New York Politics, the 43 Totcard on Ethics for Anthropologists. "Current Anthropology" 1971. vol. 12. 3 (wypowiedzi J. G. Jorgensena, R. N. Adamsa i D. J, Jone,:a), s. 321-356. 41 R. Piddington, A.ction Anthropology, [w:] Applied Anthropolugy, J. M. Clifton (e d,), Boston 1970, s. 127-143, 45 J. F'risch, "Action" Anthropology, "Scientific" llnihro]Ju!u[ju and 11merican Indians. ,.New Unive,sity Thought" 1971, vol. 7, s. 12-15. K. H. ~;chlesier, flc;ioT< 11, �ALEKSANDER PLURALIZM POSERN-ZIELIŃSKI KIERUNKOW 35 I ORIENTACJI Pluralizmowi przedmiotowych zainteresowań amerykańskiej antropologii kulturowej i różnorodnym koncepcjom przyszłościowego modelu antropologii odpowiada obecnie również pluralizm postaw badawczych. Wynika on przede wszystkim z akceptacji różnorodnych koncepcji kultury, określających przecież perspektywę oglądu przedmiotu badań, rodzaj i charakter stawianych sobie pytań i uzyskiwanych na nie odpowiedzi, dobór metod analizy i zasad interdyscyplinarnej współpracy. Nie bez znaczenia jest również ciążenie tradycji, czyli spuścizny dominujących niegdyś szkół i kierunków, których zmodernizowane kontynuacje odgrywają również współcześnie poważną rolę. Towarzyszą im jednak postawy nowe, wyrosłe na fali krytyki i opozycji względem poprzednich orientacji. W rezultacie w tej prawdziwej amerykańskiej mozaice antropologicznej wyróżnić można co najmniej pięć najważniejszych orientacji, a mianowicie: psychologiczną, lingwistyczną, statystyczną, ekologiczną i historyczną. Podana tu kolejność, której będziemy się trzymali w naszym skrótowym przeglądzie., odpowiada również z grubsza popularności pcszczególnych postaw antropologicznych w Stanach Zjednoczonych. Współczesna orientacja psychologiczna jest w prostej linii spadkobierczynią tzw. "culture-and-personality approach", zwanej również niekiedy studiami nad osobowością w kulturze (personality-in-culture studies). Z tej też racji kontynuuje ona tradycje zainteresowań nauk behawioralDych, choć \V znacznie większym zakresie uwzględnia ona splot uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i kulturowo-historycznych. Jeden z czołowych jej reprezentantów, A. F. C. Wallace, określił nawet tę orientację jako "the new culture-and-personality approach" 46, inni natomiast skłonni są używać jeszcze starszych określeń w rodzaju etnopsychologii lub psychologicznej antropologii. Nie jest to bynajmniej orientacja jednolita, rozpada się ona bowiem na kilka kierunków, wśród których co najmniej trzy zasługują na wzmiankG· Pienvszy z nich tworzą tzw. międzykulturowe studia osobowościowe (personality cross-culturally studies), koncentrujące się na badaniach poróvvnawczych osobowości kulturowych, ze szczególnym uwzględnieniem dociekań nad działaniem mechanizmu tzw. orientacji poznawczej, czyli obrazu społeczno-kulturowej rzeczywistości kształtowanego przez doświadczenie jednostki 47. Dużym powodzeniem cieszy \ the Southern Cheyenne. "Current Anthropology" 1974, vol. 15, m 3. s. 277-283 i komentarze: s. 289-303. 45 A. F. C. Wallace, The New-Culture-and-PersonaLity, [w:] T. Gladwin and W. Sturtevanl (cd.), Anthropology and Human Behavior, Washington 1962. 41 R. B. Edgerton, Method in Psychological Anthropology, [w:] R. Naroll and R. Cr,!,('n (cd.l. A Handbook ..., op. cit., s. 338-352. r1nthro!Jol.o(J!I and �3G A?nerukariska antroJJolo'Jia kulturo1.cn .. , się także specjalizacja zwana "etnopsychiatrią" i to głównie ze v/zględu na jej związek z praktyką społeczną oraz programami szeregu agend służby zdrowia. Studia te obejmują zjawiska patologii i ich kulturowe uwarunkowania, zajmują się także związkami zachodzqcymi między zmianami kulturowymi a stanem zdrowia psychicznego. co w dobie intensywnych procesów modernizacji, asymilacji i akulturacji \vielu społeczności ma kapitalne znaczenie 48. Trzeci kierunek tej orientacji można by nazwać etnopsychohistorycznym, a to z tego wzglc;clu, iż próbuje on stosować interpretację etnopsychologiczną do faktó\v historycznych, nawiązując w ten sposób do modnej obecnie psychohistorycznej interpretacji procesu dziejowego. Ulubionym przedmiotem badań są zwykle zmiany społeczne, ruchy religijne, kontakty interetniczne, konfrontacje ideologii, funkcje różnych form religii itp. A. F. C. Wallace, W. La Barre i D. F. Aberle to jedni z czołowych przedstawicieli tego nurtu MI. Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie metod analizy orientacja psychologiczna wykorzystuje najnowsze osiągnięcia psychologii, w mniejszej mierze czerpiąc z technik typowo antropologicznych. Dało to m. in. powód dD krytyki wskazującej, iż psychologiczna antropologia staje się powoli po prostu między-kulturową wersją zwykłej psychologii. Jednym z pomostów łączących orientację psychologiczną z lingwistyczną jest bez wątpienia relatywistyczny kierunek "poróvmawczych badań nad podmiotowo ujmowaną kulturą" (cross-national research into subjective culture). Nawiązuje on otwarcie do psycholingv"ist\'cznej szkoły E. Sapira i B. Whorfa 50, postulując badanie komparatystyczne wartości, stereotypów, postaw, odczuć, znaczeń, z uwzgl(,'c1nieniem pełnej lokalnej specyfiki wynikającej z odmienności kultur i Jf,'zykó\v. Naczelnym celem tego kierunku jest zrozumienie ludzi obcej kultury możliwe jedynie poprzez interpretację posługującą się pojęciami ich 'własnego systemu semantycznego. Aby cel ten osiągnąć, reprezentanci tego kierunku zwracają szczególną uwagę zarówno na elementy uniwersalne, jak i na specyficzne, które decydują o unikalności poszczególnych systemów kulturowych. Systemy te określają przecież odmienność narodowych zachowań. Zadaniem badacza jest natomiast wy jaśnienie przyczyn ·18 B. C. Maday, The Ethnologist and Mental Health. "Ethnologia Europaea" 1970, 'lal. 4, nr 4, s. 33-37. 49 Zob. np. R. J. Lifton and E. Olson (ed.), Explorations in PSlIchohistory. The Welljeet Papers, New York 1974; A. F. C. Wallace, Religion: /łn Anthropological View, New York 1966; W. LaBarre, The Ghost Dance. The OriQins oj Religion. New York 1972; D. F. Aberle, The Peyote Religion among the NavałlO. "Viking Fund Publications in Anthropology" (New York) 1966, nr 42. 50 Charakterystykę tej orientacji daje A. Schaff, Język a po::.:nanie, Warszawa 1964, w rozdziale "Etnolingwistyka: Hipoteza Sapira- Whorfa", s. 79-130. �Amerykańska antropologia kultu1·ou:a ... 37 i mechanizmów tego zróżnicowania 51. A zatem mamy tu do czynienia z no,-""ąwersj<l badań nad charakterem narodowym, które - co warto przypomnieć - roz,,:,ijały się w latach ostatniej wojny, głównie w celu ,głębszego poznania przeciwników i sojuszników Stanów Zjednoczonych. Obok tradyC\jnie już rozwijanych zainteresowań związkami kultury i języka wzrasta również znaczenie studiów nad niejęzykowymi sposobami IWfl1UnikO\vania.Najmodniejszym jednak działem antropologii lingwistycznej jest kierunek określany jako "etnonauka" (ethnoscience), etncsemantyka czy ludowa taksonomia (folk taxonomy). Jest on nową wersją dawnych badań nad wiedzą ludową. Kierunek ten koncentruje się na badaniach systemu znaczeń, poprzez które ludzie różnych kultur \vidzą świat jako uporządkowaną całość, zajmuje się rolą tych znaczeń \v systemie poznawczym, wreszcie interesuje się ustrukturyzowaniem ludzkiej wiedzy. W myśl tych wytycznych powstają zatem studia na temat np. etnobotaniki, etnozoologii, etnoanatomii itp. konkretnych społeczności, rekonstruujące wiedzę tych grup o fragmentach otaczającej ich rzeczywistości. Stają się one podstawą do międzykulturowych studiów epistemologicznych, mających za zadanie nie tylko odkrywać reguły myślenia i uniwersalne prawa rządzące wiedzą, ale i dotrzeć do istoty badanej kultur)' niejako od środka poprzez analizę poznawczej zawartości wyrażeń j~zykowych. W ten sposób specjaliści od "ethnoscience" usiłują znaleźl' odpowiedź na pytanie: jak przedstawiciele konkretnej kultury postrzegają otaczający ich świat i jak specyfika tego postrzegania, odzwierciedlona w języku, złączona jest z lokalnym systemem kulturowym 52. Specjalizacja ta ukształtowała się w latach 60-tych. Łączono z nią wówczas duże nadzieje, sądząc, iż zrewolucjonizuje tradycyjną antropologię i przybliży ją człowiekowi. Stąd też. określano niejednokrotnie "ethnoscience" jako jedną z ważniejszych gałęzi "nowej etnografii" 53. Obecnie wydaje się jednak, iż kierunek ten znalazł się również w awangardzie nurtu scjentystycznego, oddalając się systematycznie od tzw. humanistycznego podejścia. Wyrazem tego są przede wszystkim metody analizy. wykorzystujące obficie dorobek najnowszy strukturalnego językoznawstwa, statystyki i teorii mnogości. Ch. E. O~gcod. On the Strategy of Cross-National Research into Subjective Iw:] The Social Sciences. Problems and Orientations Selected Studies . ..Studic!> in the Behavioral Sciences" vol. 4, The Hague-Paris-La Haye 1968, s. 475~507. 52 O. Werner and J. Fenton, Method and Theory in Ethnoscience OT Ethnoepistemuloal!, [w:J R. Naroll and R. Cohen (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 537-578 i tam dalsza bibliografia. Zob. także krytykę tej orientacji u M. Harrisa, The Rise of Anthropological Theory, op. cit., s. 568-604. 53 Zob. przypis 37. ;.1 Culture, �38 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Ze statystycznym podejściem łączą się w amerykańskiej antropologtl przede wszystkim tzw. "cross-cultural researches" (badania międzykulturowe). Są one jednocześnie metodą analizy faktó~ kulturowych, kierunkiem interpretacji zróżnicowań społeczno-kulturowych, który dąży do ustanowienia globalnych generalizacji. Stanowią również system klasyfikacyjno-informacyjny o poszczególnych kulturach i ich treściach Nurt ten czerpie inspiracje z antropologicznej teorii areałó,,' kulturowych, nawiązuje do tradycji socjologicznej szkoły Yale, od\vołuje się także często do niektórych prekursorskich idei samego E. B. Tv lora, 'wreszcie rozwija pomysły wypracowane w europejskich ośrodkD::h etnograficznych badań atlasowych. Jest on także bez wątpienia prób,! zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych, wykorzystującą najnowsze techniki i metody ich kodowunia i nast~imie przetwarzania. Może być on również traktowany jako kolejne dążenie do odejścia od analiz mikrostrukturalnych na rzecz m,łkrostrukturiJlnych lub wręcz globalnych. Bada się więc porównawczo zasięgi poszczególnych instytucji, artefaktów, typów zachowań, wzorów kulturowych, głównie w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji. Dla maksymalnego zmniejszenia negatywnych skutków atomizującej kulturową rzeczywistość statystyki, stosuje się w analizach szeroki asortvment technik właściwego doboru prób (sampling technique). co ma umożliwić uzasadnione porównywanie zbiorów treści kulturowych, reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność ich kul tury 54. W ramach tej orientacji wyodrębnić można dwie podstawowe ,.szkcły". Pierwsza z nich, łącząca się z nazwiskiem H. E. Drivera, zorientowana jest na badanie Indian Ameryki Północnej. Interesując się korelacjami różnorodnych elementów kulturowych, ukazuje je \\'szakż,::, w ich historycznej i geograficznej zmienności 55. Druga "szkoła", zWlązuna przede wszystkim z nazwiskiem G. P. Murdocka, porzuciła europejską koncepcję kartogramu etnograficznego na rzecz wyszu:·;anej kwantytatywnej analizy zakodowanych informacji, wymaganej przez technikę elektronicznego przetwarzania danych 56. F. W. Moore, Current Trends in Cross-Cultural Researcr'" ~W:] Tile SociaL op. cit., s. 469-474. 55 H. E. Driver and W. M. C. Massey, Comparative Studies oj North rll'<cricun Indians. "Transactions of the American Philosophical Socic!y" 1957, '101. 47, s. 165-456; H. E. Driver, Introduction to statistics for Compa.ra.tive Research, rw:] F. W. Moore (ed.), Readings in Cross-Cultural Methodolcgy, New Haven 1961. 56 G. P. Murdock, Outline of World Cultures, New Haven 196.3; tenże, Outline of Cultural Materials, New Haven 1965; tenże Cross-Cultural Sampling. "Ethnology" 1966, vol. 5, s. 97-114. 54 Sciences, �Amerykańska antrapalauia kultuJ'ou:a ... 39 Dorobkiem tej szkoły jest przede wszystkim "Human Relations Area File", placówka jednocząca funkcje archiwum, etnograficznego centrum informacji i instytutu badań porównawczych, zorganizowana przy Yale University w New Haven. Wprawdzie początki tej instytucji sięgają rGku 1937, to jednak naukowa działalność nabrała impetu pod koniec lat 50-tych, a zaczęła wywierać szerszy wpływ dopiero w ostatnich 20 latach. Archiwum to kompletuje dane etnograficzne odnoszące się do kilkuset etnosów, dzieląc je wg. standardowego systemu klasyfikacji na ogromną ilość zagadnień. W ten sposób stanowi ono największe w swiecie źródło do studiów porównawczych o ambicjach nomotetycznych ;;'. Powodzenie tej placówki włączonej w system międzyuczelnianej i międzynarodowej wymiany informacji sprzyjało rozwojowi podobnych inicjatyw. Najważniejszą z nich było założenie w r. 1966 kolejnego "banku informacji" pod nazwą "Societal Research Archives System", którego centrala zainstalowana została w "Cross-Cultural Cumulative Coding Center" przy University of Pittsburgh 58. Na podstawie danych z obu tych archiwów wspomniany już Murdock podjął się trudu opracowania nowatorskiego etnograficznego "atlasu" świata, uwzględniającego w tabelach ponad 800 społeczności, przy czym w myśl założeń projektodawcy inicjatywa ta ma być pierwszym krokiem w kierunku kodowego, a więc porównywalnego, systemu opisu kultury każdego społeczeństwa .;9 Czy próba ta się powiodła - na to niesposób jeszcze obecnie w pełni odpowiedzieć. W każdym bądź razie te prace, które już wyszły z kręgu Murdocka, spotkały się z dość ostrą krytyką. Wskazywano przy tym na brak weryfikacji wykorzystanych źródeł, na niekonsekwencje w przyjętej taksonomii etnicznej, na niereprezentatywność informacji znajdujących się w archiwach. Słowem poddano krytyce wstępne fazy obróbki materiałów, decydujące o końcowym efekcie niezależnie od precyzji zastosowanych później technik. Nie ulega także wątpliwości, iż niektóre ze studiów wykorzystujące technikę statystyczno-porównawczą przynoszą w rezultacie dość banalne wnioski, które można byłoby uzyskać znaczn:e szybciej i przy mniejszym nakładzie środków metodami tradycyjnym:. Niemniej wyznaczony kierunek poszukiwań wydaje się być interesujący. 57 F. W. Moore, The Human Relations Area Files, [w:] R. Naroll and R. Cohen (ed.), 2'1 lIandbook ..., op. cit., s. 640-648; zob. także omówienie polskie: B. Ja\'.-onka, Human Relations Area File (HRAF), "Lud" 1974, t. 58, s. 270-274. 58 D. R. White, Societal Research Archives System: Retrieval, Quality, Control and Analysis oj Comparative Data, [w:] R. NaroU and R. Cohen, (ed.), A H'J.ndbook ..., op. cit., s. 676-685. 59 G. P. Murdock, Ethnographic Atlas. "Ethnology" vol. 1-6 (1962-1967j; zob. także omówienie: M. Posem-Zielińska (ree.), Ethnology 1967, t. 6, z. 1-4. [w:l "Lud" 1969, t. 53, s. 411-414. �·10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI pOmijając bowiem krytykowane sposoby wykorzystania zasobów HRAF i SRAS oraz łączone z nimi, być może, zbytnie nadzieje, należy stwierdzić, że do bezsprzecznych osiągnięć tej orientacji zaliczyć trzeba stworzenie międzynarodowego centrum informacji etnograficznej. Do najbardziej klasycznych tradycji antropologii, a mianowicie do idei ewolucjonistycznych, nawiązuje wyraźnie orientacja "kulturowo-ekologiczna", będąca jednocześnie pomostem między dorobkiem marksistowskiej teorii rozwoju społecznego a osiągnięciami nauki amerykańskiej. Nurt ten wywieść należy z unilinearnego neoewolucjonizmu L. A. \Vl;ite'a 60 i multilinearnego neoewolucjonizmu J. H. Stewarda 61 oraz z ich syntetycznego dopełnienia w postaci koncepcji ewolucji konkretnej (specific) i ogólnej (general), jakie wypracowali antropologowie z kręgu lhiversity of Michigan w Ann Arbor w latach 60-tych 62. Obecnie zainteresowanie procesem ewolucji i jego prawami rozpatrywanymi w skali gIcbalnej spadło wyraźnie na rzecz studiów nad przebiegiem procesów mikroewolucyjnych, tj. na śledzeniu historycznego rozwoju konkretnej kultUI'~·, rozwoju stanowiącego wariant jednej z wielu alternatywnych możliwości ogólnoludzkiego postępu. Szczególną uwagę zwraca się przy tym na relacje zachodzące między człowiekiem jako twórcą kultury, a otaczającym go środowiskiem (analiza ekosystemowa). To ekologiczne podejście zostało wyraźnie zapożyczone z archeologii, która zresztą w ujęciu reprezentantów tej szkoły jest dyscypliną ściśle kooperującą z antropologią kulturową. Związek ten jest zresztą dwustronny. Kulturowi ekologowie włączają i wykorzystują ustalenia archeologii w swych opracO\vaniach syntetycznych, a archeolodzy wykorzystują teoretyczny dorobek neoewolucjonistycznej szkoły ekologicznej w interpretacjach pradziejO\vych. Podstawowe założenia tego kierunku posiadają bez wątpienia charakter materialistyczny, co odzwierciedliło się zresztą w nazwie nadawanej również temu kierunkowi: "kulturowy materializm" 6:J. Centralnym fil: L. A. White, The Science of Culture. A Study of Man and Civilization, New York-London 1949; tenże, The Evolution of Culture. The Development of Civilizahem to the Fall of Rome, New York-Landon-Toronto 1959. 6J .J. H. Steward, Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. 6~ M. D. Sahlins and E. R. Service (ed.), Evolution and Culture, Ann Arbor 19t)]; zob. także fragment tej pracy w polskim przekładzie [w:] Elementy teorii SfJcjol.ogicznych. Materiały do dziejów współczesnej socjologii zachodniej, Warszawa 1975, ". 350-373; E. R. Service, Cultural Evolutionism. Theory in Practice, New York 1971. 63 M. Harris, op. cit., s. 654-687. �Amerykańslw an'tropologia 41 l~ulturowa". punktem zainteresowań studiów tego typu jest adaptacja człowieka do środowiska rozpatrywana z perspektywy zmiennych technologiczno-ekologicznych i technologiczno-ekonomicznych. Społeczna zaś organizacja i ideologia grup.',- w ostatniej instancji traktowane są jako zmienne zależne od determinant podstawowych procesu zmian. Kierunek ten, choć początkowo najbardziej związany z badaniami względnie ilozowanych społeczności, ostatnio coraz częściej podejmuje problemy znacznie bardziej złożone, jak analizy: kolonialnej i endokolonialnej sytuacji chłopstwa, modernizacji rolnictwa i jej społecznych konsekwencji, ekonomicznych uwarunkowań politycznych i religijnych konfliktów państw Trzeciego Świata itp. Ambicje poznawcze tego nurtu są jednak w istocie znacznie szersze, Ostateczny cel badań stanowią bowiem poszukiwania ogólnych praw historii kultury, określających przebieg procesów ewolucyjnych. rewolucyjnych i inwolucyjnych, tj. kumulatywnych zmian adaptacyjnych. "Kulturowy materializm" jest zatem jedyną orientacją w antropologii amerykańskiej zainteresowaną teorią rozwoju społecznego i dlatego też jej dorobek, problemy i dalsze losy nie powinny być dla nas obojętne. Rozwój zainteresowań historią regionalną USA, rosnące trudności w prO\vadzeniu antropologicznych badań terenowych w indiańskich rezerv,.'atach, szybki zanik tradycyjnej kultury tubylczej, wreszcie powolny powrót historvcznego podejścia w amerykańskich naukach społecznychte wszystko czynniki sprzyjające narodzinom tzw. etnohistorii. Orientacja la, związana z badawczymi i teoretycznymi inicjatywami W. N. Fentona 64, jest genct.ycznie związana z historycznym empiryzmem F. Boasa i dyfuzjonizmem C. Wisslera. Nawiązuje także do tradycji diachronicznych studiów nad kulturowym kontaktem i akultacją 6;';. Ten historyczny kierunek, któreg'J reprezentanci publikują swe studia na łamach pisma "Ethnohistory", ześrodkowany jest obecnie wokół amerykańskiej problematyki etniczne.; i kulturowej historii poszczególnych grup indiańskich zamieszkujących USA. Nacisk kładzie się przy tym na możliwie pełną rekonstrukcję przebiegu historii konkretnej grupy tubylców i to od czasów najdawniejsz)'Ch. Postulat ten wiąże oczywiście mocno ethnohistorię z archeologią. Jednocześnie duże znaczenie przywiązuje się do analizy kolonialnych dziejów Indian, opierając się w tym przypadku na materiałach archiwalnych, by w końcowym etapie studiów skupić się na ukazaniu dziejów najnowszych, odtwarzanych na podstawie oficjalnych doku- 64 1962, vol. 9 65 W. N. FcntC:1. Ethnohistory and its Problems. "Ethnohistory" A. Hultkranz, Historical Approaches in American Ethnology. Survey .. ,Ethnoloo:la Europaea" 1967, vol. l, nr 2, s. 112-116. A Research �ALEKSANDER POSERN-ZTELI' SKI mentów, a także i tradycji ustnej 66. W ten sposób obraz kultury Indian po raz pierwszy zyskał tak pełny wymiar historyczny, który w dawnych pracach antropologicznych był przecież całkowicie zaniedbywany. Ważnym dorobkiem metodologicznym tej orientacji S<l przede wszystkim propozycje etnologicznej eksploracji zasobów archiv.:alnych i ukazanie, w jaki sposób z materiałów pisanych wydobyć można treści niezbędne dla rekonstrukcji procesów kulturowych. Dla etn'Jloga europejskiego postulat ten nie jest zbyt odkrywczy. Jednakże dor;iosłość wkładu etnohistorii do współczesnej antropologii amerykańskiej należy doceniać, pamiętając o tym, iż za Atlantykiem przez dziesif:'c~olecia panował ant y- względnie ahistoryzm, likwidujący skutecznie wszelkie próbv analiz diachronicznych. Podsumowując ten pobieżny przegląd głównych orientacji i kierunków współczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej zwróćmy )lWagę, iż niezależnie od różnorodnych perspektyw oglądu kultury, \vynikających z odmienności teoretycznych założeń, tylko trzy postawy badawcze, wyróżnione już zresztą trafnie przez Cohena, posiadają istotne znaczenie 67. Pierwsza z nich, to postawa strukturalna, forsowana przede wszystkim przez "ethnoscience", a wyrażająca się poszul<iwaniem związków między całościami i poszczególnymi częściami badanej rzeCZVWlstości. Celem studiów jest więc ustalenie formalnych praw i regu~ rządzących kulturą, a zatem takich zasad, które potrafią nawet WI-' jaśnić statystyczne regularności w zjawiskach stochastycznych. Druga postawa reprezentowana jest przez podejście holistyczne, wyrażane w postulacie, iż badanie konkretnej kultury winno uwzględniać wszy5'tLie jej aspekty istotne, takie jak np. historyczny, ekonomiczny, psychologiczny itp. Natomiast analiza każdego z fragmentów niepodzielnej kultury musi uwzględniać - zgodnie z zasadami holizmu - ich różnorodne kont~ksty, bez których nie może być mowy o jakimkolwiek naukowym wyjaśnianiu zjawiska. Tę dyrektywę badawczą starają się realizować takie kierunki, jak np. etnohistoryczny czy kulturowo-materialistyczn:.: (ekologiczny). Bezsprzecznie hegemonistyczną pozycję zajmuje postawa porównawcza, którą najlepiej charakteryzują założenia tzw. "cross-cultural studies". Przyjmuje się tu explicite lub implicite, iż międzykuJturowa k;)rnparatystyka stanowi istotę samej antropologii, której ostat('cznym ':elem winno być przecież wykrywanie uniwersalnych praw kulturowych i zasad działania mechanizmów społecznych. O popularności tej pf;stawy 66 J. Vansina; Oral Tradition. A study in historical Methoclo1oU1/, Chicag,) 1~65: of Ftah, S·.11~ Lalce City b.r. W., tam także dalsza bibliografia. 67 R. Cohen, Preface, [w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook .... ,p. cit., s. VII-IX. Ethnic Oral History at the American West Center, University �Anlcrykaliskn antropologia, kulturcl.cQ.,. -13 świadczy fakt, że aż 910f0 publikacji amerykańskich z r. 1967 o ambicjach nomotetycznych należało do tej właśnie kategorii studiów 68. Przeniknęła ona bez reszty wszystkie orientacje i kierunki, od psychologicznych do historycznych, zaszczepiając wszędzie dyrektywę komparatystycznych studiów międzykulturowych. Porównuje się więc zarówno postawy, wzory, jak i typy kulturowej osobowości, systemy taksonomiczne i procesy adaptacji do środowiska, całe jednostki etniczno-kulturowe. jak i ich poszczególne części, artefakty, idee i zachowania, prahistoryczne cywilizacje i współczesne polietniczne narody. A więc antropologia kulturowa w tym ujęciu stała się "antropologią między-kulturową", która poszukuje synchronicznych i diachronicznych uniwersaliów oraz analizuje cechy specyficzne poszczególnych kultur w celu znalezienia dla nich wspólnych kulturowych mianowników. UPADEK CZY ODRODZENIE? Na zakończenie warto podkreślić, iż amerykańska antropologia., I)d~hodząc od studiów nad tubylczą kulturą "tradycyjną" i jej akultura": cyjnymi przemianami, rozwija się w dwóch tylko pozornie przeciwstawnych kierunkach. Jednym z nich jest antropologia współczesności, zbliżająca badaczy do socjologów, drugim zaś antropologia historyczna. pokrewna studiom prowadzonym przez historyków. W rezultacie miejsce antropologii w oficjalnej strukturze nauk uniwersyteckich, wiążącej zwykle w jeden departament archeologię, lingwistykę, antropologię fizyczną i kulturową (etnologię), nie odpowiada w pełni bieżącym potrzebom i nie stanowi odzwierciedlenia rzeczywistych pierwszoplanowych powiązań interdyscyplinarnych. Jednocześnie nastąpiła szczególnego rodzaju "zewnętrzna" i "wewnętrzna" ekspansja antropologii likwidująca kontynentalny izolacjonizm, rozszerzająca granice zainteresowań i \v)'znaczająca nowe perspektywy. Przejawiała się ona z jednej strony w objęciu studiami ludów Trzeciego Świata i krajów europejskich, z drugiej natomiast w porzuceniu Ameryki Indiańskiej jako głównego doświadczalnego poletka antropologii, na rzecz wielostronnego poznania współczesnej Ameryki w jej całokształcie etniczno-kulturowych zróżnico\yań. Mimo wielu w gruncie rzeczy pozytywnych tendencji, szereg ważkich dylematów absorbuje uwagę amerykańskich antropologów, martwiących się a przyszłość swej dyscypliny. Większość tych problemów nie jest jednak typowa wyłącznie dla antropologii, dotyczy bowiem równie dobrze socjologii, jak i innych pokrewnych nauk społecznych. Posta"'.:y po68 C. J. Erasmus and W. R. Smith, Cultural Anthropology in the United Srak' Analysis. ,,80thwestern Journal of Anthropology" 1967. since 1900: A Quantitative vol. 23, nr 2, s. lll-HO. Q �ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zytywistyczne ścierają się z humanistycznymi, kognitywizm i konceptwilizm przeciwstawia się wąsko pojętemu empiryzmowi i aktywizmowi, a technikocentryzm przy wyborze problemu badawczego stoi w opozycji 9dc, skrajnego praktycyzmu. O tych sprawach, w kontekście sytuacji soc.jo1ogii amerykańskiej, pisał już szerzej P. Sztompka, do którego art yJwlu wypada mi odesłać czytelnika 69. Właśnie te dylematy sprawiają, iż kr:dyczni sceptycy, głoszący koniec dawnej antropologii, nawołują teraz do jej gruntownej przebudowy, by mogła ona przetrwać, a raczej odrodzić: się w nowej postaci. W:'idaje się jednak, iż opinie te, jak większość skrajnych poglądów, należą do przesadzonych. Kadrowe i materiałowe zaplecze antropologii w USA, jej bogate tradycje i dorobek są tak duże, iż stać ją na luksus p:Jralizmu metod, przedmiotów i problematyki badań oraz na polaryzację postaw określających stosunek do studiów teoretycznych i praktycznych. Ta różnorodność gwarantuje z kolei wysoką temperaturę dyskusji, pro\,:adzi do wzrostu samoświadomości i autorefleksji badaczy, wreszcie kształtuje atmosferę naukowej konkurencji sprzyjającą postępowi badań j ~topniowej eliminacji poglądów sprzecznych z duchem epoki. To wszys-kc nie zapowiada w gruncie rzeczy sytuacji prawdziwie kryzysowej, " jest jedynie przejawem zdrowego fermentu wywołanego pilną koniecznością przeorientowania zastygłych schematów. Ostrość i gwałtowność niektórych wypowiedzi jest w dużym stopniu efektem relatywnej deprywacji amerykańskiego środowiska antropologicznego, które wychowane na wielkich tradycjach przeszłości rozczarowało się pozbawioną supt.'rwy bitnych indywidualności codzienną przeciętnością antropologii i utratą jej dawnego autorytetu zarówno w kraju, jak i poza granicami Stanów Zjednoczonych. Jedną z prób odbudowy podupadłego prestiżu stanowią wysiłki zmierZ8jące do zastąpienia dawnej koncepcji hegemonistycznego miejsca anlropologii amerykańskiej w nauce światowej ideą równorzędnego partnerst\va. W tym właśnie duchu przebiega dialog rozpoczęty na dobre \\i T. 1974 w Chicago na IX Międzynarodowym Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. O tym zaś, iż będzie on z pewnością kontynuowany, świadczyć może inicjatywa wydania monumentalnej serii publikacji z udziałem autorów z całego świata pt. World Antropology, której pierwszy tom ukazał się w r. 197510. Zamiast więc mówić o fataP. Sztompka, op. cit. Ta wielotomowa seria, projektowana na ok. 100 woluminów, wydawana jest. pc:: red. Sol Taxa. Zawierać ma ok. 1800 rozpraw antropologów amerykańskich i innych, prezentujących najnowsze osiągnięcia wszystkich dziedzin i specjalności DC.uk antropologicznych. Wydawcą jest zasłużona dla nauk społecznych oficyna hcJenderska "Mouton". 69 7" �Anlerukań.ska ant.ropul'Jyia kulturuu:a ... listycznym obrazie "kryzysu" i o apokaliptycznej wizji "końca antropologii", należałoby raczej pisać o rozterkach i twórczych poszukiwaniach nowych rozwiązań czy nowych dróg, które mogą doprowadzić do kolejnego wielkiego "odrodzenia" antropologii kulturowej. Czy jednak rzeczywiście w tym właśnie kierunku wiodą propozycje tzw. "antropologii ponownie wynalezionej" (reinventing anthropology) lub "na nowo obmyślonej" (rethinking anthropology) pokaże z pewnością przyszłość. ALEKSANDER AMERICAN POSERN-ZIELIŃSKI CULTURAL ANTHROPOLOGY (S ummar AND ITS CURRENT PROBLEMS y) Attempts to modernize the American cultural anthropology in the last decade were examined in the artide. In his discussion the author included: the development of new research techniques both in field work and in analytical and interpretative studies, the methodological £lesibility resulting from interdisciplinary collaboration and the tradition of pluralism in research approadics, attempts to change the theoretical basis and areas of investigation, and the ethical consideration. These problems were discussed in three sections. In the first attention was directed to the socIal settings for studies and to the relationship of anthropologbts to the contemporary world. Next, efforts designed to create a new model for anthropology based on a critical evaluation of tradition and the existing state of the science was presented. Finally, the characteristics of the most important trends as well as the methodological and theoretical orientations were outlined. The author traced the evolution of American anthropology from American Indian ~tudies to interest in the Third World and on to analyses of American society, its ethnic problems and ways of life. Against this background it wa', shown how anthropology is converging with sodology and folklore studies and with certain trends in European ethnology. Among the many attempts to modernize anthropology three basic approaches were distinguished. The first and strongest is the scientistic approach which concentrates on methodological problems of a formal nature and stresses the necessity of elaborating and selecting the pr<Jper methods of collecting and processing scienlific data. The second approach, the humanistic, which is gaining exists which stresses above all socia-political commitment. All these approaches are rather ideal construction, here selected only for analytical reas'cn. They exist in American anthropology as intermingled components of particular trends and orientations in which the real preferences can be seen only after an examination of their mutual proportions. �4(i ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI The pluralism of research methods resulting from the acceptance of various concepts of culture also corresponds to the pluralism in research areas and to the various concepts of a future model for anthropology. Among the most important approaches are the psychological, the linguistic, the comparative and statistical, the ecological and the historical. At the same time the author states that the American anthropology that begins with studies of "live" native cultures and their acculturative changes is developing in two directions: toward an anthropology of contemporary times, hence in the direction of sociology, and toward historical anthropology, hence in the direction of history. In conclusion the author states that the self-criticism of American anthropologists is exaggerated because it is not an indication of the certain decline of the discipline but only a sign of a healthy ferment, the growth of self-awareness and introspection on the part of researchers. The sharpness of this self-criticism is to a large extent the effect of the relative deprivation of American anthropological community which was reared in the great traditions of the past and is now disappointed has any super-outstanding personalities with everyday reality locking and becausse it has lost its former authority both at home and outside of thE' United States. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a5ef06d4d4104ec52939f1f333703c0.pdf f0fe064bfd1d9b4c60d12a774aa07bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1116 Title A name given to the resource Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości, perspektywy / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I P L I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ( I H K M PAN, Poznań) POLSKA A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGICZNA. JEJ DOŚWIADCZENIA, MOŻLIWOŚCI I PERSPEKTYWY Zamiarem moim jako etnologa uprawiającego dość wąską specjaliza­ cję, zwaną amerykanistyką, jest zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa ważne — jak mniemam — zagadnienia Po pierwsze na miejsce amerykanistycznie zorientowanych studiów etnologicznych w kraju od­ ległym od Nowego Świata i nie połączonym z nim silniejszymi więzami kulturalnych i gospodarczych interesów, i po drugie na „praktyczne", w szerokim sensie tego słowa, znaczenie tej dziedziny wiedzy kulturoznawczej o amerykańskim kontynencie. Bardziej konkretne refleksje chciałbym poprzedzić konstatacją h i ­ storyczną. Otóż gdy śledzimy dzieje kształtowania się etnografii jakosamodzielnej dyscypliny naukowej w krajach europejskich, w tym także i w Polsce, wówczas dostrzec możemy dwa podstawowe źródła inspiracji wspierającej zainteresowania kulturą. Jednym z nich był nurt badań koncentrujących swą uwagę na mieszkańcach odległych „egzotycznych"' lądów i na kulturach ludów zwanych jeszcze niemal do dziś „prymi­ tywnymi". Drugim był nurt studiów narodowych ograniczających swepole obserwacji do zjawisk klasyfikowanych tradycyjnie jako folklor czy kultura ludowa. Pierwszy silniejszy był — ze względów oczywistych w krajach o tradycjach i ambicjach kolonialnych, drugi dominował zde­ cydowanie na tych obszarach, których mieszkańcy w poznaniu i zacho­ waniu własnej kultury widzieli ważny czynnik kształtowania świado­ mości narodowej. Najlepiej tę dwoistość charakteru wczesnych faz rozwoju współczesnej etnologii europejskiej oddają niemieckie terminy Volkerkunde i Volkskunde. Choć dość znacznie odseparowane od siebie w sensie przedmio­ towym, kadrowym i nawet instytucjonalnym, wnosiły one — każdy z osobna — znaczny wkład do nauk antropologicznych i ogólnej teorii kultury. Pierwszy z tych nurtów uczył patrzeć na rzeczywistość kulturo­ wą na sposób uniwersalistyczny, wydobywając na plan pierwszy przede wszystkim to co wspólne, posługując się podejściem ewolucyjnym, po- �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKl tem dyfuzjonalnym, funkcjonalnym czy strukturalnym. Drugi nurt pre­ ferował wyraźnie odmienne cele — poszukując głównie źródeł i istoty specyfiki kulturowej własnego kręgu etnicznego, 'posiłkując się w tej mierze interpretacją etnogenetyczną i historyczną. Wiek X X , a głównie lata drugiej jego połowy, w znacznej mierze zatarły te różnice umożliwiając ożywcze przeniesienie metod i analiz stosowanych dotąd w trzecim świecie do warsztatu europejskiego l u ­ doznawcy, a doświadczeń wyniesionych z badań nad kulturą chłopską do studiów prowadzonych w krajach Azji, A f r y k i czy Ameryki. Innym aspektem tego samego zjawiska jest rosnące zainteresowanie niektórych kręgów anglosaskiej antropologii kulturowej badaniami różnorakich zja­ wisk kulturowych własnego społeczeństwa i narodów kontynentalnej Europy. Wyrazem tej reorientacji zainteresowań mogą być dość para­ doksalnie dla nas brzmiące stwierdzenia o doniosłości odkrycia przez antropologię tego nowego pola badawczego, tak jakby nie istniał dorobek etnologii poszczególnych krajów europejskich. Z drugiej strony potrzeba większej wiedzy o- świecie i o mecha­ nizmach rządzących kulturą w różnych układach społeczno-ekonomicznych i historyczno-geograficznych sprzyjała narodzinom zainteresowań badawczych krajami pozaeuropejskimi w tych środowiskach etnologicznych które niewielki dotąd miały udział w penetracji odległych konty­ nentów. Taki jest mniej więcej kontekst ogólny polskich studiów amerykanistycznych, których powstanie stało się możliwe dzięki pasji ba­ dawczej i inicjatywom organizatorskim trzech zaledwie osób: śp prof. Tadeusza Milewskiego — językoznawcy z Krakowa, prof. Marii Fran­ kowskiej — etnologa z Poznania i prof. Tadeusza Łepkowskiego — h i ­ storyka z Warszawy. Abstrahując w t y m miejscu od oceny indywidual­ nego wkładu tych badaczy w rozwój polskiej humanistyki, a amerykanistyki w szczególności, rzec można, iż ich szczególną zasługą było prze­ łamanie pewnej psychicznej bariery, której istnienie jest nadal tu i ów­ dzie zauważalne, niechęci rodzimej humanistyki do podejmowania prac odległych tematycznie od spraw środkowoeuropejskiego obszaru. Wielu już badaczy polskich zwracało uwagę, iż tak pojęta dbałość o koncen­ trację wszystkich wysiłków na sprawach narodowych dziejów i kultu­ ry sprzeczna jest z rzeczywistym interesem nauk humanistycznych, wtła­ cza je bowiem w wąskie ramy partykularnego zaścianka, odcina w spo­ sób sztuczny od wielu nurtów nauki światowej i pozbawia własne spo­ łeczeństwo możliwości poszerzenia wiedzy o świecie za pośrednictwem rodzimych naukowców. Rzecz nie w tym, by eliminować możliwości prowadzenia studiów nad pozaeuropejskimi kulturami, ale w tym, by godzić niewątpliwe priorytety z wąskimi specjalizacjami, których istnie­ nie nie może zagrażać interesom większości. Polskie studia amerykanistyczne z prawdziwego zdarzenia rozpoczęły się dopiero w latach po I I wojnie światowej. Wprawdzie i wcześniej �POLSKA AMERYKANISTYKA 145 ETNOLOGICZA można odnotować pewne próby prowadzenia tego rodzaju badań lub — co zdarzało się częściej — wzrost zainteresowań polskich podróżników obserwacją etnograficzną. Niektóre z powstałych w ten sposób relacji posiadają dziś pewną wartość naukową, są bowiem nie tylko świade­ ctwem epoki, ale i obrazem ukazującym rzeczywistość obecnie już nie istniejącą. Dla przykładu wymieńmy tu kilka najbardziej znanych naz­ wisk — jak choćby Ignacego Domeykę — jednego z pierwszych badaczy chilijskich Araukanów (Mapuchów), Jana Sztolcmana wnikliwie opisu­ jącego życie i kulturę mieszkańców Peru w drugiej połowie X I X stule­ cia, Władysława Klugera — prekursora polskich badań archeologicznych w Nowym Świecie, którego zbiory peruwiańskich „starożytności" wydo­ byte z ziemi w latach 70-tych ubiegłego" wieku staly się pierwszą amerykanistyczną kolekcją muzealną w Polsce i wreszcie wspomnijmy J. Sie­ miradzkiego, którego trzykrotne penetracje znacznych obszarów Ameryki Południowej w latach 80- i 90-tych X I X w. zaowocowały szeregiem inte­ resujących naukowych i popularnych publikacji . J Obiektywnie rzecz ujmując trzeba stwierdzić, iż te pierwociny pol­ skiej amerykanistyki były nader skromne — jeśli porównamy je z do­ robkiem XIX-wiecznych polskich badań ludów Syberii, Azji Środkowej czy Bliskiego Wschodu. Także i pierwsza połowa naszego stulecia nie przyniosła w tym względzie istotniejszych zmian, choć przecież zain­ teresowania badaniami odległych kontynentów wśród polskich huma­ nistów zaowocowały doskonałymi pracami Bronisława Malinowskiego, Wandy Czaplickiej i Aleksandra Czekanowskiego. Nie miejsce tu, by rozważać przyczyny tej sytuacji. Faktem natomiast pozostaje, iż udział „pra-amerykanistyki" w kształtowaniu się polskiej etnografii, a etnologii powszechnej w szczególności, był bardzo mały. Nie oznacza to bynajmniej, by wielcy twórcy polskich studiów ludoznaw­ czych ignorowali znaczenie materiałów o charakterze amerykanistycznym. Zdawali sobie bowiem sprawę z ich wagi poznawczej, porównaw­ czej i ilustracyjnej w rozważaniach nad pierwocinami cywilizacji i re­ gułami funkcjonowania kultury. Takie odwoływania się do danych etno­ graficznych z terenów Nowego Świata spotkać można zarówno u Lud­ wika Krzywickiego jak i Kazimierza Moszyńskiego . Co ciekawe — także w piśmiennictwie Oskara Kolberga znaleźć można drobne przyczynki o wyraźnie amerykanistycznej t r e ś c i . Przytaczam tutaj te dane, nie po 2 3 1 Zob. M . P a r a d o w s k a , 1968; t e j ż e , Polacy w Ameryce Polscy badacze Ameryki Łacińskiej, Południowej, W r o c ł a w 1977. 2 Zob. H . H o ł d a - R ó z i e w i c z , Ludwik Krzywicki jako czeństw pierwotnych, W r o c ł a w 1976; K . M o s z y ń s k i , Człowiek. {¡rajii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958; t e n ż e , Ludy K r a k ó w 1951. * Zob. O. K o l b e r g , W r o c ł a w — P o z n a ń 1971. Dzieła 10 — Etnografia Polska, t. 29 z. t Wszystkie, t. 63, Studia, „Lud", t. 52: teoretyk społe­ Wstęp do etnozbieracko-łowieckie, rozprawy i urtykuły, �146 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI to, by snuć rozważania nad znaczeniem tych skromnych tradycji badaw­ czych, ale przede wszystkim dlatego, by wskazać, iż nurt tych zainte­ resowań stale był obecny w polskiej etnografii oraz aby w nalezvtvch proporcjach móc ocenić dzisiejszą sytuację amerykanistyki stkimi jej zaletami i mankamentami. Od tych uwag natury ogólnej i refleksyjno-historycznej prze; raz do przedstawienia głównych kierunków zainteresowań polsk rykanistów o orientacji etnologicznej. Zanim jednak to uczynim -V>. gwoli przypomnienia zwrócić uwagę na fakt, iż liczba osób jących tę specjalizację, łącznie z tymi, które formalnie rzecz t ,< , krutują się z pokrewnych dyscyplin, oscyluje wokół 1 5 badać? i jących w naukowych placówkach Poznania, Krakowa i WE. -;. .. Ponadto część z nich poświęca się amerykanistyce w niepełr. n miarze czasu, uczestnicząc równocześnie w realizacji innych jes -к i projektów. Pod względem kulturowo-geograficznym większość prowadzo • не tąd studiów koncentrowała się na Ameryce Łacińskiej, a w je, przede wszystkim na dwóch obszarach, a mianowicie na Meksy * ru, a więc na terenach już tradycyjnie przyciągających wielu ' r\ europejskich z racji dostępności, atrakcyjności pola badawczej ności problemów czekających tam na rozwiązanie i możliwość zania współpracy z miejscowymi specjalistami, W niewielkim dotąd zakresie interesowano się innymi tere i . przy szczupłości kadry trudno uważać za mankament. Gwoli 1< or­ skiej dokładności wspomnijmy tu jednak o muzeologicznych pen< ..¡'-'4 leśnych obszarów Ekwadoru, Kolumbii i- Brazylii oraz o studenc j prawie etnograficznej do Amazonii wenezuelskiej. W środowi; •... skich amerykanistów są również osoby studiujące dzieje kultur; kańców Ameryki Północnej — głównie Stanów Zjednoczony' > w istocie ten kierunek badań zdominowany jest przez inne spec . takie jak historia, prawo, socjologia, politologia i literaturozr .-• Sytuacja amerykanisty europejskiego, a polskiego w szcze .: . jest bardzo trudna, przede wszystkim z tego względu, iż obszar tencjalnych badań znajduje się w znacznej odległości ograniczają ; : ; A i 4 W W a r s z a w i e p r a c u j ą oni w t a k i c h i n s t y t u c j a c h j a k : Zaklad I H K M P A N , Z a k ł a d Antropologii Historycznej U W , Katedra Iberystyki U \ byłej Pracowni Ameryki Łacińskiej I H P A N . W Krakowie skupieni są v misji Andyjskiej Polskiego T o w a r z y s t w a S t u d i ó w Latynoamerykanistycz t o m i a s t w P o z n a n i u w P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N , k t ó r a od w i e l u 1 lizuje się w prowadzeniu s t u d i ó w amerykanistycznych. Bardziej szczegół w i e n i e d o r o b k u s t u d i ó w a m e r y k a n i s t y c z n y c h w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m zot s e r n - Z i e l i ń s k i , Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico с „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , vol. 4: 1978; M . F r a n k o w s k a , Americ by contemporary Polish anthropologists, fw:] Poland at 8th Internationa of Anthropological and Ethnological Sciences, W r o c ł a w 1968. •. •[''•• ; ••> ;¡ • �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 147 liwości stałych systematycznych badań terenowych. W grę wchodzą co­ raz wyższe koszty transportu i pobytu, miejscowe władze piętrzą prze­ szkody natury formalnej utrudniające zdobycie licencji upoważniającej do podjęcia pracy badawczej, a organizacja i samo prowadzenie prac tere­ nowych wymaga od ich uczestników sporej sprawności organizacyjnej, kr lycji fizycznej i odporności psychicznej. Mimo to w ostatnim dziesi; cieciu polska amerykanistyka przełamała barierę izolacji z powo­ dzeniem rozpoczynając indywidualne i zespołowe badania terenowe ¡ítórych plonem stały się nowe kolekcje zbiorów etnograficznych, cenne źródła do badań etnohistorycznych oraz problemowo-monograficzne opra­ cowania wyników. Najbliższe jednak lata nie wróżą zbyt pomyślnej perspektywy dla polskich studiów w krajach trzeciego świata, jednako­ woż sądzę, iż indywidualna przedsiębiorczość amerykanistów umożliwi choć w części kontynuowanie niektórych rozpoczętych już kierunków badań. s r 1 Ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia regularnych ba­ ilan terenowych znaczna liczba dotychczasowych studiów amerykanistycznych posiada charakter etnohistoryczny, porównawczy, muzeologicz­ ny i krytyczno-analityczny, wspierając się na takich źródłach, jak kro­ niki, archiwalia, relacje podróżników i misjonarzy, zbiory mitów i i n ­ nych materiałów folklorystycznych, uzupełnianych bogatą literaturą przedmiotu. Dotkliwe braki w dostępie do ważnych bieżących publikacji zagranicznych — odczuwalne naturalnie przez ogół polskich naukow­ ców likwidowane są częściowo przez bezpośrednie kontakty ze specja­ listami z innych krajów. W istocie element nieformalnej więzi i indy­ widualnej inicjatywy w badaniach tych odgrywa znacznie większą rolę aniżeli formalna opieka instytucjonalna macierzystych placówek amery­ kanistów. Obecnie przyjrzyjmy się głównym nurtom zainteresowań polskich amerykanistów, co da nam pewien skrótowy, acz wystarczająco ogólny obraz dotychczasowych osiągnięć i realizowanych obecnie projektów _ 6 5 Zob. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnological fieldwork in the Pe~ •• -vían Andes, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 7: 1981 (1982); I . S t o i n s k a , M . K a i r s k i , Informe preliminar sobre el reconocimiento de la cultura panare de Amazonia • r ezolana, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 10 [w d r u k u ] . 5 Zob. s z c z e g ó l o w s z e o m ó w i e n i a w a ż n i e j s z y c h p r a c z tego z a k r e s u u M . F r a n w s к i e j , The Place of American studies in present-day Polish anthropology, !-к ] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological •sciences, W r o c l a w 1973; t e j ż e , The studies on religion in modern Polish etno7 uphy, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and ...hnological Sciences, W r o c l a w 1978. D o b r y m p r z e w o d n i k i e m b i b l i o g r a f i c z n y m p o p o i s k i c h p u b l i k a c j a c h a m e r y k a n i s t y c z n y c h , i to nie t y l k o o c h a r a k t e r z e e t n o g r a l i c z n y m , jest R . S c h n e p f a i K . S m o l a n a , Bibliografia polskiej literatury latynoamerykanistycznej 1945-1977, W a r s z a w a 1978. D a l s z e w s k a z ó w k i z a w a r t e są j u ż w b i b l i o g r a f i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . W n i n i e j s z y c h p r z y p i s a c h nie o d s y ł a m do. 1 �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Tematykę prowadzonych w Polsce dociekań amerykanistycznych podzielić można zasadniczo na cztery podstawowe grupy — a mianowicie: 1) etnoreligioznawstwo; 2) indiańska i chłopska kultura ludowa Ameryki Ła­ cińskiej; 3) studia etniczne i .4) historia wiedzy i nauki. Jest rzeczą oczywistą, iż nie wszystkie z wymienionych tu specja­ lizacji cieszą się jednolitym powodzeniem i podobnym dorobkiem. Zde­ cydowanie największe zainteresowanie obejmuje studia amerykanistyczne o profilu etnoreligioznawczym, tym bowiem zagadnieniom poświęciła swą uwagę większość badaczy. Stąd też od spraw religioznawstwa roz­ poczniemy nasz przegląd. Problematyka ta rozpatrywana jest jakby w dwóch odrębnych zespo­ łach zagadnień, których granicą jest chronologiczna cezura oddziela­ jąca epokę prekolonialną od stuleci dominacji kultury europejskiej. Dla­ tego też pierwszy zespół można by określić — zgodnie zresztą z nomen­ klaturą latynoamerykanistyczną — mianem etnologii prekolumbijskiej, drugi natomiast poświęcony jest e'tnologii problemów akulturacyjnych. W tym drugim zespole zagadnień kładzie się większy nacisk na rekon­ strukcję procesów zmian, w pierwszym natomiast na rekonstrukcję re­ ligijnych i światopoglądowych idei, ich lokalnego i uniwersalnego sensu oraz strukturalno-funkcjonalnych uwikłań. W zakresie etnoreligioznawstwa prekolumbijskiego prowadzone są stu­ dia w trzech zasadniczych kierunkach. Pierwszy z ich to etnohistoryczne i mitoznawcze próby rekonstrukcji przedkolonialnych systemów ideolo­ gicznych, w tym głównie wizji świata. W ramach drugiego — rozpatry­ wane są problemy związków religii z innymi sferami ludzkiej kultury — a więc strukturą społeczną, gospodarką, środowiskiem naturalnym, sztu­ ką, architekturą i językiem. Trzecim kierunkiem są studia archeoastronomiczne zmierzające do rekonstrukcji wiedzy o ciałach astralnych, ich roli w wierzeniach, światopoglądzie i innych sferach kultury, w tym sy­ stemach kalendarzowych, przy zastosowaniu nowego spojrzenia na takie źródła, jak kroniki, kodeksy, mity, konstrukcje architektoniczne o cha­ rakterze kultowym itp. Z zakresu wymienionych t u tematów opubliko­ wanych już zostało szereg artykułów, większe zaś opracowania mono­ graficzne znajdują się w toku realizacji . 7 c a ł e j l i t e r a t u r y a m e r y k a n i s t y k i c t n o l o g i c z n e j , nie jest b o w i e m m o j ą i n t e n c j ą p u ­ b l i k o w a n i e bibliografii, a j e d y n i e d a n i e w y o b r a ż e n i a o k i e r u n k a c h b a d a ń i w a ż ­ niejszych publikacjach, w k t ó r y c h m o ż n a b ę d z i e z n a l e ź ć dalsze w s k a z ó w k i biblio­ graficzne. 7 . Zob. np. A . W i e r c i ń s k i , Time and space in the Sun Pyramid from Teotihuacan, o r a z t e n ż e , Dark and light side of the Aztec stone calendar and their symbolical significance, oba [w:] Polish contribution in New World archaeology, P r a c e K o m i s j i A r c h e o l o g i c z n e j , O d d z i a ł P A N w K r a k o w i e n r 16, W r o c ł a w 1977; M . i A . P o s e г n - Z ie 1 i ń s с у , Indiańskie wierzenia i rytuały, Wrocław 1977; J . S z e m i ń s k i , [tłum. z k e c z u a ] T o m a s , Bogowie i ludzie z Huarochiri, [w d r u ­ k u — P I W ] ; E . S i a r k i e w i c z , Słowo wstępne, Po pol V u h. Księga Rady Na- �P O L S K A A M E R Y K ANIS T Y K A E T N O L O G I C Z A Nieco starszą tradycją, a więc i dorobkiem większym, cechują się etnoreligioznawcze studia amerykanistyczne problemów akulturacyjnych. Koncentrują one uwagę na przebiegu i skutkach ścierania się religii tubylczych i chrześcijaństwa rozpatrując to zjawisko w różnorakich jego uwarunkowaniach (społecznych, historycznych, etnicznych, kulturowych). Główne wątki problemowe, z których większość nadal jest kontynuowa­ na, choć już nie tak intensywnie jak w latach 70-tych, to procesy synkretyzacji wierzeń, kulturowe skutki ewangelizacji, społeczne aspekty ruchów religijnego protestu i ideologii millenarystycznych, funkcjono­ wanie autochtonicznych sekt i rosnące znaczenie wpływów protestan­ tyzmu, wreszcie rola odrębności religijnych w kształtowaniu się nowej świadomości etnicznej . Jeśli studia etnoreligioznawcze przybrały głównie charakter rozwa­ żań etnohistorycznych, to badania współczesnej indiańskiej czy chłop­ skiej kultury Ameryki Łacińskiej wiążą się już znacznie wyraźniej z ba­ daniami terenowymi. I tu widać w nich wyraźnie dwa nurty. Pierwszy łączy się z poznawaniem i analizą funkcjonowania lokalnych społecz­ ności, których życie ukazywane jest głównie przez pryzmat kultury techniczno-użytkowej i organizacji wewnątrzgrupowej, a więc zjawisk sto­ sunkowo łatwych do rejestracji i zobiektywizowanej analizy. Takie ogra­ niczenie pola obserwacji wynika z sondażowego charakteru dotychcza­ sowych badań, uniemożliwiającego głębszą interpretację obserwowanej rzeczywistości niejako „od jej wnętrza". Dlatego też punkt ciężkości spoczął na takich aspektach, jak trwałość tradycji i jej związek ze spe­ cyfiką historycznego kontekstu, środowiskowe uwarunkowania kultury czy lokalne procesy modernizacji życia na tle współczesnych zmian makrostrukturalnych. W drugim nurcie tych studiów nad indiańską i chłopską kulturą Ameryki Łacińskiej mieszczą się rozważania o charakterze bardziej ogól­ nym, poświęcone wybranym problemom współczesnych zmian. Są to np. dociekania nad istotą sztuki ludowej Maksyku czy Peru i jej metamorfo8 rodu Quiche, Warszawa 1980; R. T o m i c k i , W kręgu mitów peruwiańskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 1; T . M i l e w s k i , [tłum. z nahualt] Aztek Anonim, Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w 1959; tenże, Elementy panteistyczne religii Azteków, „ R o c z n i k i F i l o z o f i c z n e ^ T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o K U L " , t. 5: 1957, z. 3 oraz a r t y k u ł y M . Z i ó ł k o w s k i e g o . 8 Zob. np. M . F r a n k o w s k a , Z badań nad ludowym synkretyzmem religij­ nym w Meksyku. Tradycyjne obrzędy zaduszkowe, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1; t e j ż e , Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 2; A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i. Ruchy społeczne i religij­ ne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej XVI-XX w., W r o c ł a w 1974; M . P os e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, W r o c ł a w 1972; B . W a l e n d o w s k a , Afrochrześcijańskie religie Antyli, P o z n a ń 1978; E . N o w i e k a, Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, W a r s z a w a 1972; M . S t e n, Teatr, którego nie było. Szkice o teatrze Náhuatl, K r a k ó w 1982. �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zami lub też refleksje na temat treści i formy ludowych tradycji ukształ­ towanych pod wpływem odmiennych uwarunkowań etnicznych . Kolejną grupę studiów o charakterze amerykanistycznym tworzą pra­ ce poświęcone wybranym problemom etnicznym społeczeństwa Ameryki, dotychczas głównie ograniczone do badań pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. W ramach tych zainteresowań z perspektywy antropologicznej zajęto się związkiem etniczności i tradycji w procesie kształtowania się subkultur etnicznych wyrosłych na podłożu emigra­ cyjnym — na przykładzie amerykańskiej Polonii. Przy czym problem ten rozpatrywano w kontekście integralności dwóch podstawowych' zjawisk, a mianowicie tendencji ku utrzymywaniu się cech odrębności kulturowo-etnicznej i tendencji przeciwnej dążącej do zacierania istotnych róż­ nic drogą asymilacji i akulturacji. Ważnym uzupełnieniem tej proble­ matyki są rozważania dotyczące głównych nurtów kierowanej akulturacji, i to zarówno w aspekcie ich społeczno-politycznych uwarunkowań i teo­ retycznych podstaw, jak i praktycznych konsekwencji. Zajmowano się także problematyką murzyńską analizując ruchy „czar­ nego" odrodzenia etnicznego, murzyńskie sekty i kościoły oraz narodziny panafrykańskiej świadomości. Nieco uwagi poświęcono także zagadnie­ niom indiańskim — ukazując rolę religijnych treści w kształtowaniu się nowej panindiańskiej tożsamości. Zainteresowano się także współczesną sytuacją "Eskimosów i mieszkańców Grenlandii analizując ich dążenia emancypacyjne i kontekst interetnicznych uwikłań. Jeśli chodzi o problematykę etniczną Ameryki Łacińskiej, to sporo miejsca poświęcono na ukazanie kształtowania się kultury i państwa Inków oraz etnicznych dziejów ziem wicekrólestwa Peru, w tym także zwracając uwagę na sposoby krzyżowania się podziałów etnicznych, ra­ sowych i społecznych. Powoli uzyskują znaczenie kwestie polonijne, choć 9 •A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , W W r o c ł a w [w d r u k u ] ; R . H . N o c o ń , Katowice w 1964; ostatnim] XVI i pierwsza nowski, 1976, z. la base chard, skich roba nativa de Indianie i pierwszym XVII w., ludowe w Poznań dolinie católica z peryferii, W a r s z a w a 1979; Wrocław en Indian gospodarki Alto los Andes de la ąuerrilla, Szkice Caracas z dziejów [w:] A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Mieszkańcy centrales Shipibo, w Wiek i A. Krza­ observaciones de sobre P. u los panamde M. So­ 1971; . Z . M . K o w a l e w s k i , W r o c ł a w 1969. „Wari" walk — środowisko, Bur­ Indios Z. M. K o w a l e w s k i , i ich Peru konkwiście. [w d r u k u ] ; Aculturacion rewolucyjnych Andów Peru, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: Algunas 1978; Z . R y n , R . K r z a n o w s k a , andyjskich, po A . M у г с h a, Z wizytą 1: 1972; o Południowej, wiejskiej stuleciu Chicama, M. F r a n k o w s k a , t. etnologiczne Ameryki 1967; R . K r z a n o w s k a W a r s z a w a 1973; Latinoamericanos", Antropologia Indian Podstawy la música latynoamerykańska. w., Frankowska, Inków Szkice życiu G r u s z c z y ń s k a - Z i ó ł k o w s k a , „Estudios brado, XX A. Inkarri. w panowania połowa Garncarstwo 1; Indian, Mexico, rilla M. < okresie krainie Kobieta Guer­ partyzanckich zagadkowa Kraków cho­ 1981; �POLSKA AMERYKANISTYKA 151 ETNOLOGICZA nacbl utrudniony jest dostęp do krajów zamieszkiwania większych sku­ pisk polskiej emigracji w Ameryce Południowej . W ramach grupy zagadnień poświęconych historii kształtowania się wiedzy o amerykańskim kontynencie i dziejom amerykanistyki od dłuż­ szego czasu prowadzone są studia nad przebiegiem peregrynacji i wkła­ dem polskich podróżników, badaczy i emigrantów w poznanie Nowego Świata, co czyni się głównie przez pryzmat różnego rodzaju relacji od X V I I w. poczynając, a na czasach współczesnych kończąc, ze szczegól­ nym jednak uwzględnieniem źródeł XIX-wiecznych. Pewnego rodzaju logicznym rozszerzeniem tych dociekań są studia nad kształtowaniem się wizji rzeczywistości amerykańskiej w naszym kraju oraz nad funkcjo­ nowaniem stereotypów o tubylczej ludności Nowego Świata w polskim społeczeństwie . Temat to bardzo intrygujący i aktualny, o czym świad­ czy międzynarodowe zainteresowanie tymi właśnie zagadnieniami, czego dowodem mogła być europejska konferencja amerykanistyczna w To­ runiu w 1978 r. poświęcona całkowicie „obrazowi Ameryki Łacińskiej ukształtowanemu w Europie" . Wypada tu również wspomnieć, iż na marginesie różnego rodzaju studiów amerykanistycznych i innych powstają krytyczino-analityczne i i n ­ formacyjne omówienia kierunków, szkół i orientacji etnologicznych w Sta­ nach Zjednoczonych i krajach Ameryki Łacińskiej. Przybliżają one pol10 11 12 1 0 A. P o s e r n-Z i e l i ń s k i , amerykańskiej, domości Murzynów cińskiej, pod red. M . K u l i , dek Inków, city of ers, amerykańskich, Wrocław American miński, Tradycja a etniczność. Przemiany W r o c ł a w 1982; E . N o w i c k a , Afrykanie in the as majority. ,,Etimología Changes in status. Las Wrocław Inkowie, wania nym concepciones 1982; A. los revolucionarios Macierewicz, „Etnografia P o l s k a " , t. encyklopedyczne Ameryki de The zob. hasła hasła opracowała M. F r a n k o w s k a , ryki Łacińskiej, skiego, Warszawa poświęcone Encyklopedia 1979, w A. M a l i n o w s k i e g o i sztuki of Ła­ i and upa­ ethni­ Kalatdlit-Creeland- objetivos de M. S k o c z e k , anos czyli także i tupama1780-1783, z czego wskazać kulturze terminów A. de los los starożytnej, oraz Słownik opracowaniu kultura religions Tawantinsuyu, 18: 1974, z. 2. N a l e ż y zawierające Łacińskiej case Los peruanos Upadek świa­ Polona", t. 5: 1979; I . M . K a ­ „ E t h n o l o g i a Polona", t. 5; 1979; J . S z e m i ń s k i , ristas. w w Ameryce 1983, R . H . N о с o ń, Dzieje, U.S., Polonii Afryka Polonii 1958; M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Native Indians Minority W a r s z a w a 1979; Dzieje Wrocław kultury z wyboru. opraco­ grupom etnicz­ Warszawa 1974, geograficznych D e m b i с z a, zawierające żyli na Ame­ J. M a k o w- hasła z zakresu k u l t u r y ludowej, struktury rasowej, grup etnicznych i j ę z y k o w y c h . 1 1 J. T a z b i r , Ameryki w Polsce Południowej, przez okresu Szlachta Hiszpanię, Odrodzenia, ...; M . lacji o Indianach ryki Południowej a konkwistadorzy. w Polsce [red.] Siadami Południowej, XIX w., Indian. wobec Znajomość Antologia W r o c ł a w 1979; t e j ż e , „Etnografia 1982, z. 1. 1 2 staropolska W a r s z a w a 1977, P a r a d o w s k a , Polacy P a r a d o w s k a Ameryki Opinia W a r s z a w a 1969; R . W r ó b l e w s k i , Zob. „ E s t u d i o s Latinoamericanos". Obraz podboju Ameryki w Ameryce polskich Indian P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 1, t. re­ Ame­ 26: �152 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI skiej nauce osiągnięcia antropologicznych ośrodków tamtego kontynen­ tu, zapoznają ze specyfiką badawczą i ukazują stosowane w nich podejś­ cia metodologiczno-interpretacyjne. Omówienia takie nie są bez znacze­ nia, szybki bowiem rozwój nauki, w t y m antropologii kulturowej, w kra­ jach zachodniej hemisfery predystynuje nas do uważnego śledzenia w y ­ stępujących tam reorientacji . Ten przegląd aktualnych problemów amerykanistycznych studiów etnologicznych wypada uzupełnić refleksją na temat preferowanych w ra­ mach tej specjalizacji orientacji metodologicznych i ujęć interpreta­ cyjnych. Bez wdawania się w szczegóły, na które nie ma tu po prostu miejsca, można stwierdzić obecność co najmniej czterech podejść w częś­ ci jednak nawzajem komplementarnych. Ta różnorodność ujęć nie po­ winna nas jednak dziwić, wynika ona bowiem po pierwsze z dopasowa­ nia interpretacji względem charakteru analizowanej rzeczywistości i po drugie odzwierciedla w małej skali sytuację pluralizmu panującego w et­ nologii i całej polskiej humanistyce. Szczególnie wyraziste jest podejście etnohistoryczne, które dominuje zresztą w całej amerykanistyce europejskiej, a także jest znaczące w kra­ jach amerykańskiego kontynentu. Aby być ścisłym, należy tu wyjaśnić, iż pod pojęciem etnohistorii kryć się mogą dwa typy działań. Pierwszym z nich — o bardziej heurystycznym profilu — są studia wykorzystujące jako podstawowy materiał źródłowy dane historyczne (np. archiwalne lub publikowane kroniki) i wydobywające z niego informacje przetwa­ rzane następnie w różnorodny sposób. Ważnym polem aktywności w t y m zakresie są także poszukiwania nowych cennych dokumentów etnohistorycznych, a następnie ich publikowanie po uprzednim starannym opra­ cowaniu paleo^raficznym. Jest to jakby „archeologia etnohistoryczna" rozszerzająca bazę źródłową do dalszych studiów. Również i w .środo­ wisku polskich amerykanistów trwają prace tego typu zmierzające do stopniowego udostępniania zespołu dokumentów kolonialnych z Peru uka­ zujących przebieg chrystianizacji, walkę z idolatrią i charakter dawnych andyjskich wierzeń. Drugi typ etnohistorii wywodzący się z poprzedniego to po prostu studia dążące do możliwie wszechstronnej rekonstrukcji etnicznych i k u l 13 1 S A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Amerykańska antropologia kulturowa i jej współ­ czesne problemy, „ L u d " , t. 61: 1977; t e n ż e , Koncepcje etniczności w amerykań­ skich studiach etnicznych, „ L u d " , t. 63: 1979; M . F r a n k o w s k a , Problemy i kie­ runki etnologii meksykańskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970, z. 2; K . M a ł ­ k o w s k a , Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej, „Etnografia Polska", t. 10: 1966; A . K ł o s k o w s k a , Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykańskiej, „ P r z e g l ą d N a u k H i s t o r y c z n y c h i S p o ł e c z n y c h " , t. 1: 1950; B. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka. Refleksje nad antropologią kul­ tury, W a r s z a w a 1966. W p r z y g o t o w a n i u z n a j d u j e s i ę t a k ż e e n c y k l o p e d i a p o j ę ć etnol o g i c z n y c h p r z y g o t o w a n a p r z e z p o z n a ń s k i o ś r o d e k etnograficzny, w k t ó r e j z n a j d z i e s i ę sporo h a s e ł z tego z a k r e s u . �POLSKA AMERYKANISTYKA 153 ETNOLOGICZA turowych dziejów konkretnej jednostki terytorialnej, wspólnotowej czy też wybranego aspektu kultury (np. sztuki, instytucji ekonomicznych itp.) posiłkujące się przy tym wszelkimi możliwymi materiałami — w tym także archeologicznymi, demograficznymi, ekonomicznymi itp. Podejście takie ma dwa cele — wykrycie regionalnej specyfiki rozwojowej oraz ukazanie na tym tle bardziej generalnych reguł transformacji systemów kulturowych. Z interpretacją etnohistoryczną wiąże się ściśle strategia wyjaśniania badanych zjawisk, którą by tu można nazwać materializmem kulturo­ wym. W tym wypadku użycie tego określenia jest w części uzasadnio­ ne odwołaniem się do niektórych dyrektyw amerykańskiego materia­ lizmu kulturowego — jako nurtu wywodzącego się z antropologicznego neoewolucjonizmu . Z drugiej zaś strony wynika ono ze związku tej orientacji z tradycją interpretacyjną materializmu historycznego i tych nurtów metodologicznych, które czerpią z niej twórczo-krytyczną i n ­ spirację. Cechą tak rozumianego materializmu kulturowego jest zasto­ sowanie strategii wyjaśniania racjonalnego, t j . tzw. interpretacji hu­ manistycznej analizującej ludzkie działania pod kątem ich celów, moty­ wów i skutków. To spojrzenie uzupełnione jest wyjaśnieniem typu funkcjonalno-genetycznego odwołującego się do zespołu historycznych i aktu­ alnych uwarunkowań decydujących o kształcie analizowanego' zjawiska i jego miejscu w holistycznie ujmowanym systemie kulturowym. W ten sposób w toku interpretacji bierze się pod uwagę zarówno czynniki su­ biektywne, jak i obiektywne, rekonstruując dynamiczny obraz zależ­ ności i zmian kulturowych. Dyrektywy te wywodzą się z nurtu poznań­ skiej szkoły filozofii i metodologii n a u k i i — jak sądzę — rnogą być w dalszych badaniach amerykanistycznych bardzo przydatne. u 15 Z porównywaniem zjawisk mamy do czynienia we wszystkich ro­ dzajach studiów antropologicznych, a więc także i w amerykanistycznie zorientowanej etnologii. Analiza komparatystyczna to dość tradycyjny, tym niemniej pożyteczny instrument wnioskowania, bez którego trudno się obejść. Przedmiotem takich badań może być porównywanie treści kulturowych, ich zespołów lub całych systemów, ale również i innego typu zjawisk — jak korelacji zachodzących między elementami systemu, struktury i funkcji poszczególnych zjawisk, typów i wzorów kultury, uwarunkowań, związków przyczynowo-skutkowych, a nawet i całych procesów zmian. We współczesnej antropologii stosowane są przede wszystkim dwa ro­ dzaje wyjaśniania na drodze komparatystycznych dociekań. Są to właś1 4 Zob. of culture, 1 5 M. H a r r i s , New Zob. todologicznych wak, Wstęp The Rise of anthropological theory. A history of theories Y o r k 1968, s. 643. J. K m i t a , O problemów do idealizacyjnej kulturze symbolicznej, Warszawa interpretacji humanistycznej, teorii Warszawa nauki, 1982, Warszawa 1977. tenże, 1971; Z me­ L. No­ �ALEKSANDER 154 POSERN-ZIELIÑSKI ciwe badania porównawcze o charakterze międzykulturowym oraz studia porównawcze typu etnohistoryczno-monograficznego. W pierwszym przy­ padku zestawia się ze sobą interesujące ze względu na cel badań fakty, zjawiska i procesy w taki sposób, aby pochodziły one lub reprezento­ w a ł y systemy kulturowe pod pewnym względem podobne, a zatem i po­ równywalne. Najczęściej bierze się pod uwagę takie kryteria, jak zbliżony stopień rozwoju, podobny typ ekologicznych uwarunkowań czy analogicz­ ną sytuację społeczną lub interetniczną. Na drodze takiego zestawiania zjawisk można zarówno weryfikować hipotezy, jak i też formułować ich nowe wersje na temat różnego typu prawidłowości kulturowych o mniej lub bardziej uniwersalnych walorach. W drugim przypadku analiza porównawcza nie obejmuje zjawisk po­ chodzących z innych systemów kulturowych, lecz ogranicza się do ze­ stawiania kolejnych faz rozwojowych jednej kultury w taki sposób, by można było stwierdzić, w jakim stopniu analizowane zjawisko ulega zmianie, w jakim zaś opiera się przemianom. Ten typ wnioskowania dostarcza nam nie tylko eksplikacji procesu dziejowego w ramach jed­ nego systemu kulturowego, lecz pozwala również na formułowanie ro­ boczych hipotez na temat regularności rozwojowych, których sprawdze­ nie jest możliwe przy odwołaniu się już do międzykulturowych porów­ nań. Podobnie jak w całej etnologii polskiej również i w amerykanistycz­ nych studiach zyskują powoli uznanie metody analizy semiotycznej . Znalazły one zastosowanie przede wszystkim w interpretacjach nad m i ­ tami, traktowanymi jako dobre źródło umożliwiające nie tylko rekon­ strukcję wierzeń np. ludów prekolumbijskich, ale pozwalające na częś­ ciowe poznanie tubylczej wizji świata, logiki myślenia przedstawicieli odległych w czasie i przestrzeni kultur, sposobów odzwierciedlania się tych systemów poznawczych w sztuce czy architekturze. W badaniach tych zauważyć można silną tendencję do historyzacji semantycznych i n ­ terpretacji, co jest w pełni zrozumiałe i uzasadnione w świetle podsta­ wowych celów prowadzonych dotąd studiów. Chodzi w nich nie tyle o szukanie uniwersalnych zasad semiotycznych asocjacji, ile o wyko­ rzystanie tych zasad w celu odkrycia ukrytego sensu symboliki indiań­ skiej, a przez to umożliwienie lepszego i głębszego zrozumienia specy­ fiki kulturowej prekolumbijskich cywilizacji. Z drugiej strony przy znacznej szczupłości źródeł pisanych i wystę­ pujących w nich dużych rozbieżnościach czy nawet sprzecznościach w przedstawianiu niektórych aspektów kultury symbolicznej, analiza semiotyczna pozwala na odrzucenie europocentrycznych uproszczeń kro­ nikarzy w stopniu umożliwiającym odtworzenie prekolumbijskich syste­ m ó w poznawczych, w tym także mitologii. Historyczny aspekt takich 1S 1 6 tody J . S. W a s i l e w s k i , etnologii, cz. I , W a r s z a w a Semiotyczne 1981. badania symboliki w etnologii, [w:] Me­ �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA 155 analiz wyraża się w dociekaniach nad fazami kształtowania się treści re­ ligijnych drogą interetnicznej kontaminacji symboli i synkretyzacji idei, zarówno w odniesieniu do czasów przedkolumbijskich, jak i kolonial­ nych. Ma także zastosowanie w studiach wykorzystujących dyrektywy pragmatyki semiotycznej, t j . w badaniach nad problematyką społecznej funkcji treści mitologicznych w sytuacjach kryzysów i interetnicznych konfliktów, np. konkwisty. Podejście takie pozwala na taką relatywizację interpretacji historycz­ nej, która daje wgląd w sposób widzenia, wnioskowania i reagowania strony tubylczej na europejski podbój, na chrystianizację i na upow­ szechnienie się iberyjskich wzorów kulturowych. W ten sposób nasza wizja dziejów dalszych i bliższych Nowego Świata zostaje bardzo wzbo­ gacona i to nie tyle ilościowo, ale przede wszystkim jakościowo — z ob­ razu bowiem ukształtowanego europejskim punktem widzenia przekształ­ ca się w wizerunek ukazujący również i perspektywę „tubylczą". Umie­ jętne łączenie tych dwóch aspektów — i to nie tylko w studiach semiotycznych — to bardzo ważne zadanie na przyszłość. Przedstawione wyżej metody analizy stosowane są najczęściej na spo­ sób krzyżowy dając w efekcie np. studia etnohistoryczno-semiotyczne, etnohistoryczno-porównawcze czy funkcjonalno-genetyczne w ujęciu etnohistorycznym. Dobór odpowiedniej metody uzależniony jest przede wszystkim od charakteru stawianych pytań badawczych i specyfiki rze­ czywistości, która poddaje się analizie. Jest rzeczą oczywistą, że również nie bez znaczenia są indywidualne idiosynkrazje oraz tradycje warszta­ towe ośrodków badawczych, z którymi związani są polscy amerykaniści. W studiach amerykanistycznych nie bez znaczenia są więzi inter­ dyscyplinarnej współpracy między badaczami różnych specjalności skon­ centrowanymi jednak na dziejach, kulturze i społeczeństwie Nowego Świata. Dobre efekty badawcze w tak ukierunkowanych geograficznie studiach — to nie tylko kwestia rygoryzmu metodologicznego, zastoso­ wania właściwych narzędzi interpretacji, postawienia w sposób zasadny istotnych pytań i zebrania odpowiedniego materiału. Bardzo ważnym czynnikiem jest tu ogólna wiedza pozaźródłowa o amerykańskim konty­ nencie, jego specyfice kulturowej, rozwoju historycznym, procesach et­ nicznych, sytuacji współczesnej, stanie badań i dyskusji w różnych dzie­ dzinach studiów. Dlatego też amerykanistyki nie można uprawiać z przy­ padku, doraźnie zajmując się jakimś problemem, by później zmienić kierunek zainteresowań. Specjalizacja ta wymaga stopniowego wchodze­ nia w problematykę, a gromadzone doświadczenia pozwalają na coraz wnikliwszą i wszechstronniej szą analizę. W zdobywaniu tych doświadczeń ważną rolę odgrywają kontakty i n ­ terdyscyplinarne z amerykanistami reprezentującymi takie specjalności, jak archeologia, historia, a także socjologia, geografia i językoznawstwo. W ramach każdej z tych dyscyplin rozpatruje się problemy amerykani- �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI styczne z odmiennych punktów widzenia i przy wykorzystaniu innych metod — tym niemniej pola badawcze bardzo często pozostają 1,e sa­ me — np. ruchy społeczne i religijne czy procesy etniczne (etnologia, historia i socjologia), etapy rozwojowe mikroregionów (etnologia, histo­ ria, archeologia i geografia) czy studia nad wizją świata tubylczych spo­ łeczności (etnologia, historia, językoznawstwo). Wspólnota zainteresowań podobnymi problemami to nie jedyna pła­ szczyzna interdyscyplinarnej kooperacji amerykanistów. Ważną rolę ode­ grać tu mogą wspólne projekty badawcze, których istotą byłaby świado­ mie sterowana działalność przedstawicieli kilku dyscyplin rozwiązują­ cych razem jeden wspólny problem. Nie jest to zadanie łatwe, tym niemniej możliwe do realizacji. Świadczy o tym dobitnie program ba­ dawczy i jego rezultaty Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy w 1978 r. Już na etapie przygotowań miał on charakter interdyscyplinarny ukie­ runkowując zainteresowania uczestników ekspedycji w stronę badań nad dziejami kultury jednej andyjskiej doliny od czasów prahistorycznych aż do lat współczesnych. Jego realizacja wymagała więc współpracy etnografów, archeologów, historyków i geografów. Także w trakcie ba­ dań terenowych — również prowadzonych wspólnie — dawały się od­ czuć pozytywne aspekty tak zaprojektowanych prac. Wstępne ustale­ nia etnografów rzucały nowe światło na interpretację archeologiczną, a rezultaty poszukiwań etnohistorycznych zespalały w całość obraz współczesnej kultury andyjskiej wsi z prekolumbijską wizją peruwiań­ skich osad wysokogórskich. Również w trakcie opracowywania zebra­ nych danych stała konfrontacja wyników badań etnohistorycznych, ar­ cheologicznych i etnograficznych okazała się niezbędna, wzbogacając zarówno indywidualne opracowania jak i ogólną rekonstrukcję dziejów badanej społeczności regionalnej . Istotną płaszczyzną interdyscyplinarnej współpracy polskich amery­ kanistów oraz formą integracji i koordynacji wysiłków badawczych są różnego rodzaju przedsięwzięcia organizacyjne. Nie od rzeczy będzie t u przypomnieć, iż w latach 1963-1974 spotykano się na pięciu Etnograficz­ nych Seminariach Amerykanistycznych (pierwsze w Krakowie, następne w Poznaniu), których inicjatorami byli członkowie nie istniejącej już dziś Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Każde z tych seminariów poświęcone było jednemu wybranemu proble­ mowi, który naświetlany był z różnorodnych punktów widzenia dzięki aktywnemu uczestnictwu archeologów, historyków, socjologów i religio­ znawców. W ten sposób konferencje te stały się płaszczyzną integrują17 1 7 A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i , Kultura i zbiorów etnograficznych, >[w:] Kultura 1980, s. 16-22. ludowa ludowa Peru Peru. w świetle polskich Katalog wystawy, badań Poznań �P O L S K A A M E R V K A N 1 S T V K A E T N O L O G 1С Z A 157 cą środowisko polskich amerykanistów, sprzyjając jednocześnie wzajemj wymianie doświadczeń . Również w ostatniem dziesięcioleciu nie zaniechano organizowania podobnego typu spotkań. Jedne z nich zwoływano z okazji inauguracji etnograficznych i archeologicznych wystaw poświęconych kulturze indiań­ skiej ludności Ameryki Łacińskiej, inne odbywały się z inicjatywy po­ szczególnych zespołów i placówek zajmujących się problematyką amerykanistyczną. Największym jednak osiągnięciem w t y m zakresie było zwołanie międzynarodowej sesji „Andy 77" w Warszawie, na którą przy­ byli czołowi latynoamerykaniści zajmujący się problematyką regionu andyjskiego z krajów Europy Zachodniej, Wschodniej, USA i Peru. Kon­ ferencja ta dała asumpt do zadzierzgnięcia bliższych więzów z zagranicz­ nymi oś-rcdkami badań amerykanistycznych. Materiały z tych konferencji tudzież rezultaty innych studiów ame­ rykanistycznych z zakresu etnologii ukazywały się drukiem na łamach takich periodyków, jak „Etnografia Polska", „Ethnologia Polona" (tam tylko w językach obcych), w mniejszym zakresie w „Ludzie". Publiko­ wano także artykuły w jedynym polskim roczniku latynoamerykanistycznym wydawanym przez warszawską grupę historyków — „Estudios La­ tinoamericanos". Większe opracowania monograficzne ukazują się głów­ nie w Ossolineum, w tym przede wszystkim w ramach serii wydawni­ czej Biblioteki Etnografii Polskiej. W przygotowaniu znajduje się tam właśnie kolejny tom zawierający zespół studiów religioznawczych po­ święcony w całości dziejom wierzeń indiańskich w Peru i Meksyku, który opublikowany zostanie w języku hiszpańskim. Będzie on prezen­ tował najnowsze osiągnięcia badawcze polskich amerykanistów w tym zakresie. Należy tu również wspomnieć, iż w wielu innych wydawni­ ctwach, periodykach i pracach zbiorowych ukazują się okazjonalnie pra­ ce etnologiczno-amerykanistyczne prezentujące dorobek badawczy i za­ poznające czytelników ze specyfiką kulturową Nowego Świata. Pewnego rodzaju instytucjonalnym wsparciem dla różnego rodzaju poczynań badawczych nie mieszczących się w programach studiów po­ szczególnych placówek naukowych zatrudniających amerykanistów są towarzystwa specjalistyczne. W ramach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, będącego najwyższym organem koordynującym działalność nau­ kową etnografów, funkcjonuje Komisja Amerykanistyczna patronująca poczynaniom dokumentacyjnym i wydawniczym. Natomiast forum i n ­ tegracji interdyscyplinarnej polskich latynoamerykanistów jest bezsprze­ cznie Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych, które n e 18 1 8 M . P a r a d o w s k a , Ethnographic subject matter at Americanistic confe­ rences in Poland 1971-1973,' „ E t h n o l o g i a Polona", t. 1: 1975; A . M a c i e r e w i c z , I V Seminario etnográfico de Americanistas, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 2: 1974; P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico »de Poznań... �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI zainicjowało swą działalność zaledwie kilka lat temu. W obrębie tej aso­ cjacji powstały również specjalistyczne sekcje — w t y m andyjska — rozwijająca ożywioną aktywność w sferze archeologii i etnohistorii. We wszystkich tych poczynaniach amerykanistycznych etnologowie i etnohistorycy są zauważalni i ich wkład jest nie bez znaczenia. Najsil­ niejsze więzy współpracy łączą ich z archeologami i historykami, nato­ miast mniejsze kontakty mają ze środowiskiem geograficznym, ekono­ micznym i filologicznym. Mimo że rozkład tych akcentów jest natural­ ny, to jednak wydaje się, że korzystnym byłoby zacieśnić również ko­ operację z tymi ostatnimi dyscyplinami, szczególnie ważną w toku prac 0 charakterze źródłoznawczym, z zakresu ekologii kulturowej i antro­ pologii ekonomicznej. Zwróćmy teraz uwagę na miejsce polskiej amerykanistyki w nauce światowej. Zagadnienie to warte jest podjęcia, kontakty międzynarodo­ we bowiem w takiej specjalności to istotny czynnik postępu b a d a ń 1 umocnienia pozycji. Jeśli chodzi o kraje Europy Wschodniej — to stu­ dia amerykanistyczne w zakresie etnologii prowadzone są w NRD, na Węgrzech, w Czechosłowacji i przede wszystkim w ZSRR. Tam też znaj­ dują się największe ośrodki naukowe koordynujące działalność radziec­ kich amerykanistów (Instytut Ameryki Łacińskiej A N , Instytut Etno­ grafii A N , Muzeum Antropologii i Etnografii). Rozwój tego kierunku, studiów w ZSRR wiąże się nie tylko z tradycjami amerykanistycznych. badań rosyjskich na Alasce i w Ameryce Południowej, lecz jest również; efektem zagranicznej polityki Związku Radzieckiego, państwa zacieśnia­ jącego swe gospodarcze, kulturalne i polityczne kontakty z krajami trze­ ciego świata. Na tym tle trudno dokonywać porównań między polską a radziecką amerykanistyką, której międzynarodowa pozycja — niezależ­ nie od k r y t y k i jej ujęć teoretycznych — jest od lat ugruntowana. Inaczejj się rzecz przedstawia na Węgrzech, w NRD i Czechosłowacji — gdzie studia amerykanistyczne nie posiadają wsparcia instytucjonalnego i są uprawiane przez indywidualnych badaczy przede wszystkim związanych z muzealnictwem etnograficznym. Jednakowoż mają oni na swym koncie cenne prace etnohistoryczne, jak i wartościowe raporty z b a d a ń terenowych (Chile, Wenezuela, Boliwia, Peru). Na t y m tle sytuacja amerykanistyki polskiej nie wygląda najgorzej, choć ustępujemy nadal naszym sąsiadom pod względem długości pobytu ekip badawczych w terenie, co musi rzutować również i na jakość rezul­ tatów. Istotnym mankamentem jest brak płaszczyzny współdziałania między amerykanistami z krajów RWPG. Wzajemne wizyty mają cha­ rakter okazjonalny, a wymiana informacji i publikacji nie jest sprawna. Próbę przełamania izolacji podjęli amerykaniści czechosłowaccy organi­ zując w latach 70-tych w Pradze specjalistyczne konferencje. Jednako­ woż w niewielkim zakresie wpłynęły one na zmianę sytuacji. Sądzę, iż należałoby się wspólnie zastanowić, jakie kroki można by było podjąć,. �159 P O L S K A A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGIO Z A by móc zacieśnić więzy z amerykanistami z sąsiednich krajów, pracują­ cymi przecież w podobnych warunkach, a więc mającymi zbliżone proble­ my i kłopoty natury warsztatowej. Do najbardziej rozwiniętych ośrodków amerykanistycznych w zakre­ sie etnologii należą centra badawcze Hiszpanii, Francji i RFN. W kra­ jach tych studia amerykanistyczne prowadzone są od wielu lat, a znaj­ dujące się tam materiały źródłowe (archiwalia w Hiszpanii i zbiory mu­ zealne w pozostałych krajach) stwarzają bardzo dobre pozycje wyjścio­ we do badań prowadzonych współcześnie. Również sytuacja polityczno-gospodarcza jest tam sprzyjająca penetracjom Nowego Świata, choćby ze względu na hiszpańską politykę zjednywania sobie byłych kolonii, czy też franeusko-niemiecką ekspansję gospodarczą. Jakie jednak z tego wypływają wnioski dla polskiej amerykanistyki? Otóż przede wszystkim korzystne dla rozwoju studiów w omawianej tu specjalności byłoby nawiązanie znacznie ściślejszych kontaktów z czo­ łowymi europejskimi ośrodkami. Dotychczasowe kontakty — choć już sporo w tym względzie uczyniono — nie są satysfakcjonujące, i to w uk­ ładzie obustronnym. Dorobek polskiej amerykanistyki niezbyt dobrze jest znany na Zachodzie Europy, w kraju zaś dopływ bieżących informa­ cji i publikacji (poza kanałami, prywatnymi) o poczynaniach naszych niemieckich czy hiszpańskich kolegów nie jest zadowalający. O tym, iż pilna jest potrzeba ułatwienia międzynarodowej wymiany informacji naukowej świadczyć mogą dwie cenne i pożyteczne inicjatywy wydaw­ nicze. Jedna Uniwersytetu w Pittsburgu (USA), której efektem stał się przewodnik po ważniejszych ośrodkach studiów latynoamerykanistycznych w Europie , w tym także w Polsce, i druga holenderska polega­ jąca na publikowaniu co kilka lat słownika bio-bibliograficznego zawie­ rającego większość europejskich nazwisk amerykanistów w zakresie nauk społecznych . Oba te wydawnictwa informują międzynarodową spo­ łeczność naukową o projektach badawczych prowadzonych w Polsce, a polskich amerykanistów o pracach realizowanych w zagranicznych ośrodkach. 19 20 Dalszym krokiem winna być intensyfikacja wymiany wydawnictw, gdyż przy braku środków dewizowych i stałej zwyżce cen na rynkach księgarskich jest to jedyna i najszybsza droga uzyskiwania dostępu dr> bieżącej literatury. Ośrodki zagraniczne gotowe są taką wymianę na­ wiązać, ale chcą mieć gwarancję, że publikacje — jakie do nich dotrą — będą dostępne w językach powszechnie znanych. Stąd też publikowanie l e C. M e s a - L ago, nograph and Polsce Latin American D o c u m e n t Series", nr znalazło się bardzo dużo Studies in Europe, 1, P i t t s b u r g h b.r.w. W błędów, co również „Latin American rozdziale świadczy o Mo­ poświęconym niedobrym roz­ poznaniu polskiej a m e r y k a n i s t y k i na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . i 0 J . L . S u a r e z, E . S a n c h e z „ C e n t r o de Estudios y D o c u m e n t a c i ó n [eds] Latinoamericanistas en Europa Latinoamericanos", Amsterdam — 1981. 1981,, �160 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI efektów studiów amerykanistycznych konieczne jest po angielsku, hisz­ pańsku czy ewentualnie francusku — w innym bowiem przypadku na­ szego dorobku naukowego nie będzie można szerzej upowszechnić. Z tym zagadnieniem wiąże się poważny dylemat natury praktycznej. Chodzi mianowicie o to, że jeśli polscy amerykaniści publikować będą wyłącznie dla zagranicznego odbiorcy, wówczas w niebezpieczny spo­ sób izolować się będą od nauki krajowej, nie wnosząc w jej nurt włas­ nych propozycji i osiągnięć. Dlatego też bardzo w a ż n e . w y d a j e m i się właściwe rozłożenie akcentów między t y m i dwoma sferami odniesień. Publikacje posiadające walory poznawcze, teoretyczne czy metodologicz­ ne nie tylko dla studiów amerykanistycznych powinny ukazywać się także w polskiej literaturze fachowej, by w gronie specjalistów od i n ­ nych problemów i terytoriów mogły zostać poddane analizie i krytyce. Tylko tą drogą, moim zdaniem, można wnosić wkład w rozwój współ­ czesnej polskiej etnologu i europejskiej amerykanistyki. Izolacja od międzynarodowej społeczności specjalistów, jak i od krajowego nurtu własnej dyscypliny, posiadałaby skutki negatywne, wtłaczając z jednej strony w ciasny prowincjonalizm, z drugiej zaś w szkodliwy pod wzglę­ dem teoriopoznawczym separatyzm regionalnych zainteresowań. Ważnym czynnikiem intensyfikacji kontaktów międzynarodowych są i mogą być wspólne przedsięwzięcia wydawnicze, polegające na przygoto­ wywaniu tomów będących zespołami artykułów napisanych przez spe­ cjalistów z różnych krajów. Dobrym przykładem takiej właśnie inicjaty­ wy jest opublikowany w RFN tom prezentujący dorobek europejskich badaczy kultur indiańskich Ameryki Północnej, w którym nie zabrakło również przedstawiciela polskiej etnologii . Należałoby także zwrócić większą uwagę na niektóre najważniejsze wydawnictwa zagraniczne wyspecjalizowane w amerykanistyce, szczegól­ nie hiszpańskie i francuskie, i na ich łamach zamieszczać rezultaty ory­ ginalnych studiów prowadzonych w Polsce. Zasięg tych czasopism i ich ranga gwarantują znacznie efektywniejsze wprowadzanie osiągnięć pol­ skiej amerykanistyki do światowego obiegu, aniżeli publikacje obcoję­ zyczne w periodykach krajowych. Zaobserwować przecież nie od dziś można, iż niektóre artykuły niezbyt wysokiego lotu stają się szeroko znane i cytowane, podczas gdy wartościowe studia, tylko z racji niezbyt fortunnego ich opublikowania w wydawnictwie znacznie trudniej do­ stępnym, przechodzą niemal niezauważenie. Znaczne możliwości wymiany bieżących informacji i prezentacji włas­ nych osiągnięć, na forum międzynarodowym dostarczają różnego rodzaju zjazdy i sympozja, przede wszystkim Międzynarodowe Kongresy Amery­ kanistyczne. Jednakowoż udział w tych kongresach, często odbywają21 s l North American „Forum", nr gions ethnic and 1, Indian Gottingen identity 1981, of the Studies. a w European nim American Contributions, [ed.] M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Indians, s. 183-199. H e r o d o t, Native reli­ �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 161 cych się po drugiej stronie Atlantyku, jest bardzo kosztowny i z tej racji eliminuje amerykanistów z krajów i ośrodków nie posiadających odpowiednich funduszy. Jednakże — nawet w przypadku niemoż­ ności osobistego uczestnictwa — istnieje zawsze możliwość zgłoszenia referatów, których teksty jako oficjalne materiały zostają włączone do wydawnictw kongresowych posiadających utrwaloną renomę. Jest rzeczą oczywistą, iż pozycji amerykanistyki polskiej na szerszym forum nie można umocnić bez rozszerzenia bezpośrednich kontaktów między ośrodkami i między poszczególnymi specjalistami. Sprzyjają im wyjazdy studyjne do krajów o utrwalonych tradycjach badań ameryka­ nistycznych. W niektórych z nich spotkać się można ze sporym zainte­ resowaniem poczynaniami badawczymi realizowanymi w Polsce. Sądzę także, iż istnieją pewne przesłanki do podjęcia wspólnych projektów ba­ dawczych, dzięki którym można by było rozszerzyć i pogłębić zakres studiów amerykanistycznych prowadzonych w kraju oraz pokonać pew­ ne przeszkody natury formalnej (głównie finansowe) utrudniające lub wręcz uniemożliwiające kontynuację badań terenowych. Przykład ar­ cheologów od lat pomyślnie współpracujących z wieloma ośrodkami za­ granicznymi, w t y m również amerykańskimi, zdaje się świadczyć, iż tego rodzaju kooperacja byłaby również możliwa w dziedzinie amerykani­ styki. Z kolei można zastanowić się nad miejscem i znaczeniem ameryka­ nistyki w polskiej etnologii. W związku z t y m zagadnieniem pojawiają się następujące pytania jak np. to, czy specjalizacja ta jest w ogóle potrzebna, czy należy ją kontynuować, czy też lepiej zastąpić ją po prostu kolejnymi studiami nad kulturą ludową polskiej wsi. Zdaję so­ bie sprawę, że głosy takie nie należą do odosobnionych, a ich wyrazi­ ciele podpierają je konkretnymi argumentami. Wymieńmy choćby naj­ ważniejsze, czy najczęstsze z tych antyamerykanistycznych tez, które są w istocie tezami wymierzonymi przeciwko wszelkiego rodzaju bada­ niom nad kulturami „trzeciego świata". Argumenty te można podzielić na trzy zasadnicze kategorie. A więc po pierwsze głosi się, że nie ma w naszym kraju obiektywnych warun­ ków (finansowych, naukowych itp.), by prowadzić badania nad odległy­ mi kontynentami i ich mieszkańcami. Po drugie twierdzi się, że nie ma zasadniczo potrzeby do prowadzenia takich studiów, gdyż pożytek z nich niewielki, a podział zadań w świecie nauki sprawia, iż inni zadanie to wykonają lepiej i efektywniej wykorzystają dla rozwoju własnych dys­ cyplin. Wreszcie głosi się także, iż nie ma logicznego uzasadnienia dla prowadzenia takich badań, likwidację bowiem białych plarn w poznawa­ niu kultury światowej rozpocząć należy od własnego podwórka, miast sięgać w dalekie kraje. Na t y m tle etnologowie zajmujący się kulturami Azji, A f r y k i czy Ameryki wydawać się mogą niepoprawnymi romanty­ kami zaspokajającymi własne „egzotyczne" zainteresowania lub też oder11 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wanymi od „krajowej" problematyki osobliwymi specjalistami t r a k t u j ą ­ cymi swą działalność jako formę ucieczki w „barwny" świat podróżni­ czych namiętności. Jest rzeczą oczywistą, iż tego rodzaju poglądy mają swoje konkretne źródła, które zdają się tkwić w tradycjach polskiej etnologii wyrosłych, przede wszystkim z badań nad ludową tradycją wiejską nie zaś ze stu­ diów poświęconych Pigmejom, Triobrandczykom czy Majom. Wśród nych przyczyn wskazać można na utrzymujący się dość mocno zaśc >• kowy model uprawiania etnologii, w myśl którego realne granice ^ej dyscypliny zbieżne są z granicami własnego etnosu. Wreszcie po 1rzecie wymienić można i zwykłą ignorancję, polegającą na nieśledze^ dorobku badaczy wyspecjalizowanych w pozapolskiej etnografii, progra­ mowym ograniczaniu się do kręgu lokalnych problemów i stąd niedo­ strzeganiu ani potrzeby, ani też walorów studiów nad nieeuropejski) " ludami. Przytoczone wyżej argumenty wymagają niezbędnego komenta- • . który przedstawiłby stanowisko obrońców pozapolskich badań, przy -.a noczesnym ukazaniu słabości wytaczanych zarzutów. Otóż jeśli ch i л o kwestię pierwszą — czyli o brak warunków do uprawiania ameryk -i , styki czy też innych studiów podobnego typu — to jest rzeczą całkowi • cie oczywistą, że polscy badacze znajdują się w sytuacji nieporównan gorszej aniżeli specjaliści z tych ośrodków, które dysponują odpowi-<inimi funduszami, niezbędnymi materiałami źródłowymi, a ponadto .wy­ rosły na tradycji takich zainteresowań sięgającej często ubiegłego ь'го. lecia. Stwierdzenie tych oczywistych dysproporcji trudno jednak tr> tować jako istotne przeciwskazanie, jak bowiem wykazały to dotychc sowe doświadczenia, przeszkody takie można przełamywać. Nie jest i. zadanie łatwe, ale dla osób prawdziwie zaangażowanych w swą specj-. ność możliwe do realizacji. ; 1 Jeśli chodzi o kwestię rzekomego zaniedbywania badań nad rodr mą kulturą kosztem pozaeuropejskich penetracji to wskazać można, ¡. teza ta mija się po prostu z faktami. Proporcje między etnografami z mującymi się polską kulturą ludową a tymi, którzy poświęcają svv. ; czas problemom pozaeuropejskim są tego rodzaju, iż ta ostatnia grup tworzy w istocie wąski margines. Pewne mankamenty studiów nad dzimą kulturą ludową tkwią w całkowicie innych sferach i nie spo nimi obciążać tych nielicznych, którzy uprawiają prawdziwe w naszych warunkach deficytowe kierunki badań. Poza tym warto w tym miejhi.u podkreślić i to, że specjaliści od zagadnień pozaeuropejskich w większosci nie zamykają się w swym własnym gronie, podejmując dość czę•:• •> także zagadnienia z zakresu etnografii polskiej, historii dyscypliny cv teorii kultury. Jest rzeczą oczywistą, że nie byłoby godne pochwa i v gdyby etnografowie zaniedbywali studia nad kulturą ludową właśni: narodu, ale nie byłoby także jakichkolwiek powodów do zadowoleń •., : �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA gdyby polscy etnografowie całkowicie ignorowali kulturową rzeczywis­ tość innych bliższych i dalszych obszarów. Pozostaje jeszcze kwestia rozważenia tezy o domniemanym braku potrzeby prowadzenia tego rodzaju studiów. Można ją zdyskredytować wieloma argumentami, do których jeszcze wypadnie nam się odwołać. Jeden z nich jest jednak najważniejszy. Otóż dla właściwego, harmonij­ nego rozwoju takiej dyscypliny, jak etnografia, ważne jest to, aby utrzy­ mać właściwe proporcje między wszystkimi najważniejszymi jej działa­ mi, do których zaliczyć można — teorię kultury, studia nad kulturą l u ­ dową własnego narodu i ' badania kultur obcych społeczeństw. Niedoce­ nianie spraw teoretycznych prowadzi do skostnienia, deskryptywizmu i utraty oryginalności, natomiast wyłączna koncentracja na sprawach własnego obszaru kulturowego wiedzie ku etnocentrycznym skrzywie­ niom zawężającym perspektywę badawczą i utrudniającym szerszą i n ­ terpretację. Konstatacja ta odnosi się nie tylko do etnografii, ale i do innych dys'-•-jlin humanistycznych — jak choćby i do historii. W tej ostatniej dzienie nikt już dzisiaj nie kwestionuje potrzeby studiowania dziejów iennych krajów europejskich i pozornie bardziej odległych kontytów — w tym Ameryki Ł a c i ń s k i e j , gdyż upowszechniła się już ś adomość, że proces dziejowy jednego narodu jest tylko wąskim fragmentem szerszego nurtu wydarzeń, przekształceń i prawidłowości, bez poznania których zubaża się tylko i zniekształca własną wizję prze­ szłości. To, że badania amerykanistyczne winny wnosić wkład do lepszego poznania dziejów i kultury Nowego Świata jest rzeczą oczywistą i nie wymagającą komentarzy. Można się jedynie zastanawiać, czy jest to ich jedyna funkcja. W świetle wyżej przedstawionych uwag wypada stwierdzić, że badania tego rodzaju obok swej podstawowej roli polega­ jącej na ukazy\«aniu bogactwa światowej kultury i reguł procesów zacho­ dzących na innych kontynentach spełniają również i inne funkcje, k t ó r e choć drugoplanowe są ważne i pożyteczne. Przede wszystkim chodzi tu o aspekt porównawczy, dzięki któremu można ukazywać pewne uniwersalne zjawiska, fakty i procesy w ich odmiennych kontekstach sytuacyjnych, raz wydobywając wspólne regu­ larności i prawidła, to znów bardziej podkreślając znaczenie konkretno-historycznych uwarunkowań w kształtowaniu się lokalnej specyfiki kulturowych przemian. Dotyczyć to może np. takich spraw, jak akulturacji, roli tradycji w życiu współczesnym, funkcjonowania społeczności lokalnej czy form synkretyzmu religijnego. Dzięki takiemu podejściu to, 22 8 2 naises. T . Ł e p к o w s к i, Societes Informations et problemes, et nations latino-americaines. „Conferences", a P a r i s . A c a d e m i e P o l o n a i s e des S c i e n c e s , W a r s z a w a fasc. 1972. 96, Recherches Centre polo­ Scientifique �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI co pozornie wydawać sią może nad Wisłą „egzotyczne", nabiera ko! kretnych kształtów i sensu, a dobrze rozpoznane zjawiska w obrąb europejskiej kultury ludowej ułatwiają interpretacją analizowanej prz< amerykanistów rzeczywistości. Należy tu wspomnieć i o tym fakcie, że amerykańskie realia kulti rowe służyć mogą w wielu wypadkach znacznie lepiej do analizy mod lowej niektórych doniosłych zagadnień aniżeli warunki, z jakimi styka s badací'spolecznosci europejskich. Wynika to ze specyfiki historyczno-e nicznej krajów Nowego Świata, w których obok niewielkich i dotąd jes. cze znacznie izolowanych grup tubylczych żyjących w symbiozie z ot: czającą ich przyrodą spotykamy pluralistyczne w swym etnicznym i rj sowym składzie narody, których kulturowe tradycje sięgają różnoro< nych źródeł. W tym sensie studia amerykanistyczne mogą być trakti wane jako cenny i bezpośredni wkład w poznanie teoretycznych aspel tów kultury rozpatrywanych z punktu widzenia jej transformacji, ja i funkcjonalno-strukturalnego kontekstu. Również w zakresie metodologii i metodyki badań wymiana doświac czeń między amerykanistami a badaczami polskiej kultury ludowej je; i może być owocna. W specyficznych podejściach badawczych stosowi nych w studiach nad społecznościami Nowego Świata, takich np. ja orientacja ekologiczna czy etnohistoryczna, znaleźć można inspirację d wzbogacenia warsztatu etnografii polskiej. Ta zaś z kolei dostarcza wiel : praktycznych wzorów postępowania badawczego, które po odpowiednie adaptacji mogą znaleźć zastosowanie w studiach amerykanistycznycł szczególnie tych, które obejmują analizę kultury materialnej, tradyc, czy społeczności lokalnej. Ważną funkcją poboczną amerykanistyki polskiej jest jej walor edukacyjno-popularyzacyjny . Ten pierwszy człon obejmuje przede wszyst­ kim zajęcia dydaktyczne na poziomie uniwersyteckim dla studentów* etnografii i pokrewnych kierunków, np. archeologii, toerystyki, histor: oraz działalność mużealniczo-wystawienniczą. Szczupłość kadry amery kanistycznej sprawia, iż nie wszystkie programy studiów etnograficznyci zawierają wykłady naświetlające dzieje i kulturą ludów Ameryki. Jed nakże trudno zaakceptować taką sytuację, w której absolwent etno­ grafii opuszcza mury uczelni nie dysponując nawet elementarną wiedz; na ten temat. Od kogo bowiem, jeśli nie od etnografa oczekuje społe czeństwo wyjaśnień czy sprostowań obiegowych, często bałamutnycl opinii. Natomiast zadaniem specjalisty w zakresie amerykanistyki jes dostarczenie zgodnej z rozwojem i stanem badań rzeczowej interpretacj na temat kultur, dziejów i zjawisk zachodzących w Nowym Świecie gdyż wymaga tego od nich szeroka publiczność coraz bardziej zaintere 23 2 8 S z e r z e j n a ten t e m a t zob. M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. polskie �POLSKA AMERYKANISTYKA 1G5 ETNOLOGICZA vana odległymi krajami i cywilizacjami. Niebagatelne znaczenie w tym ele ma walka ze stereotypami i ich rzeczowa dyskredytacja. O tym, nie jest to sprawa bez znaczenia, przekonują niektóre studia anali:zne ukazujące źródła stereotypów dotyczących Indian lub też obiające obszary ignorancji w znajomości dziejów i kultury krajów laloamerykańskich . Wykłady, prelekcje, odczyty, spotkania, dyskusje, artykuły popularkomentarze i konsultacje do książek i filmów o tematyce amerykatycznej stanowią ważny wkład polskich amerykanistów w formowanie społecznej wiedzy o Nowym Świecie. W tym dziele ważne zadanie iczywa także na muzealnikach, którzy wykorzystując polskie kolekcje erykanistyczne lub też sprowadzając gotowe ekspozycje z zagranicy ;anizują wystawy umożliwiające bezpośredni kontakt z zabytkami tury ludowej współczesnych Indian czy też dziełami rękodzieła i sztustarożytnych cywilizacji prekolumbijskich. Wypada jeszcze wspomnieć o może nie najważniejszej funkcji ame:anistyki, lecz istotnej w międzynarodowych kontaktach naukoch — a mianowicie jej roli prestiżowej. Jeśliby etnografia polt była dyscypliną ograniczoną wyłącznie do problematyki rodzimej [tury ludowej, wówczas traktowano by ją jako typową prowincjonalspecjalizację zamykającą się w świecie lokalnych tradycji. Inaczej igląda się na taką etnografię, która nie zatracając narodowych preencji badawczych nie stroni również przed studiami pozaeuropejskich Itur. Te szersze zainteresowania światem są jakby dowodem nobiliącym dyscyplinę i podnoszącym jej rangę, są świadectwem łączenia och dawniej rozdzielnych nurtów etnologicznych — ludoznawstwa i etrafii powszechnej — w jedną humanistyczną specjalność: antropolokulturową. Na prestiżowe znaczenie badań kultur pozaeuropejskich od dawna racał uwagę wybitny polski archeolog klasyczny, prof. Kazimierz M i iłowski, który zawsze z uporem powtarzał, iż o poziomie rozwoju hunistycznych studiów w danym kraju świadczy przede wszystkim to, ' jego naukowcy prowadzą bezpośrednie badania nad cywilizacjami rożytnego świata. Tą trafną i wynikającą z wieloletnich doświadczeń agę prof. Michałowskiego można rozszerzyć i na studia amerykaniczne. Zbliżając się k u końcowi rozważań na temat polskiej amerykanistyetnologicznej warto zadać sobie pytanie, jakie są możliwości dalszego rozwoju i w jakich kierunkach byłby on najbardziej uzasadniony punktu widzenia dotychczasowych doświadczeń i aktualnych potrzeb. 2 4 25 Ł 8 4 M . P a r a d o w s k a , Stereotypes of South American tury Polish society, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 6: 1980. e 5 B . K u b i a k , Historia y cultura de Mexico 5, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 5: 1979. a los ojos Indians de los in the polacos 19th 1945- �166 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to jest ona oczywiście integralnie zwią­ zana z ogólną sytuacją nauki polskiej lat 80-tych, w tym studiów huma­ nistycznych, a w ich ramach etnologii. Od ogólnych uwarunkowań pro­ rozwojowych, regresywnych czy wreszcie tylko zachowawczych zależeć będzie los wielu specjalizacji naukowych. Ale jak w .każdej sytuacji — obok obiektywnych, zewnętrznych niejako ograniczeń — istotne są rów­ nież czynniki wewnętrzne, subiektywne, sprowadzające się do kadry spe­ cjalistów, jej dorobku doświadczeń, inicjatywy i przedsiębiorczości. Jeśli pierwszy zespół czynników nie zachęca do zbytniego optymizmu — te drugi stwarza nadzieję na pomyślne przetrwanie trudnych lat i niezmarnowanie dotychczasowego dorobku. Gwarancją tego jest przede wszys k i m młoda kadra adeptów amerykanistyki w dziedzinie etnologii, etno historii, archeologii czy geografii. Co do kierunków studiów, które należałoby rozwijać, to zgrupo^, ,t je można w sześć zespołów. Po pierwsze — należy nadal kontynuov. ¡é dotychczasowe zainteresowania mdianistyczne, i to zarówno w aspeł dociekań etnohistorycznych, jak i badań związanych z pracami terer.. w y m i wśród tubylczych społeczności amerykańskich. Po drugie — na! prowadzić nadal studia nad współczesnymi przeobrażeniami kuli i społeczeństwa krajów obu Ameryk (sztuki, religii, wspólnoty loka - > etc.) w taki sposób, aby ukazywać, jak przeszłość ciąży na dzisiejs kształcie tamtejszej rzeczywistości. Po trzecie — wydaje się glebuzasadnione prowadzenie badań (w tym także terenowych) nad ws, ó' czesnymi procesami etnicznymi krajów Ameryki Łacińskiej i Pół J , w t y m nad wrastaniem imigracyjnych społeczności (przede ws: • k i m Polonii) w lokalny krajobraz kulturowy takich krajów, jak Br Ha, Argentyna, Kanada czy Stany Zjednoczone. Po czwarte — pow >> zwrócić się większą uwagę na badanie tych zjawisk, faktów i proce: > , które mogą mieć istotne znaczenie dla teorii kultury, w tym głównie d > teorii rozwoju społecznego. Chodziłoby tu o studia analityczno-por'' nawcze, które na podstawie materiału amerykańskiego ukazywałyby norodne aspekty życia religijnego, społecznego, ekonomicznego i p. tycznego prostych społeczności indiańskich czy też prekolumbijskich • ganizmów państwowych. W tej dziedzinie jest wiele do zrobienia, aj* potrzebowanie socjologów, historyków, archeologów czy kulturozna\, ców na tego rodzaju analizy stanowić winno dodatkową zachętę dla po tencjalnych badaczy. Po piąte — należy przystąpić do opracowania nau­ kowego istniejących w polskich muzeach kolekcji amerykanistycznych, gdyż w tym zakresie zaległości są bardzo duże. Ponadto winno się również zabiegać o ich powiększanie i uzupełnianie, co jest już oczywiście zada­ niem innej nieco natury — bo związanym z możliwościami finansowymi i wyjazdów na drugi kontynent. Punkt ostatni proponowanej tu listy za­ gadnień zajmują tematy z historii myśli etnologicznej w krajach Ame­ ryki Łacińskiej i w Stanach Zjednoczonych. W tej materii niewiele don e �POLSKA A M E R Y K A N 1 S T Y K A ETNOLOG1CZA 167 t ą d zrobiono, choć przecież znajomość teoretycznego wkładu przede wszystkim północnoamerykańskiej antropologii kulturowej jest ze wzglę­ du na jej rangę w nauce światowej wręcz nieodzowna. Warto również większą uwagę poświęcić dorobkowi etnologii w wybranych krajach la­ tynoamerykańskich, takich jak Meksyk, Peru czy Brazylia, ze względu na ich oryginalny sposób ujmowania wielu kwestii łączący orientacje północnoamerykańskie z europejskimi i dostosowujący ten stop do lo­ kalnej specyfiki . Czy w tym kierunku rozwijać się będą studia amerykanistyczne w Polsce, pokaże oczywiście przyszłość. Ich kontynuacja i dbałość o co­ raz wyższy poziom naukowych dociekań będzie jednak ewidentnym świa­ dectwem tego, iż wysiłki twórców powojennej amerykanistyki polskiej z lat 60-tych, prof. Т. Milewskiego i prof. Marii Frankowskiej, nie poszły na marne, a zrodzone przez nich inicjatywy znajdują coraz większe uz­ nanie i zrozumienie. 26 M W z b l i ż o n y s p o s ó b n i e k t ó r e z a g a d n i e n i a tu z a s y g n a l i z o w a n e u j m o w a ł a j u ż M. F r a n k o w s k a , zob. Zadania i potrzeby...; t e j ż e , Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej, „ L u d " , t. 53: 1969; t e j ż e , The place of American studies... i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/331ee3772068acf2bca9ea48a185a7ae.pdf 8cfa1dae7d41c03b4cca573e60c4e4e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:749 Title A name given to the resource Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.99-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T II Y К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI T E N D E N C J E KONSERWATYWNE I R E W O L U C Y J N E W RUCHACH SPOŁECZNO-RELIGIJNYCH T R Z E C I E G O ŚWIATA Uwagi teoretyczne WSTĘP Ostatnie lata rozwoju światowej antropologii społecznej i kulturowej przyniosły dalszy postęp w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Z jednej strony wzrosła znacznie liczba publikacji na ten temat, z dru­ giej zaś •— wyraźnie podniósł się poziom rozważań teoretycznych, pro­ wadzonych na kanwie studiów empirycznych. Ogólnej charakterystyki tej ogromnej już dziś literatury oraz podsumowania zawartego w niej dorobku teoretycznego dokonał wybitny specjalista amerykański — We­ ston L a Barre, reprezentujący etnopsychologiczną orientację w antro­ pologii. Zainteresowanych wypada zatem jedynie odesłać do wnikliwe­ go, poświęconego tzw. „kultom kryzysowym" (crisis cults), studium tego autora . W zamieszczonym tam obszernym przeglądzie literatury nie znajdujemy niestety prac polskich, choć np. odnotowano w nim niektóre opracowania czechosłowackie . Trudno mieć jednak o to pretensje do La Barre'a, skoro swój, opublikowany na początku 1971 г., artykuł na1 2 1 Por. W. L a B a r r e , Materials for a history of studies of crisis cults. A bibliographic essay, „Current Anthropology", t. 12: 1971, z. 1, s. 3-44. Kontynua­ cją rozważań zawartych w tym artykule s ą niektóre fragmenty słynnej najnowszej pracy tegoż autora pt. The Ghost Dance. Origins of religion, New York 1972. Por. szczególnie takie rozdziały, jak: „The culture heroes return" (VI), „The Ghost Dance" (VII) i „Crisis and cults" (VIII). Na przykład socjologiczno-politologiczne studium E . K a d l e c o v á , Socio­ logický výzkum religiosity severomoravského kraje, Praha 1967, oraz psychologiczna rozprawa V. V o n d r á č e k , Fantastické a magické z hlediska psychiatrie, Praha 1968. 2 �100 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 3 pisał już w 1968 r . . Pierwsze bowiem poważniejsze rezultaty rodzimych studiów nad różnego typu ruchami społeczno-religijnymi ukazały się drukiem dopiero w latach późniejszych. Ich autorami są badacze re­ krutujący się z różnych środowisk profesjonalnych. I tak historycy myśli filozoficznej zajęli się problematyką XIX-wiecznego mesjanizmu polskiego (A. Walicki, A. Sikora) . Socjologowieafrykaniści podjęli temat związany z analizą różnorodnych aspektów narodzin i funkcjonowania „czarnych" sekt separatystycznych (A. Za­ jączkowski, S. Chodak i inni) . W kręgu socjologów zainteresowano się również przesyconymi mistycyzmem religijnymi ruchami białoruskich chłopów (W. Pawluczuk) oraz typologią ruchów społeczno-religijnych, którą wypracowano opierając się na badaniach komparatystycznych nad ruchami melanezyjskimi i północnoamerykańskimi (indiańskimi) — (E. Nowicka) . Etnografowie zaś skoncentrowali się na problematyce amerykanistycznej. Plonem ich działalności są materiały z konferen­ cji poświęconej problematyce synkretyzmu i ruchów społeczno-religij­ nych oraz szczegółowe studia nad peyotyzmem (M. Posern-Zielińska) , 4 5 6 7 8 3 9 Artykuł W. L a Barre'a został przekazany redakcji „Current Anthropology" w poł. 1968 г., a następnie, zgodnie z pożytecznym zwyczajem, rozprowadzony zo­ stał wśród 52 specjalistów. Dopiero po uzyskaniu pisemnych odpowiedzi od zapro­ szonych do dyskusji f a c h o w c ó w — redakcja zdecydowała się opublikować ten arty­ kuł wraz z przesłanymi uwagami krytycznymi. Procedura taka przedłużyła oczy­ w i ś c i e cykl wydawniczy. A. W a l i c k i , Filozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli spoleczno-religijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970; A. S i k o r a , Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967. S. C h o d a k , Kapłani, czarownicy, wiedźmy. Z socjologii świątyń animi­ stycznych, Warszawa 1967; A. Z a j ą c z k o w s k i , Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970; t e n ż e , Ruchy religijne w Afryce, [w:] Procesy przeobrażeń tradycyjnej kultury Afryki, „Przegląd Socjologiczny", t. 23: 1969, s. 284306; P. N i k l e w i c z , Religie synkretyczne czarnej Afryki i ich rola w tworzeniu nowej afrykańskiej świadomości ponadplemiennej, [w:] Procesy przeobrażeń..., s. 260-283. W. P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społecz­ ności tradycyjnej, Warszawa 1972. E . N o w i c k a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, War­ szawa 1972. Materiały z I V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach od 23-25 I V 1971 г., opublikowane zostały w „Etnografii Polskiej", t. 16: 1972, z. 2. M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm.. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1972; t e n ż e , Roła czynników społecznoekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 304-321. 4 5 6 7 8 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIG1JNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 101 10 kultem vodu na Haiti (B. Walendowska) i ruchami Indian Ameryki Południowej (Z. M. Kowalewski, A. Posern-Zieliński) . Jest to więc już dorobek niemały, sytuujący polskie dokonania w tej dziedzinie na płaszczyźnie umożliwiającej nawiązanie naukowego dia­ logu z przedstawicielami głównych ośrodków badawczych znajdujących się w Stanach Zjednoczonych, Brazylii, NRF, Francji, i krajach skan­ dynawskich. Niestety, można z góry przewidzieć, że bariera językowa w znacznym stopniu ograniczy rezonans rodzimych prac na światowych rynkach krytyki naukowej. Fakt ten nie przeszkadza jednak dalszemu kontynuowaniu w Pol­ sce tego rodzaju badań i dlatego uzasadnione jest rozwijanie teoretycz­ nych refleksji nad omawianymi ruchami. Efekty tych poczynań, często niewątpliwie kontrowersyjne, mogą bowiem okazać się bardzo owocne, wywołując polemikę, której rezultaty będą z pewnością przydatne do dalszych studiów analitycznych, syntetycznych i komparatystycznych. Taki właśnie cel, a więc prowokowanie do dalszej dyskusji wyzna­ czony został niniejszemu artykułowi, który porusza kwestie występowa­ nia tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społecznoreligijnych prostych społeczności Trzeciego Świata. To terytorialne ogra­ niczenie wynika głównie z osobistych zainteresowań i kompetencji autora, któremu wydaje się wszakże, iż niektóre poruszone w artykule zagad­ nienia posiadają walory bardziej uniwersalne, tj. wykraczają znacznie poza zasięg problematyki ruchów społeczno-religijnych oraz przeobra­ żeń tradycyjnych społeczności marginalnych w krajach Azji, Afryki i Ameryki. Wybór uwidocznionego w tytule tematu podyktowany został potrze­ bą skonstruowania takich narzędzi badawczych, za pomocą których można by pokusić się o dokonanie anaUzy konkretnych ruchów społe­ czno-religijnych pod kątem widzenia zawartych w nich treści radykal­ nych i zachowawczych. W przeciwnym bowiem wypadku trudno byłoby pddijąć się realizacji tego zadania, które uznane zostało przez szereg renomowanych specjalistów za bardzo ważne. O przydatności tych roz­ ważań przekonał się autor osobiście podejmując w innym miejscu próbę 11 1 0 B. W a l e n d o w s k a , Wspólne elementy w religiach synkretycznych An­ tyli na przykładzie haitańskiego kultu vodu, Poznań 1971 (niepublikowana praca doktorska — Katedra Etnografii UAM). A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupi-Guaraní, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 93-116-, t e n ż e , Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świa­ ta. Oceny i propozycje, „Lud", t. 55: 1971, s. 83-113; Z. M. K o w a l e w s k i , In­ diańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, Kraków 1972 (MS — referat wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian w kwietniu 1972 r.) 1 1 �102 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI interpretacji tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społeczno-religijnych Indian Tukuna z Brazylii, Yaruro z Wenezueli i Toba z Argentyny . W ten sposób poczynione niżej spostrzeżenia i uwagi zostały już w bardzo skromnym zakresie poddane weryfikacji, co oczywiście nie zmienia jeszcze faktu, iż nadal posiadają one chara­ kter dyskusyjny. Ponieważ czytelnicy „Etnografii Polskiej" już dość dobrze zaznajo­ mieni są z ogólną problematyką ruchów społeczno-religijnych, jak 1 z konkretnymi przykładami tych zjawisk, nie uważałem za celowe wyjaśnianie pewnych podstawowych w tej materii, a nie wiążących się bezpośrednio z tematem kwestii, sądząc, iż zainteresowani z łatwo­ ścią sięgnąć mogą po wcześniejsze roczniki, odnajdując tam poszukiwane informacje i dalsze wskazówki bibliograficzne . 12 ! 13 R U C H SPOŁECZNO-RELIGIJNY I J E G O TREŚCI Przed przystąpieniem do szczegółowszej charakterystyki wyróżnio­ nych tutaj tendencji, jakie występują w ruchach społeczno-religijnych, dokonajmy najpierw ogólnego przeglądu tej problematyki z teoretycz­ nego- punktu widzenia. Chodzi mianowicie o to, aby zyskać w miarę możności' poprawną świadomość odnośnie do istoty wyabstrahowanych zjawisk i sposobu ich rozpatrywania. Wydaje się, iż wyboru takiej drogi heurystycznego postępowania nie ma potrzeby szerzej uzasadniać. Zau­ ważmy jedynie, że bez dążenia do precyzyjnego ustalenia podstawowych kategorii badawczych, nie może być mowy o właściwej analizie treści ruchów społeczno-religijnych. Bez tego zabiegu nie uda się bowiem uni­ knąć niebezpieczeństwa powstania niezamierzonej interferencji zakresów nowo wprowadzonych pojęć, które obok ugruntowanych już w nauce zna­ czeń posiadają również konotacje potoczne. Poniżej zasygnalizowane więc zostaną takie problemy, jak: 1 — cha­ rakterystyka zawartości badanych tendencji konserwatywnych i rewo­ lucyjnych w zakresie ich treści oraz pełnionych przez nie funkcji; 2 — miejsce i rola tych tendencji w ruchach społeczno-religijnych spo­ łeczności endokolonialnych trzeciego świata; 3 — ich wzajemny zwią­ zek i jego uwarunkowania; 4 — kategorie ruchów społeczno-religijnych w kontekście ich wymowy „rewolucyjnej" i „konserwatywnej"; 5 — miej- 1 2 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas. Los movimientos social-religiosos en las com,unidades indígenas margi­ nales del siglo XX en SudaméricA, „Estudios Latinoamericanos", t. 2 (w druku). Por. „Etnografia Polska", t. 11: 1967; t. 12: 1968; t. 13: 1969; t. 16: 1972, z. 1; t. 16: 1972 z. 2. 1 3 �103 R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA see tradycji i tradycjonalizmu w obu wyróżnionych tu tendencjach; 6 — hipotetyczne zagadnienie niejednorodności rozkładu tendencji kon­ serwatywnych i rewolucyjnych w poszczególnych sferach konstytuo­ wanego przez ruch systemu społeczno-kulturowego. Zanim omówimy te zagadnienia należy wyjaśnić, że podjęta w ni­ niejszym artykule problematyka nie doczekała się dotychczas istotniej­ szych rozwiązań — i to zarówno na gruncie studiów teoretycznych, jak i opracowań o charakterze empirycznym. Wprawdzie wielu badaczy zwracało uwagę na rewolucyjny aspekt niektórych ruchów, czy też na rewolucyjną wymowę pewnych ich treści ideologicznych, to jednak spra­ wy te ujmowane były dość pobieżnie, zwykle pozbawione głębszego wniknięcia w ich niejednorodną zawartość. Nie przywiązywano zresztą zbyt wielkiej wagi do terminologii, operując nią z dość dużą dowolno­ ścią. Trudności zatem do pokonania było i jest nadal jeszcze niemało. Z nich także wynika kontrowersyjny charakter wielu konstatacji wy­ magających sprawdzenia i uzupełniania w toku badań empirycznych. Ruchy społeczno-religijne w endokolonialnych społecznościach Trze­ ciego świata zwykło się rozpatrywać na szerokiej płaszczyźnie zmian społeczno-kulturowych, których istotą jest ciągły proces modyfikacji tubylczych systemów kulturowych pod wpływem akulturacji i sprzę­ żonego z nią zespołu czynników polityczno-ekonomicznych. W ramach tych przeobrażeń owe ruchy są często elementem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym, sprawiając niejednokrotnie wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym tempo innowacji kulturowych, wprowadzanych na skutek interakcji pomiędzy wchodzą­ cymi ze sobą w styczność systemami społeczno-kulturowymi . Ruch społeczno-religijny jest zatem rezultatem zmian w systemie społeczno-kulturowym, ale będąc niejako jego produktem — zyskuje poważną w swych rozmiarach autonomię, dzięki której może sam z ko­ lei wpływać na dalszy tok przekształceń. I tak czasami przyczynia się do wzrostu ich dynamiki, to znów hamuje rozwijający się zbyt szybko proces przeobrażeń. Zresztą obie te tendencje nawzajem się jednak nie wykluczają. Zwykle bowiem współ egzystują one ze sobą, przyśpiesza­ jąc tempo zmian na jednej płaszczyźnie, na innej znów im się przeciw­ stawiając. Ten dwoisty charakter ruchów jest zresztą dla tej kategorii zjawisk dość typowy. Stąd trafniejsze wydają się te definicje ruchu społeczno-religijnego, które precyzują go jako kolektywny wysiłek danej grupy społecznej skierowany na transformację pewnych tylko, ustabi14 1 4 F . M. K e e s i n g , Culture change, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b (ed.), A dictionary of the social sciences, New York—Toronto 1965, s. 170; P o s e r n Z i e l i ń s k i , Antropologiczna interpretacja..., s. 95. �104 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI lizowanych i niezadowalających w odczuciu tej społeczności, obszarów systemu społeczno-kulturowego . Dążąc bowiem do stworzenia nowego, bardziej satysfakcjonującego systemu kulturowego , do konstrukcji odmiennego porządku rzeczy, a nawet do kreacji innego układu wszech­ świata, nigdy żaden ruch nie mógł totalnie zerwać ani w koncepcjach ideologicznych, ani tym bardziej w praktyce z aktualną sytuacją oraz dorobkiem i doświadczeniem minionych pokoleń. Proponowana przez uczestników ruchu wizja nowego ładu, który pojmowano jako zwartą całość naj różnorodniej szych sfer życia, była często diametralnie od­ mienna od status quo. Jednakże pewne sfery tej projektowanej przy­ szłości zachowywały zawsze swój poprzedni kształt, opierając się zde­ cydowanie zmianom lub ulegając tylko nieznacznym modyfikacjom. Działo się tak przede wszystkim dlatego, że ruchy społeczno-religijne nie są zjawiskami jednorodnymi, a prawa nimi rządzące stanowią wypadkową ścierających się nawzajem, często sprzecznych tendencji. Ta heterogeniczność ujawnia się z dużą siłą zarówno w wewnętrznej strukturze ruchu, jego formach, funkcjach, jak i w dynamice. Do tego należy jeszcze dodać ewolucyjną perspektywę konkretnego ruchu, który przechodząc przez właściwe sobie fazy rozwoju, zaniku czy odradzania się ulega wewnętrznym przekształceniom, zmieniając z czasem swój charakter, proporcje dominujących w nim tendencji i stopień aktyw­ ności. Równocześnie każdy ruch stanowiący próbę kreacji nowego systemu społeczno-kulturowego jawi się niejako w przestrzeni trójwymiarowej. Z jednej bowiem strony preferuje on określony system wzorów, norm i wartości, który odzwierciedla predyspozycje danej grupy do takiego, a nie innego typu reakcji, będąc równocześnie podstawowym tworzy­ wem nowego proponowanego układu. Drugi wymiar wyznaczają sto­ sunki społeczne uwidoczniające wyraźnie dynamikę zmian ekonomicz­ nych i interetnicznych (politycznych). Trzecią wreszcie płaszczyzną uformowaną w oparciu o tradycyjne podłoże tworzy sfera, którą okre­ ślić tu można mianem — mitologiczno-magicznej, będącą w rzeczywis­ tości nową formą świadomości społecznej. Jej adekwatność wobec nie­ ustannie zmieniających się pod wpływem procesów akulturacyjnych warunków życia społeczno-kulturowego zależy od ilości i jakości docie15 ie 1 5 Definicję tego rodzaju podaje np. H. Blumer, który dokonując klasyfikacji ruchów społecznych wydziela kategorię tzw. „ekspresywnych ruchów społecznych" (expressive social movements), do których zaliczył również ruchy religijne. Por. H. B l u m e r , Collective behavior, [w:] J . B. G i t t l e r , (ed.), Review о/ Socio­ logy, New York 1957, s. 145. A. F . C. W a l l a c e , Revitalization movements, „American Anthropologist", t. 58: 1956, s. 658. 1 6 �105 RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA rających do uczestników ruchu informacji na temat ich aktualnego położenia oraz od rozeznania w realnych perspektywach jego zmiany . Fakt ten wpływa bez wątpienia na charakter kształtujących się w tej sferze idei przewodnich, założeń i celów ruchu społeczno-religijnego, decydujących w poważnej mierze o sile i znaczeniu tendencji rewolu­ cyjnych i konserwatywnych. Informacje te kształtowały jednocześnie utopijną ideę wyzwolenia, raz ją umacniając, to znów osłabiając. Każda bowiem doza wyniesionych idei racjonalistycznych i treści realistycznych uzmysławiała zwolennikom ruchu nieskuteczność irracjonalnych środ­ ków, a co za tym idzie zmniejszała aktywność ruchu i neutralizowała jego rewolucyjne tendencje . Na bardzo złożony i kompleksowy charakter ruchów społeczno-reli­ gijnych zwraca uwagę coraz większa liczba badaczy. Uczynili to m.in. G. Guariglia i I. Kopytoff, proponując dość szczegółowe kwestionariu­ sze, za pomocą których można by różnorodne ruchy opisać w sposób systematyczny, i co ważniejsze, nawzajem porównywalny . Jednocze­ śnie specjalista amerykański — Kopytoff zakwestionował dotychczasowe systemy klasyfikacyjne, grupujące poszczególne ruchy w zespoły i blo­ ki na podstawie jednostkowych, dość arbitralnie wybranych cech. Stwier­ dził on mianowicie, że systemy te nie łączyły w poszczególne zespoły samych ruchów, traktowanych jako strukturalne całości, lecz de facto klasyfikowały tylko wybijające się w nich na plan pierwszy pewne elementy i trendy, takie jak np. natywizm, mesjanizm czy witalizm. Idąc dalej tym tropem zauważył Kopytoff, iż słuszniej jest mówić np. o reakcji na dominację interetniczną, o wierzeniach synkretycznych (syntetycznych), o doktrynach millenarystycznych, o przywódcach pro­ fetycznych i o procesach rewitalizacyjnych, aniżeli o ruchach natywistycznych, synkretycznych, profetycznych, millenarystycznych czy rewi­ talizacyjnych . W ten sposób słusznie przeniesiony został punkt cięż17 18 19 20 " P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 102. S. M a r k i e w i c z , Socjologiczne prawo retrospekcji Kazimierza Kelles-Krauza, Warszawa 1964, s. 63. G. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais vólkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13: 1959, Horn-Wien, s. 57-59; I . K o p y t o f f , Clasifications of religious movements: analytical and synthetic, [w:] Symposium on new approaches to the study of religion, „Proceedings of the 1964 annual spring meeting of the American Ethnological Society", Seattle 1964, s. 87-89. K o p y t o f f , op. cit, s. 85-86. Podobne obiekcje w y r a ż a ł e m niezależnie od Kopytoffa w 1967 г., zastanawiając się nad treścią takich określeń, jak: „millenaryzm", „natywizm", „profetyzm" i „mesjanizm". Por. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967, s. 361-363. 1 8 19 2 0 �106 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kości z "problematyki ujmującej ruchy społeczno-religijne w sposób syntetyczno-taksonomiczny na problematykę posługującą się spojrzeniem analityczno-komparatystycznym. Jeśli w pierwszym przypadku śledzono podstawowe tendencje ruchu po dokonaniu jego ogólnej charakterystyki, to w drugim ujęciu postulowano najpierw studia nad konstytutywnymi składnikami ruchu, by dopiero po ich określeniu sprecyzować generalne ustalenia . W kwestionariuszach obu wymienionych wyżej badaczy nie znajdu­ jemy jednak explicite ujętych i wyodrębnionych tendencji konserwatyw­ nych i rewolucyjnych. Kopytoff zwraca bowiem uwagę przede wszyst­ kim na aspekty strukturalno-funkcjonalne ruchów, uwypuklając głównie wewnętrzną organizację ruchu, stosunek do własnego i obcego systemu społeczno-kulturowego, koncepcje soteryczne i wreszcie akcentuje cele, środki i funkcje ruchu . Guariglia natomiast w swym niekonsekwen­ tnym i logicznie nie dopracowanym schemacie zajął się przede wszyst­ kim aspektami morfologicznymi, wydzielając w ruchach trzy podstawo­ we tendencje, a mianowicie dążenia zorientowane na przeszłość (rewiwalizm, natywizm, synkretyzm), na współczesność (witalizm, kulty „cargo") i na przyszłość (millenaryzm, eschatologizm i mesjanizm) . Pominię­ cie interesujących nas tu szczególnie tendencji wynika — jak się zdaje — głównie z tego, iż krzyżują się one w najrozmaitszy sposób z zasygna­ lizowanymi tu treściami manifestując swą obecność lub jej brak w sze­ regu strukturalno-funkcjonalnych i morfologicznych kontekstów. Tym­ czasem śledzić je przecież można zarówno w ideologii, organizacji, sposo­ bach osiągania wytyczonych celów, jak i w postawach w stosunku do własnej przeszłości oraz w mistycznych wizjach futurologicznych. Przytoczone tu w dużym skrócie dwa ujęcia świadczyć mogą o tym, że coraz większa liczba badaczy dostrzega złożoność struktury ruchów 21 22 23 21 Taką konstruktywną postawę akceptowała także E . Nowicka, która najpierw ustaliła płaszczyznę porównawczą dla ruchów .społecznych (społeczno-religijnych), wyodrębniając podstawowe kategorie badawcze, by następnie za ich pomocą zana­ lizować w sposób jednolity dwa ruchy północno-amerykańskie i dwa melanezyjskie. Dopiero w świetle tych komparatystycznych ustaleń — sformułowała Nowicka w ł a s n ą typologię „ruchów społecznych stanowiących reakcję na polityczną domi­ nację i kontakt kulturowy". Por. N o w i c k a , op. cit., passim. Jedynie w dziale V I I I — p o ś w i ę c o n y m funkcjom ruchów religijnych (spo­ łeczno-religijnych) zwraca on u w a g ę na interesujące nas aspekty. Mianowicie pro­ ponuje badaczom, wykorzystującym ten kwestionariusz, aby starali się odpowiedzieć na takie pytania, jak: jaki charakter posiadają kulturowe i społeczne funkcje ruchu w subiektywnym odczuciu jego zwolenników, oraz: jakie podstawowe funkcje k u l ­ turowe, społeczne i psychologiczne spełnia dany ruch w świetle obiektywnej oceny badacza. Por. K o p y t o f f , op. cit., s. 89. G u a r i g l i a , op. cit, s. 57-58. 2 2 2 3 �RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 107 społeczno-religijnych, których powstanie, przebieg i funkcjonowanie nie da się wyjaśnić stwierdzeniami zdroworozsądkowymi. Dlatego też za­ biegiem interesującym wydaje się śledzenie różnorodnych, organizują­ cych te ruchy tendencji. Pewnym punktem wyjścia dla naszych dal­ szych rozważań mogą stać się cenne konstatacje badaczki brazylijskiej Marii Isaura Pereira de Queiroz. Wyodrębniła ona dwie zasadnicze ka­ tegorie ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie tzw. reformatorskie ruchy mesjanistyczne (les mouvements messianiques de reforme) i re­ wolucyjne ruchy mesjanistyczne fies mouvements messianiques révolutionnaires) , przyporządkowując im dwa odrębne typy dynamiki spo­ łecznej, które w rzeczywistości były twórczą transpozycją eliadowskiej koncepcji czasu sakralnego . I tak ruchy reformatorskie charakteryzo­ wać się mają w tym ujęciu dynamiką cykliczną (dynamisme cyclique), wynikającą z tzw. prawa „wiecznego powrotu" (1'eternel retour). Zgodnie z jego założeniami periodyczność zmian nie tylko biegnie jakby po kole, ale nadto realizuje się stale w charakterystycznej dla czasu magiczno-religijnego wiecznej teraźniejszości, dla której pojęcie „dawne" i „przyszłe" zdają się być logicznie puste. Rdzeniem tej kon­ cepcji jest jednak idea całkowitej regeneracji ulegającego cyklicznym destrukcjom wszechświata, który po okresie chaosu znów odtworzy się w dawnym kształcie, powodując powrót czasu minionego, będącego w wieczności teraźniejszością . Na płaszczyźnie ruchów społeczno-religijnych ta dynamika cykliczna sprawia, że ulegający obiektywnym perturbacjom i dezorganizacji sys­ tem społeczno-kulturowy dąży w subiektywnym przekonaniu jego no­ sicieli do usunięcia szkód i zniszczeń, słowem — do ponownego odtwo­ rzenia się w takiej postaci, aby zachowane zostały tradycyjne reguły, utrzymujące ten system w stanie ..equilibrium". W ujęciu Pereira de 2i 25 26 2 4 M. I . P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution dans les sociétés traditionnelles. Histoire et ethnologie des mouvements messianiques, Paris 1968, s. 2S8, 334. 25 Pereira de Queiroz korzystała głównie ze sformułowań Eliade'go zawartych w jego s ł y n n y m dziele Le Myth de 1'eternel retour, Paris 1949. Por. również polski przekład fragmentów tej pracy w: M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 11970, s. 249-290. Na zapładniający charakter zawartych tam konstatacji i ich przy­ datność dla badań nad ruchami społeczno-religijnymi oraz nad kształtowaniem się nowej zakulturowanej świadomości mitycznej zwracali już u w a g ę także inni ba­ dacze. Sam natomiast Eliade — również ukazał możliwość wykorzystania tezy o kosmicznej regeneracji w studiach nad „kultami cargo". Por.: M. E l i a d e , Car­ go — cults and cosmic regeneration, [w:] S. L . T h r u p p (ed.), Millenial dreams in action. Essays in comparative study, ..Comparative studies in society and history", Supplement 2, The Hague 1962, s. 139-443. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 336-400. 2 5 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Queiroz ta cykliczna dynamika spełnia w stosunku do swego systemu funkcje konserwatywne. Zakłada bowiem, mimo wprowadzonych obie­ ktywnych zmian, jego wieczną repetycję . Całkowicie odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku ruchów rewolucyjnych, odróżniających się od poprzedniej kategorii odmiennym typem dynamiki, a mianowicie tzw. dynamiką ewolucyjną (dynamisme évolutif, linéaire). Charakteryzuje się ona przede wszystkim tzw. „repetycją twórczą" (repetition inventive), tj. dążeniem do odtworzenia zniszczonego systemu, ale wzbogaconego o szereg innowacji i usytuowa­ nego na poziomie jakościowo całkowicie różnym od poprzedniego . Pro­ ces ten ma z jednej strony zapewnić przywrócenie utraconej równowa­ gi, z drugiej zaś umożliwić, przy zachowaniu ciągłości i identyczności kulturowej, wprowadzenie takich zmian, które w sposób diametralny zreorganizowałyby tradycyjne układy poszczególnych dziedzin życia. A za­ tem w tym wypadku dynamika ewolucyjna spełnia względem swego systemu społeczno-kulturowego funkcje „rewolucyjne", umożliwiając ak­ ceptację jakościowych przeobrażeń własnej kultury i organizacji spo­ łecznej oraz postulując korzystny dla lokalnej społeczności, grupy czy etnosu układ „stratyfikacji interetnicznej" w ramach gruntownie zre­ organizowanego ładu światowego. Mimo dość jednoznacznego przyporządkowania konserwatywnych i rewolucyjnych tendencji obu wymienionym typom ruchów, co mogło­ by sugerować totalną rozłączność owych dwu nurtów, Pereira de Quei­ roz zauważa jednak, iż obie te tendencje najczęściej współegzystują ze sobą. Nie ma bowiem — jak pisze — ruchów reformacyjnych, które by­ łyby wyłącznie konserwatywne, podobnie jak nie ma również ruchów rewolucyjnych, w których nie znaleźlibyśmy tendencji zachowawczych . Słowem, są to tendencje występujące łącznie. Zmienia się natomiast tylko ich układ względem siebie oraz proporcje w poszczególnych sferach sys­ temu społeczno-kulturowego organizowanego przez dany ruch. Przypu­ szczać zatem należy, iż teza Pereira de Queiroz o przystawaniu funkcji konserwatywnej do ruchu reformy i funkcji rewolucyjnej do ruchu re­ wolucyjnego może być sugestywną ilustracją, zawierającą dwie idealne sytuacje z wyraziście uwypuklonymi tendencjami dominującymi, ale nie wyłącznymi. Na niejednorodny i pełen wewnętrznych sprzeczności charakter r u ­ chów społeczno-religijnych zwracała również uwagę Y . Talmon w swym 27 28 29 " P e r e i r a d e Q u e i r o z , op. cit., s, 334. г» Ibidem, s. 314-333. Ibidem, s. 334. 29 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 109 studium na temat ruchów millenarystycznych. Wyodrębniła ona cztery pary dialektycznych sprzężeń, organizujących omawiane tu ruchy i na­ dające im tzw. „charakter pośredni" (intermediate nature), który spra­ wia, iż zjawiska te należy sytuować na pół drogi między tradycyjnym kompleksem tendencji utopijnych a modernistycznym zespołem idei ra­ cjonalistycznych . Ten pośredni charakter ruchów społeczno-religijnych pogłębiały rów­ nież znaczne różnice, zachodzące między ideą przemiany, będącą zmistyfikowaną świadomością rzeczywistego biegu wydarzeń, a podstawą materialną, z której ta świadomość wyrastała. Rozziew ten zmniejszały lub zwiększały tarcia, zachodzące między szeregiem sprzecznych ze sobą tendencji wykrywanych w różnych kombinacjach w każdym prawie ruchu. Jeśli podzielić je na dwa opozycyjne zespoły, to z jednej strony znajdą się trendy preferujące nastawienie mityczne, religijne, zoriento­ wane w przeszłość i przesiąknięte tradycjonalizmem, z drugiej zaś ten­ dencje, wynikające z doświadczeń historycznych, przepojone treściami politycznymi, zorientowane na przyszłość i niosące ze sobą spory ładunek radykalnego rewolucjonizmu. Zaproponowany przez Talmon podział po­ krywa się w pewnej mierze z koncepcją dynamiki cyklicznej i ewolu­ cyjnej Pereira de Queiroz, choć obie autorki posługiwały się odmiennym typem analizy. Jeśli pierwszą badaczkę interesowała bardziej dialektyka procesu funkcjonowania ruchu społeczno-religijnego, nazywanego przez nią ruchem millenarystycznym, to druga — w większej mierze położyła nacisk na odkrycie tendencji dominujących i decydujących o ideologicz­ nym programie „przebudowy świata". Dla naszych potrzeb najistotniej­ sze są jednak te stwierdzenia, w których widać zainteresowanie autorek rolą i znaczeniem tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Tendencje konserwatywne, jako mniej rzucające się w oczy, nie zostały głębiej zana­ lizowane przez Talmon, która głównie zajęła się problemami wzajemnych związków między ruchami millenarystycznymi a świeckimi i sakralnymi treściami rewolucyjnymi. Należy tu jednak wyjaśnić, iż posługiwała się ona pojęciem „rewolucji" bardziej w politycznym znaczeniu tego terminu, aniżeli w jego sensie antropologicznym. Widoczny często na wielu obszarach trzeciego świata związek ruchów społeczno-religijnych z walką wyzwoleńczą i postępowymi dążeniami społecznymi sprawił, iż szczególnie wzrosło zainteresowanie rewolucyj­ nym, w węższym rozumieniu tego określenia, charakterem tych ruchów. Przykładem opracowań uwypuklających ten właśnie aspekt ruchów słu30 30 Y . L . T a i m o n, Millenarian logie", t. 7: 1966, z. 2, s. 200. movements, ..Archives Europeénnes de Socio­ �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI żyć mogą studia P. Worsley'a, E . J . Hobsbawma, W. E . Mühlmanna i wspomnianej już Y . Talmon . Nie umniejsza to oczywiście w niczym wartości poczynionych tam uogólnień, w myśl których widoczny w tych ruchach rewolucjonizm religijny uznano za prototyp świeckiego rewolu­ cjonizmu społeczno-politycznego. Dzięki temu ruchy „millenarystyczne" i im podobne potraktowano jako swoiste ogniwo pośrednie w procesie emancypacji społeczności zdominowanych, doceniając w pełni znaczenie i funkcje zawartych w nich treści buntowniczych. Odwołajmy się tu znów do Yoniny Talmon, która zauważyła, iż „millenaryzm" jest stadium łączącym ruchy prepolityczne z politycznymi, stanowiąc równocześnie formę przejścia od premodernistycznych rewolt religijnych do w pełni ukształtowanego ruchu rewolucyjnego . Ten wzajemny związek nie miał jednak tak prostego i bezpośredniego charakteru, jakby się to na pierwszy rzut oka wydawało. Nie każda bowiem idea millenarystyczna posiadała charakter rewolucyjny lub protorewolucyjny w sensie poli­ tyczno-społecznych konotacji tego terminu. W tej sferze mogła spełniać nawet funkcje kontrrewolucyjne, zachowawcze, konserwatywne . Nie musiały one kolidować przy tym z występującymi równocześnie radykal­ nymi tendencjami w dziedzinie systemu kulturowego czy tradycyjnego światopoglądu uzupełnionego obawami eschatologicznymi. Okazuje się więc, iż precyzyjne oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od właściwe­ go ruchu polityczno-rewolucyjnego nie zawsze jest możliwe, bowiem obie te formy ruchów społecznych przenikają często podobne, a niekiedy na­ wet te same tendencje. I tak motyw rewolucji widoczny jest w „prymi­ tywnym eschatologizmie", podczas gdy motyw prymitywnego eschatologizmu pojawia się z kolei w ruchach rewolucyjnych . Tę samą myśl wyraziła w nieco odmienny sposób Talmon, która zauważyła, iż w pew­ nych przypadkach spotykamy się z procesami upodobniającymi świecki typ rewolucjonizmu do typu sakralnego i vice versa. Pierwszy nazwała ona procesem historyzacji i sekularyzacji religijnego rewolucjonizmu 31 32 33 34 31 P. W o r s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of „cargo" cults in Mela­ nesia, London 1957; W. E . M i i h i m a n n , Chiliasmus und Nativismus. Studien гиг Psychologie, Soziologie und historischen Kasuistik der Vmsturzbewegungen, „Studien zur Soziologie der Revolution", t. 1: 1961, Berlin; E . J . H o b s b a w m , Sozialrebellen. Archaische Sozialbewegungen im 19 und 20 Jahrhunderts, „Soziologische Texte", t. 14: 1982, Neuwied a/R — Berlin; Y . L . T a l m o n , Political messianism, London 1960. T a l m o n , Millenarian movements..., s. 196. W a l i c k i , op. cit., s. 12. M ü h l m a n n , op. cit., s. 374. 3 2 3 3 3 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 111 drugi natomiast określiła jako proces mitologizacji i sakralizacji świeckie­ go rewolucjonizmu . Analizując dotychczasowe koncepcje „rewolucyjności" ruchów spo­ łeczno-religijnych, można zauważyć w nich szereg mankamentów wyni­ kających, jak się zdaje, z dość jednostronnego typu dotychczasowych interpretacji. Wymieńmy tu kilka spośród nich: 1 — rozpatrywanie ten­ dencji rewolucyjnych w jednej tylko sferze stosunków społeczno-ekonomicznych; 2 — przenoszenie poczynionych tam uogólnień na całokształt systemu społeczno-kulturowego, co nie zawsze jest zabiegiem słusznym; 3 — mieszanie samych przekonań uczestników ruchu z wynikami intersubiektywnej analizy faktów; 4 — niedostrzeganie antynomicznego związku tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Wydaje się natomiast, że w analityczno-porównawczych badaniach tej problematyki należałoby, nie rezygnując oczywiście z całościowego spoj­ rzenia na ruch, zwrócić również dużą uwagę na przewijające się w nim trendy, wśród których na plan pierwszy wysuwa się z pewnością opozy­ cyjna para tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Być może uda się wówczas stwierdzić, na jakich płaszczyznach tendencje te mogą ze sobą współegzystować i jakie ta koegzystencja przybiera formy. Z drugiej strony interesująca może być również odpowiedź na pytania: dlaczego w niektórych ruchach dominują tendencje rewolucyjne, w innych zaś przeważają inklinacje konserwatywne; jaka jest rola tych tendencji w tzw. ruchach reformacyjnych, postulujących jedynie umiarkowane, częściowe przeobrażenia o charakterze adaptacyjnym. Ten ostatni przy­ padek jest szczególnie ciekawy, gdyż np. większość ruchów powstałych w ostatnich dwóch stuleciach wśród tradycyjnych, rodowo-plemiennych społeczności indiańskich taki właśnie pozornie posiadała charakter. Być może zbadanie tego problemu pozwoli wysunąć hipotezę, iż skłonności do rozwiązań reformatorskich, rewolucyjnych wynikają z homeostatycznego stanu równowagi, utrzymującego się między przeciwstawnymi tendencja­ mi rewolucyjnymi i konserwatywnymi. Wspomniałem już mimochodem w niniejszym artykule o tym, że dotychczas posługiwano się interesującymi nas tu pojęciami przeważnie w dość wąskim ich zakresie znaczeniowym, ograniczonym głównie do sfery aktywności społeczno-politycznej. Tymczasem dla naszych celów poznawczych konieczne jest szersze antropologiczne spojrzenie na ów 35 3 5 T a l m o n , op. cit., s. 199-200. Szczegółowiej koncepcję tę rozpracowała au­ torka w swych d w ó c h szeroko znanych pracach politologicznych. Por. Y . L . T a 1m o n , The origins of totalitarian democracy, London 1952; t e n ż e , Political messianism. W podobnym duchu w y p o w i a d a ł się również D. E . A p t e r, Political religion in the new nations, [w:] C. G e e r t z (ed.) Old societies and new nations, New York 1963, s. 57-104. �112 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konserwatyzm i rewolucyjność, polegające przede wszystkim na seman­ tycznym rozszerzeniu zakresu tych pojęć, które dzięki temu zwiększą zasięg swej stosowalności. Takie właśnie podejście niezbędne jest w przy­ padku interpretacji przedklasowych pozaeuropejskich systemów społecz­ no-kulturowych, tkwiących niejako na styku różnych formacji społecznogospodarczy ch w rezultacie zachodzących globalnie przeobrażeń. Wów­ czas także terminy te zostaną uwolnione od pochopnych niekiedy, poza­ naukowych konotacji aksjologicznych w postaci towarzyszących im często takich orzeczników oceniających, jak „dobry" — „zły", czy „po­ żyteczny — szkodliwy" . Konieczne jest również wyeliminowanie pewnych sądów o charakterze teleologicznym. A zatem w myśl tej dy­ rektywy nie będzie nas interesowało to, czy dana tendencja zawiera w sobie ładunek treści „wsteczny" czy też „postępowy", a więc np. zgod­ nych z kierunkiem rozwoju ludzkości lub też sprzeczny z regułami procesu ewolucyjnego. I wreszcie należy także odrzucić wszystkie te sądy, które przesiąknięte są europocentryzmem i łączą się bezpośrednio z analizą społeczeństwa podzielonego na klasy. Nie mogą one być ade­ kwatne względem tych systemów i sytuacji, w których ani nie występuje zróżnicowanie wewnętrzne i konflikt klasowy, ani też nie ma wykształ­ conych programów politycznych. Nawet pojęcie rewolucji społecznej i walki narodowo-wyzwoleńczej będzie tam posiadało wymiar całkowicie odmienny . Łączyć się ono bowiem będzie przede wszystkim z ideą od­ nowy tubylczych wartości kulturowych i dążeniem do zlikwidowania uciążliwego stanu „relatywnej deprywacji" (relative deprivation) , wy­ wołanego przez ekonomiczną, polityczną i kulturową supremację społe­ czeństwa należącego do kręgu cywilizacji industrialnej. Zastrzeżenie takie odnosić się będzie przede wszystkim do tych ruchów społeczno-religijnych Trzeciego Świata, czy np. konkretnie Indian Ame­ ryki Południowej, które wyrosły na gruncie społeczności określanych jako marginalne. Mam tu na myśli małe grupy ludności indiańskiej, które zamieszkują głównie refugialne rejony tropikalnych puszcz i sawann, starając się tam prowadzić egzystencję opartą o tradycyjny zestaw wzor­ ców i norm. Materialna kultura tych Indian charakteryzuje się niskim poziomem rozwoju technologicznego, organizacja społeczna reprezentuje typ ustroju rodowo-plemiennego, w wierzeniach natomiast dominują ele­ menty animizmu. Mimo tego, iż grupy te zostały w pewnym stopniu 36 37 38 2,6 G. К l o s к a, Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, s. 233. M i i h l m a n n , op. cit., s. 331. Definicja tej kategorii badawczej wraz z dokładną interpretacją zakresu jej stosowalności znajduje się u D. F . A b e r l e ' g o , The peyote religion among the Navaho, „Viking Fund Publications in Anthropology", t. 42: 1966, s. 322-328. 3 7 38 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 113 połączone siecią sprzężeń z systemem kapitalistycznej eksploatacji, to jednak zachowały one swą odosobnioną pozycję etnicznego izolatu. Jako zdominowane, często wymierające grupy mniejszościowe nie tracą one swej tożsamości społeczno-kulturowej, w związku z czym nie przekształ­ cają się w odrębną, wyzyskiwaną klasę społeczną. Sytuacja ludności tu­ bylczej w marginalnej Indoameryce wygląda zatem inaczej aniżeli na Wyżu Andyjskim czy w Meksyku, gdzie ludność indiańska — mimo swej odrębności kulturowej — stanowi w gruncie rzeczy klasę chłopską, cał­ kowicie zintegrowaną pod względem społeczno-ekonomicznym z infra­ strukturą klasowego państwa. W tych właśnie rejonach coraz rzadziej pojawiają się ruchy społeczno-religijne, wypierają je bowiem akty pro­ testu o znacznie zracjonalizowanym charakterze — np. chłopskie ruchy agrarne, zawierające tylko czasami pewne elementy mesjanizmu czy millenaryzmu . W takim właśnie przypadku możliwość adaptacji wzo­ rów analizy antropologii i socjologii politycznej, wypracowanych na gruncie współczesnych społeczeństw złożonych, jest uzasadniona i wydaje się poznawczo płodna. Przenosząc się jednak w świat społeczeństw pro­ stych o rodowo-plemiennej strukturze społecznej należy zmodyfikować instrumenty badawcze, wprowadzając odmienne kategorie opisu. Zachęty do studiów nad poruszoną w tym artykule problematyką dostarczają postulaty formułowane przez szereg specjalistów. Nakłaniając do rozpoczęcia tego rodzaju badań, stwierdzają oni równocześnie wielką wagę tej problematyki dla dalszych rozważań nad mechanizmem zmian systemów społeczno-kulturowych w trzecim świecie. Dyrektywę tę traf­ nie ujął V. Lanternari, który pisał w 1965 г., iż kluczowym problemem dalszych studiów nad ruchami społeczno-religijnymi winny stać się w przyszłości historyczne związki łączące 1) religię i rewolucję oraz 2) re­ ligię i konserwatyzm społeczno-kulturowy. Oba te aspekty — pisał dalej włoski badacz „religii uciśnionych" — winny być rozpatrywane łącznie w ramach analizy historyczno-komparatystycznej . Z postulatem tym nie sposób się dziś nie zgodzić. Na gruncie polskim podobne stanowisko w tym względzie reprezentuje J . Szacki, który w swej ostatniej pracy poświęconej tradycji pisał: „wydaje się, iż tego rodzaju ideologie (ru­ chów społeczno-religinych — APZ) należałoby badać z jednej strony 39 40 3 9 A. Q u i i a n o O b r e g o n, Los movimientos campesinos contemporáneos en Latinoamérica, Santiago de Chile, b.r.w., s. 4-7 (maszynopis powielany). V. L a n t e r n a r i , Reply, [w:] Book review of „The religions of the op­ pressed. A study of modern messianic cults" by Vittorio Lanternari, „Current Anthropology", t. 6: 1965, z. 4, s. 462. 4 0 8 — Etnografia Polska, X V m y i �114 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI jako szczególny wypadek ideologii tradycjonalistycznych, z drugiej na­ tomiast, jako swoiste ideologie rewolucyjne" . Generalny kierunek został już zatem wytyczony, obecnie zaś przyszła kolej na realizację tego programu. 41 CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI KONSERWATYWNYCH Zaglądając do słownika z łatwością stwierdzimy, że termin „konser­ watyzm" wywodzi się od łacińskiego czasownika conservare tj. „zacho­ wać". Znaczenie to w zasadniczych zarysach przetrwało do czasów współczesnych, gdyż dziś potocznie pod tym pojęciem rozumiemy zwykle postawę cechującą się przywiązaniem do tradycji, nie wykazującą inkli­ nacji w kierunku wprowadzenia szybkich zmian . Te zachowawcze funkcje konserwatyzmu uwypukla się także w definicjach naukowych, w których stwierdza się zwykle, iż polegają one na utrwalaniu zachowa­ nych pozostałości wcześniejszych epok. Zachowawcza tendencja ujawnia się jednak z dużą mocą tylko wów­ czas, gdy „istniejący od dawna porządek zostaje totalnie zagrożony, ale istnieje jeszcze, i wydaje się swoim obrońcom zdolny do przetrwania" . Jest to tzw. defensywny typ konserwatyzmu, którego mechanizm czuwa nad nienaruszalnością aktualnego status quo, zabezpieczając go w miarę możności przed siłami zmiany w postaci reformy i rewolucji. Ten typ konserwatyzmu określa wybitny znawca tego problemu S. P. Huntington mianem sytuacyjnego , odróżniając go w ten sposób od konserwatyzmu autonomicznego, wynikającego z psychicznych predyspozycji jednostek i konserwatyzmu arystokratycznego, będącego ideologią panujących, lecz zagrożonych w swej egzystencji klas posiadających. Oba ostatnie typy nie będą nas tu jednak interesowały. Konserwatyzm w znaczeniu antropologicznym będzie zatem czymś całkowicie odmiennym od konserwatyzmu w rozumieniu politycznym. Przypomnijmy, iż to ostatnie określenie rezerwujemy zwykle dla takich sił i ugrupowań politycznych, które przeciwstawiając się rewolucyjnym zmianom akceptują jednak szereg innowacji, dbając jedynie o to, aby zachowana została ciągłość w toku powolnych, stopniowych, niejako ewo­ lucyjnych przeobrażeń danego systemu. Przenosząc się na teren społe42 43 44 4 1 J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971, s. 229. Por. np. hasło „Konserwatyzm", [w:] Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5: 1965, Warszawa, s. 819-820; oraz hasło „konserwatyzm" u W. K o p a l i ń ­ skiego, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1968, s, 401. S z а с к i, op. cit., s. 223. S. P. H u n t i n g t o n , Conservatism as an ideology, „American Political Science Review", t. 1: 1957, s. 453-473. 4 2 4 3 4 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 115 czeństw prostych, o przedklasowej strukturze społecznej, można stwier­ dzić, iż tego rodzaju tendencje wypada traktować jako wyraz dążeń reformistycznych, zajmujących w kwestii przeobrażeń społeczno-kultu­ rowych stanowisko pośrednie między postawą konserwatywną i rewolu­ cyjną. A zatem właściwe tendencje konserwatywne będą się również takim dążeniom przeciwstawiały. Ich mechanizm w momentach zagrożenia czu­ wa bowiem nad nienaruszalnością aktualnego stanu posiadania, strzegąc równowagi (delicate balance) całego systemu społeczno-kulturowego lub jedynie pewnych tylko jego części i zapobiegając w ten sposób konsek­ wencjom wynikającym z wprowadzenia do wnętrza tego systemu innowacji . Konserwatyzm w tym ujęciu łączy się jednocześnie z tzw. procesem petryfikacji form społecznej aktywności. W myśl jego zasad „każdy cykl czynności, dzięki którym grupa zaspokaja jakąś potrzebę, utrwala się, petryfikuje, staje się obowiązującym wzorem" . Tendencje konserwatyw­ ne umacniają spetryfikowane formy, nie dopuszczając do ich zmiany i z zasady przeciwstawiają się radykalnym przeobrażeniom. W przypadku ruchów społeczno-religijnych zjawisko to może w znacznym stopniu sta­ nowić rezultat procesu sakralizacji pewnych wzorów praktycznego dzia­ łania, bądź też treści ideologicznych, które przez sam fakt swego uświę­ cenia stały się jeszcze mniej podatne na wszelkie tendencje transforma­ cyjne. Spróbujmy tu zatem sformułować operatywną definicję tendencji konserwatywnych, która mogłaby znaleźć zastosowanie w analizie ruchów społeczno-religijnych. Wydaje się, że tendencje konserwatywne to splot dążeń zmierzających do utrwalenia zastanego porządku i układu wartości w całokształcie systemu społeczno-kulturowego lub jedynie w jego poszczególnych sferach. Postawa taka kształtowana jest przez kon­ serwatywny światopogląd, tj. zbiór idei, uznających za podstawowe do­ bro — przetrwałe i funkcjonujące nadal dziedzictwo kulturowe, a za pod­ stawowy cel społecznej aktywności ludzi — troskę o zachowanie tej spuścizny w zasadniczo nie zmienionym kształcie. A zatem tendencje konserwatywne zaobserwowane w ruchach społeczno-religijnych będą spełniały funkcję zachowawczą wobec aktualnie istniejącego systemu społeczno-kulturowego. Ta postawa antyprospektywna, będąca afirmacją przeszłości w jej współczesnej mutacji, cechuje się przede wszystkim prze45 46 4 5 4 6 s. 58. J . C. R e es, Conservatism, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b , op. cit., s. 129. W. B i e ń k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konaniem, iż najlepszą formą obrony zagrożonego przez obcą dominację systemu są zabiegi, umacniające jego stabilność i dbające o jego popraw­ ność względem ustalonych już wzorców czy norm. Łatwo zauważyć, iż ten typ konserwatyzmu nie stanowi jakiegoś szczególnego wyznacznika, za pomocą którego można by wyodrębnić rrrteresująee nas tu ruchy od innych form oporu przeciwko nurtowi gwałtownych zmian, mającemu swe źródło na zewnątrz społeczności tu­ bylczej . Każde zbrojne działanie skierowane przeciwko intruzom, na­ ruszającym dopuszczalne normy inter etnicznej koegzystencji, jak i każdy eskapistyczny manewr, polegający na zwiększeniu dystansu od ośrodków zagrożenia, przepojony jest tendencjami konserwatywnymi. Istotą tych poczynań jest przecież utrzymanie w niezmienionym kształcie dotych­ czasowego stanu. Inaczej rzecz się ma na gruncie ruchów społeczno-reli­ gijnych i to niezależnie od ich typu, gdyż wszystkie one są przecież katalizatorami zmian. Tutaj pole działalności tendencji konserwatywnych znacznie się już zmniejsza, a ich skuteczność oddziaływania w poważnej mierze zostaje osłabiona. Zwykle dzieje się tak, iż tendencje zachowawcze utrzymują się tylko w wybranych sferach aktywności społeczno-kulturowej. Mimo to, jeśli mają one dość siły i natrafią na sprzyjające warunki, dążą do rewindykacji traconych przez grupę suwerennych pozycji, stara­ jąc się równocześnie umocnić dotychczasowy zestaw wzorów i norm. Z tą treścią konserwatyzmu ruchów społeczno-religijnych wiązać się będą takie pojęcia, jak etnocentryzm danej grupy etnicznej, sprzyjający jej izolacji od świata zewnętrznego, który nie jest przecież jej własnym światem, oraz sprzężona z tym zjawiskiem postawa ksenofobiczna . W sumie wszystkie te czynniki sprawiają, że tendencje konserwatywne w ruchach społeczno-religijnych, występujących wśród społeczności ple­ miennych, nabierają walorów kontrakulturacyjnych, tj. przeciwstawiają się wszelkim zmianom, i stawiają sobie za cel odrzucenie wpływów obcej, politycznie silniejszej kultury . Na ten właśnie aspekt ruchów niejedno­ krotnie zwracali uwagę G. Balandier, B. Barber, R. Linton, R. H. Lowie 47 48 49 4 7 Zauważyć także należy, iż w ramach tego samego ruchu — zmieniają s i ę w nim proporcje tendencji w miarę u p ł y w u czasu. Z reguły obserwuje się proces wzrostu znaczenia konserwatywnych tendencji, wypierających stopniowo dążenia rewolucyjne — charakterystyczne przede wszystkim dla pierwszych faz narodzin i aktywności ruchu. Niektórzy badacze uważają пр., iż zjawisko to leży u podłoża przekształcania się ekspansywnego ruchu w ultrakonserwatywne sekty religijne. Por. R. В a s t i d e, Messianism and social and economic development, [w:] I. W a l l e r s t e i n (ed.), Social change. The colonial situation, New York—London— Sydney 1966, s. 475. M ü h 1 m a n n, op. cit., s. 377-379. N o w i c k a , op. cit., s. 20. 4 8 4 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 117 50 i M. J . Herskovits . Zastrzec się tu jednak trzeba, iż tendencje kontrakulturacyjne posiadają w istocie ambiwalentny charakter, raz łącząc się z konserwatyzmem, w innym przypadku wspierając dążenia rewolucyjne. Zagadnienie to zostanie jednak omówione nieco dalej. Wreszcie zadajmy sobie pytanie, czy teoretycznie konserwatyzm może przybrać postać rewolucyjną, czy też stanowi on tendencję antyrewolucyjną. Zgodnie z przyjętymi do analizy ruchów społeczno-religijnych za­ łożeniami, pierwsza możliwość jest wykluczona. Zawsze bowiem będziemy mówili o różnych współwystępujących w danym ruchu tendencjach, z których każda dominować może w innej jego warstwie. I tak np. ruch posiadający ogólną wymowę konserwatywną będzie z pewnością zawierał także pewną dozę treści rewolucyjnych i vice versa. Na pytanie o drugą ewentualność też nie można odpowiedzieć zupełnie twierdząco. Wprawdzie tendencje konserwatywne przybierają na ogół postać antyrewolucyjną, ale — jak już o tym wyżej pisałem — mogą one również występować w tym samym ruchu równolegle z tendencjami rewolucyjnymi. Każdy z tych trendów oddziały wuj e jedynie na odrębne sfery ludzkiej egzysten­ cji. Rozkład owych tendencji w ruchu może być zatem bardzo zróżnico­ wany w zależności od tego, czy rozpatrywany on będzie w systemie ekonomicznym, strukturze społecznej, materialnym wyposażeniu kultu­ rowym, ideologii religijnej, czy wreszcie w relacjach interetnicznej do­ minacji podporządkowania. Stąd słuszniejsze wydaje się stwierdzenie J. Szackiego, iż „konserwatyzm jest konsekwentnie arewolucyjny" . 31 Jest rzeczą oczywistą, iż w trakcie analizy materiału empirycznego należy również wziąć pod uwagę ewentualne „niekonsekwencje", uwi­ doczniające się w obu zestawianych tu tendencjach. Chodzi mianowicie o rozziew, jaki powstać może między świadomym wyborem zachowawcze­ go czy rewolucyjnego programu, dążącego do utrwalenia lub przekształ­ cenia w całości pewnego zasobu wzorów i norm, a realizowaną w praktyce selekcją poszczególnych elementów tego podlegającego afirmacji, bądź negacji zbioru treści kulturowych. Proces ten posiada bardziej charakter instynktowny aniżeli refleksyjny, gdyż przebiega on zwykle „poniżej poziomu świadomości" . 5a so p p g B a r b e r , Acculturation and messianic movements, „American Sociological Review", t. 6: 1941, z. 5; R. L i n t o n , Nativistic movements, „Ameri­ can Anthropologist", t. 45: 1943, z. 2; R. H. L o w i e , Le messianisme promitif: contribution á un probléme d'ethnologie, „Diogene", t. 19: 1957; M. J . H e r s k o ­ v i t s , Acculturation. The study of culture contact, New York 1938. S z a c k i , op. cit, s. 223. Ibidem, s. 218. o r 51 52 n �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI REWOLUCYJNYCH Na tle charakterystyki konserwatyzmu łatwiej nam będzie dokonać określenia tendencji rewolucyjnych, które w tym układzie są negacją dążeń zachowawczych, zajmując w stosunku do nich opozycyjne stano­ wisko. Rozpatrując zjawisko przeobrażeń rewolucyjnych w kontekście całokształtu zmian systemu społeczno-kulturowego należy je również traktować jako rezultat zakłócenia mechanizmu równowagi, który spo­ wodowany być może, czy to przez czynniki endogenne, czy egzogenne, a najczęściej przez jedne i drugie równocześnie. Celem tych gwałtownych przekształceń jest więc także przywrócenie podlegającemu perturbacjom systemowi społeczno-kulturowemu pożądanej stabilności. Program ten realizowany jest przez eliminację tych elementów struktury, które roz­ sadzały dany system od wewnątrz, odgrywając w nim dysfunkcjonalną rolę. Usuwaniu owych negatywnie ocenianych przez społeczność czyn­ ników towarzyszy równocześnie proces wprowadzania szeregu doniosłych innowacji w postaci idei, wzorów zachowań lub rzeczy jakościowo całko­ wicie odmiennych od egzystujących już form . A zatem tendencje re­ wolucyjne pojmować należy jako inicjowanie procesów gwałtownych, jakościowych przeobrażeń rzeczywistości, ocenianej jako niezadowalającą, lub też tylko dążenie do takowych zmian. Tak rozumiane pojęcie „rewolucyjności" może dotyczyć zarówno pewnych poszczególnych, wyodręb­ nionych sfer tej rzeczywistości, np. religii, technik, organizacji społecznej itp., jak i całego systemu społeczno-kulturowego, którego przejście z jed­ nego stadium rozwojowego do następnego odbywa się drogą przewrotu i skoku jakościowego. Tego rodzaju rozwój następujący dzięki „trans­ formacji wszystkich ważniejszych instytucji i wartości" określa celnie P. Sorokin, jako tzw. „rewolucję totalną" (total revolution) . Opanowa­ nie bowiem przez tendencje rewolucyjne wszystkich kluczowych dla funkcjonowania danego systemu społeczno-kulturowego sfer musi także wywrzeć swój wpływ na te płaszczyzny rzeczywistości, które np. cechuje inercja i konserwatyzm. W nowym bowiem układzie stosunków nawet te zachowane w dalszym ciągu wzory będą przecież stopniowo nabierały nowego znaczenia i wymowy. 53 5 i Dla naszych jednak potrzeb bardziej operatywny okaże się wariant pierwszy, zawierający pojęcie rewolucji selektywnej. A zatem za ten­ dencje rewolucyjne uznamy szereg strumieni gwałtownych, jakościo­ wych i doniosłych w swym znaczeniu przeobrażeń, lub też tylko dążenia 5 3 G. H. В a r n e 11, Innovation. The basis of culture change, New York— Toronto—London 1953, s, 7. P. S o r o k i n , Society, culture and personality, New York 1947, s, 482. 5 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 119 do takowych właśnie zmian, zachodzących w różnorakich sferach ludzkiej egzystencji. Tendencji rewolucyjnych nie można wyłącznie utożsamiać ani z tzw. postawą prospektywno-akulturacyjną, ani też z nastawieniem retrogresywno-kontrakulturacyjnym. Pierwsza charakteryzuje się negacją włas­ nego dziedzictwa kulturowego i akceptacją wzorów obcych. Druga — przeciwnie — dąży do przywrócenia utraconych wartości autochtonicz­ nych, odrzucając równocześnie możliwość wprowadzania innowacji zapo­ życzonych z obcej kultury. Obie te postawy zawierają w sobie sporą dozę treści rewolucyjnych, obie także, każda na swój sposób, prą do zmiany istniejącego status quo. Jednakże nie zmienia to w niczym faktu, iż tworzą one w gruncie rzeczy pewne modele idealne w stosunku wobec obcej i własnej kultury. Stykając się natomiast z bogactwem form kon­ kretnych ruchów społeczno-religijnych zauważymy, iż tendencje rewolu­ cyjne występują w najrozmaitszych układach, których swoistym probie­ rzem może być jedynie opozycja zaprezentowanych wyżej stanowisk . Zastanówmy się teraz, co łączy na gruncie ruchów społeczno-religij­ nych tendencje rewolucyjne i konserwatywne. Wydaje się, że mimo opo­ zycyjnego charakteru tych tendencji, pełniących z jednej strony radykal­ ne funkcje transformacyjne, z drugiej zaś funkcje petryfikujące, mogą się one doskonale uzupełniać. Właściwość ta jest w pewnym stopniu spe­ cyficzną cechą wszystkich ruchów społeczno-religijnych. Niezależnie bo­ wiem od tego, czy ich programy ideologiczne i działalność praktyczna przesiąknięte są w większej mierze tendencjami konserwatywnymi, czy też rewolucyjnymi, to i tak zmierzają one do tego samego celu. W obu ewentualnościach chodzi przecież o ochronę zagrożonej własnej osobo­ wości i identyczności kulturowej oraz o likwidację historycznie uwarun­ kowanych stanów deprywacji, które zaliczane są do podstawowych czyn­ ników kształtujących tego rodzaju ruchy . 55 56 55 Zagadnienie to w sposób interesujący porusza także E . Nowicka przedsta­ wiając w formie graficznej rozkład podstawowych typów postaw. Por. N o w i c k a , op. cit., s. 21-22. Wydaje się jednak, że w zastosowaniu do naszych rozważań po­ dział na postawę kontrakulturacyjną z tendencją natywistyczną i postawę autonegatywistyczną z tendencją witalistyczną — nie jest wystarczający. Należy bo­ wiem zwrócić u w a g ę na fakt, iż tzw. „natywizm kontrakulturacyjny może w y s t ę ­ p o w a ć w dwóch wersjach. Mianowicie — jako obejmujący swym natywistycznym programem całokształt aktualnego zasobu w ł a s n e j kultury będzie wyrazem ten­ dencji konserwatywnych. Natomiast, gdy natywizm stanie się ideologią rekonstruk­ cji i nawrotu do utraconego stanu posiadania (tradycji), będziemy mieli do czy­ nienia z tendencją rewolucyjną. D. F . A b e r 1 e, A note on relative deprivation theory as applied to millenarian and others movements, [w:] T h r u p (ed.), op. cit., s. 193-214. 5 6 �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI NIEKTÓRE K A T E G O R I E RUCHÓW A T E N D E N C J E I KONSERWATYWNE REWOLUCYJNE Pisałem już o tym, że większość dotychczas wyodrębnionych, na pod­ stawie bardziej lub mniej precyzyjnie ustalonych kryteriów, kategorii ruchów społeczno-religijnych odzwierciedla jedynie specyfikę pewnych najwyraziściej rysujących się treści, uwidocznionych następnie na ogół w nazewnictwie. Mamy zatem ruchy natywistyczne i millenarystyczne, mesjanistyczne i profetyczne, rewitalizacyjne i kryzysowe. Listę tę można by znacznie wydłużyć, ale przecież nie jest to naszym zadaniem. Wydaje się, iż zabiegiem pożyteczniejszym będzie zwrócenie uwagi na wzajemne związki zachodzące między niekórymi tradycyjnie badanymi składnikami ruchów a interesującymi nas tu szczególnie tendencjami rewolucyjnymi i koserwatywnymi. Przez długie lata, bo co najmniej od r. 1940, za jedną z najistotniej­ szych cech ruchów społeczno-religijnych uważano natywizm, poddany interpretacji przez R. Lintona, a następnie wykrywany w różnego typu społecznościach i kontekstach historycznych. Zgodnie z intencją autora tej koncepcji (kategorii) natywizm wyrażać miał dążenia członków społeczności do odnowy (revive) lub uwiecznienia (perpetuate) wybranych aspektów własnej kultury . Nie ma tu niestety miejsca, by przeprowa­ dzać krytykę tej dość już przebrzmiałej definicji. Celne uwagi na ten temat znajdziemy choćby u P. Worsley'a lub też w znanej pracy W. E . Miihlmanna Chiliasmus und Nativismus . Zwróćmy jednak uwagę tylko na to, iż pierwszy z opozycjonistów Lintona zarzucał mu zbyt wielkie położenie nacisku na ideologiczny aspekt gloryfikacji przeszłości i próbę zachowania jej dziedzictwa w teraźniej­ szości. Tak sformułowany zarzut dotyczył zatem problemu zbytniego przeceniania tendencji konserwatywnych, które pod płaszczykiem natywizmu miały występować w większości ruchów. Inaczej postępuje Miihlmann, który krytykując lintonowską koncepcję natywizmu za su­ biektywizm, tkwiący implicite w ocenie tego, co należy do własnej, a co do obcej kultury, sam uwypuklał jego aspekty rewolucyjne. Wg niego natywistyczna ideologia była w gruncie rzeczy symbolem oporu przeciwko dominacji obcej kultury, stając się niejako „substrukturą" ruchu społeczno-religijnego, z której wyrastały „impulsy rewolucyjno-nacjonalistyczne" . Oczywiście impulsy te traktuje autor w znacznie węższym zakresie, aniżeli uczyniliśmy to w naszych rozważaniach, ale i tak w analizowanej 57 58 59 5 7 5 8 5 9 L i n t o n , op. cit, s. 230-240. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 9-11; W o r s 1 e у, op. ciť., s. 263. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 12. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 121 tu kwestii fakt ten nie posiada większego znaczenia. Istotne jest dla nas tylko to, że w jednym przypadku przypisuje się natywizmowi cechy kon­ serwatywne, w innym znów rewolucyjne. Należałoby zatem wyjaśnić, czy ta dwoistość cech wynika z ambiwalentnego charakteru natywizmu, czy też jest tylko skutkiem błędnych interpretacji. Odpowiedzi na ten dyle­ mat udzielił już w zasadzie sam Linton, odróżniając dwie podstawowe odmiany natywizmu. Pierwszy typ określił on mianem natywizmu rewiwalistycznego, czyli odncwicielskiego, drugi natomiast nazwał natywizmem uwieczniającym (perpetuative). Występujące pomiędzy nimi różnice posiadają dla nas podstawowe znaczenie . Na pozornie lub faktycznie utraconą bezpowrotnie przeszłość zorien­ towana jest postawa rewiwalistyczna. Stawia sobie ona zatem za cel wy­ dobycie z zapomnienia minionych już treści kulturowych i ożywienie dawnych wzorców społecznej egzystencji. Z tą właśnie postawą typu natywistycznego należy łączyć tendencje rewolucyjne. Utopijna idea po­ wrotu do jakiegoś szczęśliwego czasu utraconego, mitycznego złotego wieku ludzkości lub plemienia sprzyjała nie tylko narodzinom haseł rewolucyjnych w sensie społeczno-politycznym, ale także prowokowała do gwałtownego zerwania z teraźniejszością, obejmującą zarówno aktu­ alny stan kultury, jak i system społeczny. Postawa odnowicielska, na­ cechowana opozycją teraźniejszości wobec przeszłości, zawierała więc ideę powrotu do wyidealizowanego status quo ante . Jest przeto po prostu rewolucyjną koncepcją przewrotu zakładającą likwidację negowa­ nej aktualnie rzeczywistości. Powrót do tradycji i gotowość jej kontynuo­ wania nie musi więc być w każdym przypadku wyrazem tendencji zacho­ wawczych, gdyż łączyć się może ściśle z postawą rewolucyjną. Natywizm uwieczniający posiadał pod tym względem diametralnie odmienny charakter. Jego kwintesencją było pragnienie zachowania i utrwalenia istniejącego dorobku kulturowego danej grupy społecznej, w ramach której rozwijał się ruch społeczno-religijny. Ta obrona niena­ ruszalności aktualnie funkcjonującego systemu kulturowego miała być najlepszym gwarantem realizacji celów stawianych sobie przez ruch 60 61 6 0 Wyrażony tu pogląd przeczy zatem opinii Nowickiej, która pisała, iż „mniej­ sze znaczenie w tej klasyfikacji ruchów społecznych ma odróżnianie natywizmu odnowy i uwiecznienia, gdyż w konkretnych doktrynach postawy te są ze sobą ściśle związane". N o w i c k a , op. cit., s. 248. Wspólne w y s t ę p o w a n i e obu postaw jest takim samym faktem empirycznym, jak jednoczesna obecność tendencji rewo­ lucyjnych i konserwatywnych w jednym ruchu. Stan taki nie może nas jednak upoważniać do rezygnacji z badań nad strukturą doktryny i funkcjami spełnianymi przez jej poszczególne elementy. Wówczas zaś te wspomniane w y ż e j podziały stają się przydatne. S z а с к i, op. cit., s. 229. 61 �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 62 owładnięty tą tendencją . W tej postaci natywizmu dostrzegamy silne funkcje konserwatywne. Ich podstawowym celem jest niedopuszczenie do jakichkolwiek gwałtownych zmian, zachowanie cyklicznej ciągłości rozwojowej i czystości wzorów kultury, które, choć wypracowane przez minione . pokolenia, są i powinny być nadal obowiązujące. Restauracja jakiejś zniszczonej przeszłości nie wchodzi tu w rachubę, gdyż w idei tej kryłoby się przecież niebezpieczeństwo kolejnych rewolucyjnych przeo­ brażeń . Podsumowując powyższe uwagi na temat dwoistego charakteru naty­ wizmu, stwierdzić można, iż postawa rewiwalistyczna, spełniająca funkcje rewolucyjne, traktuje forsowane przez siebie zmiany jako najskutecz­ niejszy środek oswobodzenia się od nierównoprawnej sytuacji, będącej rezultatem kontaktów interetniczych i kulturowych. Tymczasem ideologia natywizmu uwieczniającego o funkcjach konserwatywnych traktuje za­ chodzące zmiany za przyczynę wszelkich kulturowych perturbacji, któ­ rych opanowanie możliwe jest pod warunkiem rozwinięcia arsenału środków przeciwakulturacyjnych. Oczywiście każda z tych postaw poja­ wia się w ściśle określonej sytuacji społecznej i warunkach historycznych, ale jest to już całkowicie odrębne zagadnienie, nie mieszczące się w tym nurcie rozważań. 6Э O rewolucyjnych aspektach millenaryzmu mówiliśmy już w pierwszej części niniejszego artykułu, nie ma więc potrzeby tego zagadnienia znów w tym miejscu szerzej rozwijać. Zwróćmy jednak jeszcze nieco uwagę na pewne nieporuszone dotąd kwestie. Ideologia millenarystyczna pod niektórymi bowiem względami jest pokrewna natywizm owi rewiwalistycznemu, choć w zasadzie są to pojęcia dotyczące odrębnych sfer nadbu­ dowy ruchu społeczno-religijnego. Pierwsze z nich dotyczy bowiem kon­ cepcji zbawienia (soteriologii), drugie natomiast oddaje istotę zawartego w tym ruchu programu przebudowy własnego systemu kulturowego. Mimo to, oba te aspekty łączy wspólnota tendencji rewolucyjnych. Wy­ nikają one z millenarystycznej idealizacji, która akceptując natywistyczny program restauracji utraconej przeszłości, wykorzystuje ją z kolei do konstrukcji swego utopijnego obrazu świata przyszłości . W tych kreacjonistyczych cechach ideologii millenarystycznej, propagującej odmien­ ny od dotychczasowego układ stosunków interetnicznych i kulturowych, 64 6 2 Zbliżony pogląd do stanowiska Lintona reprezentował F . Voget, który ten typ natywizmu (natywizm uwieczniający) nazywał — „dynamicznym". Por. F . V o ­ g e t , Toward, a classification of cult movements, some futher contributions, „Man", t. 59: 1959, z. 2. S z a c k i , op. cit., s. 229. T a l m o n , op. cit., s. 195, 200. 6,3 6 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 123 ujawnia się właśnie jego rewolucyjna natura. To ona przede wszystkim czyni z millenaryzmu — jaki pisze Y . Talmon — „a very potent agent of change" . Ideologia ta w swej najradykalniejszej postaci głosi bowiem konieczność fundamentalnej transformacji, a nie ulepszenia czy reformy istniejącego systemu, który •— poprzez jego pełną negację — odrzuca. Tego rodzaju hasła sprawić mogą, iż obecna początkowo wyłącznie w płaszczyźnie programu tendencja rewolucyjna przenieść się może rów­ nież na płaszczyznę praktyki społecznej. W takich przypadkach mamy do czynienia z tzw. aktywistyczną i agresywną formą millenaryzmu, któ­ ra — dążąc do antycypacji zapowiedzianego zbawienia — nakłania do wzniecenia rewolty, mającej przyśpieszyć likwidację czynników uniemo­ żliwiających budowę nowego, harmonijnego ładu . 65 66 W podobnym duchu wypowiadał się D. F . Aberle, który w swym in­ teresującym systemie klasyfikacyjnym ruchów społecznych włączył millenaryzm do kategorii tzw. ruchów transformacyjnych, cechujących się wg niego dążeniem do całościowej zmiany tzw. systemu ponadindywidualnego, tj. stosunków społecznych. W tej właśnie klasie umieścił on ruchy rewolucyjne, i to zarówno te, które posługują się środkami racjonalnymi, jak i takie, które swój radykalny program realizują na drodze magiczno-rytualnej. Oryginalność koncepcji Aberlego polega na większym niż dotychczas zwróceniu uwagi na zindywidualizowane, psychologiczne as­ pekty ruchów społeczno-religijnych. Odpowiednikiem ruchu transfor­ macyjnego na takiej właśnie jednostkowej płaszczyźnie doświadczeń i przeżyć religijnych jest wg niego tzw. ruch kompensacyjny (redempti­ ve) , wyrównujący i neutralizujący szkodliwe skutki relatywnej deprywacji, powstałej np. w warunkach politycznego zdominowania oraz interetnicznych i kulturowych konfrontacji. Jego celem jest również dokonanie totalnej zmiany, ale nie w aktualnym systemie społeczno-kul67 65 Ibidem, s. 194. Taką formę ruchów społeczno-religijnych określił Lanternari jako typową dla „rewolucyjnej fazy w życiu religijnym l u d ó w tubylczych". Wyraża ona dla niego — jak pisze — „pewien „moment" w dziejach, w którym siły innowacji, antykonserwatyzmu i anty tradycjonalizmu zbiegają się razem, by ostatecznie zerwać z trady­ cją". Jednakże przerwanie tych w i ę z ó w z przeszłością jest tylko połowiczne, gdyż ruchy te posiadają także „swój moment konserwatywnego przywiązania do ofi­ cjalnej tradycji" oraz „swój moment konfrontacji między starożytnością a w s p ó ł ­ czesnością, konserwatyzmem a rewolucją". V. L a n t e r n a r i , The religions of the oppressed. A study of modern messianic cults, New York 1965, s, 254. W pracy N o w i c k i e j , Bunt i ucieczka, autorka niezbyt precyzyjnie prze­ łożyła termin wprowadzony przez Aberlego, tłumacząc go jako „ruchy zbawienia". W istocie rzeczy cały kontekst, w jakim określenie to zostało użyte w oryginale, wskazuje iż chodzi tu o ruch typu „kompensacyjnego", co zresztą odpowiada rów­ nież przymiotnikowi — „redemptive". Por. N o w i c k a , op. cit. s. 250-251; A b e r1 e, The peyote religio..., s. 329-333. C6 6 7 �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI turowym, lecz przede wszystkim w samej jednostce, w jej postawach, dążeniach i aspiracjach, po to, aby ją uodpornić przeciwko różnorakim doczesnym trudnościom, dostarczając jej równocześnie satysfakcji reli­ gijnej . Wydaje się, że tendencje rewolucyjne, w sprecyzowanym już wyżej znaczeniu tego określenia, muszą odgrywać poważną rolę w obu wyróżnionych tu typach ruchów. Zresztą — jak zauważył sam Aberle. — typy te występują niezmiernie rzadko w postaci „czystej", przeważ­ nie bowiem wzajemnie się przenikają, tworząc ruchy o transíormacyjnokompensacyjnym charakterze. W takich przypadkach — a są one dość liczne, np. na gruncie amerykańskim — wielce obiecującą byłaby odpo­ wiedź na pytanie: w jakiej mierze tendencje rewolucyjne i konserwa­ tywne mogą mieć wpływ na przebudowę lub zachowanie dotychczaso­ wej osobowości jednostki (wyznawcy). Problematyka ta winna być jednak rozpatrywana i rozwiązywana przy szerokim współudziale psychologów, w przeciwnym wypadku trudno byłoby tym badaniom zapewnić powo­ dzenie. 68 TRADYCJA I TRADYCJONALIZM A TENDENCJE I REWOLUCYJNE KONSERWATYWNE Trudno wprost nie zauważyć, iż poruszone w tym artykule problemy występowania tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych łączą się bezpośrednio z kwestią tradycji. Wypada zatem przy końcu niniejszych rozważań poczynić na temat tych wzajem­ nych związków kilka generalnych uwag. Jako punkt wyjścia służyła w tym przypadku cytowana już praca Szackiego poświęcona różnorodnym teoretycznym aspektom tradycji . Ambiwalentny charakter tradycji — raz konserwatywny, to znów rewolucyjny — nie ulega w świetle poczynionych uprzednio spostrze­ żeń wątpliwości. W istocie bowiem żaden ruch społeczno-religijny nie może sobie pozwolić na całkowite ignorowanie własnej spuścizny kul­ turowej; przeważnie zaś właśnie problemy z nią związane wysuwają się w tego typu zjawiskach na plan pierwszy. Mówiąc o tradycji należałoby spojrzeć na to pojęcie, podobnie jak Szacki, który odróżnił tradycję w jej sensie przedmiotowym od tradycji w znaczeniu podmiotowym. Przypomnijmy, iż w pierwszym przypadku spotykamy się ze zjawiskiem tzw. dziedzictwa kulturowego, w drugim natomiast — ukryty jest „stosunek danego pokolenia do przeszłości, jego zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu" . Konserwatyzm 69 70 6 8 6 9 7 0 A b e r l e , op. cit., s. 315-322. Por. przypis 40. S z а с к i, op. cit., s. 97-98. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 125 i tendencje rewolucyjne łączą się z obu tymi tradycjami, z tym jedynie zastrzeżeniem, że w przypadku dziedzictwa kulturowego silniej ujawnia­ ją się tendencje konserwatywne, natomiast przy tradycji sensu stricto — tendencje rewolucyjne. Należy jednak wątpić, aby było to regułą. Immanentną cechą tendencji konserwatywnych jest umacnianie i zachowy­ wanie dziedzictwa kulturowego w takim stanie funkcjonalnym, by tę odziedziczoną po przodkach spuściznę móc następnie przekazać kolejnym pokoleniom. Tymczasem tendencje rewolucyjne, wymierzone przeciwko ustalonym hierarchiom wartości, jeśli nie mają charakteru całkowicie innowatorskiego przybierać mogą formę afirmacji martwych nawet wzorów, któ­ rych restauracja i selekcja poprzez pryzmat teraźniejszości zapewnić ma bezkonfliktowe, a jednocześnie w pełni satysfakcjonujące zaspokojenie materialnych i duchowych potrzeb w wyidealizowanej, utopijnej przy­ szłości. Można by tu jeszcze wskazać na różnice między refleksyjnym sto­ sunkiem do tradycji, występującym wówczas, gdy np. pojawia się świa­ doma chęć przywrócenia do życia zapomnianych już treści, a bezrefle­ ksyjnym i niemal intuicyjnym stosunkiem do dziedzictwa kulturowego, cechującym głównie te społeczności, które w małym stopniu podlegały procesom akulturacji . W przypadku ruchów społeczno-religijnych pier­ wsza postawa towarzyszy zwykle tendencjom rewolucyjnym, podczas gdy druga częściej łączy się z konserwatyzmem. Wszystkie te hipotetyczne zależności można również przedstawić w skrótowej postaci graficznej, mając oczywiście na względzie walory komunikatywne tego typu sche­ matów. 71 Tradycja 71 Tendencje rewolucyjne I Tendencje j konserwatywne przedmiotowa totalne lub selektywne odrzucenie dziedzictwa przywrócenie utraconego dziedzictwa, jego akceptacja totalna lub selektywna utrwalenie dziedzictwa podmiotowa „tradycja . negatywna" czyli negatywny stosunek do przeszłości I „tradycja pozy­ tywna" czyli pozytywny stosunek do przeszłości „tradycja neutralna" czyli instynktowna Ibidem, s. 70. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Warto również zwrócić uwagę na relację zachodzącą między konser­ watyzmem a tradycjonalizmem, choćby tylko z tego względu, iż oba te pojęcia w odczuciu potocznym traktowane są często synonimicznie. Pod­ stawą kształtowania się wszelkiego tradycjonalizmu, jako apologetycznej postawy względem tradycji, jest według szeregu badaczy tzw. trady­ cjonalizm pierwotny, który Szacki za Dasnoy'em określa jako integra­ lny . W największym skrócie zasygnalizujmy tylko, iż jest to świato­ pogląd społeczeństwa prostego, które w sposób intuicyjny utożsamia się z odziedziczoną po przodkach i obdarzoną sankcją sakralną spuścizną kulturową. Dziedzictwo to jest integralną częścią niezmiennego porzą­ dku wszechświata. Sama zaś postawa tradycjonalistyczna jest — jak pisze znów Szacki — „bezalternatywna", ponieważ dopóki system kul­ turowy, którego ona dotyczy, nie ulega zmianom, dopóty „nie istnieje w nim problem wyboru takich lub innych zasad postępowania" . A za­ tem w tym wypadku nie możemy w ogóle mówić o jakichkolwiek ten­ dencjach konserwatywnych czy rewolucyjnych. Sytuacja ulega jako­ ściowej zmianie dopiero wówczas, gdy system społeczno-kulturowy nie spełnia warunków względnej stabilizacji. Pojawiają się wtedy nowe typy tradycjonalizmu, które wyrastają „z poczucia totalnego rozkładu (braku) jakiegokolwiek porządku oraz z rozpaczliwego poszukiwania pun­ któw oparcia" w celu uchwycenia równowagi . Sytuacja taka odpowia­ da zatem w pełni warunkom, w jakich zwykle kształtuje się ruch społeczno-religijny, będący przecież taką próbą przywrócenia stanu pożą­ danego. 72 73 74 Pierwszym z tych dwu typów jest tzw. tradycjonalizm konserwaty­ wny, którego zadaniem jest utrwalanie zachowanych pozostałości wcze­ śniejszych okresów rozwojowych. Drugi typ tradycjonalizmu — jest ide­ ologią skierowaną przeciw zastanemu układowi stosunków, starającą się go zniszczyć, aby na jego miejscu •— odwołując się do wyrugowanych już dawno wzorów — odbudować przeszłość na użytek przyszłości. Ten nurt określał Szacki za Toynbee'm jako trądycjonalistyczny archaizm , natomiat ja konsekwentnie nazwałbym go tradycjonalizmem rewolu­ cyjnym. Nie bez zdziwienia w całej tej dość rozbudowanej konstrukcji Szackiego napotykamy na zbieżności z lintonowską systematyką natywizmu. Tradycjonalizm konserwatywny jest przecież odpowiednikiem natywi75 7 2 A. D a s n o y , Le prestige du passé, s. 204. 7 3 74 75 S z а с к i, op. cit., s. 207. Ibidem, s. 210. Ibidem, s. 223. Paris 1959, s. 116, za S z a c k i , op. cit., �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 127 zmu uwieczniającego, a tradycjonalistyczny archaizm stanowi analogon natywizmu rewiwalistycznego. Mamy więc tu do czynienia — jak się wydaje — tylko z trafnym przetransponowaniem na grunt analizy my­ śli europejskiej — idei wypracowanych w oparciu o studia nad spo­ łeczeństwami „prymitywnymi". Zatem dwudzielną klasyfikację trady­ cjonalizm ów uważać można z pewnymi obwarowaniami za prawo ściśle ogólne, podczas gdy typologia natywizmów zdaje się być uszczegółowie­ niem tego czasoprzestrzennie nieograniczonego prawa . Na podkreślenie zasługuje tutaj fakt, iż wyodrębnienie i podziały natywizmu pokrywają się niemal idealnie pod względem struktury i fun­ kcji z w.w. klasyfikacją, dysponującą tak uniwersalnymi walorami. Na­ daje to pierwszym ustaleniom szczególną wartość, rozszerzając znacznie w związku z tym zakres ich stosowalności. Rozważania oraz teoretyczne refleksje nad rolą tendencji konserwa­ tywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych są w moim osobistym przekonaniu niezbędnym etapem postępowania, który ułatwić może analizę empirycznego materiału oraz zwiększyć logiczną popraw­ ność wnioskowania. Czy zawarte w niniejszym artykule stwierdzenia są słuszne i uzasadnione pokaże prawdopodobnie dalsza praktyka bada­ wcza, która w myśl słynnych marksowskich sformułowań jest podsta­ wowym kryterium prawdy. 76 Aleksander Posern-Zielinski CONSERVATIVE A N D R E V O L U T I O N A R Y TENDENCIES I N S O C I A L - R E L I G I O U S M O V E M E N T S OF T H E T H I R D W O R L D A Summary Social-religious movements (SRM) i n endo-colonial communities oí the T h i r d W o r l d are a product of acculturation and of unequal economic relationships between ethnic groups. A n S R M can be a factor either enhancing or impeding the dynamics of general transformations. They are net products of clashing heterogenuous t e n ­ dencies that can be traced i n the structures, forms and functions of SRMs, There are both revolutionary and conservative tendencies among them. These can be ar­ ranged along three dimensions: (,1) the system of models for i m i t a t i o n , norms and values preferred by an S R M ; (2) the programme and dynamics of economic and interethnic change; (3) the sphere of the m y t h and magic. The t w o tendencies usually come together; w h a t is changing is their pattern and proportions i n each of the dimensions of a social-cultural system (SCS) integrated by the given SRM. 7 6 J. S u c h , 1972, s. 208. O uniwersalności praw nauki. Studium metodologiczne, Warszawa �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI As conceps relevant to the study on S R M , the two terms should be construed in the broad anthropological meaning, rather than i n the narrower social and political one. This is necessary in the analysis of pre-elass, noneuropean SCSs. At the same time, the concepts of the conservative and the revolutionary should be made free of value associations, theology and Europe-mindedness. Conservative tendencies in S R M are a bundle of strivings aiming at the perpe­ tuation of the actual pattern of values within the whole S C S or in some of its areas. Those tendencies defend the equilibrium of the S C S by opposing innovation and intesifying the processes of petrification and sacralization of the forms of social activity. Their opposite are revolutionary tendencies; they aim at restoring the required stability to the changing S C S . They strive at the elimination of disfunctional and negatively appreciated factors and they substitute qualitatively novel forms for them. Thus, the revolutionary tendencies spark violent transformations in what is judged as unsatisfactory, or they at least attempt to do so. They may embrace the whole SCS, aiming at the total revolution, or more frequently they operate in limited spheres only, provoking selective radical change. Thus, within any given S R M the two tendencies coexist in various proportions, with either one or the other predominating in each of its particular spheres. A movement which is in general conservative will contain a certain amount of revolutionary contents, and vice versa. We can also encounter a discrepancy be­ tween a conscious choice of an overall conservative or revolutionary programme and the actual selection of the elements of a set cultural contents as subject to acceptance or rejection. Though the two tendencies are opposed as they serve radical transformation on one hand and petrification on the other, they are also complementary. This is an essential peculiarity of all the SRMs. Their general objectives are the same, irrespective of the more or less revolutionary or conservative tendencies permea­ ting their ideologies and actual endeavours. The objective is the protection of the endangered cultural personality and identity, as well as the abolition of historically •conditioned states of deprivation. Revolutionary and conservative tendencies are variously related to tradition and traditionalism, as well as to nativism and millenarism. Tradition is always ambi­ guous as it can be used for either conservative or revolutionary purposes. A turn towards tradition and a readiness to continue i t need not amount to an acceptance of a conservative programme. A n example can be the attitude labelled by Linton as revivalistie nativism, containing the idea of the return to an idealized status quo ante. Thus, it is a revolutionary attitude, aiming at the abolition of the negatively appreciated actual reality. On the other hand, conservatism is more strictly related to perpetuative nativism. Millenarism is apt to go together with revolutionary ten­ dencies. The revolutionary character of millenaristic idealization consists mainly in its acceptance of the programme of a restoration of the last tradition which is used for the construction of the Utopian image of the future world. This paper is an attempt to develop on the theoretical ground the postulate of V. Lanternari, formulated in 1965, who stressed the necessity to study the relation­ ships between religion and revolution, as well as between religion and social-cultu­ ral conservatism, i n the S R M . Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af53fdb0780788673dd8848bd8c6831.pdf a374c3fff30fa638a5eaeebb2d1ede7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1764 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource antropologia etniczności etniczność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1633 Title A name given to the resource Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.3-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. S T U D I A, R O Z P R A W Y Lud, t. 63, 1979 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI KONCEPCJE ETNICZNOŚCI W AMERYKAŃSKICH ETNICZNYCH STUDIACH Jednym z podstawowych pojęć współczesnych amerykańskich studiów etnicznych jest etniczność (ethnicity) 1. W ostatnim dziesięcioleciu określenie to zrobiło ogromną karierę, zdobywając popularność nie tylko na gruncie nauk społecznych, ale także utrwalając się w słownictwie politycznym i języku amerykańskich mass media 2. Termin ten znalazł zastcsowanie w interpretacji wszystkich niemal zjawisk etnicznych i rasowych występujących w całym 200-letnim okresie formowania się amerykańskiego narodu. Posługują się nim zarówno socjologowie, jak i antropologowie, którzy włączają kategorię etniczności do teorii takich procesów, jak asymilacja, integracja czy akulturacja (Posern-Zieliński 1977 a). Do swego słownictwa fachowego wprowadzili "etniczność" także historycy prowadzący studia nad dziejami imigracji do USA i rolą czynnika etnicznego (ethnic factor) w kształtowaniu się amerykańskiej cywilizacji. W ramach tych, i szeregu innych jeszcze, l Nie wydaje się trafną 'Propozycją tłumaczenie terminu ethnicity jako "etnicyzm". To ostatnie określenie mogloby jedynie odpowiadać z Igrubslza tzw. ruchowi etnicZ!l1ogoodl'Odzenia (ethnicity mO'IJement, revivaL). Obejmowałoby zartem, podobnie j.ak wszystkie inne "izmy", 'pewien nurt intelektualny odwołujący się do etnicznych sentj'lmentów, n,ie zaś ,cechę lub zbiór cech dystynktywny'ch, umożliwiających klasyfikację j,cdnostek i grup wg. etnicznyc'h I"odowodów i specyfiki kulturowej. 2 P,o 'raz pierws'zy ienmin ten zootał 'użyty w 1953 r., choć jes'Zlcze w Jatach 60-ty'ch 'n,j,ezysk'ał ,aprobaty i z tej racj.i ,nie ;z,na1azł ię w czołowych a.m'erykańskich słownikaich. Sy,tJua.cja ZJmieniła się dQpiero ll1a progu lat 70-ty,ch, kd,erly to nowy teI'min 'wpI"owad2Jony zOIstał "oficj.alnie" do zasobu leksykalnego języka angielskiego (Glazer and Moynihan 1975, s. 1). 1* �4 AiLEKSAiNDER POSBR:N -ZI,ELINSKI dyscypLin lDiadiaiwano"etniC'znoścli" cora:z 'to inJneznac~en:ia, co ,w dużej mierze utrudnia interdyscyplinarną dyskusję i koordynację badań w zakresie studiów etnicznych. W rezultacie poszczególni badacze wprowadzali często własne, robocze, a więc różniące się od siebie, definicje "etniczności". Większosć jednak stosuje ten termin, kierując się g~ównie intuicją i nie dociekając głębiej istoty analizowanego zjawiska. Dogodnym punktem wyjścia do szerszego omówienia kontrowersyjnych problemów związanych z definicją "etniczności" mogą być załozenia programowe oraz treść młodego czasopisma naukowego poświęconego wyłącznie problemom etnicznym. Pierwszy tom tego pisma (kwar.alnika), zatytułowanego "Ethnicity", opublikowany został w Nowym Yorku w 1974 r.3. Jego komitet redakcyjny, z tej miary specjalistą na c2'ele co Andrew M.Greeley, sprecyzował na wstępie cele, zadania l podstawowe zainteresowania nowego periodyku. l tak, ma on być "skoncentrowany na (zjawiskach) utrzymywania się różnorodności wśród ludzkich grup w zindustrializowanym i industrializującym się świecie oraz ułatwiać zrozumienie (procesów), w jakich poszczególne grupy oddziaływują na siebie w ramach społeczeństwa. Pismo jest zainteresowane etniczną różnorodnością i integracją gdziekolwiek na świecie (zjawiska) te mogłyby być obserwowane i studiowane" (Greeley lH74, s. Ill). Z konstatacji tej wynika wyraźnie, że etniczność to nie tylko zagadnienia stosunków interetnicznych, ale także badania nad specyfiką etniczną poszczególnych grup oraz nad utrzymywaniem się etnicznych odrębności, określających pluralizm kulturowy wielu współczesnych społeczeństw, w tym także społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. Nowy problem pojawia się jednak znów, gdy spróbujemy ściślej okreśEć, co redakcja "Ethnicity" rozumie pod pojęciem "etnicznej różnorodności" (ethnic diversity). Wg Greeleya czynnik ten można bowiem sprowadzić do takiego układu zróżnicowań grup społecznych, który nie byłby redukowany ani do struktury demograficznej, czy też podziałów klasowo-zawodowych, a opierałby się na różnicach wynikających z odmienności ras, religii, narodowości, języków ojczystych i nawet terytorium zamieszkiwania. Ta robocza deskryptywna definicja etniczności zdaje się odpowiadać naj nowszym tendencjom studiów etnicznych w USA, obejmujących grupy powstałe w oparciu o odmienność rasy, pochodzenia narodowego (national origin) i religii, czy też o jakąkolwiek kombinację tych cech (Gordon 1970, s. 27). 3 W po1skiiJm piŚimienlIlilciwi,e kWa'I1taJJnik "Etlhini'oity" Qmow~olIlY lJOistał prz,ez 'G. Babińskiiego na la.maldh "Pr2leglądiU Bo1onlij[];ego" (t. 2: 1976, z. 1, s. 191 - 193), �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 5 W pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim grupy takie, jak wymienione wyżej, znajdują się w procesie ciągłych zmian społecznych, kulturowych, ekonomicznych i politycznych. Z jednej strony podlegaj~! one asymilacji i akulturacji, integrują się stopniowo z host society i wspartą na anglosaskich tradycjach cywilizacją amerykańską, z drugiej jednak - zachowują wciąż pewne cechy swej identyczności etnicznej i odrębności kulturowej, które czynią z przedstawicieli tych grup tzw. etników, a więc ludzi cechujących się inną etnicznością aniżeli przedstawiciele tzw. głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego 4. Badając te grupy zauważono, że niektóre zachowania i reakcje ich członków są w dużej mierze uwarunkowane przez dziedzictwo kulturowe wniesione przez poszczególne grupy i zbiorowości do Ameryki. To dziedzictwo kulturowe i oparta na nim tradycja etniczna zdaje się stanowić klucz do określenia i:stoty etniczności. Na ten aspekt trafnie zwrócili uwagę A. M. Greeley i W. C. McCready (1975, s. 209 - 235), którzy zastanawiali się nad rzeczywistą rolą czynnika spuścizny kulturowej w dzisiejszych zachowaniach i ideałach amerykańskich etników. Wychodząc od analizy etnograficznych materiałów, które charakteryzowały niektóre cechy kultury ludowej mieszkańców południowych Włoch, Sycylii oraz Irlandii, sformułowali oni szereg hipotez odnośnie prawdopodobieństwa kontynuacji pewnych wywiedzionych z Europy wzorów zachowań i upodobań:. w środowiskach etnicznych ukształtowanych już w wyniku imigracji do Stanów Zjednoczonych. Badacze ci, posługując się metodą tzw. badań międzykulturowych, stwierdzili, że większość założonych hipotetycznie przewidywań na temat trwałości występowania niektórych wzorów zachowań i preferencji kulturowo-osobowościowych, sformułowanych w oparciu a znajomość cech charakteru narodowego i kultury grup europejskich, w pełni potwierdziła analiza materiału północnoamerykańskiego. Studium to zwróciło zatem uwagę 1) na konieczność głębszego zainteresowania się badaczy charakterystyką kulturową krajów i regionów pochodzenia poszczególnych zbiorowości w dobie ich emigracji; 2) uświadomiło specjalistom od zagadnień etnicznych, że samo studiowanie etnicznych zachowań zgodnie z_tradycją mocno zakorzenionego nadal behawioryzmu nie może dać wyjaśnień w pełni wystarczających dla zrozumienia trwałości etnicznego pluralizmu w USA. Etniczność jako podstawa tego pluralizmu nie składa się wyłączni~ 4 O sk,a'1i Z-IóźnioO'W-aJldaetniJoZlI1egio,<i Iproblemie e<t1l1iczJnośd świadczyć mogą dane ~iJcllbowe. I rLaJk'Ilip. w if. 1970 pomad 75 mm. Ameryka/nów o:kreśldło SJiebiie jako "et.ników", choć ty.1ko 11 m~:n. osób iZ <tej liJczby wrodziło się pOlla gnalTIkaJmi St,anów Zjedinocz'onydh (BerJl>a'l"d 1972, s. 4). �6 AiLEKSA'NDER POSERN -ZIELIŃSKI z samych zachowań klasyfikowanych jako etniczne, a więc odbiegają!cych od amerykańskiego standardu anglosaskiej cywilizacji. Jest bowiem właściwością opartą na dialektycznym splocie pewnych elementów świadomości społecznej (tradycji etnicznej, wiedzy historycznej, symboliki narodowej, upodobań, opinii, postaw) z zachowaniami przez t<.~ świadomość warunkowanymi. Te zachowania etniczne są w tym znaczeniu jedynie przejawami zewnętrznymi etniczności. Jedne z nich obejmują działania świadomie podejmowane dla wyrażenia swej odrębności (np. uczestnictwo w paradzie Pułaskiego na 5-tej Alei w Nowym Jorku) i można je tu określić jako elementy subiektywnego zaangażowania. Inne zachowania, niezależne od autorefleksji jednostki, mogą być również klasyfikowane jako etniczne (np. stosunki między poszczególnymi członkami rodziny) ze względu na utrwalony w danym środowisku wzór kulturowy. Mamy więc tu do czynienia z elementami <lbiektywnego li warunkowania. Przegląd literatury z lat 60 i 70-tych na temat etnicznych grup oraz stosunków interetnicznych daje pewne pojęcie o sposobie definiowania etniczności w amerykańskich naukach społecznych. Ukazuje również narastanie wśród coraz większej liczby badaczy przekonania, że bez dalszej dyskusji nad tym zagadnieniem nie będzie można ani efektywnie rozwijać teorii polietnicznego społeczeństwa kulturowego pluralizmu, ani też włączyć się do opracowania strategii przyszłej polityki etnicznej. Na temat dotychczasowych sposobów posługiwania się terminem etniczności najbardziej krytycznie wypowiedział się profesor nauk politycznych - Harold R. Isaacs (1974, s. 15 - 17), określając ethnicity pko swego rodzaju "bałwana ze śniegu", którego krótki żywot w rzeczywistości uniemożliwia poddanie go naukowej obserwacji i wiwisekcji W stwierdzeniu tym, nie pozbawionym gorzkiej ironii, kryje się jednak sporo przesady, a także nie docenianie trwałości czynnika etnicznego w amerykańskiej historii. Nie mniej znamienne jest, że wieloznaczność terminu "etniczność" nie stanowi wyłącznie jego specyfiki, lecz należy do zjawisk permanentnie występujących na gruncie współczesnych studiów etnicznych. Podobna nieostrość towarzyszy przecież takim pojęciom zaczerpniętym ze słownika nauk społecznych, jak "plemię", "rasa", "klan", "narodowość" czy "grupa etniczna", mimo że posiadają one od dawna ugruntowane miejsce w teorii antropologii kulturowej i socjologii. Sytuacja jest więc trudna, choć na pewno nie beznadziejna. Drogę wyjścia z tego impasu starał się znależć badacz kanadyjski - W. L Isajiw (1974), który podjął się analizy dotychczasowych definicji "etniczności", uważając, że w ten sposób będzie można wyodręb- �Koncepcje etnźczności w amerykańskich stUdiach etnicznych 7 mc najbardziej uniwersalne jej cechy, a tym samym - rozwiązać problem wieloznaczności tego terminu. Niestety, prawie WiSzystkie definicje zostały przez niego nie właściwie dobrane, co pozbawiło większej wartości końcowe wnioski jego rozważań. Isajiw niefortunnie bowiem zajął się analizą definicji grupy etnicznej, a nie samej etniczności. To poważne nieporozumienie stanowiło jednak nie tylko skutek indywidualnych zapatrywań tego badacza, ale przede wszystkim było wyrazem głęboko tkwiącej w nauce amerykańskiej tendencji do traktowania etniczności jako synonimu grupy czy zbiorowości etnicznej, posiadającej odrębny etos kulturowy bądź też charakterystyczny tylko dla siebie folk'Way oraz wspólny sens swojskości (peoplehood) (Gordon 1970, s. 28). Koncepcja utożsamienia etniczności z grupą jest nie do przyjęcia z tego głównie powodu, że ignoruje ona subiektywistyczne parametry etnicznej identyfikacji, koncentrując się jedynie na aspektach uwypuklających istnienie odrębnych zespołów etnicznych. Satysfakcjonująca definicja etniczności winna uwzględniać oba te aspekty łącznie, ukazując związek uwarunkowanych etnicznie zachowań z ich kulturowymi wzorami i symboliką wywiedzioną z dziedzictwa kulturowego. Tak rozumiana etniczność przejawiać się będzie nie tylko poprzez formy zorganizowanego życia poszczególnych wspólnot etnicznych (np. przez przynależność do etnicznej parafii), lecz również w formach trudno dostępnych dla zewnętrznego obserwatora, np. w okazjonalnych aktach -,olidarności etnicznej, w specyfice zainteresowań kulturalnych, czy formach psychologicznej łączności z kręgiem osób o podobnym rodowodzie. Na obiektywny, a zarazem !Subiektywny wymiar etniczności zwróciła również uwagę w 1973 r. re.dak'cja "American Heritage Dictionary", w którym opublikowano definicję etniczności uwzględniającą już oba te aspekty. Etniczność w jej ujęciu jest z jednej strony dumą etniczną (ethnic pride), a więc samoidentyfikacją opartą na świadomości swego własnego rodowodu narodowego i kulturowego, z drugiej zaś jest star..em przynależności do określonej grupy etnicznej, akcentowanym przede wszystkim poprzez zachowania, np. kultywowanie tradycji obrzędowych w okresie Bożego Narodzenia (Glazer and Moynihan 1975, s. 1). Należy tu także zwrócić uwagę na fakt,że etniczność może również określać pewne sfery psychiki człowieka, będące poza jego kontrolą, co ujawnia się częs lo w reakcjach determinowanych przez odmienność przebiegu socjaiizacji w etnicznej rodzinie. Ta specyfika etnicznego podłoża, z jakiego wywodzą się przedstawiciele poszczególnych grup, określa ;pr:cecież ich "etniczny charakter" analogicznie do sposobu w jaki podłoże historyczne i dziedzictwo kulturowe kształtuje wspólnotę cech narodowych zwanych potocznie charakterem narodowym. Ten "et- �8 AiLEKSA!NDER PiQSERN-ZIELIŃSKI niczny charakter" stanowi w warunkach amerykańskich jeden z istotnych składników etniczności, widocznych np. w odmienności zachowań, w preferencjach zawodowych, sportowych czy zabawowych, w wartościach przypisywanych materialnym i 'Pozamaterialnym wyznacznikom stabilizacji, w reakcjach psychicznych, etc. (Greeley 1975, s. 50; Suchman 1964, s. 319). Dyskusję nad definicją etniczności utrudnia dodatkowo fakt, że uczestniczą w niej zarówno ci badacze, którzy do budowy swych konstrukcji teoretycznych wykorzystują amerykański materiał empiryczny, jak i ci, którzy opierają się na całkowicie odmiennych realiach etnicznych trzeciego świata. Poszukiwanie jednej, uniwersalnej definicji, adekwatnej wobec każdej sytuacji historycznej i geograficznej, wydaje 'się zabiegiem skazanym z góry na niepowodzenie. Stany Zjednoczone i naród amerykański znajdują się obecnie na innym etapie formowania swej etnicznej jedności aniżeli nowe państwa i narody Azji czy Afryki. Całkowicie odmienne były również drogi ich historycznego rozwoju, w wyniku czego ukształtowała się pluralistyczna struktura etniczna USA (West 1972, s. 487 - 495). Zapominanie o odmienności procesów narodotwórczych na poszczególnych obszarach jest po prostu ignorowaniem czynnika historycznego i kontekstu kulturowego. Bez ich uwzględnienia nie można zaś określić, czym w istocie rzeczy jest et nic zność, w jaki sposób się ona przejawia i jaką pełni funkcję w określonych warunkach społecznych, kulturowych, religijnych, rasowych i politycznych. Nie stosując takiej strategii postępowania, grozić nam zawsze będzie niebezpieczeństwo utraty zdolności rozróżniania etniczności ukształtowanej przez transoceaniczną migrację wielkich rzesz ludzkich w poszukiwaniu lepszych warunków życia (przypadek USA, Kanady, Nowej Zelandii czy Australii) od etniczności zdominowanych politycznie grup plemiennych w Nigerii, czy też od walczących o swe prawa do kulturowego samostanowienia i politycznej autonomii Basków, czy wreszcie od etnicznoś'Ci cypryjskich Greków i Palestyńczyków pozbawionych siłą swych ojczystych ziem. Rozumiał to doskonale R. Kolm (1971 a, s. 8), znany badacz polskiego pochodzenia, specjalizujący się w zagadnieniach etnicznych. Określił on bowiem interesujące nas tu zjawisko, związane z procesem imigracji, mianem "etniczności Nowego Świata" (New World ethnicity), pojmując ją jako efekt transplantacji "narodowych grup kulturowych Starego Świata" na grunt amerykański, na którym uzyskały one dopiero status grup etnicznych. Powracając jednak do zasadniczego nurtu naszych rozważań, oscylującego wokół dyskusji na temat sposobów wyjaśniania treści etniczności w warunkach amerykańskich, można stwierdzić, że nie rozwiązuje tej kwestii ani teoria odwołująca isię do starej idei Blut und Bo- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 9-' den., weberowskiej koncepcji Ethnische VerwandschajtsgefUhle (1961. s. 305 - 309), ani też do amerykańskich propozycji ostatnich lat, posługujących się koncepcjami "podstawowej i:dentyfika'cji grupowej", "wrodzonych cech ludzkiej psychiki", czy też "kompleksu chłopskich migracji do industrialnych metropolii". Często odnosi się wrażenie, że im bardziej rozwijają się studia etniczne, tym trudniej można się poruszać w gąszczu krzyżujących się wzajemnie definicji i teorii. Stąd wśród szeregu badaczy rodzi się naturalny sprzeciw przeciwko wszelkim dywagacjom na ten temat. W zamian albo milcząco przyjmuje się jedną z istniejących już koncepcji, albo też konstruuje się czysto robocze definicje etniczncści na użytek konkretnej pracy. Tak postąpił np. L. F. Tomasi (nd, s. 30), określając etniczność jako "różnorodność amerykańskiego społe::zeństwa wywołaną przez imigrację białych grup etnicznych z Europy do Ameryki w okresie między 1820 a 1920 r. i ich stosunkami z całym społeczeństwem". W tym wąskim, pragmatycznym ujęciu etniczność została sprowadzona do pewnych, w dalszym ciągu n.iezbyt precyzyjnie określonych, cech (różnorodność i stosunki in'teretniczne) jednej tylko kategorii amerykańskich grup etnicznych. Tego typu definicje z reguły niewiele wnoszą do ogólnych rozważań nad etnicznością. Dlatego też pominiemy je w naszym przeglądzie koncepcji teoretycznych, zwracając jedynie uwagę na te próby, których celem było uchwycenie istotnych cech etniczności. Najogólniej T2'ecz rozpatrując, interesujące nas definicje sprowadzają etniczność do następujących, pięciu sposobów jej 'pojmowania jako: 1) grupy etnicznej, 2) identycznoś'Ci grupowej, 3) zachowań członków grup etnicznych, 4) 'Sentymentów etnicznych oraz 5) etnicznie uwarunkowanych norm, wartości i wzorów życia, a więc wszystkich tych cech, które współtworzą specyfikę kulturową etosu danej grupy w warunkach pluralistycznego społeczeńs'twa. Jak już wyżej wspomniałem, najczęściej pojęcie etniczności łączy się z grupą etniczną obcego pochodzenia, która mimo swego oderwania od ojczystych terenów nadal utrzymuje własną odrębność w nowym środcwisku społeczno-etnicznym. Inaczej mówiąc, stawia się znak równości między etnicznością a grupą, rozpoznawalną zwykle w nowym społeczeństwie na podstawie różniących ją cech kulturowych, religijnych, rasowych i językowych. Wspomniany już Isajiw, analizując cechy etniczności, a więc w myśl jego koncepcji cechy dystynktywne grup etnicznych, stwierdził, że do najczęściej wskazywanych elementów określających grupę etniczną należą: wspólne pochodzenie, podobieństwa kulturowe, wspólnota wyznaniowa, rasowa indentyczność i ten sam język. Na tej podstawie podjął się konstrukcji własnej definicji etniczności, którą sformułował w następujący sposób:' "etniczność �10 'ALEKSANDER POSBRJN -ZIELIŃSKI możemy definiować jako grupę lub kategorię osób posiadających wspólne genealogiczne pochodzenie i wspólne treści kulturowe, posiadających świadomość swojskości oraz połączonych więzami stosunków społ€cznych typu wspólnoty, która ukształtowana jest na imigracyjnym podłożu i posiada raczej status mniejszości, aniżeli większości w ramach szerszego systemu społecznego" (Isajiw 1974, s. 118). Definicja ta w niczym istotnym nie odbiega od wielu współczesnych definicji grupy etnicznej znanych z podręczników socjologii i antropolegii (Sadowski 1973, s. 177 - 184). Z jednej strony kładzie ona nacisk na obiektywne czynniki historyczno-społeczne i kulturowe, kształtujące faktyczną odrębność grupy, z drugiej zaś - podkreśla także znaczenie ukształtowanego przez te czynniki subiektywnego poczucia wzajemnej łączności i odrębności względem otoczenia. Wprawdzie pośrednio można się domyślić, w jakich to cechach stanowiących podstawę funkcjonowania grupy dostrzegł autor piętno etniczności, to jednak wskutek wyraźnego uwypuklenia roli pierwotnych więzi społecznych (Gemeinschaft-type of relations) osłabił on praktycznie użyteczność swej definicji dla analizy nie tylko zjawisk etniczności, ale i etnicznego zróżnicowania mieszkańców Stanów Zjednoczonych czy Kanady. Wg definicji Isajiwa, warunkiem konieczym wystąpienia et niczności jest przecież grupa etniczna, która przybiera kształt wspólnoty etnicznej i to nie w sensie wspólnoty więzów "duchowych", ale wspólnoty obiektywnych więzów społecznych. Poza tą wspólnotą nie ma więc etniczności ani w sensie oceny zachowań i świadomości jednostek o imigracyjnej biografii, lecz odizolowanych od swych grup pierwotnych, ani też w sensie kwalifikacji działań Amerykanów etnicznego pochodzenia, którzy nie są już zintegrowani z etnicznymi społecznościami swych ojców i dziadów. A zatem koncepcja etniczności Isajiwa byłaby przydatna w analizie np. etnicznego getta amerykańskich miast doby wielkiego kryzysu czy współczesnych dzielnic nędzy okupowanych przez mniejszości "kolorowe" i latynoskie. Natomiast byłaby już ona bezużyteczna dla studiów nad etnicznością trzeciej i dalszej generacji etników, nie wchodzących często w skład etnicznych wspólnot, lecz zintegrowanych w dużym stopniu z amerykańskim otoczeniem, czyli z tzw. host society. Z tego choćby względu takie stanowisko jest nie Gn przyjęcia. W jaki bowiem sposób wyjaśnić utrzymywanie się pluralistycznego charakteru amerykańskiego ,społeczeństwa czy zjawiska określanego mianem renesansu etnicznego, które przyczyniają się do wzrostu zainteresowań etnicznymi genealogiami i treściami kulturowymi wśród ludzi uważanych od dawna za "przeciętnych " Amerykanów? Większość grup etnicznych uformowanych w Stanach Zjednoczo;nych na fali tzw. nowej imigracji (głównie grup wschodnio-, południo- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 11 wo- i środkowoeuropejskich, a zatem także i Polonii) nie stanowi lUZ dziś w żadnym wypadku grup społecznych w skali ogólnokrajowej. Tworzą one agregaty jednostek, organizacji etnicznych, wspólnot sąsiedzkich, rodzin etnicznych, parafii itp., których heterogeniczność potęguje ponadto zróżnicowanie społeczne, odmienny stopień asymilacji i integracji poszczególnych generacji oraz odmienne koleje losów imigracyjnych itp. W skład tego agregatu wchodzą zarówno imigranci, jak i ich potomkowie zazwyczaj jeszcze mocno związani z kulturą kraju pochodzenia, a także liczna kategoria osób o etnicznym rodowodzie, wyrażająca w różnych formach sympatię dla kultury kraju swych przodków (Lepkowski 1976, s. 162 - 170). Tak różnorodny skład tych etnicznych agregatów nie upoważnia w najmniejszej mierze do traktowania ich łącznie jako grupy społecznej wyodrębnionej z amerykańskiej rzeczywistości. O przynależności do tej specyficznej kategorii etnicznej decyduje bowiem tylko pewne minimum cech kwalifikujących, związanych z etnicznością (Plax 1974, s. 299). Należy do nich wspólnota dziedzictwa kulturowego i podzielanie przez członków tego agregatu niektórych wspólnych wartości kulturowych, a także zachowanie przez nich świadomości swego pochodzenia (paluch 1976, s. 23). Mamy więc tu do czynienia z pewną etniczną "wspólnotą kulturową"(Łepkowski 1976, s. 174) całkowicie nowego typu, której w żaden sposób nie można sprowadzać do kategorii grupy społecznej, choć w poszczególnych przypadkach takie grupy w jej skład wchodzić mogą. Stąd też bardziej uzasadnione z teoretycznego punktu widzenia wydaje się operowanie terminem "zbiorowość etniczna", który również na gruncie polskich badań nad Polonią zyskuje sobie stopniowo coraz większą popularność i uznanie (Stan... 1976, s. 13; Posern-Zieliński 1977 a, s. 218 - 219; Kubiak 1975, s. 35). Jeśli jednak pojęcie to zastępowane jest często tradycyjnymi terminami w rodzaju grupa etniczna czy wspólnota etniczna (ethnic community), to tym ostatnim należy przypisywać nie tyle znaczenie socjologiczne, co kulturologiczne, przyjmując że wyrażają w sposób metaforyczny wspólnotę cech, a więc typ etniczności konstytujący daną zbiorowość. Powracając do naszej dyskusji nad definicją Isajiwa, zwróćmy uwagę na dwa, szczególnie - naszym zdaniem - ważne jej aspekty. Cho·dzi tu o wspólne pochodzenie, a raczej - mówiąc bardziej precyzyjnie - o przeświadczenie o takowym pochodzeniu oraz o wspólnotę pewnych cech kulturowych. Zarówno czynnik religijny, jak i rasowy, nie wydają się nam najważniejsze, gdyż zawsze sprowadzić je można do -cech kulturowych. Posłużmy się tu przykładem amerykańskich Murzynów. Ich czerń skóry i pewien syndrom cech morfologicznych nie ma �12 AiLEKSA'NDER POSERJN -,ZIELIŃSKI ~rzecież bezpośredniego związku ze świadomością murzyńskiej odrębności i odmiennością zachowań czarnych Amerykanów. Odrzucając rasi,stowskie przesądy musimy zatem przyjąć, że różnice antropologiczne są jedynie trwałymi cechami biologicznymi, wykorzystanymi jako zewnętrzne symbole historycznej i kulturowej odrębności, którą ukształtowały zarówno tragiczne dzieje niewolniczego losu przodków tych ludzi, jak i ich afrykańskie pochodzenie. Czarny kolor skóry stał się wyznacznikiem odrębności społecznej i kulturowej w "białej" Ameryce. Ta sama cecha w "czarnej" Afryce jest już przez brak kontrastu prawie niezauważalna. O odrębności poszczególnych grup decydują tam bowiem inne symbole zewnętrznej identyfikacji etnicznej, społecznej i kulturowej (np. tatuażl, skaryfikacja, typ fryzury, język, budowa ciała, ubiór itp.) (Glazer and Moynihan 1970, s. XXXIX - XL). Symbole te służą jako znaki rozpoznawcze, stanowią zewnętrzną ekspresję odmienności, są więc wyrazem tzw. "podstawowej identyczności grupowej" (basic group identity) jak określił to H. Isaacs (1974, s. 17 - 28). Badacz ten uważał, sprowadzając praktycznie etniczność do zjawiska podstawowej identyczności grupowej, że cechę tę nabywa się \"l procesie socjalizacji dziecka w określonym środowisku posiadającym własne tradycje, specyficzne wzory, normy i wartości. A więc i ta definicja etniczności stanowi w gruncie rzeczy koncepcję grupy etnicznej o wyra żnie zarysowanych cechach dystynktywnych, której przypisuje się kształtowanie świadomości pochodzenia i określanie "etnicznego charakteru" swych członków. Nie mieszczą się w niej również te zjawiska etniczności, które przypisujemy ludziom dość lużno związanym ze społecznościami imigrantów i ich etnicznie aktywnych potomków. Wprawdzie Isaacs wprowadził również koncepcję "wielokrotnej identyczności", aby przy jej pomocy wyjaśnić etniczność tych Amerykanów, którzy - mimo wysokiego stopnia asymilacji i akulturacji - zachowali pewne sentymenty do kraju i kultury przodków, propozycja ta dla naszych rozważań jest jednak niezbyt przydatna~ Należy bowiem wątpić w to, aby świadomość pochodzenia i pewne sentymenty czy zainteresowania kulturowe, skierowane w stronę dziedzictwa kraju pochodzenia, stanowiły w warunkach amerykańskich wystarczającą podstawę dla powstania "podstawowej identyczności". Koncepcja ta może znaleźć zastosowanie w analizie społeczności imigracyjnych, pierwszopo-' koleniowych czy też etnicznych grup rasowo-kulturowych, takich jak Murzyni lub Indianie. Niewielkie jest jednak jej zastosowanie w badaniach białych etników europejskiego pochodzenia. Ludzie ci uważani są przecież za Amerykanów i sami identyfikują się przede wszystkim z tym krajem, społeczeństwem, narodem i cywilizacją, w której uro": �Konc'epcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 13 dzili się, wyrośli i związali swe losy. Jaki bowiem: związek z podstawową identycznością grupową może mieć wakacyjny wyjazd do kraju przodków, zamiłowanie do tańca ludowego, wyrażone w przynależności do studenckiego zespołu folklorystycznego, picie barwionego na zielono piwa w dniu św. Patryka przez Amerykanów irlandzkiego pochodzenia czy też głosowanie na takich kandydatów , których nazwiska wskazują na podobne do wyborców parantele genealogiczne. Kolejną z kilku możliwych do przyjęcia definicji etniczności jest ta, która sprowadza etniczność do zachowań warunkowanych etniczną tradycją rodzinną, czy kulturową środowiska, w którym dana jednostka dorastała (Plax 1974, s. 314 - 315). Propozycja ta, pozornie trafiająca do przekommia, przy bliższej analizie wzbudza jednak również uzasadnione za~trzeżenia. Przede wszystkim nalezy zadać sobie pytanie, czy sprowadzenie etniczności tylko do zachowań nie zawęża zbytnio pola obserwacji. Nowsze badania zdają się takiej propozycji przeczyć, ukazując świat wewnętrznych przeżyć etnika, często dość luźno związany z obserwowanymi zachowaniami, a mimo to ukierunkowany Vi stronę etnicznych zainteresowań czy sentymentów. Ponadto nie zawsze wiadomo, które zachowania członków zbiorowości etnicznych uznać należy za etnicznie uwarunkowane oraz czy sam fakt, że podmiotem danego typu działalności są etnicy upoważnia postronnego obserwatora do orzekania o etnicznym charakterze tych przedsięwzięć. Krytycy koncepcji sprowadzającej etniczność do zachowań stali się rzecznikami poglądu głoszącego konieczność rozpatrywania etniczności jako pewnej specyficznej kategorii poczucia etnicznego (ethnic feelings), przejawiającego się nie tylko w zachowaniu etników, ale przede wszystkim w ich sentymentach, upodobaniach, wrażliwości - słowem w świadomości i osobowości. W tej grupie definicji punkt ciężkości został wyrażnie przesunięty ze sfery zachowań na płaszczyznę psychologiczną. Koncepcję tego typu wysunął już w 1954 r. (s. 161 - 164) N. Glazer, póżniejszy współautor słynnej książki Beyond the Melting Pot, który scharakteryzował etniczność jako pewien rodzaj etnicznej świadomości, składającej się po części z "nostalgii", po części z "ideologii" etnicznej. Podobnego zdania był również wspomniany już uprzednio M. Plax (1972, s. 99 - 104; 1974, s. 304), który uważał, że etniczność jako "poczucie" okazuje się czymś, co angażuje świadomość, czyniąc ją wrażliwą na nazwę grupy etnicznej, z którą dana jednostka wraz z podobnymi jej osobnikami identyfikuje się. Odnotujmy tu również ciekawą definicję zaproponowaną przez wybitnego badacza językowych i kulturowych problemów etniczności, J. Fishmana (1966, s. 402), który pisał, że "etniczność określa się jako konstelację pierwotnych wrażliwości, sentymentów i uczuciowych �.ALElKSANDER 14 POSERN -,zIELIŃSiKI więzi". Te zaś uzewnętrzniają się od czasu do czasu w zachowaniach zarówno świadomych, jak i nie kontrolowanych. Inny badacz problemów etnicznych - historyk imigracji, R. Vecoli (1970, s. 71) - zaproponował, aby przez etniczność rozumieć "grupową świadomość opartą o poczucie wspólnego pochodzenia". Wszystkie te definicje, choć trafiają bez wątpienia w istotne elementy etniczności, wydają się jednak niewystarczające, głównie ze względu na ich ogólnikowość. Zwracają one słusznie uwagę na fakt, że trzonem etniczności jest ten kompleks przekonań, sentymentów, wartości, zinternalizowanych wzorów, które ukształtowane zostały przez odmienną od amerykańskiej (tj. anglosaskiej) tradycję. Zatem w tym ujęciu etniczność nie jest sprowadzona do faktycznego uczestnictwa w grupie etnicznej, lecz traktuje się ją jako funkcję świadomości przynależenia do kategorii osób, które posiadają pod pewnym względem 'podobn€ życimysy rodowe. Ten ewidentny związek etniczności ze sferą świadomości sprawił, że niektórzy badacze amerykańscy zaczęli posługiwać się pojęciem etniczności identyfikacyjnej bądz narodowej (nationaL ethnicity: Sandberg 1974, s. 31), w odróżnieniu od tych a'spektów etniczności, które łączono zazwyczaj z działalnością kulturalną i dziedzictwem kulturowym etników, ich religią i językiem. W gruncie rzeczy ten typ etniczności sprowadzić można do samoidentyfikacji i wynikających z niej działań ,wyrażających się w przypadku Polonii w określaniu swej przynależności etnicznej jako: 1) Polak mieszkający w Ameryce, 2) amerykański obywatel polskiej narodowości, 3) polski Amerykanin (PoLish-American) czy 4) Amerykanin polskiego pochodzenia. Etniczność identyfikacyjna jest zespołem subiektywnych postaw i sądów, posiadających jednak oparcie w obiektywnych faktach 5. Należy do nich przede wszystkim tradycja polskiego pochodzenia, zainteresowanie polską kulturą oraz to, co Kubiak (1976, s. 196) nazwał "zrozumieniem dla polskich interesów narodowych". Jakkolwiek by tę ostatnią formułę interpretować, chodzi w niej przede wszystkim o podkreślenie emocjonalnego zainteresowania sprawami kraju pochodzenia przodków w płaszc7yźnie kulturowej, politycznej czy jakiejkolwiek innej. Do wymieni.onych tu już czynników dodać jeszcze można zainteresowania, a racL"ej pewien typ solidarności wewnątrzgrupowej, np. polonijnej, uzewnętrzniający się w staraniach o dobre imię własnej grupy. Te dwie formy identyfikacji etnicznej tworzą ze zbiorowości etnicznej swego rodzaju "grupę interesu" (interest group) o wysokim stop5 Od 6;1;r<ll!1yteore;1;ycZlt1ej probJem 5ka (1977, s. 242). ;ten najiPelm~ej pr'Zeo-s,tawila lU Dias Siemaeń- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach. etnicznych IS niu etnicznej świadomości (Greeley 1964, s. 110). Mówiąc o dwóch for-· mach, mam na myśli zjawiska określane jako identyfikacja rozdzielona (Makarczyk 1976, s. 59 - 62), tj. taka, która odwołuje się zarówno do wspólnoty narodowej kraju zamieszkiwania, jak i do wspólnoty etnicznej ze społeczeństwem kraju pochodzenia. Na złożony charakter etniczności zwrócił uwagę w sposób szczegól-. nie trafny R. A. Schermerhorn (1974, s. 2). Pisał on, że etniczność to "syntetyczny termin, który odnosi się do zespołu wielu wzajemnie ze sobą powiązanych treści i składników określających naturę każdej grupy etnicznej. Etniczność jest zatem kompozycją wspólnych wartości, wierzeń, norm, gustów, świadomości grupowej, wierności, podzielanych wspomnień i pewnych ustrukturyzowanych związków w ramach grupy i wysiłków do zachowania grupy przez preferowaną endogamię". Choć w przytoczonym tu cytacie silnie podkreślona jest rola grupy jako nośnika etniczności, to jednak w jednej ze swych wcześniejszych publikacji Schermerhorn (1970, s. 12) zwrócił uwagę na to, że etniczność może występować również poza grupą etniczną, to znaczy, że może stanowić cechę wyróżniającą konkretną zbiorowość etniczną (ethnic collectivity) pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych 6. Takie założenie - jak już podkreślałem - znacznie lepiej odzwierciedla zróżnicowanie etniczne amerykańskiego narodu i ułatwia jego analizę. Symptomem przejawiania się etniczności w takiej zbiorowości jest poczucie faktycznego lub domniemanego wspólnego pochodzenia, pnmięć o wspólnej przeszłości oraz zespolenie się wokół pewnych symboli kulturowych defined as the epitome of their peoplehood. Symbole.mi takimi mogą stać się wzory pokrewieństwa, pewne cechy rasowe, afiliacja religijna, język czy jakiekolwiek inne elementy względnie ich różnorodne kombinacje. Na ten aspekt etniczności zwraca uwagę coraz więcej badaczy, podkreślając, że etniczność analizuje się najlepiej w ramach teorii symbolicznych działań kulturowych. Identyfikacja z etnicznymi symbolami jest wyrazem emocjonalno-kulturowych związków jednostki z krajem pochodzenia przodków i jego dziedzictwem kulturowym, w którym znajduje on wartości istotne dla zachowania świadomości własnego rodowodu. Wartości te niosą właśnie symbole, w których manifestuje się związek z dziejami i dorobkiem kultury kraju ojców oraz idea psy6 W tj'lm s31illym duchu wy;powu:adał się itaJkże A. Greeley ('1964, s. 108), \który traMow,ał .etm:icZIl1ązbi()ł"QWOŚĆj>ako WY'l"óŻJnionąll1a podisltawie św'iadoiIDOści wspólnego po,chord~ll1ia "grupę etnic'ZJllą" '0 przejś,ciQwym charaik1er,ze między foQ,I'lmam~ ol1gaoil'izacj i .sp 01eczm'ej ty pIU Gemeinschaft oj, GeseHschaft. ' 1 �16 ALEKSANDER POSERJN-ZIELIŃSKI ·chicznej wspólnoty z ludźmi o podobnym rodowodzie. Symbole te konstytuują więc niejako etniczną wspólnotę, która nie jest wspólnotą w sensie społecznym, ale jest nią z pewnością w sensie psychicznym (Kuczyński 1972, s. 235 - 237). W takim właśnie kierunku zorientował swe rozważania D. R. Aronson (1976, s. 13 - 17), otwierając tom artykułów poświęconych etniczności, pt. Ethnicity in the Americas. Zaproponował on traktowanie etniczności jako "systemu etnicznych symboli", czy mówiąc inaczej specyficznego rodzaju ideologii umożliwiającej jej nosicielom wyodr~bnianie się w oparciu o wspólne wartości (ideology of value disengagement, ideology for disengagement) z całości systemu społeczno-kultuTe;wegoi politycznego. Takie ujęcie jest jednak skrajnie redukcjonistyczne, bowiem Aronson sprowadził etniczność do ideologii etnicznej związanej przede wszystkim ze zjawiskiem tzw. "ruchu etnicznego odrodzenia". Potraktował zatem jeden z ważnych przejawów etniczności za etniczność samą w sobie. Wracając do definicji S~hermerhorna można stwierdzić, że jej walory polegają przede wszystkim na: 1) zwróceniu uwagi na historyczno-kulturowy aspekt uwarunkowań świadomości członków zbiorowości etnicznej; 2) zauważeniu, że etniczność może przejawiać się współcześnie poprzez system symboli etnicznych, z których jedne mogą być stosowane świadomie dla podkreślenia identyczności grupowej,inne zaś nieświadomie, bezrefleksyjnie jako skutek ciśnienia tradycji, niemożności oderwania się od dziejów swej grupy pochodzeniowej i wykształconych w jej obrębie norm i wartości. Każda z przytoczonych wyżej definicji etniczności wydaje się zawierać częstkę prawdy, choć żadna z nich w pełni nie zadowala. U źródeł tego stanu rzeczy tkwią dwie przyczyny. Pierwszą z nich jest różnorodność ujęć badawczych i stosowanej aparatury pojęciowej, przy pomocy której zamierzano zidentyfikować etniczność (Dashefsky 1975, s. 10 - 17). Dla jednych są nią formy przejawiania się etnicznego zróż~ nicowania, dla innych etniczność jest odmiennością zachowań, stanowiących rezultat skumulowanych doświadczeń historycznych. Jeszcze inni badacze uwypuklają znaczenie symboliki w procesie identyfikacji etnicznej, rolę świadomości, uczuć i sentymentów, wreszcie etnicznych aspektów struktury osobowości. Drugą przyczyną różnorodności definicji etniczności jest daleko idą·ce zróżnicowanie rzeczywistości empirycznej, do której odnoszą się te konstrukcje teoretyczne. Stąd też poszczególne definicje w istocie doty7 ZWTaca matic summary processes nato of 'Uwa,gę K o l m {l974, symbolic interaction SI. 65). Zob także A. M. Roo S e, A syste- theory, [w:) (00. by A. M. ROls.e), Bostoll1 1962, 'SiS.3 - 19. Human behavior and sociaL �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 17 CLą odmiennych sytuacji etnicznych, różnorodnych faz procesu asymilacyjnego (Kubiak 1975, s. 144 - 149) i odmiennych etapów akulturacji. Nic więc dziwnego, że jedne akcentują identyczność grupową, inne zaś kładą nacisk na zachowania, sentymenty czy etniczną symbolikę. Jest przecież rzeczą zrozumiałą, że inny będzie charakter etniczności w środowisku niedawno osiadłych w Stanach Zjednoczonych Portorykańczyków, którzy żyją w izolowanych od świata zewnętrznego latynoskich gettach vecindades, inny zaś zamieszkałych w stanie Minnesota potomków szwedzkich, fińskich lub norweskich osadników, przybyłych przed stuleciem do Nowego Świata, a dziś silnie zintegrowanych z host society. Przyjmując tezę Nowaka (1976, s. 6), że struktura rzeczywistości odzwierciedla się w strukturze teorii, która rzeczywistość tę interpretuje, stwierdzamy, że odmienność sytuacj'i poszczególnych segmentów etnicznych amerykańskiej wspólnoty narodowej wyraża się w różnorodności koncepcji etniczności, mających tę odmienność wyjaśniać. Dlatego też wydaje się, że dążenie do sprecyzowania jednej, ścisłej i pasującej do wszystkich sytuacji definicji etnicznoś'Ci jest bezcelowe, bowiem albo będzie ona zbyt ogólnikowa, aby mogła 'być użyteczna, al'bo też w niedoskonały sposób enumeratywna, aby mogła znaleźć zastosowanie w każdej sytuacji. Mimo tych zastrzeżeń spróbujmy jednak sprecyzować tu jakich elementów rzeczywistości etniczność najczęściej dotyczy i w jakich formach z reguły się objawia. Wychodząc od zawartych w tym rozdziale l'<.Jzważańoraz odwołując się do interesujących uwag Kolma (1971, s. 59) i Obidinskiego (1974, s. 6) możemy stwierdzić, że etniczność w konkretnych warunkach formującego się wciaż amerykańskiego narodu stanowi cechę identyfikacyjną, decydującą o etniczno-kulturowym plurali7mie tego społeczeństwa. Cecha ta w zależności od stopnia asymilacji i akulturacji przejawiać się może z różnorodną intensywnością poprzez etniczną samoidentyfikację opartą na świadomości kulturowego pochodzenia oraz świadomości historycznych doświadczeń zarówno nm'odu .i kraju pochodzenia, jak .i amerykańskich dziejów grupy czy zbiorowoś(;[ etnicznej. W procesie tej identyfikacji istotną rolę odgrywają symbole etnicznej przynależności, nawiązujące do wspólnego dla całej zbiorowości dziedzictwa kulturowego. Obok tego zespołu czynników subiektywnej identyfikacji etniczność przejawia się również poprzez ciążenie dziedzictwa kulturowego i tradycje grupy etnicznej na świadomość i podświadomość jednostki i to 8 Na ien temat pis'ał'em już 'szerzej w iI1ll'1ym miejsC'U (1978), ukaZlując zagadnienie oto na pI1Zykła<l':oie PQ,lQll1.ii i białych g;rup etnilCZ[lyc1h w USA. 2 uLud" - tOIn 63 �18 AiLEKSA!NDER FOSERiN -ZI,ELIŃ&KI niezależnie od jej samoidentyfikacji. W ten sposób kulturowo uwarunkowane cechy osobowości, uzewnętrznione w postaci podobnych typów reakcji, wyborów, skłonności, wartości, motywacji, zainteresowań, etc., układają się poprzez swą powtarzalność w rodzaj etnicznego charakteru, który jest pochodną charakteru narodowego grupy pochodzeniowej etnika. Wreszcie etniczność przejawia się w zachowaniach będących ze\vnętrznym wyrazem zarówno działania elementów subiektywnej identyfikacji, jak i obiektywnych uwarunkowań etniczno-kulturowych. Chodzi tu o działalność wynikającą z podświadomych preferencji oraz świadome zaangażowanie się etnika w życie kulturalne, organizacyjne, polityczne, religijne swej zbiorowości, kultywowanie tradycji, udział w aktach solidarności etnicznej itp. We wszystkich wymienionych tu trzech podstawowych przejawach etniczności: 1) samoidentyfikacji etnicznej, 2) osobowości kulturowej i 3) zachowaniach etnicznych, można wyraźnie dostrzec decydujące znaczenie aspektów kulturowych, wynikających ze wspólnego dziedzictwa kulturowego, wspólnie kultywowanej tradycji oraz wspólnych losów i doświadczeń historycznych. W zależności od etapów asymilacji i akulturacji, te poszczególne przejawy etniczności ujawniają się z różnorodną intensywnością. I tak, te definicje etniczności, które akcentują przede wszystkim rolę identyczności grupowej lub wręcz utożsamiają etniczność z istnieniem grupy etnicznej, mogą być z dobrym skutkiem stosowane tylko tam, gdzie zdecydowana większość imigrantów i ich potomków nie została jeszcze w dużym stopniu wchłonięta przez główny nurt amerykańskiego społeczeństwa. Kompleks getta i przeciwstawieriie .swego środowiska etnicznego otaczającemu światu sprzyjają utrzymywaniu się łatwo obserwowalnych cech etniczności (odrębności), które wynikają przede wszystkim z aktualnej sytuacji grup etnicznych w amerykańskim społeczeństwie. Na dalszych etapach procesu asymilacyjnego i zaawansowania akulturacyjnego sytuacja zmienia się zasadniczo. Instytucje etniczne tracą wpływy i popularność, wpływ środowiska rodzinnego ulega ograniczeniu i nie jest już tak decydujący jak w pierwszej czy drugiej generacji, a terytorialna zwartość grupy rozmywa się wraz ze wzrastającym stopniem mobilności społecznej. W takiej sytuacji na miejscu grupy pojawia się agregat jednostek - amorficzna zbiorowość rozpoznawalna jedynie poprzez system etnicznych symboli, rudymentarnych etnicznych zachowań, sentymentów opartych na tradycji historycznej i świadomości wspólnego pochodzenia. Etniczność staje się coraz bardziej nieuchwytna, coraz trudniejsza do zbadania i interpretacji. Jest bowiem w tym przypadku wynikiem nie tyle bieżącej, ile przede wszystkim historycznej sytuacji członków zbiorowości. �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach 19 etnicznych Na to ważne rozróżnienie zwrócili w nieco odmienny sposób uwagę .T. Fishman i V. C. Nahirny (1966, s. 96), wprowadzający pojęcia etniczności mniejszościowej (minor ethnicity) i etniczności marginalnej (marginal ethnicity). Pierwsze określenie oznaczać ma taką sytuację, w którEj imigranci w pełni zachowali swą odrębność językowo-kulturową. A zatem należy ją odnieść głównie do pierwszej i częściowo drugiej gem'racji etników, które formują grupy etniczne, charakteryzujące się swoistymi cechami kulturowymi decydującymi o typie reprezentowanej przez nich etniczności. Przy tak zawężonym rozumieniu etniczności wieh badaczy zajmujących się problematyką środowisk imigracyjnych \\7 USA nie rozróżniało wyrażnie samej grupy etnicznej od reprezentowanej przez nią etniczności i w związku z tym wykazywało nawet skłonność do traktowania tych pojęć synonimicznie. Odmiennie ma się sprawa z etnicznością marginalną, stanowiącą konsekwencję zaawansowanego procesu zmian społecznych, dezintegracji grupy, zaniku szeregu elementów kulturowych oraz przejścia fragmentów dziedzictwa kulturowego i tradycji z poziomu ethnic way of life de sfery symboliki, świadomości pochodzenia, celowo akcentowanych gestów i okazjonalnych aktów. Ten rodzaj marginalnej etniczności spotykamy w środowiskach amerykańskich etników trzeciej i dalszej generacji, którzy swą genealogię, etniczne zainteresowania kulturowe oraz przynależność do określonej zbiorowości traktują jako drugorzędne cechy swej osobowości, choć w niektórych sytuacjach mogą się one ujawnić z dość dużą nawet mocą. Chodzi tu przede wszystkim o te świadome działania etniczne, których celem jest wzmocnienie własnej etniczności, regeneracji związków z przeszłością, z kulturą kraju swych przodków. Marginalna etniczność staje się cenną wartością dla tych etnicznych Amerykanów, którzy z racji osiągniętego statusu i stopnia integracji nie muszą już wstydzić się i ukrywać swego rodowodu. W tym renesansie zctinteresowań etnicznych, obejmującym w Stanach Zjednoczonych nie tylko pewne kręgi polonijne, ale widocznym również wśród innych grup i zbiorowości etnicznych, ważne miejsce przypada rozwojowi różnorodnych form kultury etnicznej opartej na dziedzictwie i tradycjach kultury narodowej i ludowej kraju pochodzenia. BIBLIOGRAFIA Aronson D. R. 1976 Ethnicity as a cultural the Americas system. An introductory (ed. by F. Henry), The Ha'g)ue~Parńls. essay [w:] Ethnicity in �ALEKSANDER 20 BerRard W. S. 1972 Integrat-ion and changing Dashefsky ethnicity, POSERJN-ZIELIŃSKI Immigrants [w:] (ed. by Ber=d thought, and ethnicity. Ten of years W.S.), New YQIfik. A. 1975 Theoreti-caL frameworks of ciaL psychoLogy in the of study ethnic identity: a Toward so- "E1JhJrriJci,ty", t. 2. ethnieity, J. A. Fishman 1966 Language LoyaLty of tuation in the non-English United London-The J. A. and Nahirny V. C. Ligious Fishman 1966 The ethnic group Glazer 1954 Ethnic groups edom and school in and mother LoyaLty in America. controL in The tongues by maintenance American and ethnic perpe- re- and Ha!gue-P,all'is. groups, J. A. (€d.), Language Pani!s. N., States. mother the From modern tongue United maintenance States, Fishman Hague- [w:] LoOOOIIl-The cuLture to ideoLogy, [w:] Fre(ed. by M. Berger, T. Abel, Ch. H. nationaL society Page), New YOffk. N. and Glazer D. P. Moynihan edition: New York City in 1970, [w:] Glazer N. D. P., Beyond the meLting pot: The Negroes, Puerto Ricans, Jews, itaLians and Irish of New York City, Calmbridge, Mass. London Glazer N. and Moynihan D.P. 1975 Introduction, [w:] Ethnicity. Theory and experience, (ed. by Glazer N. and MoYJtlihan D. P.), Cambridge, Mass. 1970 IntT'Oduction to the second and Moynihan Gordon M.M. Assimilation 1970 Greeley in New origins, American life. The of mce, roLe reLigion and nationaL York. A.M. American 1964 socioLogy and the of study ethnic immigrant groups, "The linter:IlJa'ti'onal .M~·gr,a.ti,onDigest" (New York) v'ol. 1, .n.r. 1. 1974 EditoriaL, "E,tihni'cl~ty",voI. 1, :nr. 1. Why 1975 Greeley can't A. M. and 1975 The they be Like rohan Theory D. P.), Cambridge, ethnic groups, Yo'rk. New heritages: and The experience, case of the Irish (ed. by N. Glazer and ita- and Moy- Mass. Basic group identity. The idoLs of the "Ethnicity", tribe, vol. 1, nr. 2. W. W. 1974 Definitions Kolm white H. R. 1974 Isajiw America's of cuLturaL transmission Lians, [w:] Ethnicity. Isaacs us. W. C. McCready of ethnicity, "Ethnicity", vol. l, TIT. 2. R. 1971 Ethnicity and society. A ted. by mars.z)'lnQpIi,s powielany. United 1974 Ethnicity Rewew" Kubiak 1975 States, and ethnic theoreticaL Center groups: anaLysis fOir Studies Research narodu amerykańskiego, of needs, "The (Stalten lisiand), :voJ 8, ,nr. 25. H. Rodowód and Kraków. its implications Metropolitan for the Problems), Intel"na1ion<l1 Migrati:on �Koncepcje w amerykańskich studiach dyskusji I'w:] Stan i potrzeby badań W:T<lCłaiWW.a'l1s,Ziatwa-K:r:a1ków-GdańJSIk. 1976 Omówienie ~onijnymi, Kuczyński etn:iczności 21 etnicznych nad zbiorowościami po- J. 1972 Indywidualność wei, Lepkowski ojczyzna. Filozoficzna problematyka kwestii narodo- T. i członek 1976 Emigrant polskich Makarczyk i Wal"S!Zia'wa. migracji Polonii. Wokół i kategorii. [w:] Mechanizmy .przez C. Bobiń'ską), W·amzawa. po'jęć (wyd. zarobkowych W. 1976 Problem nijny", świado·mości Polonii w świetle "Przegląd pamiętników, Polo- vol. 2, z.' 1. Nowak L. 1976 Pir.zedmowa: Ontologiczne założenia teorii, Iw:] "Poznańskie Studia z Filorofii N:a'uk~", z. 1 (Teor.ia a rzeczywistość), Wws7Jawa-Poznań. Obidiński E. 1974 Methodological considerations in the definitions of ethnicity (maszy,nopis pO~6Lany). Paluch A. K. 1976 Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu "Polonia", "PrZJegląd Pol()ll1ijIfiY",vol. 2, z. 2. Plax M. 1972 On studying ethnicity, "Public Opimlion Quamerly", vol. 36, 1l'1If. 1. 1974 On groups behavior and ethnic factor in politics, "EitlhlJlicity", vol. 1, [I~. 3. Posern-Zieliński 1977a The A. international Polonia 1977b ethnic coHectivities" AmerykaJLska conference ern,oow - antropologia on 1975, i jej kulturowa of Researches on PWarua", vol. 3. współczesne problemy, "Lud", "The State ":El1JłmologiJa t. 61. 1978 Ethnic.ity - ethnic culture and of Polonia (on the example folk tradition collectivities in the American society ''BtJhi!101ogia Pol=", in the USA), vo'!. 4. Sadowski A. 1973 Pojęcie Sandberg grupy etnicznej w "Sbud!iJa Socjolol?,liczne", socjologii, tnT. 4 (51). N.C. 1974 Ethnic identity Schermerhorn assimilation. Los The Angeles, Polish-American community. Case Ne:w Y'ook- Was'hin,gtOln-LOI1Idon. R. A. 1970 Comparative New and of metropolitan study ethnic relations. A framework for the theory and research, Yo",k. 1974 Ethnicity in the perspective of the sociology of knowledge, "Ethnidty", vol. 1, nr. 1. Siemieńska R. 1977 Przynależność członków do grupy społeczeństwa etnicznej jako amerykańskiego, czynnik różnicujqcy "Studita postawy Socjo-1'ogicZJne", voL 1 (64). Stan ... 1976 Stan i potrzeby badań biaka i A. Pilcha), nad zbiorowościami polonijnymi W;r()·cła'W-Wa['S1ia'wa-K'!'aikÓw-Gdańsk. (pod. 'red. H. Ku- �ALEKSANDER 22 POSERiN-ZIELIŃSKI Suchman E. A. 1964 Sociomedical variation among ethnic "Ameri'can groups, Jomnal of So- oiology", vol. 70. Tomasi L. F. ru!. The ethnic factor in the future Sbten of inequality, lisIand, NY. Vccoli R. 1970 Ethnicity. A American neglected history, dimension of American history [w:] The sLate of (ed. by H. J. Bass), Ohiioa1go. Weber M. 19'61 Ethnic groups, [w:] Theories of society (ed. by T. Parsolns), Glencoe. West K. 1972 Stratification nr. 13, ALEKSANDER and etn'Tiicity in "plural" new states, "Race" (London), vol. 4. POSERN-ZIELIŃSKI CONCEPTS OF ETHNICITY IN AMERICAN (Summa ETHNIC STUDIES l' y) This arti'cle is dealing w.ith main definitio'l1S of ethnidty used in Americun studies of eihn-k ,g,l'orwps~n sixties raJlldseventies. Oom"ideri'ng the multiphcity of ethnic definiLions the author dividc<! them -into five groU1Ps'pointing that they adequately describe: am e'tihll1k gl''O'Ulp,group id e-nltHy, behaviour of -ethni,c grv'llp members, ethnk feellilng, .and ·ethm:i,cniOI'mIS,v'alues and life patter1IliS.Next a shOil't,orj,j,i,cal charaderistks of the above 'mentioned categories was given. It was stated in the conclusive purt of these considerations that, in fact, each groupo! formuJated definli't'iions IC oll1talill1s ,iJn siOlme lex.f.ent 'true 'c.hJa'l'aJktc:ni.sltiJds. ,Atthe 'same ti.me i;f was stated that mulUpliQity of :points of view had not :been only the result of different approaches represented by 'particular schoQls and disciJplines but a cause of this phenomena is also inherent in great diversity of s-ituation of each ethnic segment 'of ;J;he,pJ.ulI'ia.l A'merii.·ca'l'l:nJatJiJoIn. M·aIl1Ya'Cioopted 'COll1IC'Elpts od' .(.-thn11~city 'havoCbee'!1 the outcome od' this diversity. In theauthors opin'ion it is impossible to construct one universlal, precise amd sabisfuctory de:f:1im'tionof ethnLci,ty, becaus,e !Such a deDunlitioll1 will be either too general to be acc'epta'bleor not suffi-ei'ently enumerative to suit ir. each way of interpretation. Nevertheless in the ,conclusive part the most important features of ethnicily (according to the author) occurring ,in the formation of the AJmerkan nation and life of ethnic groups lL\nilng,in ,t'he United Staltes were defi1ned iprecisely. It was stated that .ethni,c i31s1pectWi3IS",c(JmpLex of 'idemtirfying £eatures detenmill1liJngethn~c and c'ul:tuool pluraliJsm ,od'>the USA 'society. These fea'tures in 'rela-li'Oi11 to a degree or assimilation and a'c,culturation of a parhcular ,ethnic group and its members can be rev,('aled wU,thdifferoot 'mtenS'iJty'vn ethniJc self-idCll1·tificartJi'On. Thils self-identification is based on awareness of ,cultural origin and consc·i(Jusness of hist-orical 1 �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 23 experiences of both a '!'latrion and a country 01' origin as wel~ as American past of ethnik group. The symbo.l.s of .€lthme identity, whkh <ooH€ISIpiOll1d to cu1Jtmlf>a,1 hC'l'itage of the group are of great importance in the !process of this ·identiHca,tion. Ethnic1ty besides the bct'orsof 'subj·ective ethnic identifkation becomes ap'parent in objective way by Ipressure of ethnic group tradition and influence of cultural he-rita,ge on s'Uhoons60usnessand ·conlsciou:srneslsof Q!nKfilvidualand a group independently ofhis sC'li-iden tif'i'ca,tion. Tbis cUI~turally ,coodritionoo fea:tU'res of peTsonali'ty matmlesk'd in a siJlTIiila'ftype 'of ,realothJlnS, chloiices, iin'C1itll<l'tions,values, motivatio[];s, interests etc. 'cI'eate due to its repeat.abil,ity a kind of ethnk charadeI', which could by treated as derivaHve from natJi'Onal 'charader of origin groUip IQ[ ethll'i'c. Last but not least ethrnicity is visi'ble .in 'behaviour resulted from elements of sl:bjective identification as wen as from objective cultural and ethnic determinants. This as'pect is expressed in activity basod on subcons·cious incli'!1ations and conscious 'commitment of ethnic t,o 'cultural, sodal, politkal and religious lif.e of his community as well as cultiva,tion of tradition and ·,particLpation in adof ethni,c solidarity etc. In all three mentioned aspects of ethnicity i.e. ethnic s'Ć.\lf-iidentification, cultural persona lity and ethnJ.cbehaviour, it is dear thattcultural fadors are of greatest ·i rr.porta nec. They have l'es-ulted from common cultural heri,tage, tradlition cultivated by common effort, common tate and historical ex'perienee of a group formed in immigrationprocess and next adaptation to a new enviironment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd6bc1fa1d1f7da8e899837c2cd15be.pdf d5b958748502f779aa20778a65d170e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:646 Title A name given to the resource Dorobek meksykańskiej archeologii i etnografii w świetle opracowań bibliograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.115-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „ E t n o g r a f i a Polska", t. X I V z. 2 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI DOROBEK MEKSYKAŃSKIEJ ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w świetle opracowań bibliograficznych Postęp badań naukowych w dyscyplinach historycznych jest niero­ zerwalnie związany ze wzrostem wiedzy o faktach z naszej przeszłości dziejowej. Ten zaś zależny jest od aktualnej bazy źródłowej, jaką po­ szczególne dyscypliny w określonym momencie swego rozwoju dyspo­ nują. Dalszy jednak rozwój badań wywołuje z kolei stałe narastanie nowych źródeł — otwierając dostęp do takich informacji, jakie uprzed­ nio dostrzeżone i spożytkowane być nie mogły. Postulat jak najszerszego udostępnienia tych źródeł w celu ich peł­ nego wykorzystania w toku prac badawczych, a dalej weryfikacja do­ tychczasowych twierdzeń i sądów oraz wykrywanie nowych związków między t y m i źródłami a faktami są bezpośrednimi przyczynami jako­ ściowego i ilościowego wzrostu literatury fachowej. Żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnograficznych, nowo­ czesne, efektywne metody eksploracyjne zwiększają niemal w postępie geometrycznym literaturę przedmiotu. Każdy dzień przynosi nowe po­ zycje — a możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury przy szerszym temacie i terenie są niewielkie . Podstawowym zatem problemem warsztatowym jest sposób i metody właściwego wyboru odpowiedniej — reprezentatywnej i możliwej do opanowania porcji literatury. Jest to oczywiście związane z subiektywną postawą badacza, sposobem jego pracy, ale nie bez znaczenia pozostaje tu odpowiedni poziom dostępnej i możliwie wszechstronnej informacji naukowej. 1 1 P o g ł ę b i a j ą c y s i ę stale r o z z i e w m i ę d z y i l o ś c i ą u d o s t ę p n i a n y c h ź r ó d e ł i l i t e r a ­ t u r ą p r z e d m i o t u a m o ż l i w o ś c i ą w y c z e r p a n i a lub w y z y s k a n i a n a j w a ż n i e j s z y c h t y l ­ ko p o z y c j i i z a s o b ó w a r c h i w a l n y c h jest s z c z e g ó l n i e w i d o c z n y w w a r s z t a c i e n a u k o ­ w y m h i s t o r y k a d z i e j ó w n a j n o w s z y c h . Zob. T . J ę d r u s z c z a k , Zastosowanie ma­ szyn matematycznych w badaniach historycznych, „ S t u d i a Metodologiczne. Z e s z y t y P o ś w i ę c o n e I n t e g r a c j i N a u k i " , n r 3; 1967, s. 67-77. �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZrELIŃSKI Rola bibliografii w tym systemie, rozumianym w podwójnym sen­ sie — jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporzą­ dzania tego rodzaju rejestrów — nie wymaga szerszych komentarzy . Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, dla każdego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowiąc podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Nowo­ cześnie wyposażony warsztat naukowy nie może obyć się dziś bez spi­ sów bibliograficznych najróżnorodniejszych typów i rodzajów. Wyrazem tej właśnie potrzeby są różnego rodzaju próby organizo­ wania prac bibliograficznych w skali międzynarodowej. Wprawdzie niepowodzeniem zakończyła się inicjatywa stworzenia jakiejś wszech­ ogarniającej bibliografii uniwersalnej , ale wzrost produkcji wydawni­ czej sprawił konieczność powołania międzynarodowej instytucji, której zadaniem byłaby koordynacja, organizacja i typizacja prac bibliogra­ ficznych. W tym właśnie celu powołano przy UNESCO specjalny Mię­ dzynarodowy Komitet do Spraw Bibliografii, Dokumentacji i Termi­ nologii (Comité Consultatif International de Bibliographie, de Documen­ tation et de Terminologie). Współpracuje on z wieloma krajami — w t y m także i z Meksykiem, którego inicjatywom bibliograficznym i dorobkowi w tej dziedzinie poświęcone są niniejsze rozważania. Pracom bibliograficznym w zakresie szeroko pojętej etnografii po­ wszechnej patronuje — powołany również pod auspicjami UNESCO — Międzynarodowy Komitet do Spraw Dokumentacji Nauk Społecznych (International Committee for Social Sciences Documentation), współ­ pracujący wydatnie z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (International Union of Anthropological and Ethnolo­ gical Sciences). Dorobkiem tego Komitetu jest powołanie nowej serii wydawniczej publikującej międzynarodowe roczniki bibliograficzne. Jeden z tych bieżących spisów bibliograficznych obejmuje publikacje z dziedziny społecznej i kulturowej antropologii, w anglosaskim rozu­ mieniu tych t e r m i n ó w . Z ramienia naukowego środowiska Meksyku 2 3 4 2 Zob. A . Ł y s a k o w s k i , Określenie bibliografii, „ B i u l e t y n I B " , t. 3: 1950 ; S. V r t e l - W i e r c z y n s k i , Teoria bibliografii w zarysie, W r o c ł a w 1951; Biblio­ grafia, Poradnik metodyki bibliograficznej, W a r s z a w a 1960. 3 T a n i e u d a n a p r ó b a p r z e p r o w a d z o n a b y ł a n a pocz. X X w. z i n i c j a t y w y I n ­ stitut I n t e r n a t i o n a l de B i b l i o g r a p h i e . D o w i o d ł a ona n i e m o ż l i w o ś c i s t w o r z e n i a b i ­ bliografii u n i w e r s a l n e j , k t ó r a z a s t ą p i ć m i a ł a z e s p o ł y bibliografii bibliografii, biblio­ grafii n a r o d o w y c h i s p e c j a l n y c h . 4 J e s t to s e r i a D o c u m e n t a t i o n in the S o c i a l S c i e n c e s . W j e j r a m a c h u k a z u j ą s i ę p e r i o d y c z n i e co r o k : International bibliography of sociology; International bi­ bliography of political science; International bibliography of economics oraz o m a w i a ­ n a t u : International bibliography of social and culture anthropology. Oprócz tych �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ 117 ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w pracach nad tymi bibliografiami uczestniczył dr Eusebio. Dávalos Hurtado, były dyrektor głównego centrum badań antropologicznych — Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (Instituto Nacional de Antropología e Historia). Specyfika amerykanistyki w Polsce, określona ograniczonymi moż­ liwościami badań terenowych i brakiem głębszych tradycji w tej dyscy­ plinie, determinuje w zasadzie kierunek prac naukowo-badawczych. Sytuacja ta sprzyja studiom nad dostępnymi w szerszym zakresie źród­ łami pisanymi. Wykorzystanie opisów dziejopisarskich: roczników, kro­ nik, materiałów pamiętnikarskich, relacji, wspomnień, zapisów archi­ walnych i wreszcie szeroko pojętej literatury przedmiotu, umożliwia nie tylko weryfikację dotychczasowych twierdzeń, ale i wykrycie no­ wych powiązań i oddziaływań z przeszłości i teraźniejszości kontynentu amerykańskiego . W tego rodzaju pracach nie wystarczą jednakże ogólne i bieżące spisy bibliograficzne — tak typowe dla wieku X X . Ogrom produkcji wydawniczej i intensyfikacja badań nie sprzyjają powstawaniu reje­ strów retrospektywnych, ewidencjonujących publikacje w ściśle okreś­ lonym, zamkniętym odcinku czasu. Takich właśnie bibliografii sięgają­ cych aż do okresu konkwisty potrzebuje współczesna amerykanistyka. Ilościowy wzrost amerykanistycznych bibliografii, dający się zauważyć od 1945 r., nie niweluje bynajmniej trudności w znalezieniu odpowied­ niej literatury. Ogólna orientacja w aktualnym dorobku określonej dzie­ dziny badań utrudniona jest przez ograniczone możliwości dostępu do księgozbiorów. To już jednak jest problem raczej natury technicznej, choć dla rozwoju polskiej amerykanistyki posiadający duże znaczenie . Wśród amerykanistycznych bibliografii tylko bieżące rejestrują w sposób może najbardziej całościowy prace dotyczące całego konty­ nentu, od Alaski i Grenlandii aż do Ziemi Ognistej. Przeważnie publi­ kowane są one w poszczególnych amerykanistycznych czasopismach, takich jak np. „American Anthropologist", „American Antiquity", ,,Cuadernos Americanos", „America Indígena" oraz w największej mie5 6 bibliografii w bieżących podobnych Abstracts 5 Zob. wydawanych seriach i The tzw. w „abstrakty": Psychological Paryżu jak przez np. UNESCO International ukazują się także Political Science amerykanistyki, „Etno­ Abstracts. M . F r a n k o w s k a, Zadania i potrzeby polskiej g r a f i a P o l s k a " , t. 10:19166, s. 238-239. 6 i Jednym I I I (1969 kazu ten z r.) pozycji PAN polskiej amerykanistyki Amerykanistycznym amerykanistycznych realizuje IHKM zadań Seminarium m. w in. Pracownia znajdujących Etnograficzna sformułowanych w Poznaniu się w polskich Zakładu na II (1965 jest s p o r z ą d z e n i e zbiorach. Etnografii Postulat Powszechnej P o z n a n i u , gdzie p o w s t a j e c e n t r a l n y k a t a l o g a m e r y k a n i s t y c z n y . F r a n k o w s k a , op. cit, s. 246, 248. r.) wy­ Zob. �118 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI 7 rze w „Journal de la Societé des A m é r i c a n i s t e s " . Inne bibliografie posiadają z reguły ograniczony zasięg i zakres, obejmując w najlepszym przypadku wielkie terytoria kulturowe — jak np. całą Amerykę Pół­ nocną na północ od Rio Grande lub Amerykę Łacińską, czy tylko Ame­ rykę Środkową i krąg Wysp Antylskich. Wśród wielu inicjatyw zmierzających do stworzenia centralnego ośrodka studiów bibliograficznych w zakresie amerykanistyki, i to nie tylko antropologiczno-etnograficznej, wymienić należy działający pod auspicjami UNESCO Latyno-Amerykański Ośrodek Badań Nauk Spo­ łecznych (Latin American Center for Research in the Social Sciences) oraz działający w stolicy Meksyku — Panamerykański Instytut Geo­ grafii i Historii (Instituto Panamericano de Geografía e Historia) . Ten ostatni zasłużył się szczególnie wydawaniem specjalnego biuletynu b i ­ bliograficznego, poświęconego amerykańskiej antropologii: ,,Boletín B i ­ bliográfico de Antropología Americana". Na jego łamach publikowane są już od 1937 r. na j różnorodniej sze spisy bibliograficzne od bibliografii osobowych i tematycznych do regionalnych . Natomiast w 1953 r. w i n ­ nej serii wydawniczej tegoż Instytutu ukazała się bibliografia Juana Comasa obejmująca najważniejsze, wybrane prace dotyczące tubylczych kultur amerykańskich . Obszar Meksyku — obok Wyżu Andyjskiego i Stanów Zjednoczo­ nych Ameryki Północnej, jest niemal klasycznym terenem zaintereso­ wań amerykanistyki światowej. Przyczyny tej nienajsłuszniejszej pola­ ryzacji badań tkwią — wydaje się — w samej historii Meksyku, w jego wspaniałych prekolumbijskich dziejach i latach podboju oraz osadnictwa 8 9 10 7 N a j p e ł n i e j s z e z e s t a w y bibliograficzne z a m i e s z c z a co r o k „ J o u r n a l de l a S o ­ c i e t é des A m é r i c a n i s t e s " w y d a w a n y w P a r y ż u od r o k u 1896. D z i a ł z a t y t u ł o w a n y „ B i b l i o g r a p h i e A m é r i c a n i s t e " o p r a c o w y w a ł w l a t a c h 1919-11932 z n a n y u c z o n y P. R i vet, a n a s t ę p n i e do 1941 r . P. B a r r e t . Po w o j n i e ta c e n n a i n i c j a t y w a z o s t a ł a r e a k t y ­ w o w a n a , a d z i a ł bibliograficzny pod n i e z m i e n i o n y m t y t u ł e m p r o w a d z i M . D o r é i S. L u s s a g n e t . 8 P i e r w s z y k o n g r e s I n s t y t u t u P a n a m e r y k a n s k i e g o o d b y ł s i ę w 1932 r. w R i o Janeiro. Zob. R . S. B o g g s, Bibliografía del folklore mexicano, „Boletin Bibliográfico de A n t r o p o l o g í a Americana", (BBAA), I I I apéndice, México 1939, ss. 122.; W. J i m é n e z M o r e n o , Materiales para una bibliografía etnográfica de la Amé­ rica Latina, „ B B A A " , t. 1:1937, s. 47-77, 167-197; t. 2:1938, s. 289-421; M . M a l d o nado K o e i r d e 11, Bibliografía mexicana de prehistoria, „ B B A A " , t. 9:1947, s. 66-71; t. 10:1948, s. 98-102, t. 11:1948, s. 148-153; A . M a r i n o Flores, Biblio­ grafia antropológica del Estado de Guerrero, „ B B A A " , t. 115-116:1954, t. 23,3—289; R . H . V a l l e , Bibliografía antropológica americana 1938-1940, „ B B A A " , i. 4:1940, s. 165-215, t e n ż e , Bibliografía Maya, „ B B A A " , a p é n d i c e , do t. 1-5J1937-1941, s. 404 de 9 1 0 J . C o m a s , Bibliografía selectiva de los culturas indígenas blicacioines d e l Instituto P a n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", de América, „Put. 166:1953, s. 282. �119 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I hiszpańskiego. Ta obfitość relacji, źródeł archiwalnych i stanowisk archeologicznych w pełni odpowiada jednak roli miejscowych kultur prekortezjańskich w rozwoju Nowego Świata. Stąd też wiele zagadnień rozpracowywanych na obszarze Doliny Meksyku i Jukatanu posiada kluczowe znaczenie dla całej amerykanistyki. Zwrócenie zatem uwagi tylko na bibliografie tego obszaru nie będzie posiadało charakteru w y ­ łącznie zawężającego, lecz pozwoli na lepszą orientację w morzu lite­ ratury „meksykanistycznej". Podstawową pracą w t y m zakresie jest wydana w 1923 r. Bibliografia bibliografii meksykańskich — Leon Nicolasa, profesora z Muzeum Na­ rodowego w Meksyku (Museo Nacional de Arąueologia, Historia y Etno­ grafia) i ówczesnego kierownika Departamentu Antropologii Anato­ micznej tegoż muzeum (Departamento de Antropologia Anatómica). Zawierała ona nie tylko bibliografie z kategorii regionalno-podmiotowych, t j . opublikowanych na terenie Meksyku, ale rejestrowała również katalogi zagraniczne dotyczące problematyki meksykańskiej . Z takich ogólnych bibliografii tego właśnie rodzaju wymienić należy opublikowaną w 1942 r. w Nowym Yorku selektywną bibliografię W i l ­ sona Charlesa, obejmującą ważniejsze książki poświęcone Ameryce Środkowej . Dla etnografa duże też znaczenie będą posiadały biblio­ grafie historyczne, gdyż szczególnie w meksykańskim piśmiennictwie historiograficznym X V I i X V I I w. wyraźnie zauważyć się daje etnogra­ ficzny kierunek zainteresowań ludzi nauki tych czasów. Przewodnikiem po tego rodzaju literaturze będzie przede wszystkim wydana w 1956 r. Bibliografia historii Meksyku — Roberto Ramosa i Meksykański słownik biograficzny — M . A. Perala, obejmujący dzieje Meksyku do 1944 r. Charakter bibliografii kompletnych posiadają rejestry publikacji do­ tyczące poszczególnych regionów Meksyku lub jego stanów. Większość z nich — to wynik działalności naukowo-dokumentacyjnej lokalnych ośrodków meksykańskich — muzeów, instytutów oraz organów władz administracyjnych . Wyjątkiem jest retrospektywna bibliografia Pół­ wyspu Kalifornijskiego za lata 1535-1956, ułożona przez C. Ellen Barrett i wydana w 1957 r. w Los Angeles . 11 12 13 14 1S 1 1 1 2 New N . L e ó n , Bibliografía bibliográfica mexicana, M e x i c o 1923, ss. M . C h . W i l s o n , Books about Middle America. A selected Y o r k , 1942. 1 3 R . R a m o s , Bibliografía de la historia •r a 1, Diccionario biográfico mexicano, Mexico de México, 1944. M e x i c o 1956; 66. bibliography, M. A. 1 4 Pe- Zoo. np. H . P é r e z M a r t í n e z , J . de D . P é r e z Galaz, Bibliografía del Estado de Campeche, C a m p e c h e 1943, s. 381; J . S a n t a m a r í a Francisco, Bibliografía general de Tabasco, t. 3, V i l l a H e r m o s a 1946. 1 5 E. B a r r e t , Baja California 1535-1956. Bibliography, Los Angeles 1957. �120 A L E K S A N D E R POSERN-ZFELIŃSKI Wszystkie wymienione tu kategorie bibliografii, choć ważne, nie mogły zaspokoić potrzeb i ułatwić pracy amerykanistom — etnografom i archeologom. Wprawdzie, wspomniany już biuletyn Instytutu Panamerykańskiego dostarczył wielu cennych informacji, nie zastąpił on jednak pełnej bibliografii. L u k i tej nie wypełniła także wydana w 1954 r. przez Narodowy Instytut do Spraw Tubylczych (Instituto Nacional Indigeni­ sta) bibliografia M . G. Parra i W. Jiménez Moreno, obejmująca swym terytorialnym zasięgiem nie tylko Meksyk, ale i całą Amerykę Środ­ kową . ' Tymczasem Meksyk stawał się od lat czterdziestych i pięćdziesiątych głównym ośrodkiem badań amerykanistycznych na całą Amerykę Ła­ cińską. Uczeni meksykańscy zajmować zaczęli miejsca cudzoziemskich badaczy, a meksykańska archeologia i etnografia po okresie emancypacji wkroczyła z powodzeniem na arenę światową z niemałym dorobkiem faktograficznym, teoretycznym i metodologicznym. Za tymi jakościo­ w y m i zmianami krył się ogromny wzrost tytułów czasopism fachowych, towarzystw naukowych, instytucji i innych organizacji badawczych prowadzących z reguły własną, i to dość szeroką działalność wydaw­ niczą. Jeśli np. w latach 1900-1905 główny ośrodek badań kultur indiańskich, Muzeum Narodowe, wydawał przeciętnie od 5 do 10 tytułów (pomijam tu artykuły), to w latach sześćdziesiątych Narodowy Instytut Antropo­ logii i Historii (INAH) opublikował po 50 i więcej woluminów. A nie jest to przecież jedyna instytucja zajmująca się tą problematyką. Po­ dobnie wygląda sytuacja rozpatrywana pod kątem ilości literatury fa­ chowej w stosunku do określonego terytorium. I tak w 1960 r. publika­ cji o treści archeologicznej i etnograficznej dla kulturowego regionu Doliny Meksyku naliczono już około 1600, nie uwzględniając drobnych not, listów do redakcji i recenzji. Kilkakrotnie więcej literatury poświę­ conej jest strefie kultury Majów — Gwatemali i Jukatanowi. Dopiero rok 1962 przyniósł etnologii meksykańskiej dwie wielkie re­ trospektywne bibliografie, które nie tylko stały się' nieodzownym na­ rzędziem warsztatu każdego amerykanisty, ale umożliwiły dokonanie oceny rozwoju i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza z nich — pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników ukazuje imponujący dorobek naukowców meksykańskich od r. 1827 do 1962 . Pierwsza skromna jeszcze próba podsumowania blisko 150-let16 17 1 6 xico M. G . P a r r a , y Centro 17 grafía América. El Instituto nacional, W. Nacional INAH, J i m é n e z Moreno, 1850-1950, M é x i c o 1954, ss. de Antropología M é x i c o 1962, ss. 342. Bibliografía indigenista de Mé­ 343. e Historia. Su contribución a la biblio­ �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 121 1 8 niej działalności I N A H podjęta została jeszcze w 1954 r . Wydana w 8 lat później bibliografia dedykowana została 35 Międzynarodowemu K o n ­ gresowi Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku. Zawiera ona około 900 dokładnie adnotowanych opisów poszczególnych tomów naukowych periodyków, publikacji książkowych oraz wydawnictw seryj­ nych, zestawionych w przejrzystym układzie chronologicznym. Uzupeł­ niona dobrymi indeksami — onomastycznym i rzeczowym, bibliografia ta spełnia doskonale swe informacyjne zadanie. Jest to bez wątpienia za­ sługa prof. Antonio Pompa y Pompa — dyrektora archiwum i biblioteki Instytutu (INAH). Zawarte w tym rejestrze noty ilustrują, jak szeroko pojmuje się w Meksyku termin „antropologia" — wybity obok „historii" w oficjal­ nej nazwie Instytutu (INAH). Antropologię meksykańską należy rozpa­ trywać na podobnie szerokiej płaszczyźnie jak czyni się to w krajach anglosaskich, choć w wielu drugorzędnych raczej aspektach zaznaczają się tu wyraźne różnice. Wystarczy wymienić tu tylko jej silnie akcen­ towane związki z naukami historycznymi. W skład antropologii — jako wszechstronnej nauki o człowieku i je­ go wytworach — wchodzą cztery klasyczne, jak to podkreśla się w Mek­ syku, dyscypliny: antropologia fizyczna (antropologia física), archeolo­ gia, językoznawstwo (lingüistica) i etnografia. Ta ostatnia dyscyplina j a w i się w najróżniejszych postaciach i za­ kresach, akcentowanych zwykle w odpowiednich określeniach przymiot­ nikowych. Nie posiadały i nie posiadają one jednak znaczenia obowiązu­ jącego i wprowadzane oraz używane są często tylko przez pojedynczych badaczy. Wyłącznie tytułem zilustrowania tego zjawiska wymienić tu można kilka przykładowo wybranych terminów tego typu. Mamy więc najbardziej zbliżoną do archeologii poprzez swą bazę źródłową — etno­ grafię starożytną (etnografía antiqua) lub prekolumbijską (etnografia precolombina). Problematyka tradycyjnych społeczności znajduje się w zakresie tzw. etnografii tubylczej (etnografía aborígena). Współczes­ nością natomiast wraz z jej strukturalnymi przemianami zajmuje się przede wszystkim tzw. etnologia nowoczesna (etnologia moderna) oraz antropologia społeczna (antropología social). Obok tych ogólniejszych nie­ jako subdyscyplin antropologicznych wykształciły swoje specyficzne me­ tody badawcze i język naukowy dziedziny wąsko-specjalistyczne, naj­ częściej z pogranicza kilku nauk. Przykładem służyć nam może etnogeografia — rozumiana jako „geografia człowieka tubylczego", geografia I n ­ dian (geografía de los aborigénes). Nadmienić tu jednak wypada, iż okre1 8 El científica Instituto Nacional y de cultura, de Antropología M é x i c o 1954, ss. 92. e Historia. Su contribución editorial �122 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI ślenia w rodzaju „tubylec", „tubylczy" (aborigen) nié są już obecnie w użyciu. Posiadają one bowiem w odczuciu „Latynosów" wybitnie pejo­ ratywne zabarwienie. Godzą one w pewnym stopniu w patriotyczne uczucia narodu meksykańskiego, są sprzeczne z zasadami obiektywizmu naukowego. Wypierane i zwalczane, zostały stopniowo zastąpione zbliżo­ nym pod względem semantycznym terminem „indigena" spotykanym obecnie często w nazwach szeregu instytucji, serii wydawniczych i t y t u ­ łach publikacji. Wszystkie te cztery podstawowe dyscypliny antropologiczne repre­ zentowane są w działalności Instytutu (INAH) bardzo nierównomiernie. Zdecydowanie na plan pierwszy, sądząc z publikacji, wybija się archeo­ logia. Tematyce etnograficznej i historycznej, w t y m dziejom przedkolumbijskim, kolonialnym i nowożytnym, poświęcono znacznie mniej miejsca. W skromnym zakresie reprezentowane są w dorobku Instytutu prace z antropologii społecznej. Jest to przecież dyscyplina na gruncie meksykańskim stosunkowo młoda, gdyż pierwsze publikacje o t y m cha­ rakterze zaczęły ukazywać się dopiero w latach 20-tych, a większość po roku 1940, kiedy to na szerszą skalę zajęto się zagadnieniem akulturacji. Ta zmiana w przedmiocie badań zwróciła zainteresowania meksykańskiej etnografii także na pomijaną dotychczas problematykę europejską w jej ludoznawczym sensie. Bez takich bowiem studiów nie może być mowy, jak powiedział czołowy znawca kultury Nahua — M . León-Portilla, 0 właściwym zrozumieniu specyfiki narodu meksykańskiego . Bibliografia prac I N A H sięga retrospektywnie aż do 1827 r., choć sam Instytut powstał dopiero w 1939 r. Jak się jednak okazuje, instytucjo­ nalne tradycje I N A H sięgają jeszcze dalej — dosłownie w „prehistorię" meksykańskiej antropologii. W X V I I I w. bowiem wicekról Nowej Hisz­ p a n i i — Antonio María de Bucareli y Ursúa (1771-1779), słynny ze swych „oświeconych" rządów, zainicjował zbieranie „starożytności meksykań­ skich". W ten sposób doszło wkrótce do powstania tzw. Schroniska Sta­ rożytności Meksykańskich (Conservatorio de Antigüedades Mexicanas) 1 Gabinetu Historii Naturalnej (Gabinete de Historia Natural). W 1822 r. powstaje Muzeum Narodowe, którego ówczesna skromna siedziba i zbio­ ry w niczym nie dorównywały dzisiejszemu Narodowemu Muzeum A r ­ cheologii, Historii i Etnogafii. Stało się ono wraz z tzw. Wydziałem Antropologii (Dirección de Antropologia) utworzonym w 1917 r. przy Ministerstwie Rolnictwa i jeszcze kilku innymi organizacjami zalążkiem 19 i» W y r a z e m z a i n t e r e s o w a ń e t n o g r a f i ą E u r o p y s ą p r o g r a m y n a u k o w o - b a d a w c z e M u s e o de las C u l t u r a s , E l Colegio de M é x i c o , Instituto de I n v e s t i g a c i o n e s H i s t ó ­ r i c a s p r z y U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o ( U N A M ) i E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , zob. M . L e ó n - P o r t i l l a , European ethnology at the universities of Mexico, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , t. 1:1967 n r 4, s. 323. �123 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I przyszłego Instytutu (INAH) — głównego ośrodka badawczego i koor­ dynatora studiów antropologicznych, podległego obecnie Ministerstwu Oświaty (Secretaría de Educación Publica). Najstarsza publikacja uwzględniona w bibliografii Instytutu to po­ chodząca z 1827 r. i licząca zaledwie kilka stron broszura, będąca opi­ sem kolekcji „starożytności meksykańskich" znajdujących się w zbio­ rach Muzeum Narodowego . Długie lata, bo aż do początków naszego stulecia, dominowała zdecydowanie literatura tego właśnie rodzaju: przewodniki muzealne i katalogi. W 1877 r. ukazuje się pierwszy perio­ dyk — „Kronika Muzeum Narodowego" („Anales del Museo Nacional de México") — poświęcony głównie rozprawom archeologicznym, choć nie brak i artykułów z dziedzin przyrodniczych: paleontologii, zoologii i mineralogii. Czasopismo to ukazuje się aż do 1945 r., kiedy zostaje przekształcone w „Kronikę Instytutu" („Anales del I N A H " ) . Na przełomie X I X i X X w. obok archeologów dużą aktywność prze­ jawiają także lingwiści. Ukazuje się w tym czasie wiele prac języko­ znawczych poświęconych językom poszczególnych indiańskich grup oraz liczne opracowania słowników hiszpańsko-tubylczych. Publikacje etnograficzne należą w tym okresie jeszcze do rzadkości. Jedna z pierwszych monografii historyczno-etnograficznych wydana zo­ staje w latach 1904-1906. Jest to praca pióra jednego z najwybitniej­ szych etnologów meksykańskich — Nicolasa León, poświęcona Taraskom . Prawdziwy rozwój badań nad kulturą potomków przedkolumbijskich cywilizacji następuje dopiero po burzliwym okresie rewolucji meksy­ kańskiej z lat 1910-1917. Demokratyzacja stosunków sprzyjała rozwo­ jowi i postępowi nauki, a udział Indian w walce zbrojnej zwrócił na nich uwagę i uświadomił władzom rolę i znaczenie „kwestii tubylczej" oraz potrzebę opracowania programu włączania Indian do meksykań­ skiej wspólnoty narodowej . 20 2 1 22 2 3 2 0 I . l i s i d r o, e G . I s i d r o , Colección de las antigüedades en el Museo Nacional, M é x i c o 1827, ss. 4, i l . 12. mexinas que existen 2 1 „ A i n a l e s d e l Museo N a c i o n a l de M é x i c o " . U k a z y w a ł s i ę o d 1(377 r. w 5 s e ­ r i a c h , z k t ó r y c h k a ż d a p o s i a d a ł a o d d z i e l n ą n u m e r a c j ę . W s u m i e u k a z a ł o s i ę 28 w o ­ luminów. 2 2 C z ę ś ć p i e r w s z a monografii j a k o N . L e ó n , L o s Tarascos, ukazała się w Mek­ s y k u w 1904 r., ss. 117. C z ę ś ć d r u g a , z a w i e r a j ą c a m a t e r i a ł y etnograficzne p o s t k o r t e z j a ń s k i e ( L a etnografia post-cortesiana y actual) o p u b l i k o w a n a z o s t a ł a dopiero w 1906 r. w 3 t o m i e drugiej s e r i i ( S e g u n d a é p o c a ) „ A n a l e s d e l Museo' N a c i o n a l de México". 2 3 Zoto. I . F , C h o r o s e a j e w a, Problema akkulturacji w mieksikanskoj etno­ grafii, [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendiencji, M o s k w a 1963, s. 227-230. �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI W 1920 r. ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „Ethnos", ma­ jącego na celu popularyzację w społeczeństwie szeroko pojętej wiedzy antropologicznej i wyników studiów nad Meksykiem i Ameryką Środ­ kową . W dziewięć lat później powstaje inny periodyk o wiele m ó ­ wiącej nazwie — „Quetzalcoatl" — organ Towarzystwa Antropologii i Etnografii (Sociedad de Antropología y Etnografía de M é x i c o ) . Były to jednak czasopisma efemeryczne, znikające zazwyczaj po roku bądź kilku latach, a tylko oficjalne organy Muzeum Narodowego — „Kro­ nika" i „Biuletyn" („Boletin del Museo Nacional de M é x i c o " ) utrzy­ mują się nieprzerwanie. Cennym dorobkiem ówczesnej historiografii meksykańskiej są liczne publikacje prekolumbijskich manuskryptów hieroglificznych oraz sze­ regu relacji i kronik z okresu odkrycia Meksyku (Descubrimiento), podboju (Conquista) i chrystianizacji tego kraju (Evangelización). Nie­ jednokrotnie udostępniono w ten sposób szerokiemu ogółowi źródła do­ tychczas nigdzie nie publikowane. Rok 1939 — rok X X V I I Międzynarodowego Kongresu Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku, nie był pod względem ilości publikacji nadzwyczaj płodny. Nadmienić tu jednak wypada, iż właśnie wtedy ukazał się „Atlas Archeologiczny Republiki Meksyku" — jedno z pierwszych osiągnięć założonego w tymże roku Instytutu (INAH) Następne dwa lata to okres organizowania Narodowej Szkoły Antro­ pologii i Historii (Escuela Nacional de Antropología e Historia), pierw­ szej tego rodzaju w świecie wyższej uczelni. Od 1941 r. rozpoczyna się kształcenie studentów w czterech podstawowych dyscyplinach antropo­ logicznych , z wyraźnym jednak naciskiem na dobre przygotowanie 2 i 2S 26 28 2 4 „ E t h n o s . R e v i s t a M e n s u a l de E s t u d i o s A n t r o p o l ó g i c o s sobre M é x i c o y C e n ­ t r o - A m é r i c a " . C z a s o p i s m o to w y d a w a n e b y ł o n i e r e g u l a r n i e od k w i e t n i a 1920 r. C a ­ ł o ś ć z a w a r t a -została w t r z e c h k r ó t k i c h s e r i a c h . P i e r w s z a — w r o k u 1920, d r u g a pod z m i e n i o n y m j u ż t r o c h ę t y t u ł e m „ E t h n o s , R e v i s t a D e d i c a d a a l E s t u d i o y M e ­ j o r í a de l a P o b l a c i ó n I n d í g e n a de M é x i c o " w r o k u 1923, a t r z e c i a w 1925 r. 2 5 „ O j u e t z a l e ó a t l . Ó r g a n o de l a S o c i e d a d de A n t r o p o l o g í a xico". P i e r w s z y n u m e r u k a z a ł s i ę w m a j u 1929 r. y Etnografía de Mé­ 2 6 „ B o l e t i n del Museo N a c i o n a l de M é x i c o " w y d a w a n y b y ł w s z e ś c i u s e r i a c h w l a t a c h 1903-1934. P o p r z e r w i e t r w a j ą c e j do 1960 r. u k a z u j e s i ę j a k o „ B o l e t i n IHAN". 2 7 A t l a s A r q u e o l ó g i c o d e l a R e p ú b l i c a M e x i c a n a . C h o ć p r z y g o t o w a n y do d r u k u p r z e z I n s t y t u t ( I N A H ) w y d a n y z o s t a ł w serii „ P u b l i c a c i ó n n u m . 41 del Instituto P a ­ n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", M é x i c o 1939, ss. 293 + m a p y . 2 8 W l a t a c h 1937-1941 w y k ł a d a s i ę p r z e d m i o t y antropologiczne n a N a r o d o w e j S z k o l e N a u k B i o l o g i c z n y c h ( L a E s c u e l a N a c i o n a l de C i e n c i a s B i o l ó g i c a s ) , w I n s t y ­ tucie P o l i t e c h n i c z n y m (Instituto P o l i t é c n i c o N a c i o n a l ) , n a k t ó r y m u t w o r z o n o D e - �125 DOHOBEK MEKSYKAŃSKIEJ A H C H E O L O G I I I E T N O G H A F I I ich w zakresie nowoczesnych metod badawczych i ukierunkowaniem w stronę etnografii stosowanej (antropología aplicada). Oprócz urzędo­ wego rocznika tejże uczelni („Anuario de la ENAH") od 1952 r. ukazuje się naukowy kwartalnik stowarzyszenia studentów tej szkoły — ,,Tlat o a n i " . Jego nazwa nawiązuje do przedkolumbijskich tradycji; była ona bowiem w owych czasach jednym z tytułów honorowych władcy Azteków, a w szerszym znaczeniu oznaczała także tzw. „mówców" — pewną kategorię urzędniczą w azteckim aparacie administracyjnym. Początek lat 60-tych w dorobku wydawniczym Instytutu (INAH) to zalew literaturą popularnonaukową: katalogami i przewodnikami po naj różnorodniej szych stałych i czasowych ekspozycjach oraz krótkimi monografiami poszczególnych słynnych architektonicznych kompleksów przedkolumbijskich. Wśród większych prac wymienić należy studium na temat neolitycznej rewolucji w Mezoameryce — José Lorenzo oraz reedycję słynnej w latach trzydziestych pracy Manuela Moreno o poli­ tycznej i społecznej organizacji Azteków . Katalog publikacji I N A H zamyka w zasadzie unikalna i pionierska praca Ignacio Bernala wydana w 1962 r. pt. Bibliografia archeologii i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku, której poświęcimy tu szczególnie dużo u w a g i . Jej autor — dziś pierwsza osoba w meksykańskiej antropologii i dy­ rektor I N A H — jest wybitnym specjalistą w dziedzinie archeologii i po­ siada niemały dorobek n a u k o w y . Wychowanek Narodowej Szkoły Antropologii i Historii oraz Autonomicznego Uniwersytetu Narodowego w Meksyku (Universidad Nacional Autónoma de Mexico), a od 1946 i 1949 r. wykładowca na tychże uczelniach, piastował także szereg za­ szczytnych i reprezentacyjnych funkcji. Był m. in. radcą kulturalnym ambasady Meksyku we Francji, stałym reprezentantem swego kraju w UNESCO i wieloletnim prezydentem Meksykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (Sociedad Mexicana de Antropología). Jest człon29 30 31 32 p a r t a m e n t A n t r o p o l o g i i (Departamento de A n t r o p o l o g í a ) . Antropologia, A n u a r i o 1941, M e x i c o 1941, ss. 24. 2 6 „ T l a t o a n i . B o l e t í n d e l a S o c i e d a d de A l u m n o s A n t r o p o l o g í a e H i s t o r i a " , t. 1:1952 n r 1 ( s t y c z e ń ) . 3 0 J. L o r e n z o , La revolución ss. 56 + 4 miapy; M . M o r e n o , La M e x i c o 11962, ss. 151, w y d . I z r. 1931. 3 1 de neolítica organización de Zob. la Departamento Escuela en Mesoamérica, política y social Nacional de Mexico 1961, de los Aztecas, I . B e r n a i , Bibliografía de Arqueología y Etnografía. Mesoamérica México. 1514-1960, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 7:1962, M e x i c o , ss. 634 + 3 2 de y Norte 2 mapy. W ś r ó d w i e l u jego p r a c do n a j c e n n i e j s z y c h i n a j b a r d z i e j z n a n y c h m o ż n a z a ­ l i c z y ć w y d a n ą w s p ó l n i e z A . C a s o , Urnas de Oaxaca, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 2:1952; I . B e r n a i , Tenochtitlán en una isla, M e x i c o 1959; t e n ż e , Mesoamé­ rica. Periodo indígena, M e x i c o 1053; t e n ż e , Introducción a la arqueología, Mexi­ co 1952. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kiem rady Towarzystwa Amerykańskiej Archeologii (Society for Ame­ rican Archaeology) i Meksykańskiej Akademii Historii (Academia Me­ xicana de la Historia), a także wielu jeszcze innych meksykańskich oraz zagranicznych organizacji. Uczestnicząc we wrześniu 1951 r. w obradach I Meksykańskiego Kongresu Naukowego (Congreso Científico Mexicano) dokonał Bernal oceny meksykańskiej archeologii w X X w . Widać już wtedy zauważyć się dał szczególny brak pełnej bibliografii dla dziejów kultury preko­ lumbijskiej, gdyż wkrótce potem — w 1952 r., inicjuje on zbieranie not bibliograficznych. Tak wielkie zamierzenie, jakim jest retrospektywna bibliografia k i l ­ ku dyscyplin, i to dotycząca dużego dość obszaru, zwykły w naszych czasach realizować specjalnie do tego celu powołane i odpowiednio przygotowane zespoły. Tu jednak autorem jest jeden tylko człowiek i gdyby nie jego kompetencje oraz ogromny, wieloletni wkład pracy — mniemać by można, iż publikacja ta z góry skazana jest na niepowo­ dzenie. Bernal rozpoczyna od intensywnych poszukiwań bibliotecznych w kraju i za granicą. Przegląda księgozbiory jednej z największych na świecie bibliotek uniwersyteckich •— Uniwersytetu Harwardzkiego w Cambridge (USA, Mass.), Uniwersytetu w Teksasie i Muzeum Czło­ wieka w Paryżu. W pełni wykorzystuje bogate zbiory naukowych insty­ tucji stolicy Meksyku. Ambicją Bernala było stworzenie bibliografii prymarnej — opartej na autopsji. Każda więc zatem książka została przeglądnięta celem spo­ rządzenia zwięzłej o niej informacji, zawierającej wyłącznie niezbędny opis rejestracyjny: tytuł, autora, liczbę stron i ilustracji, miejsce i rok wydania, umożliwiający łatwą identyfikację każdej pozycji. Tylko w tych wypadkach, kiedy nie można było dotrzeć do pewnych publi­ kacji, posłużono się bibliografiami dotychczasowymi. Jest to więc w su­ mie bibliografia całkowicie nowa, a jej zasięg i zakres przekracza znacz­ nie wszystkie dotychczasowe tego rodzaju antropologiczne przedsięwzię­ cia. Tą drogą po 10 latach żmudnej pracy zgromadził autor około 23 tys. n o t . Nie wszystkie one wprawdzie zostały w bibliografii umieszczone. W opublikowanej pracy znajdujemy tylko około 14 tys. ponumerowa­ nych kolejno pozycji, lecz ewidencja ta nie obejmuje umieszczonych pod poszczególnymi tytułami not, recenzji i polemik. Ich ilość dochodzi często w każdym z przypadków do 7-8, a nawet sporadycznie i do 15. 33 34 3 3 greso 3 4 I . B e r n a l , La arqueología mexicana del siglo Científico Mexicano, M é x i c o 11953, s. 235-262. T e n z e , Introducción, [w:] Bibliografía..., XX, s. X I V . [w:] Memoria del Con­ �127 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I Tak więc w sumie liczba pozycji uwzględnionych przez Bernala zbliża się zapewne do 20 tys., a to już stawia tę bibliografię w rzędzie naj­ obszerniejszych i najpełniejszych archeologicznych i etnogeograficznych spisów bibliograficznych. Zasięg terytorialny bibliografii Bernala uwypuklony w podtytule (Mesoamerica y Norte de México) obejmuje nie tylko aktualne granice Stanów Zjednoczonych Meksyku, ale także szereg terytoriów położonych, na południe od granic tego państwa. Nie jest to zatem bibliografia określonego kraju, lecz dotyczy raczej pewnego regionu wyznaczonego przez cechy geograficzno-kulturowe. Pojęcie „Mezoameryki" jest równie umowne, jak i „Ameryki Łaciń­ skiej" czy „Iberoameryki". Wprowadzone ono zostało do etnografii do­ piero w 1943 r. przez znanego amerykanistę — Paula Kirchhoffa . Termin ten zrobił wkrótce błyskawiczną karierę zadomawiając się na dobre w aparaturze pojęciowej amerykanistyki. Amerykanie używają go w postaci „areału kulturowego Mezoameryki" (Meso-America culture area) , w Meksyku natomiast częściej mówi się o „kompleksie mezoamerykańskim" (un complejo mesoamericano). Różnice te jednak, w y ­ daje się, nie posiadają większego znaczenia. Wszędzie bowiem przyjmuje się, iż w granicach tego regionu znajdują się terytoria Meksyku mniej więcej na południe od 21 równoleżnika, obejmujące swym zasięgiem prekolumbijskie ośrodki kulturowe —: Doliny Meksyku, Jukatan, a także Gwatemalę, Honduras Brytyjski i Salwador, czyli całą tzw. strefę Ma­ jów (Zona Maya) i ich południowych sąsiadów (vecinos del sur). Jest to więc zatem obszar położony w północnej części geograficznej Ameryki Środkowej i w południowych partiach Meksyku. Sam Bernal rozszerza go jednak jeszcze dalej na południe o dwie nowe strefy. Pierwsza położona już w Hondurasie obejmuje terytorium od ujścia rzeki Rio Ulua do Atlantyku, aż do jeziora Yojoa (Yohoa) na południu i dalej sięga równoleżnikowym pasem na wschód aż po Islas de la Bahía. Do drugiej natomiast zalicza pacyficzne wybrzeża Hondu­ rasu, Nikaragui i częściowo nawet Kostaryki, aż po półwysep Nicoya, niezbyt już odległy od granic Panamy. Tam bowiem zamieszkuje jeszcze 3S 36 3 5 T . M i l e w s k i , Przedmowa do wydania polskiego, [w :] G . C . Vaillant, Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965. N a stronie 6 p o d a j e b ł ę d n ą i n f o r m a c j ę , j a ­ k o b y t e r m i n t e n w p r o w a d z o n y z o s t a ł dopiero w 1952 r. W r z e c z y w i s t o ś c i r o z p r a - ' w a P . K i r c h h o f f a pt. Mesoamerica, u k a z a ł a s i ę w 1943 r. w p i e r w s z y m t o m i e „ A c t a A m e r i c a n a . R e v i s t a de l a S o c i e d a d I n t e r a m e r i c a n a de A n t r o p o l o g í a y G e o g r a f í a " s. 9 2 ^ 0 7 + m a p a . Zob. t a k ż e r e c e n z j ę tej p r a c y : G . S t r e s s e r - P e a n, „ L ' A n n é e Sociologique", P a r i s t. 1:1949, s. 336-337. 3 8 p a 2. Zob. H. E. D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961 s. 18 + ma­ �128 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI kilka grup indiańskich mówiących językami grupy „nahuatl" — tej samej, do jakiej należeli Aztekowie . Północny zasięg bibliografii Bernala obejmuje terytoria umownie nazwane Meksykiem północnym. Są to prowincje położone między Mezoameryką a arbitralnie użytą do celów antropologicznych granicą pań­ stwową ze Stanami Zjednoczonymi. Tak więc choćby tzw. Południowy Wschód USA — historycznie i kulturowo ściśle związany ze swym po­ łudniowym sąsiadem — nie jest tu już reprezentowany. W części ogólnej bibliografii czytelnik znajdzie większość prac dotyczących generalnie całej Ameryki Północnej czy Południowej, Łacińskiej lub Środkowej. Podobnego typu informacje bibliograficzne, wykraczające poza zakreś­ lony przez autora obszar, zestawione są w rodziale poświęconym związ­ kom i kulturowym kontaktom poszczególnych części A m e r y k i ze sobą oraz ze światem zewnętrznym — Europą, Azją, Oceanią i Afryką. Retrospekcja Bernala sięgająca aż do 1514 r. musi w połączeniu z dziejami Meksyku wzbudzić zainteresowanie. Powszechnie przyjmuje się przecież, iż rok 1519, w którym to Kortez dopłynął do ujścia rzeki Tabasco w zatoce Campeche — jest tą główną i podstawową cezurą od­ dzielającą okres konkwisty od czasów starożytnych. Tymczasem choć rok 1514 to już ogólnie dla całej Ameryki czasy pokolumbijskie — dla Meksyku jest to jeszcze epoka prekortezjańska. Bernal jednak przesu­ wając granice Mezoameryki znacznie dalej na południe musiał dokonać i w zakresie chronologii pewnych istotnych zmian. Lata 1513-1514 to burzliwy okres kolonizacji Panamy, okres wyprawy Balboy do wybrzeży Pacyfiku i ekspedycji Pedrariasa Davili do Darien. W tym samym mniej więcej czasie na terenie Florydy działała i odkry­ wała nowe terytoria wyprawa Ponce de Leon. Tereny objęte wpływami tych konkwistadorów znajdowały się więc na „przedpolu" Mezoameryki i Północnego Meksyku, a zachowane z tych czasów przekazy zawierają już pierwsze informacje o ziemiach Azteków i Majów, pokazują także, w jaki sposób doszło do szczególnego zainteresowania t y m i obszarami. Zresztą i Kortez stał dopiero na czele trzeciej wyprawy ku wybrzeżom Meksyku i Jukatanu — po nieudanych ekspedycjach Hernadeza de Córdoba w marcu 1517 r. i Juana de Grijalvy w kwietniu następnego roku. Pod względem treściowym bibliografia Bernala zawiera tylko lite­ r a t u r ę archeologiczną i etnograficzną, a więc reprezentowane są tu dwa działy — z czterech tworzących zrąb meksykańskiej antropologii. Ale i zakres literatury etnograficznej został przez autora świadomie ogra37 3 7 cluye świata, Zob. m a p a u B e r n a l a , Bibliografía...: Mapa indicando las arcas que in­ la bibliografía, s. 304; o r a z T . M i l e w s k i , Atlas lingwistyczny języków „ P r a c e Etnologiczne", <t. 1:1948, L u b l i n — K r a k ó w , m a p a 14, poz. 1. �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 129 niczony. Zrezygnował on z prezentacji dorobku etnologii współczesnej (etnologia moderna) i antropologii społecznej. Zamieścił natomiast tylko te prace, które bezpośrednio wiążą się w warunkach meksykańskich z problematyką archeologiczną, a więc całą literaturę tzw. etnografii prekolumbijskiej i szeroko rozumianej etnografii w jej tradycyjnej kla­ sycznej postaci (La etnologia en su sentido clasico) . Oczywiście uwzględniono także w sposób fragmentaryczny szereg publikacji z dzie­ dzin pokrewnych — jeśli posiadały one dla archeologa czy etnografa istotne znaczenie. W ten sposób zamieszczono także część literatury historycznej, szczególnie do dziejów X V I i X V I I w. , a także wybrane pozycje z geologii, paleontologii, geografii, botaniki, zoologii i ekologii. Bibliografia Bernala niesłychanie skrupulatnie kataloguje zarówno prace ściśle naukowe, jak i popularnonaukowe, rezygnując jedynie z publicystyki prasowej. Natomiast imponujący rejestr wykorzystanych fachowych i wyspecjalizowanych wydawnictw seryjnych i czasopism jest już sam w sobie doskonałym przewodnikiem bibliograficznym dla każdego amerykanisty, bez względu na ściśle osobiste zainteresowania badawcze. Interesującym i oryginalnym posunięciem było włączenie do biblio­ grafii wyodrębnionego od pozostałych części działu literackiego. Umie­ szczono tam informacje o poematach, powieściach, dramatach, nowelach oraz beletryzowanych legendach i mitach łączących się treściowo i te­ matycznie z problematyką naukową. Literatura ta, jej ilość, jest impo­ nująca, daje nam wyobrażenie o związkach, jakie istnieją między ar­ cheologią i etnografią Meksyku a literacką twórczością. Ukazuje nam, ile inspiracji znajduje pisarz w tego rodzaju materiale . Jest świadec38 39 40 3 8 B e i r n a l , Bibliografia..., s. X I I . P r z y c z y n y r e z y g n a c j i a u t o r a z u w z g l ę d n i e ­ n i a r ó w n i e ż l i t e r a t u r y antropologicznej (fizycznej) i j ę z y k o z n a w c z e j , a z a t e m s t w o ­ r z e n i a p e ł n e j bibliografii antropologicznej, w j e j m e k s y k a ń s k i m sensie, s ą d w o j a ­ kiego rodzaju. Po p i e r w s z e z w i ę k s z y ł o b y to n a d m i e r n i e o b j ę t o ś ć , p r z e d ł u ż y ł o z n a c z ­ nie tok p r a c y i z m n i e j s z y ł o b y r ó w n i e ż p r z e j r z y s t o ś ć u k ł a d u . Z d r u g i e j strony, p r z y r e z y g n a c j i z t y c h d w ó c h d z i a ł ó w , k i e r o w a ł s i ę B e r n a l t a k ż e t y m , i ż dy­ s c y p l i n y te p o s i a d a j ą j u ż o d n o ś n i e M e z o a m e r y k i i M e k s y k u l i c z n e i dobre spisy bibliograficzne. 3 9 Nie u w z g l ę d n i o n o t a k ż e n i e p u b l i k o w a n y c h m a n u s k r y p t ó w , akt, d o k u m e n t ó w i i n n y c h p o d o b n y c h ź r ó d e ł , do k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę dobre k a t a l o g i i bibliografie z a w a r t o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h a r c h i w ó w i bibliotek. R ó w n i e ż i w Polsce d o r o b i l i ś m y się takiej w ł a ś n i e literatury „ a m e r y k a n i stycznej". Zob. np. B . S u j k o w s k i , Nie bogowie, Ł ó d ź 1958; W. K . O s t e r 1 o f f, Zanim przyszli Hiszpanie, W a r s z a w a 1968, t e n ż e , Zmierzch azteckich bo­ gów, W a r s z a w a 1966. P o d o b n a l i t e r a t u r a d l a P e r u i C h i l e — zob. t e n ż e , Synowie kuguara i lisicy, W a r s z a w a 1968; t e n ż e , Ród Pizarrów, W a r s z a w a 1966; Z . K os i d o w s k i , Królestwo złotych łez, W a r s z a w a 1961. 4 0 9 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 130 twem ogromnego zainteresowania Meksykanów przeszłością swej oj­ czyzny. Największe zainteresowanie, jak można się było spodziewać, wzbu­ dzał dotychczas okres konkwisty — i stąd ogromna popularność takich postaci — najczęściej pojawiających się na kartach tych utworów, jak ostatniego obrońcy Azteków — Cuauhtémoca, zdetronizowanego przez naród Montezumy, „zdrajczyni" Malintzin czy tajemniczego białego me­ sjasza Quetzalcoatla. Ten kierunek w literaturze meksykańskiej jest typowy zresztą dla całej Ameryki Łacińskiej i wiąże się bezpośrednio z nurtem określanym jako tzw. „literatura indigenista". Pojęcia tego nie należy jednak mylić z literaturą tubylczą — „literatura indígena", czyli z autentycznie i n ­ diańską twórczością . J ą d r e m literatury „indigenista" jest wizja India­ nina i jego świata widziana oczyma człowieka spoza tego kręgu. Stąd też wachlarz tych obrazów literackich jest nadzwyczaj zróżnicowany, gdyż odbiły się w nich echa wielu politycznych i filozoficznych prądów ery nowożytnej. Raz zatem natrafiamy tylko na wizję — „szlachetnego dzikiego" zaczerpniętą jakby prosto z koncepcji J. J. Rousseau, by w i n ­ nym miejscu napotkać treści głęboko patriotyczne — będące wyrazem potrzeby sięgania w bohaterską i tragiczną przeszłość Meksyku czy Peru. Bez wątpienia najbardziej kontrowersyjna będzie ocena układu ma­ teriału w omawianej tu bibliografii. Całość, jak zawsze, podzielona zo­ stała na dwie zasadnicze części — ogólną i systematyczną. Ta pierwsza, zawierająca prace traktujące generalnie o Meksyku, historii nauki, me­ todologii, organizacji badań itp., nie wzbudza większych zastrzeżeń, oprócz może tego, iż nadmierne rozproszenie poszczególnych działów tej części po całej publikacji nie przysparza jej zwartości. W stosunku do pozostałego materiału zastosowano kryteria podziału terytorialnego. Granice wydzielonych jednak przez Bernala 21 area­ łów nie odpowiadają całościowo ani przyjętemu dotąd podziałowi językowemu i etnograficznemu, ani też geograficznemu czy wreszcie 41 4 2 4 1 4 2 Zob. S. C 1 i s s o 1 d, Latin America. A cultural outline, L o n d o n 1965, s. 20-51. Zamieszczone w tekście mapy „ p r z e k ł a d a j ą " o b o w i ą z u j ą c y w Stanach Z j e d ­ noczonych M e k s y k u podział administracyjny na areały wyznaczone przez Bernala. I c h g r a n i c e z a s t a ł y w zasadzie t a k o p r a c o w a n e , i ż d z i e l ą c s t a n y i d y s t r y k t y n i e n a r u s z a j ą g r a n i c tzw. m u n i c y p i ó w . A oto l i s t a w y o d r ę b n i o n y c h n a obszarze p ó ł ­ nocnego M e k s y k u i M e z o a m e r y k i a r e a ł ó w , a w ł a ś c i w i e „ s u p e r - a r e a ł ó w " (super- á r e a s ) : 1. H u a s t e c a , 2. T o t o n a c a - T e p e h u a ; 3. O k n e c a ; 4. O a x a s c a ; 5. G u e r r e r o ; 6. M o r e l o s ; 7. P u e b l a T l a x c a l a ; 8. D o l i n a M e k s y k u ; 9. H i d a l g o - T e o t l a l p a n ; 10. M a t l a t z i n c a - M a z a h u a ; 11. M i c h o a c á n — S u r de G u a n a j u a t o ; 12. J a l i s c o - C o l i m a ; 13. S i n a l o a - C a h i t a , 14. S o n o r a - C h i h u a h u a ; 15. C a l i í o r n i a ; 16. C o a h u i l a - T a m a u l i p a s ; 17-19. S t r e f a M a j a : p ó ł n o c , c e n t r u m i p o ł u d n i e ; 20 S a l w a d o r i p a c y f i c z n e w y b r z e ż a N i ­ k a r a g u i oraz p ó ł w y s e p N i c o y a w K o s t a r y c e ; 21. U l ú a - Y o h o a ( p ó ł . - z a c h . H o n d u r a s ) . �131 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I administracyjnemu. Raz jest to jakiś obszar językowy, jak np. tereny Nikaragui i Kostaryki, lub archeologiczny — np. tzw. „areał Olmeka". W innym przypadku będziemy mieli do czynienia z rejonem geograficzno-kulturowym — „Dolina Meksyku", lub administracyjnym — stan Morel os. W ramach tych areałów wszystkie publikacje i archeologiczne, i etnograficzne usystematyzowane są razem wg alfabetycznego układu. Jedynie literatura dotycząca strefy Majów i Azteków podzielona została ze względu na ogrom publikacji jeszcze dodatkowo wg systemu rze­ czowego. Całkowita niemal rezygnacja z układu chronologicznego ma bez wątpienia swoje głębokie uzasadnienie. Wielka bowiem ilość prac nie mogłaby zostać zaklasyfikowana do określonej epoki i kultury, gdyż zawarte w nich materiały posiadają charakter przekrojowy. Nie zmniej­ sza to jednak faktu, iż ta ahistoryczność w połączeniu z dość skompli­ kowanym' systemem podziałów na areały, przemieszaniem pozycji ar­ cheologicznych z etnograficznymi oraz całkowitym brakiem indeksu rzeczowego i geograficznego — utrudnia znacznie korzystanie z tej cennej dla każdego amerykanisty bibliografii. Ostatnie dziesięciolecia — to lata gruntownych zmian strukturalnych w układzie światowej amerykan istyki. Procesy emancypacji krajów „Trzeciego Świata" wpłynęły i na to, że główne ośrodki amerykanistycznych studiów przesuwać się zaczęły, i zresztą słusznie, z Europy i Sta­ nów Zjednoczonych — do stolic Ameryki Łacińskiej. Proces ten nie został jeszcze zakończony — trwa on nadal, lecz Meksyk bez wątpienia jest już dziś przysłowiową „Mekką" amerykanistów. Świadczy o t y m także m. in. ilość meksykańskich publikacji, które zmajoryzowały cał­ kowicie skromny dorobek europejski. Przeglądając jednak bibliografię Bernala każdy z łatwością zauważy, jak dalece nierównomiernie rozłożone były dotychczas zainteresowania, a co za t y m następuje i wysiłki badawcze. Jedne regiony kraju, rozsła­ wione na cały świat wspaniałymi pomnikami przedkolumbijskiej k u l ­ tury, posiadają ogromną i stale zwiększającą się ilość opracowań. Inne obszary, niewątpliwie pod względem archeologicznym mniej efektowne, nie przyciągają tak dużej uwagi. A poznanie przecież słabo zbadanej północy Meksyku i wielu prowincji nadmorskich również posiada dla nauki meksykańskiej niebagatelne znaczenie. W polskim dorobku amerykanistycznym nie ma wielu publikacji o Meksyku, te zaś nieliczne, które posiadają dużą wartość naukową, jak 43 4 3 Jedynym wyjątkiem jest wyodrębniony z całości rozdział poświęcony kulturom p r e c e r a m i c z n y m ( p r e - c e r ś m i c o ) . W zasadzie zebrane s ą w nim o pracach dotyczących genezy i p o c z ą t k ó w rolnictwa w Mezoameryce. tzw. informacje �132 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 44 prace prof. T. Milewskiego , nie znalazły się w meksykańskich biblio­ grafiach. Trudno się zresztą temu dziwić, gdyż bariera językowa jest w t y m przypadku czynnikiem unicestwiającym wszelką szansę spopula­ ryzowania własnych osiągnięć na arenie międzynarodowej. K i l k a nazwisk rosyjskich — Szariewskaja, Olderogge, a przede wszystkim nowatorskie studia J. Knorozowa nad pismem Majów, zna­ lazło się w bibliografii Bernala głównie dzięki temu, iż publikowane one były na łamach wielu zagranicznych czasopism, w t y m także i me­ ksykańskich . Nie jest ich również dużo, ale należy pamiętać o tym, iż bibliografia ta obejmuje publikacje tylko do roku 1960. Tymczasem amerykanistyka w Związku Radzieckim, podobnie jak i u nas, rozwija się dopiero silniej w ostatnim dziesięcioleciu . Bierzmy więc przykład od naszych wschodnich sąsiadów i jeśli chce­ my wyprowadzić polską amerykanistykę na szersze wody, publikujmy co wartościowsze prace w językach kongresowych. Na efekty nie trzeba będzie z pewnością zbyt długo czekać. 45 46 Aleksander Posenn-Zieliński ACHIEVEMENTS OF MEXICAN ARCHEOLOGY AND A BIBLIOGRAPHICAL SURVEY ETHNOGRAPHY S u m m a r y B i b l i o g r a p h i e s a r e an i n d i s p e n s a b l e tool for a n y scientific enterprise, being a guide into the g r o w i n g a m o u n t of p u b l i c a t i o n s . T h e types a n d a d v a n c e m e n t of b i b l i o g r a p h i c a l w o r k s i n d i c a t e degrees of m a t u r i t y of t h e i r disciplines, a n d contents 4 4 A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w — K r a k ó w 1959,' w s t ę p , t ł u ­ maczenie z nahualt, opracowanie i komentarze T. Milewski. T. M i l e w s k i , Panteistyczna religia Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K U L " , t. 5:19517 z. 3, s. 15-37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50:1966, s. 297-320, t e n ż e , La comparaison des systèmes anthroponymique aztèques et indoeuropéens, , , O n o m á s t i c a " , t. 5:1<959 z. 1, s. 119-17& 4 5 Zob. np. Y . V . K n o r o z o w , New Date on the Study of written Maya Language, ,,Proceedings of the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n i s t s " , t. 32:1956; t e n ż e , The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23:1958 n r 3; t e n ż e , La lengua de los textos jeroglíficos mayos, „ Congreso I n t e r n a c i o n a l de A m e r i c a n i s t a s " , t. 23:1952 n r 2. W M e k s y k u u k a z a ł o s i ę t a k ż e oddzielne o m ó w i e n i e metody p r a c y K n o r o z o w a , zob. J . B u r m a n; d, El asom­ broso metodo para leer la escritura Maya, „ R e v i s t a de l a U n i v e r s i d a d de Y u c a t a n " , t. 16:1961. 4 6 Zob. M . S. A 1 p e r o w i c z, Sowietskaja istoriografija stran Latinskoj riki, M o s k w a 1968, s. 17-78; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Amerykanistyka w ostatnim dziesięcioleciu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 11:1967, s. 447-460. Amieradziecka �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I a n a l y s i s of bibliographies c a n be a s o u r c e of i n t e r e s t i n g d a t a about history, lopment a n d directions of efforts i n a n y field of r e s e a r c h . 133 deve­ A m o n g the A m e r i c a n i s t i c bibliographies, the M e x i c a n ones a n d those c o n c e r n ­ ing M e x i c o -are most f u l l y e l a b o r a t e d by n o w . T h i s reflects the r o l e of M i d d l e - A m e ­ r i c a n p r e c o r t e s i a n 'cultures i n t h e d e v e l o p m e n t of the N e w W o r l d , a n d o n the other hand w i t n e s s e s the v i g o u r of the M e x i c a n center of s c h o l a r s h i p . I n nineteen-forties a n d fifties, M e x i c o h a s become the m a i n c e n t e r of A m e r i ­ can studies i n L a t i n A m e r i c a , w h i l e M e x i c a n a r c h e o l o g y a n d ethnography h a v e joined the i n t e r n a t i o n a l r e s e a r c h c o m m u n i t y w i t h a generous c o n t r i b u t i o n of facts, theories a n d methods. A huge a m o u n t of p u b l i c a t i o n s f o l l o w e d i n due course. In 1962, two great retrospective b i b l i o g r a p h i e s w e r e p u b l i s h e d to m e m o r i z e the 35th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n Studies. O n e of t h e m s u m s u p the almost 150 y e a r s of activities of the N a t i o n a l I n s t i t u t e for A n t r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) . T h e other one c o v e r s the w h o l e of w o r l d a r c h e o l o g i c a l a n d e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e on M i d d l e A m e r i c a a n d N o r t h ­ e r n M e x i c o f r o m 1©1,4 to 1860 T h e two b i b l i o g r a p h i e s disclose the m a i n lines of c o n c e r n of M e x i c a n a n d i n t e r n a t i o n a l A m e r i c a n s c h o l a r s h i p . T h e y also i l l u s t r a t e t h e M e x i c a n a p p r o a c h to .,anthropology" c o n c e i v e d as a study of m a n a n d h i s culture, a n d d e v i d e d into four basic d i s c i p l i n e s : p h y s i c a l anthropology, archeology, l i n g u i s t i c s a n d ^tonography. T h e native M e x i c a n ethnographic and archeological literature has originated f r o m guides a n d b r i e f descriptions of collections, p u b l i s h e d m o s t l y d u r i n g the 19th century. H o w e v e r , the r e a l development of r e s e a r c h started only after the r e v o ­ lution of 1910^1917, w h i c h brought about a r e a l i z a t i o n of t h e significance of t h e „ i n d i g e n u o u s problem", a n d a need of a p r o g r a m of i n t e g r a t i n g the I n d i a n p o p u ­ lation into t h e M e x i c a n n a t i o n a l c o m m u n i t y . T h u s a shift m u s t h a v e been m a d e f r o m p r e - C o l u m b i a n to c o n t e m p o r a r y e t h n o g r a p h y , a n d to studies o n processes of a c c u l t u r a t i o n . T h e leading centers of s c h o l a r s h i p h a v e b e e n e s t a b l i s h e d : t h e N a t i o ­ n a l I n s t i t u t e of A n t h r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l d e A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) the P a n a m e r i c a n I n s t i t u t e of G e o g r a p h y ¡and H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o P a n a m e r i c a n o d e G e o g r a f í a e H i s t o r i a ) , t h e N a t i o n a l I n s t i t u t e for I n d i g e n u o u s R e s e a r c h ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l I n d i g e n i s t a ) , the N a t i o n a l S c h o o l of A n t h r o p o l o g y and H i s t o r y ( E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) ; t h e i r n u m e r o u s j o u r n a l s a n d series h a v e q u i c k l y w o n w o r l d r e n o w n . A r a t h e r big n u m b e r of M e x i c a n p u b l i c a t i o n s m e n t i o n e d i n both b i b l i o g r a p h i e s reflects a shift of m a i n centers of A m e r i c a n studies f r o m E u r o p e a n d t h e U S A to L a t i n A m e r i c a n metropolises. I t c a n be seen, h o w e v e r , that r e s e a r c h efforts a r e not u n i f o r m l y distributed. S o m e r e g i o n s of the c o u n t r y , l i k e Y u c a t a n o r A n a h u a c , h a v e great n u m b e r of studies devoted to t h e m , w h i l e other regions, l i k e N o r t h e r n M e x i c o , w h i c h a r e p e r h a p s less p r o m i s i n g of conspicuous a r c h e o l o g i c a l o r ethnog r a p h i c a l feats, focus less attention. I n c a n be hoped, h o w e v e r , that b a l a n c e w i l l be restored i n forseable future. 1 E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a . S u c o n t r i b u c i ó n a l a b i b l i o grafia n a c i o n a l , I N A H , M é x i c o 1962', 342 p p ; I . B e r n a l , B i b l i o g r a f í a de A r q u e o l o g í a y E t n o g r a f i a . M e s o a m e r i c a y N o r t e de M é x i c o . 1514-11960, M e m o r i a s d e l I N A H , vol 7, 1962, 634 pp, 2 m a p s . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06ed27dbe7a8dfebd276679ae478f90e.pdf 262d70a6d29f89edbb86d52ec7ad0137 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1001 Title A name given to the resource Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i interpretacje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.153-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 Część ALEKSANDER II POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R A L U D O W A PERU. J E J TREŚĆ, F O R M Y I I N T E R P R E T A C J E W programie n a u k o w y m Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , która działała w P e r u w 1978 r., obok studiów archeologicznych i etnohistor y c z n y c h ważne miejsce zajmowały badania etnograficzne n a d kulturą ludową, którą analizowano przez p r y z m a t k i l k u a n d y j s k i c h społecznoś­ ci l o k a l n y c h . Ze względu na odmienność etniczno-historycznego k o n t e k s t u k u l t u r a l u d o w a w Peru, w t y m j e j miejsce w k u l t u r z e ogólnonarodowej, różni się w sposób i s t o t n y od t y c h f o r m , z którymi najczęściej stykają się europejscy etnografowie. Dlatego też w t o k u studiów p r z y g o t o w a w ­ czych do badań w P e r u , w trakcie badań terenowych, j a k i w fazie póź­ niejszych prac a n a l i t y c z n y c h , rodziło się szereg problemów i k w e s t i i ogólniejszej n a t u r y , głównie związanych z charakterem peruwiańskiej k u l t u r y l u d o w e j , z j e j pochodzeniem i zróżnicowaniem, miejscem tej k u l ­ t u r y w panoramie c y w i l i z a c y j n e j k r a j u , j a k i z a l t e r n a t y w n y m i sposo­ b a m i j e j e t i o l o g i c z n e j i n t e r p r e t a c j i . Na niektóre z t y c h pytań próbuje odpowiedzieć n i n i e j s z y artykuł. Jego autor jest jednak w pełni świa­ domy, iż zawarte w n i m propozycje posiadają charakter d y s k u s y j n y , są b o w i e m w y r a z e m oglądu peruwiańskiej rzeczywistości z europejskiej p e r s p e k t y w y , wzbogaconej osobistymi doświadczeniami b a d a w c z y m i na terenie P e r u , znajomością d o r o b k u peruwiańskiej etnologii oraz d y s k u s j a ­ m i z u c z o n y m i peruwiańskimi. Współczesne społeczeństwo peruwiańskie j a k o twór złożonej h i s t o r i i andyjskiej części A m e r y k i Południowej charakteryzuje się k u l t u r o w y m p l u r a l i z m e m odzwierciedlającym podział k r a j u i jego mieszkańców na odrębne strefy geograficzne, środowiska etniczno-językowe oraz k l a s y i w a r s t w y społeczne. Podziały te — analizując sytuację na sposób ideal i z a c y j n y — pokrywają się często ze sobą, uzupełniają i wzajemnie wzmacniają, tworząc t r z y wyraźnie różniące się od siebie obszary h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e , każdy o odmiennej specyfice, t r a f n i e określanej przez współczesnego t e o r e t y k a peruwiańskiej k u l t u r y — A. Salazar B o n d y — j a k o " p o m o r s k i o k c y d e n t a l i z m " (occidentalidad costeña), "góralska i n diańskość" (indianidad serrana) i " r e g i o n a l i z m puszczański" (regionalismo �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI selvático) i . T e r m i n y te odwołują się z jednej s t r o n y do naturalnego po­ działu k r a j u na wąski pas pustynnego wybrzeża, czyli t z w . costę, na sze­ roką strefę andyjskiej K o r d y l i e r y , czyli sierrę, wreszcie na ogromne obszary t r o p i k a l n e j dżungli porastającej peruwiańską Amazonię — czy­ l i selvę. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y akcentują one europejski, głównie ibe­ r y j s k i charakter wybrzeża, indiański p r o f i l etniczny terenów górskich oraz kolonizacyjną specyfikę terenów dżungli p r z y zanikającej t a m r o l i elementu autochtonicznego. P r o b l e m odrębności k u l t u r o w e j obszarów selvy p o m i n i e m y w naszych dalszych rozważaniach d l a p r o s t o t y obrazu oraz ze względu na drugorzędne znaczenie zachodzących t a m procesów dla kształtowania się głównego n u r t u współczesnej k u l t u r y P e r u . Costa, którą zamieszkuje ok. 2/5 w s z y s t k i c h mieszkańców P e r u , to świat dużych miast, portów, r y b a c k i c h miasteczek, osiedli rzemieślniczych, sadów i w i e l k i c h p l a n t a c j i oraz dobrej k o m u n i k a c j i . Dominującym ży­ wiołem e t n i c z n y m są t a m hiszpanojęzyczni Peruwiańczycy r e k r u t u ­ jący się z różnorodnych g r u p i w a r s t w . Wśród n i c h znajdują się Kreole, M u r z y n i , M e t y s i , p o t o m k o w i e I n d i a n oraz p r z y b y l i z gór indiańscy wieś­ niacy poszukujący lepszych warunków egzystencji, a także i m i g r a n c i azjatyckiego i europejskiego pochodzenia. S p o i w e m łączącym tę ludzką zbiorowość regionalną jest obok języka wspólnota podobnych wartości i wzorów k u l t u r y , wywodzących się w przeważającej mierze z obszaru Półwyspu Iberyjskiego. Dziś mają one wyraźny kształt narodowy, p e r u ­ wiański i choć znaleźć w n i c h można pewne elementy indiańskiego po­ chodzenia, to j e d n a k w stosunku do poddanych procesowi l a t y n o a m e r y k a n i z a c j i treści europejskich posiadają one drugorzędne znaczenie. Podobnie j a k w w i e l u k r a j a c h Starego Świata, o d p o w i e d n i k i e m k l a ­ sowej s t r a t y f i k a c j i i środowiskowego zróżnicowania stał się na w y b r z e ­ żu P e r u podział n a — wielką narodową tradycję o charakterze bardziej e l i t a r n y m i małą tradycję kultywowaną wśród uboższych w a r s t w m i e j ­ s k i c h i ludności w i e j s k i e j . Tę właśnie małą tradycję, w r e d f i e l d o w s k i m sen­ sie tego słowa, określa się m i a n e m " k u l t u r y l u d o w e j wybrzeża" (cultu­ ra popular costeña), przeciwstawiając ją " l u d o w e j k u l t u r z e a n d y j s k i e j " ( c u l t u r a popular andina). W t e n sposób zaakcentowany d u a l i z m k u l t u r l u d o w y c h jest j e d n y m z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h rysów współ­ czesnej rzeczywistości k u l t u r o w e j P e r u . Głównym terenem występowania andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest oczywiście obszar sierry, choć współczesne fale m i g r a c y j n e przenoszące nadwyżki ludności w i e j s k i e j z górskich p r o w i n c j i k u m i a s t o m wybrzeża i śródleśnym osadom M o n t a n i i , rozpowszechniają niektóre elementy t e j t r a d y c j i na cały k r a j . Górskie obszary P e r u zamieszkuje ok. połowa w s z y s t k i c h mieszkańców tego k r a j u , p r z y czym zdecydowana większość A. S a l a z a r B o n o , y, La cultura y otros, Perú problema, L i m a 1968, s. 61-62. 1 de la dominación, [w:] J. Matos Mar �KULTURA LUDOWA PERU 155 tej ludności to keczuańsko- czy aj marsko języczna (jak na południu k r a ­ ju) populacja w i e j s k a indiańskiego pochodzenia, posługująca się równo­ legle językiem hiszpańskim j a k o niezbędnym środkiem k o n t a k t u ze społeczeństwem n a r o d o w y m . O s t o p n i u indiańskości tego obszaru świad­ czyć mogą następujące dane. Jeśli w s k a l i całego k r a j u ludność indiań­ ska obliczana jest na ok. 50°/o, to w t a k i c h departamentach górskich, j a k Cuzco, Puno czy Ancash populacja tubylcza sięga 8 0 - 9 0 % w s z y s t k i c h mieszkańców . D o d a j m y do tego, iż poważny procent pozostałej p o p u ­ l a c j i s i e r r y tworzą M e t y s i , którzy jednak pod względem k u l t u r o w y m są często bardziej zindianizowani, aniżeli poddani a k u l t u r a c j i . Zastanówmy się teraz n a d składem andyjskiej k u l t u r y ludowej i et­ n i c z n y m c h a r a k t e r e m treści wchodzących w j e j obręb. Jest to p r o b l e m o t y l e ważny, iż j e d n i widzą w niej n i e m a l czystą indiańską tradycję kulturową zachowaną w r e l i k t o w e j postaci od czasów p r e k o l o n i a l n y c h , drudzy uważają ją za s y n k r e t y c z n y wytwór będący syntezą indiańskiej oraz i b e r y j s k i e j t r a d y c j i , jeszcze i n n i zaś skłonni są interpretować tę kulturę wyłącznie w kategoriach k l a s o w y c h wskazując, iż m a m y do czy­ n i e n i a po p r o s t u z kulturą peruwiańskiego chłopstwa. Rodzi się zatem w t e j s y t u a c j i pytanie, która z t y c h o p i n i i jest najbliższa p r a w d y , jeśli pierwsza w sposób e w i d e n t n y n i e docenia w i e l o w i e k o w e g o procesu a k u l t u r a c j i , d r u g a lekceważy widoczną trwałość treści indiańskiego po­ chodzenia, a trzecia słusznie podkreślając związek t e j k u l t u r y z w i e j ­ s k i m sposobem życia i sytuacją ekonomiczną chłopstwa i g n o r u j e j e j róż­ norodne historyczne korzenie. Rozstrzygnięcie t y c h k w e s t i i nie należy b y n a j m n i e j do łatwych, dlatego też nie doczekały się one, j a k dotąd satysfakcjonującego wyjaśnienia. Jedną z możliwych do przyjęcia i n t e r ­ p r e t a c j i może być zawarta w t y m a r t y k u l e propozycja łącząca w p e w n y m sensie elementy w s z y s t k i c h trzech przedstawionych wyżej podejść. 2 Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, iż na obszarach peruwiańskiej s i e r r y nie m a m y dziś do czynienia z czystą kulturą indiańską. O d m o m e n t u pierwszego k o n t a k t u z hiszpańskimi zdobywcami i k a t o l i c k i m i misjona­ r z a m i podlegała ona znacznym zmianom, które posiadają charakter ciąg­ ły, dawne b o w i e m kolonialne naciski na kulturę tubylczej ludności za­ stąpione zostały w e współczesnych czasach oddziaływaniem poddanych p e r u w i a n i z a c j i wzorów europejskich i północnoamerykańskich współtwo­ rzących m i e j s k i s t y l życia i kulturę dnia codziennego. Stąd też wiele elementów, które n a pozór wydają się być t y p o w y m i dla indiańskiej k u l t u r y , po bliższym rozeznaniu okazują się pochodzenia obcego ». Inne posiadają charakter n o w a t o r s k i , a u t o i n n o w a c y j n y , a zarazem hybrydałny, łączą b o w i e m w z o r y p r e k o l u m b i j s k i e z hiszpańskimi tworząc nową j a ­ kość. 2 E. G. P a w i o w a , [w:] Kultura Peru, Tierritorialnyj Moskwa aspekt razwitija nacjonalnoj 1975, s. 118. * L . I b é r i c o M a s , Desarrollo de la comunidad, b.r. i m.w., s. 34. kultury Peru, �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI M i m o t y c h w s z y s t k i c h procesów poważne miejsce w t e j k u l t u r z e zaj­ m u j e indiańskie, andyjskie dziedzictwo k u l t u r o w e , które — dzięki względnej izolacji w i e l u regionów górskich od reszty k r a j u i m a t e r i a l no-ekologicznym w a r u n k o m życia ludności w i e j s k i e j n i e odbiegającym w i e l e od t y c h z d a w n y c h stuleci — przetrwało w niewiele zmienionej postaci. Treści tego dziedzictwa szczególnie wyraźnie widoczne są w f i ­ lozofii życia indiańskich chłopów, w i c h wierzeniach, gospodarce w i e j ­ skiej i f o r m a c h społecznej organizacji n a szczeblu l o k a l n y m . Obecność tego dziedzictwa dała asumpt do powstania t e o r i i o d u a l i s t y c z n y m cha­ rakterze a n d v i s k i e i k u l t u r v l u d o w e i w którei w zgodnei symbiozie współegzystuia dwie odrębne sfery k u l t u r o w e j rzeczywistości Z iednei strony sfera genetycznie indiańskiej t r a d y c i i z d r u g i e j zaś sfera f a k ­ tycznej indiańskiej t r a d y c j i złożone z wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. D u a l i z m t e n dostrzeżono szczególnie wyraźnie w wierzeniach i r y t u a ­ łach, w których koegzystują treści i f o r m y chrześcijańskie z elementami r e l i g i i andyjskiej. To współwystępowanie różnych sfer k u l t u r o w e j rze­ czywistości (tubylczej, synkretycznej i europejskiej) wskazuje n a m w y ­ raźnie, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a n i e jest zwykłą indiańską kulturą poddaną procesowi a k u l t u r a c j i , ale t w o r e m znacznie bardziej złożonym — bo w i e l o w a r s t w o w y m . Ta wielowarstwowość i pewna utrzymująca się nadal autonomiczność sfery indiańskiej t r a d y c j i genetycznej s t a n o w i cechę specyficzną t e j m u t a c j i andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą nazwać można kulturą ludową andyjskich I n d i a n , czy bardziej precyzyjnie l u ­ dową kulturą indiańskiego chłopstwa andyjskiego. Drugą mutacją andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest l u d o w a k u l t u r a m e tyska (cultura mestiza), której w y b i t n y m badaczem był słynny, n i e ­ żyjący już dziś f o l k l o r y s t a , etnolog i pisarz, znany także p o l s k i e m u czy­ t e l n i k o w i — Jose M a r i a Arguedas. Kulturę tę określił o n jako metyską nie t y l k o dlatego, iż spotkać ją można głównie w środowiskach indiańsko-europejskich mieszańców, ale przede w s z y s t k i m dlatego, że s t a n o w i ona twórczą syntezę indiańskiej i hiszpańskiej t r a d y c j i . Stąd też dużym uproszczeniem byłoby t r a k t o w a n i e tej s u b k u l t u r y andyjskiej jako rze­ czywistości ograniczonei czy typowe i wyłącznie dla biologicznych M e t y sów. W istocie j e j nosicielami i twórcami są również niektóre bardziej r u c h l i w e sDołeczności indiańskie szczególnie t a m gdzie oroces t z w "czol i f i k a c i i " (cholificación)* czyli a k u l t u r a c j i zbliżającej k u k u l t u r z e M e t y sów ludność tubylczą , bez rasowego krzyżowania się, jest najbardziej zaawansowany . 5 T e r m i n u t w o r z o n y od słowa cholo, którym określa się I n d i a n i n a go się w kręgu wartości k u l t u r y n a r o d o w e j . 4 P. L . V a n d e l B e r g h e , El uso de términos étnicos ciencias sociales del Perú, " A l l p a n c h i s " , t. 5: 1973, s. 11. 6 en obracające­ la literatura de �KULTURA LUDOWA PERU 157 Jest kwestią niezaprzeczalną, iż obie te mutacje andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j są bardzo bliskie siebie i że w w i e l u k o n k r e t n y c h przypadkach ścisła decyzja k l a s y f i k a c y j n a byłaby niemożliwa. Jest również f a k t e m niewątpliwym, iż w i n n y c h w y p a d k a c h z całą precyzją można określić kulturową proweniencję poszczególnych środowisk andyjskich. W y n i k a to po p r o s t u z pośredniego c h a r a k t e r u k u l t u r y m e t y s k i e j mieszczącej się gdzieś w środku c o n t i n u u m zawartego między ludową kulturą indiań­ skiego chłopstwa a współczesną peruwiańską kulturą ośrodków p r z e m y ­ słowych i miast wybrzeża. Cechami wspólnymi dla o b u t y c h m u t a c j i są bez wątpienia po p i e r w ­ sze — tożsamość indiańskiego podłoża k u l t u r o w e g o , z którego oba te n u r t y wyrastają, i po drugie — s y n k r e t y c z n y , choć w n i e j e d n a k o w y m s t o p n i u , charakter obu t y c h t r a d y c j i . Bardziej istotne są jednak dla nas różnice. Po pierwsze — jest to odmienność środowiska społeczno-ekono¬ micznego o b u t y c h f o r m ludowej k u l t u r y andyjskiej. Jedna z n i c h (ta chłopska) i n t e g r a l n i e związana jest z wiejską ludnością pracującą na r o l i , przede w s z y s t k i m ze społecznościami t y p u wspólnotowego, d r u g a natomiast upowszechnia się głównie w strefie pośredniej między rolniczą wsią a a n d y j s k i m miastem, obejmując ludność nierolniczą l u b społecz­ ności w i e j s k i e utrzymujące się głównie z pozarolniczej działalności p r o ­ d u k c y j n e j . Wymienić t u można mieszkańców małych osad górskich, przedmieść i s a t e l i t a r n y c h osiedli wokół większych ośrodków m i e j s k i c h (np. Huancayo, Huaras, Ayacucho, Cuzco, Puno), a także górników, d r o b ­ n y c h kupców i h a n d l a r z y czy wreszcie członków rzemieślniczych w i e j ­ s k i c h k o o p e r a t y w wyspecjalizowanych w p r o d u k c j i wyrobów rękodzieła użytkowego (przeznaczonych na wewnętrzny r y n e k andyjski) oraz s z t u ­ k i l u d o w e j (arte popular) i wyrastającej z niej tzw. "artesanía", c z y l i pseudosztuki l u d o w e j o walorach pamiątkarsko-turystycznych ( k i e r o w a ­ nej na r y n e k n a r o d o w y i dla odbiorców zagranicznych) «. Drugą ważną różnicą jest wewnętrzna s t r u k t u r a o b u t y c h andyjskich s u b k u l t u r . W k u l t u r z e metyskiej ze względu na w y s o k i stopień j e j a k u l t u r a c j i nie o d n a j d u j e m y charakterystycznego dla k u l t u r y indiańskich chłopów a n d y j s k i c h — d u a l i z m u rozgraniczającego sferę genetycznie t u ­ b y l c z y c h t r a d y c j i od treści s y n k r e t y c z n y c h i zapożyczonych. Jest ona w całości kulturową hybrydą i nie m a w n i e j miejsca n a autonomiczne obszary, utrzymujące m i m o a k u l t u r a c y j n y c h nacisków duży stopień w i e r ­ ności p r e k o l u m b i j s k i m t r a d y c j o m . Trzecią cechą t e j k u l t u r y jest j e j ela­ styczność w w y k o r z y s t y w a n i u różnorodnych impulsów i t r a d y c j i oraz j e j zdolności adaptacyjne do zmieniających się warunków życia i s y t u a ­ cji rynkowej Dzięki t y m właśnie zdolnościom k u l t u r a metyska w y k o 7 6 A. C a s trillen, Arte popular o artesanía?, "Historia y Cultura", t. 10: 1976-1977, s . 15-21. 7 J . M. A r g u e d a s , l I El arte popular d e l M u s e o N a c i o n a l " , t. 27: 1958, s . 160-161. religioso y la cultura mestiza, "Revista ¡ I i �158 : s ; | j i I is Ii : 1 II ! i I I | |] ! ! i ]. ; I i li ¡1 : II F- i! ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI rzystuje w a l o r y indiańskiej t r a d y c j i , przetwarza te treści i wprowadza je do ogólnonarodowej k u l t u r y . Jest rzeczą niewątpliwą, iż andyjska k u l ­ t u r a metyska poddawana jest silnej f o l k l o r y z a c j i i komercjalizacji, na s k u t e k której niezorientowany głębiej obserwator może dojść do m y l n e ¬ go w n i o s k u , iż k u l t u r a ta posiada w większym s t o p n i u autentycznie i n ­ diański charakter, aniżeli rzeczywista ludowa k u l t u r a a n d y j s k i c h wieśniaków. L u d o w a k u l t u r a andyjska zarówno w swej chłopsko-indiańskiej, j a k i m e t y s k i e j m u t a c j i występuje w P e r u w l i c z n y c h r e g i o n a l n y c h o d m i a ­ nach. Na pierwszy r z u t oka zróżnicowanie to widoczne jest w f o r m a c h b u d o w n i c t w a wiejskiego, strojach l u d o w y c h , f o r m a c h wytwórczości rze­ mieślniczej. Bliższa analiza wskazuje n a podobne różnice w wyobraże­ n i a c h magiczno-religijnych, folklorze, upodobaniach estetycznych, m u ­ zyce, w organizacji społecznej oraz w w i e l u dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P r z y c z y n y t y c h zróżnicowań są dosyć złożone, a składają się n a nie: po pierwsze — w a r u n k i wysokogórskiego środowiska geograficzne­ go, stwarzające n a t u r a l n e b a r i e r y kontaktów między poszczególnymi d o ­ l i n a m i będącymi w istocie m i k r o r e g i o n a m i e t n o g r a f i c z n y m i , po drugie — trwałość ciążącego na współczesności zróżnicowanego regionalnie p r e k o l u m b i j s k i e g o podłoża k u l t u r o w e g o , po trzecie — odmienność l o k a l n e j s p e c y f i k i historycznej kolonialnego okresu (nowe podziały a d m i n i s t r a ­ cyjne, wymuszone z m i a n y ekonomiczne, oddziaływanie zakonów etc.) i wreszcie po czwarte — różnicujący kulturę ludową wpływ ośrodków m i e j s k i c h i przemysłowych. Charakterystyczną cechą współczesnej l u d o w e j wytwórczości rze­ mieślniczej w P e r u jest również daleko posunięta specjalizacja m i k r o r e gionalna prowadząca w konsekwencji do zacierania się d a w n y c h różnic między poszczególnymi obszarami etnograficznymi, w i d o c z n y c h w k u l t u ¬ rze m a t e r i a l n e j . Proces t e n pogłębiają migracje ludności w i e j s k i e j do ośrodków miejsko-przemysłowych i upowszechnianie się wzorów współczesnej k u l t u r y i n d u s t r i a l n e j . P r z e j a w e m t e j specjalizacji m i k r o r e g i o n a l nej popieranej współcześnie przez agendy rządowe i organizacje społeczne, widzące w niej ważny c z y n n i k gospodarczego ożywienia zacofa¬ n y c h r o l n i c z y c h obszarów, są wsie skupiające l u d o w y c h wytwórców pro¬ dukujących rękodzieła ściśle określonego rodzaju. Przykładem wcale nie odosobnionym może być dolina r z e k i Mantaro, gdzie spotkać można osa¬ d y producentów srebrnej f i l i g r a n o w e j biżuterii, butów, kapeluszy, sa¬ modziałowych materiałów, strojów l u d o w y c h , poncho, naczyń, wyrobów z d r e w n a zdobionych t y k w instrumentów m u z y c z n y c h i t p W y t w o r y te sprzedawane są następnie za pośrednictwem wędrownych h a n d l a r z y i cześciei na t z w ferias c z v l i i a r m a r k a c h obslusuiacvch nieraz mieszkańców odległych nawet okolic ub też na t z w . mercados indios, c z v l i tarsach indiańskich nastawionych na kraioweeo i zaeraniczneeo t u ¬ rystę. Tą drogą następuje znaczna uniformizacja k u l t u r y [udowej coraz U D �KULTURA LUDOWA PERU 159 częściej b o w i e m upowszechniają się w z o r y t k a n i n czy ozdób p r o p o n o w a ­ ne przez najbardziej prężne ośrodki wytwórcze. Działalność t y c h ośrodków wywołuje trojakiego rodzaju s k u t k i w i ­ doczne we współczesnej k u l t u r z e Peru. Po pierwsze jest to wspomniana wyżej u n i f i k a c j a andyjskiej k u l l t u r y l u d o w e j likwidująca zróżnicowania regionalne, po drugie — j e j s e l e k t y w n a n o b i l i t a c j a polegająca na w p r o ­ wadzaniu w y b r a n y c h i przetworzonych elementów do obiegu ogólnonaro­ dowego, po trzecie — j e j komercjalizacja powodująca powstawanie w y ­ tworów pseudoludowych, pseudoindiańskich i pseudoartystycznych. Wszystko to razem wziąwszy, a więc nobilitacja narodowa k u l t u r y l u d o ­ w e j , nadanie wytwórczości rękodzielniczej bardziej zorganizowanych f o r m (np. powstanie spółdzielni artystów ludowych) oraz atrakcyjność r y n k o w o - t u r y s t y c z n a t y c h wyrobów sprawiły, że podlega ona coraz większej standaryzacji, zatraca stopniowo swe i n d y w i d u a l n e piętno i przekształca się często w k i c z o w a t y przemysł pamiątkarski. Te p r z e m i a n y sprawiły, iż w Peru, podobnie j a k i w Polsce, toczą się spory n a d definicją s z t u k i l u d o w e j , która coraz to bardziej zmienia swe oblicze. Obecnie pokusić się można o wyróżnienie co n a j m n i e j pię­ ciu podstawowych rodzajów wytwórczości artystycznej (ludowej), jeśli weźmiemy pod uwagę j e j związek ze środowiskiem a n d y j s k i m i j e j t r a ­ d y c j a m i oraz przeznaczenie. P i e r w s z y m z nich jest p r o d u k c j a wytworów t y p o w o użytkowych przeznaczonych przede w s z y s t k i m na zaspokojenie potrzeb gospodarczych, społecznych, r e l i g i j n y c h i estetycznych mieszkań­ ców a n d y j s k i c h w s i i osad. Są to więc stroje ludowe, t k a n i n y , krzyże, akcesoria niezbędne w czasie fiesty, m a s k i karnawałowe, narzędzia p r a ­ cy, sprzęty gospodarstwa domowego. D r u g i n u r t t w o r z y p r o d u k c j a w y ­ tworów znajdujących nabywców zarówno wśród ludności miejscowej, j a k i u turystów. D o t y c z y to n p . niektórych rodzajów c e r a m i k i , t k a ­ n i n , instrumentów muzycznych, ozdób. Do n u r t u trzeciego zaliczyć moż­ na artystyczną wytwórczość lokalną, która choć zatraca p o w o l i swe f u n k ­ cjonalne związki z miejscową kulturą, to zachowuje j e d n a k w y s o k i p o ­ ziom i przestrzega w ogólnym zarysie ciągłości t r a d y c y j n y c h f o r m , choć straciła ona co n a j m n i e j od pół w i e k u swą funkcję użytkową czy m a giczno-religijną. Przykładem służyć mogą przenośne k a p l i c z k i o f o r m a c h tryptyków, c z y l i t z w . retablos, zdobione t y k w y maté, ozdobna ceramika zoomorficzna, czy też n i e w i e l k i e f i g u r k i rzeźbione w miękkim k a m i e ­ n i u . N u r t c z w a r t y t w o r z y p r o d u k c j a przeznaczona wyłącznie dla n i e ­ z o r i e n t o w a n y c h turystów, którzy w przekonaniu, iż n a b y l i t y p o w e w y ­ t w o r y indiańskiego rękodzieła opuszczają P e r u z k i c z o w a t y m i pamiątka­ m i w r o d z a i u f u t r z a n y c h m a k a t e k z w i z e r u n k a m i l a m y cziy też nie¬ starannie w y k o n a n y c h t k a n i n p o k r y t y c h p s e u d o l u d o w y m i w z o r a m i Wreszcie należy wspomnieć o odrębnej specjalizacji w przemyśle pseud o l u d o w y m która iest wytwórczość k o p i i p r e k o l u m b i j s k i c h naczyń i rzeźb (huacos), oraz o p r o d u k c j i najrozmaitszych przedmiotów od cygarniczek �ALEKSANDER 160 POSERN-ZIELIÑSKI do m e b l i , zdobionych m o t y w a m i zapożyczonymi ze znanych archeolo­ gicznych zabytków s z t u k i starożytnego Peru. Do szczególnie często sto­ sowanych należą w i z e r u n k i rytualnego noża turni, reliefy ze s t e l l i R a i mondiego, czy też płaskorzeźby z B r a m y Słońca w Tiahuanaco. Reasumując, pod pojęciem s z t u k i l u d o w e j (arte popular) odnajduje­ m y w Peru t r z y zasadnicze n u r t y , a mianowicie: po pierwsze — a u t e n ­ tyczną ludową wytwórczość o a r t y s t y c z n y c h znamionach, zaspokajającą potrzeby ludności andyjskiej, po drugie — wyrastającą z t e j wytwórczo­ ści artesanía, czyli coraz bardziej seryjną produkcję artystyczno-rzemieślniczą przeznaczoną na r y n e k pozaandyjski, w którym walczą jesz­ cze ze sobą przywiązanie do d a w n y c h wzorów oraz i n d y w i d u a l i z m a r t y ­ stycznego w y r a z u ze schlebianiem n i e w y b r e d n y m gustom mieszczań­ s k i c h odbiorców i masowością p r o d u k c j i i d e n t y c z n y c h f o r m . Po t r z e ­ cie — pod sztukę ludową podszywa się całkowicie skomercjalizowana p r o d u k c j a i m i t a c j i , falsyfikatów i pamiątek pozbawionych j a k i c h k o l w i e k walorów estetycznych . 8 Podobnie j a k i w Polsce dość często stosowanym w P e r u t e r m i n e m jest — t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a (cultura popular tradicional), przy c z y m do określenia tego podchodzi się w sposób czysto i n t u i c y j n y . Do najpowszechniejszych należy opinia, iż tradycyjną kulturę ludową t w o ­ r z y sztuka i m u z y k a ludowa, tańce, obrzędy, zwyczaje i l i t e r a t u r a ustna, a więc szeroko pojęty f o l k l o r . Tematyczne zawężenie t e j i n t e r p r e t a c j i , p r z y b r a k u r e f l e k s j i co do i s t o t y tradycyjności czy też nietradycyjności poszczególnych f o r m f o l k l o r u andyjskiego, jest t a k oczywiste, iż nie ma potrzeby r o z w i j a n i a t u k r y t y k i tego rodzaju poglądów. Z poprzednich rozważań w i e m y już, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a j a ­ k o p r o d u k t k o n k r e t n y c h historycznych warunków składa się z różnorod­ n y c h treści pochodzących z k i l k u epok. Najstarszą warstwę tworzą treści prekolumbijskiego pochodzenia, niewątpliwie indiańskie. Młodszym n a ­ w a r s t w i e n i e m są pozostałości okresu hiszpańskiej kolonizacji. Z k o l e i n a t r a f i a m y na elementy ukształtowane w republikańskim X I X s t u ­ leciu. Wreszcie wszystkie te w a r s t w y z przeszłości p o k r y w a nalot współ­ czesnych wpływów c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej. G d y uświadamia­ m y sobie t a k i sedymentacyjny wewnętrzny układ andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , narodzić się m u s i nieodparcie pytanie — treści pochodzące z j a ­ k i c h w a r s t w uznać należy za tradycyjne? Czy prawo do tego t e r m i n u ma t y l k o najstarsze, ale stale mocno zaznaczające swą obecność genetycznie indiańskie podłoże? Czy też może wszystkie razem wzięte w a r s t w y w y ­ jąwszy s k u t k i najnowszych zmian? Trzeba przyznać, iż wśród peruwiań­ s k i c h badaczy t y c h zagadnień dominuje dość pragmatyczne, co nie ozna- p 8 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , i: i zbiorów ' 1980, s. 27-34 I! lii etnograficznych, [w:] Kultura Kultura ludowa ludowa Peru w Peru. Katalog świetle polskich wystawy, badań Poznań �j! • I \ 1 l' <| * | f f . ! \ E \ I I | S l 1 j KULTURA LUDOWA PERU 161 cza, iż j e d y n i e słuszne stanowisko, w g którego za tradycyjną kulturę l u dową uznać można te f o r m y , które zbliżone są do wzorców panujących w fazie przedindustrialnego r o z w o j u P e r u , a więc pochodzących z prze­ łomu X I X i X X w . N i e t r u d n o dostrzec, iż r o z u m o w a n i u t e m u można zarzucić p e w i e n specyficzny cemtryzm współczesnej epoki, skłaniający do oceny przeszłości w kategoriach " k l a s y k i " . Łatwo wyobrazić sobie j e d ­ n a k można, iż w b l i s k i m już X X I stuleciu na nasz w i e k będzie się za­ pewne patrzało podobnie, j a k c z y n i m y to spoglądając na dziedzictwo poprzedniego stulecia. Osobiście sądzę, iż jeśli w ogóle można utrzymać pojęcie " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " w analizie peruwiańskiej rzeczywistości, to można t o uczynić nie poprzez zrelatywizowanie tej koncepcji do określonej epoki historycznej, ale poprzez powiązanie tego t e r m i n u z ideą k o n t y n u a c j i specyficznie andyjskiego etosu. I n n y m i słowy k r y t e r i u m oceny tradycyjności danego s y s t e m u k u l t u r o w e g o n i e będą wówczas ge­ netyczne p a r a m e t r y poszczególnych elementów tego układu, ale p e w i e n sposób, s t y l czy c y k l życia określający stosunek człowieka do n a t u r y , do i n n y c h l u d z i i do spraw egzystencjalnych. W a n d y j s k i m środowisku w i e j s k i m etos t a k i jest dość łatwo jeszcze dostrzegalny i to niezależnie od tego, czy wieśniacy udają się n a t a r g w b a r w n y c h ponchos czy też w podniszczonych m a r y n a r k a c h . Związany jest o n przede w s z y s t k i m z trwałością i żywotnością lokalnej t r a d y c j i indiańskiej przebijającymi się poprzez wszystkie późniejsze n a w a r s t w i e n i a . Sądzę, iż etos t e n wyznaczają — andyjska specyfika p r a c y n a r o l i i na wysokogórskich pastwiskach, charakterystyczne dla tego obszaru w z o r y współrządzenia i wzajemnej w y m i a n y świadczeń, f o r m y świętow a n i a cementujące społeczność i potwierdzające j e j grupową identycz­ ność oraz odrębna filozofia życia odzwierciedlająca się m . i n . w w i e r z e ­ niach i folklorze. T a m zatem, gdzie n a p o t y k a m y społeczności k o n t y ­ nuujące t e n wzorzec życia, t a m najprawdopodobniej n a t k n i e m y się na ludową kulturę andyjską w j e j " t r a d y c y j n y m " kształcie. Zasygnalizowany t u wzorzec " t r a d y c y j n e j " k u l t u r y l u d o w e j spotkać zatem można przede w s z y s t k i m w indiańskich wspólnotach rolników i pasterzy, będących kontynuacją prehiszpańskich r o d o w o - t e r y t o r i a l n y c h społeczności l o k a l n y c h t y p u ayllu i k o l o n i a l n y c h osad d l a ludności t u b y l ­ czej — t z w . " r e d u k c j i " . Występowanie tych'wzorców w e wspólnotach a n d y j s k i c h chłopów indiańskich t r a k t o w a n e jest dziś j a k o jedna z trzech - p o d s t a w o w y c h cech k o n s t y t u t y w n y c h tzw. comunidad campesina czy comunidad indigená i odróżniających taką gminę od i n n y c h f o r m społecz¬ no-ekonomicznych organizacji l o k a l n y c h . Cechami t y m i są: po pierwsze — wspólna własność i k o n t r o l a obsza­ r u wspólnoty w r a z ze w s z y s t k i m i jego zasobami, po d r u g i e — u t r z y m a ­ nie f o r m y demokratycznej samorządności, będącej podstawą organizacji wspólnoty, sprzęgniętej mocno z systemem w y m i a n y w z a j e m n y c h świad9 " A r g u e d a s, L a s comunidades 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a X X V I I / 1 de España y del Perú, L i n i a 1968 s 337. �ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 162 czeń, kooperacji międzykrewniaczej i pełnej p a r t y c y p a c j i w s z y s t k i c h mieszkańców w e wspólnym p o d e j m o w a n i u decyzji, realizacji prac k o ­ m u n a l n y c h i świętowaniu. Wreszcie n a t r z e c i m miejscu w y m i e n i a się zachowanie specyficznych d l a andyjskiego środowiska cech k u l t u r o w y c h w sferze m a t e r i a l n e j i duchowej. Nic dziwnego, iż na wspólnoty te p a t r z y się często j a k n a swego r o ­ dzaju ośrodki, w których spotkać można kulturę ludową w j e j r e l i k t o ­ w e j już dziś postaci, charakteryzującej się szczególnie s i l n y m i wpływa­ m i indiańskiej t r a d y c j i . Widoczne są one rzeczywiście w gospodarce w i e j s k i e j począwszy od narzędzi i niektórych u p r a w a n d y j s k i c h , a skoń­ czywszy n a technologii nawadniania pól czy organizacji pracy. To samo dotyczy w i e l u dziedzin wytwórczości (np. t k a c t w a i c e r a m i k i ) oraz s t y l u życia w t y m oczywiście pracy (np t z w faena c z y l i szarwark) i święto­ w a n i a (fiesta k u czci wioskowego patrona) a także s f e r y m a g i c z n o - r e l i g i i n y c h wyobrażeń i p r a k t y k i * Potwierdziły to w pełni badania etno­ graficzne przeprowadzone przez Polską Wyprawę Naukową w A n d y której uczestnikiem był piszący te słowa U t r z y m a n i e t y c h w s z y s t k i c h wartości odziedziczonych po przodkach m i m o niewątpliwych zmian w sferze ekonomicznej, społecznej czy r e l i ­ gijnej możliwe było najłatwiej i najpełniej w indiańskich wspólnotach ze względu n a i c h dużą autonomiczność ekonomiczną, relatywną izolację przestrzenną i wewnętrzną zwartość psychospołeczną. Natońiiast w t y c h andyjskich społecznościach l o k a l n y c h , gdzie w a r u n k i te zostały złama­ ne dochodziło do dekompozycji systemu d a w n y c h wzorów czego k o n ­ sekwencją było zwiększenie się podatności n a oddziaływania zewnętrzne i przyspieszenie procesu t z w m e t y s a c i i k u l t u r o w e i (mestizaje cultural). Na sytuacje taką n a t r a f i a m y w społecznościach byłych f o l w a r c z n y c h r o ­ botników r o l n y c h w osadach górniczych czy też w e w s i a c h znajdują¬ cych się w strefie oddziaływania l o k a l n y c h a n d y j s k i c h ośrodków m i e j ¬ skich 11 Trwałość andyjskiej t r a d y c j i l u d o w e j , t a k charakterystyczna dla i n ­ diańskich wspólnot chłopskich, t r a k t o w a n a jes często j a k o przejaw w y ­ jątkowego k o n s e r w a t y z m u t e j k u l t u r y , niejako i m m a n e n t m e p r z e c i w ­ stawiającemu się w s z e l k i m z m i a n o m w imię p r a w d z i w e j wierności d l a czystego dziedzictwa przodków. Pogląd t a k i jest nie t y l k o fałszywy, ze względu na jego idealistyczne przesłanki, ale także krzywdzący dla andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą rozpatruje się wówczas j a k o pogrążo­ ną w i n e r c j i mizerną spadkobierczynię wspaniale rozwijających się niegdyś c y w i l i z a c j i p r e k o l u m b i j s k i c h . Obserwacja współczesnych z m i a n tej k u l t u r y , zaskakujących często u d a n y c h wysiłków m o d e r n i z a c y j n y c h li; j', !>¡ 1 0 J. Matos comunidad 1 1 A. Mar, y campesinado Comunidades Posern-Zieliński, jj. i formy, [w:] Mieszkańcy |jj K r a k ó w 1981, s. 13-25. indígenas del área andina, [w:] Hacienda, en el Perú, L i m a 1976, s. 186-203. Andów Ludowa i ich kultura środowiska. andyjska Materiały w Peru: z sesji jej treść naukowej, �KULTURA LUDOWA PERU 163 dążących do symbiotycznego połączenia n o w y c h rozwiązań technologicz­ n y c h i o rg a ni za cy j n y c h ze s t a r y m i wartościami wspólnotowego życia, przeczy wyraźnie tego rodzaju t e o r i o m , wskazując na sporą elastyczność k u l t u r y l u d o w e j . Stwierdzenie to n i e m a na celu negowanie f a k t u i s t o t ­ nie dużej niezmienności czy stabilności andyjskiej k u l t u r y w ciągu ostat­ nich stuleci, ale j e d y n i e zwrócenie u w a g i na to, że źródła k o n s e r w a t y z m u nie tkwią wewnątrz t e j k u l t u r y , szukać i c h należy b o w i e m w u w a r u n k o ­ waniach ekologicznych, historycznych, ekonomicznych i etnopsychologicznych* . Wysokogórskie środowisko, w j a k i m zachowała się większość wspól­ not indiańskich, określiło k i e r u n k i gospodarczego r o z w o j u t y c h stref ( t a ­ rasowe r o l n i c t w o i r y g a c y j n e i pasterstwo na halach) oraz, sposób życia mieszkańców a n d y j s k i c h w s i . Zasada e k o n o m i i wysiłku dyktowała k o ­ nieczność podejmowania wspólnych przedsięwzięć dla wspólnego dobra (np. budowa i konserwacja kanałów nawadniających l u b dróg), a doświad­ czenia p r a k t y k i społecznej i gospodarczej m i n i o n y c h pokplęń uczyły w i a ­ r y w skuteczność i efektywność t y c h rozwiązań organizacyjno-technologicznych, które sprawdziły się w t y m środowisku i były w zasięgu n i s k i c h ekonomicznych możliwości mieszkańców. Morfologia andyjskiej s i e r r y (brak dogodnych szlaków k o m u n i k a c y j n y c h i spławnych rzek) u t r u d n i a ­ ła łączność między wybrzeżem a wnętrzem k r a j u oraz między poszcze­ gólnymi d o l i n a m i śródgórskimi, co w y d a t n i e hamowało wymianę idei i procesy zmia n k u l t u r o w y c h . I s t o t n y m elementem utrwalającym andyjską tradycję ludową był rozwój h i s t o r y c z n y c h stosunków między ludnością tubylczą a władzami i osadnikami okresu wicekrólestwa i r e p u b l i k i i to m i m o e w i d e n t n y c h postępów a k u l t u r a c y j n y c h . D l a naszych rozważań najistotniejsze znacze­ nie miały d w a procesy, a m i a n o w i c i e t e r y t o r i a l n a marginalizacja oraz izolacja e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w a . Jeśli chodzi o to pierwsze zjawisko, to polegało ono na systematycznym w y p i e r a n i u i l i k w i d a c j i wspólnot i n ­ diańskich n a t y c h obszarach (jak costa, płaskowyże andyjskie, szerokie .śródgórskie d o l i n y rzeczne), które pod względem r o l n i c z y m były n a j b a r ­ dziej a t r a k c y j n e ekonomicznie i nadawały się do u p r a w y i h o d o w l i w sys­ temie l a t y f u n d i a l n y m . Zabór t y c h terytoriów doprowadził więc do tego, iż wspólnoty indiańskie przetrwały przede w s z y s t k i m n a najbardziej izolowanych, n a j m n i e j n a w a d n i a n y c h i najbardziej górzystych obszarach, a więc n a terenach, które w antropologicznej t e r m i n o l o g i i l a t y n o a m e r y kanistycznej określane są m i a n e m regionów r e f u g i a l n y c h (regiones de rejugio), z tego względu, że znajduje na n i c h schronienie ludność tubylcza uzyskująca t a m relatywną autonomię społeczno-kulturową . 2 13 A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Indiańska jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich (w druku). 12 1 1 G . A . B e l t r a n , Regiones de refugio, społeczność andyjska i główne nurty badaniach etnograficznych, Warszawa M e x i c o 1967. �164 ' ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI I \ i Y i 1 i 1 |j li: | 1)1 li || | 1 U t r z y m a n i u a u t o n o m i i sprzyjała także izolacja t y c h obszarów. W aspekcie ekonomicznym polegała ona n a t a k i m w k o m p o n o w a n i u wspólnot w system pośrednich zależności feudalnych, który umożliwiał bez j a k i c h k o l w i e k nakładów wysysanie nadwyżek produktów i siły robo¬ czej p r z y jednoczesnej m i n i m a l n e j ingerencji w wewnętrzne życie wspólnot. Jednocześnie starano się o to, aby utrzymać izolację kulturową i n diańskiego chłopstwa, m . i n . celem zwiększenia jego zależności i p o d rzędności względem k u l t u r y dominującej. Osiągnięciu t y c h zamierzeń sprzyjały u s t a w y o t z w . "republicas de los i n d i o s " , zakazujące n i e i n ¬ diańskiej ludności osiedlanie się w t u b y l c z y c h " p u e b l o s " (ley de la separación residencial) « , p r a w i e zupełny b r a k edukacji, a więc i słaba znajomość języka hiszpańskiego, a także niskie efekty c h r y s t i a n i z a c j i p r o w a dzące do powierzchownego przyjęcia narzuconej r e l i g i i p r z y zachowaniu najważniejszych elementów autochtonicznej w i z j i świata. Kolejną, n i e m n i e j ważną przyczyną u t r z y m y w a n i a się t r a d y c y j n y c h f o r m k u l t u r o w y c h były w A n d a c h c z y n n i k i ekonomiczne. Niska w y d a j ność p r o d u k c j i r o l n e j i różnorodne f o r m y w y z y s k u I n d i a n sprawiały, iż w i e j s k i system ekonomiczny utrwalał swój samowystarczalny charakter, co powodowało stabilizację sposobu p r o d u k c j i i sił wytwórczych stale na t y m s a m y m poziomie. A u t o k o n s u m p c j a była również naturalną r e a k cją na s t o s u n k i d o m i n a c j i i podporządkowania, w j a k i c h znaleźli się indiańscy chłopi. W t y m systemie j a k i k o l w i e k k o n t a k t z r y n k i e m i próba w p r o - I L' II I i I I I i || Ifip I ' |l jl II lii i | ' li i! I I I; wadzenia nań własnych nadwyżek kończyła sę zawsze stratą d l a bezpośredniego producenta, dlatego też nie był on zainteresowany zwiększan i e m p r o d u k c j i , poza poziom własnych podstawowych potrzeb. Sytuacja ta ograniczała zasób pieniędzy n a w s i , zmuszała do w y t w a r z a n i a większóści narzędzi, sprzętów, odzieży etc. w środowisku w i e j s k i m , a więc z reguły według s t a r y c h wzorów, oraz czyniła z pozarynkowego h a n d l u w y m i e n n e g o główny i n s t r u m e n t zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h . W t y m znaczeniu t r a d y c j o n a l i z m andyjskich f o r m k u l t u r o w y c h jest n i e t y l k o kwestią wierności dziedzictwu, lecz przede w s z y s t k i m s k u t k i e m ubóstwa, w y z y s k u i społecznej m a r g i n a l i z a c j i indiańskiego chłopstwa, d l a którego życie według dotychczasowych wzorców jest często ,po p r o s t u koniecznością. Ostatnią, choć wcale nie m n i e j ważną niż pozostałe, grupą u w a r u n k o wań rzekomego endogennego k o n s e r w a t y z m u andyjskiej k u l t u r y ludo¬ w e j są c z y n n i k i etnopsychologiczne. Wierność t r a d y c y j n e m u s t y l o w i ży­ cia t r a k t o w a n a jest często, obok eech fizycznych i znajomości języka keczua czy ajmara j a k o jedno z kryteriów i d e n t y f i k a c j i etnicznej, a więc jako wartość istotna dla jednostek i g r u p n i e aspirujących do osiągnięcia wyższego hierarchicznie statusu społeczno-kulturalnego w układzie ogóln o n a r o d o w y m . Przywiązanie do własnej k u l t u r y w systemie k o n f r o n t a - I !; ! 1 |Jii n M. Morner, de America, La corona espańola E s t o c o l m o 1970, 141-188. y los joraneos en los pueblos de indios �165 KULTURA LUDOWA PERU cji o d m i e n n y c h wzorów i ekonomicznego ucisku jest także sposobem zachowania części niezależności, t a k niezbędnej dla równowagi psy­ chicznej narażonej na stresy i deprawacje. Wreszcie nie bez znaczenia jest n a t u r a l n a strategia obronna przedkładająca własne, sprawdzone w z o ­ r y n a d innowacje pochodzące z obcego świata, z którym bliższy k o n t a k t był zawsze dla I n d i a n n i e k o r z y s t n y , opierał się b o w i e m n a nierównoprawn y c h podstawach. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a począwszy od X V I w . była i jest nadal rze­ czywistością współtworzoną przez d w i e przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, p o t y k u l t u r a ta zachowuje swój t u b y l c z y charak­ ter. Z jednej s t r o n y jest to t r w a n i e t r a d y c y j n y c h wzorów, z d r u g i e j n a ­ tomiast i c h e l i m i n a c j a i z m i a n y pod wpływem procesów a k u l t u r a c j i (metysacji k u l t u r o w e j ) . Świadomość tego procesu towarzyszącego często r e ­ f l e k s j i teoretycznej peruwiańskich badaczy odzwierciedliła się w koncep­ cji p l u r a l i s t y c z n e g o c h a r a k t e r u peruwiańskiego społeczeństwa i k u l t u r y oraz w idei nieustannego f o r m o w a n i a się narodowej k u l t u r y w procesie przezwyciężania barier dzielących poszczególne tradycje k u l t u r o w e . Do najistotniejszych należy odziedziczony po okresie k o l o n i a l n y m — j a k określił to J . C. M a r i a t e g u i — " d u a l i z m rasy, języka i sentymentów" dzie­ lący początkowo zwycięzców i zwyciężonych (dziś zaś indiańskich chło­ pów) od reszty peruwiańskiego n a r o d u . Jest więc to dziś d u a l i z m n i e t y l k o etniczny, językowy i k u l t u r o w y , ale i klasowy. P r z y j r z y j m y się t e m u z j a w i s k u pod kątem jego historycznej zmienności. Otóż w okresie k o l o n i a l n y m , choć zniszczone zostały dyspozycyjne ośrodki władzy I n ­ ków, t o j e d n a k nadal dużą rolę społeczną, ekonomiczną i kulturalną o d ­ grywała t u b y l c z a elita indiańska, która była n a t u r a l n y m k o n t y n u a t o r e m " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u . Obok t e j t r a d y c j i rozszerza­ ła swe w p ł y w y k u l t u r a hiszpańska obecna w działaniach wicekrólewskiego d w o r u , duchowieństwa, wojska, mieszczaństwa i a r y s t o k r a c j i . Jeśli­ b y sytuację tę chcieć przedstawić graficznie, to można b y posłużyć się trójkątem' wierzchołkiem zwróconym k u dołowi (schemat I ) . 1S Symbolizowałby on dominację dwóch " w i e l k i c h t r a d y c j i " (inkaskiej i hiszpańskiej) n a d jedną "małą tradycją" indiańskich chłopów. Sytuacja taka trwała aż do końca X V I I I w., t j . do czasów w i e l k i e j r e b e l i i Tupać A m a r u I I , której klęska przyniosła również eliminację indiańskiej e l i t y z życia k r a j u , uznanej wonczas za najbardziej niebezpieczne środowisko dla k o l o n i a l n e j b i u r o k r a c j i hiszpańskiej. W r a z z likwidacją t e j e l i t y z n i k ­ nęły społeczne podstawy dalszej egzystencji " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u , podobnie j a k i upadek wicekrólestwa osłabił więzy łączą­ ce kulturę m e t r o p o l i i i b e r y j s k i e j z zamorską prowincją. Orpóżnione przez n i c h miejsce zajmować zaczęła kształtująca się w t o k u wysiłków n i e - 1 5 J . C. M a r i a t e g u i , L i m a 1952. Siete ensayos de interpretación de la realidad peruana, �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Schemat I Wielka tradycja Tawantinsuyu Wielka tradycja Iberyjska Mata tradycja indiańskich chroptíw i rzemieślników podległościowych narodowa k u l t u r a peruwiańska, będąca w y r a z e m h i ­ storycznej s p e c y f i k i nowego n a r o d u . Inkasko-hiszpański d u a l i z m " w i e l k i c h t r a d y c j i " okresu kolonialnego w dobie republikańskiej zastąpiony został d u a l i z m e m "małych t r a d y c j i " w którym s t r o n a m i stały się indiańsko-metyska l u d o w a k u l t u r a andyjska oraz l u d o w a k u l t u r a m e t y s k o - k r e o l s k i c h mieszkańców wybrzeża. W t e n sposób nastąpiło niejako odwrócenie poprzedniego schematu i obecnie sytuację tę można b y przedstawić graficznie w postaci trójkąta zwróco­ nego wierzchołkiem k u górze, który symbolizowałby nadrzędność s y n kretycznej " w i e l k i e j t r a d y c j i " peruwiańskiej, czerpiącej inspirację ze źródeł hiszpańskich i indiańskich, n a d d w o m a p o d s t a w o w y m i n u r t a m i l u ­ dowej t r a d y c j i mieszkańców w s i i miasteczek ™ (schemat I I ) . Schemat I I Wielka tradycja peruwiańska Indiańsko-metyska ludowa kultura an­ dyjska 18 C . I. D e g r e g o r i , Indigenismo, indígena" clases sociales en el Perú, dla przedstawienia Indigenismo, y problema Lima Ludowa kultura metysko-kreolskich mieszkańców wy­ brzeża clases nacional. sociales y problema La discusión T978, s. 20-22. T a m też autor s y t u a c j i społecznej w P e r u , który j e d n a k pozycją zamieszczoną w t y m a r t y k u l e . sobre stosuje nacional, el [w:] "problema i n n y .schemat koresponduje z pro­ �167 KULTURA LUDOWA PERU Trzeba w t y m miejscu nadmienić, iż w o s t a t n i m ćwierćwieczu poja­ wiły się próby r e k o n s t r u k c j i i ożywienia " w i e l k i e j t r a d y c j i " indiańskiej, a więc n o b i l i t a c j i t e j t r a d y c j i , która sprowadzona została do w y m i a r u ludowo-chłopskiego. W t y m n u r c i e mieszczą się reedycje k l a s y c z n y c h utworów keczuańskich, p ub l i k a c j e zbiorów indiańskiej t r a d y c j i ustnej i pieśni, a także o r y g i n a l n a twórczość młodej generacji i n t e l i g e n c j i w y ­ wodzącej się z andyjskiego środowiska indiańskiego, która swe a r t y s t y c z ­ ne przeżycia wyraża p r z y pomocy keczuańskich f o r m , treści i języ­ k a . Działalność tego rodzaju posiada jednak charakter marginesowy i w y d a j e m i się, że bardziej jest ona ideologiczną próbą n o b i l i t a c j i i n ­ diańskiego dziedzictwa k u l t u r o w e g o , zmierzającą do takiego wzbogacenia n i m peruwiańskiej k u l t u r y narodowej, aby pełniej odzwierciedlała ona etniczną dwoistość źródeł, z których w y r a s t a , aniżeli jest faktyczną próbą r e k o n s t r u k c j i d u a l i z m u " w i e l k i c h t r a d y c j i " , d u a l i z m u wyrażonego opozy­ cją między narodową kulturą keczuańską i narodową kulturą peruwiań­ ską. A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a jest w Peru, począwszy od początków nasze­ go w i e k u , p r z e d m i o t e m w i e l u studiów t e r e n o w y c h i gabinetowych, o c z y m świadczyć może b i b l i o g r a f i a za lata 1900-1968 zawierająca przeszło 1700 p o z y c j i i . N i e jest to dużo w porównaniu z r e z u l t a t a m i prac p r o w a ­ dzonych w M e k s y k u w t y m s a m y m okresie S t a n o w i jednak dowód zna­ czącego zainteresowania peruwiańskich badaczy rzeczywistością k u l t u r o ­ wą Andów, a w r a z z n o w a t o r s k i m i p u b l i k a c j a m i ostatniego dziesięciole­ cia dorobek t e n wyjaśnia wiele niejasnych dotąd s p r a w będąc j e d n o ­ cześnie dogodnym p u n k t e m s t a r t o w y m dla dalszych badań. Wskazuje on b o w i e m na kwestie sporne, unaocznia rozległość białych p l a m , p r o w o k u ­ je do n o w y c h ujęć i poszukiwania n o w y c h źródeł. W t y m dziele dużą rolę odegrać mogą i już odgrywają badacze spoza P e r u (z U S A , F r a n c j i , R F N , H o l a n d i i ) , którzy wychodząc z o d m i e n n y c h t r a d y c j i w a r s z t a t o w y c h i posiadając świeżość spojrzenia widzą tą rzeczywistość pod nieco i n n y m kątem. P r z y j r z y j m y się pokrótce j a k na tę rzeczywistość spoglądają badacze peruwiańscy. Otóż jeśli weźmiemy pod uwagę same m o t y w a c j e badaw­ czych dociekań, to łatwo dostrzeżemy w tej twórczości t r z y podstawowe n u r t y . Pierwszy z n i c h obejmuje badania, których celem jest poszukiwa­ nie i r a t o w a n i e przed z a n i k i e m reliktów oraz wzbogacenie n i m i ogólno­ narodowego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Drugą tendencję reprezentują s t u d i a 1 7 8 1 7 J . A . Z u b r i c k i j , Inki — Keczua. Osnownyje etapy istorii naroda, Moskwa 1975, s. 154-163. 1 8 H. M a r t i n e z , peruana (1900-1968), >» A . w świetle s. 115-133. M . C a m e o, J . R a m i r e z , Bibliografia indigena andina L i m a 1968, 2 v o l . Posern-Zieliński, opracowań Dorobek bibliograficznych, meksykańskiej "Etnografia archeologii Polska", t. i etnografii 14: 1970, z. 2, �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI mające w efekcie dawać użyteczny materiał diagnostyczny i terapeutycz­ n y umożliwiający dokonanie zmian n i e s p r a w i e d l i w y c h stosunków spo­ łecznych i modernizację życia zacofanych c y w i l i z a c y j n i e regionów k r a j u . Wreszcie ostatnią orientację tworzą r o z p r a w y n a k i e r o w a n e przede wszy­ s t k i m na to, aby rozpoznać i zrozumieć mechanizmy andyjskiej k u l t u r y i sposoby a r t y k u l a c j i świata j e j twórców. Każdy z t y c h nurtów w y r a s t a z o d m i e n n y c h t r a d y c j i , oczekiwań i potrzeb, i choć i c h oddziaływanie w i ­ doczne jest w pracach o różnorakim p r o f i l u , t o j e d n a k dostrzec można wyraźną współzależność między t y m i o r i e n t a c j a m i a specjalistycznymi dziedzinami zajmującymi się andyjską kulturą ludową. I t a k n u r t pierwszy wywodzący się z romantycznego i n d i g e n i z m u (indianizmu) łączy się dziś przede w s z y s t k i m ze s t u d i a m i f o l k l o r y s t y c z ­ n y m i . T e n u f o r m o w a n y jeszcze w X I X w . przez literatów i i n t e l e k t u a l i ­ stów r u c h indigenistyczny dążył do r e w a l o r y z a c j i indiańskiej k u l t u r y uważanej dotąd za prymitywną i bezwartościową. Poglądy wskazujące na autentyczne wartości t e j k u l t u r y łączono z hasłami społecznego w y z w o ­ lenia I n d i a n i n a z feudalnej zależności. O d k r y w a n o kulturę indiańskiej w s i — szukając w n i e j t y c h elementów, którymi można b y było wzboga­ cić narodową kulturę peruwiańską. Te nieco u t o p i j n e zainteresowania przysłaniały często faktyczną wymowę t z w . p r o b l e m u indiańskiego, któ­ rego rozwiązania szukać należało — j a k wskazywał J . C. M a r i a t e g u i nie w folklorze, ale w sprawach agrarnych, nierozerwalnie związanych z l o ­ sem i dolą I n d i a n i n a . N i c więc dziwnego, iż zwolenników t e j o r i e n t a c j i określano często ironicznie jako "indolatrów", c z y l i miłośników I n ­ dian . Ta fascynacja indiańską tradycją przyczyniła się do r o z w o j u ba­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h mocno splecionych ze s t u d i a m i językoznawczymi. W i c h r a m a c h zajęto się więc począwszy od l a t 2 0 - t y c h tańcami i fiestą, obrzędami i pieśniami, m i t a m i i legendami, sztuką ludową i t u b y l c z y m s t r o j e m . W k u l t u r z e I n d i a n poszukiwano przede w s z y s t k i m przeżytków niewiele interesując się bieżącym n u r t e m zmian, który t r a k t o w a n y był jedynie j a k o proces przyczyniający się do z a n i k u t r a d y c y j n y c h f o r m . M 21 D r u g a bardziej pragmatyczna orientacja w badaniach andyjskiej k u l ­ t u r y powstała w latach 4 0 - t y c h pod t e o r e t y c z n y m wpływem anglo-amerykańskiej antropologii, dziś zaś odwołuje się coraz częściej do t r a d y c j i klasycznego marksowskiego m a t e r i a l i z m u historycznego i jego o r t o d o k s y j ­ nej i n t e r p r e t a c j i . Powstała ona niejako na zamówienie społeczne, aby d r o ­ gą analiz s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej andyjskiej w s i móc w y p r a c o ­ wać strategię zmian prowadzącą do modernizacji życia mieszkańców s i e r r y . Celowi t e m u służyły metody antropologii stosowanej oraz studia 2 0 A. G u i l l e n Tamayo, Lo mestizo y el indigenismo, "Revista Universi­ t a r i a " , t. 38; 1948, n r 95, s. 214-223. 2 1 J. C e r u a g u e z ! , Informe B a z a n, I . C h o n a t i , sobre t. 4: 1977, s. 17-19. el desarollo S. L ó p e z de los estudios Maguiña, del folklore M. A. Rodrí- en el Perú, "Runa", �KULTURA LUDOWA V. 169 PERU m i k r o r e g i o n a m e n a d w y b r a n y m i społecznościami l o k a l n y m i mające do­ starczyć n a u k o w y c h prognoz dalszego r o z w o j u . T e n n u r t badań b l i s k i był więc bardzo e k o n o m i i agrarnej i socjologii w s i , choć w P e r u określa­ n y jest m i a n e m a n t r o p o l o g i i społecznej . W porównaniu z orientacją folklorystyczną — na p l a n pierwszy wyniesione zostały p r o b l e m y spo­ łecznej organizacji i ekonomicznej s y t u a c j i a n d y j s k i c h chłopów. T r a d y ­ cyjna k u l t u r a zeszła więc w t y c h badaniach na d r u g i p l a n i t r a k t o w a n a była często jako f u n k c j a zacofania i ekonomicznej zależności oraz e w i ­ dentna przeszkoda w procesie i n t e g r a c j i środowisk w i e j s k i c h z całym n a ­ rodem. Koncepcja indiańskości andyjskiej k u l t u r y zastąpiona została t u ideą wskazującą na j e j l u d o w y , chłopski charakter, określony n i e t y l e j e j e t n i c z n y m rodowodem, co przede w s z y s t k i m miejscem andyjskiego chłopstwa w s t r u k t u r z e peruwiańskiego społeczeństwa. Wreszcie t r z e c i n u r t badań — t o orientacja scientystyczna powstała w części pod wpływem europejskiej etnologii k o n t y n e n t a l n e j ( s t r u k t u r a l i z m u ) , językoznawstwa (semantyki) i h i s t o r i i (społecznej). Wykorzystując n o w e i n s t r u m e n t y analizy i nowe kategorie źródeł zaczęto z jednej s t r o ­ n y rekonstruować a n d y j s k i sposób widzenia świata, z d r u g i e j zaś p r e k o lonialne i kolonialne dzieje tego obszaru, p r z y czym w o b u w y p a d k a c h silnie wiązano ze sobą przeszłość z teraźniejszością, co wymagało dobrej współpracy z archeologami i h i s t o r y k a m i . Największymi osiągnięciami wykazać się może etnohistoria andyjska (etnohistoria andina) wskazują­ ca na regionalną specyfikę zmian społecznych i ekonomicznych i na ciąg­ łość t r a d y c j i . W y k o r z y s t u j e ona szeroko metody antropologicznej i n t e r ­ p r e t a c j i do źródeł historycznych, na podstawie i c h analizy r e k o n s t r u u j e dawne fazy andyjskiej k u l t u r y , umożliwia w y k o r z y s t a n i e d a n y c h z przesz­ łości do badań współczesności, wreszcie sięgając do ustnej t r a d y c j i l u d o ­ w e j uzupełnia istotne l u k i i b r a k i źródłowe w studiach historycznych. Dzięki t y m badaniom andyjska k u l t u r a l u d o w a odzyskuje historyczną głębię, co szczególnie widoczne jest w studiach n a d religią, f o r m a m i o r ­ ganizacji społecznej i sposobami p r o d u k c j i . 22 2 3 Patrząc z pewnej p e r s p e k t y w y na wszystkie te zarysowane wyżej orientacje peruwiańskich studiów a n d y n i s t y c z n y c h dostrzec w n i c h moż­ na cały szereg i n t e r p r e t a c y j n y c h przeciwieństw. D l a dalszej i l u s t r a c j i tego zagadnienia można je zebrać w d w a równoległe szeregi. I wówczas w j e d n y m z n i c h znajdą się takie cechy j a k : rola c z y n n i k a etnicznego (Indianina), znaczenie uwarunkowań historycznych, skupienie u w a g i na trwałości i k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h f o r m i analiza dokonywających się przeobrażeń k u l t u r o w y c h . Natomiast w d r u g i m szeregu będziemy « C . E . A r a m b u r u, Aspectos [w:] B . P o d e s t a [ed.] Ciencias del desarrollo sociales de la antropologia en el Perú. Un balance critico, en el Perú, L i m a 1978, s. 9-27. ** F . P e a s e , Etnohistoria andina. t u r a " , t. 10: 1976-1977, s. 207-228. Un estado de la cuestión. "Historia y C u l ­ �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI m i e l i analogicznie: rolę czynnika klasowego (chłopa), znaczenie m i k r o i makro-uwarunkowań s t r u k t u r a l n y c h , skupienie u w a g i na dezorgani­ zacji k u l t u r o w y c h systemów i i c h modernizacji, wreszcie n a analizie za­ chodzących przeobrażeń społecznych. Ta opozycyjność ujęć n i e jest — j a k widać z tego zestawienia — sprzeczna, ale względem siebie k o m p l e ­ m e n t a r n a , ukazuje b o w i e m tę samą rzeczywistość z dwóch o d m i e n n y c h , lecz możliwych do obserwacji punktów. Wysnuć stąd można wniosek, iż przyszłe badania n a d ludową k u l ­ turą andyjską, kierując się słusznymi p o s t u l a t a m i nawołującymi do roz­ szerzenia i n t e r d y s c y p l i n a r n e j współpracy, mogłyby z powodzeniem rea­ lizować bardziej i n t e g r a l n y model i n t e r p r e t a c j i peruwiańskiej rzeczywi­ stości. Sprzyjają również t e m u tradycje środkowoeuropejskich badań etnologicznych, w t y m przede w s z y s t k i m polskich, które zawsze próbo­ wały ukazywać wieś i kulturę j e j mieszkańców w sposób możliwie ca­ łościowy, rozkładając równomierne akcenty na tradycję i współczesność, t r w a n i e i zmienność, kulturę symboliczną i techniczno-użytkową. Taką właśnie strategię badawczą w y b r a l i uczestnicy Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , którzy p r o w a d z i l i studia terenowe n a d kulturą ludową andyjskich chłopów indiańskich w i n t e r d y s c y p l i n a r n y m zespole składają­ c y m się z etnologów, archeologów, geografów i historyków. Dzięki t e m u , już przed przystąpieniem do szczegółowych penetracji etnograficznych po­ siadano ogólne rozeznanie w s y t u a c j i ekologicznej, k u l t u r o w e j i h i s t o ­ rycznej regionu Cayash, który był obszarem w y b r a n y m w celu dokona­ nia monograficznej r e k o n s t r u k c j i głównych aspektów życia codziennego indiańskich w s p ó l n o t . Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że dotychcza­ sowe badania n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i indiańskich (chłopskich) wspólnot w niedostatecznym s t o p n i u uwzględniały rolę " t r a d y c y j n e j k u l t u r y " , studia zaś nad kontynuacją d a w n y c h wzorów z b y t mocno ab­ strahowały od bieżących przeobrażeń. Dlatego też badania polskie na terenie Cayash starały się pogodzić oba te stanowiska poddając obserwa­ cji zarówno r e l i k t y przeszłości, j a k i najświeższe znamiona zmian. B y ­ liśmy również świadomi tego, iż w świecie a n d y j s k i c h społeczności l o ­ k a l n y c h nie występują czyste treści t r a d y c y j n e obok f o r m całkowicie n o w y c h , ale i tego, że w rzeczywistości s p o t y k a m y się z e l e m e n t a m i r e ­ prezentującymi różnorodne stopnie nawiązań do t r a d y c j i i różnorodne stopnie rozwiązań i n n o w a c y j n y c h . Podejście takie było absolutnie koniecz­ ne, zdawaliśmy sobie b o w i e m sprawę, że dla zrozumienia współczesnego n u r t u życia andyjskich w s i i jego właściwej i n t e r p r e t a c j i niezbędna jest dobra znajomość przeszłości i t y c h j e j refleksów, które do dziś ważą n a ­ dal w egzystencji peruwiańskich wspólnot. 2i 2 4 Andes, A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnographic " E t h n o l o g i a P o l o n a " , t. 7: 1981, s. 186. fieldwork in the Peruvian �KULTURA LUDOWA PERU Aleksander 171 Posern-Zieliński LA CULTURA POPULAR SU CONTENIDO, D E L PERÜ. FORMAS E INTERPRETACIONES R e s u m e n L o s reflejos del a u t o r sobre el t e m a de l a c u l t u r a p o p u l a r de l a s i n v e s t i g a c i o n e s de campo P o l a c a a los A n d e s turas populares d e l Perú se d e r i v a n d i r i g i d a s e n E l Perú p o r l a Expedición Científica e n el año 1978. E l a u t o r prestó atención a l a d u a l i d a d de c u l - e n E l Perú, que se m a n i f e s t a a través de l a c u l t u r a p o p u l a r l a costa e n l a q u e p r e d o m i n a n rasgos criollos y l a c u l t u r a p o p u l a r de andina en la que p r e d o m i n a n rasgos indígenas. E n esta última c o n j u n t a m e n t e a p a r e c e n pues e l e mentos de d i v e r s o s bién contenidos orígenes, j u n t o d i n a se p u e d e n o b s e r v a r nos andinos a los puros sincréticos y europeos. indígenas indígenas nos e n c o n t r a m o s tam- P o r ese m o t i v o , e n l a c u l t u r a p o p u l a r sus dos m u t a c i o n e s : 1) l a c u l t u r a p o p u l a r y 2) l a c u l t u r a p o p u l a r an- de los c a m p e s i - m e s t i z a . E n esta última no p e r c i - b i m o s u n — característico p a r a l a c u l t u r a de los c a m p e s i n o s indígenas — d u a l i s m o , que m a r c a los límites esfera c o m p u e s t a una híbrida entre cultural, otros, gradual la de sometida actividad de que de elementos ocasiona tres corrientes: 2) l a artesanía 1) de contenidos genéticamente a fuertes los centros transformaciones. artesanales Seguidamente, andina, su selecta noblesidad escogidos a d e l grado l a producción destinada ello es, unificación que estriba en el i n Como resultado de artes y producción p o p u l a r de descubri- popular estandarización. auténtica a l mercado fuera de estigmas de los A n d e s artísticos, otras p e r s o n a s pro- y 3) l a pro- de v a l o r e s estéticos. la c u l t u r a l p u e d e s e r e l modo, e l estilo relación y a asuntos del hombre de e n el c a m p o y en l a s pastos bernación comunal intercambio la vida observada los Andes a y el ciclo la de s e r v i c i o s , de naturaleza, s e r r a n o s , los p a t r o n e s modelos de en las creencias y el folklore. fiestas Al no e n el i n t e r i o r y de g o la filo- problema tradición se a t a l a cuestión del c o n s e r v a t i s m o d e l a c u l t u r a p o p u l a r t i e n e s u s orígenes cul- (indíge- e x i s t e n c i a l e s . E s a etopeya s o c i a l es señalada por l a del t r a b a j o e de d i v e r s a s c a p a se debe a d m i t i r , que e l único c r i t e r i o p a r a e v a l u a r la del sistema de que esta se compone específica de de la el objeto de interés fue l a función de la tradición e n l a andina. Supeniendo, determinante sofía de hacia la cultura nacional y su comerciali- p o r concepto nas, coloniales y m o d e r n a s ) vida Síntoma causante ducción de i m i t a c i o n e s , f a l s i f i c a c i o n e s y recuerdos, p r i v a d o s tradicionalidad y la d e s c e n d i e n t e de esta producción, o s e a c a d a v e z m a y o r l a ducción s e r i a l a r t e s a n a tura popular nativos sincréticos y ajenos. P u e s b i e n , e l l a es e n t o t a l el aumento estas t r a n s f o r m a c i o n e s , mos l a esfera de l a c u l t u r a p o p u l a r troducimiento zación entre p o r contenidos de l a andina, que de ella, pero sobretodo e n los a c o n d i c i o n a - mientos ecológicos, históricos, económicos y e tnopsicológieos. Después se discutió el problema d e los c a m b i o s estructurales de l a c u l t u r a n a c i o n a l d e l P e r ú . S e afirmó, que ésta, e n el período colonial, s e c a r a c t e r i z a b a p o r la aparición conjunta de dos " g r a n d e s tradiciones" — y u n a "tradición pequeña" de los c a m p e s i n o s la incaica indígenas. E s t a y dualidad des t r a d i c i o n e s " d e l t i e m p o c o l o n i a l , e n los años de l a república quedó do por l a d u a l i d a d mestizo-indígena d e "pequeñas t r a d i c i o n e s " , compuesto andina y la cultura popular la española de "gran- reemplaza- por l a c u l t u r a popular m e s t i z o - c r i o l l a de los h a b i t a n t e s de l a costa. " L a g r a n tradicióon" r e p r e s e n t a a c t u a l m e n t e l a c u l t u r a n a c i o n a l i n s p i r a d a tanto e n l a s fuentes ibéricas como e n l a s indígenas o m e s t i z a s . El artículo es f i n a l i z a d o por las r e f l e x i o n e s a c e r c a de las f u n d a m e n t a l e s cor- r i e n t e s de l a interpretación de l a r e a l i d a d c u l t u r a l e n E l Perú, d e c l a r a d a s por los �172 KULTURA LUDOWA PERU investigadores p e r u a n o s . E l p r i m e r o de ellos a b a r c a l a s i n v e s t i g a c i o n e s , c u y o íin es l a búsqueda y s a l v a m e n t o ante l a pérdida de l a s r e l i q u i a s d e l p a s a d o y e n r i q u e c e r c o n e l l a s los bienes c u l t u r a l e s n a c i o n a l e s . L a segunda por de los estudios, que ofrecen t e n d e n c i a esta representada el útil m a t e r i a l diagnóstico, p o s i b i l i t a n d o el cambio i n j u s t a s y l a modernización d e l a v i d a e n el c a m p o . P o r f i n , l a t e r c e r a orientación e s t a c r e a d a por los e s t u d i o s d i r i g i d o s hacia la l a s r e l a c i o n e s socio-económicas distinción comprensión de articulación d e l m u n d o del indigenismo de los m e c a n i s m o s por los creadores romántico, l a segunda americana y cambio típico científica, surgió bajo — hoy, s e r e f i e r e y los m o d o s de e l l a . L a p r i m e r a c o r r i e n t e e m e r g e se d e r i v a al materialismo la lingüística y la h i s t o r i a social. de l a c u l t u r a a n d i n a de l a antropología s o c i a l a n g l o - histórico marxista; la t e r c e r a , en l a i n f l u e n c i a d e l e s t r u c t u r a l i s m o europeo, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/83e49911a814b6a4cbc3ab4a9a3c8b3a.pdf cbf13cb0799864c911c7056a11e52dbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6161 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5746 Title A name given to the resource Globalizacja w "czwartym świecie" a nowe ruchy tubylcze/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań GLO BA LIZA CJA W „CZW ARTYM ŚW IECIE” A N O W E RU CH Y TU BYLCZE Uwagi wstępne Od czasu zwrócenia większej uwagi na procesy globalizacji, tematyka ta stała się niezwykle popularnym obszarem refleksji naukowej, angażując niemal wszystkie dyscypliny społeczne i humanistyczne, w tym oczywiście także an­ tropologię kulturową1. Każda z nich koncentrowała się na nieco innym aspekcie globalizacji, starając się jednocześnie uchwycić to „nowe” zjawisko w całej jego złożoności. Ze względów oczywistych antropologia (etnologia) skupiała uwagę na aspektach kulturowych, starając się poznać skutki niespotykanego dotychczas przepływu idei, kapitału, towarów i ludzi oraz uchwycić i zinterpretować kon­ sekwencje tworzenia się globalnych sieci wymiany informacji, podejmowania skoordynowanych działań i aktywnego uczestnictwa ludzi zarówno na rzecz spraw lokalnych, jak i globalnych (Appadurai 2005; Boli, Lechner 2001; Han­ nerz 2006). Niezależnie od tego, w jaki sposób interpretować będziemy globalizację i jak będziemy j ą oceniać, jeśli chodzi o jej skutki, nie ulega wątpliwości, iż procesy charakterystyczne dla tego „megazjawiska” w sposób istotny zmieniają społe­ czeństwa i kultury, gdziekolwiek by one się znajdowały. Jednocześnie zmiany te powodują, że poddane im podmioty oddziaływają zwrotnie na przebieg i cha­ rakter dalszego biegu globalnych transformacji. Te wyzwania i sytuacje skłaniają społeczeństwa i kultury do szybkiego przystosowania się do nowo powstałych warunków, do poszukiwań swego miejsca w nowym układzie, wreszcie do wy­ 1Autor od lat prowadzi badania nad współczesną kondycją ludów tubylczych w Ameryce Łaciń­ skiej, szczególnie w rejonie państw andyjskich. Stąd też refleksje, obserwacje i uogólnienia zawarte w tym artykule, choć dotykają problematyki ludności rdzennej całego globu, z pewnością są mocno przesycone autorskim doświadczeniem antropologicznym wynikającym z oglądu nowych ruchów tu­ bylczych głównie z perspektywy latynoamerykańskiej. �26 Aleksander Posem-Zieliński pracowania odpowiedniej strategii przeżycia (zachowania tożsamości) w globalizującym się świecie. Tak więc rzec można, iż kultury i społeczeństwa sązarówno podmiotem, jak i przedmiotem globalizacji, są jednocześnie poddawane globali­ zacji, jak i uczestniczą aktywnie w tym procesie, głównie poprzez glokalizacyjne innowacje (Sassen 2007; Bauman 2000; Keamey 1995; Appadurai 2001). Procesy globalizacji są analizowane najczęściej z perspektywy gospodarczej, kiedy to zwraca się uwagę na powstawanie „światowego rynku” sprzyjające­ go szybkim przepływom kapitału, towarów, pracowników, usług i technologii (Gawrycki, red., 2006; Mojsiewicz 1998; Friedman 2001). Tym zjawiskom ekonomicznym towarzyszy globalizacja w sferze społecznej (de Sousa Santos 2002). Powoduje ona powstawanie nowych form i struktur organizowania się ludzi zarówno w przestrzeni prywatnej, obywatelskiej, jak i międzynarodowej, a to przede wszystkim dzięki wykorzystaniu elektronicznych środków przekazu umożliwiających powstawanie „społeczeństw sieci” (Castells 2008). Wreszcie trzeci istotny wymiar globalizacji to z pewnością szybkie rozprzestrzenianie się nowych idei, rozwiązań, pomysłów i wartości, które sprawiają, iż w sferze po­ lityki, prawa, sztuki, filozofii, nauki, religii i etyki wzory pretendujące do uni­ wersalnych zderzają się z odmiennymi rozwiązaniami i tradycjami, prowokując często kontuzję, napięcia i konflikty, ale także przyczyniając się do polepszenia kondycji ludzkiej (prawa człowieka, ekologia, demokracja) (Scholte 2006; Rosas Mantecon 1993). Te dwa ostatnie aspekty procesów globalizacyjnych, a więc po­ wstawanie światowego społeczeństwa sieci oraz światowej kultury popularnej, są często określane w literaturze fachowej (hispanojęzycznej i francuskojęzycznej) mianem mundializacji (mondializacji) (Bueno 2002). Czyni się tak po to, aby odróżnić zjawiska zachodzące w skali globalnej w sferze społecznej i kulturowej od globalizacji wąsko pojmowanej (ekonomicznej) i łączonej często w dyskursie ideologicznym z krytykowanym nurtem gospodarczego neoliberalizmu. Od kolonializmu do trzeciej fazy globalizacji W dotychczasowych studiach nad globalizacją, a w zasadzie nad jej źród­ łami i drogami ekspansji, zauważalne są dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich wychodzi od tradycji „ewolucjonistycznej”, zwracając uwagę na odległe w czasie korzenie globalizacji, z których to stopniowo, drogą poszerzania, eks­ pansji, wyłaniać się zaczął światowy system powiązań gospodarczych, kulturo­ wych i społecznych. Druga interpretacja podkreśla absolutną wyjątkowość dzi­ siejszej globalizacji, nie szuka jej antecedensów w przeszłości, lecz koncentruje się na podkreśleniu jej całkowicie nowej jakościowo specyfiki, jej rewolucyjnej roli w transformacji rzeczywistości, współtworzącej now ą erę dziejów ludzko­ ści (Robertson 1990). W istocie rzeczy te dwie pozornie sprzeczne interpretacje m ogą być komplementarne, łącząc podejście odwołujące się do historii z tym, �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 27 które oparte jest na analizach współczesnych unikatowych kontekstów. Otóż do­ ciekania historyczne, poszukujące w przeszłości wczesnych, stopniowo coraz silniejszych i falowo rozprzestrzeniających się faz globalizacji, doskonale wy­ jaśniają nam trajektorię drogi prowadzącej ku częściowemu zanikowi tradycyj­ nych barier gospodarczych, kulturowych i społecznych, którego konsekwencją jest dzisiejszy, jakościowo całkowicie odmienny światowy system przepływów, powiązań i współzależności. Dziejopisarze globalizacji wyróżniają w tym narastającym procesie trzy pod­ stawowe fazy, dostrzegając zaczątki tego procesu w dobie wielkich odkryć geo­ graficznych, które rozpoczęły proces kulturowego, politycznego i gospodarczego scalania dotychczas odizolowanych od siebie kontynentów. To „spotkanie” tak odmiennych światów zapoczątkowało pierwszy etap globalizacji zwany „kolo­ nialnym”, ze względu na jego charakter oparty na europejskim podboju, pod­ porządkowaniu, eksploatacji i ideologicznej dominacji. Etap ten rozpoczął się w XV i trwał nieprzerwanie do połowy XX wieku, choć na terenie obu Ameryk zakończył się już na przełomie XVIII i XIX wieku, dzięki kontynentalnemu pro­ cesowi wyzwalania się zamorskich terytoriów Anglii, Francji, Hiszpanii i Portu­ galii z okowów kolonialnej kontroli. W trakcie tej fazy na niespotykaną wcześ­ niej skalę przepływały przez oceany towary, płody rolne i szlachetne kruszce; ze wschodu na zachód dokonywał się wielki transfer ludzi (niewolników z Afryki i osadników z Europy), na nowych, zintegrowanych ze Starym Światem lądach powstawały nowego typu synkretyczne społeczeństwa o mieszanym składzie ra­ sowym; europejskie języki, takie jak hiszpański, portugalski, angielski czy fran­ cuski stawały się środkami interkulturowej komunikacji; jednocześnie na koloni­ zowanych terenach, w innych cywilizacyjnych kontekstach upowszechniały się europejskie wzorce społeczne, polityczne, prawne, kulturowe i religijne. Istotą tej wczesnej globalizacji było jednak nie tylko powstanie europejskiej ekumeny kolonialnej w zamorskich terytoriach, ale także zainicjowanie światowego syste­ mu wzajemnych zależności łączących odległe, peryferyjne obszary i zamieszkałą tam ludność z terenami metropolii. Działały one w taki sposób, iż skutki poli­ tycznych czy ekonomicznych zawirowań w Starym Świecie szybko przenosiły się na tereny kolonii, dotykając tam nawet mieszkańców nie mających pojęcia o istnieniu Europy; z drugiej zaś strony eksploatacja bogactw naturalnych i lud­ ności rdzennej na podbijanych obszarach w znaczący sposób oddziaływała na gospodarkę europejską, to j ą wzmacniając, to znów wydatnie osłabiając (Waller­ stein 2007). Druga faza globalizacji przypadła na okres dekolonizacji i lata postkolonialnej budowy państw peryferyjnych, nazwanych w epoce zimnej wojny trzecim światem, a następnie określanych eufemistycznie mianem państw „rozwijających się”. W sensie chronologicznym, faza ta przypadła na drugą połowę XX wie­ ku, choć na kontynencie amerykańskim została zapoczątkowana niemal sto lat wcześniej. W tym okresie zaczęły się kształtować prawdziwie światowe rynki �28 Aleksander Posem-Zieliński korzystające ze zniesienia wcześniejszych kolonialnych monopoli, na niespo­ tykaną dotychczas skalę ujawniły swoją siłę m chy migracyjne, w tym także te 0 transkontynentalnym charakterze. Europejskie i północnoamerykańskie wzory kulturowe rozpoczęły na dobre swą ekspansję poprzez powstające kanały upo­ wszechniania treści kultury popularnej, a obszary postkolonialne stały się tere­ nem ostrej politycznej, ideologicznej i militarnej rywalizacji świata agresywnego komunizmu i „cywilizacji Zachodu”. Jednocześnie zaczęły się upowszechniać uniwersalne idee poszanowania różnorodności kultur, respektowania praw czło­ wieka i obywatela, uznania statusu grup tubylczych i mniejszościowych. W fazę trzecią - współczesnej globalizacji - weszliśmy w ostatniej dekadzie XX stulecia, a więc w okresie popularności ideologii i praktyki neoliberalnej, ogromnej ekspansji międzynarodowych korporacji, rozpadu dwubiegunowego świata i likwidacji zimno wojennych barier, transnarodowych przepływów siły roboczej, coraz większego oddziaływania tożsamych wzorów kultury na świa­ domość i obyczaje mieszkańców wszystkich krajów naszej planety, a przede wszystkim rewolucji internetowej umożliwiającej globalną komunikację i szyb­ ki transfer danych na niespotykaną dotychczas skalę. Nie ulega wątpliwości, że globalizacja w XXI wieku osiągnęła rozmiar, intensywność i jakość nieporów­ nywalną z jej wcześniejszymi fazami (Robbins 2006). Skutki tak zapoczątkowa­ nych procesów jednych przerażają, gdyż czują się zagrożeni w swej tożsamości 1 egzystencji, innych skłaniają do organizowania akcji obywatelskiego protestu (antyglobaliści) lub poszukiwania alternatywnej drogi światowego rozwoju (alterglobaliści); są wreszcie i tacy, którzy w globalizacyjnych tendencjach widzą szansę na budowę nowego (być może lepszego) typu społeczeństwa (Domosławski 2002; Steger 2005). Procesy charakterystyczne dla globalizacji obejmują dziś wszystkie kraje, społeczeństwa, wspólnoty i kultury, docierając do najbardziej odległych i pozor­ nie izolowanych obszarów. Impulsy te rozprzestrzeniają się głównie od nowych centrów władzy/dominacji/ekspansji ku rejonom peryferyjnym i coraz bardziej marginalnym, oddziałując tam na lokalne obyczaje, porządki społeczne i kul­ turowe nawyki. Wpływom tym poddani są zarówno mieszkańcy tak zwanego pierwszego świata, to jest krajów zachodniej (euroamerykańskiej) demokracji, wraz ze znajdującymi się obecnie w tym samym kręgu cywilizacyjnym państwa­ mi byłego obozu komunistycznego, jak i ludność obszarów postkolonialnych, znajdujących się na drodze „rozwoju”, zajmująca terytoria określane mianem „trzeciego świata”. Globalizacja dociera dziś także, i to coraz intensywniej, na tereny definiowane najczęściej jako „czwarty świat”. Tym terminem, metafo­ rycznie podkreślającym peryferyjność szczególnego rodzaju, określa się obecnie obszary zamieszkiwane nadal przez ludy tubylcze, a więc przez te etniczne grupy mniejszościowe, które zachowały swą autochtoniczną tożsamość oraz część swe­ go pierwotnie zajmowanego terytorium, mimo iż ziemie przez nich zajmowane były poddane długotrwałej kolonialnej dominacji i osadniczej ekspansji. �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 29 Czwarty świat jako wspólnota ludów tubylczych Ze względu na tradycje badań antropologicznych, skupionych już od początku tej dyscypliny na obserwacji ludów „pierwotnych”, „egzotycznych”, „plemien­ nych”, kulturowo odmiennych od mieszkańców Europy, studia nad grupami tubyl­ czymi leżą i dziś w centrum jej zainteresowań. Jednakowoż w znacznie mniejszej mierze badacze interesują się obecnie problematyką „tradycyjnego” dziedzictwa kulturowego tych grup, koncentrując się na tych aspektach, które wynikają z bieżą­ cej kondycji ludów tubylczych, ich starań na rzecz przetrwania i wysiłków, aby za­ chować zagrożoną tożsamość. Procesy globalizacyjne obejmują w ostatnich latach z coraz większą intensywnością również świat ludów autochtonicznych, kreując całkowicie nową dla nich sytuację. Z jednej strony, globalizacja jest dla nich nie­ wątpliwie wielkim zagrożeniem, ze względu na niebezpieczeństwo dalszej utraty rdzennych terenów, ich degradację ekologiczną oraz przyspieszoną akulturację, z drugiej natomiast, włączenie ludów tubylczych w światowy system norm praw­ nych, wymiany informacji, pomocy międzynarodowej (rozwojowej) oraz wymiany doświadczeń sprawia, iż ich kondycja egzystencjalna, jak i status etniczny ulegają poprawie (de Sousa Santos 2001). Właśnie te ambiwalentne problemy związane z globalizacyjnymi oddziaływaniami na ludy tubylcze są jednym z głównych tema­ tów antropologicznych badań zorientowanych na studia nad grupami autochtonicz­ nymi. W tych dociekaniach wspomagają antropologów prawnicy interesujący się kwestiami aplikacji nowych rozwiązań ustawodawczych do różnych tubylczych kontekstów kulturowych oraz (etno)politologowie zajmujący się monitorowaniem relacji między autochtonicznymi wspólnotami, organizacjami i przywódcami a lo­ kalną administracją i władzami państwowymi (Varese, ed„ 1996). Wszystkie te problemy dotykające ludy tubylcze m ają dość jednorodny cha­ rakter, i to mimo występowania owych wspólnot na niemal wszystkich kontynen­ tach, nie wyłączając Europy. Spotykamy je przecież także w zachodnim, a więc „pierwszym” świecie (np. Saami w Skandynawii, Indianie w Kanadzie i USA, Inuici w należącej do Danii Grenlandii) oraz na terenach postsowieckich (małe ludy północnej, przeduralskiej części Rosji oraz etnosy żyjące na Syberii). Obec­ ne są one na wielu refugialnych obszarach azjatyckich, jak choćby w Indiach, Chinach, Wietnamie, na Filipinach, w Indonezji, a także w Afryce (Berberowie, Hotentoci, Pigmeje), gdzie ludy te żyją na marginesie i pod dominacją wielkich narodów i grup etnicznych. Najwięcej jednak ludów tubylczych spotykamy na terenach Ameryki Łacińskiej, od Meksyku aż po Chile (Indianie), w Australii (Aborygeni), Nowej Zelandii (Maorysi), Nowej Gwinei (Papuasi) oraz na wy­ spach i archipelagach Oceanu Spokojnego (Mikronezyjczycy, Melanezyjczycy i Polinezyjczycy) {El Mundo... 2000). Jak z tego niezwykle skrótowego przeglądu geografii ludów tubylczych wy­ nika, są one bardzo rozproszone po całym globie, a ponadto w państwach ich �30 Aleksander Posem-Zieliński obecnego zamieszkiwania również nie żyją w zwartych skupiskach, tworząc au­ tochtoniczne wspólnoty często od siebie oddalone i rządzące się odmiennymi prawami. Można zatem rzec, iż świat współczesnych ludów tubylczych, czyli tak zwany czwarty świat, to w gruncie rzeczy coś na kształt wysp i archipe­ lagów porozrzucanych po wszystkich kontynentach, tworzących jednak wespół rozczłonkowaną, ale typologicznie jednorodną przestrzeń, zamieszkałą przez ludność o zbliżonym statusie prawnym, pozwalającym traktować j ą jako jedną kategorię. Ten zespół tubylczych archipelagów, ze względu na swoją kolonialną przeszłość i współczesne globalizacyjne oddziaływania, staje się dziś światem o obiektywnie odrębnych cechach, którego większość problemów (etnicznych, politycznych, społecznych, gospodarczych i ekologicznych) wymagających szyb­ kiego rozwiązania ma podobny charakter. To właśnie te elementy współtworzą rzeczywistość „czwartego świata” i potencjalnie nadają ludom tubylczym status wspólnot etnicznych posiadających prawo do szczególnych uprawnień, specjal­ nego traktowania i wyjątkowej ochrony. Z drugiej jednak strony, mieszkańcy tych tubylczych archipelagów, przede wszystkim dzięki procesom globalizacyjnym, stali się również, w sensie subiektywnym, „czwartoświatową” wspólnotą auto­ chtonów, świadomą podobieństwa swych losów, odczuwającą zbliżone zagroże­ nia swojej egzystencji i posiadającą niemal tożsame interesy. Dzięki globalnym systemom wymiany informacji, dzielenia się doświadczeniami i upowszechnia­ nia ważnych idei, archipelagi ludów tubylczych zostały połączone aktywną siecią wzajemnych kontaktów, w wyniku których uformowała się (choć nadal in statu nascendi) specyficzna „czwartoświatowa” świadomość, a wraz z nią także glo­ balna tubylcza ideologia, będąca istotnym orężem tych grup w ich walce o prze­ trwanie, emancypację i rewindykację utraconych dóbr. Ta zbiorowa tożsamość i solidarność ideologiczna ludów tubylczych, obok fundamentu negatywnych, (endo)kolonialnych doświadczeń w kontaktach ze światem zewnętrznym, opiera się także na rodzimych koncepcjach światopoglą­ dowych, mocno odróżniających się od europejskich wzorców „racjonalności”. Jej elementami najbardziej powszechnymi, to jest występującymi w wielu konteks­ tach kulturowych, są - po pierwsze, silny komunalizm objawiający się poprzez kolektywną kontrolę wspólnoty nad zajmowanym i eksploatowanym obszarem należącym nie tylko do żyjących, ale również do przodków oraz do tych pokoleń, które narodzą się w przyszłości. Po drugie, bardzo mocny holizm światopoglą­ dowy, polegający na respektowaniu rodzimej kosmowizji, to jest takiego oglądu świata, w którym nie ma miejsca na oddzielność sfer sakralnych i świeckich, dotyczących człowieka i świata przyrody, żywych i zmarłych, a tożsamość grupy czerpie swą siłę ze związków z sakralizowanym terenem wspólnoty. Wreszcie, po trzecie - jest to odmienny (od europejskiego) układ lokalnych autorytetów, podejmowania ważnych decyzji (zwykle drogąkonsensualną) i zasad prawa oby­ czajowego, którego przestrzeganie zapewnia grupie spoistość i czyni j ą odpor­ n ą na bodźce zewnętrzne. Wydawać by się mogło, iż wymienione wyżej zasady �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 31 dawno już odeszły w niebyt lub straciły swą siłę oddziaływania w sytuacji, gdy grupy tubylcze od dawna żyją w stałym i bezpośrednim kontakcie ze światem do­ minującym, respektującym odmienne pryncypia. Bardzo często okazuje się jed ­ nak, iż akulturacyjne pozory upodobniające tubylców do przedstawicieli „głów­ nego nurtu” w sytuacjach konfliktów, negocjacji, debat, podejmowania decyzji, są tylko zewnętrznym sztafażem „cywilizacyjnym”, pod którym nadal obecne są rodzime idiosynkrazje. Są one zwykle jednym z powodów poważnych spięć, nieporozumień i kontradykcji powstających między grupami tubylczymi a przed­ stawicielami lokalnej administracji, agendami pomocowymi, organami władzy państwowej i przedsiębiorstwami. Argumenty tubylców wyprowadzone z ich kosmowizji zderzają się wówczas nieuchronnie z „racjonalnością” okcydentalną wywodzącą się z całkiem innej tradycji intelektualnej (Posem-Zieliński 2004). Podstawy koncepcji „czwartego świata”, świata ludów tubylczych, zbudowa­ ne zostały na pięciu kontekstach charakteryzujących razem tę kategorię etnicz­ nych wspólnot. Pierwszy z nich to kontekst historyczny, odwołujący się do dzie­ jów kolonializmu jako do tego okresu i ustroju, który w istocie doprowadził do powstania „ludów tubylczych” jako ofiar podboju zamorskich terytoriów, a dziś żywych świadków tamtych smutnych czasów. Drugi istotny czynnik to kontekst etnopolityczny, odpowiedzialny za marginalizację rdzennych ludów (zarówno społeczną, ekonomiczną, jak i terytorialną), dokonywaną przez państwa i spo­ łeczeństwa powstałe na obszarach ich pierwotnego zamieszkiwania (Warren, Jackson 2002; Posem-Zieliński 2009). Trzeci kontekst jest związany z rozwojem gospodarczym realizowanym w ramach ekspansji wielkich korporacji, budowy nowej infrastruktury, programów osadnictwa we wnętrzu kraju i innymi podob­ nymi przedsięwzięciami, z reguły sprzecznymi z żywotnymi interesami ludności rdzennej i prowadzącymi do jej wypierania z zajmowanych przez nią dotych­ czas terenów. Czwarty kontekst ma charakter kulturowy i wiąże się z domina­ cją (przemocą) społeczeństwa większościowego, które poprzez swe instytucje edukacyjne, religijne, komunikacyjne prowadzi do akulturacji tubylczych grup, a w dalszej perspektywie do ich dekulturacji. Wreszcie, ostatni istotny kontekst dotyczy kwestii ideologicznych i jest zazwyczaj związany z działaniami na rzecz „integracji” ludności tubylczej, to jest większego włączenia jej do „głównego nurtu” (czyli dominującego społeczeństwa narodowego), co niezależnie od in­ tencji musi stopniowo prowadzić ku asymilacji, deetnizacji, przyspieszając tym samym utratę tożsamości. Odpowiedzią ludów tubylczych na ten szczególny ze­ spół wyjątkowo niekorzystnych uwarunkowań i czynników jest dziś ruch etnicz­ nego odrodzenia i emancypacji, wypracowujący wspólne postulaty mające na celu przezwyciężenie dotychczasowych warunków życia i stworzenie nowych zasad i ram organizacyjno-prawnych, umożliwiających rdzennym wspólnotom ich dalszą egzystencję na zasadach przez nich ustalonych i zaakceptowanych. Tak więc, z jednej strony mamy do czynienia z typologiczną kategorią „czwar­ tego świata” ustanowioną przez badaczy, prawników i polityków, a więc niejako �32 Aleksander Posem-Zieliński z zewnątrz tego obszaru, z drugiej natomiast strony, spotykamy się z fenomenem tubylczego zespołu podobnych dążeń i zbieżnych interesów jako specyficznej formy subiektywnej świadomości zbiorowej (obecnej co najmniej u aktywistów), współtworzącej światową, pantubylczą wspólnotę i wypracowującej razem zbiór istotnych dla niej haseł i postulatów, który można by określić mianem ideologii tubylczości. Ta światowa wspólnota losów, statusu i dążeń odzwierciedlać się ma także w przyjmowanych oficjalnie i aprobowanych powszechnie nazwach tej kategorii grup etnicznych. Otóż w międzynarodowej nomenklaturze prawnej przyjęło się używać na oznaczenie grup autochtonicznych postkolonialnego po­ chodzenia jednolitego określenia „ludy tubylcze” (indigenous peoples, pueblos indígenas). Jednocześnie w wielu krajach wprowadza się określenia synonimiczne, choć o nieco odmiennym semantycznym profilu, odwołującym się do zasady uznania pierwszeństwa tych grup w procesie kolonizacji krajów dziś przez nich zamieszkiwanych. Dlatego też w USA i Kanadzie w powszechnym użyciu jest termin first nations („narody pierwsze”, a więc żyjące na kontynencie od po­ czątku jego zaludnienia, przed przybyciem europejskich odkrywców), natomiast w Ameryce Łacińskiej zyskuje znaczną popularność określenie pueblos origina­ rios („ludy oryginalne”, a więc nie synkretyczne, lecz pierwotne, rdzenne, ro­ dzime, żyjące na tej ziemi „od zawsze”), w istocie nawiązujące do tego samego ideowego przesłania. Ludy tubylcze a globalizacja Wraz z postępem procesów globalizacyjnych następują silne przeobrażenia wewnątrz świata ludów tubylczych, powodując znaczne zróżnicowanie poszcze­ gólnych grup, przede wszystkim w odniesieniu do ich prawnego statusu, interetnicznego kontekstu, miejsca zamieszkiwania i stopnia integracji z dominują­ cym żywiołem etnicznym. I tak, w ramach kategorii ludów tubylczych mamy te wspólnoty, które nadal żyją relatywnie z dala od centrów „cywilizacji” i za­ chowują spory asortyment swego dziedzictwa kulturowego. Jednak obok tego zespołu „tradycyjnych” wspólnot autochtonicznych coraz częściej spotykamy się z grupami tubylczymi bardzo mocno zintegrowanymi ze społeczeństwem domi­ nującym, i to zarówno w sensie gospodarczym, jak i kulturowym. Ich kultura życia codziennego niewiele różni się od otoczenia, rdzenny język jest coraz bar­ dziej spychany na boczny tor lub ulega eliminacji, a o specyfice grupy świadczą przede wszystkim eksponowane okazjonalnie etniczne symbole oraz świadomość odrębności losów wzmacniająca jej tożsamość. Ewidentne korzyści, jakie wynikają dziś ze statusu ludów tubylczych (pomoc rozwojowa, ochrona prawna, rewindykacje utraconych własności itp.) sprawiają, iż coraz więcej grup lokalnych czy regionalnych, często o dość wątpliwych czy kwestionowanych związkach z ludnością rdzenną, stara się usilnie o formalne �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 33 uzyskanie takiej kwalifikacji etnicznej. Z tego typu sytuacjami spotykamy się zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w wielu krajach Ameryki Łacińskiej, w których pewne społeczności metyskie, a nawet mulackie, „przypomniały” so­ bie ostatnio o swych rzekomych tubylczych korzeniach. Tego rodzaju aspiracje, czasami kończące się sukcesem, są ewidentnym przykładem siły ideologii i prak­ tyki tubylczości, a także przejawem zjawiska (re)konstrukcji etniczności jako do­ godnej strategii adaptacji do współczesnych prawno-ekonomicznych warunków, tworzonych specjalnie dla ludności rdzennej. W obrębie nie-statusowych grup tubylczych, a więc tych, które od strony formalnej nie są uważane za wspólnoty stricte autochtoniczne, mające prawo do szczególnego traktowania, znajdują się również grupy ludności rdzennej za­ mieszkałe obecnie z dala od swych ojczystych terytoriów. Nasilające się zjawisko migracji zarobkowych (stałych i sezonowych), a także mobilności uchodźczej (spowodowanej wojnami, prześladowaniami czy klęskami ekologicznymi) w du­ żym stopniu dotyka dziś tubylczych mieszkańców naszego globu. W rezultacie coraz więcej ludności rdzennej przenosi się do wielkich miast (zjawisko znane z terenów USA, jak i Ameryki Łacińskiej), próbując tam tworzyć kluby i organi­ zacje pozwalające jej zachować tożsamość i wspierać się wzajemnie w potrzebie. Choć migranci ci nadal są faktycznie tubylcami, to jednak nie są - jak dotych­ czas - przedmiotem zainteresowania agend i organizacji udzielających wsparcia i pomocy ludności rdzennej, co w dużym stopniu jest konsekwencją przyjętych definicji „tubylczych wspólnot” jako etnicznych społeczności mieszkających na resztkach terenów odziedziczonych po przodkach. Mimo tak znacznej różnorodności ludów tubylczych posiadają one pewien korpus wspólnych dążeń i celów. Jednym z najważniejszych z nich jest idea za­ chowania tożsamości etnicznej poprzez kultywowanie rodzimej kultury, dbałość o utrzymanie własnego języka i kontynuowanie tradycji sakralnych grupy. N ie­ zwykle ważnym elementem jest także obrona integralności terytorialnej rozumia­ nej jako wspólnotowa kontrola nad ziemiami grupy, w tym nad środowiskiem naturalnym i jego zasobami. Realizacji tych zadań ma służyć lokalna autonomia z własnym samorządem, działającym według prawa zwyczajowego, oraz z re­ prezentacją grupy na zewnątrz, dysponującą mandatem do negocjacji z władzą. Kolejnym postulatem jest idea etnorozwoju, czyli takiej modernizacji życia co­ dziennego, która likwidując ubóstwo, wprowadzając edukację i ochronę zdrowia, aktywizując gospodarczo mieszkańców, uwzględniałaby lokalne normy kulturo­ we i szanowała tradycję. W ten sposób polityka „rozwoju” nie służyłaby asy­ milacji i nie byłaby sprzeczna z postulatami zachowania tożsamości. Wreszcie jednym z coraz mocniej akcentowanych celów jest także, zapożyczona ewiden­ tnie z dyskursu zachodniego, teza o konieczności ochrony tubylczej, kolektyw­ nej własności materialnej (ziemi, terytorium, zasobów naturalnych - lasów, wód, kopalin) oraz zbiorowej własności intelektualnej (wiedzy o środowisku, o leczni­ czych substancjach, tradycji oralnej, symboliki, wzornictwa, technik rękodzielni­ �34 Aleksander Posem-Zieliński czych i innych elementów dziedzictwa). Chodzi w tym przypadku głównie o to, aby rdzenne treści kultury nie ulegały komercjalizacji i fokloryzacji, a jeśli taki proces ma miejsce, to żeby był on kontrolowany przez stronę tubylczą i przynosił jej również należne profity. Trzeba podkreślić, iż wymienione wyżej dążenia ludów tubylczych, wynika­ jące ze wzrostu ich świadomości, natrafiają dziś na korzystne warunki realizacji dzięki docierającym nawet na krańce świata ideom globalnym. To one w isto­ cie - ja k o postulaty powszechnie akceptowane w krajach zachodniej demokracji - pozwalają na transformację dezyderatów tubylczych w normy prawne, coraz bardziej akceptowane zasady i preferowane wzory przyzwoitego postępowania z grupami mniejszościowymi. Wśród tych globalnych idei zyskujących coraz w iększą akceptację wymienić należy prawa człowieka i obywatela oraz regulacje międzynarodowe odnoszące się już bezpośrednio do ludów tubylczych jako kate­ gorii etnicznej wymagającej ochrony. Wspomnieć tu trzeba choćby o powszech­ nie znanej konwencji nr 169 Międzynarodowej Organizacji Pracy z roku 1989 czy też o Deklaracji ONZ dotyczącej Praw Ludów Tubylczych przyjętej w roku 2007, po latach niezwykle trudnych negocjacji. Ustalenia zawarte w obu tych dokumentach są ewidentnym świadectwem „globalizacji tubylczości”. Ich treść dotyczy wszystkich rdzennych wspólnot, niezależnie od miejsca ich zamiesz­ kiwania oraz kulturowej specyfiki, ponieważ wszystkie one znajdują się nadal w zbliżonym postkolonialnym położeniu i zmagają się z podobnymi problemami. Zawarte w tych międzynarodowych dokumentach zasady powinny zatem obo­ wiązywać wszystkie państwa posiadające na swym terytorium ludność tubylczą, tak aby wypracowane globalne postulaty mogły powoli przenikać coraz bardziej „w dół”, aż do regionalnej administracji oraz do samych wspólnot tubylczych, by tam, na szczeblu lokalnym, zgodnie z zasadami glokalizacji, można było popra­ wiać kondycję grup autochtonicznych (Anaya 2005; Leary 2002; United. .. 2007; Hall 1991). Istotne znaczenie dla zmiany sytuacji ludów tubylczych m ają także idee de­ mokracji powiązane z koncepcją społeczeństwa obywatelskiego. W krajach odchodzących od rządów autorytarnych zyskują one, siłą rzeczy, popularność i dostosowywane są do miejscowych warunków. Wśród elit tubylczych stają się również popularne, tym bardziej, iż wychodzą naprzeciw ich dążeniom do ze­ rwania z paternalizmem, do upodmiotowienia rdzennej ludności, do uczestni­ ctwa w podejmowaniu decyzji, począwszy od szczebla lokalnego aż do udziału w życiu politycznym kraju (Favre 1998; Posem-Zieliński 2005b). Duże znacze­ nie dla tej kategorii ludności m ają także coraz powszechniej respektowane idee tolerancji (dla kulturowej odmienności), wielokulturowości, promującej interkulturową edukację, pluralizm prawny i akceptację tubylczych religii, oraz w al­ ki z przejawami rasizmu, etnicznymi stereotypami i klasowymi uprzedzeniami. Jednocześnie coraz częściej głosi się w przestrzeni międzynarodowej hasła na­ wołujące do likwidacji rażących społecznych nierówności, jaskrawo widocznych �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 35 w przypadku ludów tubylczych. Dlatego też organizacje międzynarodowe sporo uwagi poświęcają problemom ubóstwa, niedożywienia, braku opieki medycznej, niskiego poziomu edukacji, nawołując do pomocy w likwidacji tych znaczących barier, utrzymujących nadal ludność tubylczą na odległych peryferiach współ­ czesnej cywilizacji. Analizując związki globalizacji z sytuacją ludności tubylczej, najczęściej zwraca się jednak uwagę na zjawiska negatywne, szkodzące kondycji tych lu­ dów, destabilizujące ich dotychczasowe formy życia. Takie podejście ma oczywi­ ście swoje głębokie uzasadnienie, ale jest wynikiem jednostronnego kojarzenia współczesnych procesów globalizacji wyłącznie z neoliberalnym kapitalizmem oraz modernizacyjną ideologią kręgów decyzyjnych, postrzegających ludy tubyl­ cze jako zbędny przeżytek preindustrialnych, kolonialnych czasów, stojący do­ datkowo na drodze cywilizacyjnego postępu. Tak właśnie na globalizację spoglą­ dają sami przedstawiciele ludów rdzennych, dostrzegając w niej tylko poważne zagrożenia dla dalszej egzystencji tubylczych mniejszości (Los pueblos... 2005; Cansino 2007). Jednym z takich zagrożeń jest niewątpliwie ekspansja gospodarki rynkowej, przemysłu, wielkotowarowego rolnictwa i hodowli na obszary, które do niedaw­ na nikogo nie interesowały, i z tej racji były dogodnym refugium dla wspólnot tubylczych żyjących z dala od szlaków komunikacyjnych i centrów gospodar­ czych. W dobie współczesnego kapitalizmu poszukującego stale nowych prze­ strzeni ekspansji, te regiony interioru, przez wieki traktowane jako ziemie w isto­ cie „niczyje”, zostały odkryte jako atrakcyjne rezerwuary bogactw naturalnych. Na w ielką skalę zaczęto więc eksploatować obszary dotychczas zamieszkiwane przez ludy tubylcze, wydobywając tam gaz i ropę, budując kopalnie i nowoczes­ ne szlaki komunikacyjne, wyrębując tropikalne lasy i zakładając na tym miejscu wielkie gospodarstwa hodowlane, wykupując ziemię pod plantacje przemysło­ wych roślin, przegradzając rzeki tamami i tworząc ogromne zbiorniki wodne na ziemiach dotychczas zajmowanych przez autochtonów (Robinson 2003). Wypie­ raniu ludności rdzennej z jej terenów towarzyszy również znaczna degradacja środowiska, zanieczyszczanego przez firmy kopalniane i pozbawianego często zasobów wodnych. Trudno zatem dziwić się, iż tego rodzaju programom m o­ dernizacyjnym bardzo zdecydowanie przeciwstawiają się tubylcy. Wszelkimi si­ łami, czasami nawet w sposób zbrojny, próbują przeciwstawić się tej ekspansji lub też ograniczyć j ą do rozmiarów umożliwiających rdzennym mieszkańcom zachowanie w stanie nienaruszonym ich habitatu. Kolejnym zagrożeniem, niewątpliwie związanym z globalizacją jest prze­ łamanie dotychczasowej izolacji terenów zamieszkałych przez ludy tubylcze. W dobie współczesnej są one dostępne dla coraz większej liczby ludzi (turystów, osadników, handlarzy, agentów organizacji pomocowych, misjonarzy, naukow­ ców, partyzantów, grup przestępczych), a co za tym idzie intensyfikacji ulega­ j ą kontakty międzykulturowe, często prowadzące do niepożądanych następstw, �36 Aleksander Posem-Zieliński destabilizujących wspólnoty tubylcze (alkoholizm, wzrost zachorowalności, prostytucja, upadek tradycyjnych norm i autorytetów). W samowystarczalnych przez wieki osadach rośnie zapotrzebowanie na atrakcyjne wytwory współczes­ nej, globalnej cywilizacji, tymczasem zdobycie ich jest utrudnione z braku pie­ niędzy, dotychczas niepotrzebnych tubylcom żyjącym przecież poza sferą rynku. Takie napięcia powodują frustracje przyczyniające się do zarobkowych migracji do miast, na plantacje i farmy, a nawet poza granice kraju, co przyspiesza rozpad tradycyjnych wspólnotowych organizmów (Radcliffe 2001). Jednym ze sposo­ bów aktywizacji „zawodowej” w miejscu zamieszkiwania tubylców jest ekoi etnoturystyka powiązana z produkcją wyrobów pamiątkarskich. Choć działal­ ność ta dostarcza grupie dochodów, to jednak w zamian sprzyja komercjalizacji i folkloryzacji ich rodzimej kultury. Negatywne skutki oddziaływania globalizacji są widoczne również w sferze ideologiczno-komunikacyjnej. Myślę tu o ekspansji nowych ruchów religijnych, przeważnie powiązanych z protestanckimi wyznaniami, które w części odciąga­ j ą środowiska tubylcze od ich rodzimych tradycji lub posługując się metodami paternalistycznymi uzależniająje od siebie, izolując od świata zewnętrznego. Ja­ skrawym przykładem tego rodzaju praktyk były z pewnością strategie rozwijane w wielu częściach świata przez organizację występującą pod niewinną nazwą Summer Institute o f Linguistics (SIL), będącą w rzeczywistości międzywyzna­ niowym ugrupowaniem misyjnym (Wycliff Bibie Translators) o profilu zdecydo­ wanie fundamentalistycznym (Stoli 1982). Znaczną rolę w procesie globalizacji odgrywa dziś także edukacja, która jednak w większości przypadków w niewiel­ kim stopniu uwzględnia szlachetne postulaty interkulturowości i bilingwizmu. Z jednej strony, ma ona na celu przygotowanie tubylczych dzieci do życia we współczesnym świecie, z drugiej jednak strony, instytucja ta staje się często in­ strumentem asymilacji, podważania zaufania do wartości rdzennych oraz upo­ wszechniania treści całkowicie nieprzydatnych w miejscu zamieszkiwania jej autochtonicznych adeptów. Wreszcie należy wspomnieć i o ekspansji globalnej popkultury, która również z coraz większą m ocą dociera do bardzo dotychczas izolowanych obszarów świata, choćby dzięki odbiornikom TV zasilanym bate­ riami słonecznymi. Nowe ruchy tubylcze i globalna solidarność W takim kontekście rzec można, iż dotychczasowa relatywna izolacja ludów tubylczych została zastąpiona wmontowaniem ich w świat globalnych powiązań i wzajemnych oddziaływań, ze wszystkimi tego negatywnymi oraz pozytywny­ mi skutkami. Los ludów tubylczych stał się kwestią w ażną w sensie politycz­ nym, międzynarodowym, rozwojowym (pomocowym), prawnym, społecznym i ekologicznym. Informacje o jaskrawym naruszaniu praw tych grup szybko �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 37 rozchodzą się dziś po całym świecie, wzbudzając fale protestów i krytyki. Spe­ cjalni obserwatorzy z ramienia ONZ i innych organizacji starają się monitoro­ wać sytuację ludów tubylczych i w przypadkach ewidentnych naruszeń ich praw poruszać opinię międzynarodową. W wyniku pozytywnej zmiany podejścia do ludów tubylczych, powstała w przestrzeni publicznej ogromna sieć różnego ro­ dzaju instytucji specjalistycznych dedykowanych sprawom pomocy rdzennym mniejszościom. W wielu krajach powołano rządowe agendy mające nadzorować i nieść pomoc grupom tubylczym. Jednakowoż nie zawsze działają one w rze­ czywistym interesie swych podopiecznych, ukrywając często pod hasłami roz­ wojowymi faktycznie kontrolną, paternalistyczną i pacyfikacyjną politykę pań­ stwa względem ludności tubylczej. Z tego względu agendy o tym charakterze są często poddawane ostrej krytyce zarówno ze strony działaczy tubylczych, jak i niezależnych ekspertów. Pewnym remedium na te zarzuty stały się instytucje nowego, „mieszanego” typu, w których zarządach zasiadają obok przedstawicieli miejscowych władz reprezentanci środowisk tubylczych. Również w przestrzeni międzynarodowej działają obecnie instytucje zajmują­ ce się problematyką praw, rozwoju, edukacji, zdrowia ludów tubylczych. Są one niewątpliwie częścią tworzącego się na naszych oczach globalnego społeczeń­ stwa obywatelskiego, którego cechą charakterystyczną jest przezwyciężenie par­ tykularyzmu etniczno-państwowego na rzecz wzmożonego zainteresowania spra­ wami odległymi, niemniej ważnymi dla współczesnego świata (ekologia, prawa człowieka, rozwój zrównoważony, pomoc rozwojowa itp.) (Marden 1997). Z jed ­ nej strony, prowadzą one poprzez swych ekspertów (bardzo często antropologów) stały monitoring różnych aspektów życia ludności rdzennej, produkując w efekcie sążniste raporty ukazujące jej najpilniejsze potrzeby, z drugiej natomiast, realizu­ j ą konkretne projekty pomocowe mające polepszyć sytuację tych grup. Sieć tych instytucji jest rzeczywiście bardzo rozległa, poczynając od Organizacji Narodów Zjednoczonych i jej agend (UNESCO, MOP), przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, aż do międzynarodowych organizacji regionalnych, takich jak Unia Europejska czy Organizacja Państw Amerykańskich. Na niższym szczeblu zwracają uwagę działania setek organizacji pomocowych (NGO) i fun­ dacji charytatywnych, niezwykle skutecznie zbierających środki finansowe, rea­ lizujących projekty rozwojowe, udzielających wsparcia prawno-organizacyjnego ludom tubylczym i nagłaśniających ich problemy w globalnej przestrzeni komu­ nikacyjnej (Brysk 2007). W tym dziele znaczną rolę odgrywają także ruchy wsparcia solidarnościo­ wego, widzące w kwestii niesienia ochrony i pomocy ludom tubylczym ważny postulat, który należy włączyć do zespołu głoszonych przez nie haseł gruntow­ nej przebudowy współczesnego świata. Stąd też różnego rodzaju ugrupowania anty- i alterglobalistyczne oraz ekologiczne wspierają dążenia ludności rdzennej, interesują się jej położeniem, protestują zdecydowanie przeciwko naruszeniom jej praw i nawiązują z przedstawicielami tych ludów kontakty, czego dobrym �38 Aleksander Posem-Zieliński przykładem może być niezwykłe zainteresowanie tych środowisk powstaniem Indian w Chiapas (Diaz-Polanco 2007) bądź udział przedstawicieli ludów tu­ bylczych w wielkich zgromadzeniach alterglobalistycznych i ekologicznych. Jednym z przykładów może być także szczyt klimatyczny zwołany przez ONZ w roku 2008 do Poznania, w którym udział wzięli działacze ruchów tubylczych z kilku kontynentów. W tego rodzaju debatach upatrują oni kolejną szansę na ukazanie wspólnoty interesów ludów rdzennych, zaniepokojonych postępującą degradacją ich naturalnego środowiska, oraz tej części wspólnoty międzynarodo­ wej, której zależy coraz bardziej na ochronie przyrody i jakości życia przyszłych pokoleń (Villena 2000). „Czwarty świat”, choć usytuowany na peryferiach głównego nurtu cywiliza­ cyjnego, rozczłonkowany na setki wysp i archipelagów oraz poddany nadal presji różnych sił (rządów, społeczeństw dominujących, korporacji) nieliczących się z in­ teresami i wolą ludów tubylczych, nie jest dzisiaj osamotniony czy pozostawiony sam sobie. Ma po swojej stronie rozbudowaną sieć instytucji, organizacji i ludzi dobrej woli solidaryzujących się z ludami tubylczymi; niewątpliwie jest dziś ona istotnym czynnikiem łączącym ów „czwarty świat” z globalną przestrzenią. Ta sieć solidarności współpracuje ściśle z innym układem organizacji, ruchów oraz insty­ tucji, a mianowicie z siecią stowarzyszeń i różnego rodzaju grup inicjatywnych działających w ramach „czwartego świata”. Jest ona autentycznym przejawem upodmiotowienia tubylców, po latach traktowania ludności rdzennej jako kategorii pozbawionej samodzielności, nie mającej głosu, nieposiadającej jakiejkolwiek re­ prezentacji, a zatem niepotrafiącej trafńie wyartykułować swych potrzeb. Emancypacyjne ruchy ludów tubylczych należy traktować jako część szer­ szego zjawiska społecznego aktywizmu, a mianowicie jako szczególny rodzaj tak zwanych nowych ruchów społecznych (NRS), które po dyskredytacji lewico­ wych nurtów poszukujących ideologicznego wsparcia w marksizmie, leninizmie, trockizmie i maoizmie oraz po zaniku bipolarnego układu geopolitycznego świa­ ta, stały się przejawem protestu obywatelskiego przeciwko dotychczasowym, niesatysfakcjonującym, a zatem krytykowanym formom organizacji życia (poli­ tycznego, gospodarczego, kulturowego, prawnego itp.). Wśród NRS znajdujemy ruch bezrolnych chłopów domagających się parcelacji nieużytków (silny w Ame­ ryce Łacińskiej), ruch drobnych plantatorów roślin uznawanych za nielegalne (koki, konopi, maku), gdyż wykorzystywanych do produkcji narkotyków (którzy walczą o legalizację swych upraw), a także liczne ruchy ekologiczne, femini­ styczne, gejowskie, antyrasistowskie, etnonacjonalistyczne, regionalno-separatystyczne czy wreszcie anty- i alterglobalistyczne. Wszystkie one są w istocie przejawem buntu przeciwko status quo, próbą poszukiwania innej drogi rozwoju oraz formą obywatelskiego zaangażowania korzystającego z uwolnionych swo­ bód demokratycznych. Ważnym segmentem tych nowych ruchów społecznych są nowe ruchy et­ niczne (NRE), które odwołując się do wspólnoty pochodzenia i zamieszkiwania, �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 39 tożsamych wartości kulturowych, odziedziczonego po przodkach dziedzictwa, jednakowych doświadczeń historycznych, a także „wymyślanych” idei etnicz­ nych i podzielanej tożsamości zbiorowej, starają się uzyskać dla swych grup autonomiczną przestrzeń. Jedne z nich walczą o wyzwolenie spod dominacji obcych państw, domagając się niepodległości (Baskowie, Czeczeni), inne dążą do uzyskania daleko idącej autonomii terytorialnej (Katalończycy, Camba, czyli mieszkańcy boliwijskiej prowincji Santa Cruz); są też i takie, które w ramach istniejącego porządku domagają się tylko uznania ich praw, jako mniejszości (et­ nicznych, narodowych, językowych), do kultywowania swego dziedzictwa i za­ chowania odrębnej tożsamości. Na tle nowych ruchów etnicznych specyficzną kategorię tworzą nowe ru­ chy tubylcze (NRT), będące najważniejszym dzisiaj elementem konstytuują­ cym życie społeczne i polityczne „czwartego świata”. Apogeum rozwoju tych nowych inicjatyw ludów tubylczych przypadło na ostatnią dekadę XX wieku, choć w wielu częściach globu tego rodzaju zorganizowane formy działania znane były już wcześniej. Lata 90. przyniosły ludom tubylczym wiele ważnych impul­ sów do jeszcze bardziej zdecydowanego działania na rzecz respektowania ich praw. W tym czasie wybuchło powstanie zapatystów w Chiapas, które dla całej tubylczej Ameryki Środkowej stało się wzorem walki o autonomię Indian; po serii krótkotrwałych, lecz doniosłych w swych politycznych skutkach buntów ludności rdzennej Ekwadoru powstała tam pierwsza ogólnokrajowa i interetniczna organizacja indiańska, z którą władze m uszą się poważnie liczyć i układać; planowane celebracje „500-lecia odkrycia Ameryki” przekształciły się w serię gwałtownych i zdecydowanych protestów rdzennych mieszkańców Nowego Świata przeciwko podbojowi ich ziem i skutkom pięciu wieków kolonialnego ucisku, a ONZ poruszone tymi aktami protestu ogłosiło lata 1994-2004 Dekadą Ludów Tubylczych, m ającą w założeniu doprowadzić do zdecydowanej prawnej i faktycznej poprawy losu mieszkańców „czwartego świata”. Wszystkie te wyda­ rzenia, dzięki nowoczesnym sieciom wymiany informacji, rozchodziły się szyb­ ko głośnym echem, docierały do wielu grup tubylczych i wywoływały tam „efekt domina”, aktywizując coraz to nowe społeczności autochtoniczne do działań na rzecz poprawy swej sytuacji. Warto także zauważyć charakterystyczną koincydencję chronologiczną zwią­ zaną z omawianą wyżej ostatnią dekadą XX stulecia. Otóż szczególna aktyw­ ność emancypacyjna ludów tubylczych przypadła w istocie nie tylko na okres kształtowania się całkowicie nowych układów geopolitycznych, ale także na lata niezwykle dynamicznej globalizacji. Można zaryzykować twierdzenie, iż wzrost aktywizmu tubylczego był naturalnym przejawem protestu przeciwko neoliberal­ nym (gospodarczym) nurtom globalizacji, które uderzały bezpośrednio w żywot­ ne interesy ludności tubylczej. Z drugiej strony, siła wzrostu, dynamiki i oddzia­ ływania ruchu emancypacji „czwartego świata” nie byłaby tak znaczna, gdyby w tym okresie organizacje tubylcze i ich przywódcy nie korzystali obficie ze �40 Aleksander Posem-Zieliński współczesnej technologii i mechanizmów (komunikacyjnych, informacyjnych, finansowych, organizacyjnych) współtworzących globalny świat. Nowo powstałe organizacje ludów tubylczych są ewidentnym przejawem uzy­ skiwania przez te grupy etniczne podmiotowości prawnej i ich starań o uznanie przez świat zewnętrzny (administrację, państwo, organizacje międzynarodowe i pomocowe) tych struktur za faktycznych reprezentantów wspólnot autochtonicz­ nych. Dzięki pojawieniu się tego rodzaju społecznych ugrupowań, ludy tubylcze m ogą zaistnieć we współczesnym świecie jako prawni przedstawiciele swego śro­ dowiska i realni partnerzy zdolni do negocjacji, konsultacji i pomocy rozwojowej. Organizacje te, poprzez swych przywódców, należących do nowo powstałych tu­ bylczych elit, prowadzą swą walkę na trzech głównych frontach (Warren 1998; Posem-Zieliński 2002). Po pierwsze, czynią to na arenie globalnej, domagając się międzynarodowego uznania praw wynikających ze statusu przysługującego gru­ pom tubylczym. Po drugie, działają na scenie krajowej na rzecz wprowadzenia gwarancji dla tych praw i ich rzeczywistego respektowania. Wreszcie po trzecie, walczą one zdecydowanie na szczeblu lokalnym, w regionach swego zamieszki­ wania, występując w obronie partykularnych interesów konkretnych tubylczych wspólnot i przeciwstawiając się tym formom rozwoju gospodarczego, które zagra­ żają środowisku i jego rdzennym mieszkańcom (Pieck 2006). W śród NRT spotykamy ogromne bogactwo form organizacyjnych, orientacji ideowych i profilów specjalizacyjnych. I tak, na najniższym szczeblu znajduje­ my organizacje lokalne, zajmujące się codziennymi sprawami tubylczych wspól­ not (lub ich zespołów), które funkcjonują przeważnie jako organy samorządo­ we reprezentujące mieszkańców autochtonicznych rejonów. Na nieco wyższym szczeblu napotykamy interetniczne organizacje regionalne, a nawet ogólnokra­ jowe, które koordynują działania wielu grup tubylczych i traktowane są jako li­ czący się partnerzy do rozmów z władzą i organizacjami pomocowymi. Coraz większą popularność zyskują również tubylcze organizacje polityczne, które sta­ rają się aktywnie włączyć w proces elektoralny i zdobyć tubylcze przyczółki we władzach ustawodawczych i wykonawczych. W tej mozaice NRT znajdujemy również stowarzyszenia o charakterze „zawodowym”, reprezentujące interesy tubylczych nauczycieli, studentów, chłopów, pasterzy, górników, handlarzy, rze­ mieślników. D użą aktywnością wykazują się organizacje kobiece, które próbują przeciwstawić się podwójnej dominacji - tradycyjnego świata swych mężczyzn nad kobietami i świata „zachodniego” nad tubylcami. W rejonach o silnych wpły­ wach protestantyzmu spotykamy organizacje tubylcze grupujące tylko wyznaw­ ców jednej religii. Wreszcie trzeba także wspomnieć o organizacjach typowo celowych, powoływanych na przykład po to, aby przeciwstawić się konkretnym zagrożeniom (np. ekologicznym) lub by zrealizować pewne ważne zadanie. Organizacje te nie tylko walczą o lepsze warunki życia ludów tubylczych, ale tw orzą jednocześnie bardzo nowoczesną sieć wewnętrznych powiązań, wymiany informacji i doświadczeń. Pozwala ona na koordynację działań, przyczynia się �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 41 do wzrostu samowiedzy, umacnia solidarność między ludami tubylczymi. Zada­ niu temu służą internetowe fora oraz liczne spotkania przedstawicieli organizacji tubylczych, zwoływane na różnorodnych szczeblach, od krajowych poczynając, a na kontynentalnych i światowych kończąc. W ten sposób rozproszone archipe­ lagi „czwartego świata” jednoczą swe siły, integrują się i um acniają w swych ra­ cjach, słowem tw orzą globalną sieć tubylczą, której elementy składowe są nadal mocno osadzone w społecznościach lokalnych i w ich konkretnych problemach. Uwagi końcowe Na tle przedstawionych tu uwag na temat sytuacji ludów tubylczych we współ­ czesnym globalizującym się świecie wypada zauważyć, iż dość powszechnie wy­ rażana ocena (zarówno przez badaczy, analityków, jak i przywódców autochtonicz­ nych organizacji), w myśl której te grupy etniczne są biernymi ofiarami „postępu cywilizacyjnego”, a więc także globalizacji, jest jednostronna (Bodley 1975; Posem-Zieliński 2005a). Oczywiście, nie można ignorować bardzo wielu poważnych, negatywnych skutków tego procesu, widocznych chociażby w degradacji środo­ wiska zamieszkiwania czy dalszym wypieraniu tubylców z ich dotychczasowych terenów. Trzeba jednak przyznać, że w dzisiejszych czasach ludy tubylcze, dzięki swej samoorganizacji, świadomym swych celów przywódcom i często bardzo sku­ tecznej strategii postępowania, stają się aktywnymi aktorami nie tylko na krajo­ wej, ale także na globalnej scenie. Starają się w miarę możliwości przystosować do zachodzących zmian oraz wykorzystać całkowicie dla nich nowe instrumenty działania, które dostępne stały się na skutek globalizacji. Dzięki uformowanej sie­ ci kontaktów i wymiany doświadczeń konstytuującej dziś archipelagi „czwarte­ go świata” oraz globalnego mchu solidarności z ludami tubylczymi, coraz śmie­ lej przeciwstawiają się one łamaniu swych praw, zyskując w tej walce poważne wsparcie materialne, organizacyjne, ideologiczne, rozwojowe, moralne i prawne. Bez współczesnej sieci globalnych powiązań gospodarczych, finansowych, komu­ nikacyjnych, informacyjnych i politycznych, „czwarty świat” byłby nadal - tak jak przed półwieczem - bardzo osamotniony, zmarginalizowany, a ludy tubylcze nie mogłyby liczyć na międzynarodowe wsparcie, apelować do światowej „opinii publicznej” oraz przywoływać na obronę swych racji argumentów zawartych w do­ kumentach prawnych o znaczeniu międzynarodowym. Tak więc rzec można, iż obecnie ludy tubylcze, szczególnie te dobrze zorga­ nizowane, a więc mające rozwiniętą sieć stowarzyszeń, i to dopasowanych do wymogów współczesnych czasów, stały się widocznym i aktywnym podmiotem interetnicznych relacji. Z jednej strony, są przedmiotem globalizacyjnych presji (np. neoliberalnej gospodarki), z drugiej jednak strony (dzięki mundializacji), wychodzą z dotychczasowego „cienia”, ukazują światu swe problemy i na arenie międzynarodowej poszukują sojuszników. Dzięki tej strategii „czwarty świat” �42 Aleksander Posem-Zieliński staje się stopniowo częścią globalnego świata, starając się w nim znaleźć dla siebie dogodną niszę umożliwiającą zharmonizowanie procesów modernizacyj­ nych (etnorozwoj owych) z zachowaniem istotnych elementów rdzennej kultury i tożsamości. Nie jest to zadanie łatwe do osiągnięcia, a przez niektórych obser­ watorów uważane wręcz za utopijne. Sporo cech charakterystycznych dla sy­ stemów społecznych i wartości kulturowych ludów tubylczych „nie pasuje” do współczesnego świata, a więc trudne są one do pogodzenia z wymogami i norma­ mi globalnego otoczenia. Świadomość tej kontradykcji jest obecna także coraz bardziej wśród liderów tubylczych i ich doradców. Stąd też bierze się znaczna popularność haseł „trzeciej drogi”, poszukiwania alternatywnego szlaku rozwo­ ju, który pozwalałby na osiągnięcie stanu niezbędnej równowagi między pod­ stawowymi potrzebami ludzi, standardami współczesnego życia i zachowaniem walorów naturalnego środowiska traktowanego jako szczególnie cenny habitat. W ideach tego typu, czerpiących inspirację z haseł „zrównoważonego rozwoju”, ale dostosowanych do warunków „czwartego świata”, chodzi o to, aby wypra­ cować strategię umożliwiającą osiągnięcie „dobrostanu”, który pozwalałby na zaspokojenie indywidualnych i kolektywnych potrzeb w sferze materialnej, edu­ kacyjnej oraz zdrowotnej, i to przy jednoczesnym zharmonizowaniu lokalnych tubylczych tradycji z wytworami i wzorami świata globalnego. Nie wdając się w tym miejscu w dyskusję na temat charakteru koncepcji „tubyl­ czego dobrostanu” jako idei możliwej do osiągnięcia lub też tylko millenarystycznej utopii społecznej, należy podkreślić wielką ewolucję tubylczego ruchu emancypa­ cyjnego, który w znacznej mierze już dzisiaj zmienił sytuację „czwartego świata”. Początkowe żądania poprawy warunków życia naznaczonych postkolonialną opresjąi nędzą codziennej egzystencji zostały uzupełnione prawno-kulturowymi postu­ latami zagwarantowania zasad umożliwiających zachowanie tożsamości i własnej tradycji. W końcu zwieńczyły je hasła społeczno-polityczne głoszące konieczność pełnego udziału wspólnot tubylczych i ich przedstawicieli w przestrzeni publicznej, obywatelskiej, a także w kręgu administracji i władzy (Van Cott 2005; Posem-Zieliński 2008). Jedne grupy ludności rdzennej osiągnęły już na tej drodze znaczące sukcesy, inne z wielkim trudem zmagają się z oporem kolonialnego dziedzictwa, są też i takie wspólnoty, które dopiero uczą się, jak walczyć o swe prawa. Niezależnie jednak od tego, jaki los czeka w przyszłości „czwarty świat”, to zapoczątkowanego w końcu XX wieku procesu „powrotu” ludów tubylczych na arenę dziejów z pery­ feryjnych przestrzeni „bez historii”, ich obywatelskiej emancypacji, kulturowego „odrodzenia”, politycznego aktywizmu czy społecznego upodmiotowienia nie da się dziś powstrzymać. Proces ten jest jednym z elementów konstytutywnych budo­ wy nowego globalnego porządku, w którym także dla ludów tubylczych powinno znaleźć się satysfakcjonujące je miejsce. Słowa kluczowe: globalizacja, ludy tubylcze, nowe mchy tubylcze, nowe mchy etniczne, etniczność �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 43 LITERATURA Anaya S.J. 2005 Los pueblos indígenas en el derecho internacional, Madrid: Trotta Press. Appadurai A. 2001 Anthropology o f Globalization, w: International Encyclopedia o f the So­ cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6266-6271. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Bauman Z. 2000 Globalizacja i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Bodley J. 1975 Victims o f Progress, Menlo Park (Cal.): Cummings Publishing. Boli J., Lechner EJ. 2001 Globalization and World Culture, w: International Encyclopedia o f the So­ cial and Behavioral Sciences, Oxford: Elsevier, s. 6261-6266. Brysk A. 2007 Globalización y pueblos indígenas: el rol de la sociedad civil internacional en el siglo XXI, w: S. Marti i Puig (ed.), Pueblos indígenas y política en America Latina, Barcelona: CIDOB, s. 17-30. Bueno G. 2002 Mundialización y globalización, „El Catoblepas. Revista Critica del Pre­ sente” 3, http://www.nodulo.org/ec/2002/n003p02.htm (5.06.2009). Cansino H. 2007 El discurso del indianismo. Su critica de la modernidad y de la globa­ lización, http://uk.cbs.dk/content/download/32400 ( 1.12.2007). Castells M. 2008 Społeczeństwo sieci, przeł. M. Marody i in., Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Diaz-Polanco H. 2007 La rebelión zapatistay la autonomia, Ciudad de México: Siglo XXL Domosławski A. 2002 Świat na sprzedaż. Rozmowy o globalizacji i kontestacji, Warszawa: Sic! El Mundo... 2000 El Mundo indígena 1999/2000, Copenhague: IWGIA. Favre H. 1998 El indigenismo, Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica. Friedman T.L. 2001 Lexus i drzewo oliwne. Zrozumieć globalizację, przeł. T. Homowski, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis. Gawrycki M.F. (red.) 2006 Ameryka Łacińska wobec wyzwań globalizacji, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek. Hall S. 1991 The Local and the Global. Globalization and Ethnicity, w: A.D. King (ed.), Culture Globalization and the World-System. Contemporary Conditions fo r the Representation o f Identity, Binghampton: Macmillan, s. 19-39. �44 Hannerz U. 2006 Kearney M. 1995 Leary V. 2002 Aleksander Posem-Zieliński Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. The Local and the Global: The Anthropology o f Globalization and Trans­ nationalism, „Annual Review of Anthropology” 24, s. 547-565. La utilización del Convenio no. 169 de la OITpara proteger los derechos de los pueblos indígenas, San Jose (Costa Rica): Instituto Interamericano de Derechos Humanos. Los pueblos... 2005 Los pueblos indígenas ante el mundo global. II encuentro de pueblos que­ chuas de America, Lima: Instituto Nacional de Cultura. Marden R 1997 Geographies o f Dissent: Globalization, Identity and the Nation, „Political Geography” 16: 1, s. 37-64. Mojsiewicz C. 1998 Globalne problemy ludzkości, Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Zarządzania i Bankowości. Pieck S.K. 2006 Opportunities fo r Transnational Indigenous Eco-Politics: The Changing Landscape in the New Millenium, „Global Networks” 6: 3, s. 309-329. Posem-Zieliński A. 2002 Los lideres indígenas en los países andinos, „Estudios Latinoamericanos” 22, s. 69-86. 2004 Globalizacja w krajach andyjskich a sytuacja ludności tubylczej, w: J. Ro­ kicki, M. Banaś (red.), Naród, kultura i państwo w procesie globalizacji, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 117-137. 2005a La globalización en los países andinos y la situación de la población indí­ gena, „Estudios Latinoamericanos” 25, s. 5-32. 2005b Między indygenizmem a indianizmem. Andyjscy Indianie na drodze do etnorozwoju, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 2008 Indigenous Organizations as „New Tribes” and their Ethno-political Stra­ tegies. The South American Context, w: L. Mróz, A. Posem-Zieliński (eds.), Exploring Home, Neighbouring and Distant Cultures, Warszawa: Wydawnic­ two DiG, s. 189-207. 2009 The State and the Indigenous Peoples in Latin America, w: R. Stemplowski (ed.), On the State o f Latin American States. Approaching the Bicentenary, Kraków: Oficyna Wydawnicza AFM, s. 301-384. Radcliffe S.A. 2001 Development, the State, and Transnational Political Connections: State and Subject Formations in Latin America, „Global Networks” 1: 1, s. 19-36. Robbins R.H. 2006 Globalne problemy a kultura kapitalizmu, przeł. S. Dymczyk, Poznań: Wydawnictwo Pro Publico. �Globalizacja w „czwartym świecie” a nowe ruchy tubylcze 45 Robertson R. 1990 Mapping the Global Condition: Globalization as the Central Concept, w: M. Featherstone (ed.), Global Culture, Nationalism,Globalization and Modernity, London: Sage, s. 15-30. Robinson W.I. 2003 Transnational Conflicts. Central America, Social Change and Globaliza­ tion, London, New York: Verso. Rosas Mantecon A. 1993 Globalización culturaly antropologia, „Alteridades” 3: 5, s. 79-91. Sassen S. 2007 Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, przeł. J. Tegnerowicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Scholte J.A. 2006 Globalizacja. Krytyczne wprowadzenie, przeł. K. Ślęczka, Sosnowiec: Wyższa Szkoła Zarządzania i Marketingu. Sousa Santos de B. 2001 Globalization: Legal Aspects, w: International Encyclopedia o f the Social and Behavioral Sciences, Oxford, Elsevier, s. 6277-6284. 2002 The Processes o f Globalisation, „Eurozine”, http://www.eurozine.com/articles/2002-08-22-santos-en.html (15.06.2009). Steger M.B. 2005 Ideologies o f Globalization, „Journal of Political Ideologies” 10: 1, s. 11-30. Stoll D. 1982 Fishers o f Men or Founders o f Empire? The Wycliffe Bible Translators in Latin America, London, Cambridge (Mass.): Zed Press. United... 2007 United Nations Declaration on the Rights o f Indigenous Peoples, „Interna­ tional Journal of Cultural Property” 14, s. 399-408. Van Cott D.L. 2005 From Movements to Parties in Latin America. The Evolution o f Ethnic Politics, New York: Cambridge University Press. Varese S. (ed.) 1996 Pueblos indios, soberaniay globalismo, Quito: Ed. AbyaYala. Villena S. 2000 Globalización y multiculturalidad. Pueblos indigenas y medio ambiente en la Amazonia, „Perfiles Latinoamericanos” 17, s. 95-122. Wallerstein I. 2007 Analiza systemów-światów. Wprowadzenie, przeł. K. Gawlicz, M. Star­ nawski, Warszawa: Dialog. Warren K.B. 1998 Indigenous Movements and their Critics. Pan-Mayan Activism in Guate­ mala, Princeton: Princeton University Press. Warren K.B., Jackson J.E. 2002 Introduction: Studying Indigenous Activism in Latin America, w: K.B. War­ ren, J.E. Jackson (eds.), Indigenous Movements, Self-Representation, and the State in Latin America, Austin: University of Texas Press, s. 1-46. �Aleksander Posem-Zieliński 46 Aleksander Posem-Zieliński GLOBALISATION IN THE „FOURTH WORLD” AND NEW INDIGENOUS MOVEMENTS (Summary) Processes of globalisation have their centres and peripheries but they spread syste­ matically without avoiding any area. They also reach the areas of the „fourth world”, i.e. regions inhabited by indigenous peoples pushed by colonial conditions and post-colonial politics to the margin of economic, social and civil life. In these areas, at least from the final decades of the 20lh c., a new community of indigenous peoples has been formed, mainly thanks to the organisations that are established there, their leaders and the new ideas reaching them, external aid and solidarity support. The aspirations of indigenous peoples include the defence of their own territory and the natural environment, attempts at empowerment and legal recognition of their rights, parity in public life, and autono­ my, at least cultural autonomy. Attempts at preserving their ethnic identity and cultural heritage and support for the ethnodevelopment of indigenous groups are important aspects of their efforts. The establishment of a network of indigenous peoples and organisations and the formation of the ideology of the „fourth world” is an emancipatory achievement of post-colonial indigenous groups, achieved to a large extent thanks to globalisation. However, globalisation poses a serious threat to the indigenous peoples, mainly becau­ se of the economic expansion targeted at the areas which they inhabit, strong impact of the global popular culture, labour related migration, and eco- and ethnotourism. Indi­ genous peoples oppose these conditions, often stressing their anti-/alterglobal attitude. Their commitment to defend their own interests shows that these communities are better and better prepared to the new living conditions in the world of global dependences, re­ lations and flows. Key words: globalisation, indigenous peoples, new indigenous movements, new ethnic movements, ethnicity � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af3ff3fdf8958f6f6ed98828c44f09d9.pdf b7e2a309de89c6653dbcd1dce2a279a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6159 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5744 Title A name given to the resource Antropologiczne spojrzenie na globalizację - wprowadzenie/LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.13-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 I. ANTROPOLOGICZNE SPOJRZENIE NA GLOBALIZACJĘ W PROW ADZENIE Tematyczna część niniejszego rocznika „Ludu” poświęcona jest problematy­ ce globalizacji. Zebrane w niej artykuły powstały na kanwie referatów przedsta­ wionych na konferencji zatytułowanej „Antropologiczne spojrzenie na globaliza­ cję”. To naukowe spotkanie odbyło się w Poznaniu w 2007 roku pod patronatem Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Celem tej kon­ ferencji była próba zorientowania się, w jaki sposób tematyka globalizacji ujmo­ wana jest przez polskich etnologów/antropologów kulturowych oraz na ile te in­ terpretacje odzwierciedlają specyfikę dyscyplinarną studiów antropologicznych. Nie ulega dziś kwestii to, iż niemal wszystkie nauki społeczne przystąpiły do intensywnych, choć - przyznać trzeba - nie zawsze pogłębionych i opartych na solidnych dociekaniach empirycznych, studiów na kulturowymi aspektami pro­ cesów globalizacyjnych. Obok przewodzących w tej debacie nauk ekonomicz­ nych i politologicznych problematyką globalizacji zajm ują się również socjolo­ gowie, filozofowie, historycy i religioznawcy. Każda z tych dyscyplin stara się na globalizację spoglądać z własnej perspektywy badawczej, wykorzystując do tego celu właściwe dla niej narzędzia i metody postępowania. Także antropologia społeczno-kulturowa „odkryła” ten obszar badań, czyniąc z niego jedno z cen­ tralnych pól obserwacji i interpretacji. Poszukiwania własnej, odrębnej specyfiki dociekań nad procesami globalizacji i ich kulturowymi skutkami doprowadziły do uformowania się wewnątrzdyscyplinamej specjalizacji nazwanej „antropolo­ gią globalizacji”. Podążyła ona, z jednej strony, śladem klasycznych studiów nad globalizacją zajmując się współczesnymi makroprocesami prowadzącymi do powiązań i przepływów idei między kulturami wszystkich kontynentów i krajów. Z drugiej natomiast strony, zajęła się kulturowymi konsekwencjami tych zjawisk rozpatrywanymi w skali mikro, a więc w typowym dla badań antropologicznych środowisku lokalnym czy regionalnym. W ten sposób tak zwane procesy i strate­ gie glokalizacyjne stały się niezwykle popularnym przedmiotem zainteresowań antropologicznych. Terenowe badania etnograficzne, ukazujące, jak w konkret­ nej społecznej przestrzeni ścierają się wpływy globalne z lokalnymi, rodzimymi wzorcami oraz co z tej konfrontacji wynika dla niewielkich grup dostosowujących �14 Wprowadzenie się do nowych, niespotykanych wcześniej wyzwań, są dla tego rodzaju studiów głównym źródłem refleksji o współczesnych transformacjach kulturowych. Tak więc rzec można, iż przedmiotem „antropologii globalizacji” jest globali­ zacja kulturowa, która dla celów identyfikacyjnych określana jest coraz częściej mianem „mundializacji” lub „mondializacji”. W centrum tak zdefiniowanych studiów antropologicznych nad globalizacją znalazły się więc między innymi ta­ kie istotne zjawiska charakteryzujące współczesną kulturę, jak formowanie się „warstwy kultury uniwersalnej”, zjawiska hybrydyzacji kulturowej, powstawa­ nie transnarodowych tożsamości czy też odrywanie się elementów kulturowych od swych pierwotnych kontekstów terytorialno-etnicznych i ich swobodny prze­ pływ do odległych społeczności. Dodatkowym zjawiskiem jest dziś także globalizacja samej antropologii, któ­ ra jak nigdy wcześniej funkcjonuje coraz wyraziściej w przestrzeni wyzwolo­ nej z etnonarodowego partykularyzmu, skłaniającego do badań własnej kultury i interpretowania jej z pozycji „narodowej” szkoły etnologicznej. Globalizacyjne procesy z jednej strony, a globalizacja antropologii z drugiej strony ułatwiły ba­ daczom kompetentne prowadzenie studiów, porównywalnych między sobą, za­ równo w bliskim kulturowo kontekście, jak i w rejonach terytorialnie odległych. Przy tym, zarówno w jednym, jak i drugim przypadku ich przedmiotem sązbliżone, uniwersalne zjawiska, rozpatrywane jednak w odmiennych kontekstach i ob­ serwowane z punktu widzenia specyficznych, lokalnych strategii adaptacyjnych. Tak więc, rzec można, iż dzisiaj tradycyjna kontradykcja między studiami typu Volkskunde, określanymi często jako „europejska etnologia”, a badaniami przy­ należącymi do kategorii Völkerkunde, zorientowanymi na poznawanie „egzo­ tycznych” kultur, została dzięki globalizacyjnym procesom przełamana. Zasygnalizowane wyżej zjawiska odzwierciedla także zestaw artykułów pu­ blikowanych w tej części tomu. W istocie próbują one ujmować globalizacyjne procesy z trzech perspektyw. Jedną z nich jest refleksja ogólnoantropologiczna prowadząca do dociekań nad charakterem związków zachodzących między globalizacją a tożsamością, etnicznością, urbanizacją czy trybalizmem. Druga perspektywa obejmuje studia nad oddziaływaniem globalizacji na konkretne społeczności lokalne, regionalne, etniczne czy narodowe, poczynając od ziemi kaszubskiej i cieszyńskiej, a kończąc na Japonii i Kazachstanie. Wreszcie trzecie ujęcie to próby uchwycenia i interpretacji glokalizacyjnych strategii realizowa­ nych w różnych częściach świata i ukazujących twórczy aktywizm adaptacyjny tych społeczności, które choć poddawane są ciśnieniu wielkich zmian, to starają się zachować swą tożsamość i zmodernizować swą egzystencję, wykorzystując w tym celu nowe instrumenty dostępne im dzięki globalizacji. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e12422a4048f1a619dcda67a768ee3f.pdf 180525c2ae787cd7eebbeffee0380fab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource ksenofobia akulturacja Stany Zjednoczone - emigracja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1719 Title A name given to the resource Między ksenofobią i akulturacją / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.160-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. L 67, l !}83 ALEKSANDE)R POSER T-ZIELIŃSKI MIĘDZY KSENOFOBIĄ I AKULTURACJĄ PRZEWODNIE IDE.E AMERYKANLIZACYJNE W STANACH ZJEDNOCZONYCH OKiRESU· LIBERALNEJ IMIGRACJI "Co najmn.te3 od XVIII w. Amerykan.ie skŁonn.i byli do myślenia o sobie jako () nowych lu dziach, i to nie jako a zwykŁych kopciach jakiegokolwiek ludu europejskiego, ale jako o nowym rodzaju wytworzonym przez poŁączenie ,się wielu różnych ras. J a'W'lUl polityka przyjmowania w skŁad narodu każdego przybysza zostala w XIX w. usankcjonowana przekQnaniem, że wszyscy (imigranci) mogq zostać wchŁonięci i że wszyscy wnieść mogq wkład do J.ormujqcego się charakteru narodowego (Amerykanów)" .. O. HandJllin 1959: '146. A:sym11acyjnapolityJka amery1kańska względem przylbyszów, jak i postawaa1nglosaSkich AJmerYlkanóww stosUiIlku do coraz większej liczby imigrantów, miały isto,tne znaezenie w kształtowaniu się kultur etnicznyeh, ich adapta'C!ji do nowej l'Z'e'czyw,iSitośei i możliwości przetrwania w pokoleniach wyrosłych już na amerYlkańSkiej ziemi. W zależmości od tego, czy eUiropejscy wychodźcy styik<li1i. się w Nowym Świecie z wrogą obo:jętnoAcią,a:k:tywną niechęcią, sele'lctywną .3Jprobatą, czy też liberalną tolerancją wzg:lędem własnej trradyc,ji kulturowej, formowały się ich własne postawy w stosunku do dziedzictwa kulturowego, do jego wartości. i przede wszystkim uŻ)'Iteeznościw nowym środowisku. Zatem bez zrozumienia działania mechanizmów rnaeisku na kulturę imigrantów nie sposób byłoby Zirozumiećróżne drogi przek:ształoeń, jaikim poidletgałarze-· czywisfuśćEiPOł€ozno-k:ułtmowaświata imigrantów, w tym rów:ni'eż i Polonii amerykańskiej. Charaikterystyce tych nacisków poświęcOlny jest niniejszy anty!kuł, w kitórym skoncentrowano się na OIkresieprzypadającym na schyłek 2 V'ł. ubiegłego wi'eiku, oraz na dwa pierwsZie dziesięcioleóa nas'zego stulecia. Okres ten, to lata napływu do Stanów Zjednoczonych tzw. nowej fali inliig:racyjnej, której kres przyniosły I woj!na światowa, powstanie nowej polityc2lnej ffialJY Europy oraz restrYlktywne ustaw)r �170 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI .antyimigra-cyjne ograniczające w drastyczny sposób liczbf.' potencjalnycl~ przybyszów. Ciąg.ły napływ im~g,rantów rozpoczął się na sz'erszą skalę o,d ZO-tyd l 30-tych lat XIX w. Do lat 60-tych i 70-tych tego stulecia przybywali głównie do Ameryki PóŁnoenej wychodźcy z północno-zachodniej Euro· py, a więc Brytyjczycy, Irlandczycy, Niemcy, Szlmci, WaJijczycy, których odmi'enność kulturowa od tubylczych "Arngloamery:ka:nów"nie był u z natury rzeczy zbyt duża. Istotną zmianę przyniosły dqpiero lata następne. które określane są czasami w histoll1iografii ameryrkańskiej jako "wielk zalew" (The Great Deluge) (Zelinsky 1963: 23). Pi'erwsza fala imig;ra'cyjnctego okTesu (186D- 1890), zwana nie bez ra,cji teutońską, przyniosła d,:, . wybrzeży Amery1ki - Prusaków, Saksończyków i Skandynawów. Ci germańscy imigranci, choć kulturowo spokrewnieni z Anglosasami, stanowili w nowym środowi's~u żywioł znacznte trudniej adaptujący się de zastanych w:a;runków z racji odmienności języka i przywiązania do odrę,bnych rodzimych tradycji. Wraz z Nłemcami przybyli do Stanów Zjednoczonych pier,wsi repr.ezentanci masowej emigracji zarobkowej z zien~ etnicznie pols~i,ch O!puS'zczającytereny byłego zaboru pruskiego, oral ziemie zamieszkał,e przez polską Ludność auto'chtoniczną (Sląsk apobk, Pomorze, Warmia i M,azury). Od lat 90-ltych "wielki zalew" przyb~erać poezął zdecydowanie na sile, choe jego kompo:zy'oj,aetniczna uległa diametralnej zmianie. Większość imigrantów stanowili teraz Słowia!nie i Włosi, których pochłaniały rozwijające się żywiołowo miejskie ośrodki przemysłowe oraz liczne rejony' górniczo-hutnicze. Apbgeum imigrac~:a ta osiągnęła w pierwszym dziesięcioleciu XX w. dostarczając Stanom Zjednoczonym niemal miliona oby.wateli każdego roku. W sumie w latach 1870- 1920 Iprzybyło do USA ponad 26 mln imigrantów, co w poważnym stopniu zachwiało pozornn jednolitością etniczno-kulturową tego kraju, którego 15% mieszkańcó•.•. (w 1910 T.) stanowiły o:sa:byurodrone w Starym Swiecie (Katz 1971: 388, Osiatyń~ki 1971: 60, Zelinsky 1963: 23). Na te lata przypadła równie:~ zasadnicza errUgT:acja zarobkowa Polaków, którzy o:pusz'Czać poczęl w wielkiej li:cZJbieGailicjęod lat 90..,tych, Królestwo Polskie zaś przede wszystkim po roiku 1900. W Sikali tego zjawiska, którego nasilenie przypadło na okres be~o.środnil() poprzedzający wybuch I wojny światowej, 'świadczyć moż·e wzrost liczby Polaków z ok. 7 tys. w r. 1860 do ok. 2 mln. w przededniu wielkiego konfliktu mocarstw (Kubiak 1970: 23). No:wa słowiańsko-włoska imigracja o zdecydowanie chłopskim oharakterze i pochodząca, z za,cofanych rejonów Eurqpy ,pogłębiła znacznie ,przedziały etiniczne i kulturowe na terenie Stanów Zjednoczonych. Zyjący we własnym świecri-eetnicznych gett przybysze uświadomili wcześniej przybyłym imig,rantom eelty,eko-germańskim ich bliskość kulturową �I'vIięclzy kseł!Ofobiq i akulturacją. l~ I,l, względem Anglosasów, a co za tym idzie, ułatw1li im integrację, które sprzyjał pO:?Jatym spory zasób doświadczeń nagromadwnych już w toku adaptacji do nowych warunków. To zbliżenie Anglosasów i przedsta'wicieli starej imigracji zwiększyło równocześnie bariery oddzielająoe dopiehl co przybyłych wychodźców od reszty amerJkańskiego spoleeneństwa. Zróżnicowanie kulturowe mieszkań,ców Stanów Zjednoczonych w dobie imigrac!ji lihem}nej 1 było z,ate'll zmaczne, choć przybiemło ono postać' opozycji między' rodzimą kulturą amerykańską a obcym światem warto'ści kulturowyoh pooholdzenia imigracyjnego. Ta rodzima ku1tuI1a był« częścią składową trwnu amerykańskiego narodu opartego na ang,losaskich tradycjach, które w dobie kolonialnej i wczesnoniepodległościowej nabrały lokalnego kolorytu stają1c się emanaqją amerykańskości. Kultura to. uksztaUowała się zanim do Nowego Świata przybywać poczęli imigrancl i zn3llazła swe oparcie w tych warstwach ""połeczeństw.a, któr:e z raej: zasiedziałości zajęły najbardziej uprzywilejowane pozycje. Wzmocniłó ją wydatnie dalsza migracja z Anglii w początkach XIX w., dzięki czemu społeczność anglo-amerykańs:lm stał,a się "ekspandującą etniczną większo.ścią" (Higham 1968: 96), skutecznie asymiJlującą imig,rantów z Wysp Brytyjsbch i germańskich krajów kontynentalnej Europy. Arnglo-.amerykańskie tradycje, splatając się z protestanckim etosem społeczeństw", kaprtalistycznego, stworzyły zręby nowej kultury, z którą zetknęli się imigranoi z Europy wschodniej, poludniowej i środkowej. Konfrontacja ta zdawała się zagrażać obu stronom. Przyibyszów zmuszała bowiem do rezygnaeji z wła!snych upodobań, gustów i przyzwyczajeń w imię postępu cywilizacyjnego, tubylców natomiast stawiała w obliczu wzrastającej fali obcych wlPływów zagraża:jąrcych "czystości" tych wzorów i idei. l<::tórenie tak dawno zyskały dopiero sltygmat narodowej cechy i wiązane były z :I'Oma'll'tyczmą wizją narodzin Stanów Zjedntlcwnych (Commager 1962: 284). Konfrontacja ta nbiegła się w czasie z nasilającym się syndromem ,ekonomicznym zwanym push-pull a powstałym ze zbie:żmolści sytuacji. kryzysowej w krajach ojczystych imigrantów z okresem rozwoju gospodarczego Stanów Zjednoczonych, oferującym przy:bysrom możliwość pracy, wyższy standard żyoiowy i perlspekty,wy awansu Sipołecznego (P~lch 1976: 40 - 41). Jednocześnie jednak nasileniu się nowej fiali imigiranrtów towarzyszył widoczny w latach 90-tych wzrost narodowej świado'lloścl Amerykanów i ich nacjonalizmu, związany nie hez ralcji z przełamywaniem izolacjonizmu Stanów Zjednoczonych i narodzinami nowoczesnych ambicji mocarstwowych. 1 O~res 1miglra,oji Hiberal:nej, to wg periodyzaqji Kubiaka (11975: 63) Jalta zawart'e między wiOjnarmi napoleoń~~imi a I wodlną śWiaio,wą i decyzjam:i KOIngre:;u USA z'lat 20-rtydh rogjraniJC'zatjący1mli l;iczbę llorwych irmi,gran1ów. �172 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Sytuacja ta zaowocowała naS'11eniemsię tendencji natywistycznych, będących wyrazem ksenofOibi'emydh u;prz€ldzeń w stosun'ku do przYlbysrzówz z'a oceanu i apoteozą alnglo-ameryl1ffińskkh wartości. Natywistyczna iJdeolog,ia- jak wylkazały to hadaJnia J. Highama (1973) - składała się z trwch poicistawowych elementów,amiianowicie: z tendencji antykatolidki'ch, ant)'T'aidylk:alrnych oraz p:rzeohodząicej miejscami w rasizm wrogości do wszysltil6ego co oooe ameryikańskiej rasie i kulturze. Spośród tych elementów za najsta!I'S!zyurncać momaza R. A. BiJIitngtonem (1964) nurt protestanckJiego antykatollicyzmu wywodzący się jeszcze z antypapistyczmych tradycji XiVl:I-wliecznej Anglii. W ka,tolickich imigrantach (Irla:nJd:czykach, BawaTiczyikiadh,Włochach i części Słowian) w1dziano "agentów" Rzymu :przynoszących do Nowego Świata ni'e tylko rehgij:ną bigoterię i obce protestanckim tradycjom obrzędy, ale zagrażających ideałom anglosaskiej demokracj,i i tTadycjom swohody religi:j.n(:j(Higham 191',3: 56, 77, Bo;g,ina1974: 86 - 87). J.eszcze więlksze zagrożenie dla ameryllmńSkioej demokra'cji sta,nowic miał r'adyikalwm imitgl"antów, ktfuych ookmiżano, często Zl'esztą nie bez. ["acji, o s>zerzeni'e anarr-chiZirm.i., prqpagowarni'e ideałów socjalisty:cznych. prowadzenie dZ'iaJłalnoiŚdulpolityczniającej rzesze cudzoziemskich robotników (szczególnie Włochów, Finów, Jugosłowian i Niemców) oraz podburzanie do s:t~j:ków 2. Antyradyikalna propa:g.aindanaitY'wistów, nasilająca się wII"azze wzrostem onganizaoji ruchu ro,botniczego i lewkowego, zmierzała do wywołania PSYichozyzagroż'enia określanej jako tzw. big 'red score - (czyli ,,'wielki czerwOlnystrach") oraz przeciwstawienia proJe'tariatowi amea:'ylkańskiemucU!dzoziemskiego żywiołu robotniczego. Chodziło także o to, aby wywołać obawę o pracę, po którą sięgali coraz liczniejsi imig,rancji, skłonni jaikoiby do ZJnacznych ustępstw na rzecz pracodawców. Choć aha te hasła były ze SOIbą sprzeczne, niemniej w dobie okresowych kryzysów stosunkowo łatwo udawało się je wprowad?;ić do potocznej świadomości, mimo że anallizy. ekonomic:lJne wy;k.azywaly bezzasadność twieTdzeń o wzroście bezrobocia na ~kutek postępującej imigracji 3. Dla naszych rozważań najhardZ'iej istotny był ten składnik natywizmu. który zawierał tezę o groźhie zanieczyszczenia amery1kański€j cy,wiolizacjt ubcymi, wrę'cz harbanzyńsikimi elementami kulturowymi. Elementy te Zob. ze3p<Jł a,rityllmłQw pod wSlpó1nym tytułem From farm to factory: Immiadjustment to American industry opubhkowany w ;piśmie "Spectrum" (St. Paul, 1Vli:nJnesoita),va]. 1, no. 2, J!9'7'5:I-fl. 3 Zob>. J.. A. HOUl'wliah, Immigration and labor: The Economi-c aspects of E-u.ropean immigration to the U.S., New York-LondOln 191-2. W pra:cy tej autor deza:wUJu'ie ralpQrity rządOiwY'Ch :komi'Sji o rzekomej ,kOil1JieClznośo.iwpllowadzan!hl ;ceB'tryik!cj'i ~miigira,cyj,nych. 2 firant �Między .ksen()fo~iq i akulturacją. .,., I I) pozbawione były w pr.uekonaniu natywi1stów wS7.Jelkiejwartości, nie mogły . zatem zostać ~poży11kowanew Ameryoe. Ponieważ j.ednak istniały i to w dużej rÓŻJIlOr~dnościodpowiadającej mozaiee im~gl'1anckichgru:p, stanowiły one reat1ne niebeZjpieczeństwo dla "rodzimej" atngloomery!kańskiej kul1Jury. Ta zresztą tra:ki1Jowanabyła Jaiko nieporównywalnie "wyższa", bardziej Zaalwansowarnaw ro:zwoj'u, a więc godniejsza ochrony. Chłopski charakte.r imigraoji, bi,eda i zacoct:'anies,poŁeczneregionów w;nohodżczych, niski pozliom lub brak elementarnego wylkształcenia przybyszów utwierdzały Amerykanów w pogardzie do wszystkiego, co związane z kulturą imigrantów, podtrzymując wiarrę w ich własną dominację cywilizacyjnc\. Obse.rwacja różnic kulturowyoh oraz siły z jaką rodzime tr-adycje urtrzymy wały się w etniczny'c'h gettach dała a~umpt do tezy głoszącej, iż imi.granci ,;nowej fali" nie są podatni n'l asymi!1ację,a zatem nie możrlc° liczyć na ich "ucywilizowanie", pod krt:órymto p0jęciem rozumiano przy·· jęcie American way of life. Konstatacja ta oparta była na błędnej per-o spektywie hi:stOiTycznej,bo,wiem "nowi" imigranci, w prze:ciwieństwi·: do "starych", zbyt krótki :pO'siadalistaż pobytu w USA, a;by wymkowac a ich adapta'cyjnych zdolnościach, a do tego zasilani byli bez pr7.erwy dalszymi wychodźcami, co w poważnej mierze oementowało grupy etniczne i sprzyjało podtrzymywalniu tradycji (Bogina 1973: 66 - 67). Wraz z tezą o groźbie zanieczys:z.czeniaamerykańskiej kultury poja-· wiło się twie:r<dzeniegłoszące niehe21piec.z'eństwozanieczyszczenia środowiska społecznego. U podstaw tyeh o!baw znajdowały się realne problemy .społeczne imigrantów wyn~ka!jąoe z ich nędzy, niskiego statusu, dew:-ganizacji społecznej i trudności adapta'cyj.nych. Te rzeczywiste ;problemy .społeczne, których korzenie tkwiły w o:del1waniuwy.ohodźców od. ojczyzny i rodziny, nie uważano za naturalny e:feiktsytuacji imigracyjnej związ,;;ny z amerykańską rzeczYlwistością, lecz za szkodbwą infekcję przywkczoną ze Starego Swiata. Obciążano więc imigrantów odpowiedzialności;;. za zwiększanie się chorób, paLliperyzaoję miast, wzrost bez~prawia, patologiczną zawiść prowadzą'cą do krwawych porachunków w stylu włoskit-! wendety, głosząc jednocześnie, iż przybysze cechują się ograniczoi!lą inteligencją oraz licznymi ułomnościami natury psychicznej (Swi.2reng3. 1971: 61) 4. Tego rodzaju prQp.agalndautwieI'dzała tylko inny natywistyczny mit, głoszący WY7;SWŚĆ American race nad zagra.żającymi jego c-zysto,ści:kolorowymi, ale także i białymi rasami europejskimi. Imigranci słowiańskieg"" i romań:Skiego pochodzenia stanowić mieli r'ealną groź;bę bio1ogiczneg'" 4 Prowa,dizo<ne w tym 'celu b.adan.ia wyka,z:ały całkowitą bCZJpodsltatwn'ość n· rzutów,s:twierdzały bQwiem, iż 990/0 pr,zebadanych 'imigrantów nie wy;kazywal" naijml1!i,eaSIZ)'lc.hocl1C'.hy'leńw wzwoju psy.c!hiclZ'l1ym. Zob. E. H. Muhlan, Mentality o! the arriving immigrant, 'Wa,s:hi:rugt'OIl1 DC, 1917. �174 ALEKSANDER POSERN-ZIELJŃSKI skażenia Ameryki - ojczyzny rasy p.rawdziwie białej, reprezentujące) !iajcelI1niejszewarto·ści współcz·e;slI1ej cywilizacji (Higham 1973: 13;), 151) .. Ta anJtyimigracyjna koncejpCjarasistowSka spleciona była w dużym stopniu z nurtem tzw. natywizmu teutońskiego głoszącego ra.."Owo-kulturową jedność Amerykanów p.o.chodzenia a'nglosaskiego i ska:ndynawsko-germańsk1cgo. Teza ta rozwinęła się na przełomie stuleci, a więc w latach. gdy lic~ba imigmntów z krajów germańskirch była już znaczna l - co ważniejsze - WlpływOlWa.W myśl zwolenników tej koncepcji amerykańska great race 5 wywodzi się z rasy nordyckiej, uważanej za na.1warto,śdowszą na al'eni·e eUl'Olpej.skiej.Stąd też imig<r.a.nci z krajów Europy Północnej nie mieli stanowić rogrożenia dla amerykańskiej cywilizacji,. t8 bowiem czyhało jedynie ze strony "nowych" imigrantów (Bogina 1974: 78 - 79). Ta teutońrSka koncepcja odzwierciedliła się nawet w religijnych i prozelitycznych ideach Mormonów, którzy w żywiole germańskim widzieli największą kOlncentra'cję ,,!krwi Izm'ela", a więc elE-mentu najhaiI'lclziejwa[jtościowego dla budowy nowego królestwa bożego na amerykański,ej ziemi (Nota:l'iani 1975: 174). Amery:lmński natywizm schyłku XIX stulecia i po,czątków wieku XX utI1w,a,lałi .potęgował etniczne stereotYipy, z których szereg prz.etI-'wało do dnia dzisiejszego. Równocześnie podsycał antyim1gracyjne na~troje na'ojolIla:listyc:zme zmd'erzające do pTZymknięC'iabramy, poprzez któTą wlewał się ni ekontrolowany strumi,eń wychodżców ze Star,ego Świata. Spowodował on również p!Oważne repelikusje kUllturowe. Przede wszy·stkim negując w,ar:tóść ,kulturowych tradycji imigra'cyjnych spotęgował izolację etnri.eznY'chgett. Brak zainteresowań kulturą imigrantów oraz teza o nieroa'tmoiśd do asymilacji pozostawiaŁa przybyszom spory margines swobody, umo'ŻJliwiający częścio'wą rekonstruk,cję porzuconego środowiska społeczno4:ultu:rowego. Jeooocześnie hasła o kulturowej niżswści, zacofaniu cyw1li,z~l.'cyjnym i rasowej niEWełnow.artościowościsprzyjały namdzilI10m kon1jpletksówi stwarzały sytuację niekorzystną dla pozy:tywnej oceny własnyoh tradycji i dziedzidwa kulturowego. W tej atmosferze rozdarC'ia między potr;z;ebą samorealizacji w środowisku kultu.rOlWO błis:lcim malnym sobi'e wartościom, a świadomością niSik'iegostatusu~poł'eeznego i cywilizacyjnego, kształtowały się kultury etniczne imigTiantów i ich rodzin stwarzając tym samym wrażenie siły tendencji antyarsymi'lacyjnych tkwiących w środowiiSlkuwY'chodźców z za oceanu. K[asyczny natywizm - jako ksenofobi,czny stosunek do imigrantów - nie ;z;awioerałw sobie idei amery!kanizacyjnych. Były one mu obce 5 u,ż)"wam tu Qlkr:e6!eOlia z głoiŚ'neo k;s'iąŻJki M. Gr,mta, The Passing of the Great Race, or the racial basis of European History, New York 1918, napisanej przez głównego r<J!3istawskiego teoretyka głoszącego beZ\\"Zlględną supremar::ję nOT,' dyckości. �}lięd2y ksenojobią 175 i akuLwracją, głównie z dwóch powodów. Po pierwsze dlatego, że nic wierzono w zdol;ości asymilacyjne przybyszów, po drugi€, iż obawiano się zanieczyszcze:1ia wlasnej "rasy" ohcą "krwią". Hówni~ż wśród baiI'ldziPjliberalnie :lastrojonych zwoleinIli~ów koncepcji "otwa:r:to.ści" amerykańskiego narodu idea i praktyki am€rykanizacY'j'ne nie odgrywały większej roli ze względu na przekonan.ie, iż procesy asymHa,cyjne przebiega,ją w sposób :1aturalny, samoczynny (Higham 1973: 234). A zatem - uważano, że nie ~stnieje wyraźna potrzeba, aby im po.święoać więcej uwagi. Sytuacja tego rodzaju panowała mniej więoej do pocz. XX w., kiedy to nabrał rumieńców nowy ruch społeczny zwany po prostu amerY'kanizacyjnym (Arnericanization movement) 6. Celem tego ruchu było przerwanie indolencji w zakresie adaptacji :migrantów do nowych warunków żY'cia i skoncentrowanie się na akcji zmierzającej do przyspies'zonej, w pełni kontrolOlwanej i sterowanej zgodnie z interesami Anglo1amery!kanów- asymilacji. Działalność tla, podjęta wyraźnie w OIbroni'e "zagrożonych" walrtości ukształtowanej już. nekoma kultuJ'Y a:me;rykańslciej, miała opar.cie w tzlw. teorii anglo:konformizmu. Otóż głosila ona tezę, iż amerykańska kultura - jest raz. na zawsze ukształtowaną całością, któl'ej źródła tkwią w anglosaskioh tradycja'Ch okresu fOTlnowania się Stanów Zj€ld:noozonych. T,a właśnie kultura - jako produkt Nowego Świata i nowej cywilizacji -- jest zdecydowanie wyżej ro'Z;wilnięta,aniżeli ku~tury innych narodów. Stąd też w interesie Amery!ki, jak i imigrantów, należy jej ideały i w,wry upowszechnić wśród przylbyszów, .aby mogJi oni jak najsz)'lbciej skorzystaćz jej zalet i dobrodz1iejsiw. Na pr.zeszk<>dZiiJe jednak ~emu stoją przyzwyczajenia, nawyki i tr:adyajepr:zY'W:1eczonez,e Starego Świ,ata, które ja:ko "niższe", "ba:r:bar:źyńs'kie"i nieidopasowane do now~go środowiska, powinny zostać jak najszybciej za,rzucOIne.Spełnienie tego warunku miało dać imigrantom bilet wstępu do integracji z am€ry1kańSikimnarodem, Amerykanom zaś - ,povbycie się "imug'TaIcyjnegoprOlblemu" i zagrożenia właS'I1ejzwa.r:tnścikulturowej (Bo,gandus 1949: 126, Gordo'n 1970: 89 - 104). Hasła a>nglokonformizmu głosiły zat,em sejparację imig.rantów od ich kulturowych korzeni oraz wykształcenie poczucia wyżsZJOściwzględem własnych tradycji etnkzmyeh wraz z przyjęciem nowych wzorów. Chodziło bowiem o to, by - jak p1sał joo€n z ~dw()katów tej teorii "w pełni identyfikowali się oni z naszymi zwyczajami, sposobem życia, rodzaj,em myślenia, a więc aby byJi gruntownie z'amerykanizowani" ';. 6 Na temat te,g1O nwhu zob. E, Hatr:imann, New Y.onk ]:9413. The Movement to Americanize the :'mmigrant, 7 R Mayo-Smi:t:h, Emigration and )Jew York 1~04. Cyt. na podst. fragmentów immigration. A Study puhhklQIW<mych przez in social sciences, Hal1Jdl~na (1959: 161). �176 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 'Ten ~polSÓib ro:zumowani:a u:powsZJechiniałsię w dwóch pierwszych dZles!iędoleoi:ach XX w., ohoć ZiesZiczegÓllnąmocą dał o s(jbie znać w latach il9'16 - 1920, gdy w zwriąZikuz udziałem Stanów Zjednoczonych w I wojnie światowej narodziła się kamrpani1aprzeciWlko tzw. podwójnej loj.alno,ś'ci imigramtów. Pord ha'słami "Ameryka dla Amerylmnów", Many peoples, but one nation i America first, domag,ano się narodowej jedności i dek:lara'cji patriotyzmu, postulowano osłabienie zwią7ikówimigrantów z krajami ich pochodzenia oraz intensyfikację nauki amerykańskiej kultury, aby wszyscy mieszkańcy Stanów Zjednoczonych stali się ,,100°/11-wymi Amery1kanami" (Higham 1973: 198 - 2014). Praiktyeznym wyralZlemteorii angl~konfo:rmizmu był wspomniany już ruch ameryika:nilzacyjny, k!tórego zwo1lennicy rekruto,wali się z liberalnych kręgów tzw. patriotic hereditary societies, tj. ekskluzywnych anglosiaslMohtowa:rzYistw gloryfikuijącyoh narodową przeszłość i upow,;zechniających spirit of true Americanism. Ruch ten kierujący się i:deałam: amerykańskiej demokracji i przeciw;stawiają'cy się a:g,resywnemu naty-wizmowi dążył do realizaciji następujący:oh celów: po 1. upo,wszechnienia ameryk,ańskiJch ideałów i wzorów, po 2. upowszechnienia dobrej znajomości języka angi~1slk!iego,po 3. usunięcia "zbędnego" bagażu imigrantów, i po 4. służenia im pomocą w osiągnięciu wyższego standardu życia oraz olchroni'e pmzed wyzyskiem i nietolleralncją (Higham 1973: 247, Vecoli 1973: 92). Działalność aktyw:istów "ruchu amerykan'izacyjne:go" nawiązywała w dużY1mstopniu do programów i doświaldczeń wypracowanych w ostatnich dwóoh d~adach XIX w. p!1"zeztzw. "Przyjaciół Indianiina" (Friends of the Indian). T,en ni'eoo wcz.eśniejszy trend amerykanizacyjny, popularny wśród protestanckich, liberalnych reformatorów, dążył do znisz.czenia resztek plemiennej struktury Indian oraz likwidacji ich religii i kUiltury. P,rz!eciwstawiJającsię polityce sqparacji rezerwatów usiłowali oni przeksiztałcić Indian w "cywilizowanych" Amerykanów, odrywając ich od roidzi:mych tradycji i poddając usilnej chrystianizaaji. W zamian proponowali obda:rzyć Indian obywalte1stwem amerylkańskim, wyprowadzić ich z rezeI1watowej niedoli i przezedUlkację tUibylczych dzieci zintegro,wać ich ze światem ludzi Biały:dh '(Pi1"ucha1973). Zwolennicy amery!kanizaeji imig,ralntÓiwkierowali Sliępodobnymi idealamico "Przyjaciele Indiani,na". Jedni i drudzy dążyli do całkowitej lLkwidacji zróżnicowania etnicznego, kulturowego i językowego mieszkańców USA usiłuj'lc poprzez deprecjaiaję dziledziotwa kulturowego i tradycji "obcego elementu" doprowadzić do jegoko1l1lpletnej asymHaicji i aiku:lturaeji. Naijwiększy nacisk kładziono Ina edu:k,aicję imigratntów i ich dzieci wyohodząlcz założenia, iż spoleezeństwo !kształtowane jest z jednej stromy ;przez otaczające jeśrodowisrko, z drugiej zaś przez działania socjaliza- �Między ksenofobiq i a kultuTCl<cjq. 177 cyjne. Amerykanizacj,a bowiem, aby by,ł:askutoc~na, obejmować miała nie tyJiko materialną stronę życicai zachowania :przybyszów, lecz OIgarnąć miała również ich umysły (Swierenga lt971: 63, Commog'er 1962: 213). Aby sprostać rt'emu zadaniu, ~ozw:łja'n:oni,e tyłko szk<Jl1Jridtwo 'ele.mentar.ne, lecz również TozbLldowywano sieć medzie1Jnyóh i wieCZJoro,wy!Cih kursQw języka a:ngielsikiego,wiedzy o.bywatelSkiejor:az (kursów doskonalenia zawodowego. Do aikcji ameryik,anizacj;i im:ig'rantów włączył się row.nie'Ź: przemysł, który zatrudniał ogromne i różnojęzyczne rzesze wychodŻoców ze Starego Świa'ta. Sam prooes pToidUJkcj'i i waruniki pracy były same w sobie ważnym czynrriikiem przekształcania imigranta w ameryikańskiego "etni:ka". Aby jednak proces ten :przyspieszyć, w niektórych konoernach starano się w dodatkowy sposób wywr'Z!ećnacisk na praoownika i skłonić go do zaakceptowania American way of Uje. Przykładem tego rodz:a'ju postępowani'a wyikorzystująoego pTz,ewagę pracodawcy nad pracownjjkiem mogą 'być zakłady Fo~da (Ford Motor Com;pamy)w Detroit w łatach I wojny światowe,j. Około 60% wszystkich zatrudnionych stanowili wówczas imigranci, 'przedstawiciele 55 różnych narodowości, w tym Pola'cy twor.zYlligrupę naj1iC'ZIlliejszą.(~. 7,5 tys. pracowników). Wszyscy ci zatrudnieni pOlsiadaJ.iobowią:aek uczęszczania do przyzakładowej szkoły ,amerykan.izacyjnej, w której wykładowcami przekazująicymi amerykańskie ideały z ,p.I1a,wdziwie misyjlOymz~pałem byli anglosascy wolontariusze rekrutujący się z t'ej 'Samej fabry:ki. Jednocześnie realiwwano zasadę wyŻiS'zychwynagrodzeń dla t)'1ch !pramvm.ików, 'którzy w swym życiu domowym wproiWad.7.aliw cZ)'1nnowe zasady i zachowania (Schwartz 1974: 252 - 260). Choć akcja ta odbywała się pod hasł,ami nawiązującymi do "teorii tygla" stapiającego wszystkie g.rupy etniczne w nowy jakoślCi:owo,wartościowy stop 8, to ni'e zmienia to w niczym fruktu, iż posiadała ona wyraŹ/nie oharakter anglokonfoTmis,tyczny 9. Obok szkolnio1lwa i przemysłu ,ameryka:nizacyjne inkjatywy podejmował również Kośoiół katohdki i jego Qpanowana przez I:rlamdczyJków hierarchi,a. Otwarci'e i w ąposób zakamuf.1owany występowała ona przeB Ideę tyg11a podkJJ:eśJić .miała oer,emcmia a'bsolultoryjna amrery\ka,nii.za,cyjny,ah kursów fabrytki FOllda, w elza'slue'kltó,:rej 1m;'c'ernzO\walI1JonaTodZJiny nowego c,złowli'Elka. Ze stojąc'ej na sceniemalldeJlystat.kiuslcinod:ZMii.iJrnilgran:Cliwswych.naIOOd()l~cih s'll'lQja'Clh,z baga'ża.mi w rę;kJu i kieruW'diUi s,ię nCJJsitępnie do w1e1likliegiotygla iW ,kltó-rYJm znikali. Po chwili znów ukazywali się publiczności ubrani w najlepsze stroje amerykań'Sk1ie i poiWi<eW<l!jąc vrzYlInail1ymi chorąg)iewlkami amerytkańJs!kimj (!Se<hwalIi.z 1974: 254). 9 W XX sibu,locli:u kles!a angJl~lwnfClrm~tY'O:zme ,ubiieratl1Jo z roegruły w sza,tę teoT~i ty~la. Było to, wY'da'je ,slię, pO!Woodem błędmJE1~otroalklt<O(WIallllia ,pl"ZJE1zimig;l"aillltówi ",ert;,nIików" teorii i tygł.a jaklo kC)!1cepcji .równo:zJnaZCtZIlJE1jzi.deą caJlkJowlirtlejalbsol'lbicji etn1C1ZllY'~h grup do angJQSaJslkiej więkstz,oŚidi. 12 Lud, t. LXVII �178 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELlf<SKI ciwko katolickiemu pluralizmowi, rehgijnemu separatyzmowi etnicznea więc i e'1mi'oznympaTatfriombędącym głóWlnymi stTUlkturami społecznymi SItojącymrina straiŻy !tradycji imig,rallltów. Obrona katolicyzmu }ako całośoi pr,zed atakami protestancki'ch natywistów, ostentacyjne demonstrowani:e swej lojalności i patriotyzmu kłóciło się wyraźnie z aspiracjami wiernych z e1mioz.uychgeltt, dla których religia posiadała nie tylko swój wymi:a1rsakraLny, ale :p[,ZJerde wSizystkim etni:czny, narodQwy (Kubiak 1970 : 55 - _66, Kis'lova 1973: 377 - 378). Ta permanentna sprzeczność między talktycZlnymiint:el'ersami Kościoła jako amerykańskiej instytucji reli:g~jnej a jego i:nt'€lresamijako z~połem różnorodnych etnicznie 'wspólnot religijnych, nie s,pmy:jala jednak skutecznej amery1kaJnirzacji,a wywołując opór ;poItęgowała anrty,k:lery1k,ahzmi osłabi.ała zwafltość katolicyzmu :(dowodem poiWstanie Po1lsik:iegoNaTodowego Kościoła KatoHokiego i tZ'N. nieza!leŻinychparafii) i zmniejszała autorytet etnicz:nych organizacji kOlOtrolowa:ny1ch IPl'ZJez Mer. Ang.1oIkonfo;rmi:sty'Czna teoria iCłSymi1aaji\Waz z "ruehem amerykanizalCyjnym", będącym ,swego rorl.rzaj!ustrBJtegią a:kulrt'uTa<cji, zawiodła w dużym stolPlIliu oez:ekiwania swyc:h 'Zwolenll'i:ków.Dążyla OiM prz-ecież do likwidaoji grlllp 'ertnieZlllyoh,do wyeliminowania różnic kulturowych drogą pressure-cooking assimiZation,~~ordolll 1970: 99). Ten program, który nazwać by dzJiś można było ,,:kulturowym etnQbójstwem" (cultural et/uwcide) upowszechn'i,ł w;prawdzi-e nowe wwryzachowań, iidee, ~posób życia u znacznej hozby imiJgrantów i ich rodzilll, jednakowoż nie wyeliminował on cał:lwWli'Cie z ic:h egzystencji traldycji. Krucjata lI1a rzecz przyspIeszonej amer)llkaniza,cj'i TO:zJbudziłabowiem świadomość wychodźców, którzy zaczęli nie tyl~o dostrzegać swą odrębność, ale i poczęli jej bronić w sposób wr:ganiz;owa:ny. Idee wyżswściamery1kańskie] kultury nie sprzyjały wprawidzierozwojowi kultur etnicznych, to jeldnalkowoż agrarni'ozenie ich manifeSitacji do kręgu getta umożliiWiło :ich przetrwanie i zachowanie choćby częścio:wej ciągłości kultuTIOwejz ,k:rajem swego pMhodzenia. Na ItIe naturalnego procesu dostosowywania się imigrantów do nowego środowiska ścierały Siięl:rerobą nalCiskia:mery1kan:izacyjlI1'e i dąż'enie tradycji. J.eden nurichciał odgrodzić wyahodźców od prneszłości ignorując negatywne społeczne skutki ta!k:i~g{),postępowania, drugi usiłował, często w siPOsÓib utO(p'ijny, za1t;rzymaćcnaJSi odJdziehć imigrantów od Iprzemian będą'cych Z1Wiastunem:prz.YJSzłoŚC'i. AJreną śC!ielr.ania,się ty'ch 'teOldenC'jibyłC' -eunicZlll-e getito, k'tÓI'e - 'jak wyraził to Gbroon (1970 : 106) - stanowiło !Swego rodza1ju "komorę dekompresyjną", w :której asymilacyjiThO-akulturacyjiIle pr::remiJany.zachodziły w tempie umOŻliWląjąCymstopniowe i w miarę łagodne włączanie się poszczególnych grup et'niemych do amerykańskiego narodu. Równocześnie z roilwO'jem teorii i praktJlki amery1kaniza,cyjnej w du- �Między ksenofobią i akulturacją. 179 chu anglokonfo-rmisty;cznym zyskiwała również uznanie odmienna koncepcja amerykanizacji imigrantów, 'Znana pod metafOTyczną rurzwą konCei}cjitygla, melting pot. Wychodząc od demokratycznego hasła E pluribus unum ut1'walonego w pańs'twowym godle, głosiła ona stopniowy zanik wszelkich odręhnośei etl1ic:mlych i kultuirowych w amerykańskim społeczeńSltwiena skutek powolnego krzyżowanita się hitolOlgłczmegoi z wiązanego z tym zjawi:slkiem s1:1łIpianiasię pos.zozególnych tradycji w nową jakościowo odmianęamerykaństkiejcywi:Hzaoji (Gordon 1970: 85). vVedług niektóryoh utopijnych poglądów proidukt tego procesu ni'? 211.iał być podobny ani do wzorów anglosaskiCh, ani też do jaki'chkoJwiek innych. Miał ,być po prostu ideaLną syntezą składowych części stopu odzwierciedlającą "romantyczną wiarę w egalitaryzm społeczny, hraik dystansów, uprzedzeń etnicznych i dyskryminacji ni·e hczącą się z realiami społecznymi" (Kubiak 1975 : 153). Teoria tygla została już sformułowana explicite w 2 pał. XVIII w., czego dowodem mO'ż.e-być znall1:awypowi'edź Hectora J. CrevecO€ur'a zawarta w jego eseju próbującym odipowiedzieć na pyta:nie, kim jes't Amerykanin. Już wówczas stwierdził on, ż.e w Stana'ch Zjednoczonych "osobnicy Z€ wszystkich naTodów -przetapiani są w nową rasę ludzi" 10. Na szellizą jednak skalę i,deę tygla sp0ipula:ryzował J. ZangwiJl - amerykański dramatopisarz żydowsko-angielskiegn poehodzenia, który w swej sztuc.e Melting pot, wys1:awionejpo raz pierwszy w 1908 r., dał wyraz przekonaniu. iż mieszane małżeństwa łamiące bari,ery ras, religii i etnicznych uprzedzeń doprowadzą do powstania nowego srpołeclienstwa. Jak złudne były to przypuszczenia, pO'kazały późniejsze badania socjologiczne wykazujące tendencję do utrzymywania się na wysdkim poziomie wskaźnika małżeństw endogamicznych (Kubiak 1975 : 155). Zbytnie przecenianie czynnika biologic:z:negow koncepcji tygla odwt'a'cało niejednokrotnie uwagę od pro-cesu "staipiania się" wzo.rów kultury, który 'Przebiegał w znacznym 'Stopniu niez'ależnie od wymiany genów. Udział europejsikioh zapoiycz'eń kulturowych w toku formowania się cywilizacji ame.rykaOOkiej mirnimahwwał 'równip.ż F. J. Tu:mer, twórc<1. tzw. koncepcji granicy ,lub kresów (frontier), zhieimej pod pewnymi względami z ideami melting pot. Decydując-e znaczenie dla integracji amer;nkańskiego narodu miały odegrać wg niego lokalne środowisko i specyfika dziejów podboju 'kontynentu, marszu na wsohód, w ślad za przesuwającą się staJe ku Pacyfiikowi granką. Wspólna wa'~ka o byt i budowa od podstaw nowej oi'czyzny - to wg. koncepcji granicy główne lO ".H'ere Crev0C:oC"Ul', 12· it1!cHviiduails Letters from ad' aJ.! naticms an American aTe meIJted i-nita a new 'race New Y'or,k Hł57, S. 39. farmer, of man ... ", �180 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI czynrrt~kiscwlania się ró,żno:rod!nychgrup etnicznych 11. Jeśli użyteczność teorii Tumem do interpretacji XIX-wi!e.cznej Ameryki może być duża, to jej zastosowanie do lai napływu nowej fali imi~g'rac,jiz przełomu stule.ci ijeslt już ibarldw niewiellkie. Wsz'elkie gmnice zostały już dawno przekroczone, a wycho.dźcy ze Star'ego Św1ata, majdlljąc za:tTudrri'eniew wielkich oentTa:eh przemysłowyeh - tam próbowali zreilronstruować namia·· stkę swyoh narodowych ojczyzn, żyjąc w częściowej iz;olacjiod '"głównego" nurtu s;połe,C'zeń:stwa. Ta norwa sy1;uaqja etniczna Stanów Zjednoczonych zmodyfikowała rówlI1ieżteol1'ięty.grla'2Jb:1..iża'jąc ją hardw do konoe,pcji aIl!gloik!onoformiSltycmych, oid których oddalać się dopiero poczęła w lata'ch między;woj'ennyoh. OtÓiŻprzymawano istmienie tygla, ale uwa:żano, że dzi,ałał on skutecznie mniej więoej do Wojny Domowej :zespalając z różnorodnych etTIicznyeh elementów doby lwlo:nialnej i dkre&u.starej imigracji jeden naród i tworzą'c joe.dnącywilizację. Od ItegocZlasu ogień pod tyglem znacznie :przygasł, a temperaiu:r,a procesu staJpia:niasię Qpadła. W rezultaci'~ uważano, iż włączenie nowych ;przybyszów dlO'amery;kańslkiego narodu odbywać się ma pod warunkiem, i,ż kultury etniczne upodobnią się do panujących już - bo wytO/pionych ,w ,poprzednim okresie - WWTÓW angloameryikańiskich, które co najwyże,j będą mogły być wzbogacone o pewne drugorzędne elementy kultur krajów pochodzenia imi!graniów. W ten spos6b t;ngiel, przetClipiający w rów:nym stopniu 'Wszystkie swe składn~ki, przeobraził się teraz w hutni,czy piec, w którym na:jpierw ~aleniu ulec miały odrębności., aby tym łatwiej móc to, co ,w nim pozostanie, wlać do uprzednio przygotowclJIlych fOl'll1. Nieodłąc2JIlączęśdą !koncepcji tzw. "miej,skiego tygla" (urban melting 1?ot) pI"z,e'kJsZJtał.oającego imiigrantów w Amerykanów, ibyła tZJW.teoria daru imigTa!Iltów(theory of immigrant gifts), zwana ,także teorią wkładu (contribution theory). Istotą tej teorii była teza głosząca, iż niesłuszne są tw;ierdzenia anglokonformistów i naity,wistów o ca~kowitej bezużytec:zności i Ibra.kiu wartości ikuilitUiT imigrantów. Uważano bowiem, iż obok 2'JbędnegoiW 'amerylkańJSkichwaTu'Illkaohbalastu tra!dY'cj,i,w każdej z etnicznych kultur znajdują się elementy godne zachowania i ~ co ważniejsze - wlprowarci:z:eniaw obręb cywirliiza'cj.iamerykańskiej. Elemeniy te t~a:ktowano j,a'kio,,n~jl'epsze" składniki poszczególnych grup etnicznych, ni€ precywwano jednaJk ~ryt'eriów selekcji. Na ogół do "wkładu" im:iJgranitówzaliczano talkie elementy, któr,e dla kształtu 'Życia ogólnoamerylkarrskiego, jak i egzystenqjri przybyszów z EurQPy, posiadały niezbyt wielki'e znaloze:nie.W !ten ~osób na liście tych "darów" znalazły 11 IZ;Otór ,aJrtyikułów F. J. 'Thtmnera za:wierający wY'klad 'k'OifllOOpCjlj grani1cy zawady j,est IW pra1cy The Frontier in American h'ŻJStory, New York !'fliZO. Omówienie tycih p:OIg1ląidów w polisilciJej DiiteratlUi11z'edal Oslia:tyńJski ~li97.l: 315- 55) .. �Między 181 ksenofO!biq i ak11!Hur·acjq. się tańoe ludowe, muzyka, ~peGjl(łłynarooowych kUlChrui,literatura oraz rzemieśln:ioz:a wytwórCZOIŚĆa,r;tystyczna - a więc wszystkie te €IJ..?menty. ktÓire przez w:re~e następnych lat były zewnętrzną mani!fest,acją etniczności, ipotprz'ezktóre poszczególne grUiPY ertni:czne pOldikOC',eślały swą pozycję i znaczenie. Choć 'teoria daru imigrantów ro:zwinęla się na'jlpebniej w okresie międzywojennym, to jednakowoż ,j'ej początlki sięgają łat 90-tyoh XIX w. Wówczas to niektórzy dziabc:z;e społeczni, za'angażowani w pracę na rzecz ~awy war.unik'Ówżycia :mi·eszJkańcówetniJcq;nych gett, dostrzegli, iż aby zniwelować truooo'Ś'cia'Ci:arpti1łcJ'lj neimigrantów, nie wysta.rczy tylko uJepezać materialny standard ich eg'zystencji i ipOdnooić poziom edukacji. Odkryli oni destrukcyjne skutki naJ1;ywistycznej i anlglOlkonformilS'ty'cmejIpropagandy, która 'de,piI"ecjonu,jąctra'Ciy<cjęO!drywał'awy'chodźców od ich przeszłości. Ta działalnOIŚĆnre sprzyjała -- ich Zldaniem -należytej int'egracji imigranltów, ,czyniąc w ich psychice poważne spustoszenia. Aby ·częściowo zneutnl!liww:ać te fatahlP skutki, zamierzano na powrót odbudować szacune:k ~ględem toradycji imigirantów i to zarówno w środowisku samych wychodźców, jak i również wśród szerokiej opinii IPu:blicznej (Higham 1973: 121 - 122, 23'6). Program tego rodzaju S'ta,rali się realizować ludzie, których czasami nazywano "Przyjaciółmi imigranta" (Friends of Immigrant). Uważali oni, iż nowa strategia asymila'cy'j:ua powinna być nie ty,J!~ozgodna'z ideałami demokracji, ale służyć winna podniesieniu prestiżu Stanów Zjednoc:l1onych na acr-eniemiędzynarodowej przez akcentowranie związków amerykańskiej kultury ze światem cywilizacji eUiro;pej:skiej (Cmss 1973: 9). W tym celu TOz,budzano i popi.erano szereg inicjatyw kulturalJnyoh w obrębie etnicznyoh wspólnot, oraz umożliwiano im prezentację własnej Sipecyfi:ki na arenie ogÓ'lno-narodow.ej. Tą drogą postacie w ludowych strojach poczęły stawać się o7.1dotbą szeregu świąt państwowych, w cz,asie których demonstrowały one .,w:kład" swych grup etnicznych. I takrip. imigranci w swych "narodowych" kostiumach tańczyli w dniu 4 lipca przed ipostacią symbolizującą Amerykę 12, inni zaś brali udział w cyJklu specjalmych zebrań odbywających się pod hasłami Gifts of the Nntions, w czasie których opowiadali nebranym a swych krajaoh pochodzenia, prezentując również !ich osiągnięcia kulturalne (Higham 1973: 253). Akcja zwolenników teorii "•... :kładu posiadała duże znaczenie dla kultu·· ralnego życia imigrantów. Przede wszystkim pnerwała ona monopol haseł negują<.:ych istnienie jakichkolwiek wartościowych elementów kultury wśród grup etnicznych nowej fali. Po drugie, stamł.a się zapobiec rozporzestlrzenianiu :kompleksu niższości i związanemu z nim niebeiWie1 12 Zob. W. Chauncy of pal7eantry, New Yonk Lan~don. The 1912, s. i - 9,. celebration of the Fourth of July by meam �182 ,ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI CZE:ństwuprzerwania wszelkich więzów wychodźców ze swą własną kulturą. Po trzecie, ukierunkowywał,a ona działalność kulturalną "etników" taik, aby mogła być ona Wy1kor,zys1Ja:na w celach propagando wych. Stąd dużą wagę przywiązywać zaczęto do aspektów widowiSikowych działalnolści kultumlnej imigrantów. Po czwarte, umożliwiała ona imigrantom, na raz1e jeszo:lJew skromnym zakresi,p, prezentację swego dorobku ,przed szerszą (publicznością, co pm;iadało duże znaczenie dla odbudowy prestiżu g.I'1up,pr:lJedew,szys1Jkimw iJch własnych oczach. Teoria daru i jej akulturacyjna praktyką. stymulowała nal'Odzimykultur etnicznych wikompanowują'c tI'1ady'cyjnetreści w amerykańskie r,ealia. Tendencja ta przyhrała stopniowo na ~He w lataich przy:pada,jących na okres wprowadzania restryktywnych praw imilgmcyjnych i stopniowo krok po kroku prowadziła do konoepcji kultwow,ego pluralizmu. akceptującej nie tylko waI1tość poozczególny,oh "darów", ale uzna1jącej za składnik istotny dla ameryikańskiego charaikteru odmienność poszczególnych grup etnicznych. BIBIlIOGR.AFIA Billington R. A . The .1954 Protestant Crusade. 1800 - 1860, A stU!dy of the Origins of ,\meTican Chiilcago. Nat£vism, B(~gi-\,rdusE. S. 1~49 Cu~tura~ P~um~ism i. 3'4. and' A.ccultu rat:on, .,SnC'i'ci1Qgy and Re:ie'~(DC,h", SOCiClll B(~g)ina S. A. 11i973 IS1toriceskoie razvitie amerikanslwj nacii. XIX v. ~w:) Nacjonalnyie pro- cessy v SSA, Mo.slkwa. Q9I74 Immigracija v SSA SSA v amerikanslwj v novoielLremja, istoriografii. Osnovnyie (IW:) 118(6~1- 'ml'8 problemy tstarii gg. Mo:slkwa. O(~mmage:r H. S. 11~62 The American racter Mind. since the An interpretation 1880's, New Ha"."Em- of American Thought and Cha- Lo.ndon. Oroi.ss R. D . How .1973 Historians natio.nal Gordon AssimilaNon Origins, 1.9,6.8 1973 ..Inter- in American life. The Ro~e of Race, Reli.gion a,nd rlUt/onal New Y'OIr1k. O. Immigration 1959 Higham States, M. M. ,19,70 Handlin have ~ooked at Immigrants to the United Revi,ew", t. 7, nil' 2H, Staten Isl.and. Migrati·on as a Factor in Amencan (w:) C. Van Wooidward (ed.). The Comparative London. History, Englewood Cliffs. N.J. .J. Immigration, History, Strangers in the Land. York. Approach to New Yar1k - American Patterns of American Nativism. 1860 - 192.5. New �Między ksenofobią Katz H. 1971 Historia Stanów Gdańsk. KisJova A. A. 1973 Religija v Zjednoczonych formirovanii Polski Narcdowy w latach amerikanskoj ..Prace Kościół W,rocIaw, Ameryki, nad!, v SSA, Mookiwa. KUibiia,kH. 11970 183 i akulturacją. w Ka~olick-i 1897 - 1965. Jego społeczne Komi!sjd Socj,ololgdemej" nr W ,,(li(~ław-WaI1slzarwa-Kra,ków. 197,1 Rodowód narodu amerykańskiego, (w:) Stanach PAN K'I;aków, Nacjona.lnyie processy Zjednoczonych uwarunkowania 118, Warslzawa, - Ameryki i społeczne funkcje, Oddział w Kmlktow1e, Kra,ków N otanian: Ph. F. 18;]7 - 1934, "Utah Historical 1975 [; nfia,! Fru eTnal Or:;,ani.~ations in Utah Qu"terly" t. 41, nr 2, Salt Lake City. O;riatyński W 197'1 W kręgu mitu amerykańskiego, War&zawa,. Pi.lclh A. emigracji z ziem polsk-ich. Próba typologii i syn1976 Ogulne prawidłowości tezy, (w:) Stan i potrzeby oław, \V:llrszawa, KI'aków, Pm:.''ha F. P. (ed.) W73 Americanizing Indian". tile badai~ nad zbiorowościami polonijnymi,Wll1o- G!diaiu;k. American Indians. Writings by the "Friends oj the 1880 - 1900, CambI'i,dg,e, Mas:s.. J. :1~74 Henry Fo,rrd',s Metti!nlg I1Dt, (w:) IIl11im~g1ralDltls <.lind M,~g1rla'!1Itls: a'he DCltr,cAJlt Ethnic Experience. Etihnk Studies Reader, ed. D. W. Halfl1J;nan, "Jounnal of Universi:ty S<tudies", t. 10, nr 2 - 4, Detroit. ::>wierenga R. P. Schwartz 1971 EthnoculturaL Studies, political ••,Journal analysis. of Amenkan A new approach S1Judies" (Cambridge) to American Ethnic t. 5. nr 1. Veco!i R. J. 1.973 Zelinsky 1973 European Americans: From Immigrants to Ethnics, (w:) W. H. Ca,rtwri,ght. R. L. WatslOIl J'r (eds.), The Reinterpret.ation of American H~stor!ł and Cultnre, Walshi~ngtcm D. C. W. The Cultural geography of the United States, E.nglewood Cllffs. �184 ALEKSANDER ALEKSANDER POSERN-ZIELlJi<SKI POSERN-ZIELlJi<SKI BETIW,EEN ){:EmrQPIROiB1IA ANID ACCULTUIRJNTLQN. MAlIN IDEAS OF A{M;ERtICAiNl~TION IN 'Illi!E Ul.NIT!EJD iSTAToES IN 'DHE >PERIOD OF LIBERAL IiMMITG:RA TION (Summary) I The abO've-published and influe:rwe which article aims at had been exerted des<:.ribing basic on the oulture mecha.nislllS of immigrants of pressure in the United States towards theclose of th.e mth cen'tury and 1,11 the period of the fkst twenty yeajrl; ;otf itJhe 120t!h C!€II1;tiu:ry. A glr:ea1twave ,ad' 'im1!11lig;rnitiIQI!1 oiflt,hi:;lSe yeans had been 6'cl(~omrpanied by 'a c()Insiideruble increa.,e od' nat'iona~ cOl!1~ciO'U.SlIless oi Ameri:catru> oj AinIgJ!loiS,axonoI1~~~n, wlhiich :!'eiSlUlllteid'm itlhe 19J!'oJWit;rh lulf naiti:v.iJstiic alnd XClI1OiPhaib;ix: t·endeDIClies.T~hWsnaltiivti.lSm i:rJIc1luidJeid a thCislis 'alf a .thrrea:t olf Ciolll>ta:mwna!ti,all1 olf AIIn€lricalIl ci'vi!WlZa!tion iby 'tr:atshy f-meign power elements. Observla'tiOl!1 of l'QllLturail diff.erences od' imm'iig.a't!i()l!1 tlI'a,(J,i'tiOiIlpI'QilTIlp'tleid to 's~t forilJh an a.r,giUJm'Cil1t of lack §rants' ,va rec€lPtiiVJty "A;meni.can a's'Silntilat'ilon, Na,tiv'~sltiJcs'legam; proclaimed rlace"o:ver groups cOlm~ng £rom Eastemn, ,M'iddle and uf imrni- al'so SJuperior.ity and of Scmther.n Europe. 'I1hi,s Amerli'cun mlbvism od' the tUlrn cxf tlhe 'i'9lth 'cen'[<illy a~gravated ethni'c stereoiy>pe.s, ISIlIiPlPOriteJd anltj.J.iJmim!L'glraltii10in a1.JrnO!SlPoore alIl,d ge;niewlted il)lOllatiliJoInof e\l;rhnJi<: ghettO'S of immigran'Vs. The the'S:1Jsod' thei,r iJmm~groiIl'ts s,ome Jfreedom. \vihich 'in turn sOlc'iailain.d cul,tural e:ruvironment. 'Dhus, aclas,s-icall natilvism, bic attilbudes 'tOlWwrdsirmmig'ran:tJS, Amemic ani za:tion, A strategy od' appliied ,f ClI' aSlsoimiila'tiryn gav,e ·the inaptitude e.nalhled therm to foestore 1Jheir OWill ethniiC, 'compr:ised neither a0cul:wTaltAOIll ,had conceived as a xenopho- an idea nor oc·our.r.ed along a with p.ra-ctilce of a new su:ciul movement, :k;nQ'w:n ais t'he "AmericaiIl'iz:ati:on Movement", a't the hegi1nnitng olf 'the 20tih centu,ry. iTlhat (sltrategy WaLS!bas,ed OI!1:the 'the-my od' Aingi!ocom,fo.nmity, ,.according to w:hicrhidealls and pa'titerru; af 'the all:ready we.U-foJ1lTIed Aanerican be splrea.d among the 1I1€'W!Cd,meiI'is, wIli'le "worse" brought tradition from the at tlhe same time Old World should certain au ltureshCJIU:ld ob ..• t.acles such as be removed, Consequently, slloga,ns lof A:rJIgliolaOI11iJlolrmluty !pil101clal~med slepa.aitlilOlI1lof· ilmm~g.ralnits fnJim thei,r cu:Ittu:ra.I roOits. AJmerii.canizati.QIn mQv€lrnent of Life, propa:gated oultura.l Hving, equipment cates, fo,r dispate ethiruids. A neSiS of However, tended to sprea,d A:merk:an ide-dIs and a t<hor'Qlugh JmO'W['edge od' En;glibs<h,elillwinatiCln i.mmi(gra'!'1ftlsand A:ngloconfofll11list-ic parttial crusade od' ,immigrants" Jar who accultulration aoc€llemted a'imed <1;1.aohieving a higher t~leQlry alf as'sim:iJlation patiem;;- superJlu(;,u; {)f standard dis-appctinted its :it JaiJed to enradica:te na'tiv-e 'tradition Amerilc:a:ni'za1Jion awak('ncd :nOlt OiIlQy fi'nadiy T€'Cog:ni'Zledtheir l'ultu.ral own pairti~cu,la,reilhnic Amedca.n approval. tirad~tl~orns IshrOll.llld rejSllIilt :in a of the con,ciCJIU-;- i'ndividuaJ;'ty, staTted to defend it ih an QlI'ganlized way. AiniQt1herr:iidea, ~nqw1fi as a "'rnellti'Dlg ipalt" <K1q(J1rd~ngto whli<ch et slow pa of advo- ąual1'iltaltJive!y new but imeltiil1tg fOI'm ~A' c·iviJization a syn t hes.us od' V':J..rious ethnic elements soan fOJund :Specific vari.a:n:t oftihi'S tJ'heoTY rerso<l,ve·d:iln a concCjption of a ".giLt" or ".c-antributiOlIl" of immi·grant:s" s'ta:ting 'that ea'C!h iimmigrational pa.r:tiClUlla,rly v.a11ualbUe alnd Wio,r,tlhtdbe meintieiined traditiOln comprise,; elemeintSi, Wlhlilah sholuild be inltroidu- ood ill1lt,oAmeriiJcal!1 c~viJJ.i'zaItIi,orn t.o enriic<h it, ThiJs theoiry alll!d asltraltegy hliJzaltion, cl1os'ely eanneciteld wi!t,h 1'1:',go baiclkaJs fa,r ais the 9& cxf the of Aimerri'ca191th oenw'ry, �Między hCJ!wever. :uhey became 185 ,kJsenojoibiq i a,kuUuracjq. wllooS\preilJd al5 late ais in the pedold btet,ween tJhe tlWO W,c~rl1d WaDs. PlractiCidl] adti,v!ilty 'olf the a:dJhelret1ltlsof ',tihiethelo'ry oJ IClooltnibut'ion wals od' a g1redit signi.ficance for ,every day ,life {)If t'he ,immiignaintls. F'i,ntly, itstqpped the mcmopoly of slQgaln'" nega'ting ,the existence' ad' any vaLu'aib]e cult'ura] elements among ethnic g!I101UPS orf iirmm~gra1Jiolll OIfh,gj~n,SeICIGlnidly;, lilt ,trii'ed to pfleVell1lt a IgJmjwlbhod' iiJ:lct',er~()InHy CiOlmlP'lexd'ollll,olwedby a danlgeT oil' brieaikl~!1IgIOd'd'w,ilt'h ailll :tli,es of tlhe 'ilmmiglfall1itls Or,.\"ll cultUlre. T'h~ndly, 'iltdii,recitJEld cu:]J1mra,]alcitli"l,iity of th:eethinilcls" "'10iit CiOIU,ldIbe UiS'eld>for iP1iOlpag,alndapUlrl~OISles,ThiUls a 'grea1t l~mpo'r't,anlC'eIWials31tJtacihed tlo ,palg1eainjtai~Pelclj;lsod' cultural ac:tivi'ty of imm~grants. FOlurthly, it ena:blied ,immigrain1ts to acquaint audience with their ac!hiev,ement,s and thalt T€lSI1.o,rai1;ion olf the ethri,c grolulPlS"[pTieslti!g.e, fad was of a great a wide signif:ka:nce for ~he themy (}f gilf,t alDid~'t's a,ccul:!iUirat,ion ,practice stilmulaited 1!he bi,r1Jh ofe1Jhini'c cultures 'i!nltfi(~duCli~l1ig ,j;radiirti~o!'1.!all e1emenrt,is into ,Amer,i;can l'idie. Thiis t1elnd:er.1IclY lhaid been eo;;pec'ia:L1ySI1.Irengthcned 'lID llhe yearswhen j,n't.rodueed and Igmidual]Jy b'Toulght a:boiUlt the res1Jric'iiiv,e irmm1graltJioll'a] lalW's were C!c}Doceptiol1 of cu] tu rai] plUira1lilsim, accepting not only values of palrt,lcmla'f, seIec'ted "gi!fts", but irecOlg1niizingdiLfferences of specific ethnic groups. being an integral part of the society of the United States, ais a y;~tail elllemont of AJlTIlenuc'ain e,]vljliiz,a~tOlll. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14085f6ca961fdfca87bcc1a314ff48e.pdf 985ccd0a3164dabd05f672cd31c4a257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etnologia - studia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4702 Title A name given to the resource Studia etnologiczne na uniwersytetach polskiech po roku 1989 / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 I. STUDIA I MATERIALY ZBIGNIEW JASIEWICZ ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza STUDIA ETNOLOGICZNE NA UNIWERSYTETACH POLSKICH PO ROKU 1989 Etnologia w tytule tego artykułu oznacza oficjalną nazwę kierunku studiów uniwersyteckich w Polsce, potwierdzoną uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 roku, wprowadzoną w miejsce wcześniej obowiązującej nazwy etnografia. Ten kierunek studiów swoim programem obejmuje zespół dyscyplin naukowych określanych jako "nauki etnologiczne", w którym obok etnologii występuje również antropologia kulturowa czy społeczna, a także folklorystyka, studia nad sztuką ludową i nieprofesjonalną oraz etnomuzealnictwo. Celem artykułu jest przedstawienie sytuacji na tych uniwersytetach, które prowadzą w Polsce studia etnologiczne oraz zaprezentowanie informacji o programach i warunkach nauczania, sposobach przyjmowania na studia, liczbie studentów i doktorantów, stanie kadry nauczającej, o realizacji założonego przepisami profilu absolwenta, wreszcie o specyfice poszczególnych ośrodkówl. Dodatkowym zadaniem tych rozważań jest próba odpowiedzi na pytanie, w jakim zakresie i stopniu na studia etnologiczne wpłynęła transformacja ustrojowa realizowana w Polsce od roku 1989. Czy miała ona zasadniczy wpływ na ich obecny ksztah, czy też zaobserwowane zmiany wynikają po prostu z naturalnego procesu adaptacji tej dyscypliny do zmieniającego się otoczenia I Autorzy korzystali m.in. z materiałów przygotowanych przez instytuty i katedry etnologii dla celów akredytacji kierunku etnologia dokonanej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną iPaństwową Komisję Akredytacyjną, a także z informatorów opracowanych przez poszczególne ośrodki oraz z dodatkowych informacji uzyskanych bezpośrednio od kierowników placówek etnologicznych. �14 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński społeczno-kulturowego w naszym kraju i nowych trendów interpretacyjnych w światowej humanistyce i naukach społecznych. Nie uprzedzając wniosków końcowych, już teraz można stwierdzić, że studia te, wprawdzie przekształcające się po roku 1989, stanowią również kontynuację długich dziejów nauczania etnologii na uniwersytetach polskich. Ich początki sięgająpołowy XIX wieku, kiedy to w roku akademickim 1851/52 profesor geografii i poeta Wincenty Pol zaczął prowadzić wykłady z etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Odrębne studia etnologiczne stały sięjednak możliwe dopiero po powołaniu uniwersyteckich katedr etnologii: pierwszej na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w roku 1910, kierowanej przez Stanisława Ciszewskiego, i następnych, na Uniwersytecie Poznańskim w roku 1919, zajętej przez Jana Stanisława Bystronia, z kolei dwóch katedr na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w roku 1925 obsadzonej przez Jana Stanisława Bystronia i w roku 1926 założonej dla Kazimierza Moszyńskiego. Rok później powstała Katedra Etnologii we Wilnie, której kierownikiem została Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, a w roku 1934 dwie katedry na Uniwersytecie Warszawskim: Katedra Etnografii Polski prowadzona przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową (Zadrożyńska, Zamojska, 2002, s. 6) i Katedra Etnologii Ogólnej i Etnografii Obcej, którą objął Stanisław Poniatowski (Gładkowski, 2001, s. 32). W roku 1926 ujednolicono w Polsce charakter i formę dyplomów magisterskich studiów etnologicznych, określając je jako uzyskane z filozofii, z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii (Rozporządzenie ..., 1927). W ten sposób podkreślono silnie związki etnologii z przyrodniczymi (biologicznymi) naukami antropologicznymi, co wywołało sprzeciw części uczonych, pragnących widzieć etnologię w sposób jednoznaczny w zespole nauk humanistycznych. W okresie II wojny światowej zamknięte zostały wszystkie polskie uniwersytety. Etnologii nauczano jednak potajemnie, ale oczywiście w bardzo ograniczonym zakresie, m.in. na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie, prowadzonym przez profesorów z Poznania i tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Wykładano ją również na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie, założonym w roku 1940 w Londynie. Po wojnie, mimo dużych strat kadrowych i materialnych (zgony, ciężkie choroby i emigracja kilku profesorów), odbudowano te katedry etnologii, które istniały przed wojną, na uniwersytetach nadal znajdujących się w granicach państwa polskiego, i zaczęto tworzyć nowe placówki, początkowo jako katedry etnologii, później zamieniane na katedry etnografii. Charakter studiów etnologicznych i ich programy zmieniały się w zależności od etapu rozwoju nauki, specyficznych zainteresowań ośrodków uniwersyteckich prowadzących edukację studentów etnologii i przekształceń zachodzących w życiu politycznym i społecznym Polski powojennej. Od lat 20. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 15 do początku lat 50. XX wieku studia te realizowane były przede wszystkim w wyraźnych związkach z antropologią fizyczną i archeologią, w czym zbliżały się do klasycznego (amerykańskiego) modelu nauk antropologicznych. Począwszy od roku akademickiego 1950/51 nastąpiła likwidacja samodzielności etnologii jako kierunku studiów, który połączono z archeologią (Polski) i archeologią klasyczną (śródziemnomorską), tworząc w ten sposób jednolity dla całego kraju model studiów z zakresu historii kultury materialnej. Wzorując się na radzieckich dyrektywach, wzmocniono w ten sposób historyczny charakter etnologii, teraz określanej już tylko jako etnografia, którą w gruncie rzeczy zaczęto traktować jako naukę pomocniczą historii. Poczynając od końca lat 50., a więc po przezwyciężeniu stalinizmu, zaczęto zwracać większą uwagę na znaczenie zagadnień społecznych. Wraz z reaktywacją socjologii przywrócono także samodzielność kierunkowi "etnografia", który coraz bardziej zainteresowany problematyką współczesną zacieśniać zaczął swe związki z socjologią. Poczynając od lat 70. stopniowo zaczęto przywracać więzi etnologii z antropologią, ale już nie biologiczną, lecz kulturową i społeczną. Wyrazem tej tendencji stały się zmiany w oficjalnych nazwach placówek. Etnografia zastąpiona została znów etnologią, do której zaczęto dodawać i antropologię kulturową, podkreślając w ten sposób, iż polska etnologia chce czerpać inspiracje zarówno ze swego oryginalnego dziedzictwa badawczego minionych pokoleń, jak i z doświadczeń czołowych światowych ośrodków antropologicznej myśli. Dzisiaj część placówek uniwersyteckich prowadzących kierunek - etnologia (Warszawa, Poznań, Wrocław, Kraków) ma już nazwy dwuczłonowe: katedra (instytut) etnologii i antropologii kulturowej. Ta dwoistość odzwierciedla jednak nie tylko nowy profil edukacji i badań, ale jest także związana z koniecznością respektowania ministerialnych przepisów określających arbitralnie nazwy dla poszczególnych kierunków nauczania. W takim oficjalnym rejestrze figuruje etnologia, natomiast nie ma antropologii kulturowej. Nie można więc byłoby kształcić tylko antropologów kulturowych, bowiem z punktu widzenia przepisów obowiązujących w Polsce nie ma takiego kierunku kształcenia. O wpisanie antropologii kulturowej na listę dyscyplin naukowych uznanych w Polsce i rozpoczęcie prac nad utworzeniem najpierw specjalizacji, a następnie kierunku studiów, jako pierwszy zaapelował w roku 1995 Krzysztof 1. Brozi. W roku 2003 Komitet Nauk Etnologicznych PAN postanowił zwrócić się do władz z wnioskiem o oficjalne uznanie antropologii kulturowej za kierunek kształcenia uzupełniający dotychczasowy program studiów etnologicznych. Nieoczekiwanie w nowej, demokratycznej Polsce znów pojawiła się inicjatywa osłabienia etnologii. Próbę likwidacji etnologii jako samodzielnego kierunku studiów i przekształcenia jej w specjalność w ramach studiów historycznych podjęła Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w swej uchwale �16 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński z dnia 28 listopada 1991 roku. Jednakowoż zdecydowany opór środowiska etnologicznego, podobnie jak i przedstawicieli innych kierunków również tą niefortunną decyzją pozbawionych samodzielności (m.in. archeologii, historii sztuki i muzykologii), zapobiegł wprowadzeniu tej uchwały w życie. Obecnie 5-letnie studia etnologiczne prowadzone są przez instytuty i katedry następujących uniwersytetów: l. Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie (od roku 1995); 2. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego; 3. Katedrę Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od roku 1946, z przerwą w latach 1955-1961 oraz 1969-1972); 4. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (z przerwą w latach 1956-1957 i w roku akademickim 1970/1971); 5. Katedrę Etnologii Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu (od roku 1945, studia przerwane w 1953 roku i wznowione w roku 1999); 6. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego; 7. Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego (od roku 1946). Cztery placówki (w Łodzi, Poznaniu, Warszawie i Toruniu) działają w ramach Wydziałów Historycznych, Katedra w Łodzi usytuowana jest na Wydziale Filozoficzno-Historycznym, Katedra we Wrocławiu na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych, natomiast Instytut w Cieszynie jest częścią Wydziału Etnologii i Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Śląskiego (od 1 września 2003). Dzisiejsze usytuowanie etnologii na wydziałach historycznych jest oczywiście spadkiem po okresie PRL-u i latach traktowania naszej dyscypliny jako typowo historycznej. Obecnie ta struktura organizacyjna niewiele ma wspólnego z profilem współczesnej etnologii, coraz bliższej studiom kulturowo-antropologicznym. Pod względem merytorycznym byłoby przecież bardziej zasadne, aby etnologia, jako dyscyplina wyrastająca z tradycji nauk humanistycznych, i antropologia kulturowa, mocno osadzona w naukach społecznych, mogły rozwijać się na wydziałach podejmujących zbliżoną tematykę, a więc przede wszystkim na wydziałach społecznych. Póki co tak jednak nie jest i niewiele zapowiada zmianę tej sytuacji. Obok wymienionych katedr i instytutów kształcenie w zakresie etnografii prowadziła w okresie powojennym także Katedra Etnografii Ogólnej i Nauk Społecznych UJ w Krakowie (po roku 1956 przekształcona w Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii), której cechą charakterystyczną było "łączenie problematyki etnograficznej z socjologiczną ... zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną" (Sprawozdania, 1966, s. 758)2. 2 Pod kierunkiem prof. K. Dobrowolskiego, prof A. Waligórskiego i prof. W. Kwaśniewicza uzyskało w niej w latach 1947-1974 dyplom magistra z zakresu etnografii 55 absolwentów (Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 6 i n.). �Oskar Kolberg (1814-1890) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 17 Kształcenie prowadziła również nie istniejąca już dziś Katedra Etnografii na UMCS w Lublinie3. Wszystkie działające obecnie ośrodki, poza krakowskim i toruńskim, obok studiów dziennych prowadzą także studia wieczorowe lub zaoczne. Etnologia i antropologia kulturowa w ostatnich latach stała się popularna jako atrakcyjna dyscyplina kulturologiczna, dlatego też wykłady z tego zakresu zostały włączone do wielu kierunków studiów prowadzonych na wydziałach humanistycznych i społecznych (na socjologii, historii, archeologii, psychologii, filologii polskiej i neofilologiach obcych). Etnologia pojawiła się także i na innych wydziałach, zalecana jako tzw. przedmiot "humanizujący" dla adeptów kierunków przyrodniczych i ścisłych. Specjalny status uzyskała etnologia na niektórych kierunkach pokrewnych stając się tam istotnym elementem kształcenia. Z taką sytuacją spotykamy się na studiach realizowanych m.in. przez Katedrę Historii i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Zakład Misjologii, Religiologii i Etnologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Katedrę Etnokulturologii i Edukacji Regionalnej Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica w Płocku. Należy tu zauważyć, iż mimo żywiołowego rozwoju po roku 1989 wyższych szkół niepaństwowych, żadna z nich nie zdecydowała się dotychczas na to, aby kształcić etnologów. Powody ku temu są zapewne co najmniej dwa. Po pierwsze kierunek ten nie należy do tych, które swą atrakcyjnością rynkową przyciągałyby tłumy kandydatów, po drugie zaś szczupłość środowiska profesorów etnologii w Polsce, przy wymogach ministeńalnych określających tzw. minimum kadrowe dla samodzielnego kierunku kształcenia (co najmniej 3 samodzielnych pracowników naukowych na studiach licencjackich), utrudnia skompletowanie inicjującego zespołu dydaktycznego. Źródła do opisu i analizy kształcenia etnologów, również z czasów nam najbliższych, są rozproszone i niełatwo dostępne. Kształcenie to tylko wyjątkowo stawało się przedmiotem refleksji i opracowania. Warto odnotować dwa ostatnio opublikowane, podobne w treści, artykuły J. Muchy (2002; 2003) oraz artykuł Z. Jasiewicza i A. Posem-Zielińskiego (2003), oparty zresztą na materiałach wykorzystanych w przedstawionym tutaj tekście. Ich wartość polega na informowaniu o studiach etnologicznych i antropologicznych w Polsce czytelnika spoza Polski. Artykuły 1. Muchy, mające szerszy zakres, bo informujące o nauczaniu antropologii również w ramach socjologii, w odniesieniu do studiów etnologicznych korzystająjednak z niepełnych i niesprawdzonych danych. J Powołano ją jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym w roku 1945, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Rekrutację na kierunek etnografia wstrzymano w roku 1950, zajęcia trwały do roku 1953. W latach 1961-1967 ośrodek ponownie kształcił studentów pod kierunkiem prof. R. Reinfussa. W sumie wypromował 29 magistrów z zakresu etnografii (Sprawozdania, 1966, 761; Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 17 i n.). �18 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Programy nauczania i ich realizacja Programy nauczania na kierunku "etnologia" stały się porównywalne w skali Polski i ułatwiły studentom zmianę miejsca studiowania w wyniku "Uchwały Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego w sprawie określenia minimalnych wymagań programowych" z dnia 25 lutego 1999 (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Edukacji Narodowej, nr l, z dnia 26 kwietnia 1999, poz. 11), powtórzonej jako "Standardy nauczania dla kierunku etnologia" w roku 2002 (Dziennik Ustaw, nr 116, z 2002 roku). Określają one czas studiów na 5 lat (lO semestrów) i liczbę zajęć na około 2500 godzin, w tym 1260 godzin ujętych w standardach nauczania. Wyróżniono w nich trzy grupy przedmiotów: A. Przedmioty kształcenia ogólnego; B. Przedmioty podstawowe; C. Przedmioty kierunkowe oraz D. Praktyki terenowe lubli muzealne, w wymiarze minimalnym 2 tygodni. Do przedmiotów kształcenia ogólnego zaliczono: 1. historię filozofii i filozofię kultury (60 godz.); 2. podstawy nauki o języku (30 godz.); 3. metodologię nauk społecznych z elementami logiki (60 godz.); 4. elementy historii i prahistorii (60 godz.); 5. przedmioty do wyboru (30 godz.); 6. języki obce (120 godz.) oraz 7. wychowanie fizyczne (60 godz.). Do przedmiotów podstawowych, tworzących rdzeń wykształcenia etnologicznego, zaliczono: 1. wstęp do etnologii (90 godz.); 2. historię etnologii (60 godz.); 3. metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych (150 godz.); 4. etnografię (kulturę ludową) Polski (60 godz.); 5. etnografię Europy (60 godz.) oraz 6. etnografię krajów pozaeuropejskich (60 godz.f. Nowego znaczenia nabrało nauczanie historii etnologii (w tym także antropologii kulturowej i społecznej), którego zadaniem winno być ukazanie studentom nie tylko światowego wymiaru uprawiania naszej dyscypliny, ale również podkreślanie jej narodowej specyfiki (Jasiewicz, 2001, 10 i n.). Choć ten rdzeń etnologicznych studiów określony został 5 lat temu, to w istocie niewiele różni się on od "minimum programowego" z lat wcześniejszych. Dlatego też w opinii wykładowców, mimo wprowadzonych doń nowelizacji, nie przystaje on w pełni ani do profilu współczesnej etnologii, ani też do palących potrzeb dostosowania kształcenia do wymogów rynku pracy. 4 Lista przedmiotów podstawowych ze "Standardów ..." różni się od zamieszczonej w "Wykazie podstawowych przedmiotów kierunkowych. Kierunek studiów: etnografia" Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego z roku 1986. Brakuje na niej "Teorii kultury" i "Sztuki ludowej" natomiast dodano ,,Metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych". W programie z roku 1986 znacznie szerzej jednak potraktowano praktykę zawodową oraz ćwiczenia terenowe: "Praktyka zawodowa - 4 tygodnie; ćwiczenia terenowe - l Otygodni, w tym 2 tygodnie międzyuczelnianego obozu etnograficznego; objazdY terenowe - 2 tygodnie". �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 19 Przedmioty kierunkowe, tworzące ofertę specjalistyczną przedstawianą przez każdy etnologiczny ośrodek uniwersytecki, obejmują: l. etnografię poszczególnych obszarów kulturowych świata (120 godz.); 2. metody interpretacji kultury (120 godz.) oraz 3. folklorystykę i sztukę ludową (120 godz.). Coraz większą wagę przywiązuje się do wykładów i ćwiczeń poświęconych współczesnej kulturze polskiej, a także tym zagadnieniom, które wiążą się z zachodzącymi procesami integracji europejskiej oraz postępującej globalizacji. W tym celu proponuje się studentom zajęcia omawiające kulturowe i społeczne problemy poszczególnych rejonów Europy, Wschodu, Ameryki i innych terenów świata. Studenci zostali zobowiązani, w zależności od realizowanych tematów prac magisterskich, do uczestniczenia w co najmniej czterech wykładach (120 godz.) z zakresu przedmiotów kierunkowych, a także w konwersatorium (60 godz.) i naturalnie w seminarium magisterskim (120 godz.). Obok przedmiotów obligatoryjnych, kończonych zazwyczaj egzaminem, prowadzone są zajęcia fakultatywne, wymagające zwykle zaliczeń. Większość ośrodków prowadzi studia dwustopniowe, najpierw licencjackie, trwające trzy lata, następnie magisterskie, dwuletnie. W istocie jednak są to tylko dwa etapy jednolitych studiów etnologicznych, które ukończyć można, jeśli realizuje się program, po pięcioletnim cyklu nauki. Taki system wprowadzony został w latach 90. w wyniku oddolnych inicjatyw poszczególnych placówek, które dostosowywać zaczęły swoje programy do standardów Unii Europejskiej, choć reformy te nie miały umocowania prawnego. W Warszawie zróżnicowano studia etnologiczne, wprowadzając dodatkową rekrutację na drugi ich stopień, nazwany uzupełniającym. Warunkiem przejścia na drugi stopień jest uzyskanie co najmniej oceny dobrej ze studiów licencjackich i pracy dyplomowej oraz pozytywnego wyniku rozmowy kwalifikacyjnej. System ten premiuje studentów z dobrymi wynikami i zabezpiecza wysoki poziom absolwentów z dyplomami magistra, zapobiegając w ten sposób ujemnym skutkom kształcenia dużej liczby studentów, ale jednocześnie pozbawia tych, którzy nie kontynuują dalszych studiów z etnologii, szans na zdobycie pełnego wykształcenia uniwersyteckiego z tego zakresu. Na pierwszym etapie studiów dwustopniowych obowiązuje zaliczenie tzw. laboratorium dyplomowego, służącego przygotowaniu pracy licencjackiej. Natomiast na drugim etapie należy uczestniczyć przez cztery semestry w seminariach magisterskich, aby pod kierunkiem samodzielnego pracownika naukowego przygotować pracę magisterską. Od czasu wprowadzenia przed kilku laty tego dwustopniowego systemu zauważyć można podnoszenie się poziomu prac magisterskich, szczególnie w tych wypadkach, w których student podejmuje temat będący kontynuacją, rozwinięciem czy nawiązaniem do wcześniejszej opracowanej dysertacji licencjackiej. W sposób naturalny głębiej wchodzi w temat, poświęca mu więcej czasu, bardziej swobodnie formułuje swoje przemyślenia. Z kolei, nawet jeśli diametralnie zmienia tematykę swej rozprawy, i tak zdobyte wcze- �20 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński śniej doświadczenie pisarsko-analityczne w sposób wyraźny odciska się korzystnie na poziomie pracy magisterskiej. Liczba przedmiotów i godzin zajęć na studiach wieczorowych i zaocznych jest nieco mniejsza, a obowiązuje jednak realizacja wszystkich przedmiotów z grupy podstawowej i kierunkowej. W poszczególnych ośrodkach w odmienny sposób realizuje się programy indywidualnego trybu studiowania. We wszystkich ośrodkach prowadzone są także studia równoległe, polegające na podjęciu, po pierwszym roku studiów podstawowych, kształcenia na drugim kierunku. Odbywają się one w dwojaki sposób. Po pierwsze obejmują studentów etnologii zainteresowanych uzupełnieniem wiedzy w zakresie innych dyscyplin, po drugie natomiast dotyczą studentów innych kierunków, którzy chcą poszerzyć swe wykształcenie o program oferowany przez etnologię. Trzeba powiedzieć, iż z każdym rokiem wzrasta tego typu zainteresowanie obejmujące nie tylko studentów pokrewnych kierunków, np. socjologii czy historii, ale także i takich dziedzin, które są dość odległe od etnologii, jak np. fizyka, prawo, ekonomia, różne filologie itp. Choć dotychczas studia na drugim kierunku nie są praktyką powszechną i nadal napotykają na poważne przeszkody natury organizacyjnej (np. brak większych sal wykładowych limituje wielkości grup), to jednak ich rosnąca popularność świadczy o konieczności dalszego ich upowszechnienia. Takie studia zajmują ważne miejsce w strategii specjalizacyjnej studenta. Z jednej strony pozwalają mu np. studiować zagadnienia pogłębiające i rozszerzające jego zainteresowania, z drugiej zaś umożliwiają studentom, bardziej pragmatycznie nastawionym i studiującym kierunki zorientowane na zdobycie konkretnego zawodu, podjęcie dodatkowych studiów zaspokajających przede wszystkim ich autentyczną pasję poznawczą. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, a także kilka innych placówek, uczestniczą od roku 1995 w programie tzw. Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH), umożliwiających szczególnie zdolnym studentom na zdobywanie wiedzy w zakresie kilku dyscyplin społecznych i humanistycznych. Od kilku lat wszystkie ośrodki przygotowują co roku informatory dla studentów o programach i zasadach studiowania. Opracowania te mają bardzo zróżnicowany stopień szczegółowości; jedne z nich obok krótkich, ogólnych informacji na temat przedmiotu zawierają także dosyć szczegółowe syllabusy wraz z informacjami bibliograficznymi, inne ograniczają się tylko do charakterystyki wykładu czy ćwiczenia, pozostawiając wykładowcom obowiązek dostarczenia studentom bardziej konkretnych danych na temat przebiegu zajęć i niezbędnych lektur. Na wyróżnienie zasługuje informator z lat 2002 i 2003 przygotowany przez ośrodek warszawski, który zarówno pod względem edytorskim, jak i treściowym jest biuletynem bardzo atrakcyjnym, czytelnym i poręcznym. Takie informatory służą zarówno studentom etnologii w lepszym zorientowaniu się w problematyce zajęć fakultatywnych, ułatwia- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 21 jącym dokonanie trafnego wyboru odpowiedniego przedmiotu, jak i tym studentom z innych kierunków, którzy zainteresowani są tylko uczestniczeniem w wybranych zajęciach organizowanych przez placówki etnologiczne. Informatory te są także pożytecznym źródłem informacji dla kandydatów na studia, którzy dzięki nim mają lepszy wgląd w program nauczania i program badań i na tej podstawie mogą dokonać ostatecznego wyboru kierunku odpowiedniego dla swych zainteresowań. Warunkiem prowadzenia kierunku studiów "etnologia" jest obecnie zatrudnienie w instytucie lub katedrze "co najmniej pięciu pracowników z tytułem profesora lub stopniem naukowym doktora habilitowanego, reprezentujących specjalności wchodzące w zakres danego kierunku studiów, w tym co najmniej trzech reprezentujących specjalności, z których uzyskiwane są dyplomy" (Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z 23 kwietnia 1992 roku oraz Rozporządzenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 28 marca 2002 roku, Dziennik Ustaw nr 55, poz. 480 z 2002 roku).W tym gronie zatem, obok etnologów, mogą to być przedstawiciele pokrewnych dziedzin (np. w sytuacji etnologii folkloryści, etnomuzykologowie, historycy kultury, kulturoznawcy, socjologowie kultury, religioznawcy, filozofowie kultury itp.). Spośród siedmiu uniwersyteckich ośrodków kształcących dziś etnologów warunek ten spełnia pięć placówek (Warszawa, Poznań, Kraków, Łódź i Cieszyn). Pozostałe zobowiązane zostały do pilnego uzupełnienia liczby profesorów i doktorów habilitowanych. W takiej sytuacji znalazła się odbudowywana po latach Katedra Etnologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, która stopniowo stabilizuje się zarówno pod względem kadrowym, jak i programowym. W gorszej sytuacji znalazła się Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, która w roku 2003, na skutek braków kadrowych, wynikających z tzw. luki międzypokoleniowej, wolnego postępu awansów naukowych i transferu niektórych pracowników do innych placówek, nie uzyskała akredytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej i utraciła prawo do naboru nowego rocznika studentów. Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż przepisy określające wymóg posiadania aż pięciu samodzielnych pracowników naukowych na kierunku "unikatowym", jakim jest etnologia, są poważną przeszkodą w rozwoju studiów etnologicznych na uczelniach, które takiej dyscypliny jeszcze nie mają. Uczelnie w niektórych regionach kraju (np. na Pomorzu Zachodnim, Gdańskim, Warmii i Mazurach, w Lubelskiem i Rzeszowskiem) nie mają możliwości uruchomienia etnologii, gdyż ewentualny transfer kadr z innych uniwersytetów mógłby zagrozić stabilności tych placówek. Tymczasem sytuacja kadrowa w grupie samodzielnych pracowników naukowych w zakresie nauk etnologicznych jest wysoce niezadowalająca, jeśli przyjąć za kryterium wytyczne ministerialne. Wówczas bowiem w 7 placówkach kształcących etnologów pracować powinno ok. 35 profesorów i doktorów habilitowanych z odpowiednich dziedzin, tymczasem jest ich tam obecnie 28 (tabl. I). �22 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Tabl. I Nauczyciele akademiccy - profesorowie i doktorzy habilitowani w zakresie nauk etnologicznych na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem prof. tytularni prof. uniwersyteccy. docenci. doktorzy hab. prof. emerytowani aktywnie wspoma· gający proces dy· daktyczny Pracownicy wspo· magający (z innych ośrodków) IEiAKUW Warszawa 9 2 2 2 3 IEiAK UAM Poznań 8 4 3 I O Kat. Etn. UMK Toruń 3 O I I I Kat. Etn. UŁ Łódź 8 I 4 I 2 IEiAK UJ Kraków 5 2 3 O O Inst. Etn. UŚ Cieszyn 5 2 2 O I KaLEtn. UWr Wrocław 5 O 2 I 2 Razem 43 11 17 6 9 Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. Tabl. II Prowadzący zajęcia na studiach etnologicznych z grupy pracowników tzw. "nie samodzielnych" na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem Adiunkci i wykładowcy ze stopniem dr asystenci Doktoranci prowadzący zajęcia IEiAKUW Warszawa 15 10 2 3 IEiAK UAM Poznań 26 14 O 12 Kat. Etn. UMK Toruń 5 3 I I Kat. Etn. UŁ Łódź 16 7 4 5 lEi AK UJ Kraków 12 8 O 4 InsL Etn. UŚ Cieszyn 16 5 4 7 Kat. Etn. UWr Wrocław 17 10 O 7 107 57 11 39 Razem Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 23 Właśnie dlatego inicjatywy zakładania nowych katedr etnologii są z góry skazane na niepowodzenie. Szczególnymi wyjątkami w tym względzie jest oczywiście przykład Cieszyna, który spełnił warunek minimum kadrowego oraz etnologii toruńskiej, nie spełniającej tych wymogów. Należy w tym miejscu wspomnieć, iż najnowsze przepisy ministerialne wyeliminowały z tzw. minimum kadrowego tych pracowników samodzielnych, którzy pracująjednocześnie na dwóch uczelniach. Mogą oni nadal swą wiedzą wspierać słabsze placówki, ale nie mogą być zaliczani do zespołu dającego uczelni uprawnienia do prowadzenia kierunku studiów, doktoryzowania czy prowadzenia przewodów habilitacyjnych. Stan zatrudnienia samodzielnych pracowników nauki mających pełne uprawnienia akademickie, ale także i to, czy pracują oni na jednym czy na dwóch etatach, wpływać oczywiście musi na intensywność ich kontaktów ze studentami, liczbę prowadzonych przez profesorów wykładów, wielkość grup seminariów magisterskich i dostępność konsultacji. Tam, gdzie profesorowie-"goście" pojawiają się np. tylko na dwa dni w tygodniu, są oni przeciążeni obowiązkami i z natury rzeczy mniej mogą poświęcić czasu studentom. Różna także w instytutach i katedrach jest liczba prowadzących zajęcia z grupy pracowników tzw. "niesamodzielnych" (tabl. II). Poszczególne ośrodki etnologiczne różnicuje ponadto sposób realizacji przedmiotów "kierunkowych" oraz typ i zawartość tematyczna zajęć fakultatywnych, zwykle opartych na pracach badawczych prowadzonych przez wykładowców tych kursów. W zależności od profilu zainteresowań naukowych prowadzących nauczanie koncentruje się ono na wybranych regionach Polski i Europy albo też wybiórczo upowszechnia wiedzę na temat różnych obszarów kulturowych innych kontynentów (np. Ameryki Łacińskiej w Poznaniu czy Azji w Warszawie); raz kładzie większy nacisk na folklorystykę (np. w Cieszynie), to znów na sztukę ludową i nieprofesjonalną, czy też na współczesną kulturę popularną; w jednych ośrodkach więcej uwagi skierowuje się na zagadnienia teoretyczne, w innych na dobre opanowanie metodyki badań terenowych. Największy nacisk na sprawy regionu bliskiego położeniu ośrodka kładzie niewątpliwie cieszyńska etnologia, w zrównoważony sposób traktuje kwestie polskie i analizę kultur pozaeuropejskich ośrodek poznański i warszawski, spory nacisk na interpretację współczesnej kultury w jej nowych formach, wyrastających jednak często z dawnych wzorców, kładzie etnologia krakowska, natomiast w Łodzi dużą uwagę poświęca się problemom etnologii wielkiego miasta oraz zagadnieniom związanym z antropologią wizualną. Największy nacisk z kolei na dobre przeszkolenie studenta w zakresie metodyki i zdobycie osobistych doświadczeń w zakresie badań terenowych kładzie się w Warszawie, natomiast w Poznaniu sporą uwagę programy edukacji poświęcają najnowszym prądom antropologicznym. W Cieszynie wreszcie studenci w najszerszym zakresie mają okazję zapoznać się w trakcie studiów z problematyką folklorystyczną. Tak więc mimo pewnego wspólnego mianownika w edukacji �24 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński etnologii, wynikającego z kanonu ministerialnego oraz dosyć jednorodnej sytuacji polskiej etnologii, wyrastającej z tożsamych tradycji, każdy z ośrodków zachowuje w sposób naturalny swą specyfikę odzwierciedlaną zarówno w podejściach badawczych, jak i sposobie realizacji programu nauczania. Transformacja ustrojowa po roku 1989 ostatecznie zamknęła długi okres powojennych dziejów, w którym uczelnie państwowe, obok edukacji, były także narzędziem indoktrynacji ideologicznej. Wprawdzie specjalne placówki służące tym celom w postaci tzw. katedr marksizmu-leninizmu zostały zlikwidowane po roku 1956, to jednakże w programach studiów nadal znajdowały się obligatoryjne wykłady z filozofii marksistowskiej czy ekonomii politycznej socjalizmu i kapitalizmu. W programach nauczania dbano o to, aby nie poruszać "zakazanych" tematów, choć trzeba przyznać, iż obszary objęte tabu stopniowo zawężały się. Należały do nich głównie sprawy tyczące najnowszej historii, stosunków polsko-radzieckich, krytyki działań partii komunistycznych, polemik z marksizmem lub rewizji marksizmu oraz, w zakresie najbardziej interesującym etnologów, szereg kwestii etnicznych, przede wszystkim takich jak problematyka mniejszości żyjących w Polsce, polskiej diaspory na Wschodzie, problematyki żydowskiej, ukraińskiej czy niemieckiej. Nowa "Ustawa o szkolnictwie wyższym" z dnia 12 września 1990 roku, która nie objęła szkół wyznaniowych, stanowiła, że szkoły wyższe w Polsce "działają na zasadzie wolności badań naukowych, wolności twórczości artystycznej i wolności nauczania". Tak więc ustawa ta gwarantowała rzeczywisty pluralizm poglądów, przyczyniając się do kreowania atmosfery wolności w głoszeniu poglądów, na uczelniach wyższych. W ten sposób, co najmniej od strony formalnej, usankcjonowana została sytuacja (istniejąca w etnologii już wcześniej) umożliwiająca współistnienie w ramach poszczególnych ośrodków przedstawicieli różnych kierunków i orientacji charakterystycznych dla współczesnej etnologii i antropologii kulturowej. Cechą charakterystyczną dla studiów etnologicznych był i nadal pozostaje bliski związek dydaktyki z działalnością badawczą prowadzoną w instytucie lub katedrze. Związek ten przejawia się w przekazywaniu przez nauczycieli akademickich własnych doświadczeń badawczych, a także we włączaniu studentów do badań prowadzonych w ośrodku. Zachowanie tej cechy w kształceniu nie jest obecnie łatwe ze względu na znaczny wzrost liczby studentów i obciążeń pracowników zajęciami dydaktycznymi. Nadal jednak jest to po części możliwe dzięki korelowaniu treści niektórych wykładów i innych zajęć z pracami naukowymi nauczycieli akademickich, a także w wyniku uczestnictwa studentów w zajęciach określanych mianem laboratoriów etnograficznych, powiązanych z pracami terenowymi ukierunkowanymi na zbieranie danych potrzebnych do projektów badawczych realizowanych przez pracowników. Możliwości swobodnego przepływu studentów z jednych ośrodków do drugich, w cel nawiązania bezpośrednich kontaktów ze specjalistami, których �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 25 nie ma w rodzimej uczelni, zapewnić ma obecnie uruchomiony już ogólnopolski program wymiany studentów, tzw. "Most", natrafiający jednak ciągle na przeszkody organizacyjne i finansowe. Jednakowoż dotychczasowe skromne jeszcze doświadczenia wskazują, iż taka wymiana jest pożyteczna, potrzebna i spotyka się ze sporym zainteresowaniem studentów. Pojawił się także postulat wymiany wykładowców pomiędzy ośrodkami, mający ożywić kontakty między uniwersytetami i wzbogacić ofertę dydaktyczną. Co ciekawe, idea ta zgłaszana już była przez etnologów polskich w roku 1926 (Zjazd. .., 1927, s. 126). Ta słuszna myśl jest tu i ówdzie dzisiaj realizowana, ale nie nadano jej formy stabilnej, ograniczając się raczej do eksperymentów. Co jakiś czas powraca także pomysł restytucji międzyuczelnianych obozów etnograficznych, tak dobrze funkcjonujących w latach 60. i 70. Mogłyby one zapobiec zamykaniu się w sobie poszczególnych placówek etnologicznych oraz dawałyby studentom niepowtarzalną okazję nawiązania kontaktów międzyośrodkowych. Wzrost liczby studentów w kraju oraz znaczne koszty, jakie organizacja takich obozów musiałaby za sobą pociągnąć, czyni tą inicjatywę niezwykle trudną do realizacji. Ważną formą aktywizacji naukowej studentów, od dawna zresztą obecną na studiach etnologicznych, jest ich działalność w studenckich kołach naukowych, występujących w każdym z ośrodków kształcących etnologów. Koła naukowe organizują badania i wyprawy terenowe zarówno w Polsce, jak i poza krajem, w tym także na obszary pozaeuropejskie, przygotowują konferencje naukowe, wystawy fotograficzne i przeglądy filmów etnologicznych, inspirują pisanie przez studentów prac zamieszczanych w czasopismach naukowych i wydawnictwach seryjnych, wreszcie redagują własne czasopisma. Wśród nich wyrói;nia się szczególnie pismo "Barbarzyńca", posiadające ISSN, wydawane przez Koło Naukowe Etnologów z UJ oraz seria wydawnicza "Chata", wydawana przez studentów warszawskich, a publikująca większe prace, będące rezultatem zespołowych badań terenowych. Bolączką większości kół naukowych jest brak przeznaczonych dla nich pomieszczeń, związany z trudnościami lokalowymi instytutów i katedr, a także bardzo skromne środki finansowe uczelni przeznaczone na wspieranie ich działalności. Od połowy lat 90. we wszystkich ośrodkach prowadzących studia etnologiczne zastosowano punktowy system zaliczeń zajęć powiązany z Europejskim Systemem Transferu Punktów Kredytowych (ECTS). System ten, wprowadzony w krajach Unii Europejskiej w latach 80., umożliwił uniwersytetom polskim uczestnictwo w programie wymiany studentów Tempus (od roku 1996) oraz SokratesIErazmus (od roku 1999). Wymiana ta, która w ostatnich sześciu latach objęła ponad 100 studentów etnologii z Polski, wyjeżdżających przede wszystkim do uniwersytetów w Austrii, Danii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Niemiec i Szwecji, stanowiła, obok wykładów zagranicznych profesorów wizytujących Polskę, prawdziwy przełom w otwarciu się na świat. System ECTS �26 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński umożliwił porównywanie studiów między poszczególnymi ośrodkami oraz przyczynił się do wzajemnej uznawalności zaliczanych zajęć w skali europejskiej. Obok wspomnianych wyżej programów wymianie studentów służą także inne działania, związane z kontaktami bilateralnymi i multilateralnymi poszczególnych ośrodków i profesorów. Wspomnieć tu można m.in. program CEEPUS (Central European Exchange Programme for University Studies), w którym uczestniczy Instytut Etnologii UJ, mający jako partnerów ośrodki etnologiczne w Czechach, Słowacji, na Węgrzech i w Chorwacji. Obok tradycyjnej formy hospitacji zajęć dydaktycznych wprowadzono także, od połowy lat 90., nowe formy kontroli i oceny wewnętrznej poziomu edukacji, jednakże, jak się zdaje, o ograniczonej dotychczas skuteczności. Jedną z nich jest anonimowa ocena zajęć wykładowców dokonywana przez studentów przy końcu semestru za pomocą anonimowej ankiety. Sondaże tego rodzaju nie wszędzie jednak prowadzone są systematycznie, gdyż działania takie napotykają na niezrozumienie ich sensu ze strony części nauczycieli akademickich. Do tej formy wypowiadania ocen nie przekonani zostali również studenci, którzy, częstokroć nie informowani o rezultatach ankietowania, nie mogą dostrzec związku między wyrażonymi przez siebie uwagami a propozycjami zmian programowych i personalnych. Po roku 1989 wprowadzono również zewnętrzną wobec poszczególnych kierunków studiów danej uczelni ocenę jakości kształcenia. Jej zadaniem jest udzielenie tzw. akredytacji, czyli świadectwa określającego poziom danej placówki w zakresie edukacji. Proces akredytacji to działania zmierzające do zgromadzenia informacji na temat programu, warunków i poziomu kształcenia po to, aby móc wydać orzeczenie o spełnianiu lub też niespełnianiu ustalonych wcześniej standardów edukacji. Instytuty i katedry kształcące studentów etnologii poddane zostały akredytacji już dwukrotnie. Po raz pierwszy kontrolę przeprowadzono w roku 2001, kiedy to akredytacja realizowana była przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną, powołaną 31 stycznia 1998 roku przez Konferencję Rektorów Uniwersytetów Polskich. Oceny sytuacji w poszczególnych ośrodkach (tylko tych, które dobrowolnie do tego procesu przystąpiły) dokonały specjalnie powołane komisje składające się z profesorów etnologii, ale niezatrudnionych w wizytowanym ośrodku. Kontrolę przeprowadzono na podstawie "standardów akredytacji" przyjętych przez grupę ekspertów-etnologów na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2000 roku. Do akredytacji przystąpiło wówczas pięć instytutów i katedr: z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Śląskiego - Filii w Cieszynie. Cztery pierwsze placówki uzyskały akredytację na pięć lat, a ośrodek cieszyński na 2 lata. Akredytacja ta nie objęła dwóch ośrodków studiów etnologicznych, na Uniwersytecie Wrocławskim �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 27 i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, bowiem nie spełniały one przyjętych w standardach koniecznych warunków akredytacji. Po raz drugi akredytację przeprowadzono w roku akademickim 2002/2003, tym razem przez powołaną w dniu 1 stycznia 2002 roku, na mocy nowelizacji Ustawy o Szkolnictwie Wyższym z dnia 20 lipca 2001 roku (Dziennik Ustaw nr 85, z dnia 17 lipca 2001, poz. 924), Państwową Komisję Akredytacyjną. Jednym z pierwszych kierunków poddanych kontroli była etnologia. Tym razem wizytacje przeprowadzone przez zespoły Państwowej Komisji Akredytacyjnej, składające się z członka Komisji, działającego jako przewodniczący zespołu, przedstawiciela Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu oraz ekspertów powołanych spośród profesorów etnologii, objęły wszystkie instytuty i katedry kształcące w Polsce studentów etnologii. Akredytacja ta, w odróżnieniu od pierwszej, dobrowolnej, była obligatoryjna. Obydwie akredytacje miały nieco inny zakres i cele, zawsze jednak związane były z kontrolą jakości kształcenia dokonywaną w duchu podobnych praktyk realizowanych w krajach Unii Europejskiej. Jeśli pierwsza z nich, przeprowadzona przez ciało korporacyjne, jakim jest Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich, miała na celu głównie sprawdzenie jakości kształcenia i ustalenie miejsca uczelni na rynku edukacyjnym, to druga, podjęta z mocy ustawy przez organ rządowy, ma charakter instytucjonalny, bowiem sprawdza także uprawnienia jednostki do kształcenia studentów i nadawania im dyplomów. Może służyć ponadto międzynarodowemu uznawaniu dyplomów i zawodowych kwalifikacji, co jest istotne w procesie integracji krajów europejskich oraz coraz większej mobilności studentów i nauczycieli akademickich. Rola akredytacji, dla ośrodków kształcenia studentów etnologii, polegała na: l. zwróceniu uwagi na znaczenie i poziom realizacj i dydaktyki wśród prac wykonywanych przez instytuty i katedry; 2. uświadomieniu sobie konieczności stałej koordynacji prac nad nowelizacją programów kształcenia, w tym także nad tzw. minimum programowym, które, jak wszyscy to dzisiaj stwierdzają, powinno zostać gruntownie przekształcone i dostosowane do nowej sytuacji polskiej etnologii po roku 1989 i do aktualnych potrzeb rynku pracy absolwentów; 3. bliższym wzajemnym poznaniu przez przedstawicieli różnych ośrodków rozwiązań organizacyjnych i propozycji programowych mogących z powodzeniem znaleźć zastosowanie w innych placówkach5; 4. zidentyfikowaniu obiektywnych trudności i mankamentów w każdym ośrodku 5 Kontakty te osłabły po zaniechaniu Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych przez ośrodek warszawski oraz zaprzestaniu działalności przez Podzespół Etnografii Zespołu Dydaktyczno-Naukowego Nauk Historycznych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, pracujący w drugiej połowie lat 80. Wyniki akredytacji przeprowadzonej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną stały się przedmiotem posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, które odbyło ~ię 30 listopada 2001 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. �28 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński i wskazaniu tych słabych punktów władzom uczelnianym z zaleceniem ich usunięcia, i 5. ukazaniu stopnia zgodności między realizowanymi programami a przepisami i wytycznymi ministerialnymi. W końcu tej części rozważań można stwierdzić, iż zmiany w programach studiów etnologicznych oraz w przebiegu ich realizacji po roku 1989 były następujące: wprowadzano na szeroką skalę do kształcenia treści z zakresu współczesnej antropologii społecznej i kulturowej; poszerzono zakres zajęć fakultatywnych; zastosowano punktowe rozliczanie zajęć realizowanych przez każdego studenta; rozszerzono obszar indywidualnego trybu studiowania; wprowadzono studia dwuetapowe (licencjackie i magisterskie), a następnie trzyetapowe (studia doktoranckie); zobowiązano doktorantów do prowadzenia zajęć, co w istocie doprowadziło do wyeliminowania asystentów; obniżono liczbę godzin ćwiczeń terenowych (ze względu na brak środków finansowych). Do zmian organizacyjnych należało także wprowadzenie nowych form kształcenia, takich jak studia wieczorowe i zaoczne, a także poddanie ośrodków etnologicznych kontroli zewnętrznej, sprawdzającej jakość kształcenia. Ważnym czynnikiem wywierającym wpływ na przebieg i charakter studiów było gwahowne zwiększenie się liczby studentów, a więc tym samym konieczność przeorientowania studiów etnologicznych z pozycji kształcenia elitarnego na metody edukacyjne właściwe dla studiów masowych. Studenci Pod koniec 2001 roku liczba studentów etnologii w Polsce wynosiła 2372. Studiowali oni w siedmiu ośrodkach uniwersyteckich tj. w Cieszynie, Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu. Uczestniczyli w różnych formach studiów: dziennych, pięcioletnich studiach "ciągłych", to znaczy nie wymagających poddania się odrębnej rekrutacji przy przejściu na wyższy, tj. magisterski etap studiów; dziennych studiach magisterskich "uzupełniających", wyodrębnionych jako drugi etap i dostępnych po uzyskaniu licencjatu z etnologii i przeprowadzeniu oddzielnej rekrutacji (prowadzonych tylko na Uniwersytecie Warszawskim); studiach wieczorowych, w tym także na wieczorowych uzupełniających studiach magisterskich, istniejących znowu tylko w Warszawie oraz na studiach zaocznych (tab!. III). Wśród 1593 studentów studiów dziennych było w 2001 roku 1071 kobiet (67,2%), natomiast wśród 779 studentów studiów wieczorowych i zaocznych liczba kobiet wynosiła 518 (66,4%), co wskazywałoby na dość stabilną relację płci w obu tych kategoriach kształcenia oraz świadczyło o feminizacyjnej tendencji wynikającej zapewne z popularnego przekonania, iż studia humanistyczne bardziej odpowiednie są dla dziewcząt aniżeli dla chłopców. Dodatkową grupę studentów etnologii, wyłączoną z przedstawionej tu statystki, stanowili stu- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 29 Tab!. III Studenci etnologii (bez obcokrajowców) Uniwersytet Ogółem UŚ Cieszyn UJ Kraków Uniwersytet Łódzki UAM Poznań UMK Toruń UW Warszawa UWr Wrocław Razem 362 212 w poszczególnych Studia Dzienne dzienne studia majednolite* gisterskie uzupełniające 261 212 Studia wieczcrowei zaoczne jednolite* uniwersytetach Wieczorowe magisterskie studia uzupelniające** Po ostatnim ro- Absolwenci ku studiów bez z tytułem egzaminu dy- magistra plomowego 101 27 21 19 459 217 242 378 244 118 179 179 497 164 285 213 2372 1490 192 36 64 62 36 w polsce w roku 2001 715 64 16 31 41 41 10 26 67 165 * Określenie "studia jednolite" oznacza możliwość studiowania albo przez pierwsze 3 lata, albo przez cały okres 5 lat studiów, bez oddzielnej rekrutacji. ** Określenie "studia uzupełniające" oznacza przyjmowanie na zasadach oddzielnej rekrutacji na drugi etap studiów magisterskich, po uzyskaniu licencjatu z etnologii, stosowane wyłącznie na Uw. Źródło: Szkolnictwo ~sze: dane podstawowe. Informator, Warszawa 2002. Tab!. IV Studenci etnologii/etnografii Rok 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Ogółem 485 497 512 545 621 921 908 1184 1445 1676 1963 2209 2372 w Polsce (bez obcokrajowców) Studia dzienne Studia wieczorowe i zaoczne 485 497 512 545 621 891 825 969 1115 1279 1426 1555 1593 Źródło: Szkolnictwo łryższe: dane podstawowe. w latach 1989-2001 Studia eksternistyczne 30 78 208 330 397 537 654 779 Informator, 5 7 Warszawa 1990-2002. Absolwenci z tytułem magistra 64 77 62 52 55 47 73 59 73 100 110 206 165 �30 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński denci obcokrajowcy, których w roku 2001 było 25, w tym 12 kobiet (Szkoły wyższe ż żchfinanse ... , 2002, 90, 146,237,274). Trzeba w tym miejscu stwierdzić, iż liczba 2372 studentów etnologii u początków XXI wieku to liczba nieporównywalna z uprzednimi doświadczeniami w kształceniu adeptów naszego kierunku w całej dotychczasowej historii etnologii polskiej. Zaprzecza ona zdecydowanie dotychczasowemu obrazowi studiów etnologicznych jako kierunku przeznaczonego tylko dla bardzo nielicznej grupy studentów. Gwałtowny wzrost liczby studentów nastąpił od końca lat 80. a następnie szczególnie od roku 1992 i 1993. W roku 1989 było ich w całym kraju zaledwie 485 i kształcili się oni tylko w pięciu ośrodkach. Przyrost zatem w latach 1989-2001 był blisko 5-krotny, ale w stosunku do roku 1972, kiedy to na polskich uniwersytetach studiowało tylko 257 studentów etnologii, wzrost ten uznać można za ponad 9-krotny. W okresie 13 lat, które zostały wzięte pod uwagę, uniwersytety opuściło 1143 absolwentów etnologii z dyplomami magistra (tabl. IV). Było ich zatem dwukrotnie więcej w porównaniu z 539 absolwentami, którzy ukończyli studia w latach 1946--1974, a więc w okresie 29 lat. Liczby te są wiele mówiące, nawet jeśli dane przedstawione przez Główny Urząd Statystyczny nie są kompletne (B. Kopczyńska-Jaworska, 1975). Zwiększenie się liczby studiujących w Polsce jest jednym z istotnych, a zarazem spektakularnych zjawisk związanych z transformacją ustrojową po roku 1989. Przyczyny tego zjawiska były wielorakie. Z jednej strony miały one charakter instytucjonalny. Władze państwowe, zaniepokojone jednymi z najniższych w Europie wskaźnikami scholaryzacji i wyższego wykształcenia, zniosły niskie limity przyjęć, a prawo do decydowania o liczbie studentów na poszczególnych kierunkach oddały teraz autonomicznym szkołom wyższym. Uniwersytety i inne uczelnie zachęcone zostały ponadto do poszerzenia grona studentów poprzez ministerialny system finansowania placówek wyższej edukacji uwzględniający, choć w niewystarczającym stopniu, liczbę osób studiujących. Jednocześnie zezwolono na otwarcie studiów płatnych w szkołach państwowych, którymi stały się studia wieczorowe i zaoczne. Miały one poszerzyć możliwości studiowania, a jednocześnie stać się źródłem dodatkowych (często niezbędnych) dochodów dla skromnych budżetów uczelni i wykładowców. Taką drogą zaczął kształtować się w Polsce rynek edukacyjny, na którym poszczególne szkoły wyższe (w tym także prywatne) starają się zająć korzystną dla siebie pozycję, i to nie tylko poprzez poziom dostarczanej wiedzy, ale również dzięki ułatwieniom procedur rekrutacyjnych i (niestety) obniżeniu wymogów studiowania. Najbardziej jednak istotne przyczyny wydatnego zwiększenia się liczby studentów tkwią w zmianie stosunku społeczeństwa polskiego do wyższego wykształcenia. Stało się ono wartością uznawaną nie tylko jako dobro zbiorowe przez duże grupy społeczne i instytucje, a przede wszystkim przez pań- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 31 stwo, ale jest również doceniane i pożądane przez rodziny rekrutujące się z wielu kręgów społecznych. Utrwala się przekonanie, iż wyższe studia są przepustką do lepszej przyszłości, że w większej mierze gwarantują absolwentom ucieczkę przed groźbą bezrobocia. Wykształcenie wyższe zachowało oczywiście swoją tradycyjną funkcję, jaką jest intelektualny rozwój jednostki i przygotowanie do pracy zawodowej, ale jednocześnie stało się w opinii społecznej ważnym etapem współczesnej enkulturacji, pozyskiwania kompetencji niezbędnych nie tyle do wykonywania konkretnego zawodu, ile do uzyskania możliwości swobodnego ksztahowania swej profesjonalnej przyszłości. Skończyła się epoka sztucznie wywołanego rozziewu między poziomem wykształcenia a zarobkami skutkująca tym, iż nierzadko w okresie realnego socjalizmu uposażenie robotnika w państwowej fabryce, kopalni czy PGR było, ze względów politycznych, wyższe aniżeli pensja profesora uniwersytetu. Ta wiara w moc wyższego wykształcenia, jako najlepszej gwarancji indywidualnego awansu, tłumaczy, dlaczego tak wiele rodzin i osób zdecydowało się na wielki wysiłek finansowy, aby pokryć koszty studiów płatnych, czy też, w przypadku studiów dziennych na państwowych uczelniach, zgromadzić środki na utrzymanie studenta w ośrodku akademickim. Są to oczywiście uwarunkowania ogólne, którym podlegają także studenci etnologii. Jednakże wzrost popularności etnologii jako kierunku studiów podyktowany jest także innymi przyczynami, a mianowicie rosnącą atrakcyjnością etnologii jako tej dziedziny humanistycznej, która wprowadza studenta w bardzo szerokie spectrum spraw kulturoznawczych. Etnologia wraz z antropologią kulturową (społeczną) stała się dyscypliną wręcz podstawową w gronie nauk społecznych, a jej atrakcyjność uległa poszerzeniu w momencie, kiedy z wąskiej specjalizacji skoncentrowanej na kulturze ludowej, stała się nauką zajmującą się niemal wszystkimi aspektami współczesnego życia, od kwestii etnicznych poczynając, a na kulturze masowej i popularnej kończąc. Właśnie taka szeroka formuła studiów etnologicznych zaczęła przyciągać coraz większą liczbę młodych ludzi poszukujących kierunku studiów, który dałby im możliwie szerokie wykształcenie humanistyczne. W ten sposób studia etnologiczne przestały w istocie być studiami zawodowymi (jakimi pozostała np. archeologia czy psychologia), kształcącymi przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury, a stały się specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających ogólnej wiedzy, umiejętności i kompetencji antropologicznych, które okazać się mogą przydatne w wielu zawodach i na różnych stanowiskach pracy. Proces poszerzania limitów miejsc dla kandydatów na studia postępował stopniowo. Od roku 1994, najpierw na Uniwersytecie Łódzkim, a nieco później na innych uniwersytetach, otwarto studia wieczorowe i zaoczne. Uproszczono także procedury rekrutacyjne. Jeśli na studiach dziennych nadal obowiązują egzaminy wstępne w formie ustnej, pisemnej lub testowej, to aby �32 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński dostać się na studia wieczorowe i zaoczne należy przejść rozmowę kwalifikacyjną lub być zakwalifikowanym na podstawie tzw. konkursu świadectw maturalnych. Informacje o studiach etnologicznych są dziś dla potencjalnych kandydatów bardziej dostępne aniżeli dawnej. Uzyskać je można na stronach internetowych uczelni, za pośrednictwem informatorów wydawanych przez poszczególne placówki, a także w ramach specjalnych akcji popularyzacyjnych prowadzonych przez uniwersytety, w trakcie których zainteresowani mogą spotkać się z pracownikami naukowymi, zwiedzić placówki, zobaczyć wystawy, słowem bliżej zapoznać się ze specyfiką i profilem wybranych studiów. Stosunkowo niewiele wiemy o wiedzy na temat studiów etnologicznych wśród kandydatów na te studia oraz motywach i oczekiwaniach kierujących ich ku nim. Posłużymy się w tym zakresie danymi z ankiety przeprowadzonej w trakcie rekrutacji na etnologię na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu w roku 2002, chociaż zdajemy sobie sprawę z tego, że nie są one w pełni reprezentatywne dla innych ośrodków etnologicznych w Polsce6• Otóż 26% ankietowanych oświadczyło, że wiedzę o tej dyscyplinie i profilu studiów zaczerpnęło z informatora o studiach etnologicznych, dzięki uczestnictwu w uniwersyteckiej akcji "drzwi otwartych" oraz w wyniku rozmów z wykładowcami. Źródłem informacji dla kolejnych 28% kandydatów byli znajomi, w tym studenci etnologii i kierunków pokrewnych, z kolei 13% uzyskało informacje ze szkoły średniej, przede wszystkim od nauczycieli. Najważniejszymi jednak źródłami wiedzy o etnologii były środki masowego przekazu, łącznie z telewizją i internetem (40%) oraz literatura fachowa i popularno-naukowa (55%Y Głównym motywem, kierującym młodymi ludźmi w wyborze etnologii jako kierunku studiów, była chęć realizacji, różnie formułowanych i uzasadnianych, zainteresowań poznawczych (93%). Obok takich stwierdzeń ogólnych, jak np. to, iż studia etnologiczne "odpowiadają moim zainteresowaniom", pojawiły się wyjaśnienia bardziej szczegółowe, np. wskazujące na zainteresowanie kandydatów różnorodnością kulturową Polski lub kulturami odległych kontynentów, teorią kultury, muzyką, tańcami etnicznymi, kulturą ludową na Kurpiowszczyźnie, czy też muzeami typu skansenowskiego. Tylko w paru wypadkach jako uzasadnienie wyboru studiów etnologicznych podano, związany z uprawianiem etnologii, sposób życia (wyjazdy, badania terenowe i związane z nimi przygody), inspirujące znaczenie etnologicznej wiedzy dla rozwoju własnej osobowości, czy możliwość dokonywania 6 Ankieta zawierała 5 pytań zamkniętych (płeć kandydata, rodzaj miejsca zamieszkania, region zamieszkania, wykształcenie ojca i matki) oraz 3 pytania otwarte: "W jaki sposób dowiedziałaś/eś się i skąd czerpałaś/eś wiedzę o etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia z zakresu etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia na DAM?" Na ankietę odpowiedziało 75 kandydatów, w tym 48 dziewcząt i 27 chłopców. Odpowiedź na ankietę nie była obowiązkowa i dlatego nie objęła wszystkich kandydatów na studia. 7 Procenty nie sumują się do 100, gdyź najczęściej informowano o kilku źródłach informacji. �Od Piaseczna (Obory) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 33 zmian w otaczającym środowisku społecznym. Przyczyną znacznej popularności etnologii jako kierunku studiów jest przede wszystkim, co wynika również z odpowiedzi na prezentowaną wyżej ankietę, łączenie jej z antropologią kulturową i pojmowanie obu tych dyscyplin jako interesujących dziedzin dostarczających zarówno konkretnej, jak i ogólnej wiedzy o człowieku jako istocie społecznej i twórcy kultury. Atrakcyjność studiowania antropologii ma także swoje źródła w wiedzy, iż dziedzina ta posiada również zastosowanie praktyczne, potrafiąc włączać się w rozwiązywanie wielu trudnych problemów współczesności, takich choćby jak konsekwencje procesów globalizacyjnych dla lokalnych kultur, konflikty etniczne i wyznaniowe, gwałtowne zmiany kulturowe i związana z nimi konieczność wypracowania strategii stabilizujących, itp. Trudno w tym miejscu zgodzić się z opinią wyrażoną przez L. Stommę, który uznał rozbudowane studia etnologiczne za "nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia" (Stomma, 2000, s. 98). Stanowisko to, jak na razie, nie znajduje potwierdzenia. Okazuje się bowiem, że na rynku pracy daje sobie radę nie tylko absolwent po studiach wąsko specjalistycznych, ale także taki, który dysponuje ogólnym wykształceniem humanistycznym, potrafi zrozumieć, interpretować i poruszać się we współczesnym świecie wielokulturowości, a ponadto posiada zdolność permanentnego uczenia się i dostosowywania swych umiejętności do stale zmieniających się potrzeb. Etnologia okazała się taką właśnie atrakcyjną dyscypliną dla kandydatów na studia, wykazując ponadto swą użyteczność w zakresie edukacji uzupełniającej dla studentów innych kierunków (Jasiewicz, Posem-Zielinski, 1996, s. 49 i n.). Studenci traktowani są przez "Ustawę o szkolnictwie wyższym" z roku 1990, obąk nauczycieli akademickich i pracowników tzw. obsługi, jako ważni uczestnicy "samorządnej społeczności akademickiej". Reprezentanci samorządu studenckiego są członkami najważniejszych organów uniwersytetu: senatu, rad wydziałów, rad instytutów i katedr, zasiadają także w zespołach elektorów wybierających władze uczelni. Zagwarantowane w owej Ustawie oraz w statutach uniwersytetów uprawnienia studentów do współudziału w decydowaniu o sprawach uczelni nie przekłada sięjednak na ich rzeczywiste uczestnictwo w kształtowaniu polityki uczelni, co spowodowane jest na ogół niewielkim dotychczas zainteresowaniem studentów tymi sprawami. W pracach samorządu studenckiego i innych organizacji studenckich bierze udział niewielka liczba studentów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne konieczność łączenia studiów z pracą zarobkową przez znaczną grupę studentów, koncentracja młodzieży na szybkim ukończeniu studiów, niewiara studentów w realne możliwości ich współudziału w rządzeniu uczelnią, a także brak umiejętności znacznej części nauczycieli akademickich do tworzenia pomyślnych warunków społecznej aktywności i efektywnej współpracy ze studentami. Najczęściej spotykanymi formami pomocy materialnej dla studentów są stypendia socjalne oraz stypendia "naukowe" przyznawane za bardzo dobre �34 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński wyniki w nauce, a także dopłaty do kosztów zakwaterowania, posiłków i zapomogi, przydzielane ze środków szkoły wyższej przez tzw. komisje ekonomiczne, pracujące z udziałem przedstawicieli studentów, wreszcie prestiżowe stypendia Ministerstwa Edukacji Narodowej i innych instytucji i fundacji dla szczególnie wybitnych studentów. Nową formą pomocy materialnej jest, wprowadzona na szerszą skalę od roku 1999, możliwość uzyskiwania przez studentów kredytów bankowych na pokrycie części kosztów studiowania. Studia doktoranckie i podyplomowe Studia doktoranckie, jako odrębna forma kształcenia, powołane zostały "Ustawą o tytule naukowym i stopniach naukowych z dnia 12 września 1990 roku" (Dziennik Ustaw nr 65 z 27 września 1990 roku) i dodatkowo określone szczegółowo w "Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 czerwca 1991 roku w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych" (Dziennik Ustaw nr 58, z dnia 21ipca 1991, z późniejszymi zmianami). Zgodnie z tymi wytycznymi studia takie tworzono przy wydziałach na wyższych uczelniach oraz w instytutach PAN posiadających uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego. Podstawowy okres studiów ustalono na cztery lata; doktoranci zobowiązani zostali do uczestnictwa w wykładach i seminariach dla nich przewidzianych, a otrzymujący stypendia również do prowadzenia zajęć dydaktycznych. W ten sposób naj zdolniejsi absolwenci uzyskali możliwość kontynuowania studiów na wyższym poziomie, zdobycia doktoratu, dobrych warunków rozwoju naukowego i ewentualnej przepustki do dalszej kariery akademickiej. Studia doktoranckie, wraz ze studiami licencjackimi i magisterskimi, utworzyły nową, wcześniej nie występującą trój stopniową strukturę kształcenia. Można zauważyć, iż w pewnym stopniu rekompensuje ona obniżenie poziomu coraz bardziej masowych studiów licencjackich i magisterskich. Nowa formuła studiów doktoranckich nie zlikwidowała tradycyjnego trybu przygotowywania pracy doktorskiej w oparciu o porozumienie zawarte między doktorantem a promotorem i usankcjonowane przez radę wydziału, otwierającą doktorski przewód. Wśród uczestników studiów doktoranckich w roku akademickim 2002/2003 było w sumie około 70 doktorantów etnologii, co jest również niespotykaną dotychczas liczbą. Największa ich grupa, w sumie 24 osoby, w tym 7 ze stypendiami, studiowała na UJ, nieco mniej, bo 21 doktorantów było na UAM, w tym 12 ze stypendiami. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, choć miał odpowiednie uprawnienia, to jednak nie podjął się kształcenia doktorantów z zakresu etnologii; doktorantów z zakresu etnologii nie posiada również UMK. Doktoranci przyjmowani są na studia na podstawie egzaminów, konkursów projektów lub rozmów kwalifikacyjnych. Warunki ich rekrutacji ustalają �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 35 poszczególne rady wydziału, przy czym wstępnym warunkiem dopuszczenia kandydata do konkursu jest uzyskanie co najmniej dobrego wyniku z całych studiów oraz obronienie pracy magisterskiej z oceną bardzo dobrą. Trzeba zauważyć, iż studia te cieszą się bardzo dużym zainteresowaniem i z roku na rok coraz więcej kandydatów zgłasza swą chęć uczestniczenia w nich, i to najczęściej bezpośrednio po studiach magisterskich. Zjawisko to tłumaczyć można co najmniej dwiema przyczynami. Po pierwsze zdobycie doktoratu traktowane jest przez młodych ludzi jako dodatkowy atut w przyszłych staraniach o pracę, po drugie zaś studia doktoranckie, wypierające instytucje asystenta, są w istocie, szczególnie dla najlepszych absolwentów, jedyną drogą umożliwiającą w przyszłości zatrudnienie na uczelni i poświęcenie się pracy naukowej. Istotnym elementem przyciągającym na te studia jest także możliwość uzyskania finansowego wsparcia na czas doktorantury. Część przyjętych studentów uzyskuje od samego początku skromne stypendia uniwersyteckie, inni starają się o nie nieco później, zazwyczaj po otwarciu przewodu doktorskiego. Niektórzy z doktorantów uzyskują także stypendia z innych źródeł (np. z różnych fundacji). Odrębną formą pomocy dla doktorantów, przeznaczoną przede wszystkim na pokrycie kosztów niezbędnych badań, są tzw. "granty promotorskie", przyznawane, w skromnej zresztą liczbie i w drodze konkursu (od roku 1993), przez Komitet Badań Naukowych. Doktoranci otrzymujący stypendia zobowiązani są do prowadzenia ćwiczeń i praktyk terenowych, najczęściej w wymiarze 60 do 90 godzin rocznie. W ten sposób doktoranci powoli wdrażają się w proces dydaktyki i wspierają zespoły pracowników swych katedr i instytutów. W wielu placówkach etnologicznych trudno dziś byłoby zrealizować program dydaktyczny i badawczy bez wydatnej pomocy tej kategorii wykładowców. Warto tu jednak podkreślić, iż tylko w nielicznych przypadkach doktoranci kierowani są na specjalne kursy pedagogiczne przygotowujące ich do zajęć dydaktycznych ze studentami. Doktoranci zobowiązani są również do wykonywania różnego rodzaju niezbędnych prac na rzecz swej placówki, np. pełnienia funkcji opiekuna roku studiów lub świadczenia pomocy w bibliotece czy archiwum. Programy studiów doktoranckich, jak i wymiar obowiązkowych zajęć dodatkowych, są różne w poszczególnych ośrodkach, gdyż o tych sprawach decydują autonomiczne uniwersytety i rady wydziału. Status formalny doktorantów nie jest w pełni określony i ma charakter pośredni między statusem pracownika akademickiego (z ograniczonymi uprawnieniami) a studenta. Tylko na niektórych uniwersytetach, np. na Uniwersytecie Jagiellońskim, są oni zorganizowani w Towarzystwo Doktorantów, mające swoich przedstawicieli w radach wydziału i senacie. Poważnym problemem studiów doktoranckich jest ich efektywność. Otóż w ramach takich dyscyplin jak etnologia, a więc z reguły wymagających zebrańia danych w trakcie ba- �36 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński dań terenowych, czteroletni okres przygotowania pracy, wypełniony także zajęciami dydaktycznymi, z reguły okazuje się zbyt krótki. Stąd też sporo wniosków doktorantów i promotorów o prolongatę terminu ukończenia rozprawy, co powoduje w istocie wydłużenie studiów do lat pięciu. Studia podyplomowe, organizowane przez ośrodki etnologiczne lub przy ich udziale, mają na celu przekazanie wiedzy uzupełniającej, przydatnej zazwyczaj w pracy zawodowej, absolwentom studiów magisterskich. Najstarsze jest Podyplomowe Studium Etnologii (do roku 2000 "Etnografii"), założone w roku 1965 i prowadzone nadal przez Katedrę Etnologii UMK. Jednym z jego podstawowych zadań było przygotowanie kandydatów, nie posiadających wykształcenia etnologicznego, do pracy na stanowiskach "etnografów", głównie w muzeach. Z opracowania B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975) wiemy, że np. w roku 1975 w Polsce pracowników bez uprawnień etnografa, a pełniących ten zawód, było 50. Innym studium, w którego prowadzenie zaangażowali się etnologowie, było Podyplomowe Studium Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, uruchomione w roku 1999 w Cieszynie. Przygotowywało ono głównie nauczycieli do prowadzenia w szkołach programu "dziedzictwo kulturowe w regionie", zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1995. Studium zaprzestało jednak działalności w roku 2001 na skutek braku kandydatów. Kuratoria nie dysponowały bowiem od tego czasu środkami na pokrycie kosztów kształcenia podyplomowego w tym zakresie. Starania o powołanie podobnego studium czynione były także przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, ale jak dotychczas nie uwieńczone one zostały powodzeniem. W Krakowie, przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury UJ, działa od roku 2000 Podyplomowe Studium Muzeologiczne. Przeznaczone jest głównie dla pracowników muzeów, którym umożliwia uzupełnienie i poszerzenie wiedzy w zakresie muzealnictwa, w tym także etnograficznego. Ukończenie Studium jest jednym z warunków uzyskania stanowiska kustosza i starszego kustosza. W realizacji programu studiów udział biorą nie tylko etnomuzeologowie, ale również zaproszeni specjaliści z innych dziedzin muzealnictwa. Liczba uczestników tego studium od czasu jego założenia bliska jest 80. Znaczną część wśród nich stanowili i stanowią absolwenci etnologii. Profil kształcenia a losy absolwentów Etnologia, podobnie jak wiele innych kierunków wyższych studiów humanistycznych, nie uczy zawodu o określonych, wąskich wymaganiach lecz przygotowuje absolwenta do podejmowania pracy w wielu dziedzinach. Obok zatem zdobytej wiedzy dla przyszłych losów absolwentów ważna jest również taka nabyta cecha jak umiejętność przystosowania owej wiedzy do potrzeb i charakteru przyszłej pracy zawodowej. Program studiów etnologicz- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 37 nych i sposób ich realizacji pomaga w uzyskaniu i rozwijaniu takiej cechy. Są to bowiem studia dostarczające szerokiej wiedzy zarówno o faktach kulturowych, procesach społecznych, jak i o teorii kultury, wykraczającej swoim zakresem daleko poza charakterystykę jednego obszaru czy narodu. Studia takie umożliwiają ponadto poznanie różnorodnych perspektyw poznania i interpretacji rzeczywistości społeczno-kulturowej i uczą, jak zdobywać niezbędną wiedzę nie tylko z fachowej literatury i innych nowoczesnych nośników informacji, ale również jak posługiwać się obserwacją i wykorzystywać bezpośrednie kontakty z ludźmi. Oczywiście, że o losach zawodowych absolwentów decyduje także ogólna sytuacja społeczna i ekonomiczna oraz związany z nią rynek pracy, ale na nią studia etnologiczne i ich programy mająjuż niewielki wpływ. Najbliższe bezpośredniemu kształceniu do zawodu, wówczas "etnografa", były studia oferowane mniej więcej do lat 70. Skoncentrowane one były na polskiej kulturze ludowej i w niewielkim stopniu na poznaniu kultur tzw. ludów "pierwotnych". Powojenna odbudowa zniszczonego kraju i tworzenie wielu nowych instytucji naukowych i kulturalnych oraz spore zainteresowanie stopniowo zanikającą kulturą ludową, uznaną w czasach PRL-u za istotny element dziedzictwa narodu "budującego socjalizm", spowodowało wzrost zapotrzebowania na tak przygotowanych absolwentów. Znajdowali oni zatrudnienie nie tylko na uniwersytetach i w placówkach powstałej w roku 1952 Polskiej Akademii Nauk, ale również w muzeach, domach i wydziałach kultury oraz w spółdzielniach artystyczno-rzemieślniczych, takich jak "Cepelia", wyspecjalizowanych w produkcji rękodzieła opartego na "ludowych" wzorach i motywach. Sytuację absolwentów etnografii z tego okresu interesująco przedstawia opracowanie B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975), wykorzystujące dane z Głównego Urzędu Statystycznego. Opracowanie to jest wyjątkowo cenne dlatego, że dla lat późniejszych tego rodzaju danych już nie posiadamy. Do połowy lat 70. spośród 539 absolwentów, którzy uzyskali dyplom magistra z zakresu etnografii (statystyką nie zostali objęci wszyscy absolwenci z roku 1974 i z roku 1975),281 (52,1%) wykonywało pracę kwalifikowaną jako "zawód etnografa". Byli to przede wszystkim pracujący na wyższych uczelniach nauczyciele akademiccy, bibliotekarze, archiwiści i pracownicy naukowo-techniczni w liczbie 49 (9,0% ogółu absolwentów); pracownicy naukowi i naukowo-techniczni w PAN, których było wówczas 31 (5,7%); pracownicy muzeów - 145 (26,9%); pracownicy "Cepelii" - 28 (5,1%) a także zatrudnieni w różnych instytucjach, takich jak domy kultury i urzędy państwowe 22 (4,0%). Wśród pracujących w charakterze "etnografa" był także jeden spiker, jeden mistrz budowlany, zapewne zatrudniony przy konserwacji zabytków lub w skansenie oraz jeden "działacz" organizacji społecznej. Etnografowie nie pracujący wówczas na stanowiskach "etnografa" tworzyli grupę 205 osób (38,0% ogółu absolwentów), zaangażowanych najczęściej w instytucjach kulturalnooświatowych - 23 (4,2%), w charakterze pracowników administracyjno-biu- �38 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński rowych - 21 (3,8%), bibliotekarzy - 21 (3,8%), pracowników badawczych i nauczycieli akademickich - 21 (3,8%), nauczycieli - 15 (2,7%), dziennikarzy i literatów - 15 (2,7%) i in. Etnografowie zaliczeni do kategorii nauczycieli akademickich i pracowników badawczych, a nie pracujący w charakterze etnografów, najczęściej, bo w 15 przypadkach, zatrudnieni byli jako socjologowie. Dane GUS-u ujawniły, że wśród absolwentów etnografii znalazło się 7 osób, w tym 5 po ukończeniu studiów we Wrocławiu" które oficjalnie zatrudnione były w charakterze pracowników fizycznych. Przypomnijmy tu ten PRL-owski paradoks polegający na tym, iż pracownicy fizyczni zarabiali często lepiej aniżeli ludzie zajmujący stanowiska wymagające posiadanie dyplomu wyższej uczelni. Praca fizyczna nie miała społecznego prestiżu, dawała jednak znaczną niezależność, Stąd zapewne narodziła się i taka strategia wśród absolwentów, aby nie kierując się uzyskanym cenzusem pracować na dobrze płatnym stanowisku pracownika fizycznego. Trzeba jednak stwierdzić, iż przypadki takie należały raczej do wyjątków, a władze osoby takie traktowały podejrzliwie, Nie objętych danymi o zatrudnieniu, dostępnymi na początku 1975 roku, pozostawało 53 absolwentów (9,9%). Innym zjawiskiem, szczególnie widocznym w drugiej połowie lat 70., była emigracja wykształconej młodzieży na Zachód, W tym też czasie pojawiła się stosunkowo liczna grupa absolwentów etnografii, którzy wyjechali na stałe za granicę, Tylko z poznańskiego ośrodka wyjechało, głównie do Australii, aż 30% kończących studia w roku 1978 (Kabat, 1994, s. 17). Przyczyną tego zjawiska był zapewne nie tylko brak perspektyw otrzymania satysfakcjonującej pracy w kraju, ale i "uchylone" wówczas szerzej niż poprzednio granice, dzięki czemu studenci mogli organizować wyprawy badawcze do krajów pozaeuropejskich, z których część już nie wracała. Lata późniejsze przyniosły stopniowe odchodzenie od wąskiego kształcenia do zawodu "etnografa". Dyscyplina ta stopniowo ulegała przekształceniom i by zaakcentować ten proces, powracano do nazwy - etnologia. Coraz bardziej swym profilem edukacyjnym i badawczym zbliża się ku antropologii kulturowej, poszerza wydatnie zakres swych zainteresowań, obejmując nim już nie tylko kulturę tzw. tradycyjną, ale różnorodne nowe formy aktywności kulturowej zarówno w kraju, w Europie, jak i na innych kontynentach. Reorganizacja nauki i pojawienie się nowych oczekiwań społecznych po roku 1989 wywołały w konsekwencji także przekształcenia programów studiów, którym tylko wyjątkowo towarzyszyła głębsza refleksja (por. Didactic Experiences, 1997, s. 144 i n,). Nie obyło się zresztą również w tym czasie bez protestów części naszego środowiska8• Gwahowny wzrost liczby studentów był rów8 Znamienne w tym zakresie było stwierdzenie prof. R. Reinfussa, który w odpowiedzi na zaproszenie do wzięcia udziału w posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN napisał w dniu 30 marca 1995 roku: "Temat obrad konferencji (uniwersyteckie studia etnologiczne) uważam za szczególnie aktualny, ponieważ obecni absolwenci tego kierunku studiów nie nadają się, z powodu �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 39 nież istotnym czynnikiem zmiany filozofii nauczania na kierunku etnologia i zrywania z ideą kształcenia "do zawodu", bowiem na rynku w tej dziedzinie zapotrzebowanie wyraźnie się kurczyło. Równocześnie, począwszy od lat 90., wzrasta prestiż etnologa posiadającego kompetencje antropologa kulturowego lub społecznego; dostrzega się bowiem przydatność posiadanej przez niego wiedzy o regułach zachowań społecznych i kulturowych. Absolwent trafiający na rynek pracy z reguły szukał swego miejsca i szansy w dziedzinach i obszarach zupełnie nowych. Tą zmieniającą się sytuację potwierdza analiza losów absolwentów etnologii ośrodka poznańskiego, przeprowadzona przez L Kabat (1994). Analiza ta opracowana w roku 1994, w początkowym okresie transformacji, w 20 lat po podobnym przeglądzie dokonanym przez B. Kopczyńską-Jaworską (1975), na próbie węższej, bo obejmującej absolwentów tylko jednego ośrodka, wskazuje jednakże wyraźnie na kierunki zmian obecnych zapewne w całym kraju. Otóż zmniejszyła się, w porównaniu z rokiem 1975, przede wszystkim liczba absolwentów pracujących na stanowiskach tradycyjnie traktowanych jako typowo etnograficzne/etnologiczne. Spośród 462 magistrów wykształconych na uniwersytecie w Poznaniu w latach 1946-1994, po wyłączeniu absolwentów zmarłych (14 osób) oraz tych, o których zabrakło danych (68 osób), a więc z grupy 380 absolwentów, tylko 150 (39,5%) znalazło w roku 1994 zatrudnienie jako "etnografowie/etnologowie", i to przy bardzo szerokim rozumieniu tej kategorii zawodowej W tymże samym ośrodku w roku 1987 grupa ta obejmowała 43,5% absolwentów. W roku 1994, wśród pracujących na stanowiskach choćby w jakiejś mierze "etnologicznych", w muzeach zatrudnione były 73 osoby (19,2%) oraz w szkołach wyższych - 25 osób (5,5%). Pracę w zawodach pokrewnych z etnologią znalazło 95 osób (25%), w tym 15 (3,9%) w środkach masowego przekazu. Radykalne zmiany pojawiły się w grupie absolwentów, którzy nie podjęli pracy związanej z etnologią. W roku 1994 było ich 123 (32,1%), w tym kobiety wychowujące dzieci i bezrobotni, natomiast wcześniej, w roku 1987 zaledwie 29. To w tej grupie znalazło się w 1994 roku 49 (12,8%) absolwentów (w roku 1987 - zaledwie 14), pracujących na własny rachunek jako właściciele m.in. wydawnictw, sklepów, galerii, firm reklamowych, poligraficznych, konserwatorskich, wypożyczalni video, zakładów budowlanych, wytwarzających lody, gastronomicznych, krawieckich i wikliniarskich (Kabat, 1994, s. 17 i n.). Dla czasów nam najbliższych nie dysponujemy opracowaniami informującymi o losach coraz liczniejszych przecież absolwentów. Wskazane trendy, elementarnego braku przygotowania do jakiejkolwiek działalności w instytucjach, które dawały im pracę, jak: muzealnictwo etnograficzne, przemysł ludowy i artystyczny (Cepelia i pod.), ruch folklorystyczny (wojewódzkie i gminne domy kultury, praca instruktorska w zespołach folklorystycznych). Nie posiadają oni również merytorycznego przygotowania do pracy naukowej w nakreślonych dziedzinach". (List w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN). �40 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński takie jak zmniejszenie się liczby zatrudnionych w miejscach pracy bezpośrednio związanych z wykształceniem etnologicznym i zwiększenie się liczby osób podejmujących pracę uznaną za odległą od etnologii, zapewne się umocniły. Być może zatrudnienie absolwentów etnologii na stanowiskach pracy uważanych za etnologiczne lub antropologiczne jest obecnie mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych, w których oblicza sięje na 25% (Wasowska, 2000, s. 199). Czy ma w tej sytuacji sens mówienie o zawodzie etnologa/antropologa i wyróżnianie miejsc pracy uznawanych za zgodne z tym zawodem? Zgodnie z naszym przekonaniem, że studia etnologiczne mogą być przyqatne w wielu dziedzinach aktywności zawodowej, uznać chyba należy, że pracą odpowiednią dla etnologów/antropologów jest każda, w której zdobyte przez nich wiedza i umiejętności pomagają w jej wykonywaniu, bez względu na to, czy jest to praca nauczyciela akademickiego czy też pracownika lub właściciela restauracji. Nie sposób nie powrócić do zarzutu L. Stommy oskarżającego etnologiczne ośrodki uniwersyteckie o nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia. Nasza wyrywkowa wiedza o losach absolwentów etnologii pozwala sądzić, że po ukończeniu studiów dają sobie radę nie gorzej, a często lepiej w porównaniu z absolwentami innych kierunków. Pewien z góry założony obraz przygotowania absolwenta etnologii do podjęcia pracy po studiach pojawia się zarówno w dokumentach określających ksztah studiów etnologicznych, ogłaszanych przez organa nadrzędne, to jest Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu oraz Radę Główną Szkolnictwa Wyższego, w wymienionych już tzw. "minimalnych wymaganiach programowych" z roku 1999, nazwanych w roku 2002 "standardami nauczania dla kierunku studiów etnologia", jak i w informatorach dla studentów i kandydatów na studia oraz w materiałach związanych z akredytacją, przygotowywanych przez poszczególne instytuty i katedry etnologiczne. Charakterystykę tzw. "sylwetki absolwenta" w obowiązujących obecnie "standardach" przedstawiono w sposób następujący: "Poprzez studia etnologiczne kształci się absolwenta umiejącego dostrzegać kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, zdobywającego więc metodologiczne i antropologiczne przygotowanie do refleksji o człowieku i kulturze. Wykształcenie etnologiczne przygotowuje do pracy w uniwersytetach, Polskiej Akademii Nauk i instytucjach naukowych, w muzeach, skansenach, placówkach kulturalno-oświatowych, w ośrodkach kultury regionalnej i odpowiednich działach administracji oraz wszędzie tam, gdzie potrzebne jest wykształcenie humanistyczne: w centrach badań opinii publicznej, w redakcjach, w reklamie itp." (Dziennik Ustaw ill 116, poz. 1004 z 2002 roku). Oczywiście, można się z tą charakterystyką zgodzić, choć naszym zdaniem wzmiankę o "wykształceniu humanistycznym" warto byłoby w tym dokumencie nieco poszerzyć, choćby po to, aby podkreślić te szczególne cechy absolwenta etnologii, które wyróżniają go spośród innych wypromo- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 41 wanych adeptów nauk humanistycznych. Charakterystyki "sylwetek absolwenta", prezentowane w opracowaniach poszczególnych ośrodków, nie odbiegają od przedstawionej powyżej wersji, niekiedy tylko zwracają większą uwagę na pewne dodatkowe aspekty związane z przygotowaniem absolwentów etnologii. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UW wskazuje np. na instytucje turystyczne i marketing jako na potencjalne miejsca pracy etnologa, który ponadto może być przydatny wszędzie tam, "gdzie potrzebna jest umiejętność kontaktu z innymi ludźmi (pogranicze kulturowe, praca z uchodźcami, imigrantami)" (Informator Katedry, 2001, s. 5). Z kolei informator Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM przedstawia jedynie listę podstawowych wartości, jakie studia winny przekazać przyszłemu etnologowi, wskazując na takie jak "świadomość pluralizmu kulturowego współczesnego świata oraz postawę tolerancji i szacunku wobec odmiennych ras, kultur, religii i społeczeństw" (Studia, 2002, s. 4). Opracowania udostępnione przez Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ zwracają uwagę na znaczenie przygotowania teoretycznego i metodologicznego absolwentów oraz na ich dobrą orientację w problemach kultury współczesnej. Zastrzegają, iż do pracy na uniwersytetach czy w placówkach naukowych PAN i innych instytutach badawczych kieruje się jedynie absolwentów studiów doktoranckich (Program, 2001, s. 2). Przekazywaniem absolwentom w szerszym zakresie wiedzy o współczesności, m.in. przez zapoznawanie ich z problematyką antropologii miasta, zainteresowana jest Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego, która dodatkowo zwraca uwagę na przygotowanie w zakresie informacji i dokumentacji etnograficznej. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego kieruje absolwentów do pracy w placówkach upowszechniania kultury i regionalnych. Podobny profil absolwenta, poszerzony o wiedzę z zakresu problematyki pograniczy etnicznych i kulturowych, kształtować chce Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego w jego cieszyńskiej filii, co związane jest ze specyfiką badawczą tego ośrodka oraz specyficznym charakterem transgranicznego miasta i regionu. W wielu <?środkach rozważa się dziś sprawę poszerzenia zakresu studiów w taki sposób, aby absolwentom łatwiej było zdobyć pracę. Choć studenci w dyskusjach tych szerzej nie uczestniczą, to sami swymi działaniami wyraźnie pokazują, w jakim kierunku ewentualne reformy powinny ewoluować. Przykładem mogą być ci studenci, którzy podejmują studia równoległe, dające np. uprawnienia pedagogiczne. Tymczasem dotychczasowe próby dołączenia zajęć dodatkowych, podnoszących konkurencyjność kończących studia na rynku pracy, do programu zajęć etnologicznych, nie powiodły się, głównie ze względu na to, iż podniósłby się wówczas ogólny ich koszt. Tak więc obecnie pozostaje jedynie niektórym studentom studiowanie dwóch kierunków równolegle, co nie jest zadaniem łatwym i zawsze możliwym, albo też zdobycie dodatkowych kwalifikacji drogą zapisania się na studia podyplomowe. �42 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Uwagi końcowe Stwierdziliśmy już, że etnologii w Polsce przypadła po roku 1989 funkcja kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów. Sytuacja ta jest dla dyscypliny prawdziwym wyzwaniem, a jednocześnie tworzy dla niej szansę stania się ważnym kierunkiem ogólnego kształcenia humanistycznego o profilu antropologicznym. Ta nowa sytuacja wymaga jednocześnie wielkiej odpowiedzialności od nauczycieli akademickich i koncentracji ich wysiłku edukacyjnego na sprawach ważnych, aktualnych, doniosłych społecznie i poznawczo. Proces akredytacyjny, dokonany w ostatnich dwóch latach, z jednej strony ujawnił różnego rodzaju słabości i mankamenty w kształceniu studentów etnologii, z drugiej zaś pozwolił na dokonanie oceny stanu kadr, spQsobu realizacji programów, stopnia adekwatności infrastruktury względem rzeczywistych potrzeb. Umożliwił także, na niespotykaną dotychczas skalę, intensywną międzyośrodkową wymianę doświadczeń, szczególnie tych o charakterze innowacyjnym. Zebrane w trakcie akredytacji materiały i doświadczenia winny sprzyjać doskonaleniu procesu kształcenia, tak aby jego poziom w poszczególnych ośrodkach drastycznie od siebie nawzajem nie odbiegał oraz by odpowiadał standardom stosowanym w krajach Unii Europejskiej. W tym procesie doskonalenia są oczywiście progi bardzo trudne do pokonania, takie jak nieodpowiednie warunki lokalowe, braki kadrowe szczególnie w kategorii samodzielnych pracowników naukowych czy szczupłe środki finansowe stawiające tamę dążeniom do stworzenia studentom lepszych możliwości kształcenia. Jednocześnie jednakjest wiele takich spraw, których rozwiązanie możliwe jest bez wielkich nakładów finansowych i w stosunkowo krótkim czasie Oak choćby modernizacja programów, przygotowanie skryptów i podręczników, uelastycznienie systemu studiowania). Powodzenie podjętych starań zależeć będzie przede wszystkim od nas, od naszej dobrej woli, kompetencji i zaangażowania. BIBLIOGRAFIA Didactic ... 1997 Didactic Experiences in the Introducing of Novelties in the Ethnological Curricula (K. Piątkowska, W. Baranowski, A. P. Wejland, R. Dzięcielski, K. Kaniowska, E. Nowina-Sroczyńska, M. Piotrowski), "Etnoloska sticisca (Ethnological contacts)", nr 5-7, red. B. Jezemik i R. Mursic, Ljubljana. Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: Dzieje etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 43 Gladkowski K. 2001 Etnologia. Koncepcja teoretyczno--metodologiczna Stanisława Poniatowskiego, 1884-1945, Olsztyn. Informator. .. 2001 Informator Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Rok akad. 200112002, red. 1. Wasilewski i J. Jasionowska, Warszawa. Jakość ... 2001 Jakość kształcenia w szkolnictwie wyższym. Słownik tematyczny, red. M. Wójcicka, Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Jasiewicz Z. 2001 O potrzebie studiowania i nauczania historii etnologii, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań. Jasiewicz Z., A. Posem-Zieliński 1996 Stan i potrzeby nauk etnologicznych w Polsce, w: Nauka w Polsce wocenie komitetów naukowych PAN. Nauki humanistyczne i społeczne, t. IV, red. E. Haloń, Warszawa. 2003 Ethnology Studies at Polish Universities after 1989, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa. Kabat I. 1994 Nieco o absolwentach, w: III Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych UAM, red. I. Kabat, Poznań. Klimaszewska 1., A. Kutrzeba-Pojnarowa 1959 Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, "Etnografia Polska" t. 2. Kopczyńska-Jaworska B. 1964 Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 6. 1975 Analiza stanu kadr etnograficznych. Na podstawie akcji" magister" Głównego Urzędu Statystycznego. Maszynopis w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Warszawa--Łódź. Mucha J. 2002 Post-Socialist Institutionalisation of Sociocultural Anthropology (Ethnography, Ethnology) as a University Subject in Poland, w: A Post-Communist Millenium. The Struglefor Sociocultural Anthropology in Central and Eastern Europe, red. P. Skalnik, Praga. 2003 Teaching Anthropology in Post-1989 Poland, w: Educational Histories of European Social Anthropology, red. D. Drackle, I. Edgar i T. K. Schippers, N. York i Oxford. Program ... 2001 Program studiów. Etnologia, Uniwersytet Jagielloński (maszynopis). Rozporządzenie ... 1927 Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 27. 12. 1926 roku w sprawie programu studiów i egzaminów w za- �Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński 44 kresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii na stopień magistra filozofii, "Lud" t. 26. Studia ... 2002 Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa. Informator dla studentów studiów dziennych Uniwersytetu im. A. Mickiewicza na rok akad. 200212003, oprac. J. Schmidt i W. Dohnal (maszynopis). Szkolnictwo ... 1990-2002 Szkolnictwo »yższe: dane podstawowe. Informator, Warszawa. Szkoły. .. 2002 Szkoły »yższe i ich finanse w 2001 roku. Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa. Sprawozdania ... 1966 Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej katedr i zakładów etnografii, oprac. K. Wypych i T. Skarżyński, "Lud" t. 50, cz. 2. Stomma L. 2000 Najazd studentów, "Polityka" nr 27. Wasowska A. 2000 Antropolodzy składają broń? "Lud" t. 84. Zadrożyńska A., D. Zamojska 2002 Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t.l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Kraków. Zjazd ... 1927 Zjazd profesorów etnografii i etnologii w Warszawie w roku 1926, "Lud" t. 26. Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński ETHNOLOGICAL STUDIES AT POLISH UNIVERSITIES AFfER 1989 (Summary) The article describes ethnological studies at Polish universities. It deals with the history of ethnology teaching, curricula and their implementation, conditions under which ethnological studies were organized, teaching staff, accreditation procedures used, differences between teaching centres, data on the number of M.A. and Ph.D. students and the graduate profile. It is interesting that after 1989 the number of students increased fivefold, which can be attributed to the freedom of teaching obtained. The curricula were enlarged and became very similar to those of anthropology studies. Ethnology was given the chance ofbecoming an important direction ofhumanistic instruction with an anthropological profile. This situation requires responsibility on the part of ethnologists who should focus their efforts on educational issues. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d5f8ffdd517dcd8f9a73221d6048e5c.pdf ce70a62c9c38dce822e98d6a966ff70e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność etnologia polska - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1966 Title A name given to the resource Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.293-316 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 III. PROBLEMA TYKA ETNICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań STUDIA ETNICZNE W POLSKIEJ ETNOLOGII ICH UWARUNKOWANIA, KONTEKSTY PO 1945 ROKU. I NURTY Studia etniczne a etnologia Studia etniczne mają ze swej Istoty charakter interdyscyplinarny, gdyż obejmują różnorodne aspekty etnicznej rzeczywistości (społeczne, kulturowe, historyczne, polityczne, demograficzne, prawne itp.), które są zwykle analizowane przy użyciu odmiennych metod i podejść interpretacyjnych. Dlatego też tworzą one łącznie ważny obszar badań w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), a każda z poszczególnych dyscyplin i specjalności wnosi do tych studiów swój oryginalny wkład. Największym powodzeniem problematyka etniczna cieszyła się dotychczas u historyków i socjologów. Ci pierwsi koncentrowali uwagę na dziejach formowania się narodu, na rekonstrukcji stosunków międzyetnicznych, na migracjach i przesiedleniach zmieniających etniczne granice i mapy, oraz na historii mniejszości narodowych i ich roli w procesach dziejowych. Drudzy skupiali uwagę na teoretycznych kwestiach związanych ze statusem badanych jednostek etnicznych i charakterem procesów ich transformacji, a także śledzili bieżący rozwój sytuacji etnicznej, poświęcając sporo miejsca problemowi tożsamości, uprzedzeń, stereotypów, konfliktów, a także procesom integracji i asymilacji. Na tym tle dorobek nauk etnologicznych, choć nie bez znaczenia, zarówno w obszarze refleksji teoretycznej, jak i analiz konkretnych układów i sytuacji, okazuje się być wyraźnie skromniejszym. Znaczenie studiów etnicznych w etnologii (antropologii kulturowej / społecznej) systematycznie rośnie, a zjawisko to ma charakter nie tylko stały, ale i powszechny, obejmując swym zasięgiem zarówno główne jak i peryferyjne nurty współczesnych nauk o człowieku i jego kulturze. Proces tej "etnizacji" etnologii związany jest co najmniej z trzema podstawowymi czynnikami. Po pierwsze ze zmianą paradygmatów obowiązujących do niedawna w obrębie tych nauk, preferujących przede wszystkim studia nad tradycyjnymi formami kultur "ludowych" czy "pierwotnych". Kurczenie się tych klasycznych już dziś obszarów etnologicznej penetracji skierowało uwagę badaczy na nowe procesy �294 i środowiska społeczno-kulturowe (na mieszkańców miast, na subkultury, na mniejszości różnorodnego typu, na grupy zawodowe itp.) w tym również na problemy etniczne, poczynając od studiów nad małymi grupami etnicznymi, a kończąc na dociekaniach nad procesami narodotwórczymi i formowaniem się ponadnarodowych wspólnot cywilizacyjnych. Po drugie - postępująca "etnizacja" etnologii była i jest nadal wynikiem naturalnej adaptacji tej dyscypliny do wyzwań, wymogów i potrzeb współczesnego życia, które w coraz większym stopniu ukazuje wagę etniczności, nacjonalizmów, konfliktów etnicznych czy dążeń poszczególnych grup etnicznych i mniejszościowych do zapewnienia sobie autonomicznej, bezpiecznej przestrzeni, umożliwiającej zachowanie i rozwój własnej specyfiki kulturowej. Wreszcie trzeci czynnik sprzyjający tej reorientacji studiów etnologicznych tkwił w specyfice dotychczasowych badań, wysuwających coraz częściej na czoło holistyczną i bardziej podmiotową, aniżeli przedmiotową, charakterystykę małych społeczności, które przedstawiano przez pryzmat obowiązujących w nich wartości, wzorów i norm kulturowych. Takie właśnie podejście, obowiązujące w głównym nurcie nauk etnologicznych (uprawianych na Zachodzie), okazało się szczególnie efektywne w analizach dotyczących tożsamości etnicznej i międzyetnicznego współistnienia. Kulturowy wymiar interpretacji stosowany przez etnologów szybko stał się szczególnie atrakcyjnym narzędziem uprawiania studiów etnicznych, także w obrębie wielu innych dyscyplin, które spostrzegły, iż jednym z najważniejszych wymiarów tych dociekań jest świat śymboli, wartości, mitów, wyobrażeń - słowem mentalna warstwa kultury, generująca wszelkie idee etniczne, decydujące w dużej mierze o kształcie stosunków międzygrupowych i przebiegu procesów etnicznych. W wyniku tych transformacji studiów etnicznych zaczęły one ulegać w dużej mierze "antropologizacji", a zjawisko to dodatkowo zbliżyło ku sobie wszystkie dyscypliny zajmujące się omawianymi tu kwestiami. Procesowi temu poddała się etniczna historia, i to zarówno w Polsce 1, jak i w Stanach Zjednoczonych 2, etnosocjologia, która do niedawna wiodła prym w etnicznych badaniach na terenie krajów anglosaskich, a także i etnodemografia oraz socjolingwistyka etniczna. Natomiast w ramach nauk etnologicznych ukształtowała się odrębna subdyscyplina zajmująca się zagadnieniami etnicznymi, która to do niedawna nie miała swej nazwy. Obecnie coraz częściej specjalizację tę określa się mianem etnologii (antropologii) etniczności (anthropology of ethnicity) lub też etno-antropologii, co nie wydaje się być nazwą zbyt szczęśliwie uformowaną. 1 .T. Chlebowczyk, Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Warszawa-Kraków 1975. 2 R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neg/ected Dimension of American History, w: H. J. Bass (red.), The State of American History. Chicago 1970; R. J. Vecoli, An Inter-ethnic Perspective on American Immigration History, "Mid-America. An Historical Review" l. 75, nr 2, 1993. �295 Problematyka ta zyskuje sobie coraz więcej zwolenników, a także spore społeczne uznanie, czego wyrazem są coraz częstsze międzynarodowe konferencje, powstające w wielu krajach grupy robocze i coraz liczniejsze czasopisma wyspecjalizowane w tej tematyce. Byłoby dużym uproszczeniem twierdzić, iż związki między studiami etnicznymi a etnologią zadzierzgnięte zostały stosunkowo niedawno: W rzeczy samej sięgają daleko w przeszłość i można je śledzić co najmniej od czasów J. G. Herdera, kiedy to romantyczne zainteresowania kulturą i "duchem" ludu (Volksgeist) zaczęły się splatać z ideologią nacjonalistyczną, z ruchami patriotycznymi, a także z fascynacją nad wielokulturowością szeregu rejonów Europy 3. Rola studiów etnicznych w naukach społecznych, w szczególności zaś w etnologii, wzrastała wówczas, gdy badania te miały na celu rozwiązanie istotnych problemów etnicznych w krajach o strukturze pluralistycznej. Sytuacja taka wystąpiła np. w okresie międzywojennym w USA, kiedy to naczelnym hasłem amerykańskich ideologów stała się bezkonfliktowa integracja ludności tubylczej i milionów imigrantów, z których chciano ulepić wspólnotę narodową, bez pozbawienia wchodzących w nią zbiorowości etnicznych przynależnych im praw do kultywowania odrębnej tradycji. To właśnie na użytek tych studiów powstały koncepcje akulturacji, pluralizmu kulturowego, podstawowej struktury osobowości, wzoru kulturowego i wreszcie charakteru narodowego. Po drugiej wojnie światowej ciężar studiów etnicznych przejęła jednak zdecydowanie socjologia i społeczna historia (social history), by dopiero w latach 80. na powrót zbliżyć się ku antropologicznym interpretacjom 4. W krajach Ameryki Łacińskiej, szczególnie zaś w Meksyku - antropologia - jako dyscyplina przede wszystkim stosowana, została wyraźnie ukierunkowana w stronę badań etnicznych, które inspirowane były ideologią "indigenistyczną" oraz integracjonistyczno-modernizacyjną strategią mającą na celu włączenie w główny nurt życia kraju mniejszości indiańskich. Zadaniu temu miały sprzyjać specjalistyczne centra badawcze (tzw. narodowe instytuty ds. tubylczych), które sprzęgały antropologiczne studia podstawowe z realizacją projektów o charakterze aplikacyjnym 5. W nieco podobnym kierunku ewoluowała etnologia radziecka, która otwarcie głosiła tezę, iż jej podstawowym zadaniem jest badanie historycznego rozwoju i właściwości kultury konkretnych jednostek etnicznych, wcho3 L. Dcgh, The Study oj Ethnicity in Modern European Ethnology, w: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, s. 34. 4 A. Pasem-Zieliński, AmerykaJiska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, "Lud" t. 61, 1977; A. Pasem-Zieliński, Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud" t. 63, 1979. 5 J. Comas, Antropologia social aplicada en Mexico. Trayectorias y antologia, Mexico 1973. �296 dzących w obręb wielonarodowego Związku Radzieckiego. Od silnie akcentowanych zainteresowań etnogenetycznych, a następnie etnohistorycznych, mających nowym "socjalistycznym" narodowościom przywrócić "właściwy" sens ich etnicznych dziejów (Tołstow, Tokariew), szybko przeszła ona (pod kierunkiem BromIeja) ważną transformację, stając się "nauką o etnosach,,6. W tej postaci dokonała znacznego zwrotu od historii kultury ku etnosocjologii, koncentrując się na bieżących procesach wewnątrzradzieckich migracji, międzyetnicznych stosunków (głównie przez pryzmat małżeństw mieszanych) i integracji regionalnej, wspierając w dużym stopniu ideologiczną tezę o narodzinach nowego "sowieckiego" narodu. Na tych trzech, przytoczonych tu bardzo skrótowo, przykładach silnego związku studiów etnicznych z etnologią, widać wyraźnie jak ważne miejsce zajmuje ta problematyka we współczesnym świecie. Począwszy od końca lat 60. kiedy to zaczęły się uzewnętrzniać w wielu krajach ruchy etnicznego odrodzenia, a wraz z nimi ujawniały się na nowo konflikty etniczne, dążenia separatystyczne, interesująca nas problematyka wyraźnie zaczęła się wysuwać na czołowe miejsca, skupiając wokół siebie coraz więcej specjalistów, programów, ośrodków, czasopism i wydawnictw 7. Tendencja ta stała się najbardziej wyrazista w krajach o pluralistycznej strukturze etnicznej, na obszarach objętych procesami wielkich migracji oraz w państwach zamieszkałych przez grupy mniejszościowe. Waga problematyki polega przede wszystkim na tym, iż łączy ona w wyjątkowy sposób trzy swe podstawowe wymiary. Wymiar pierwszy praktyczny, związany jest zazwyczaj z polityką etniczną, z edukacją wielokulturową czy z ideologią i strategią etniczną. Wymiar drugi - poznawczy umożliwia rekonstrukcję przebiegu minionych i bieżących procesów etnicznych oraz śledzenie zmiennej trajektorii międzyetnicznych stosunków. Wreszcie wymiar ostatni - teoretyczny - daje szansę wypracowania coraz bardziej subtelnych instrumentów analizy, efektywniejszych siatek pojęciowych, słowem dogłębniejszego zrozumienia natury niezwykle złożonych zjawisk etnicznych. Każdy z tych trzech aspektów jest równie ważny i żaden nie powinien być ignorowany, bowiem wszystkie one są ze sobą niezwykle mocno sprzężone. Etnolog zaś, który bada te zjawiska, musi być świadom swego uwikłania w analizowany przez siebie kontekst etniczny. Jego studia, ekspertyzy czy nawet refleksje teoretyczne mogą i mają często wpływ na dalszy przebieg sytuacji na konkretnym obszarze, który był dotąd tylko domeną jego naukowych dociekań. J. A. Bromley, Etnos i etnografija, Moskva J 973. R. Siemieńska, Sila tradycji i sila interesów. O tródlach bialego ruchu etnicznego IV Sianach Zjednoczonych, Warszawa 1978; Van den Berghe P. L., The Ethnic Phenomenon, New York 1981. 6 7 �297 Badania etniczne w okresie międzywojennym Początki polskich badań etnicznych w obrębie etnologii sięgają przede wszystkim okresu międzywojennego, choć w tym czasie nie zajmowały one centralnego miejsca w rejestrze tematów najczęściej podejmowanych. Powstanie niepodległego paIistwa polskiego, a wraz z nim ponowna reintegracja narodowa, w naturalny sposób skierowała uwagę badaczy na rodzimą kulturę ludową i wartości wiejskiej tradycji dla odbudowy nowej tożsamości. Z drugiej jednak strony odrodzona Rzeczpospolita okazała się państwem zamieszkałym przez liczne mniejszości narodowe i etniczne (szczególnie na jej wschodnich i zachodnich rubieżach) konstytuujące blisko 1/3 całej populacji kraju. Etnologowie nie mogli ignorować tej sytuacji, choć przyznać trzeba, iż w ograniczonym stopniu włączyli się w studia o bardziej praktycznym charakterze, które wówczas chętniej podejmowali socjologowie. Z drugiej strony wypada zauważyć, iż problematyka etnograficznego opi'Su grup etnicznych zamieszkałych obszary kresowe należała, od początków naszej dyscypliny, do tych zagadnień, które cieszyły się znacznym powodzeniem. Tendencja ta utrzymana została także i po roku 19188. U źródeł jej siły tkwiły te same motywy, które B. Malinowskiego czy J. Siemiradzkiego skłaniały do studiowania rdzennych mieszkaIiców wysp Oceanii czy Ameryki Południowej. Etnograficzne antypody z egzotycznymi krajowcami o kulturze niemal pierwotnej, i co równie ważne, w niewielkim dotąd stopniu poddanej oddziaływaniu świata zewnętrznego, znajdowały się nie na drugiej półkuli, ale niewiele wiorst od Wilna czy Lwowa - ważnych podówczas ośrodków naukowych. Prowadzone w tych czasach badania, które można by było podciągnąć pod miano studiów etnicznych, można w istocie podzielić na dwie podstawowe orientacje9. Pierwsza z nich, zdecydowanie tradycyjna, koncentrowała uwagę na etnograficznych opisach poszczególnych grup etnicznych lub też na kulturowej charakterystyce tych regionów, które zamieszkane były przez ludność niepolskiego pochodzenia. Problematyka ta poszerzana była o takie zagadnienia, jak próby wytyczania granic etnicznych w oparciu o zasięgi etnograficznych artefaktów, o dociekania nad etnogenezą Polaków i sąsiednich ludów słowiańskich. Do reprezentantów tej orientacji zaliczyć można by m.in. K. Moszyńskiego, A. Fischera, a także K. Dobrowolskiego (z wczesnego okresu K A. naukuwe; 9 Posern-Zielillski, (do 1939 r.l, Kszttl!towallie w: M. Terlecka Pisze o tym szerzej etnicznej w dwudziestoleciu pologią, Poznań - Warszawa sif (red.) W. Olszewski, polskiej Historia etnografii etnografii jako Etnologicznu-antropologiczne międzywojennym, 1995 (w druku). w: Etnologia polska samodzielnej polskiej, Wrocław podejście między dyscypliny 1973, s. 90. do problematyki ludoznawstwem a antro- �298 twórczości) lO. W tym nurcie badań wyraźnie można było zauważyć tendencję do stawiania znak u równości między konkretnymi jednostkami etnicznymi a ustalonymi w toku studiów konfiguracjami, zespołami, zasięgami elementów kulturowych, którym przypisywano walor "obiektywnych" prawd naukowych. Tak więc orientacja ta nie tylko charakteryzowała się dość statycznym i deskryptywnym podejściem, ale traktowała badane przez siebie ,,jednostki" (lokalne, regionalne, etniczne, narodowe) w sposób ściśle "przedmiotowy", pseudozobiektywizowany i na domiar akontekstualny. Druga orientacja, reprezentowana przede wszystkim przez J. SL Bystronia i J. Obrębskiego 11, próbowała stworzyć podstawy własnych studiów etnicznych, zrywając z wieloma "tradycyjnymi" podejściami. Najważniejszym novum było - po pierwsze: uznanie, iż studia tego rodzaju winny dążyć do uchwycenia tych elementów świadomości grupowej, które decydują o poczuciu odrębności, określają tożsamość, wyznaczają granice obcości, cementują wspólnotę; po drugie zaś, że dociekania takie winny również uwzględniać stosunki międzyetniczne (konflikty, antagonizny, stereotypy, wzajemne zależności) gdyż tylko poprzez nie ujawnia się złożona sieć wzajemnych powiązań, mocno osadzonych w historii i posiadających istotny wpływ na przebieg bieżących wydarzeń. Etnohistoryczny i etnosocjologiczny dorobek Bystronia i Obrębskiego, do którego tak chętnie się dziś odwołujemy, pokazał jak można i jak się powinno metodami etnologicznymi analizować kwestie etniczne 12. Ich sposób traktowania delikatnej materii etnicznej był z gruntu odmienny od "tradycyjnego" opisu kultury ludów kresowych. Przedmiotowe podejście zastąpili oni interpretacją podmiotową, odwołującą się do subiektywnych elementów świadomości badanych przez siebie ludzi, wzbogacając te analizy próbami uchwycenia kontekstualności i dynamiki zmian etnicznych. Wojna, niestety, przerwała te bardzo udane i wielce inspirujące (nawet po wielu latach) próby badawcze, a okres powojenny niezbyt sprzyjał szybkiemu upowszechnianiu się tych cennych idei. IQ A. Fischer, Recherches ethnogeographiques en Pologne, w: Domum Natalicium J. Schrijnen, Chartres 1929, s. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska, z. 1- 3, Lwów - Warszawa 1932-1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi, Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny, Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... , Lwów 1937. Więcej na ten temat zob.: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do r. 1939), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej ... , op. cit., s. 185-189. II J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła - teorje - skutki, Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925; J. Obrębski, Probl.-m grup etnicznych IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, 1936, s. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 3 - 4, 1936, s. 414 - 446; J. Ohrębski, Problem elniczny Polesia, "Sprawy Narodowościowe" R. 10, nr 1-2, 1936. 12 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wkład Józefa Obrębskiego IV badania procesów etnicznych. "Etnografia Polska" t. 23, z. 2, s. 71 - 81. �299 Studia etniczne w PRL-u (lata 1945 - 1968) Po drugiej wojnie światowej etnologia polska, przemianowana niebawem na etnografię, znalazła się w całkowicie nowym układzie uwarunkowań i uzależnień. Określały go przede wszystkim czynniki geopolityczne oraz ideologiczne, a także wewnętrzne procesy restrukturyzacji i adaptacji etnografii do nowej sytuacji i odmiennych zadań nauki. W odmienionych warunkach, studia etniczne, zapoczątkowane śmiałymi pomysłami przedwojennych etnologów i socjologów (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński) 13, musiały zostać całkowicie zarzucone. Terytorium polskie zostało arbitralną decyzją przesunięte na Zachód. Procesowi temu towarzyszyły wymuszone na niespotykaną dotychczas skalę migracje ludności, w wyniku których w obrębie nowych granic państwa polskiego zaczęła powstawać bardzo homogeniczna wspólnota narodowa, odizolowana od swej wschodniej diaspory i zachodnich środowisk emigracyjnych. Niegdyś liczebne mniejszości - na skutek okrucieństw wojny (holocaust Żydów i Cyganów), zmiany granic, masowych przesiedleń (tzw. repatriacji), reemigracji oraz brutalnych wypędzeń ludności (akcja "W" likwidująca skupiska ukraińskie i łemkowskie w Bieszczadach oraz wyjazd Niemców z terenów zachodnich i północnych ziem, przyłączonych do Polski) uległy dużej marginalizacji (liczbowej i obywatelskiej) oraz terytorialnemu rozproszeniu. Zaczęła się kształtować nowa sytuacja etniczna, która z punktu widzenia nauk społecznych, jak i potencjalnych potrzeb praktyki powinna być na bieżąco monitorowana i analizowana. Jednakże stalinowski reżym, kreujący. utopijne i dalece odbiegające od realiów fikcyjne obrazy społeczeństwa skupionego wokół partii i walczącego z klasowym wrogiem, nie był zainteresowany w ujawnianiu tych procesów, gdyż uzyskane wyniki kłóciłyby się ostro z oficjalną wykładnią przeobrażeń. W ten sposób problem mniejszości został na wiele lat praktycznie wyeliminowany z rejestru zagadnień poruszanych przez badaczy, dziennikarzy i pisarzy. Wytyczne partyjne, autocenzura i surowe cenzorskie zapisy, skutecznie zapobiegały próbom wkraczania na obszary objęte "zakazami" a więc ideologicznie niebezpieczne. W tym samym czasie zaszły także istotne zmiany wewnątrz nauk społecznych, które starano się zuniformizować i wtłoczyć w jeden ortodoksyjnie marksistowski paradygmat. Socjologia, która była pionierem badań etnicznych, została administracyjnie rozwiązana pod pretekstem jej immanentnej "burżuazyjności", etnologia natomiast, po pierwszych powojennych latach l~ J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium SO(7ologiczne, Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe \\' teorii i życiu, Warszawa 1929; F. Znaniecki, Studia nad antagonizmem do obcych, "Przegląd Socjologiczny" t. I, J931. �300 odbudowy swej utraconej substancji, została ukierunkowana niemal bez reszty w stronę "narodową", skupiając się na rejestracji stopniowo zanikającej polskiej kultury ludowej, którą przedstawiano zazwyczaj w postaci monografii społeczności lokalnych i regionalnych lub opracowań wybranych działów kultury 14. Przedwojenna tematyka "kresowa" nie mogła już być kontynuowana, gdyż ziemie te znalazły się pod radziecką jurysdykcją, a pisanie o nich w czasie przeszłym, opierając się na materiałach zgromadzonych jeszcze przed wojną, również natrafiało na przeszkody ze względu na cenzurę dbającą o to, aby wymazać ze świadomości społecznej pamięć o kształcie terytorialnym II Rzeczypospolitej. Natomiast bieżące migracje, procesy ścierania się różnych żywiołów etnicznych i kulturowych oraz zjawiska ich stopniowej integracji znajdowały się także, mniej więcej do końca lat 50. poza zasięgiem możliwości badawczych etnografów 15. Pozostawała więc tylko problematyka ściśle "tradycyjna", do tego ograniczana jeszcze zaleceniami, by koncentrować się na "materialnych warunkach bytu" czyli na tzw. kulturze materialnej 16, która była przedstawiana w swych etnoregionalnych wariantach bez ujawniania jej etnohistorycznego kontekstu. Po upadku stalinizmu u progu lat 60. sytuacja polityczna w kraju, jak i w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), zmieniła się wyraźnie umożliwiając badaczom, w tym również etnografom, wyjście z okowów izolacji i dając im nieco więcej, choć nadal istotnie ograniczonej, swobody sterowania swymi dyscyplinarnymi zainteresowaniami. Wyrazem nowych tendencji stał się rozwój zainteresowań etnografią powszechną (tj. krajami i kulturami pozaeuropejskimi); odrodziła się kooperacja badawcza między ośrodkami krajów słowiańskich (badania karpackie); zwrócono także większą uwagę na procesy współczesnych przeobrażeń środowisk wiejskich (modernizacja) i miejskich (kultura robotnicza). Na fali nowych tendencji pojawiły się też programy badawcze, które można by było określić mianem "etnicznych". Były one realizowane w ramach trzech, dość od siebie odseparowanych, nurtów. Po pierwsze - chodziło o studia poświęcone zagadnieniom przemian i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich (dawniej nazywanych Odzyskanymi); po drugie - o badania nad mniejszościami zamieszkującymi PRL, i po trzecie - o analizy etnicznych kontekstów i procesów na obszarach 14 M. Frankowska, ElIIograj1a polska po Jl wojnie .~wiatowej (1945 -197U), w: M. Terlecka (red.) HislOria etnografii polskiej ... , op. cit., s. 206. 15 Wyjątkiem były wczesne powojenne ekspertyzy dotyczące kwestii zasiedlania Ziem Zachodnich oraz oceny umożliwiające identyfikację ludności autochtonicznej i odróżnienie jej od niemieckich mieszkańców tych ziem. Nie przyniosły one jednak poważniejszych rezultatów naukowych. Zob.: M. Frankowska, op. cit., s. 235. 16 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograj1cZ/lYC/z dwudziestopifciolecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, "Lud" t. 53, s. 61 - 102. �301 pozapolskich, przede wszystkim pozaeuropejskich. Ze względu na dość delikatną politycznie naturę dociekań musiały one być prowadzone w taki sposób, aby umiejętnie omijać kwestie podówczas drażliwe i te, na które nadal nie było przyzwolenia cenzury. Najistotniejsze znaczenie posiadały niewątpliwie badania procesu integracji społeczności zamieszkujących Ziemie Zachodnie, które prowadzono wespół (lub raczej równolegle) z socjologami (przywróconymi do łask), a posiadającymi wówczas znacznie adekwatniejsze, aniżeli etnografowie, instrumenty analizy procesu przemian. Stąd też trudno się dziwić, iż prace, które wówczas powstawały w zespołach etnograficznych, były pisane pod silnym wpływem socjologizującej tendencji. Badania nad "integracją i adaptacją" ruszyły na dobre w latach 60., a prym w tym względzie wiódł ośrodek poznański kierowany przez J. Bursztę 17, wspierany inicjatywami regionalnych zespołów etnograficznych z Koszalina, Olsztyna i Wrocławia. Studia te, choć formalnie nie posiadały charakteru etnicznego, zawierały implicite sporo materiału i uwag wzbogacających naszą wiedzę na ten temat. Znajdujemy w nich obserwacje na temat konsekwencji zderzenia się kultur, skutków migracji, adaptacji przybyszów ze Wschodu do nowego środowiska etnogeograficznego, formowania się nowych społeczności lokalnych i regionalnych, powstających z odmiennych grup kulturowych ("repatriantów", osadników, autochtonów, reemigrantów) czy też procesu wrastania w nowe podłoże Polaków przybyłych po wojnie z Bałkanów czy Europy Zachodniej 18. Badaniom tym sprzyjały ówczesne władze, zarówno centralne jak i regionalne, ale w zamian domagały się aby rekonstruowany obraz społeczeństwa Ziem Zachodnich odpowiadał oficjałnej wykładni politycznej. Tak więc z kart raportów i monografii miał się wydobywać obraz "nowych", niemal harmonijnie funkcjonujących społeczności "ziem zachodnich" 19, dobrze zaadaptowanych do swych "odzyskanych" małych ojczyzn i zintegrowanych, zarówno wewnętrznie ze sobą, jak i dobrze wkomponowanych w główny nurt życia kraju. Byłoby uproszczeniem twierdzić, iż do takich tylko wyników sprowadzały się realizowane wówczas studia. Ukazywały one w miarę możliwości sporo rzeczywistych i dramatycznych w swym charakterze procesów i konfliktów, ale zjawiska te były spychane na dalszy plan, gdyż musiały ustąpić przed "pozytywną" wizją integracyjną. Czasami zdarzały się prawdziwe "wypadki przy 17 Zob.: J. Burszta (red.), Stare i nowe w kulturze wsi koszaliliskiej, Poznań 1964; J. Burszta, Zagadnienie integra(ji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 10, 1966, s. 170-188. 18 Zob.: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969, cz. 2, Wrocław 1983, pkt. 5.7 - 5.9. 19 W tych latach obowiązywał nakaz używania nazwy "ziemie zachodnie" w formie pisanej tylko z malej litery. W przekonaniu decydentów partyjnych miało to być symboliczno-magicznym dowodem na zintegrowanie tych terytoriów z resztą kraju. �302 pracy", jak np. w przypadku opublikowania monografii poświęconej losowi Łemków pióra A. Kwileckiego20, która ze względu na rzetelny wizerunek naj nowszych dziejów tej grupy etnicznej, tragicznie skrzywdzonej przez powojenne władze komunistyczne, została szybko wycofana z dystrybucji, stając się prawdzowym bibliofilskim rarytasem. Ogólna atmosfera "epoki gomółkowskiej" sprawiała, iż mimo dość intensywnej penetracji Ziem Zachodnich, wiele istotnych problemów etnicznych nie zostało "zauważonych". Całkowicie pominięto rolę żywiołu niemieckiego w kulturowym kształtowaniu się specyfiki włączonych do Polski ziem, pozostawiając te kwestie zachodnioniemieckim specjalistom od Volkskunde der Heimatvertriebenen, ignorowano dwukulturowość ludności autochtonicznej, dostrzegając w niej albo (oficjalnie) spadkobierców "piastowskiej tradycji", albo (nieoficjalnie) widząc w niej element obcy, nie zajmowano się kulturowymi i świadomościowymi konsekwencjami traktowania ludności miejscowej jako "niezbyt" polskiej, niegodnej zaufania, a więc w rezultacie spychanej do "drugiej kategorii", nie studiowano rzetelnie konfliktów międzyetnicznych i międzygrupowych, opóźniających procesy integracji, wreszcie unikano badań nad ludnością ukraińską i łemkowską, zarówno na Ziemiach Zachodnich, jak i na ich rdzennych, wschodnich obszarach. Wszystkie te tematy były politycznie niebezpieczne, a zatem niewskazane by je realizować. W latach 60. pojawiły się jednak pierwsze studia poświęcone grupom mniejszościowym i etnoregionalnym zamieszkującym Polskę - takim jak Cyganie, Białorusini z Podlasia, Łemkowie ze wschodnich Karpat, Kaszubi, Słowińcy, Bambrzy z okolic Poznania, Mazurzy, Warmiacy i Górale podhalańscy. Trudno byłoby jednak znaleźć w bibliografii z tych czasów (okres lat 60. i 70.) poważniejszych rozpraw na temat mniejszości ukraińskiej, ludności żydowskiej czy niemieckiej 2 l • W większości prac, poświęconych mniejszościowej problematyce, nadal dominowała tendencja "etnograficzna", tj. przewaga rejestrującego opisu poszczególnych "działów" kultury ludowej analizowanej grupy, nad refleksją poświęconą problemom tożsamości, uwarunkowań etnopolitycznych i etnohistorycznych, kontekstów interetnicznych czy analizie dążeń opisywanych społeczności do większej swobody własnej ekspresji kulturowej. W części związane to było z panującą wówczas atmosferą politycznej nieufności wobec wszelkich przejawów społecznej niezależności, w tym także wobec ruchów 20 A. Kwilecki, Lemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji. Warszawa 1974. Warto zauważyć, iż większość tekstu tej książki była uprzednio publikowana we fragmentach umieszczanych w różnych specjalistycznych i regionalnych periodykach. Ingerencja ccnzury dotyczyła więc całości pracy, mającej znacznie szerszy krąg odbiorców. 21 Zob.: M. Niewiadomska, op. cil., s. 143-149 (pkt. 5.9). �303 regionalnych (takich jak kaszubski czy góralski)22. Z drugiej jednak strony można tu także mówić o tradycjonalizmie postaw badawczych, zbyt mocno przywiązanych do utartych schematów. Na szczęście obok nich pojawiły się także nowe podejścia próbujące analizować świadomość narodową i etniczną grup regionalnych oraz dostrzegające w stereotypach cenny materiał określający interetniczne stosunki 23. Problematyka etniczna pojawiła się także w studiach poświęconych kulturom pozaeuropejskim. Ten dział etnografii, poza penetracjami Mongolii i Azji Środkowej, rozwijał się początkowo w izolacji od obszarów swych zainteresowań, z konieczności zastępując badania terenowe dociekaniami etnohistorycznymi. Wśród rezultatów naukowych tej grupy badaczy znalazły się prace poświęcone kształtowaniu się świadomości etnicznej (np. studia K. Zielnicy o mieszkańcach Ghany), roli tradycji w narodowej konsolidacji (badania Z. Jasiewicza wśród Uzbeków oraz zespołu W. Dynowskiego badającego społeczeństwo mongolskie), związkom religii z tożsamością etniczną, (etnohistoryczne studia Mirosławy i Aleksandra Posem-Zielińskich o Indianach obu Ameryk), czy wreszcie dociekaniom na temat teorii i praktyki akulturacji (prace M. Frankowskiej, K. Małkowskiej i G. Kloski)24. Studia etniczne w PRL-u lat 70. i 80. Począwszy od lat 70. w ślad za liberalizacją "realnego socjalizmu" i większym otwarciem się kraju na Zachód, pozytywne zmiany objęły również nauki społeczne, w tym także etnografię. Przełamana została izolacja, szerzej włączono się w badania międzynarodowe (głównie w ramach państw socjalistycznych), zaczęto organizować naukowe wyprawy na inne kontynenty, częściej także wyjeżdżano na stypendia i konferencje zagraniczne oraz w większym stopniu zaczęto wykorzystywać w miarę bieżącą literaturę światową. W tym samym czasie zachodziły również istotne przewartościowania wewnątrz etnografii, polegające nie tylko na przyswajaniu metodologicznych "nowinek" (głównie strukturalizmu, semiotyki oraz fenomenologii i funkcjonalizmu), 22 Przykładem tej niechl<ci było także wygaszanie inicjatyw kulturalnych Kaszubów i ograniczanie ich możliwości wydawania własnej prasy i wydawnictw. Podobne zjawisko istniało na południu Polski li Górali podhalaliskich, którzy sprowadzali prywatnymi kanałami ze Stanów Zjednoczonych - jedyne wówczas góralskie pismo na świecie - "Tatrzański Orzeł" ("Tatra Eagle") wydawany w USA przez Związek Podhalan w Ameryce. Zob.: A. Pasem-Zieliński, Tradycja a etniczllo.~ć. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław 1983, s. 236 - 237; A. Kowalska-Lewicka, Związek Pod/wian w Ameryce Północnej, "Etnografia Polska" t. 6, 1960. H Zob.: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia elllo{Jraficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych IW uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975. Warszawa -Łódź 1979. 24 M. Frankowska, Etnografia powszechna ijej miejsce w nauce polskiej po II wojnie .~wiatowej, "Lud" t. 53, 1969, s. 103- 136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie .~wiatowej, w: M. Terlecka (red.), Historia elllografii polskiej ... , op. cit., s. 258-268. �304 ale także na wyraźnym odchodzeniu od zagadnień związanych z badaniami tradycyjnej kultury ludowej ku coraz większym zainteresowaniom problematyką współczesnych przeobrażdl. Ten zwrot musiał skierować uwagę etnografii w stronę studiów etnicznych, tym bardziej, iż w owym czasie, zarówno w ZSRR, jak i w krajach Zachodu, zaczęły się one cieszyć bardzo wielką popularnością· Jednym z charakterystycznych rysów zmian względem poprzedniego okresu był stopniowy spadek zainteresowań problematyką Ziem Zachodnich, którą kontynuowali głównie specjaliści zatrudnieni w regionalnych ośrodkach naukowych (Olsztyn, Opole, Koszalin). Oficjalna wykładnia tego zjawiska odwoływała się do politycznej tezy o zakończonym procesie integracji "Ziem Odzyskanych" z macierzą. W tym samym czasie terytoria te zostały objęte, na niespotykaną dotąd skalę, procesem emigracji ludności autochtonicznej do RFN w ramach polsko-zachodnioniemieckich porozumień i ustawodawstwa niemieckiego sprzyjającego tym wychodźczym dążeniom, nie wspominając już o atrakcyjności ekonomicznej tych decyzji oraz o kreowaniu na tych ziemiach atmosfery "zachęty" do opuszczania swych rodzinnych stron przez jej rdzennych mieszkańców. W wyniku tych wielce złożonych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych i etniczno-psychologicznych znaczna część Ślązaków, Mazurów i Warmiaków znalazła się poza krajem swych ojców. Jednakowoż ze względu na delikatny charakter tej emigracji, jej przebieg i społeczno-kulturowe konsekwencje, włącznie ze zmianami tożsamości mieszkańców tych ziem, procesy te nie mogły być wówczas rzetelnie analizowane. To w pewnym sensie wyjaśnia dlaczego w publikacjach etnograficznych i socjołogicznych epoki PRL-u trudno znaleźć informacje na temat mniejszości niemieckiej, która nagle wyłoniła się w latach 90. ze statystycznego niebytu, wyrastając szybko na znaczącą i dobrze zorganizowaną grupę. W latach 70. i 80. kontynowano również badania nad kulturą grup mniejszościowych, zapoczątkowane już w poprzednim okresie. Objęły one przede wszystkim grupy marginalne i najbardziej etnograficznie rzecz biorąc "egzotyczne", takie jak Tatarzy, Cyganie, staroobrzędowcy, Łemkowie, imigranci z Grecji, w mniejszym natomiast stopniu grupy najbardziej liczebne, żyjące poza obszarem swych narodowych państw czy republik (Ukraińców, Białorusinów, Słowaków, Litwinów). Tendencja ta była w dużej mierze wynikiem adaptacji nauk społecznych do ówczesnej sytuacji politycznej nie sprzyjającej badaniom, których wyniki mogłyby rzucić cień na "braterskie" stosunki między krajami socjalistycznymi. Podobne względy sprawiły, iż studia, które już prowadzono, posiadały bardzo akademicki charakter. Unikano ocen na temat bieżącej sytuacji tej ludności, jej realnych potrzeb i dążeń, stosunków międzyetnicznych czy polityki władz wobec mniejszości. Na pierwszy plan wysuwano więc zagadnienia etnokulturowej specyfiki społeczności mniejszościowych, roli zanikającej tradycji etnicznej, w tym i religii, w pod- �305 trzymywaniu poczucia odrębności oraz etnicznych dziejów na tle historii regIOnu. W badaniach pojawiły się również pewne nowe interesujące rysy. Związane one były przede wszystkim z "odkryciem" dorobku 1. Obrębskiego, którego cenne i prekursorskie ustalenia zaczęto po latach zapomnienia wprowadzać do szerszego obiegu. Dwie inspiracje, wyprowadzone z wnikliwej lektury szkiców tego autora, okazały się szczególnie wartościowe. Po pierwsze - postulat, aby spoglądać na kwestie przynależności do określonej grupy poprzez studia nad tożsamością jej członków, określaną przez nich samych, i po drugie - aby poznawać etniczne realia przez analizę interetnicznego kontaktu (antagonizmów, stereotypów, uprzedzeń itp.). Dzięki tym postulatom powstał cykl studiów, wartościowych teoretycznie i poznawczo, poświęconych kategorii "swój - obcy", a także poczuciu odrębności etnicznej, dystansowi kulturowemu i stereotypom etnicznym 25. Problematyka etniczna w twórczości objętej wówczas mianem etnografii powszechnej nie zyskała większego zainteresowania, choć skala badań prowadzonych bezpośrednio w krajach tzw. trzeciego świata była w owym czasie jak na warunki polskie - dość znaczna. Pewnym wyjątkiem były jedynie studia amerykanistyczne, w których pojawiły się takie wątki jak indygenizm, natywizm, polityka tubylcza, panindianizm, asymilacja i akulturacja, związek religii z zachowaniem tożsamości czy konflikty etniczne26. Jednak w większości przypadków prace poświęcone ludom i kulturom pozaeuropejskim zajmowały się bardziej "tradycyjnymi" zagadnieniami (gospodarką, kulturą materialną, obrzędowością, rolą środowiska, społecznościami lokalnymi itp.). Te bowiem problemy bliższe były dotychczasowym doświadczeniom badaczy i łatwiej było je obserwować w trakcie pierwszych i stosunkowo krótkich penetracji. Zainteresowania kwestiami etnicznymi były w tych latach nie tylko udziałem etnografii. Z całą pewnością rzec można, iż znaczny postęp w tej materii uczynili historycy, zajmujący się procesami narodotwórczymi 27, szczególnie zaś dużą aktywnością wykazali się socjologowie. Ci ostatni wnieśli spory wkład do teoretycznej refleksji na temat narodu, świadomości narodowej, asymilacji, typologii i definicji mniejszości 28. Jednakowoż szczególnego ro- 25 J. Burszta. B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War II, "Ethnos" t. 47, 1982, nr 1-2, s. 50-63. 26 Ten nurt badań był realizowany przede wszystkim w ramach zespołu amerykanistycznego powołanego przez prof. M. Frankowską w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Z7 Dużą rolę odegrały w tym zakresie prace J. Chlebowczyka dotyczące Europy środkowo-wschodniej (zob. przyp. 1) oraz T. Łepkowskiego poświęcone procesom narodotwórczym w krajach Ameryki Łacińskiej i na ziemiach polskich. 28 H. Kubiak, A. Paluch (red.), Założenia teorii asymilacji, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, AJniejszości narodowe a świadomośc' narodowa, "Studia Socjologiczne" 1976, nr 2; J. 1. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa 1969. 20 - Lud t. LXXVlII �306 dzaju obszarem empirycznych penetracji stały się studia nad zbiorowościąmi polonijnymi, które w myśl założeń twórców głównego ośrodka tymi zagadnieniami się zajmującego (Instytutu Badań Polonijnych przy UJ w Krakowie), miały być po prostu polską wersją badań etnicznych. Studia nad Polonią (zagraniczną) uzyskały za czasów E. Gierka spore poparcie władz, dla których przełamanie izolacji i nawiązanie nowych, bardziej życzliwych kontaktów ze środowiskami pochodzenia emigracyjnego, było ważnym elementem polityki i propagandy. Choć prym w tych badaniach wiedli historycy i socjologowie, to jednakowoż włączali się do nich także etnologowie. Wprawdzie już w latach 60. tematyka ta incydentalnie pojawiała się na łamach fachowych pism etnograficznych 29, ale dopiero bardziej sprzyjająca atmosfera następnego dziesięciolecia dokonała w tej kwestii istotnych przewartościowań. Dzięki nim pojawiły się opracowania w części etnohistoryczne, w części etnograficzne, poświęcone skupiskom polonijnym krajów Europy Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych i Ameryki Południowej 30. Większość z nich przedstawiała środowiska imigracyjnego pochodzenia żyjące w ośrodkach miejskich i przemysłowych. Także pod tym względem było to swoiste novum w warsztacie etnologa, który dotychczas przyzwyczajony był do obserwacji środowisk wiejskich lub ewentualnie małomiasteczkowych. Jednak nieliczni badacze kultury Polonii postanowili poświęcić się studiom nad tymi skupiskami emigrantów i ich potomków, którzy opuszczając swą ojczyznę, nie zmienili zasadniczo trybu swego życia pozostając przy wiejskiej gospodarce. Wymienić tu należy obserwacje wsi polonijnej w Turcji (Adampol), oraz solidną monografię ukazującą życie potomków osadników z Polski na Węgrzech31. Tymczasem lista potrzeb byłaby znacznie dłuższa, szczególnie wówczas gdyby mogła obejmować te środowiska polskie, które pozostały w nowym powojennym układzie geopolitycznym za wschodnią granicą, tj. na terytorium ZSRR. W ówczesnych warunkach ustrojowych nie było jednak miejsca na tego rodzaju studia (poza nielicznymi wyjątkami)32, które musiałyby zburzyć mur milczenia wzniesiony wokół losu Polaków na Wschodzie. Zob.: M. Niewiadomska, Bibliogrąfia ... , op. cit., s. 138-142 (pkt. 5.8). Bliższe omówienie dokonań badawczych \V tym zakresie zob.: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywisto.fć i propozycje, "Lud" t. 68, 1984. 31 E. Piet raszek, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji. "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. I; 1. S. Łątka, Adampol. Polska wieś nad Bo.~lorem, Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenek i lstl'anmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, cz. 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z. 15, 1981; z. 17, 1981. 32 Odnotować tu należy np. badania etnohistoryczne nad polskimi zeslańcami na Syberię i Kaukaz w XIX wieku (A. Kuczyński, A. Woźniak) oraz krótką penetrację polskiej osady niedaleko Irkucka (WI. Baranowski). 29 30 �307 W badaniach zbiorowości polonijnych starły się ze sobą dwie zasadniczo odmienne tendencje interpretacyjne: tradycyjna, etnograficzna, preferująca deskryptywizm i wzory dyskursu wywiedzione z dociekań badaczy kultury ludowej oraz tendencja antropologiczna, skupiona bardziej na analizie procesów etnicznych i zmian kulturowych, czerpiąca inspirację z doświadczeń etnosocjologii i nowych nurtów antropologii etniczności 33. Różnica w podejściu do studiowanej materii była więc zasadnicza i odzwierciedlała coraz wyraźniejszą kontradykcję między ludoznawczą etnografią zorientowaną na statyczne, rejestrujące badania nad dziedzictwem kulturowym, zachowanymi reliktami narodowej (ludowej) tradycji i polskim wkładem do cywilizacji krajów zamieszkiwania a antropologizującą etnologią starającą się uchwycić dynamikę przekształceń zbiorowości imigracyjnych i zinterpretować je w kontekście kształtowania się nowych form etnicznej tożsamości (etniczności) i nowych postaci etnicznej kultury. Badacze pierwszej orientacji (W. Sobisiak, M. Paradowska i inni)34 kładli nacisk na koncepcję "kultury rodzimej" imigrantów, na formy jej zachowania w nowym środowisku, na filopietystycznie interpretowany wkład jej nosicieli do obcej kultury, traktując w sumie skupiska polonijne jako części składowe narodowej diaspory. Nurt przeciwny koncentrował swą uwagę na procesie wtapiania się emigrantów w społeczeństwo przyjmujące, na kształtowanie się w tym środowisku nowych synkretycznych form kulturowych, na roli etnicznej symboliki w tworzeniu się nowych postaci etniczności, na zjawiskach kreowania etnicznej tradycji. Słowem starał się on uchwycić dynamikę procesu integracji środowisk polonijnych w nowym społeczeństwie w kontekście naj istotniejszych towarzyszących im zjawisk, tj. utrzymywania się etniczności' i deetnizacji, koegzystencji i konfliktu etnicznego, izolacji i kontaktów z krajem pochodzenia, przemian wewnątrzgrupowych i oddziaływań obcego etnicznie otoczenia 35. 33 Duży wpływ miały przede wszystkim dzieła F. Bartha (red.) Ethnic Groups and Boundries, Oslo-London 1969; H. Gansa, Symbolic Ethnicity. Thefuture of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" t. 2, 1979, nr 1; N. Glazera iD. Moynihana (red.), Ethnicity. Theory and Experience, Cambridge, Mass. 1975; M. Gordona, Assimilation in American Life. The Role of Race, Re/igion and National Origin, New York 1964; M. Novaka, Problemy etnicznej Ameryki, Warszawa 1985; Van den Berghe P., The Ethnic Phenomenon, New York-Oxford 1981. 34 W. Sobisiak, W sprawie badań nad kulturą rodzimą emigrantów, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 1974, nr I; W. Sobisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" R. I, 1975, z. I; W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów wychodźstwa po/skiego w Ameryce Poludniowej. Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992. 35 A. Posem-Zieliński, Etniczllość a tradycja ... , op. cit.; R. Kantor, Współczesne migracje zarobkowe mieszkańców Podhala do USA. Raport z badań terenowych w lataclt 1987 -1988, "Przegląd Polonijny" t. 17,1991, z. I; J. Rokicki, Wakacjusze na Jackowie i inni. Szkic o sytuacji wspólczesnych polskich emigrantów zarobkowych \\I Chicago, "Przegląd Polonijny" t. 15, 1989, z. 3. �308 Studia etniczne bez cenzury Upadek komunizmu w Polsce pod koniec lat 80. sprawił, iż nauki społeczne zostały wyzwolone z gorsetu ideologicznych ograniczeń i mogły pierwszy raz w swej powojennej historii podejmować tematy w sposób nieskrępowany, kierując się autentycznymi potrzebami społecznymi oraz zainteresowaniami specjalistów w ramach skromnych środków finansowych będących do dyspozycji zespołów badawczych. W nowych warunkach uprawiania badań nastąpiła prawdziwa eksplozja studiów etnicznych. W części jest ona związana z ogólnoświatowym wzrostem zainteresowań kwestiami narodowościowymi, etnicznością, nacjonalizmami; w części zaś jest reakcją na dokonujące się w naszym kraju demokratyczne przeobrażenia pociągające za sobą wzrost aktywności społeczno-politycznej i kulturalnej grup mniejszościowych. Trzecim istotnym czynnikiem sprzyjającym tym badaniom była potrzeba likwidacji białych plam, szczególnie w odniesieniu do studiów nad Polakami zamieszkałymi na byłych ziemiach ZSRR, wzmocniona dodatkowo koniecznością rozpoznania stanu i realnych potrzeb tych skupisk dla opracowania rządowych i społecznych programów pomocy odizolowanym przez dziesięciolecia środowiskom. Zdecydowany prym w tych studiach wiodą socjologowie, a wśród nich ci, którzy bliscy są orientacji antropologicznej (Warszawa, Kraków). Poznański Zakład Badań Polonii Zagranicznej PAN przeobraził własny profil zmieniając również swój szyld na Zakład Badań Narodowościowych, a jego nowy organ "Sprawy Narodowościowe", nawiązujący do tradycji międzywojennego pisma pod tym samym tytułem, stał się prawdziwym interdyscyplinarnym forum wymiany informacji i doświadczeń badawczych na tematy etniczne ujmowane z perspektywy teoretycznej i empirycznej, polskiej, europejskiej i światowej. Również na łamach wielu innych, starych i nowych czasopism specjalistycznych (np. "Przeglądu Wschodniego" i "Przeglądu Polonijnego"), tematyka etniczna zajmuje znaczące miejsce. Liczne sondaże ośrodków badania opinii publicznej na bieżąco monitorują stan świadomości społecznej w takich kwestiach jak siła stereotypów, uprzedzeń i sympatii etnicznych. Także wśród ostatnio bronionych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wyraźnie wzrosła liczba dysertacji poświęconych tym ważnym zagadnieniom. Na tym tle sytuacja i dorobek etnologii, zważywszy nadal skromne zaplecze kadrowo-instytucjonalne, nie wypada najgorzej. W programach uniwersyteckich studiów etnologicznych znalazły się bloki zajęć poświęconych całkowicie kwestiom etnicznym 36; problematyka ta pojawia się coraz 36 Zob. np. program studiów etnologicznych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: Studia na kierunku: etnologia i antropologia kulturowa. lriformator na rok akademicki ]995/96, wydany przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań 1995. �309 częściej w pracach magisterskich; organizuje się specjalistyczne konferencje 37; etnologowie opracowują ekspertyzy dla instytucji zajmujących się praktycznymi aspektami kwestii polonijnych czy mniejszościowych 38; łamy czasopism coraz częściej wypełniają doniesienia z prowadzonych badań etnicznych i szkice poświęcone etnokulturowej charakterystyce grup mniejszościowych czy obszarów pograniczy, w czym celuje "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"; wreszcie - co najważniejsze - wzrosła także liczba osób podejmujących się tego rodzaju studiów. Spotkać je można we wszystkich ośrodkach, choć w największej mierze zagadnienia te podejmowane są przez etnologów warszawskich i poznańskich. Po ogólnych uwagach o sytuacji badań etnicznych w czasach nam współczesnych, wypada dokonać zwięzłego, a więc i niepełnego przeglądu głównych kierunków zainteresowań. W istocie mamy dziś do czynienia z trzema zasadniczymi nurtami studiów, a mianowicie: z dociekaniami nad grupami mniejszościowymi zamieszkującymi Polskę, nad skupiskami polonijnymi i polskimi poza krajem, oraz nad problemami etnicznymi na innych obszarach, głównie pozaeuropejskich. W tejże kolejności zostanie tu omówiona charakterystyka tych nurtów. Badania nad mniejszościami są w dużej mierze kontynuacją studiów podejmowanych już wcześniej, z tym jednak, iż co najmniej pojawiły się w nich dwa nowe elementy. Po pierwsze, wzrosło znacznie zainteresowanie grupami "zaniedbanymi" wcześniej; po drugie - zmienia się częściowo podejście do tematu. Zaczęto wycofywać się z typowo "etnograficznego" stanowiska (systematyczny opis kultury grupy mniejszościowej) na rzecz interpretacji "etnicznej", a więc takiej, która koncentruje uwagę' na kwestiach tożsamości oraz na kontekstach międzyetnicznych relacji. Tradycyjnie kontynuowane są badania nad grupami "egzotycznymi", takimi jak Cyganie39, Karaimi, Ormianie polscy 40, czy Tatarzy oraz inni muzułmanie żyjący w Polsce. Zwiększyły się także możliwości badawcze nad 37 Przykładem może być konferencja na temat Polaków w Kazachstanie zorganizowana pod Wrocławiem (1994) czy na temat "Konfliktu etnicznego" odbyta w Warszawie (1994) w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. 38 Wymienić należy przede wszystkim raport M. Gawęckiego przygotowany dla Wspólnoty Polskiej Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomoś(' etniczna, Poznań 1993 (maszynopis powielony) oraz raport M. Kairskiego na temat sytuacji Indian w ekwadorskiej Amazonii przygotowany dla CEDIME - ekwadorskiego centrum badań społecznych, Situación de la cultura Waorani que estan fuera de la influencia dei I LV Y las indicaciones para la actuación en el futuro, CEDlME, Quito 1992 (współautorstwo z I. Stoińską). 30 L. Mróz, Geneza Cyyanów i ich kultury, Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~ć i tolerancja, Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 1994. 40 G. Pełczyński, Karaimi polscy, "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 1 (2); Tenże, Ormianie Polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej (praca doktorska, DAM - Poznań). �310 mniejszościami pograniczy, a więc nad Litwinami 41, Lemkami 42, Białorusinami i tymi, którzy wolą określać się tylko jako "prawosławni". Na tym tle uderza niewielkie dotąd zainteresowanie ludnością ukraińską. Po latach milczenia "odkryto" mniejszość niemiecką, przede wszystkim na Śląsku Opolskim 43, oraz zajęto się ludnością żydowską, dziś już prawie całkowicie nie istniejącą, studiując jej regionalne dzieje, zastanawiając się nad jej wkładem do polskiej kultury, oraz rekonstruując wizerunek tej grupy w oczach Polaków44. Zagadnieniami porównawczymi, dystansem etnicznym oraz znaczeniem opinii i stereotypów w kształtowaniu się stosunków między mniejszościami a polską większością, zajmuje się głównie warszawski zespół antropologów, działający w ramach socjologii, kierowany przez E. Nowicką 45. Wymienione wyżej badania, jak i te, które uszły mojej uwadze, stanowią już spory wkład etnologów do studiów nad mniejszościami polskimi. Nadal jednak prym w tej sferze wiodą socjologowie i historycy. Te trzy dyscypliny w dość podobny sposób traktują przedmiot swych studiów, z tym jednak, iż w publikacjach etnologicznych naj pełniej przeplatają się ze sobą interpretacje etnohistoryczne z analizami bieżących procesów i zjawisk. Interesujące zmiany objęły badania polonijne, które znacznie się rozszerzyły, angażując sporą grupę etnologów. Najbardziej charakterystycznym przejawem tych zmian było podjęcie pionierskich studiów terenowych wśród skupisk polskich na terenach byłego ZSRR, przed demontażem totalitarnego ustroju, całkowicie badaczom niedostępnych. Studia te objęły niemal bez wyjątku społeczności wiejskie, a więc łatwiejsze do penetracji dla etnologów, pozostawiając (na razie?) zbiorowości wielkomiejskie (Moskwy, Petersburga, Kijowa, Lwowa itp.) na uboczu. Innym cennym rysem tych badań jest ich potencjalna (społecznie i politycznie) wartość praktyczna, gdyż raporty naukowe dostarczają pożytecznych ocen ułatwiających konstruowanie władzom państwowym, Kościołowi, organizacjom charytatywnym adekwatnych programów pomocy Polakom na Wschodzie. Większość tych studiów została rozpoczęta stosunkowo niedawno, w związku z tym trudno byłoby już dziś oceniać ostatecznie ich rezultaty, dlatego też poprzestać trzeba jedynie na wymienieniu ważniejszych realizowanych projektów. Do głównych osiągnięć należy bez wątpienia rozpoczęcie studiów nad Polakami w Kazachstanie (zespół M. Gawęckiego, a także S. Szynkiewicz), 41 SI. Żerańska-Kominek (red.), Kultura muzyczna mniejszo,~ci narodowych w Polsce, Warszawa 1990. 42 K. Pudlo, Łemkowie. Proces wrastania w ,~rodowisko Dolnego Śląska 1947 -1986, Wrocław 1987. 43 M. G. Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomo,ki etnicznej ku polskiej ,{wiadomości narodowej (schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu), "Etnografia Polska" t. 37, 1993, z. 1. 44 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1987. 4S E. Nowicka (red.), Swoi i obcy, Warszawa 1990. �311 które objęły zagadnienia etnodemograficzne, etnohistoryczne i etnosocjologiczne, pozwoliły na ocenę stanu zachowania języka, tradycji, religii, ukazały pozycję ekonomiczną i zawodową Polaków, dokonały rozeznania w stosunkach interetnicznych i dały pewien pogląd na temat stanu świadomości etnicznej ludzi dotąd niemal całkowicie odizolowanych od swej ideologicznej ojczyzny46. Narodowa dyskusja na temat ewentualnej repatriacji Polaków z Kazachstanu, oraz pierwsze już konkretne działania idące w tym kierunku, uczyniły te badania szczególnie ważnymi, a jednocześnie delikatnymi i odpowiedzialnymi ze względu na dalszy rozwój wypadków i wagę podejmowanych decyzji. Czynnik ten sprawia, iż mimo zakończenia pierwszej fazy kilkuletnich studiów nadal istnieje stała potrzeba śledzenia zmian zachodzących w życiu i świadomości tych ludzi, jak i dobrego rozeznania w trudnościach adaptacyjnych pierwszych przybyszów z kazachskich stepów do Polski47. Poza odległym Kazachstanem badania polonijne prowadzone są także bezpośrednio za naszymi wschodnimi granicami, przede wszystkim na Litwie (zespół L. Mroza) oraz na Białorusi (zespoły I. Kabzińskiej i L. Mroza). Koncentrują się one na polskich mieszkańcach tamtejszych wsi oraz na lokalnych stosunkach międzyetnicznych. Wypada także wspomnieć o studiach nad Polakami na Syberii (A. Kuczyński, W. Bielecki) oraz na Kaukazie (A. Woźniak). Dziwić natomiast może małe zainteresowanie ludnością polską na Ukrainie. Kontynuowane są także badania nad Polonią północnoamerykańską, które - jeśli chodzi o swój interdyscyplinarny wymiar - straciły sporo na znaczeniu względem lat ubiegłych. Etnologowie w skromnym zakresie uzupełniają studia socjologów i historyków zajmując się coraz chętniej najnowszymi falami emigrantów i bieżącymi przekształceniami polonijnych środowisk48. Zastanawiające jest, jak dotychczas, bardzo słabe zainteresowanie wychodźcami z ziem polskich, zamieszkującymi obecnie Niemcy (chodzi o Polaków, Niemców polskich, Ślązaków, Warmiaków, Kaszubów). Temat niewątpliwie trudny do realizacji jest jednak bardzo istotny z punktu widzenia 46 M. Gaw~cki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu, "Przegląd Wschodni" t. 3, 1994, z. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie, "Lud" t. 75, 1992; A. Pasem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska w południowym Kazachstanie (w druku). 47 Projekt takich studiów jest realizowany w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM pod kierunkiem prof. Z. Jasiewicza. 48 A. Posem-Zieliński, Polonia amerykańska po upadku komunizmu w starym kraju. Dawne problemy - nowe wyzwania (w druku); J. Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury, Wrocław 1992; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago: kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wroclaw- WarszawaKraków 1992. �312 poznawczego, a jednocześnie ze względu na ożywione kontakty polsko-niemieckie (odwiedziny, wspólne interesy) posiada ważkie walory praktyczne. Niestety badania polonijne u naszego zachodniego sąsiada, i to nie tylko w obozie etnologów, nie cieszą się wielkim uznaniem. Trzeci dział współczesnych studiów etnicznych tworzą dociekania nad ugrupowaniami niepolskiego pochodzenia i spoza terytorium naszego kraju. Ze względów oczywistych badania te sytuują się jakby na dalszym planie, choć ich znaczenia nie należy lekceważyć. Nie można bowiem w żadnej dziedzinie i specjalności zamykać się w kręgu wąskich, ściśle "krajowych" czy tylko praktycznych problemów; bowiem grozi wówczas niebezpieczeństwo popadnięcia w parafializm, pogłębiony izolacją od głównych nurtów światowych. Dodać także należy, iż kontekst porównawczy, zarówno doświadczeń badawczych, stosowanych metod i interpretacji, jak i analizowanych zjawisk oraz procesów obserwowanych w całkowicie odmiennych uwarunkowaniach, jest zwykle najcenniejszym produktem tego rodzaju studiów, poza ich oczywistymi walorami poznawczymi oraz pogłębieniem refleksji teoretycznej49. Najbardziej wyrazistym zespołem studiów w tej grupie problemowej są badania nad sytuacją etniczną w obu Amerykach. Skupiają one najwięcej badaczy i to różnych generacji, obejmują także stosunkowo szerokie spectrum zjawisk. Wynika to z silnej tradycji badań amerykanistycznych w Polsce, dobrych warunków międzynarodowej współpracy oraz interdyscyplinarnej i międzyośrodkowej kooperacji w kraju, wzmocnionej atmosferą obchodów ,,500 lecia spotkania dwóch światów" i uformowania się przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu zespołu do badań kultur Ameryki Południowej 50. W ramach tych badań są prowadzone studia nad północnoamerykańskim pluralizmem kulturowym i jego rolą w formowaniu się specyfiki amerykańskiego narodu, a także nad wzajemnymi związkami łączącymi etniczność i religię w kontekście społeczeństwa multikulturowego (A. Posern-Zieliński i inni). W porozumieniu z wenezuelskimi i ekwadorskimi placówkami naukowymi realizowane są badania nad izolowanymi grupami leśnych Indian Amazonii, z ukierunkowaniem na wypracowanie praktycznych programów ochrony i pomocy tym mniejszościom (M. Kairski i zespół). Od 1994 roku ruszyły również zespołowe studia nad formowaniem się nowej tożsamości wśród indiańskich mieszkańców Ekwadoru, w związku z jej awansem cywilizacyjnym, ekonomicznym i aktywnością organizacyjną na 49 W przygotowaniu są pewne prace na ten temat, ale o ile wiem nie są prowadzone systematyczne studia w tym zakresie. 50 Zob.: ••Etnografia Polska" t. 36, 1992,7_ 2; Ameryka Indiwlska. Spotkanie dwóch .fwialów, Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia lalynoamerykanislyczne, w: Kierunki badwi nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1989. �313 niwie regionalnej i ogólnokrajowej, prowadzącą do upodmiotowienia rdzennej ludności tego kraju (A. Posem-Zieliński i zespół). Bardzo zaawansowane zostały pionierskie studia o charakterze etno kartograficznym, w których wyniku powstał atlas tubylczej ludności Ameryki Południowej wraz z analizą stanu jej akulturacji, ukazujący tereny ich obecnego zamieszkiwania i bieżącą sytuację demograficzną 51 . Wreszcie wspomnieć należy oprowadzonych także od kilku lat pracach nad słownikiem ludów, narodów, mniejszości i grup etnoregionalnych obu Ameryk, który ma być w założeniu specjalistycznym kompendium zawierającym podstawowe i naukowo zweryfikowane informacje o strukturze etnicznej całego Nowego Świata (A. Posem-Zieliński, R. Tomicki i zespół). Jeśli chodzi o inne tereny, to trzeba zauważyć, iż tylko incydentalnie zainteresowania nimi przybierają formę badań etnicznych. Pewną uwagę przyciąga wielokulturowe terytorium Rosji (studia porównawcze S. Szynkiewicza 52, badania E. Nowickiej nad tożsamością Burjatów) oraz niektóre rejony Azji (np. studia kurdyjskie L. Dzięgla) 53. Natomiast wysoce niepokojącym zjawiskiem są zaniechania na polu zainteresowań studiami europejskimi. Poza znanymi mi projektami badań nad imigrantami muzułmańskimi z północnej Afryki zamieszkującymi Francję (R. Vorbrich) i nad tożsamością Alzatczyków (A. Chwieduk), pewnie niewiele można by dodać. Kłóci się to ostro ze stale wzrastającą rolą czynników etnicznych na naszym kontynencie, który targany jest dzisiaj sprzecznymi tendencjami. Z jednej strony pojawił się nowy trybalizm etniczny prowadzący do ksenofobii, konfliktów i czystek etnicznych, z drugiej realizowana jest idea zjednoczonej Europy ojczyzn, pozbawionej granic, ale tworzącej dla każdej grupy bezpieczną przestrzeń kulturowego rozwoju. Sądzę, iż właśnie te zagadnienia powinny być bliżej analizowane także metodami etnologicznymi. Jednak zainteresowanie tą problematyką jest, jak dotychczas, bardzo ograniczone, co w pełni odpowiada permanentnemu stanowi niedorozwoju etnologii Europy, od wielu lat niezmiennie określanej mianem kierunku deficytowego. Uwagi końcowe Zbliżając się ku końcowi przeglądu studiów etnicznych warto dokonać zwięzłej rekapitulacji niektórych wniosków i uzupełnić je o dodatkowe, sumujące uwagi. Otóż nie ulega wątpliwości, iż badania etniczne rozwijają się 51 M. Kairski, Situación actual elllo-cultural de los grupos etnolingulsticos nativos del Atlllirica dei Sur (Tom 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ekwador (w druku). 52 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna j tendencje jej przemian u schyłku ZSRR, "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 2 (3); L. Dzięgiel, Węzeł kurdyjski: kultura, dzieje, walka o pr:etrwanie, Kraków 1992. 53 Warto tu wymienić wydany ostatnio przegląd ugrupowań etnicznych pióra Z. Komorowskiego, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1995. �314 w sposób zadowalający wówczas, gdy: a) podejmowane są przez dobrze zorganizowane i merytorycznie kompetentne zespoły; b) gdy wokół tych badań istnieje sprzyjająca atmosfera (tzw. zapotrzebowanie społeczne) i c) gdy mog,! one zyskać realne wsparcie finansowe. Studia etniczne niemal zawsze uwikłane były w bieżącą "małą" (krajową) i wielką (międzynarodową) politykę i z tej racji podlegały licznym naciskom i ograniczeniom. W przypadku polskich doświadczel1 etnologicznych oddziaływanie to w mniejszym stopniu odzwierciedliło się w tym co pisano, czy jak interpretowano rzeczywistość, w większym zaś zakresie w tym, czego nie poruszano i co pomijano. Upadek cenzorskich ograniczel1 uwolnił studia etniczne z bezpośredniej ingerencji władz umożliwiając im nieskrępowany dalszy rozwój. Doświadczenia przeszłości wskazują jednak, iż mimo kontroli nad tą sferą studiów, można było wnieść do niej znaczący wkład, dzięki czemu dziś nie startujemy od przysłowiowego punktu zerowego. Przy całej różnorodności prowadzonych w przeszłości badań, w każdym z minionych okresów posiadały one swą dominującą specyfikę. W II Rzeczypospolitej koncentrowały się na "kresowych" grupach etnicznych; bezpośrednio po wojnie i w latach 60. najważoiejsza była tematyka związana z Ziemiami Zachodnimi; w okresie lat 70. i 80. istotne były zagadnienia związane z kulturą i życiem Polonii (głównie zachodniej), natomiast w czasach współczesnych najczęściej są podejmowane studia nad mniejszościami oraz nad ludnością polską za wschodnią granicą. Gdy porównać pod tym względem polskie studia etniczne z badaniami prowadzonymi w innych krajach, to okazałoby się, iż naszą specyfiką była i jest koncentracja uwagi na problemach reemigracji, Polonii i polskiej diaspory, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej interesowano się głównie mniejszościami i imigrantami, w Ameryce Północnej formowaniem się społeczeństwa wielokulturowego, a w byłym ZSRR procesami integracji i stosunków międzyetnicznych. Ta "narodowa" specyfika polskich badań etnicznych, nieco osłabiona studiami poświęconymi mniejszościom i innym kontynentom, sprawiła, iż pewne kierunki zainteresowań nie są reprezentowane na miarę ich wagi i społecznych potrzeb. Z pewnością dociekania nad mniejszościami nie są jeszcze satysfakcjonujące; brakuje studiów poświęconych imigrantom i "gastarbeiterom", których w naszym kraju zjawia się coraz więcej; wreszcie powinno się rozpocząć badania nad etnicznymi problemami współczesnej Europy, szczególnie środkowo-wschodniej. Tematyka ta, niezmiernie aktualna i wymagająca dobrego rozeznania w regionalnej specyfice tej części kontynentu, mogłaby być z dużym powodzeniem realizowana przez polskich specjalistów. Studia etniczne w swej zdecydowanej większości sytuują się w ramach etnologii współczesności, choć oczywiście muszą wykorzystywać również podejście etnohistoryczne, bez którego trudno byłoby we właściwych wymiarach oceniać bieżące zjawiska. Dzięki temu podejściu łatwiej zrozumieć naturę �315 etnicznych stereotypów, mechanizm kreowania obrazu "obcego", związki etniczności z kulturą i religią, czy zmienne relacje łączące mniejszości z większością. Pozytywnym symptomem jest również coraz częstsze powiązanie prowadzonych badań z działalnością ekspercką, w której wyniku przygotowywane raporty mogą służyć do opracowania zasad polityki etnicznej (m.in. badania nad Polakami w Kazachstanie, Stanach Zjednoczonych, nad Cyganami czy nad ludnością tubylczą w Ekwadorze). "Stosowany" charakter studiów etnicznych stawia przed specjalistami nowe wymagania i wyzwania, a przede wszystkim powinien zobowiązywać ich do dużej odpowiedzialności za słowo, gdyż nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż między tym co piszą badacze w swych opracowaniach a interpretowaną przez nich etniczną sytuacją istnieje subtelne sprzężenie zwrotne. Współczesne studia etniczne, choć mają zdecydowanie interdyscyplinarny charakter, wykazują jednak słaby stopień kooperacji. Dotyczy to również etnologii, która prowadzi swe badania równolegle względem innych specjalności bez bliższej jednak współpracy. Jednocześnie należy zauważyć, iż w studiach tych dość słabo zaznacza się specyfika podejścia etnologicznego (antropologicznego), nadal jeszcze przytłoczona, albo zbytnim "etnografizmem", albo też nadmiernym wykorzystaniem socjologizujących interpretacji. Sądzę, iż wynika to z zaniedbania refleksji teoretycznej na temat sposobów badania i objaśniania zjawisk etnicznych, zdominowanych przez rejestrację i analizę konkretnych sytuacji, grup i procesów. Aby temu przeciwdziałać należałoby więcej czasu poświęcić studiom problemowym, komparatystycznym i konceptualnym. Adekwatne do bieżącej sytuacji narzędzia interpretacji, oryginalne podejścia i doświadczenia czerpane z dorobku prowadzonych już badań pozwolą jak mniemam - z powodzeniem przygotować się do zadań w nadchodzącym stuleciu i do studiów w nowej, otwierającej swe granice Europie, a więc do świata, w którym dbałość o zachowanie własnej tożsamości powinna być zsynchronizowana z tolerancją, zrozumieniem i gotowością do współżycia z "obcymi". Aleksander Pasem-Zieliński ETHNIC STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY AFTER 1945. THEIR CONDITIONS. CONTEXTS AND TRENDS (Summary) The article discusses main tendencies in the development of Polish ethnic studies in ethnology after 1945. An attempt has been made to show the links between the changing political situation and possibilities of conducting ethnic research in Poland and abroad. �316 Three main stages of the research have been discussed against the background of the research experience of the interwar period (when mainly ethnic groups of the eastern parts of the country, i.e. regions which after 1945 became the property of the Soviet Union): a) the period till the end of the 1960s in which focus was on the studies into the processes of integration and adaptation of groups of settlers of different ethnic and cultural background to the new living conditions on the western and northern territories annexed to Poland after 1945; b) thc period of the 1970s and 1980s, i.e. the time of favourable conditions for researching the culture and life of Polish immigrant communities in Western Europe, Northern America and in the Balkans and c) the years after the fall of the communism and abolishment of censorship that restricted the freedom of studies, when focus was on such problems as ethnic minorities in Poland and Polish communities living on the territories of the former Soviet Union. Communist censorship affected ethnological research in two ways: scholars had to know what to write about and how and, secondly, scholars had to know which topics to avoid. Despite these evident limitations, ethnic research in the Polish People's Republic was gradually expanded to include some minority groups in Poland (usually marginal ones, such as the Gypsies, Tartars, Lemkos) and Polish communities in other countries as well as ethnic problems in countries outside Europe (mainly in Latin America and Asia). Despite the systematic liquidation of the "white spots", there are still other important problems which are not addressed, such as new immigrants and foreign workers in Poland, problems of the national identity in Central and Eastern Europe, comparative research and theoretical studies. Ethnic research in Poland, although conducted as part of the study of modernity, uses also ethnohistorical approach. Owing to these two perspectives, it has been easier to understand such crucial problems as: the nature of cthnic stereotypes, mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations between ethnicity, culture and religion, varying relations between the mino rit y and majority or the specificity of regions on ethnic frontiers. More and more often reports of ethnologists are used as applied studies, specialy when new principles of the ethnic policy are set out. Despitc a considerable intercst of ethnologists in ethnic problems, these studies are still looking for their new, original specific character and approach which would help overcome the traditional ethnographic description and, at the same time, go away from excessive imitation of patterns of sociological interpretation. Trans/. Z. Nads/aga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cf679730ee1d0f9b571816af22c0132.pdf ff55cde672044ec00c1f1122ad14de8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:704 Title A name given to the resource Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupi-Guarani / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.93-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO M I T U W RUCHACH SPOŁECZNO-RELIGIJNYCH TUPÍ-GUARANÍ Mity, koncepcje mityczne, kompleksy mitów i mitologie — to poję­ cia pojawiające się nader często w literaturze etnograficznej, socjologicz­ nej, religioznawczej i historycznej. Wespół z innymi nie wymienianymi tu terminami tworzą one nomenklaturalne fundamenty pod wciąż jeszcze kruchą i delikatną konstrukcję, zwaną teorią mitu. Pomińmy jednak m i l ­ czeniem cały ten kontrowersyjny kompleks problemów związanych z ogólną charakterystyką mitu, a poświęćmy chwilę uwagi kilku stwier­ dzeniom podstawowym; te bowiem wprowadzą nas bezpośrednio w nurt zagadnień usytuowanych wokół analizy funkcji obrazów mitycznych kon­ kretnej formacji mitycznego światopoglądu — wykształconego w społeczno-kulturowym środowisku południowoamerykańskich Indian TupíGuaraní. M i t wchodzi w skład tych treści świadomości społecznej, które two­ rzą blok wyobrażeń i skojarzeń irracjonalnych. Jest więc on fantastycz­ ną transpozycją umysłową powstałą w wyniku refleksji człowieka nad swą własną egzystencją i swym miejscem w świecie natury i kultury. Uznany przez całą społeczność i zobiektywizowany przez tradycję ujaw­ nia mit swą specyficzną strukturę opartą o zasadę tożsamości bytu i świadomości. Konsekwencją tej reguły i zarazem podstawową cechą tak ukształtowanej świadomości mitycznej jest uznanie obrazów mitycznych za odwzorowanie realnych, rzeczywistych wypadków i zdarzeń Nie jest więc mit baśniową fikcją alegoryczną ani literacką mistyfikacją wyzwa­ lającą tylko estetyczne doznania, ale w świadomości swych twórców funkcjonuje jako rzeczywistość uznana i co ważniejsze — p r z e ż y w a ­ na . 2 1 E . P o t к o w s к i, Mity, Warszawa 1965, s. 98. B. M a l i n o w s k i , Mit w psychologii ludów pierwotnych, n o w s k i , Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 475. 2 [w:] B. Mali­ �ALEKSANDER 91 POSERN-ZIELIÑSKI W tym więc znaczeniu wypada uznać mit —• za B. Malinowskim — za „silnie oddziaływującą siłę k u l t u r o w ą " , sankcjonującą i umacniającą system tradycyjnych przekonań i praktyk spełnianych w ramach okre­ ślonej kultury. Niejednokrotnie rola mitu wykracza jednak poza przy­ pisane mu prawa uzasadniania istniejącego porządku społecznego i pe­ tryfikacji lokalnych wzorów kulturowych. Wówczas mit ukazuje nam się w nowym świetle jako sui generis „sakralny regulator działalności spo­ łecznej" . Analiza tego instrumentalnego aspektu manifestacji mitu posiada szczególne znaczenie wtedy, kiedy w mechanizmie regulacji organizmu społeczno-kulturowego następują zakłócenia. Wywołują one zachwianie proporcji na planie faktycznej koegzystencji społecznych re­ gulatorów sakralnych i świeckich . Obserwacja działania regulatorów sakralnych, które w pewnych przypadkach determinują w coraz więk­ szym stopniu kształt i formy społeczno-kulturowej egzystencji, uzysku­ jąc czasami zdecydowaną przewagę nad motywacjami racjonalnymi — umożliwia poznanie splotu okoliczności, określających ten społeczny awans mitu i wzrost jego r o l i . Okoliczności te — to nic innego, jak ca­ łokształt realiów konkretnych układów społeczno-kulturowych i ekonomicznc-politycznyeh, określających losy konkretnej zbiorowości, decy­ dujących o jej materialnym bycie, oddziałujących na treści świadomości społecznej, zorientowanych wokół faktycznych i iluzorycznych potrzeb, których spełnienia zbiorowość ta pragnie i do których realizacji świado­ mie dąży. 3 4 5 6 A więc mit jest także niejednokrotnie po prostu zmistyfikowanym wyrazem tych ludzkich marzeń, na co zwrócił już przecież uwagę D. H u m e . To właśnie te pragnienia i potrzeby magazynowane przez podświadomość ujawniają się często w postaci tzw. m i t u millena­ r y s t у с z n e g o, którego podstawowe elementy struktury odkrywamy często w homologicznych układach, mimo znacznych różnic kulturowych i czasowo-przestrzennych Oddzielających porównywane mity tej kate­ gorii. Konkretyzacja tych dążeń i nadziei przybiera w różnych systemach kulturowych zmienne formy, ale ich istota ujawnia przecież swą uni­ wersalną naturę. Realne pragnienia wynikające z konstytucji psychicz­ nej i społecznej człowieka, zostają wyalienowane, ulegając tzw. entyfi7 3 Tamże, s. 472. J . A. L e w a d a , Społeczna natura religii, Warszawa 1968, s. 82-83. L e w a d a zauważa, iż „dwa bieguny dychotomii: regulatory „sakralne" — regulatory „świeckie", w a r u n k u j ą się wzajemnie niczym bieguny magnesu". D l a ­ tego też twierdzi, że problem przezwyciężenia religii musi być rozpatrywany w związku z wprowadzeniem „zasadniczej zmiany typu regulacji społecznej", w której regulatory sakralne zostaną wyeliminowane. Zob. L e w a d a , op. cit., s. 83. C . L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 410-411. D. H u m e , Naturalna historia religii, Warszawa 1962, s. 146-148. 4 5 6 7 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPÍ-GUARANÍ 95 8 kac j i , t j . przekształcają się w samoiluzoryczną wizję świata doskonałe­ go. Z kolei nieabstrakcyjność myślenia mitycznego uzewnętrznia się w idei ziemskiego, zmaterializowanego zbawienia. Przynieść je ma naj­ częściej nadejście doskonałej epoki lub rzadziej migracja do doskonałej ziemi. Wariant ostatni uczyniliśmy przedmiotem naszych rozważań. W obu jednak przypadkach zakłada się, iż człowiek. odzyska wówczas stan utraconej jakoby pierwotnej harmonii i szczęśliwości, wyzwalając się całkowicie z nieprzychylnej mu rzeczywistości . Idea legendarnego „złotego wieku", będąca przeważnie projekcją m i ­ tycznej ]ub wyidealizowanej przeszłości na upragnioną wizję ponadcza­ sowej przyszłości, towarzyszy i naszej cywilizacji w różnych formach, wywodząc się z kręgu tradycji grecko-rzymskiej mitologii i judeo-chrześcijańskiej eschatologii. Podobne mity odnajdujemy bez trudu także w tych społecznościach, które w okresie prekolonialnym rozwijały się w izolacji od wpływów Europy. Mitologia indiańska dostarcza nam sporo tego rodzaju przykładów, choć ze szczególną siłą ujawnił się ten m i t w plemiennych społecznościach Tupí-Guaraní. By uniknąć .zbędnych nieporozumień terminologicznych, sprecyzuj­ my analizowaną tu kategorię mitu. W ujęciu zaproponowanym i rozwi­ niętym w artykule poświęconym indiańskim północnoaimerykańskim koncepcjom soterycznym pod pojęciem millenarystycznego mitu należy rozumieć kaki zespół mitycznych obrazów, który będąc swoistą historiozofią i futurologią roztacza wizję rychłego, kolektywnego i zmateriali­ zowanego zbawienia , dając jego interpretację i określając konieczność 9 10 8 A. N. [o wieki], Alienacja, [w:] Mała encyklopedia religioznawstwa marksi­ stowskiego, „Euhemer. Przegląd Religioznawczy", t. 14: 1970 nr 3-4, s. 7. Synonimem ideologii lub mitu millenarystycznego jest ideologia lub mit chiliastyczny. Jednakże przyjęło się już w literaturze rozróżnienie polegające na sto­ sowaniu pierwszego terminu w odniesieniu do zjawisk zachodzących na obszarach Trzeciego Świata; drugi natomiast zarezerwowano dla analizy europejskich prą­ dów religijnych. Zob. E . J . H o b s b a w m, Sozialrebellen. Archaische Sozialbewegungen im XIX und XX Jahrhundert, Neuwied a/R — Berlin 1962, s. 83. S z c z e g ó ­ łową charakterystykę ideologii millenarystycznej znaleźć można u S. L . T h r u p p, Millenial Dreams in Action: A report on the conference discussion, [w:] T h r u p p (ed.) Millenial Dreams in Action. Essays in comparative study, „Comparative Stu­ dies in Society and History", supplement 2, The Hague 1962, s. 11-27; a także u Y . T a 1 m o n, Millenarian Movements, , Archives Européennes de Sociologie", t. 7: 1966 nr 2, s. 159-200. M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej, „Etnografia Polska", t. X I V z. 2. Rozróżnienie między millenaryzrnem soterycznym a eschatologizmem soterycznym wprowadzone przez autorkę ww. artykułu umożliwia również odrębne zdefiniowanie mitu millenarystycznego i mitu eschatologicznego, które do niedawna traktowano synonimicznie. Zob. np. E . P.[otkowski], Mit, [w:] Mała encyklopedia religioznaw­ stwa marksistowskiego, s. 121. 9 y 10 �96 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI n i nieuchronność nadejścia ery „absolutnej" szczęśliwości . M i t m i l ­ lenarystyczny w jakiejkolwiek postaci — wysublimowanej czy pry­ mitywnej, jawnej czy zamaskowanej — jest zawsze składnikiem świa­ topoglądu. Dlatego też traktować go można, tak jak i inne elemen­ ty „obrazu świata", w dwojaki sposób. Z jednej strony dostrzeżemy w tym micie system irracjonalnych poglądów, pojęć i wyobrażeń o przy­ szłych ziemskich losach człowieka. Z drugiej strony natomiast millena­ rystyczny m i t ujawnia swą wartość prakseologiczną . Cecha ta objawia się jednak tylko wówczas, gdy mit millenarystyczny ulega transfor­ macji, stając się z funkcjonalnego zbioru sądów „obojętnych" dla do­ czesnej egzystencji — zespołem dyrektyw, zaleceń i wskazań, mających m o c r e g u l a c j i ludzkich działań. Ten drugi aspekt jest przedmiotem naszego szczególnego zainteresowania, gdyż odsłania on złożony mecha­ nizm awansu mitu millenarystycznego do roli nieuświadamianego instru­ mentu praktyki społecznej. Prakseologiczną wartość mitu uzewnętrznia się ze zdwojoną siłą w momentach konfliktów, kryzysów i przełomów dziejowych. Społeczeń­ stwo, nie dostrzegając lub nie dysponując innymi aniżeli irracjonalne sposobami wyjścia z kulturowego czy społecznego impasu i poprawy swej egzystencji, odwołuje się do tradycji mitologicznej, wydobywa z niej potrzebne treści, aktualizuje je i kreuje do rangi „uzdrowieńczej" ideologii. Fenomen tzw. ruchów mesjaniistycznych, natywistycznych czy millenarystycznych, które dalej będę określał mianem ruchów społeczno-religijnych, potwierdza t ę opinię. Ta kategoria ruchów związana ewidentnie z utratą equilibrium w mechanizmie regulacji społeczno-feulturowego systemu jest równo­ cześnie przejawem głębokich przeobrażeń w sferze świadomości religij­ nej, opartej na irracjonalnym światopoglądzie . Stanowi równocześnie 12 13 1 1 Tę „absolutną" szczęśliwość pojmowano oczywiście każdorazowo w katego­ riach lokalnie obowiązujących w z o r ó w kulturowych. Koncepcje te sprowadzane były zwykle do idei nieograniczonej obfitości naturalnych źródeł surowcowych, w y ż y w i e n i o w y c h d różnorodnych pożądanych dóbr konsumpcyjnych. Światopogląd, a w i ę c także i mit, u j m o w a ć można, jako zjawisko prakseologiczne, w ó w c z a s gdy analizować będziemy, w jakiej mierze ó w światopogląd jest instrumentem kształtowania opinii, jak realizuje s i ę w praktyce społecznej, jaki jest jego stopień przyswajalności, trwałości i łatwości jej nabywania, a także utraty. Zob. Z. P o n i a t o w s k i , Przyrodoznawstwo a światopogląd, Warszawa 1968, s. 11. Problem ten rozwijam szerzej w art. Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych trzeciego świata. Oceny i propozycje, „Lud", t. 55: 1971, s. 83113. 1 2 1 3 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 97 TUPÍ-GUARANÍ u wyraz konkretnych potrzeb , których zaspokojenie jest nie tylko celem ruchu, ale często i teleologicznym warunkiem ewolucji kosmosu . Prak­ tyką tych ruchów nie może być zatem aktywna, w pełni samodzielna realizacja mitu, gdyż spełnienie tego zadania należy do interwencji isił transcendentnych; jest nią za to c z y n z b i o r o w y , ukierunkowany wysiłek adherentów określonego ruchu, zmierzający do przygotowania się na bliskie nadejście ery szczęśliwości oraz wysiłek czyniony w imię przyspieszenia tego wytęsknionego dnia „całkowitej" w o l n o ś c i . Na­ dzieja na zupełną i radykalną zmianę w otaczającym świecie, którą spo­ woduje nadejście „ziemskiego raju" — wolnego od wszelkich odczuwa­ nych aktualnie niedostatków i niedociągnięć — była i jest nadal moto­ rem szeregu rewolucyjnych ruchów społecznych, politycznych, narodo­ wowyzwoleńczych i klasowych, których „rewolucyjność" czy „reformacyjność" ukryta została pod mistyczną aureolą. Jednakże millenarystycz­ ny miit, stając się konstytutywnym elementem ruchu społeczno-religijnego nie zawsze łączyć się musi z ideologią i praktyką rewolucyjną. Ru­ chy indiańskie w środowisku etniczno-językowym Tupí-Guaraní i funk­ cje spełniane tam przez millenarystyczny m i t są tego wyraźnym przy­ kładem . 15 16 17 Scenerią tych wydarzeń były ogromne połacie Brazylii od jej atlan­ tyckich wybrzeży aż do wnętrza kontynentu, pogranicza paragwajskie­ go i peruwiańskiego. Na tym rozległym terytorium formowała się w okresie prekolumbijskim językowa i kulturowa wspólnota Indian Tupí-Guaraní, która ekspandując we wszystkich kierunkach objęła swym oddziaływaniem również Paragwaj, część dzisiejszej Argentyny i wschod­ nie obszary B o l i w i i . 18 1 4 V. Ł a n t e r n a r i , Author's Precis, „Current Anthropology", t. 6: 1965, s. 447. Potrzeby, na które zwraca u w a g ę Lanternari, w y n i k a j ą ze specyficznej, krytycznej sytuacji historycznej. Dlatego też o b o w i ą z k i e m badacza jest w pierw­ szym rzędzie, pisze tenże autor, zrekonstruować tę sytuację, a następnie ustalić listę i rodzaje potrzeb — jakie w danym społeczeństwie narastały. K w e s t i ę tę rozpatrywał w sposób niezwykle sugestywny M. Eliade zajmując się „mitem wiecznego powrotu" i problemem tzw. waloryzacji eschatologicznej czasu w koncepcjach mesjanistycznych. Zob. M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 249-290. P. W o r s 1 e y, Kogda wostrubit truba. Issledowanie kultów „kargo" w Melanezii, Moskwa 1963, s. 16. M. I. P e r e i r a d e Q u e i r o z, Reforme et revolution dans les sociétés traditionnelles. Histoire et ethnologie des mouvements messianiques, Paris 1968, s. 284; t e n ż e , Indianische Messiasbewegungen in Brasilien, „Staden-Jalirbuch. Beitráge zur Brasilkunde und Kulturaustausch", t. 11/12: 1963/1964, s. 43. R. E . S e r v i c e , Spanish-Cuaraní relations in early colonial Paraguay, „Anthropological Papers. Museum of Anthropology. University of Michigan", Ann Arbor, t. 9: 1954, s. 14-15; T. M i l e w s k i , Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. 2: Rozmieszczenie języków, z. 1, „Prace Etnologiczne", t. 1: 1948, s. 17-18. 15 1 6 1 7 1 8 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �98 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI W latach penetracji europejskiej i pierwszych XVI-wiecznych wysił­ ków kolonizacyjnych na „Ziemi Świętego Krzyża" — jak podówczas zwano Brazylię — proces formowania się etnicznych terytoriów Indian Tupí nie został jeszcze zakończony, a szereg symptomów wskazywało na to, iż pojawienie się Europejczyków niewiele poprzedziło przybycie tej grupy Indian w rejon atlantyckiego wybrzeża Rio cle Janeiro, Bahia i Maranháo . W okresie kolonialnym zaobserwowano ponowny nawrót ruchów migracyjnych, których szczególne nasilenie nastąpiło w X V I i na pocz. X V I I w. w środowisku plemion określanych zbiorowym etnonimem Tupinambá . Niemal całkowita depopulacja brazylijskich Indian z w y ­ brzeży, będąca rezultatem planowej eksterminacji, wojen, niewolniczej pracy, metysyzacji i epidemii, zlikwidowała tzw. „problem indiański" w pasie nadatlantyckich terenów, kładąc kres t y m niezmiernie intere­ sującym z naukowego punktu widzenia przesiedleniom, zanim mogły się one stać przedmiotem specjalnych d o c i e k a ń . Następna fala masowych migracji nastąpiła dopiero w X I X w. i trwała z przerwami aż do 1 poł. naszego stulecia, obejmując swym oddziaływaniem plemiona grupy Gua­ raní zamieszkałe na pograniczu Paragwaju i Brazylii. Poszczególne ple­ miona, takie jak Tanyguá, Oguáiva, Apapocuva i Mbyá, przesuwały się w stronę oceanu, migrując wzdłuż rzek Paraná, Rio Tiete, Rio Ivahy i Paranápanema, a więc wędrując na terytorium trzech stanów: Paraná, Sao Paulo i Mato Grosso . 19 20 21 22 U podłoża tych nowożytnych migracji znajdowały się zasadniczo dwa czynniki: 1) ucieczka przed cywilizacją białego człowieka, i 2) dążenia do iluzorycznej „krainy nieśmiertelności i wiecznego odpoczynku'', zwa­ nej także „Ziemią bez Zła". Podstawowym czynnikiem motorycznym tych ruchów migracyjnych był jednak motyw nadziei na możliwość osiągnięcia wyzwolenia od kłopotów i zmartwień codziennej egzy1 9 A. M é t r a u x , The Tupinambá, [w:] Handbook of South American Indians, Bureau of American Ethnology Smithsonian Institution bull. 143, Washington 1948, s. 97-98. A. M é t r a u x , Migrations historiques des Tupí-Guaraní, Paris 1927, s. 6-16. Zob. M. K u l a , Początki czarnego niewolnictwa w Brazylii. Okres gospo­ darki cukrowej XVI-XVII w., Wrocław — Warszawa — K r a k ó w 1970, s. 92-103; L . J . S1 j o z к i n, Ziemlja swiatogo kriesta. Odkrytie i zawojewanije Brazílii, Mo­ skwa 1970, passim; L . A. F a j n b e r g , Indiejskoje nasielenie Brazílii, [w:] Brazilija. Ekonomika. Politika. Kultura, Moskwa 1963, s. 122-143. C. N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt ais Grundlagen der Religion der Apapocuva-Guaraní, „Zeitschrift für Ethnologie", t. 46: 1914, passim; P e r e i r a d e Q u e i r o z , Indianische Messiasbewegungen in Brasilien, s. 31-34; W. H . L i n d i g , Migrations des Tupí-Gua­ raní et eschatologie des Apapocuva-Guaraní, [w:] W. E . M ü h 1 m a n n, Messianismes révúlutionnaires du tiers monde, Paris 1968, s. 21-30. 2 0 2 1 2 2 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPÍ-GUARANÍ 99 stenej i — roztaczającej wraz z postępem kolonizacji coraz bardziej pe­ symistyczne perspektywy. Pogląd taki reprezentują wszyscy czołowi ba­ dacze tej problematyki, jak nieżyjący już dziś C. Nimuetndajú-Unkel i A. Métraux oraz współcześni antropologowie brazylijscy — M . I . Pe­ reira de Queiroz, E. Schaden i R. Ribeiro . Zgodnie z tą interpretacją rdzeniem tych wszystkich ruchów jest niemal „klasyczny" mit millena­ rystyczny sprzęgnięty z fatalistycznym przekonaniem i wiarą w nie­ uchronność kosmicznej katastrofy. Z jednej więc strony obawa przed unicestwieniem, z drugiej — nadzieja na możliwość unieśmiertelnienia się uaktywniły terytorialną mobilność Indian i nadały jej znamiona m i ­ styczne. Wspólnota języka, pochodzenia i kultury, wiążąca ze sobą rodzinę Tupí-Guaraní, zadecydowała także o wspólnocie cech ich orientacji umy­ słowej; określiła zasadnicze rysy wyobrażeń magiczno-mitologicznych. Stąd zadziwiające zbieżności, jakie odkrywa się w wierzeniach Guaraní z Paragwaju i Brazylii, historycznych Tupí z atlantyckiego wybrzeża oraz Chiriguanów z Boliwii. Na wszystkich tych terytoriach wybuchały w ubiegłych stuleciach ruchy społeczno-religijne o różnorodnym charak­ terze, lecz na podłożu podobnej tradycji mitologicznej. Jednakże tutaj poddajemy analizie tylko treści ideologiczne tych ruchów Tupí-Guaraní, które wyróżniały się migracyjną formą manifestacji i nie były b e z p o ­ ś r e d n i ą reakcją akulturowanych społeczności indiańskich na kolonial­ ny ucisk i dominację cywilizacji industrialnej. Pominięte więc zostały liczne przypadki rewolucyjnego mesjanizmu w paragwajskich redukcjach rządzonych przez j e z u i t ó w , jak i powstańcze zrywy Indian Chiriguano w X V I I I i X I X w . Główna uwaga zostanie bowiem zwrócona na mille­ narystyczne m i t y funkcjonujące we wczesnym okresie kolonialnym u Indian Typinambá oraz u tych Indian Guaraní z Paragwaju i Brazylii, którzy nie podlegali silniejszemu oddziaływaniu misji chrześcijańskich 23 24 2 5 2 3 Nimuendaju-Unkel, Die Sagen von der Erschaffung von Vernichtung der Welt..., passim; A. M é t r a u x , La religiio des Tupinambá et ses rap­ ports avec cells des autres tribus Tupí-Guaraní, „Bibliotheque de l'Ecole des Hautes Etudes", t. 45: 1928, Paris, s. 201-224; P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution..., passim; E . S c h a d e n , Der Paradiesmythos im Leben der Guaraní-Indianer, „Staden-Jahrbuch. Beitrage zur Brasilkunde und Kulturaustausch", t. 3: 1955, s. 151-162; R. R i b e i r o , Brazilian Messianic Movements, [w:] T h r u p p , (ed.) Millenial dreams in action..., s. 55-69. Zob. M. Н a u b е г t, L a vie ąuotidienne au Paraguay, Paris b. r. w., s. 146181; A. M é t r a u x , Religions et magies indiennes ďAmérique du Sud, Paris 1967, s. 23-32. A. M é t r a u x , Les Hommes-Dieux chez les Chiriguano et dans VAmerique du Sud, „Revista del Instituto de Etnologia de la Universidad Nacional de T u c u mán", t. 2: 1931, s. 81-87. 2 4 2 5 �100 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI i z tej racji określani byli od X V I I I w. jako Cainguá, czyli „mieszkańcy lasów" . W literaturze komparatystycznej poświęconej problematyce ruchów społeczno-religijnych przypadek mistycznych migracji Tupí-Guaraní traktowany jest zwykle jako wyjątkowy, t j . nie mieszczący się w ramach przyjętych definicji i uniwersalnych charakterystyk tego typu zjawisk. Przede wszystkim zwraca się uwagę na trzy aspekty wyznaczające ich specyfikę, które pokrótce niżej scharakteryzuję. Po pierwsze — podkreśla się homogeniczny charakter ideologii i permanentność manifestacji objętych przez nią ruchów, które ze znacznymi interwałami zastoju ujawniały swą moc może od X V w., a na pewno już od X V I w. , trwając aż do 30- i 40-tych lat naszego stulecia . Siła mitu i jego trwałość w religijnej pamięci umożliwiła mu odradzanie się w różnych warunkach i odmiennych układach historyczno-kulturowych. Mimo to we wszystkich tych przypadkach skutki regulacji ludzkich dzia­ łań przez mit były podobne. Objawiały się one w postaci migracja do wyśnionej krainy marzeń, mimo że między poszczególnymi ruchami czy ich kompleksami nie odkryto ewidentnej historycznej ciągłości. Możemy zatem mówić o wspólnej tradycji mitologicznej, kreowanej do rangi doktryny ciągu ruchów podobnych, lecz w istocie niezależnych . Po drugie — akcentuje się fakt, iż ruchy te nie zostały sprowokowa­ ne w sposób bezpośredni zespołem czynników akulturacyjnych, związa­ nych z nierównoprawną sytuacją kolonialną i dominacją cywilizacji i n ­ dustrialnej nad kulturami technologicznie prostszymi. Byłby to zatem —• gdyby teza ta okazała się słuszna — jeden z nielicznych przykładów tego rodzaju zjawisk w Trzecim Świecie, który pod względem przyczynowym posiadałby charakter endogenny . Dowodem na to miałyby być m i 26 21 28 29 30 2 6 A. M é t r a u x , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians..., s. 70-71. Informacje zawarte w kronikach, a dotyczące tych przemieszczeń, są nie­ zmiernie skąpe, tak iż na ich podstawie niewiele można powiedzieć o ich charak­ terze oraz przebiegu. Zob. np. G. S o a r e s de S o u s a, Tratado descritivo do Brasil en 1587, „Revista Trimensal do Instituto Histórico e Geográfico Brazileiro", t. 14: 1851, s. 305-308; F . C a r d i m , Tratados da terra e da gente do Brazil, Rio de Janeiro 1925. P e r e i r ę de Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 201-Й02. Problem ten naświetla szerzej T a i m on, Millenarian Movements, s. 172, która w s k a z y w a ł a na takie zjawiska, jak: okresowe odradzanie i zamieranie ruchu, przybierające nawet niekiedy formą cykliczną, oraz ukryta kontynuacja różnych faz ruchu odradzającego się w przypadkach narastającej sytuacji kryzysowej. Z w r ó ­ ciła ona także u w a g ę na to, iż kontynuacja podobnych kryzysowych w a r u n k ó w w y ­ w o ł y w a ć może podobne, choć w istocie od siebie niezależne genetycznie, reakcje. W rzeczywistości cała dyskusja w o k ó ł tego twierdzenia nie ma w i ę k s z e j racji bytu, gdyż — jak w y k a z a ł a to Pereira de Queiroz — zarówno zewnętrzne, t j . wy2 7 2 8 2 9 3 0 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 101 TUPÍ-GUARANÍ gracje millenarystyczne przedsiębrane w X V w., t j . przed odkryciem Brazylii, w rejonie Bahia, Pernambuco, Maranhao, głównie na obszarze między wybrzeżem atlantyckim a łukiem rzeki Sao Francisco . Nieste­ ty, wyróżnione przez A. Métraux pierwsze cztery wędrówki Tupinambá nie posiadają wystarczającej dokumentacji źródłowej, by móc uznać je za gatunek ruchów inspirowanych religijną ideologią. Wszystkie później­ sze migracje, których przebieg zanalizował również A. Métraux odbywa­ ły się już w odmiennych warunkach, w obecności czynnika zewnętrz­ nego — europejskiej kolonizacji, przy czym obszary tych mistycznych peregrynacji pokrywały się z grubsza z terytoriami potencjalnie zagro­ żonymi aneksją portugalską. W rzeczywistości więc czynniki endogen­ ne, wynikające ze zmian w strukturze społeczności indiańskich i fatalistyczno-millenarystycznej orientacji umysłowej Tupí-Guaraní, wchodziły w aktywne sprzężenie z kompleksem czynników egzogennych. Ruchy m i ­ gracyjne Tupí w X V I - X V I I w. na wybrzeżu i Guaraní w X I X i X X w. między Paragwajem a Santosem były więc wypadkową co najmniej kilku wektorów, wśród których oddziaływanie mitów zajmowało szcze­ gólne, ale nie izolowane miejsce. Źródła ruchów Tupí-Guaraní nie mogą zatem tkwić tylko w religijnych predyspozycjach kształtujących mitycz­ ną wyobraźnię, ale także, a może przede wszystkim, w przyczynach h i ­ storycznych, które umożliwiły społeczny upust tej wyobraźni. 31 Dialektyka splotu endogennych i egzogennych czynników, będąca przyrodzoną cechą wszystkich ruchów społeczno-religijnych, zachowała w przypadku Tupí-Guaraní swą niepowtarzalną specyfikę. Polega ona na zachowaniu autochtoniczności k u l t u r o w e g o oblicza tych ruchów. Nie dostrzegamy w nich bowiem głębszych śladów oddziaływania ideo­ logii chrześcijańskich, a pewne marginalne przejawy synkretyzmu reli­ gijnego (jak np. krzyż jako emblemat magiczny, pewna forma chrztu, metamorfoza bohatera kulturowego do rangi Istoty Najwyższej ) ogra32 nikające z kontaktu kulturowego, jak i w e w n ę t r z n e przyczyny, tj. p o w s t a ł e w łonie analizowanych społeczności autochtonicznych bez udziału jakichkolwiek innych bodźców, są zawsze w s p ó ł o b e c n e w tego typu ruchach. Zob. P e r e i r a d e Q u e ­ i r o z , (Rec.) V. Lanternari, Religions of the Oppressed, „Current Anthropology", t. 6: 1965, s. 453; także V . L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed. A study of modern messianic cults, New York 1965, s. 245-248. O problemie niezależnego powstania ruchów społeczno-religijnych zob. również G . G u a r i g 1 i a, Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais volkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13, Horn-Wien 1959, s. 258-259. M é t r a u x , Migrations historiques des Tupí-Guaraní, s. 2-6. R. К a r s t e n , Studies in the religions of South-American Indians east of the Andes, „Societas Scientarum Fennica. Commentationes Humanarum Litterarum" t. 29, Helsinki 1964, s. 173-174; N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 308, 369, 379-380. 3 1 3 2 �102 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI niczają się do powierzchownej manifestacji symbolicznej. Ruchy migra­ cyjne o motywach irracjonalnych obejmowały zatem głównie te społecz­ ności plemienne, których reakcją na kontakt kulturowy z cywilizacją europejską była próba natywistycznego m a n e w r u . Mechanizmy samo­ obronne własnej kultury wysuwając na plan pierwszy mit millenary­ styczny tłumiły skutecznie skutki nieuchronnej akulturacji, osłabiały wpływ konfrontacji z innymi wzorami kulturowymi i roztaczając na­ dzieję rychłego zbawienia, rozpatrywanego w kategoriach tubylczych, kanalizowały poczynania i aspiracje Indian. Migracja do „Ziemi bez Zła" była więc ucieczką od współczesności w sensie dosłownym, a nie meta­ fizycznym. Ta dosłowność eskapistycznego charakteru ruchu wyrażała się w zwycięstwie idei migracji jako drogi ucieczki do „innego, lepsze­ go świata" nad tradycyjną ideą soteryczną, traktującą taniec jako we­ hikuł umożliwiający swoiste wniebowstąpienie i dostanie się do trans­ cendentnej krainy przodków. Po trzecie — zwrócono szczególną uwagę na specyficzny typ techni­ ki soterycznej — rytualną migrację, przybierającą formy nieodwracal­ nych przemieszczeń etnicznych. Motyw millenarystycznego dążenia do ziemskiego raju — będącego krainą poza historią, czasem i rzeczywi­ stością — dał asumpt do przypuszczeń, iż czynnik ten mógł odgrywać również przemożną rolę w prekolumbijskich migracjach ludności Amery­ k i Południowej. W myśl tej interpretacji lokalizacja Tupí-Guaraní na etnicznej mapie ukazującej sytuację w okresie wczesnokolonialnym by­ łaby również konsekwencją mocy działania millenarystycznego mitu, któ­ ry skłonił protoplastów Tupinambá do opuszczenia swych kontynental­ nych siedzib i opanowania wybrzeży atlantyckich . Istotą wszystkich zaprezentowanych wyżej trzech aspektów ruchów społeczno-religijnych Tupí-Guaraní, określających differentia specifica tej kategorii zjawisk, jest uwypuklenie konstytutywnego znaczenia mitu millenarystycznego. Objawia się ono w jego dziejowej trwałości, w jego 33 M 3 3 Kwintesencją natywizmu jest bowiem zwrócenie się ku przeszłości i świado­ ma próba rewaloryzacji przemijających treści kulturowych, których ożywienie zapo­ biec ma postępowi procesu przemian w y w o ł a n y c h przez ekspansję europejskiej cywilizacji „kolonialnej". Tezę tego rodzaju — jako jeden z pierwszych — rozwinął N i m u e n d a j u - U n к e 1 w 1914 г., zob. Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 363-364. W rozprawie tej próbuje w y j a ś n i ć n i e z w y k ł y „pociąg" Indian grupy Tupí-Guaraní do morskich wybrzeży, w kierunku których stale w ę d r o w a l i . Dostępny materiał empiryczny skłonił go do odrzucenia interpretacji zakładającej militarne motywy migracji. U w a ż a ł bowiem, że wojny m i ę d z y p l e m i e n n e i podboje posiadały tylko znaczenie drugorzędne umożliwiając realizację planów podyktowa­ nych czynnikiem religijnym. Teza ta do dzisiaj nie straciła nic na swej aktualności i rzec można, iż nowsze badania znacznie ją wzmocniły. 3 4 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 103 TUPl-GUARANl awansie, a także i miejscu, jakie przyporządkowały sobie te koncepcje mitologiczne w systemie kulturowym. Znaczenie to uzewnętrzniło się jednak przede wszystkim w funkcji sakralnego regulatora procesów et­ nicznych, którą w analizowanym t u przypadku pełni mit. M i t millenarystyczny, podobnie jak wszystkie inne opowieści usytuo­ wane w planie mitologicznym, jest jednością spełnianych przez siebie funkcji e t i o l o g i c z n y c h , t j . wyjaśniających, poznawczych, oraz funkcji d y s p o z y t o r s k i c h , oddziałujących bezpośrednio na działal­ ność i motywacje ludzkie . Te dwa podstawowe aspekty odnajdujemy również w kompleksie mitologicznych treści Tupí-Guaraní, który t u określiliśmy mianem mitu millenarystycznego. Etiologiczna warstwa te­ go mitu poddaje interpretacji sens przedstawianych zjawisk i wydarzeń, które w świadomości mitycznej uznane zostały za obiektywne i realnie istniejące fakty. Struktura kosmosu i jego pierwotne dzieje traktowane są jako po­ wtarzające się elementy naturalnego procesu historycznego . A zatem wydarzenia z przeszłości mitycznej w świadomości społecznej Tupí-Gua­ raní funkcjonują jako swoiste „modele wzorcowe" tych sytuacji, których spełnienia można spodziewać się także w przyszłości. Tu właśnie tkwią korzenie fatalizmu tej grupy Indian i millenarystycznego rojenia o ziem­ skim raju. W ten sposób z warstwy etiologicznej mitu wyłaniają się no­ we wartości, które za M . Eliade nazwać można „wzorcową funkcją m i ­ t u " . Wzorce te o charakterze paradygmatycznym, skonkretyzowane są oczywiście w kategoriach fikcyjnych zdarzeń minionych. Jednakże pra­ widła myślenia mitycznego tworzą z tych iluzorycznych modeli taką strukturę, iż odnosi się ona w efekcie nie tylko do przeszłości i teraź35 36 31 3 5 Jedność obu tych funkcji jest ogólną cechą światopoglądu. Zob. na ten te­ mat P o n i a t o w s k i , Przyrodoznawstwo a światopogląd, s. 37. A zatem jest ona również obowiązująca dla światopoglądu religijnego, w jego zaś ramach dla „dok­ tryny", którą w naszym przypadku w społecznościach rodowo-plemiennych jest mit. „Cechą charakterystyczną świadomości mitologicznej jest zatem nie tylko jej fantastyczność, ale również to, że całą jej fantastyczną treść traktuje się jako coś obiektywnie realnego, istniejącego poza świadomością i niezależnie od niej. Fantastyczną historię pochodzenia świata, rzeczy i ludzi traktowano i u ś w i a d a ­ miano sobie jako ich historię naturalną": A. S p i r k i n , Pochodzenie świadomości, Warszawa 1966, s. 332-333. Wzorcowa funkcja mitu — to przekonanie, iż „każdy mit [...] nawiązuje do jakiegoś wydarzenia, które miało miejsce in illo tempore i stanowi wobec tego wzorzec dla wszystkich czynności i sytuacji", w których następnie owe wydarzenia się powtórzą. Mit stanowi zatem „historię wzorcową", a czynności „ w y k o n y w a n e przez człowieka są powtórzeniem tego mitycznego archetypu": M. E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 423. 3 6 3 7 �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 38 niej szóści, w której funkcjonuje, ale także i do przyszłości . Sprzyjają­ ce okoliczności dla tego typu procesu występują w każdym ruchu społeczno-religijnym. Materialna, egzystencjalna i psychiczna atrakcyjność tej wizji przy­ szłości zadecydowała o popularności i awansie mitu millenarystycznego do kategorii sakralnego regulatora społecznego. Wówczas ze zdwojoną siłą ujawniły się funkcje dyspozytorskie. M i t stając się ideologią „ruchu zbawienia" określał nie tylko perspektywy przyszłego stanu „doskona­ łości", ale zawierał również instrukcje wyznaczające skuteczne sposoby osiągnięcia wymarzonego celu. Podstawowe elementy struktury mitu millenarystycznego Tupinambá i Guaraní są mimo różnic wynikających z kulturowego i chronologiczne­ go dystansu dzielącego te grupy etniczne zgoła niewielkie i dlatego moż­ na je przy tak ogólnej charakterystyce ujmować łącznie. W toku analizy podstawowych treści tego mitu natrafiamy na szereg opozycji będących „zmysłową konkretyzacją oderwanych kategorii logicznych" . Eschato­ logiczna idea kosmicznej katastrofy równoważy i warunkuje kuszącą wizję zmaterializowanego zbawienia. Wyimaginowana kraina wysubli­ mowanego szczęścia stanowi zaprzeczenie aktualnej egzystencji, a idea czasu pożądanego i przyjemnego oraz doskonałej przestrzeni stanowi ne­ gację czasu obiektywnie przeżywanego i realnej postrzeganej wokół sie­ bie przestrzeni. Dychotomii tych można by wzorem strukturalistów od­ kryć znacznie więcej, ale oddaliłoby to nas niepotrzebnie od zasadniczego tematu. Suma wszystkich wartości skupionych na t y m jednym biegunie ciągu „mitologicznych" opozycji tworzy wizję millenarystycznej krainy przyszłości, niczym nie ograniczonej, ostatecznej i nieodwołalnej. Nieabstrakcyjność myślenia mitycznego polegająca na nierozdzielaniu kate­ gorii czasu i przestrzeni uzasadnia nam zjawisko polegające na tym, iż „Ziemia bez Zła", choć usytuowana w przyszłości, pojawia się również na planie aktualnym jako daleki ląd , do którego dotrzeć można drogą migracji i rytualnych zabiegów. Teraźniejszość nieosiągalna bezpośred­ nio zmysłami okazuje się zatem po prostu przyszłością zwiastowaną w mitach przez przeszłość. 3 9 40 1 3 8 L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, s. 288. Wśród wielu synonimicznie u ż y w a n y c h t e r m i n ó w określających ruchy społeczno-religijne wśród ludności autochtonicznej Trzeciego Świata pojawia się i taka nazwa (salvation movements, mouvements de salut), która w nieco zmie­ nionej wersji — „Heilserwartungs-Bewegungen" — forsowana była przez G u ar i g 1 i ę. Badacz ten świadomie przeciwstawiał „mesjanizm" — rezerwowany dla „kultur w y ż s z y c h " i społeczeństw cywilizowanych (Messianismus der Hochkulturen) — religijnemu przekonaniu o konieczności oczekiwania na zbawienie u l u d ó w opóźnionych w rozwoju (Heilserwartungsglaube der primitiven Volker). Zob. G u ar i g 1 i a, Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen..., s. 33. S p i г к i n, Pochodzenie świadomości, s. 333. 3 9 4 0 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU 105 TUPl-GUARANl Wizję epoki szczęśliwości poprzedza wizja ery potwornych katastrof, których nadejście oczekiwane jest niebawem. Stwórca i konstruktor kos­ mosu stanie się także jego niszczycielem. Nieuchronność tego kataklizmu t k w i w samej budowie ziemi, która podparta na kruchych słupach runie pewnego dnia w dół przynosząc zagładę wszelkiemu istnieniu. Kosmicz­ ny cykl kreacji i destrukcji musi zostać spełniony; ziemia więc i tak skazana jest na zagładę, gdyż zarówno ona, jak i ludzkość weszły w wiek starczy, przed którym nie ma perspektyw. Dopełnieniem tego pasma nieszczęść stanie się światowy potop i pożar, który ido reszty zniweczy szczątki ziemi. Z krainy przodków i sił nadnaturalnych zejdą na ziemię demoniczne potwory; ogromny nietoperz zakryje swymi skrzydłami słoń­ ce sprowadzając nieprzeniknione ciemności, a „błękitny jaguar" pożera­ jąc resztki ocalałych ludzi dokończy dzieła totalnego zniszczenia . Speł­ nienie się już podobnego rodzaju eschatologicznej wersji m i t u w prze­ szłości mitycznej jest w świadomości społecznej dowodem i gwarancją nieuchronności zagłady ziemi w niedalekiej perspektywie. W determinizmie katastroficznym Tupí-Guaraní napotykamy więc eliadowski „mit wiecznego powrotu" — jako warunku regeneracji ziemi i cykliczności kreacji kosmosu . 41 42 Alternatywą biernego oczekiwania na całkowitą zagładę jest aktyw­ ne dążenie do zbawienia, które łączy się z przekonaniem o możliwości dotarcia do „Ziemi bez Zła". Jej przestrzenna lokalizacja warunkowała zasadniczo kierunki nowożytnych migracji Tupí-Guaraní. Przeważał wśród nich pogląd, iż ziemia ta rozpościera się gdzieś daleko na wscho­ dzie, ukryta za taflą bezkresnego oceanu. W niektórych jednak ruchach dominowało przekonanie, iż tej cudownej krainy szukać należy w środ­ ku świata, w jego centralnym punkcie. Poszczególne grupy Indian Tupí z brazylijskich wybrzeży kierowały się zatem w X V I i X V I I w. śladem tej iluzji w stronę wnętrza kontynentu docierając nawet do Peru i gór­ nego dorzecza Amazonki . „Ziemia bez Zła" (w języku guaraní — „Yvy maraey") — to wyśnio­ na kraina indiańskiej społeczności stanu d o s k o n a ł e g o Ludzie, którzy 43 44 4 1 Niemal wszystkie te elementy zawiera mit Indian Apapocuva grupy Guaraní zanotowany w wersji oryginalnej przez N i m u e n d a j ú - U n k e l i opublikowany przez tegoż również w tłumaczeniu na język niemiecki pt. Guyraypotý. Zob. N i ­ muendajú-Unkel, Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 401-403. E l i a d e , Traktat o historii religii, szczególnie rozdz. 11 pt. „Czas ś w i ę t y i mit wiecznego rozpoczynania na nowo", s. 381-429; t e n ż e , he Mythe de l'Eternel retour, Paris 1949; t e n ż e , Cargo-cults and cosmic regeneration, [w:] T h r u p p (ed.) Millenial Dreams in Action..., s. 139-143. M é t r a u x , Migrations historiques des Tupí-Guaraní, s. 21-22, 24. A. D o r s i n f a n g - S m e t s , La recherche du salut chez les Indiens d'Amérique, [w:] Religions de salut, „Annales du Centre d'Etude des Religions" t. 2, Bruxelles 1962, s. 115; P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 284. 4 2 4 3 4 4 �106 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w niej zamieszkają, osiągną te same przymioty ducha i ciała, jakie dotąd były atrybutem przebywających tam obecnie przodków, demonów i bo­ haterów kulturowych. Kraina „Wielkiego Przodka" — jak określali swój millenarystyczny fantom Tupinambá w 1 poł. X V I w. — stawała się ziemią zapewniającą ludziom nieśmiertelność i wieczną młodość. Niezniiszczalność dalszego istnienia stawała się trzonem soteriologicznych koncepcji; była wyrazem uniwersalnych ludzkich pragnień dążą­ cych do panowania nad upływem czasu. „Ziemia bez Zła" była także swoistą negacją rzeczywistości „Ziemi Zła", a więc konkretnie Brazylii i Paragwaju w latach ich kolonizacji i włączania w orbitę cywilizacji europejskiej. Pojęcie zła posiadało zatem charakter konkretny, a nie me­ tafizyczny. W perspektywie eschatologicznej było ono zwiastunem ko­ smicznej katastrofy i starzenia się ziemi, a w planie egzystencjalnym ujawniało się jako permanentna konieczność walki o byt z siłami natu­ ry. „Złem" były także warunki historyczne, w jakich przyszło Indianom żyć, staczając potyczki z wrogimi plemionami i doznając skutków inwazji białego człowieka. XVI-wieczni Tupinambá wyobrażali sobie tę krainę jako ziemię, na której nie trzeba będzie pracować, gdyż strzały polować będą same na zwierzynę, a motyki nie kierowane ludzką ręką spulchniać będą pola, z których zbiory w cudowny sposób napełnią spichrze . Apapocuva w X X w. przedstawiali sobie egzystencję w „Ziemi bez Zła" jako obfitość wszelkiego jadła, przede wszystkim zaś miodu, który stanowił jeden z pod­ stawowych składników ich pożywienia, oraz alkoholizowanych napojów kukurydzianych — kaguiai. Zaspokojeniu potrzeb kulinarnych towarzy­ szyć miało uwolnienie się od brzemienia chorób oraz uczucie beztroski wolne od smutku i obawy o dalszy los . Idea regeneracji życia po kosmicznej katastrofie w „Ziemi bez Zła" sprzęgnięta była z koncepcją doskonałego czasu i przestrzeni. Kategorie te odwołując się do archetypowych wyobrażeń spinały jakby klamrą m i ­ tyczną przeszłość z millenarystyczną przyszłością. Eliminowały one na­ tomiast ze świadomości czas i przestrzeń realną, historyczną, stwarzając człowiekowi świat iluzji, w którym szukał wyzwolenia z miazmatów swej epoki, próbując bezskutecznie wyjść poza jej zasięg, tzn. usytuować się na totalnie odmiennej płaszczyźnie egzystencji . Drogę tego wyzwo4 5 46 47 48 4 5 M e t r a ux, Le Messies de VAmérique de Sud, „Archives de Sociologie des Religions", t. 4: 1957, s. 109. Tamże. N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 309. 48 Wysiłki czynione w tym kierunku w celu osiągnięcia „raju na ziemi" pojmo­ wanego materialnie, choć poza p r z e ż y w a n y m czasem historycznym i realną postrze­ ganą przestrzenią, są typowe dla wszystkich niemal ideologii millenarystycznych. Zob. T a 1 m o n, Millenarian Movements, s. 167. 46 4 7 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANÍ 107 lenia wskazywał mit. Migracja po bezdrożach i puszczach w pogoni za ułudą jest więc rodzajem transmisji łączącej dokonujący się czas nie­ doskonały z czasem samoistnym i bezwzględnym, przestrzeń złą i na­ piętnowaną znamieniem zagłady z przestrzenią sakralną, idealną. Migra­ cja w ruchach Tupí-Guaraní była więc ucieczką przed zagrażającą i pobudzącą pesymizm codziennością oraz równocześnie optymistyczną pere­ grynacją k u szczęściu „absolutnemu" pojmowanemu w kategoriach kon­ kretnych wzorów tamtego kręgu kulturowego. M i t millenarystyczny był więc także pewnego rodzaju scenariuszem rytualnej marszruty, a migracje wykorzystując wskazania zawarte w m i ­ tach stawały się obrzędową inscenizacją — rozciągniętą w czasie — zda­ rzeń mitycznych, powtarzających wędrówki bohaterów kulturowych i deifikowanych przez tradycję szamanów. Była ona zatem także swoi­ stym rytuałem inicjacji , który wprowadzać miał całą wędrującą grupę w krąg święty, uosobiony w wyobrażeniu „Ziemi bez Zła". Podłożem, na którym wyrosła ta konstrukcja mitologiczna, była tra­ dycja. Brak wyraźnych śladów i skutków prozelitycznej działalności m i ­ sjonarzy upoważnia do stwierdzenia nikłej roli procesów synkretyzacyjnych w warstwie wierzeniowej . Okolicznością sprzyjającą narodzinom skrystalizowanego mitu millenarystycznego była zawartość tradycyjnych wyobrażeń religijnych, wśród których znaleźć można było pewne prawzory idei migracji do „Ziemi bez Zła". Sytuacja taka zwiększyła praw­ dopodobieństwo pojawienia się skonkretyzowanej idei millenarystycznej. Warunkiem tego procesu zmiany pewnych warstw świadomości nie były jednak irrmanentne siły rządzące ewolucją wyobrażeń mitycznych. 0 transformacji tradycyjnego kompleksu mitycznego zadecydowały bo­ wiem przeobrażenia dokonujące się w realnym świecie sił społecznych 1 kulturowych, a te z kolei związane były głównie z nastaniem ery koloni49 50 4 9 Proces ten, który określić można by jako próbę przeniesienia się ze świata świeckiego w świat święty, byłby w i ę c rozszerzoną i ukonkretnioną k o l e k t y w n ą wersją „obrzędu przejścia". Różnica między millenarystyczną migracją całej spo­ łeczności a tradycyjnym zindywidualizowanym obrzędem inicjacji tkwi wydaje się т . in. w tym, iż •— jak zauważył to już E . Durkheim — po cyklu odpowied­ nich ceremonii sam człowiek rodzi się na nowo pod n o w ą postacią. Zob. E . D u r k ­ h e i m , Les formes élémentaires de la vie religieuse, Paris 1912, pod. za J . S z a c ­ ie i, Durkheim, Warszawa 1964, s. 209. Metamorfoza zachodzi w i ę c niejako w nim samym — podczas gdy świat w stosunku do niego zewnętrzny pozostaje nie zmie­ niony. Tymczasem w pierwszym przypadku cała społeczność w sposób zorganizo­ wany dąży do tego, aby metamorfozie uległ w ł a ś n i e otaczający ich świat. Mniej natomiast zwraca się u w a g ę na sprawy indywidualnych doświadczeń religijnych, które winny również służyć bezpośrednio całej grupie. L i n d i g, Migrations des Tupí-Guaraní..., s. 34; L a n t e r n a r i , The Re­ ligions of the Oppressed..., s. 147. Ten ostatni wskazuje jednak na możliwość w p ł y ­ wu jezuitów na wyobrażenia mitologiczne Indian Guaraní — szczególnie grup N á n deva i Apapocuva. 5 0 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zaeji i europejskiego osadnictwa. Dopiero wówczas system odpowiednich sprzężeń, scalających ze sobą wszystkie poziomy kultury, uruchamiał mechanizmy mitotwórcze, doprowadzał do autonomizacji m i t u millena­ rystycznego, do jego wyodrębnienia z całości wątków, w których zaplą­ tany — nie ujawniał dotychczas swej właściwej natury . Tą warstwą macierzystą był tradycyjny kompleks kosmologicznych mitów, zawiera­ jących silnie zaakcentowane elementy eschatologii kosmologicznej i an­ tropologicznej. Transformacja tych treści polegała przede wszystkim na ponownym uhierarchizowaniu poszczególnych obrazów mitycznych. Tą drogą powstał taki system, k t ó r y odpowiadał stanowi niepewności i za­ grożenia stworzonemu przez kontekst sytuacyjny, uderzający ponadto w czułe strony rodzimego fatalizmu Tupí-Guaraní. Koncepcja millena­ rystycznego zbawienia zdobywa prymat nad koncepcją zbawienia sy­ tuowanego w przestrzeni transcendentnej. Motyw ucieczki przodków przed kosmicznym kataklizmem, zajmujący podrzędne miejsce w micie kosmologicznym, urasta do rangi głównej idei soterycznej. Jeśli jednak w tradycyjnych wierzeniach migracja ta przybierała w końcu charakter cudownej podróży do niebiańskiego królestwa przodków, to nowy mit, sprowadzając raj z zaświatów na ziemię, zmieniał również kierunki m i ­ gracji — z pionowej (ku niebu — krainie przodków) na poziomą (ku „Ziemi bez Zła"). Musiały zatem nastąpić także przegrupowania w ro­ dzaju stosowanych technik soterycznych. Długotrwałe posty i wyczerpu­ jące wielogodzinne tańce, mające zapewnić możliwość „wniebowstąpie­ nia", zostały zepchnięte na dalszy plan (choć nie zaniechane) przez rytualną migrację do krainy nieśmiertelności. W nowym układzie wymie­ nione t u praktyki pełniły jedynie rolę służebną, mając za zadanie u kre­ su wędrówki umożliwić wiernym przelot nad taflą oceanu, odgradzają­ cego Indian od „Ziemi bez Z ł a ' ' . Integracyjny charakter mitu millena­ rystycznego uzewnętrznił się w koncepcji kolektywnej wędrówki na­ przeciw zbawieniu, dopełniającej tradycyjną ideę indywidualnej, po­ śmiertnej podróży duszy do rajskiej przestrzeni przodków. 51 52 5 1 Niezwykle trafnie sprawę t ę poruszył E . Cassirer, który pisał, iż „W każdym krytycznym momencie życia społecznego siły racjonalne, które oparły się rozwo­ jowi dawnych koncepcji mitycznych, nie są już przed nimi bezpieczne. W takiej chwili mit odzyskuje swe prawa. Naprawdę bowiem nigdy nie został całkowicie pokonany i okiełznany. T r w a nieustannie przyczajony w cieniu, w oczekiwaniu na s w ą chwilę, na okazję. Godzina jego nadchodzi, gdy inne więzi społeczne tracą z jakiegokolwiek powodu s w ą siłę i nie m o g ą już zwalczać demonicznych sił mitu". E . C a s s i r e r , The Myth of the State, New York 1945, s. 351, cyt. za H . B u ­ c z y ń s k a , Cassirer, Warszawa 1963, s. 163. 5 2 Nimuendajú-Unkel, tung der Welt..., passim. Die Sagen von der Erschaffung und Vernich- �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANI 109 Ewolucja tych treści mitycznych następowała na drodze akceptowa­ nych społecznie indywidualnych objawień wizjonerskich, inspirowanych przez szamanów. W podobny sposób kształtowały się nowe zespoły po­ dań historycznych. Odtwarzały one w zmitologizowanej postaci dzieje poprzednich, nieudanych migracji w poszukiwaniu „Ziemi bez Zła". Sta­ wały się więc w efekcie swego rodzaju historiografią plemienną, zawie­ rającą zachętę do kontynuowania podobnych przedsięwzięć oraz logicz­ n ą interpretację dawnych n i e p o w o d z e ń . Reinterpretaci a tradycyjnych treści zrodziła millenarystyczny mit Tupí-Guaraní. Posiadając moc re­ gulatora społecznego awansował on do kategorii doktryny soteriologicznej. W miejscu luźnej tradycji pojawił się zatem system o charakterze quasi-normatywnym . Koncentrował się on nie na siłach nadprzyro­ dzonych, ale na człowieku. Nie określał zatem aktów kultowych, lecz precyzował techniki soteryczne. Zarysowując wizję rychłego zbawienia inicjował niejako przepowiadaną przyszłość, która w świadomości wier­ nych stawała się przez to faktem r e a l n y m . Skłaniał równocześnie do odpowiedniego systemu zachowań i wyznaczał nadrzędne cele, którym te zachowania miały służyć. S3 54 55 Sprzężenie sfery mitologiczno-magicznej z całą skalą historycznych czynników środowiskowych — z konieczności poświęcam im t u margine­ sową uwagę — zadecydowało o ostatecznym awansie mitu, który stając się realną siłą uzewnętrzniał ją z zadziwiającą żywotnością przez kilka stuleci. Korelatywny charakter zweryfikowanych ruchów społeczno-religijnych Tupí-Guaraní w stosunku do sytuacji ekonomiczno-politycznej, wytworzonej w procesie kolonizacji Ameryki Południowej, jest dziś bez­ sporny. Znalezienie się Indian w nowym układzie odniesienia musiało spowodować w ich świadomości głębokie zmiany. Były one efektem obawy przed u t r a t ą lub już rezultatem utraty stabilności tradycyjnego systemu kulturowego. Hiszpańsko-portugalska polityka tubylcza stwa­ rzając w okresie kolonialnym i postkolonialnym sytuacje bezpośrednie­ go fizycznego i kulturowego zagrożenia, pogłębiała rodzimy pesymizm indiański i atrakcyjność „Ziemi bez Zła". W tych warunkach kształtowa­ ło się tupi-guarańskie środowisko charyzmatyczne, sprzyjające mistycz­ nym zrywom i skłaniające masy Indian do ślepej akceptacji proroctw szamanów. Migracyjna forma ruchu odpowiadała gwałtownej potrzebie ucieczki od jarzma kolonialnego bezprawia , a ta z kolei wpływała na 56 53 Tamże, s. 329, 358-360. J . W a c h , Socjologia religii, Warszawa 1961, s. 51. Badacz polskiego mesjanizmu A. Sikora, pisze пр., że „prorok odsłaniając przyszłość czyni ją tym samym teraźniejszością [...] przyszłość przez samą już tę przepowiednię została zainicjowana [....] stała się istniejącym faktem". A. S i k o r a , Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967, s. 152. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen..., s. 182-183. 5 4 5 5 5 6 �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI 57 częstotliwość tych zjawisk . W tej sytuacji mit millenarystyczny nie tylko stał się doktryną ruchu, ale w świadomości społecznej zaczął funkcjonować jako pozytywna alternatywa kolonialnej rzeczywistości, zdolna przy pomocy metafizycznych środków przywrócić stan utraconej równowagi. Środowisko charyzmatyczne Tupinambá kształtowała w XVI i X V I I w. polityka eksterminacji, zmierzająca do wyparcia Indian z te­ renów nadbrzeżnych i obrócenia pozostałych przy życiu tubylców w nie­ wolniczą siłę roboczą. Okrucieństwo kolonistów w brazylijskich kapitaniach względem ludności autochtonicznej, ukrywające się pod pozorem „wojny sprawiedliwej" , prowadzonej przeciwko plemionom hołdują­ cym kanibalizmowi i przeciwstawiającym się chrystianizacji, potwierdza­ ją liczne źródła XVI-wieczne, a także i późniejsze. Powstanie plantacyj­ nej gospodarki cukrowej na wydartych Indianom terenach wzmogło po­ pyt na siłę roboczą. Zanim więc sięgnięto w X V I I w. do rezerwuaru Czarnej Afryki, zmuszano siłą Indian do niewolniczej pracy w latyfundiach, w portach i przy wyrębie lasów. Dla tych grup Indian, które za­ chowały resztki suwerenności i prowadziły tradycyjny tryb życia, sy­ tuacja ta stworzyła stan potencjalnego zagrożenia. Ucieczka w głąb lądu lub wzdłuż wybrzeży, inspirowana często przez tradycyjne wzory m i ­ tyczne, oddalała niebezpieczeństwo zagłady i stwarzała nadzieję na do­ tarcie do „Ziemi bez Zła". Do tego zespołu czynników, warunkujących funkcje millenarystycznego mitu, dodać należy niepełną adaptację Tu­ pinambá do lokalnych warunków środowiskowych. Tereny wybrzeży atlantyckich zajęli oni przecież na krótko przed falą kolonizacji euro­ pejskiej. Tłumaczyłoby to wyjątkowo wczesne uzewnętrznienie się na tym obszarze millenarystycznych ruchów, które pojawiają się zwykle dopiero wśród społeczności znacznie bardziej poddanych akulturacji ani­ żeli Indianie wybrzeży brazylijskich. Element ten mógł mieć znaczny wpływ na zwiększenie się podatności tych grup Indian na ideologię m i l ­ lenarystyczną. Historyczne podłoże millenaryzmu Guaraní było oczywiście odmien­ ne, choć umożliwiło ono wykształcenie się podobnych form ruchów co u Tupinambá. Irracjonalna migracja nie była tu bezpośrednią repliką na warunki stworzone przez kolonializm, ale stanowiła efekt 300-letniego pasma smutnych doświadczeń cywilizacyjnych, w wyniku których ple­ mienna społeczność ulegała depopulacji i dezintegracji, a jej tradycyj­ ne podstawy kulturowe zostały poważnie zachwiane . 58 59 5 7 P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 282. M. Ż y w c z y ń s k i , Las Casas, jego życie i działalność, [w:] C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Warszawa 1956, s. 69. L a n t e r n a r i , The Religions of the Oppressed..., s. 150. 5 8 5 9 B. de Las �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANI 111 Indianie Guaraní poddawani b y l i naciskowi ze wszystkich stron. Z te­ renów paragwajskich kolonii hiszpańskich gnębiły ich w X V I i X V I I w. wypady tamtejszych osadników. Od wschodu — z Brazylii — pojawiały się „bandeiry" paulistów organizujących obławy na niewolników (od 1630 г.). W X V I I i X V I I I w. część Indian tej grupy poddawana była w tzw. redukcjach eksperymentalnej indoktrynacji jezuitów, dostosowu­ jących indiański model kultury do własnej wizji idealnego państwa. Wy­ gnanie jezuitów i upadek „chrześcijańskiej republiki Guaraní" w 1767/ 1768 r. spowodowały ponowne perturbacje. Katastrofalne fale epidemii spowodowały gwałtowny spadek liczby Guaraní. Część Indian powróciła wówczas do tradycyjnego stylu ż y c i a . Przybrało ono jednak formę uporczywej i bezskutecznej na dłuższą metę ucieczki i stałej obrony przed przeważającymi siłami niszczycielskimi. Od poł. X V I I w. rozpoczęły się bowiem napady wrogich plemion Mbaja (Guikurú i Chañé) oraz Kaingygn (Koroadów). Indian niepokoiły także awanturnicze grupy poszukiwaczy maté, a pasmo walk wyzwoleńczych i narodowych oraz zbrojnych domo­ wych potyczek o władzę w latach 1816-1828, które objęło swym teatrem działań obszar Paragwaju, przyczyniło się również do ogromnej depopulacji ludności autochtonicznej, głównie skutkiem zniszczenia pojezuickich osad indiańskich, masowych przymusowych przesiedleń, branki do wojska i zmiany statusu prawnego Indianina . Początek X I X w. — to pierwsze lata exodusu pozostałych przy życiu grup indiańskich na wschód. Oder­ wani od swych dawnych siedzib i zagubieni w obcym środowisku stali się jeszcze bardziej podatni na wpływy fatalistycznej obawy i millena­ rystycznych rojeń, które w rudymentarnych formach zachowały się do dzisiejszego dnia w folklorze Indian Mbyá i Urubú . 60 61 6 2 63 Same społeczno-kulturowe uwarunkowania zjawisk „migracji zbawie­ nia" nie udzielają jednak wystarczającej odpowiedzi co do genezy tych ruchów i wykształcenia się społecznej funkcji mitu millenarystycznego jako sakralnego regulatora działań zespołowych. Podobne lub tożsame w gruncie rzeczy warunki nacisku i dominacji obcej kultury powodowały bowiem w dość jednorodnym środowisku indiańskich społeczności od­ mienne reakcje. Obok ruchów eskapistycznych spotykamy się np. e 0 M é t r a u x , The Guaraní, s. 79; C. L u g o n, Chrześcijańska komunistyczna republika Guaranów. 1610-1768, Warszawa 1956, s. 310. M é t r a u x , The Guaraní, s. 79-80; L u g o n , Chrześcijańska komunistyczna republika Guaranów..., s. 317-Э28. L . C a d o g a n , Ayvu Rapyta. Textos míticos de los Mbyá—Guaraní del Guaira, „Universidade de Sao Paulo. Faculdade de Filosofía, Ciencias e Letras", t. 227, ser. Antropologia nr 5, Sao Paulo 1959, s. 143-148. D. R i b e i r o, Uirá vai ao encontró de Maira, „Anais I I Reuniao Bras. de Antropologia", Salvador 1957, s. 17-28, za R i b e i r o, Brazilian messianic move­ ments, s. 56-57. 61 6 2 6 3 �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI w X V I w. na wybrzeżu Brazylii ze zbrojnymi powstaniami, próbami zawiązywania konfederacji plemiennych do walki z portugalskim na­ jeźdźcą i wreszcie w regionach ściślejszego kontaktu kulturowego — z odmiennym, w pełni synkretycznym już typem ruchów społeczno-re­ ligijnych, tzw. „Santidades", o reformistycznym programie odnowy t u ­ bylczej cywilizacji *. A zatem jedynie analiza konkretnego kontekstu sytuacyjnego, w jakim narodziły się poszczególne ruchy Tupí-Guaraní, może nam rzucić światło na proces formowania się m i t u millenarystycz­ nego, który wyprowadzony z tradycji mitologicznej, poddanej uprzednio reinterpretacji, stał się w końcu zbiorem dyrektyw, skłaniających do re­ alizacji zamierzeń, zaprogramowanych w treści tegoż mitu. Zjawisko to można określić mianem procesu u r e a l n i a n i a m i t u , który włączo­ ny zostaje do doktryny ruchu społeczno-religijnego z t y m przeświadcze­ niem, iż stanowić będzie pełną gwarancję powodzenia w inicjowanych przedsięwzięciach i zapewni w nich pomoc ze strony sił nadprzyrodzo­ nych. Ze względu na te właśnie funkcje m i t u millenarystycznego określa­ jące teraz stosunki w realnym świecie uznać go można za ,,m i t u r e ­ a l n i o n y " , t j . przeniesiony na płaszczyznę rzeczywistości. Przydatność tej kategorii pojęciowej do analizy ruchów społeczno-religijnych rozpa­ trywałem obszerniej przy innej okazji . Tutaj zaznaczę tylko, iż z opo­ wieści wyjaśniającej strukturę kosmosu staje się teraz m i t czynnikiem konstytutywnym i siłą napędową, wyzwalającą ogromne potencjały ener­ gii społecznej, umożliwiającej pod hasłami mjstyczno-magicznymi reali­ zację poczynań zmieniających diametralnie dotychczasowe układy od­ niesienia, zarówno te realne, obiektywnie istniejące, jak i irracjonalne, organizujące świadomość mityczną. Zmianie przestrzennej lokalizacji grupy i trybu jej życia towarzyszy zatem zmiana położenia Indian wzglę­ dem stypizowanych kierunków mitycznych . Świadomość ich jakości staje się busolą przedsiębranych wędrówek. W tej interpretacji migracja 6 65 66 6 4 R i b e i r o , op. cit, s. 57; G u a r i g l i a , Prophetismus und HeilserwartungsBewegungen..., s. 183-184. P r o b l e m a t y k ę t ę poruszyłem szkicowo w referacie p o ś w i ę c o n y m podstawo­ wym problemom badawczym społeczno-religijnych ruchów Indian Ameryki Po­ łudniowej zaprezentowanym na seminarium doktorskim w 1970 r. w Zakładzie Etnografii Powszechnej Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Po­ znaniu oraz na zebraniu naukowym Pracowni D z i e j ó w Ameryki Łacińskiej i Afry­ ki Instytutu Historii P A N w Warszawie. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Z założeń programowych i teoretycznych (maszynopis), s. 10-18. Mityczna typizacja geograficzna polega na zdolności łączenia każdego kie­ runku i miejsca z określonymi jakościami — np. cechami zła lub dobra, wartościa­ mi świeckimi i świętymi. W ten sposób poszczególne kierunki kojarzą się zwykle z różnorodnymi sferami świata nadzmysłowego, np. z rajem, piekłem, krainą demo­ n ó w itp. Zob. P o it к o w s к i, Mity, s. 135. 6 5 6 6 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANl 113 Tupí-Guaraní jest więc niejako dążeniem do zastąpienia swego dotych­ czasowego usytuowania „egzosoterycznego", t j . z dala od krainy zbawie­ nia, na usytuowanie „endosoteryczne", t j . znalezienie się w samej „Zie­ mi bez Zła", będącej synonimem zbawienia. Zbliżając się do końca naszych rozważań wypada dokonać .podsumo­ wującej charakterystyki funkcji millenarystycznego mitu Tupí-Guaraní. W pierwszym rzędzie należy podkreślić różnorodność spełnianych przez ten mit ról, które opierają się próbom sztywnej systematyzacji. Podsta­ wową jednak funkcją kompleksu wierzeń w substancjalne istnienie „Zie­ mi bez Zła" jest zdolność regulacji ludzkich działań i aktywizacji sił społecznych. Poprzez zatarcie różnic między realnym i nierealnym, świeckim i sakralnym, duchowym i materialnym umożliwia m i t społecz­ ną akceptację kroków, które z góry skazane są na niepowodzenie z po­ wodu absolutyzacji środków i metod irracjonalnych. W oparciu o taki właśnie zespół wyobrażeń wykształca się ruch społeczno-religijny, który staje się ujściem dla skrajnych niepokojów wywołanych tradycyjnym fa­ talizmem indiańskim i sytuacją zewnętrznego zagrożenia. Aktywna for­ ma tego ruchu , objawiająca się w postaci wieloletnich docelowych m i ­ gracji, uchodzić więc może za przejaw tragicznej iluzji czy „paranoidalnej fantazji" , przyspieszającej tylko faktyczną depopulację plemienia i upadek jego kultury. Jednakże dostrzeżenie tylko tych negatywnych reperkusji oddziaływań m i t u millenarystycznego Tupí-Guaraní nie może nam przysłonić obrazów innych stron tegoż zjawiska. W tej nadrzędnej d y s p o z y t o r s k i e j funkcji mitu znajdują bo­ wiem swoje dopełnienie funkcje innej natury, a mianowicie: 1) a k s j ol o g i c z n e j — t j . wiążące się z afirmacją własnej kultury w nowym układzie ideałów; 2) a f i l i a t y w n e j — t j . odnoszące się do nowego typu solidarności grupowej; 3) p s y c h o l o g i c z n e j — zapewniające obronę osobowości przed stanami frustracji. Lista ta nie wyczerpuje wszystkich funkcji mitu traktowanego jako przejaw światopoglądu, ale dla analizy omawianych t u ruchów te trzy aspekty posiadają istotne zna­ czenie. 67 68 6 9 6 7 W myśli klasyfikacji W o r s l e y a ruchy millenarystyczne dzielić można na bierne, pasywne, tj. takie, które przewidują nastąpienie ery „millenium" w dalekiej nie określonej przyszłości — nie mogą one zatem czynić w i ę k s z y c h prób zmierzają­ cych do przyspieszenia tego oczekiwanego dnia. Drugą kategorią r u c h ó w są ruchy aktywne — zakładające bliską zmianę sytuacji i przygotowujące się do tego okresu. Zob. W o r s l e y , Kogda wostrubit truba..., s. 17. Charakterystykę tych poglądów, które dostrzegają w millenaryzmie wy­ łącznie lub przede wszystkim jego negatywne funkcje, przeprowadziła T a 1 m o n, Millenarian Movements, s. 192. Przyjęte tu określenia zostały adaptowane z omówienia problematyki funkcji światopoglądu P o n i a t o w s k i e g o , Przyrodoznawstwo i światopogląd, s. 36. 6 8 6 9 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �114 ALEKSANDER POSEHN-ZIELIÑSKI Millenarystyczny mit i wynikające z niego dyrektywy postępowania są próbą ratowania na irracjonalnej płaszczyźnie zagrożonej egzystencji fizycznej i kulturowej. Realizacja tego zamierzenia wymaga jednak za­ chowania tradycyjnego stylu ż y c i a oraz stworzenia wokół siebie barier czy to przestrzennych, jak u Tupinambá, wybierających formę ucieczki z rejonów kolonizacji, czy też kulturowych — jak u Guaraní, hamujących procesy akulturacji. Ten ostatni czynnik objawia się czasami w szczegól­ nej formie, tzw. natywistycznej interpretacji niepowodzeń w osią­ gnięciu „Ziemi bez Zła". Indiański komentator sugeruje wówczas zwykle, iż europejskie formy ubioru i sposoby odżywiania stanowią kontrmagiczną przyczynę unicestwiającą spodziewane skutki celebrowanych obrzę­ dów . Jedynie całkowite i powszechne odrzucenie wszelkich innowacji może zapewnić powodzenie w staraniach. Równocześnie m i t poprzez świa­ domość grupy posiada zdolność reorganizacji tradycyjnych wzorów i sy­ stemów wartości. Następuje absolutne podporządkowanie się nadrzędne­ mu celowi, którym jest jak najszybsze osiągnięcie granic ziemskiego raju. Sfera poczynań rytualnych, wypełniona tańcami, przepowiedniami, śpie­ wami magicznymi i migracją, uzyskuje taką przewagę nad działalnością produkcyjną, iż ta — w okresie wędrówek Indian — zostaje ograniczo­ na do niezbędnego minimum zapewniającego zaspokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych . 70 71 72 Walor afiliacyjny mitu, przy rozczłonkowaniu plemion na luźne hor­ dy, pozbawione swoich stałych terenów bytowania, jak np. u Guaraní, przejawił się w wewnętrznej integracji tych małych społeczności i ich transformacji w grupy celowe, które można by za J. Wachem określić jako „specyficznie religijne" . Wspólny mit wyznaczający wspólne cele oraz wspólne dążenia do realizacji tych wskazań tworzą nową formę ko­ lektywnej identyfikacji, przewyższającą swą wartością więzi wynikające ze stosunków pokrewieństwa. M i t staje się wówczas instrumentem. pod­ budowy autorytetu szamana (page), który jako organizator ruchu i osoba ześrodkowująca wokół siebie członków nowej grupy działa w naturalnych granicach jednego żywiołu etnicznego. Nie spotykamy się tu bowiem ze zjawiskiem tzw. pantrybalizmu, pojawiającego się w doktrynie i praktyce takich ruchów społeczno-religijnych, które powstają na podłożu społecz­ ności znacznie bardziej poddanych akulturacji, niźli dało się to zauważyć u plemion Tupí-Guaraní . 73 74 7 0 M a l i n o w s k i , Mit w psychologii ludów pierwotnych, s. 520-521; P ede Q u e i r o z , Reforme et revolution..., s. 276. Nimuendajú-Unkel, Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., passim; M é t r a u x , Les Messies de VAmérique de Sud, s. 109. N i m u e n d a j ú - U n k e l , Die Sagen von der Erschaffung und Vernichtung der Welt..., s. 358-360. " W a c h , Socjologia religii, s. 84. P e r e i r a de Q u e i r o z , Reforme et revolution, s. 276. reira 7 1 7 2 7 4 �FUNKCJE MILLENARYSTYCZNEGO MITU TUPl-GUARANl 115 W aspekcie psychologicznym można powiedzieć, iż m i t millenarystycz­ ny spełnia u Tupí-Guaraní funkcję psychicznego stabilizatora. Likwiduje lub łagodzi skutki frustracji, wynikającej z pesymistycznych przekonań 0 nieuchronności przeznaczenia, pogłębionych całokształtem sytuacji społeczno-kulturowej, w jakiej Indianie ci znaleźli się po zajęciu Brazylii 1 Paragwaju przez europejskich kolonistów. W zamian dostarcza im złu­ dzeń i umacnia wiarę w lepszą przyszłość, daje równocześnie poczucie nadziei, zabezpieczenia i podpory w najtrudniejszych momentach życio­ wych. Wielość i różnorodność funkcji millenarystycznego mitu Tupí-Gua­ raní, rozpatrywanego t u jako rdzeń „doktryny'' indiańskich ruchów spo­ łeczno-religijnych o formie migracjonistycznej, są również świadectwem uzasadniającym krytykę tzw. jedno przyczynowościowej wykładni genezy tych zjawisk religijnych. Zresztą takie monokauzalistyczne wyjaśnianie źródeł wysoce zróżnicowanych zespołów faktów jest na gruncie nauk spo­ łecznych całkowicie nieuzasadnione. Ukazanie zatem całego systemu wzajemnych sprzężeń i uwarunkowań było t u więc bezwzględnym obowiązkiem interpretatora. Wprawdzie rola mitu millenarystycznego została w artykule szczególnie wyeksponowa­ na, posiadał on bowiem w indiańskich społecznościach Tupí-Guaraní rze­ czywiście ogromne znaczenie — jednakże autor jest świadom tego, iż fenomenologiczna wiwisekcja, dostarczając niekiedy nader interesujących skojarzeń — nie może zastąpić takiej analizy, w której m i t traktowany byłby jako w y t w ó r świadomości w pełnym kontekście historycznie zmien­ nych determinant kulturowo-społecznych. Aleksander Posern-Zieliński THE FUNCTIONS O F T H E M I L L E N A R I A N MYTH IN SOCIAL-RELIGIOUS MOVEMENTS O F T U P l - G U A R A N l INDIANS A Summary Sometimes a myth can become a real cultural force, assuming the role of a sac­ ral regulator of social activities. This is particularly clear in the case of the so-called millenarian myths, with their central idea of salvation conceived as earthly, collective and material. I n American Indian mythologies we encounter this type of myth e.g. in Tupí-Guaraní societies. Under an immediate influence of such a myth, reinforced by their traditional fatalism and by the developments of European colo­ nization, they abandoned their native territories and wandered towards the dreamed "Land Without Evil", the happy abode of the ancestors in which happiness and welfare prevailed. Those wandering occured generally in the 16th and 17th cen­ turies, engaging, then Tupinambá tribes on the Atlantic coast of Brazil. I n the mi­ grations of the 19th and 20th centuries participated Guaraní groups living on the border of Paraguay and Brazil. �116 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI During those periods the millenarian myth revealed its praxiological value, becoming as set of working directions and an instrument of social regulation. This feature of the myth is most remarkable in the moments of crisis, conflicts and historical turning points which are natural environments in which social-religious movements develop. The myth analysed here turned out to be a unity of its etiological (explanatory) and regulatory functions. It supplied an interpretation of phenomena and events belonging to the mythical past, giving them the status of peculiar models of si­ tuations that might be expected in future. On the other hand the myth, by becom­ ing an ideology of the „salvation movement", not only defined the perspectives of the future state of "perfection" in "the land of bliss", but it also contained concrete instructions defining efficient means of attaining the desired end. Among various functions of the millenarian myth its role as a regulator of human actions and a stimulator of social forces came to the fore. B y obliterating the diffe­ rences between the real and the unreal, the profane and the sacral, the spiritual and the material, the myth enabled a social acceptance for the endeavours which were doomed to failure because of the objectivisation of irrational means and methods. It was such a set of ideas which was underlying the emergence of so­ cial-religious movements of Tupí-Guaraní Indians; those movements assumed the form of migrations and became an outlet for the extreme anxieties caused by the traditional catastrophism and the situation of actual threat from outside. The primary regulatory function of the myth is a unifying focus and a comple­ mentation of its other functions: 1) •axiologieal, i.e., connected with an affirmation of the own culture in the new pattern of values and with attempts to retain the traditional way of life; 2) affiliative, i.e., related with the new type of group solida­ rity and the new form of collective identification based on a unity of a situation, ends and means aiming to the realization of the myth; 3) psychological, i.e., pro­ tecting the personality from frustration. The millenarian myth performs here the function of a psychological stabilizer by supplying illusions and reinforcing the faith in a better future. These are not all the functions of the millenarian myth; indeed, they defy attempts of a rigid classification. However, the aspects listed above are significant for an analysis of the migratory movements of Tupí-Guaraní. They allow us to state that the millenarian myth, besides being the doctrine of the social-religious movements of Tupí-Guaraní, functioned in their social consciousness as a positive alternative opposed to the colonial reality, strong enough to restore the lost state of harmony and equilibrium by metaphysical means. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8664551e68ffc0d5edbde1fea6505995.pdf c55c346996d29d9d750a275f55a0c7c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:562 Title A name given to the resource Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.349-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE JAKO PRZYKŁAD WSPÓŁCZESNYCH PRZEOBRAŻEŃ K U L T U R O W Y C H Studia nad d a w n y m i w i e r z e n i a m i autochtonicznej ludności A u s t r a l i i i Oceanii znajdują się do dziś w c e n t r u m zainteresowania szeregu r e l i ­ gioznawców i etnografów. Badania t y c h „pierwotnych", o ile je t a k można nazwać, r e l i g i i czy systemów wierzeń posiadają duże znaczenie. Ułatwiają one poznanie i zrozumienie różnorodnych f o r m r e l i g i i oraz rzucić mogą n o w e światło n a i c h rozwój i genezę. N i e można jednak ograniczać się wyłącznie do badań n a d archaicz­ n y m i f o r m a m i wierzeń dzisiejszych ludów k o l o n i a l n y c h l u b t y c h , które jeszcze wczoraj n i m i były. T a k j a k zmieniają się w a r u n k i życia I n d i a n czy Melanezyjezyków, t a k też zmieniały się i c h wierzenia, zmieniało się miejsce t y c h wierzeń w całokształcie nowego zespołu k u l t u r o w e g o , zmieniała się także i c h f u n k c j a społeczna. Dlatego też ważnym dziś zadaniem d l a etnografa i religioznawcy jest śledzenie procesów powsta­ w a n i a n o w y c h zespołów, n o w y c h f o r m wierzeń, n o w y c h r e l i g i i u ludów, które do niedawna były uważane za t y p o w y c h wyznawców, być może nawet najstarszych do dziś zachowanych f o r m wierzeń — t a k i c h j a k np. t o t e m i z m , fetyszyzm l u b a n i m i z m . Charakterystyczną formą nowo powstałych wyobrażeń r e l i g i j n y c h na terenie M e l a n e z j i są m . i n . t z w . k u l t y cargo. Wokół pojawiających się proroków, głoszących b l i s k i koniec świata l u b l o k a l n y w i e l k i k a ­ t a k l i z m w rodzaju powodzi albo trzęsienia ziemi, grupują się t u b y l c y . Wierzą o n i , iż po t a k i e j k a t a s t r o f i e z j a w i się na ziemi „zbawiciel" bądź to w postaci i c h zmartwychwstałych przodków, bądź też w postaci j a ­ kiegoś dawniejszego, dziś n i e m a l zapomnianego bóstwa, które przyniesie s w o i m w y z n a w c o m szereg dóbr t y p o w y c h d l a „białej c y w i l i z a c j i " . W celu ochrony swego życia od grożącego k a t a k l i z m u i przyśpieszenia p r z y b y c i a mesjasza t u b y l c y organizują r e l i g i j n e stowarzyszenia. Ideą przewodnią t y c h r e l i g i j n y c h ruchów występujących na terenie Melanezji o d połowy �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI X I X w . do czasów współczesnych jest pragnienie uzyskania wyższego standartu życiowego, pragnienie posiadania i k o r z y s t a n i a z t y c h wszel-k i c h dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i technicznej X X w., które „dziki człowiek" widział u swego białego pana — p l a n t a t o r a , urzędnika a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , misjonarza czy żołnierza, a które d l a niego p r a k t y c z n i e nie były osiągalne. Ponieważ Melanezyjczycy n i g d y nie spo­ t y k a l i się z produkcją t a k i c h wytworów, j a k n p . samochód, radio czy ubranie, dlatego też przypuszczali, że t o w a r y te są dziełem rąk jakiejś nieznanej, n i e m a t e r i a l n e j , cudownej siły, która przekazała je w posia­ danie białych l u d z i . Zakładając więc cudowne pochodzenie t y c h dóbr t u b y l c y uważają, że równie dobrze w niedalekiej przyszłości nastąpi okres, k i e d y ta nieznana siła, być może w postaci i c h przodków, przekaże z k o l e i i m t e wszystkie upragnione p r z e d m i o t y . W i a r a , iż t o w a r y te przybyć mają, dzięki p r z o d k o m l u b z b a w i c i e l o w i , na w i e l k i m s t a t k u , wyraźnie łączy się z codziennym w i d o k i e m z a w i j a ­ jących z E u r o p y i A m e r y k i statków załadowanych najróżnorodniejszymi produktami . Ponieważ w języku hiszpańskim i a n g i e l s k i m ładunek s t a t k u okreś­ l a n y jest jako cargo, dlatego też wspomniane wyżej r e l i g i j n e r u c h y n a ­ z y w a n o „kultami cargo". Te powszechne na terenie Melanezji „kulty cargo" zaliczają niektórzy badacze do k a t e g o r i i t z w . ruchów m i l l e n a r y ­ stycznych mających w pełni podstawę materialną, będących n i e r o z w i niętą i zaciemnioną przez religijną ideologię formą w a l k i n a r o d o w o w y ­ zwoleńczej. Słowo „millenaryzm" używany jest na określenie t y c h r u ­ chów r e l i g i j n y c h , które związane są z przywróceniem szczęśliwego o k r e ­ su „złotego w i e k u " . N i e należy jednak z b y t dosłownie interpretować tego t e r m i n u , gdyż oczywiście n i e chodzi t u o okres a k u r a t tysiącletni, lecz o t a k i e czasy, w których nastąpią gwałtowne z m i a n y w obecnej s y t u a c j i politycznej, ekonomicznej i k u l t u r o w e j . 1 2 3 J a k i jest jednak cel badań tego t y p u r e l i g i j n y c h , czy też r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów? Czy mają one praktyczne znaczenie? Czy rzucić mogą n o w e światło na dzieje wierzeń r e l i g i j n y c h ? 'J. G u i a r t, en Mélanésie, P. W o r s 1 e y, L a Repartition , , A r c h i v e s de Sociologie d r u k u , J . G i j a r, P. U o r s 1 i, Rasprostranienie laniezii, [w:] v Mielaniezii, 2 P. Uorsli, Kogda des Mouvements Millénaristes des R e l i g i o n s " n r 5: 1958; k o r z y s t a m z p r z e ­ wostrubit millenaristskich trúba. dwiżienij 1 ssliedowanie w kultów Miekargo M o s k w a 1963, s. 352—353. G . E c k e r t , Prophetentum in Melanesien, „Zeitschrift fiir E t h n o l o g i e " , t. 69: 1937, s. 140. 3 sia, P. W o r s 1 e y, The trumpet London termin 1957 (za U o r s l i , millenaryzm, gdyż jest shall sound. A s t u d y of „Cargo" Kogda..., on w g s. 16). Z a W o r s l e y ' e m mnie najbardziej n i a współczesnych r e l i g i j n y c h ruchów mających m i e j s c e cult in przyjąłem odpowiedni na terenie Melane­ także d l a określe­ Oceanii. t �MELANEZYJSKIE RUCHY MILLENARYSTYCZNE 351 W obliczu w i e l u faktów wskazujących, że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały w różnych okresach h i s t o r y c z n y c h , u różnych ludów, i t o stojących na różnym s t o p n i u r o z w o j u stosunków społecznych, ważnym zadaniem jest ustalenie regularności t y c h zjawisk, w y k r y c i e i c h zna­ czenia i i c h związku z sytuacją społeczno-ekonomiczną, polityczną i k u l ­ turową. Badanie n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i występującymi u ludów tzw. k o l o n i a l n y c h w i c h najpóźniejszej fazie, t j . w X X w., posiadało w rękach w i e l u badaczy j a k najbardziej p r a k t y c z n e znaczenie. D o s t a r ­ czały one k o l o n i a l n y m władzom niezbędnych wskazówek pomocnych dla r e g u l o w a n i a t y m i r u c h a m i , ich ograniczania, a nawet l i k w i d o w a n i a . W y k r y c i e źródeł t y c h m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów stanowiących przecież swoistą formę p r o t e s t u p r z e c i w k o k o l o n i a l n y m stosunkom m a pierwszo­ rzędne znaczenie d l a poznania ogólnych procesów kształtowania się w a l ­ k i narodowowyzwoleńczej. W y k r y c i e , dlaczego protest t e n przybrał f o r ­ mę religijną, stanowiłoby poważny wkład do badań n a d u s t a l e n i e m stosunku ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h do i n n y c h przejawów ruchów n a ­ rodowowyzwoleńczych i ruchów czysto r e l i g i j n y c h . Studiując współczesne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e posiadamy możliwość śledzenia procesów p o w s t a w a n i a n o w y c h systemów r e l i g i j n y c h , posia­ d a m y możliwość badania procesów s y n k r e t y z a c y j n y c h , procesów w z a ­ jemnego p r z e n i k a n i a się dwóch światów wyobrażeń r e l i g i j n y c h : chrześci­ jańskiego i tradycyjnego — tubylczego. Tą drogą uzyskać możemy m a ­ teriał porównawczy, który p o z w o l i n a m także analizować podobne r u c h y , mające miejsce stosunkowo niedawno, n p . w X I X w., a o których ze względu na niedostateczną ilość materiału n i e w i e l e możemy powiedzieć. Studia n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i umożliwiają śledzenie współ­ czesnych procesów k u l t u r o w e j d y f u z j i i p o w s t a w a n i a niezależnych od siebie, a podobnych czy nawet i d e n t y c z n y c h wytworów k u l t u r y w w y ­ n i k u zbliżonych warunków . 4 W y k r y c i e ogólnych t e n d e n c j i i prawidłowości współczesnych ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h przyczynić się może do dalszego zrozumienia i n n y c h podobnych l u b zbliżonych ruchów, nawet t a k i c h , które miały miejsce w odległej przeszłości. Badania więc t a k ie rzucić mogą także nowe światło na genezę chrześcijaństwa. Już dziś można wyróżnić pewne wspólne cechy między rodzącym się chrześcijaństwem w I i I I w . n.e. a m i l l e n a r y s t y c z n y m i r u c h a m i na N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i w w i e ­ kach X I X i X X , m i m o iż oczywiście w a r u n k i historyczne były całko- 4 s. 577. R. H. L o w i e, An Introduction to Cultural Anthropology, N e w Y o r k 1956, �ALEKSANDER 352 POSERN-ZIELIÑSKI w i c i e inne. Jednak i t u , i t a m występowano p o d wspólnym hasłem c u d o w n e j d r o g i zbawienia n a r o d u od ciemiężycieli . Badania n a d r u c h a m i m i l l e n a r y s t y c z n y m i i r u c h a m i o zbliżonym cha­ rakterze rozpoczęły się stosunkowo niedawno — na przełomie X I X i X X w., m i m o t o jednak l i t e r a t u r a i m poświęcona jest dziś bardzo o b ­ szerna, lecz niestety u nas nie zawsze dostępna. Po okresie zupełnego niezwracania u w a g i na takie r u c h y , j a k „kult cargo", u k a z y w a n o i c h charakter w świetle nie zawsze właściwym. T r z e Ъа przecież pamiętać, że były to jednak r u c h y skierowane wyraźnie przeciwko u s t r o j o w i k o l o n i a l n e m u . Dlatego też z jednej s t r o n y stoso­ wano w stosunku do nich silne represje, z d r u g i e j zaś zaczęto je a n a l i ­ zować — podkreślając te cechy, które wskazywać miały na o b j a w y n i e m a l p a t o l o g i i społecznej i r e l i g i j n e j . Często w y k a z y w a n o i w y s u ­ w a n o na p l a n pierwszy specyficzne psychiczne cechy osobowości p r z y ­ wódców poszczególnych ruchów. Starano się także zwiększyć w p u b l i ­ kacjach znaczenie momentów ściśle r e l i g i j n y c h , maskując l u b nie z w r a ­ cając u w a g i na społeczną i polityczną stronę t y c h ruchów . Współcze­ śnie coraz więcej autorów ukazuje także na n i e r e l i g i j n e aspekty m i l l e ­ narystycznych ruchów . Szczególne jednak miejsce wśród n i c h zajmuje angielski etnograf Worsley, stosujący w swoich n a u k o w y c h badaniach metodologiczne podejście bardzo zbliżone do marksistowskiego. Dał on dobrą monografię ruchów t y p u „kult cargo", ukazując je na t l e złożonej s y t u a c j i społecznej, politycznej i ekonomicznej terenów Melanezji i N o ­ w e j G w i n e i od w i e k u X I X do czasów obecnych . 5 6 7 8 Celem uzyskania właściwego obrazu ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n a ­ leży korzystając bezpośrednio z materiału źródłowego w sposób m a k s y ­ m a l n y odrzucić tendencyjność opisu l u b i n t e r p r e t a c j i . Źródłami b o w i e m prócz bezpośrednich badań t e r e n o w y c h czy autopSyjnych spostrzeżeń A . L . К г o e b e r, Anthropology. Race. Language. Culture. Psychology. Pre­ history, N e w Y o r k 1948, s. 439—440; S . A . T o k a r i e w , Priedislowie riedakcii, [ w : ] U o r s l i , op. cit., s. 8 — 9 ; E . M. B a r t o s z e w i c z , Angiely, siejuszcze smierť, M o s k w a 1965, s. 31—75. 5 P o r . A . M é t r a u X , The Guaraní, [w:] Handbook of South American Indians, The Tropical Forest Tribes, Smithsonian Institution, B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o ­ logy, B u l l e t i n 143, W a s h i n g t o n 1948, s. 93—94; A . M é ť r a u x, The Tupinamba, [w:] Handbook of South, American Indians..., s. 131. 6 P o r . F . M . К e e s i n g, The South Seas in the modern World, New Y o r k 1945, s. 77—79, 174—175; J . J . H o n i g m a n n , The World of Man, N e w Y o r k 1959, s. 265—266; C . S . В e 1 s h a w, The Significance of modern cults in Melanesian development, „The A u s t r a l i a n O u t l o o k " , t. 4: 1950, s. 116—125 (za Reader in Com­ parative Religion. An Anthropological Approach, E v ^ n s t o n — E l m s f o r d 1962, s. 4 9 0 — 492. 7 8 W o r s l e y , op. ctí. �MELANEZYJSKIE RUCHY 353 MILLENARYSTYCZNE w y s z k o l o n y c h etnografów badających te p r o b l e m y , głównie w latach trzydziestych i czterdziestych X X w., są, jeśli chodzi o okresy wcześniej­ sze, różnorodne urzędowe r a p o r t y urzędników a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l ­ nej, w y r o k i sądów miejscowych, relacje i sprawozdania placówek m i s y j ­ n y c h , w s p o m n i e n i a w o j s k o w y c h biorących udział w działaniach z b r o j ­ n y c h p r z e c i w k o uczestnikom t y c h ruchów, czy też przypadkowe zapisy w dziennikach i pamiętnikach t y c h Europejczyków, którzy m i e l i okazję przebywać wówczas na terenie „czarnych w y s p " M e l a n e z j i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e rozpoczęły się na terenie Oceanii około s t u lat t e m u . Już w 1857 r. protestanccy misjonarze p i s a l i o t y m , że wśród Papuasów zamieszkujących wybrzeża dzisiejszego I r i a n u Zachodniego rozprzestrzeniał się m i t o powrocie jednego z k u l t u r o w y c h bohaterów . W dziesięć l a t później na t y c h samych terenach pojawił się p r o r o k , w y ­ słannik t e j m i s t y c z n e j postaci. Skłaniał o n l u d z i do porzucania s w y c h pól, gdyż już niedługo — j a k głosił — nastąpi okres tysiącletniego pań­ stwa szczęśliwości, a k u l t u r o w y bohater p r z y w i e z i e ze sobą wszystkie te rzeczy, których człowiek może pragnąć, a także t y l e jedzenia, iż n i g d y ludzie nie będą cierpieć głodu . 9 10 O d tego też czasu r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e zataczają w M e l a n e z j i coraz szersze kręgi. T u b y l c y wierzą przeważnie, że cargo — c u d o w n y wynalazek X X w., jest dziełem i c h przodków. B i a l i t a k j a k u k r a d l i czar­ n y m l u d z i o m ziemię, t a k też u k r a d l i i c h p r z o d k o m cargo. Dziś natomiast ukrywają to i kłamią głosząc, że wszystkie t e p r z e d m i o t y w y k o n a l i sa­ m i . Jednak p r z y j d z i e czas, k i e d y wszystko się z m i e n i , przodkowie p o ­ wrócą i cargo stanie się własnością tubylców. Biała ludność zginie l u b zostanie wypędzona, albo też z m i e n i k o l o r skóry na czarny, a M e l a n e zyjczycy staną się b i a l i . u Wiele elementów t e j nowej ideologii pochodzi z okresu p r z e d k o l o n i zacyjnego, z okresu, k i e d y i k u l t u r a , i miejscowe społeczeństwo n i e uległy jeszcze z m i a n o m pod wpływem europejskiego osadnictwa. Wszyst­ k i e t e dawne wierzenia, t a k i e j a k n p . w i a r a w bohaterów k u l t u r o w y c h i k u l t przodków, splotły się razem z k o m p l e k s e m chrześcijańskich r e l i ­ g i j n y c h wyobrażeń . 12 B o h a t e r k u l t u r o w y — m i t o l o g i c z n a postać o n a d n a t u r a l n e j s i l e , mająca często l u d z k i e kształty. W i e l u mieszkańców A u s t r a l i i i O c e a n i i wierzyło, że b o h a ­ ter k u l t u r o w y żył niegdyś j a k człowiek n a z i e m i . Odchodząc przekazał l u d z i o m w s z y s t k i e w y t w o r y k u l t u r y oraz nauczył i c h z n i c h korzystać. 9 W o r s 1 e y, op. cit., s. 62—68, H . D a m m, Kanaka. L e i p z i g 1959, s. 315. 10 11 S. A . W o r s l e y , op. cit., s. 299—301; J . J . T о к a r i e w, Rieligija w istorii narodów F . R . L e h m a n n , Prophetentum gie", t. 66: 1934, s. 262—265. 12 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Menschen der Südsee, Honigmann, op. cit., s. 265; mira, M o s k w a 1964, s. 73. in der Südsee, „Zeitschrift für E t h n o l o - �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Ważną rolę w p o w s t a w a n i u t y c h s y n k r e t y c z n y c h kultów, obok n o ­ wego układu stosunków społecznych i ekonomicznych, spełnili k a t o l i c c y i protestanccy misjonarze; szerząc nową wiarę i zakładając coraz to więcej placówek m i s y j n y c h p r z y g o t o w y w a l i o n i o d p o w i e d n i g r u n t d l a a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j , włączającej wkrótce te t e r e n y w sferę eksploatatorskiej p o l i t y k i . T u b y l c y porzucając stare wierzenia i stare bóstwa, które Skutecznie n i e stawiły czoła t a j e m n i c z y m siłom białych l u d z i , p r z y j m o w a l i stosunkowo chętnie wiarę chrześcijańską uważając, że da i m to możliwość uczestniczenia w e w s z e l k i c h dobrodziejstwach c y w i l i ­ zacji. G d y jednak t o nie następowało, w t e d y występowali o n i p r z e c i w ­ k o m i s j i i m i s j o n a r z o m zarzucając i m k ł a m s t w o . Stare w i e r z e n i a przodków zostały zdyskredytowane, nowe nie spełniły pokładanej w n i c h nadziei, dlatego też t u b y l c y m u s i e l i stworzyć sobie inną postać wierzeń, czerpiąc zarówno z d a w n y c h t r a d y c j i m i t o l o g i c z n y c h , j a k i z n o w y c h — chrześcijańskich. W t e n sposób zrodziła się koncepcja cargo, w t e n też sposób powstała nadzieja na przyjście nowego okresu — okresu „zło­ tego w i e k u " . T u b y l c y przedstawiają historię swojego l u d u przeważnie jako trój­ s t o p n i o w y schemat mitologiczny. Pierwszy okres stanowią czasy sprzedeuropejskiej k o l o n i z a c j i . W oczach współczesnych tubylców uległ o n t a k dalekiej idealizacji, iż uważają go o n i za u t r a c o n y „złoty w i e k " . D r u g i okres to czasy kontaktów świata tubylczego z europejskim, czasy gwał­ t o w n y c h z m i a n k u l t u r o w y c h i społecznych. Trzeci — t o czasy przyszłe, te które przyniosą ze sobą w darze miejscowej ludności wszelkie b o ­ gactwa, władzę i p r z y w i l e j e — przeznaczone obecnie wyłącznie dla Europejczyków . Z w o l e n n i c y t y c h koncepcji, aby należycie przygotować się do p r z y ­ bycia zbawiciela, aby przyspieszyć nadejście w i e k u szczęśliwości, p o r z u ­ cają swoje codzienne zajęcia, wędrują w ustronne miejsca i t a m o d b y ­ wają swoje obrzędy. I n n i budują na brzegu morza duże magazyny, które mają pomieścić przywiezione t o w a r y , przygotowują nadbrzeża, aby umożliwić łatwe przybicie statku, konstruują specjalne obserwacyjne wieże, rozwieszają „anteny", za pomocą których nawiązują bezpośredni k o n t a k t z p r z o d k a m i . W czasie zebrań, pieśni i tańców bardzo często mają miejsce zbiorowe a t a k i h i s t e r i i , h a l u c y n a c j i , transu, w który w p r o ­ wadzają swoich wyznawców p r o r o c y i organizatorzy ruchów. Rekrutują się o n i przeważnie z jednostek, które zetknęły się bliżej z cywilizacją 13 14 15 13 W o r s l e y , op. c i i . , s. 52—54; К е е s i n g , op. cit., С. V a 1 a n t i n e, U s e s h i s t o r y " , t. 7: 1960, s. 1—28. 1 4 15 ą. 315. Honigmann, of Elnohistory in op. cit., s. 265; E c k e r t , s. 236—238. an Acculturation study, „Ethno- op. cit., s. 137; D a m m, op. cit., �MELANEZYJSKIE 365 RUCHY MILLENARYSTYCZNE Białych. Są to więc często b y l i żołnierze służący w czasie w o j n y w a r m i i japońskiej l u b amerykańskiej, b y l i pomocnicy misjonarzy, niżsi urzędni­ cy organów a d m i n i s t r a c j i . Przywódcy c i o w i e l e lepiej niż i n n i poznali w a r u n k i życia ludności białej, wartość pieniądza i znaczenie e u r o p e j ­ skich produktów. O n i też głosili jako p i e r w s i hasła „kataklizmu", „zło­ tego w i e k u " , o d w r o t n e j segregacji" i cargo. Prorocy oprócz s w y c h w r o ­ dzonych zdolności „szamanistycznych" posiadali także często t a l e n t organizacyjny i p o l i t y c z n y . O n i też w sposób twórczy w p r o w a d z a l i do melanezyjskich kultów elementy zaczerpnięte z opowieści b i b l i j n y c h , a w szczególności wątki apokaliptyczne. R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e t y p u cargo i przybliżone rozpoczęły p o j a ­ wiać się w w i e k u X I X n a s k u t e k początkowej działalności k o l o n i z a t o ­ rów, którzy w p r o w a d z i l i na t e r e n y N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i e p i ­ demie, a l k o h o l i z m i spowodowali znaczne zmniejszenie się l i c z b y t u b y l ­ czej ludności na skutek podsycanych w a l k międzyplemiennych. Reszty dopełniła akcja w e r b u n k u siły roboczej na powstające w i e l k i e p l a n t a ­ cje k o p r y i działalność m i s y j n a . W t y m też czasie do najbardziej znanych ruchów zaliczyć należy t z w . k u l t T u k a występujący w siedemdziesiątych i osiemdziesiątych latach n a w y s p a c h F i d ż i . Pod koniec X I X w . n a większą skalę r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e pojawiać zaczęły się na wybrzeżach N o w e j G w i n e i . Przykładem służyć n a m może r u c h p r o r o k a z zatoki M i l n e w południo­ wo-wschodniej części w y s p y w r o k u 1893 . Chociaż r u c h y te zapoczątkowane zostały w X I X w., to jednak i c h największe nasilenie na terenie M e l a n e z j i miało miejsce w latach czter­ dziestych i pięćdziesiątych X X w . W t e d y też najczęściej p o j a w i a l i się zbawiciele i prorocy. Dzisiaj t r u d n o nawet ustalić dokładną liczbę t y c h ruchów, dane b o w i e m są bardzo często niepełne i sprzeczne. T r u d n o też ustalić ścisłą chronologię poszczególnych ruchów, gdyż mogły one p o ­ wstać o w i e l e wcześniej, niż mówią n a m to zapisy dokonane przez a d m i ­ nistracyjne władze. Jednak ogólna liczba znanych dziś ruchów m i l l e ­ n a r y s t y c z n y c h na terenie Oceanii sięga 70. N a j l i c z n i e j występowały one na N o w e j G w i n e i , i to w j e j części północno-wschodniej, oraz na N o w y c h H e b r y d a c h , Wyspach Salomona i Wyspach F i d ż i . Do najbardziej powszechnych i daleko rozprzestrzenionych w M e l a ­ nezji elementów m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów należy zaliczyć pojawienie 16 17 18 19 16 W о г s 1 e y, op. cit., s. 41—60. 1 7 В e 1 s h a w, op. cit., s. 487; W o r s 1 e y, op. cit, s. 2 3 — 4 0 ; K e e s i n g , op. cit., s. 237. 18 W o r s 1 e y, op. cit., s. 65—68. " Guiart, s. 487—491. Worsley, op. cit., s. 351—357 i mapa; В e 1 s h a w, op. cit., �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI się m i t u o z m a r t w y c h w s t a n i u przodków, częściowy powrót o d chrześci­ jaństwa k u d a w n y m , lecz z m o d y f i k o w a n y m w i e r z e n i o m , w y k o r z y s t a n i e p e w n y c h p r a k t y k i d o g m a t y k i chrześcijańskiej, powstanie m i t u o cargo, który m a być dostarczony na s t a t k u , samolocie l u b łodzi podwodnej, pojawienie się m i t u o kosmicznej katastrofie, po której powstanie o d ­ w r o t n y do dzisiejszego układ h i e r a r c h i i między Białymi i C z a r n y m i , pojawienie się i d e i zbawiciela-mesjasza, występowanie polityczno-ekono­ m i c z n y c h aspektów w ramach religijnego p r o g r a m u , wrogość d o E u r o ­ pejczyków połączona często z a k t a m i siły . Worsley uważa, że r e l i g i j n o - m i s t y c z n a obrzędowość t y c h kultów w y ­ stępuje w największym s t o p n i u w t a k i c h regionach, gdzie nowe socjalno-ekonomiczne w a r u n k i jeszcze n i e spowodowały całkowitego rozkładu miejscowej k u l t u r y . T a m natomiast, gdzie rozkład tradycyjnego społe­ czeństwa już nastąpił, w ruchach t y p u cargo zmniejsza się r o l a c z y n n i ­ ków r e l i g i j n y c h . I n n y m i słowy r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e w swej drodze ewolucyjnej posiadają tendencję przechodzenia od ruchów r e l i g i j n y c h do r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h , b y wreszcie stracić całkowicie charakter r e l i ­ g i j n y i stać się świeckim r u c h e m a n t y k o l o n i a l n y m . T y p o w y m p r z y ­ kładem takiego r u c h u , w którym przywódcy z mistyków^proroków stają się l i d e r a m i n o w y c h p a r t i i p o l i t y c z n y c h , jest r u c h P a l i a u mający miejsce w latach 1946—1954 n a Wyspach A d m i r a l i c j i . Świadectwem, j a k dalece elementy r e l i g i j n e splecione były z p o l i t y c z n y m i i społecznymi, jest f a k t , iż dość często na Zachodzie określano niektóre r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e j a k o „komunistyczne" l u b będące inspiracją „komunistycznych agen­ tów" . 20 21 22 23 Z d r u g i e j s t r o n y zachodzić mogą i procesy o d w r o t n e . Ruch m i l l e n a ­ r y s t y c z n y n a s k u t e k z m i a n y warunków miejscowych, na Skutek f o r m o ­ w a n i a się świeckich organów — p a r t i i p o l i t y c z n y c h z a n t y k o l o n i a l n y m p r o g r a m e m — tracić może charakter w a l k i narodowowyzwoleńczej i po­ w o l i przekształcać Się w r u c h sektancki, separatystyczny, nawet w r o g o usposobiony w stosunku do sił postępowych . 24 W e w o l u c j i więc ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h zachodzi o d w r o t n i e p r o ­ p o r c j o n a l n y stosunek między sferą ideologii r e l i g i j n e j a walką a n t y k o lonialną. W czasach współczesnych s p o t y k a m y się najczęściej z fazami E l e m e n t y te n i e muszą oczywiście G u i a r t, W o r s 1 e y, op. cit., s. 355 i m a p a . W o r s l e y , op. cit., s. 287—288. 2 0 występować wszystkie razem; por. 21 W o r s l e y , op. cit., s. 228—241; D a m m, op. cit., s. 315; M. M e a d , New lives for old. Cultural transformation. Manus 1928—1953, N e w Y o r k 1956, s. 166 п., 192—195. 2 2 2 3 В e 1 s h a w, op. cit., s. 491; К e e s i n g, op. c i t , s. 175. 2 4 В. Afriki, I . S z a r i e w s к a j a, Staruje i nowyje rieligii tropiczieskoj M o s k w a 1964, s. 269—270; W o r s 1 e y, op. cit., s. 287—288. i jużnoj �MELANEZYJSKIE RUCHY 357 MILLENARYSTYCZNE końcowymi r o z w o j u ruchów cargo. Tracą one jednak szybko swój b o ­ j o w y charakter i przekształcają się w s e k t y o o g r a n i c z o n y m zasięgu i oddziaływaniu. Obok n i c h wyrastają nowe organy — już n i e r e l i g i j ­ ne, lecz polityczne, nie mające w zasadzie nic wspólnego z „klasycz­ n y m " m i l l e n a r y z m e m prócz t r a d y c j i w a l k i . R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e i i m p o k r e w n e podzielić można za W o r sley'em na a k t y w n e i bierne. A k t y w n e są te, które w s w y m programie posiadają koncepcję gwałtownych z m i a n obecnie istniejącej rzeczywisto­ ści, i to zmian, które nastąpić mają w stosunkowo b l i s k i m czasie. W prze­ ciwieństwie do n i c h r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e określane j a k o bierne za­ kładają w s w o i m programie, iż okres „złotego w i e k u " nastąpi, ale w d a ­ lekiej przyszłości, i to albo na ziemi, albo też w świecie życia pozagrobowego. Społeczna r o l a t y c h ruchów jest oczywiście bez porów­ nania mniejsza niż ruchów należących do pierwszej k a t e g o r i i . 2 5 R u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie N o w e j G w i n e i i M e l a n e z j i ode­ grały dużą rolę w kształtowaniu się nowej świadomości tamtejszych mieszkańców. Należy przecież pamiętać o t y m , iż etniczna s t r u k t u r a t y c h terenów do okresu kolonialnego — to k o n g l o m e r a t setek najróżnorodniejszych p l e m i o n , z których n i e m a l każde stanowiło całkowicie odrębny etnos. T o oczywiście n i e sprzyjało p o w s t a n i u nowego zintegrowanego społeczeństwa, takiego społeczeństwa, które odpowiadałoby w a r u n k o m społeczno-ekonomicznym n a r z u c o n y m przez władze kolonialne. Rozkład jednak d a w n y c h stosunków społecznych na s k u t e k z m i a n k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u zetknięcia się dwóch c y w i l i z a c j i , z których j e d ­ na — ta wyższa — uzurpowała sobie p r a w o do rządzenia tą niższą, spowodował ożywienie kontaktów międzyplemiennych i masowe m i g r a ­ cje. Rozprzestrzenianie się m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów i uniwersalnego języka, j a k i m jest „pidgin E n g l i s h " , w największym c h y b a s t o p n i u p o ­ łączyły mieszkańców. W i a r a w cargo wyszła b o w i e m poza r a m y starej religii plemiennej. N o w a sytuacja historyczna spowodowała, że po jednej stronie sta­ nęli Czarni, po d r u g i e j zaś B i a l i . W t y c h n o w y c h w a r u n k a c h w obozie Czarnych rodzić zaczęły się procelsy i n t e g r a c j i , powstawała n o w a świa­ domość. W t e n sposób na t l e zaistniałych warunków społeczno-ekonom i c z n y c h i ruchów r e l i g i j n o - m i l l e n a r y s t y c z n y c h o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m powstały początki nacjonalizmu, które uzewnętrzniły się w przejawach solidarności narodowej i dążeniach do państwowej samo­ dzielności. R u c h y t e w g L o m m e l a są nie t y l k o świadectwem w z r o s t u nacjonalizmu, lecz także narzędziem jego u t w i e r d z a n i a . Oczywiście t y l k o 26 der 25 W o r s 1 e y, op. cit., s. 16. 26 A. L o r a r a e l , „Europaisierung Der „Cargo-Kult" der Primitiven", in Melanesien. Ein Beitrag zura Problem „Zeitschrift f i i r E t h n o l o g i e " , t. 78: 1953, n r 1. �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI do czasu, dopóki odgrywają one wiodącą rolę w opozycji a n t y k o l o n i a l nej. W dalszej fazie b o w i e m muszą przekształcić się w separatystyczne sekty o charakterze p a s y w n y m — w sekty o odmiennej r o l i i znaczeniu. Na pozostałym obszarze Oceanii, poza t e r e n a m i N o w e j G w i n e i i a r ­ chipelagami Melanezji r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e występowały stosunkowo rzadko. Na Polinezji znamy zasadniczo takie r u c h y głównie z W y s p T o w a r z y s t w a , Hawajów i N o w e j Z e l a n d i i . Wszystkie one jednak miały miejsce nie w czasach n a m współczesnych, lecz w d r u g i e j połowie X I X w . Do najbardziej znanych należał r u c h z w a n y H a u - H a u l u b P a i - M a r i r e występujący w latach 1864—1868 na terenie N o w e j Z e l a n d i i . Był t o r u c h z b r o j n y w y m i e r z o n y przeciwko A n g l i k o m , którzy w t y m okresie przeprowadzali akcję odbierania M a o r y s o m ziemi. Był zorganizowany na wzór w o j s k o w y z naczelnym r e l i g i j n y m przywódcą międzyplemiennym prowadzącym oprócz działań w o j e n n y c h zakrojoną na szeroką skalę akcję nawracania na nową wiarę. Ideą przewodnią t e j r e l i g i i było przekonanie, iż dzięki magicznej sile o t r z y m a n e j za pośrednictwem kapłanów o d bóstwa będzie można pokonać i wygnać z N o w e j Z e l a n d i i białych k o l o ­ nizatorów . W X I X w . na Hawajach, w w a r u n k a c h szybkiego u p a d k u rodzimej k u l t u r y i rozkładu tamtejszego społecznego systemu, stara w i a r a stawa­ ła się anachronizmem. Dlatego najbardziej charakterystyczną formą w a l k i narodowowyzwoleńczej było powstawanie szeregu sekt, których d o g m a t y k a stanowiła k o n g l o m e r a t starych h a w a j s k i c h wierzeń ze spe­ cjalnie pojętymi ideami chrześcijańskimi. R u c h y te miały także cha­ r a k t e r społeczny, gdyż zwróciły się one przeciwko p r o t e s t a n c k i m m i s j o m , które sankcjonowały wewnątrzhawajskie r o z w a r s t w i e n i e klasowe, j a k i panujące a k t u a l n i e stosunki k o l o n i a l n e . Wszystkie te r u c h y , określane często w relacjach m i s j o n a r z y jako anarchia l u b rozpusta, miały ogól­ n o n a r o d o w y charakter i p r o f i l wyraźnie a n t y m i s y j n y . Wszystkie one zwalczane były zbrojnie przez kolonialne w o j s k a i w zasadzie po w i e k u X I X już nie występowały; t u b y l c y b o w i e m na Hawajach i N o w e j Z e ­ l a n d i i s t a l i się mniejszością, która nie mogła nawet w sferze r e l i g i j n e j przeciwstawić się n a p o r o w i przybyszów. „ W t e n sposób wyspiarze u t r a ­ c i l i swój pacyficzny r a j , j a k nazywano w Europie n p . Hawaje, ale za to osiągnęli możliwość dostępu do r a j u w n i e b i e " . 21 28 2 7 czeskij A. I. Blinów, Sborník, 64—65, 84; A . land, Maorijskie Trudy bytnoj (1843—1872), R e i s с h e k, Sterbende Welt. D. D. kultury Zelandji, Oceanijskij Zwolf Jahre Forschleben oj New Zealand, Etnograji- 1957, s. 57—61, auf Neusee- L o n d o n 1960, „Missye K a t o l i c k i e " , t. 18: 1899, s. 57—61. T u m а г к i n, R o i amierikanskich gawajskogo [w:] t. 38, N. S., M o s k w a - L e i p z i g 1924, s. 148; K . S i n c l a i r , A history s. 137—138, 140—142; Z Nowej 28 wojny Instituía E t n o g r a f i i , missionierow národa i ego kolonialnom w razruszenii poraboszczenii, [w:] samoProblemy �MELANEZYJSKIE RUCHY 359 MILLENARYSTYCZNE W ogólnym zarysie te m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y polinezyjskie były bardzo zbliżone do r e l i g i j n y c h ruchów, z którymi s p o t y k a m y się w w i e ­ k u X X na terenie N o w e j G w i n e i i w y s p M e l a n e z j i . Jednak nigdzie w t a k dużych r o z m i a r a c h nie występowały r e l i g i j n o -polityczne r u c h y , j a k w czarnej A f r y c e . T a m też sprzęgły się one n a j ­ silniej z walką narodowowyzwoleńczą. Można powiedzieć, że wszystkie pierwsze masowe r u c h y Afrykańczyków mające n a r o d o w y charakter — to r u c h y r e l i g i j n e . Przyczyną powstania t y c h ruchów, z których najsłyn­ niejszy był t z w . „kinbangizm" w K o n g u , jest k o l o n i a l i z m , który spo­ wodował upadek rodzimej k u l t u r y . W t e j atmosferze nowa w i a r a n a r z u ­ cona przez Białych była całkowicie niezrozumiała, można ją za to było świetnie kojarzyć z k o l o n i a l n y m panowaniem. W t y c h w a r u n k a c h m i e j ­ scowa ludność, p o d w p ł y w e m pojawiających się masowo proroków i zbawicieli, tworzyła nowe k u l t y o charakterze a n t y k o l o n i a l n y m . Była to oczywiście reakcja na panujące s t o s u n k i między białym k o l o n i z a t o ­ r e m , urzędnikiem i misjonarzem, a c z a r n y m r o b o t n i k i e m , służącym i r o l n i k i e m . R u c h y te były w y r a z e m dążności do polepszenia swej s y ­ t u a c j i w n o w y c h dotychczas n i e znanych w a r u n k a c h . Interesująca w t y m względzie jest uwaga Malinowskiego, który twierdził, że „Euro­ pejczycy n i e p o w i n n i wszelkiej edukacji uważać za w i e l k i s k a r b ; lecz zwrócić uwagę na to, że [. ..] to, co [. . .] bierze [ M u r z y n ] z k u l t u r y e u r o ­ pejskiej, może stać się d l a niego zawadą i przekleństwem i wyrządzić m u krzywdę, jeśli o t w i e r a przed n i m h o r y z o n t y i r o z w i j a ambicje, które n i e mogą być zaspokojone" . Niestety, autor t e j c y t a t y n i e przewidział odmiennego r o z w o j u p o l i ­ tycznego, j a k i zaszedł krótko po I I w o j n i e światowej na c z a r n y m lą­ dzie, zmian, które dziś n i e t y l k o rozwijają h o r y z o n t y i ambicje, ale także zmierzają k u i c h b l i s k i e j realizacji. W p i e r w s z y m okresie powstawania t y c h zbliżonych do m e l a n e z y j skiego m i l l e n a r y z m u ruchów, t j . w w i e k u X I X , związane one były z głosami p r o t e s t u przeciwko naruszaniu plemiennej niezależności. O d lat 30-tych X X w . tendencje a n t y k o l o n i a l n e , j a k zresztą wszędzie, tracą całkowicie na znaczeniu, tracą b o w i e m tę funkcję na rzecz i n n y c h o r g a 29 3 0 31 istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwiniei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 80, M o s k w a 1962, s. 251—255, 264. 29 E. A n d e r s s o n , Messianic popular movements in the Lower Congo, Upsala 1958. 30 S z a r i e w s к a j a, op. cit., s. 17, 236, 239, 269—270, 301—302; E . G r e i v s - - A b a í i 1, O moíem otnoszenii к christianstwu, „Sowietskaja Etnografija", n r 6: Szkice teorii 1960, s. 142. 31 kultury, B. Malinowski, Warszawa Dynamika 1958, s. 196. przemian kulturowych, [w:] z �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI nizacji. W ostatnich czasach w związku ze z j a w i s k i e m przechodzenia od aktywnego do biernego etapu r o z w o j u ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h , w A f r y c e — podobnie j a k i w Melanezji — s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m j a k najbardziej s z k o d l i w y m — ze z j a w i s k i e m t z w . „czarnego r a s i z m u " , szowinistycznej d o k t r y n y dominującej dziś w w i e l u afrykańskich sek­ tach W A m e r y c e r u c h y , które można b y nazwać także m i l l e n a r y s t y c z n y ­ m i , występowały na dużym obszarze, m i m o to jednak do dziś są one bardzo mało zbadane. Do najbardziej znanych zaliczyć należy t z w . „ta­ niec duchów" — r u c h , który objął cały szereg północndkalifornijskich plemion, a później rozprzestrzeniał się na t e r e n y n i e m a l wszystkich rezerwatów Stanów Z j e d n o c z o n y c h . Po k r w a w e j masakrze w y z n a w ­ ców „tańca duchów" wszystkie inne r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Północnej przybrały zasadniczo charakter pasywny, a I n d i a n i e rozpoczęli organizować się w sekty t y p o w o pacyfistyczne. Przykładem t a k i m może być p e y o t y z m . Bardzo zbliżone do k u l t u t y p u cargo są r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e na terenie A m e r y k i Południowej, zaobserwowane n p . wśród p l e m i o n T u kuna, Guaraní, T u p i n a m b a . Pojawiający się t a m prorocy przepowiadają bardzo bliską erę kataklizmów, w czasie której znikną „biali". Po niej nastąpi okres n o w e j „złotej e r y " . Podobnie j a k w Melanezji, t u b y l c y w i e r z y l i , iż z d a l e k i c h s t r o n przybyć mają s t a t k i załadowane pożądany­ m i przez n i c h t o w a r a m i . W programie t y c h ruchów były także hasła t y p o w o a n t y k o l o n i a l n e . P r o r o c y T u k u n a nawoływali do biernego, a n a ­ w e t czasami do zbrojnego o p o r u przeciwko p l a n t a t o r o m k a u c z u k u , w y ­ wołując oczywiście z i c h s t r o n y zaciekłą kampanię antyindiańską . 3 2 33 34 35 M i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y , charakterystyczne w zasadzie d l a ludów t z w . „kolonialnych", występowały również t a m , gdzie masy chłopskie znajdowały się w e wczesnym s t a d i u m organizacji p o l i t y c z n e j . Z t a k i m t y p e m m i l l e n a r y s t y c z n y c h l u b bardzo do n i c h zbliżonych ruchów spotyS z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 270. J . M o o n e y, The Ghost-Dance Religion and the Sioux outbreak of 1890, [w:] Hth Annual Report of the Bureau of Ethnology to the Secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, W a s h i n g t o n 1896, s. 641—1136. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, Yale University Publications in Anthropo­ logy, t. 19, L o n d o n 1938; M . G U s i n d e, Der Peyote-Kult. Entstehung und Verbreitung, Sankt Gabriel Studien, Festschrift zum 50-jahrigen Bestandsjubilaum des Missionshauses St. Gabriel, W i e n 1939, s. 401—499; G . W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler A r c h i v " , t. 15: 1932 z. 2 — 3 , s. 59—144. M é t r a u X, The Guaraní, s. 93; M é t r a u x, The Tupinamba, s. 131; M . V . de Q u e i r ó z , К woprosu o proroczeskich, vjiñienijach (miessianstwie) sriedi Тикипоги, „Sowietskaja E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1965, s. 72—80; C . N i m u e n d a j u , The Tucuna, [w:] Handbook of South American Indians, s. 724—725. 3 2 33 34 35 �MELANEZYJSKIE RUCHY 361 MILLENARYSTYCZNE k a m y się w i e l o k r o t n i e śledząc historię średniowiecznej E u r o p y lub carskiej R o s j i . M i l l e n a r y z m — określenie wprowadzone do l i t e r a t u r y przez oceanistów — nie znalazło do dziś jeszcze pełnej aprobaty. T e r m i n t e n b o ­ w i e m , oddający dość dobrze istotę współczesnych r e l i g i j n y c h l u b r e l i g i j n o - p o l i t y c z n y c h ruchów n a obszarze Oceanii, przetransponowywany na i n n e t e r e n y wywoływać m u s i p e w n e zrozumiałe sprzeciwy. M i m o b o ­ w i e m w i e l u bezsprzecznych cech wspólnych o m a w i a n y c h ruchów szereg z n i c h w y k a z u j e dość poważne różnice, w zależności o d miejsca i czasu i c h występowania. Dlatego też adekwatne określenie dla jednej o g r a n i ­ czonej t e r y t o r i a l n i e i chronologicznie g r u p y t y c h ruchów nie w każ­ d y m w y p a d k u może być stosowane do ruchów aczkolwiek wykazują­ cych p e w n e cechy wspólne, lecz przecież n i e tożsame. Być może dalsze badania porównawcze ustalą ogólną istotę t y c h w s z y s t k i c h ruchów n a ­ z y w a n y c h n i e k i e d y m i l l e n a r y s t y c z n y m i i umożliwią weryfikację stoso­ w a n e j dziś t e r m i n o l o g i i . Powszechnie używanym t e r m i n e m przez etnografów amerykańskich jest „natywizm", rozpowszechniony przez L i n t o n a . „ N a t y w i z m " t r a k ­ t u j e o n j a k o specyficzną fazę zmian k u l t u r a c y j n y c h . R u c h y „natywistyczne" t o takie, które w w y n i k u zaistnienia n o w e j s y t u a c j i g l o r y f i ­ kują przeszłość i starają się ją przywrócić do życia — „starają się o o d ­ rodzenie p e w n y c h aspektów m i n i o n e j k u l t u r y " , „czynią świadome w y ­ siłki, b y ją przywrócić" . T a k i e stanowisko kładzie nacisk na r e a k t y w o w a n i e przeszłości, w y ­ suwa na p l a n p i e r w s z y dawne, dziś nie progresywne, a regresywne ele3 6 3 7 3 8 39 36 W W o r s l e y , op. cit., s. 27.9, 285; B a r t o s z e w i c z , szczególności odnieść w Anglii, T . Miinzera to w należy do znanych 1525 r. w N i e m c z e c h powstań op. cit., s. 78, 86—93. W. Tylera w 1381 r. c z y Taborytów w C z e c h a c h w po­ czątkach X V w . 3 7 P. T o k a r i e w, op. cit., s. 157, 177—178; B a r t o s z e w i c z , W o r s 1 e y, Priedislowie s. 12—13. W wśród szczególności mniejszości awtora ruchy narodowych к russkomu reformatorskie carskiej op. cit., s. 100—110; izdcmiju, [w:] W o r s 1 e y, op. cit., religijno-polityczne R o s j i . Oprócz bowiem występowały klasowego ucisku związane one były także z dyskryminacją narodowościową i polityką c h r y s t i a n i z a cyjną. N a j b a r d z i e j z n a n e to t z w . „kult C h e r i - M a p a " u Nanajców (początek X X w.), b u r c h a n i z m w górach A ł t a j u (pocz. X X w.), r u c h M o r d w y w pocz. X I X w . i s e k t a „ K u g u - S o r t a " (70 l a t a X V I I I w . do końca X I X w.) n a Powołżu. 38 W p r o w a d z a o n także t a k i e t e r m i n y , j a k — v a l i s t i c n a t i v i s m ) , w którym n a c i s k p o s t a w i o n y „natywizm uwieczniający" (perpetuative „natywizm o d r o d z e n i o w y " n a t i v i s m ) , odznaczający r y c h celem jest zachowanie po w s z e t o n , Nativistic „American A n t h r o p o l o g i s t " movements, R e a d e r in comparative..., 39 R. in Seven (revi- jest n a powrót k u przeszłości i — t a k i e r u c h y , któ­ c z a s y obecnego s t a n u k u l t u r o w e g o . R. Lin­ t. 45: 1943, s. 230—240 (za s. 466—468). Linton, Tłie Distinctive American Indian Tribes, Aspects of Acculturation, New York—London [w:] Acculturation 1940, s. 502, 517. �362 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI m e n t y k u l t u r y . Czy w ruchach t y c h rzeczywiście dominującą rolę o d ­ grywały elementy przeszłości? One istniały, ale były twórczo przekształcone, były dostosowywane do n o w y c h warunków, ciasno spla­ tały się z elementami eurqpejskiej k u l t u r y . Doktryną w i e l u z t y c h ruchów był powrót do „złotego w i e k u " , ale nie do takiego, j a k i istnieć miał przed okresem kolonizacji. T u b y l c y dążyli do „złotego w i e k u " , w którym m o g l i b y korzystać z dobrodziejstw europejskiej c y w i l i z a c j i , w którym rządziliby sami sobą i w którym k o n t y n u o w a l i b y swoje t r a ­ dycje. Czy ten jednak p r o g r a m nazwać można p r o g r a m e m r e a k t y w o ­ w a n i a przeszłości — p r o g r a m e m „natywistycznym"? W y d a j e się, że p o ­ dejście takie byłoby błędne. Odrzucając t e r m i n „natywizm", należy także odrzucić i inne zwią­ zane z doktryną L i n t o n a , t a k j a k n p . „ruchy odrodzeniowe", „ruchy odświeżeniowe" czy „kryzysy r e l i g i j n e " — t e r m i n negujący postępowy i społeczny charakter t y c h r u c h ó w . Odmienne spojrzenie n a r u c h y „natywistyczne" m a F i r t h . Uważa on je za „objaw trudności a d a p t a c y j n y c h " a nie za „powrót do dzikości i atawistycznego sposobu myślenia". T r a k t u j e je b o w i e m jako „próby rozwiązania poważnych trudności powstałych w okresie h a r m o n i z o w a n i a starych i n o w y c h i n s t y t u c j i , p r a w i wartości" i uważa je za „pozytywną reakcję, choć w f o r m i e p r o t e s t u " , a nie za przejaw jakiegoś k r y z y s u czy p a t o l o g i i . Jeszcze dalej w s w y c h poglądach na r u c h y religijno-wolnościowe p o ­ szedł włoski badacz L a n t e r n a r i . Używa o n t e r m i n u „ruchy prorocze", słusznego wyłącznie w odniesieniu do t a k i c h , w których rzeczywiście s p o t y k a m y się z postacią p r o r o k a . L a n t e r n a r i r o z p a t r u j e te r u c h y j a k o „wyrażenie k u l t u r o w e g o zderzenia między l u d a m i o różnych stopniach 40 41 4 2 40 Odrodzenie przeszłości j e s t j a k n a j b a r d z i e j niejszych faz rozwoju t y c h ruchów, później c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a najwcześ­ n a t o m i a s t jego z n a c z e n i e m a l e j e , nawet na tych wczesnych etapach znajdujemy e l e m e n t y nowe, ale np. chęć u z y s k a n i a p e w n y c h dóbr — d o t y c h c z a s całkowicie n i e z n a n y c h . 41 F o r m a „natywizm" w y d a j e gdyż w tej postaci n i e mówi się być także n i e do przyjęcia w języku p o l s k i m , o n a n a m dosłownie n i c . T e r m i n i „revivalizm" stosuje np. M é t r a u x , żeniowe" stosuje A. F . C. Wallace, The Guaraní, „kryzys religijny" s. 93. T e r m i n „ruchy odświe­ Revitalization Movements, „American An­ t h r o p o l o g i s t " , t. 58: 1956 n r 2. 42 szawa R. Firth, ludzkie. Społeczności Wstąp także s a m t e r m i n „natywizm" i w p r o w a d z a cult" do antropologii 1965, s. 222. P o d o b n e s t a n o w i s k o r e p r e z e n t u j e (R. Piddington, burgh—London An Introduction z a m i a s t niego to Social por. К r o e b e r, op. cit, of Cultural Ecology, [w:] Horizons — War­ odrzuca ..adjustment t. 2, E d i n ­ w t y m d u c h u to n p . — s. 437, l u b „movement of e n t h u - s i a s " , por. M e a d , op. cit, s. 373; M . D. S a h 1 i n s, Culture Study nowy który Anthropology, 1963, s. 735—743). I n n e t e r m i n y s t o s o w a n e „nativistic e n d e a v o r s " , społecznej, R. Piddington, of Anthropology, and Environment. London The 1965, s. 143. �MELANEZYJSKIE RUCHY 363 MILLENARYSTYCZNE r o z w o j u i reakcją na to zderzenie" . T r a k t u j e on te r u c h y jako próbę przystosowania r o d z i m e j k u l t u r y do n o w y c h warunków, p r z y j e d n o ­ czesnym zachowaniu k u l t u r o w y c h t r a d y c j i . Pomimo, że L a n t e r n a r i zwraca już uwagę na a n t y k o l o n i a l n y wydźwięk w i e l u z t y c h „proro­ czych ruchów", to jednak i c h zasadniczą podstawę w i d z i w r e l i g i i i sferze t z w . „zderzenia k u l t u r " . 43 Najczęściej używanym t e r m i n e m obok t a k i c h , j a k m i l l e n a r y z m i „na­ t y w i z m " , jest „mesjanizm". W i a r a w przyjście mesjasza-zbawiciela ludzkości może objawiać się w dwóch w a r i a n t a c h : 1) jako „mesjanizm i n d y w i d u a l n y " (o i l e go t a k można nazwać), c z y l i w i a r a w przyjście zbawiciela l u b k i l k u z b a w i c i e l i w postaci przodka, bohatera, boga, który u r a t u j e swych wyznawców o d jakichś kataklizmów czy klęsk; 2) jako „mesjanizm n a r o d o w y " — w i a r a w szczególne posłannictwo własnego n a r o d u . T e n z k o l e i mesjanizm, n a z y w a n y także e t n o c e n t r y c z n y m , przekształcić się może w mesjanizm społeczny, którego p r o g r a m e m jest w y z w o l e n i e w s z y s t k i c h uciśnionych bez względu n a przynależność pań­ stwową czy narodową . 4 4 45 T e r m i n u „mesjanizm" używać można zasadniczo t y l k o w odnie­ sieniu do t a k i c h ruchów, w których występowała koncepcja p r z y b y ­ cia mesjasza-zbawiciela. W i e l e jednak m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów zna­ n y c h z terenów M e l a n e z j i i N o w e j G w i n e i nie posiadało t e j koncepcji, m i m o że zakładało bliskie nadejście „złotego w i e k u " . Dlatego też t e r ­ m i n „mesjanizm" należy stosować wyłącznie w t a k i c h w y p a d k a c h , gdzie idea zbawiciela l u b idea zbawienia odgrywała dominującą rolę. W przedkolonizacyjnych wierzeniach w i e l u ludów Oceanii istniało zjawisko „zmaterializowanej idei z b a w i e n i a " , c z y l i koncepcja w y b a ­ w i e n i a od k o n k r e t n e g o zła doczesnego, n p . choroby l u b śmierci. Z t a k i m też pojęciem zmaterializowanego zbawienia s p o t y k a m y się i w później­ szej fazie r o z w o j u t y c h wierzeń — w i c h fazie s y n k r e t y z a c j i z doktryną chrześcijańską. Zbawienie nastąpić m a na ziemi, przyniesie ono z sobą wolność, wszelkie pożądane dobra, obfitość jedzenia i szczęśliwość. D o ­ piero w późniejszych fazach r o z w o j u m i l l e n a r y s t y c z n y c h ruchów t a idea zbawienia przekształca się w ideę zbawienia niematerialnego. 46 Podobną ewolucję przechodził też t z w . „ekskluzywizm s o t e r y c z n y " — idea przyznająca t y l k o ściśle określonej grupie l u d z i p r a w o do uzyskania 43 44 L a n t e r n a r i , Les V. peuples opprimés, Np. mouvements religieux de Liberté et de salut des P a r i s 1962, s. 313, c y t . za S z a r i e w s k a j a , op. cit., s. 17. mesjanizm afrykański lub doktryna fílozoficzno-polityczna w P o l s c e około połowy X I X w., głosząca m.in. wyjątkową misję n a r o d u istniejąca polskiego w d z i e j a c h świata. Poniatowski, Treść wierzeń 45 Z. 46 P o n i a t o w s k i , op. cit., s. 273—274. religijnych, Warszawa 1965, s. 275. �364 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zbawienia. O d e k s k l u z y w i z m u wioskowego, rodowego czy plemiennego rozwój poszedł w r a z z p o w s t a n i e m świadomości narodowej i nacjona­ l i z m u w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u narodowego i wreszcie w k i e r u n k u e k s k l u z y w i z m u rasowego . Związana ściśle z m i l l e n a r y z m e m i mesjanizmem koncepcja „złotego w i e k u " znana jest n i e m a l w e w s z y s t k i c h k u l t u r a c h . Posiada ona w y ­ raźny aspekt społeczny polegający n a t y m , iż w r a z ze wzrastającym podziałem k l a s o w y m , jeśli chodzi o procesy wewnątrz społeczne, l u b też w r a z z p o d b i j a n i e m j e d n y c h ludów przez drugie musiało w określo­ n y m społeczeństwie — a w szczególności w t e j jego w a r s t w i e , która n i e osiągnęła wysokiego s t a n d a r t u życiowego — wzmagać się zaintereso­ w a n i e t a k i m okresem, w którym wszystko było lepsze i inne. Okres ten, t z w . „złoty w i e k " , umiejscawiano albo w czasach j a k najbardziej odległych, albo też w dalekiej przyszłości . Natomiast r u c h y m i l l e n a ­ rystyczne w s w y m m e l a n e z y j s k i m w y d a n i u przybliżyły t e n okres wiecz­ nej szczęśliwości n i e m a l k u czasom współczesnym. Dalszy j e d n a k i c h rozwój — j a k w i e m y — przyczynił się do przeobrażenia t y c h m i l l e n a ­ r y s t y c z n y c h , mesjanistycznych lüb proroczych ruchów w separatystycz­ ne sekty, które idee zbawienia i ideę „złotego w i e k u " odsunęły daleko w przyszłość, tracąc przez to d a w n y a k t y w n y charakter, w którym w i ­ dzieć można p r z e j a w w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h i narodowowyzwoleńczych. 47 48 A l e k s a n d e r Posern-Zieliński MELANESIAN MILLENARIAN OF MOVEMENTS CONTEMPORARY AS AN CULTURAL ILLUSTRATION CHANGE S u m m a r y S i d e b y side w i t h c h a n g e s i n the l i v i n g c o n d i t i o n s of some c o l o n i a l peoples or peoples w h o h a v e b e e n c o l o n i a l u n t i l r e c e n t l y , c h a n g e s h a v e also been t a k i n g p l a c e i n t h e i r beliefs, i n t h e p l a c e of t h e s e beliefs i n t h e n e w c u l t u r a l setting, a n d i n the s o c i a l f u n c t i o n of t h e s e beliefs. T h u s t h e e t h n o g r a p h e r a n d e x p e r t on r e l i g i o n m u s t face the u r g e n t t a s k of s t u d y i n g t h e processes w h e r e b y some n e w r e l i g i o n s or beliefs a r e born. I n M e l a n e s i a t h e s o - c a l l e d " c a r g o c u l t s " a r e a c h a r a c t e r i s t i c f o r m of t h e n e w l y emerging emerged religious ideas. T h e g u i d i n g idea of t h e s e r e l i g i o u s movements, which i n t h i s a r e a f r o m t h e m i d d l e of t h e 19th c e n t u r y u p to t h e p r e s e n t d a y , is t h e d e s i r e to a t t a i n a higher, s t a n d a r d of l i v i n g , t h e d e s i r e to possess a l l those t h i n g s w h i c h t h e w h i t e m a n uses. T h e " c a r g o c u l t s " w h i c h a r e c o m m o n l y found i n T e n o s t a t n i występował b a r d z o często wśród mieszkańców środkowej A f r y k i i w y s p M e l a n e z j i . Z b a w i e n i e i dostęp do „złotego w i e k u " uzyskać mogą wyłącznie „czarni". 4 7 4 8 P o n i a t o w s к i, op. cit., s. 203—204. �MELANEZYJSKIE RUCHY 365 MILLENARYSTYCZNE M e l a n e s i a m a y be p l a c e d i n the category of the s o - c a l l e d " m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s " which have a purely struggle for m a t e r i a l base, a n d w h i c h a r e a n u n d e v e l o p e d national liberation. The new ideology is a form of the conglomeration of old beliefs a n d C h r i s t i a n ideas. T h e old beliefs of the f o r e f a t h e r s h a v e b e e n d i s c r e d i t e d , w h i l e the n e w beliefs h a v e not f u l f i l l e d n a t i v e s h a v e h a d to c r e a t e beliefs thological "cargo" traditions and and on the like movements the hopes placed in them, therefore of a n o t h e r k i n d , d r a w i n g new, that is, C h r i s t i a n t r a d i t i o n s . began to a p p e a r most common the my­ Millenarian i n t h e 19th c e n t u r y as a r e a c t i o n to the a c t i v i t i e s of the c o l o n i s e r s . T h e s e m o v e m e n t s sity in Melanesia, however, both on t h e old r e a c h e d t h e i r greatest i n t e n ­ i n the forties a n d fifties of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e e l e m e n t s of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s in Melanesia are: a myth c o n c e r n i n g the r e s u r r e c t i o n of a n c e s t o r s , a p a r t i a l r e t u r n f r o m C h r i s t i a n i t y t o w a r d s old, but m o d i f i e d beliefs, t h e a c c e p t a n c e of c e r t a i n C h r i s t i a n p r a c t i c e s a n d dogmas, the m y t h of „cargo", t h a t is, the w o n d e r f u l p r o d u c t s of w h i t e c i v i l i z a t i o n w h i c h a r e to be b r o u g h t by s h i p , a e r o p l a n e or s u b m a r i n e , the m y t h of a c o s m i c c a t a s t r o p h e w h i c h w i l l be f o l l o w e d by a h i e r a r c h y b e t w e e n b l a c k a n d w h i t e the opposite of t h a t p r e v a i l i n g today, the idea of a M e s s i a h or s a v i o u r , t h e o c c u r r e n c e of p o l i t i c a l and economic aspects within the framework of the religious programme, and h o s t i l i t y to E u r o p e a n s , often c o m b i n e d w i t h acts of force. I n t h e e v o l u t i o n of the m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s , t h e s p h e r e of r e l i g i o u s ideology a n d the struggle a g a i n s t c o l o n i a l i s m are c o n v e r s e l y r e l a t e d . I n c o n t e m p o r a r y t i m e s it is m o r e u s u a l for us to e n c o u n t e r " c a r g o " m o v e m e n t s i n t h e i r f i n a l p h a s e . T h e y rapidly lose t h e i r m i l i t a n t c h a r a c t e r a n d e x t e n t a n d i n f l u e n c e . S i d e by change into sects w h i c h a r e l i m i t e d i n side w i t h t h e m g r o w u p n e w bodies t h a t a r e not religious, but p o l i t i c a l . T h e m i l l e n a r i a n m o v e m e n t s h a v e p l a y e d a n i m p o r t a n t p a r t i n m o u l d i n g the n e w ideas of the i n h a b i t a n t s of M e l a n e s i a t h r o u g h i n t e g r a t i o n a n d the r i s e of n a t i o n a l i s m . W e f i n d s i m i l a r r e l i g i o u s - p o l i t i c a l m o v e m e n t s also i n P o l y n e s i a , A f r i c a , a n d on the A m e r i c a n c o n t i n e n t — w h e r e v e r c o l o n i a l i s m h a s been. T h e q u e s t i o n of t e r m i n o l o g y millenarianism, has w o n full is s t i l l disputable. U n t i l n o w approbation. For no t e r m , i n c l u d i n g a t e r m t h a t is a p p l i c a b l e to one t e r r i t o r i a l l y a n d c h r o n o l o g i c a l l y l i m i t e d g r o u p of t h e s e m o v e m e n t s is by no m e a n s a p p l i c a b l e to other m o v e m e n t s t h a t a r e s i m i l a r but not i d e n t i c a l . T h u s a p a r t from " m i l l e n a r i a n i s m " , the l i t e r a t u r e on t h e s u b j e c t c o n t a i n s s u c h t e r m s as " n a t i v i s t i c movements", "revivalism", "revitalization movements", "adjustment cult", "move­ m e n t of e n t h u s i a s m " , a n d m a n y others. Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a09968efaf09cf60c0372739e8788bc3.pdf b618548583b0ee404237aa7b1de3caa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1126 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Poznaniu / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.210-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M PAN W POZNANIU Po pierwszych latach badań nad budownictwem ludowym Wielko­ polski Pracownia Etnografii I H K M PAN w Poznaniu, będąca filią Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie, zmieniła program realizowanych prac orientując go wyraźnie na studia o charakterze amerykanistycznym. Ten profil zainteresowań związany był z preferencjami badawczy­ mi prof. Marii Frankowskiej — pierwszego kierownika Pracowni i głów­ nego inspiratora wszystkich ważniejszych poczynań amerykanistycznych w zakresie etnologii. Dzięki jej inicjatywie poznański ośrodek etnogra­ ficzny stał się wkrótce ważnym centrum badań nad dziejami i kulturami mieszkańców obu Ameryk. W latach 1965-1974 zwoływano w Poznaniu „Etnograficzne Seminaria Amerykanistyczne", które w owym czasie b y ł y głównymi okazjami do interdyscyplinarnej wymiany doświadczeń i płasz­ czyznami integracji polskich środowisk amerykanistów. Pierwsze prace badawcze o charakterze amerykanistycznym zainicjo­ wane zostały w latach 1960-1962. W początkowym okresie koncentrowały się one na dwóch zagadnieniach, a mianowicie najpierw na studiach nad gospodarką wiejską mieszkańców Tawantinsuyu (inkaskiego Peru) w X V I i początkach X V I I w. (M. Frankowska) oraz nieco później nad kontro­ wersyjnymi problemami powiązań kulturowych'prekolumbijskiej A m e ­ r y k i z Oceanią (A. Posern-Zieliński), a także nad przemianami w gospo­ darce i kulturze materialnej Indian obszaru Równin i Prerii (B. Kohutnicka). Pod koniec lat 60-tych do kręgu prac badawczych wprowadzono nową problematykę — przede wszystkim etnoreligioznawczą. Zajęto się synkretyzmem religijnym w Meksyku, chrystianizacją wczesnokolonialną Indian i jej kulturowymi efektami (M. Frankowska), tubylczymi religia­ mi synkretycznymi i ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Połud­ niowej (A. Posern-Zieliński), a także dziejami indiańskiego mesjanizmu i formowaniem się autochtonicznych wyznań synkretycznych w Amery­ ce Północnej (M. Posern-Zielińska). W t y m samym okresie prowadzona również studia nad rolą polskich podróżników i badaczy w rozwoju etno­ grafii powszechnej, w t y m i Bliskiego Wschodu i ich wkładem do po­ znania Ameryki Łacińskiej (M. Paradowska). Od połowy lat 70-tych do zasygnalizowanego wyżej rejestru analizo­ wanych problemów wprowadzono pewne korektury i nowe zagadnienia, �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŃ 211 co w dużym stopniu wiązało się z podjętymi przez pracowników Pra­ cowni wyjazdami badawczymi do Meksyku, na Kubę, do Peru, Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii. I tak zajęto się dawną i współczesną sztuką indiańską Meksyku oraz prekolumbijskimi wierzeniami mezoamerykańskimi (M. Frankowska), sprzężeniami łączącymi tubylcze systemy religij­ ne ze sferą uwarunkowań gospodarczych i ekologicznych (M. Posern-Zielińska), rolą tradycji i etniczności w pluralistycznym społeczeństwie Sta­ nów Zjednoczonych oraz przemianami kultury amerykańskiej Polonii, a także funkcjonowaniem tubylczej społeczności andyjskiej w Peru (A. Posern-Zieliński). Nadal zajmowano się dziejami polskich penetracji Ameryki Południowej, etnograficznymi walorami dawnych relacji po­ dróżniczych po Nowym Świecie wzbogacając ten kierunek studiów o ba­ dania nad obrazem i stereotypami Indian Ameryki Łacińskiej popularny­ mi w XIX-wiecznym społeczeństwie polskim (M. Paradowska). Nie miejsce tu, by szczegółowiej zagłębiać się w problematykę ainerykanistyczną poznańskich etnografów i ich dorobek, tym bardziej iż szerzej na ten temat piszę w artykule Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości i perspektywy opublikowanym rów­ nież na łamach niniejszego tomu „Etnografii Polskiej". Tam również znaj­ dzie czytelnik iAormacje dotyczące sytuacji studiów amerykanistycz­ nych, głównych orientacji i podejść badawczych, charakterystyki w y ­ korzystywanych źródeł, penetracji i wypraw badawczych do Nowego Świata, podstawowych nurtów zainteresowań i praktycznych walorów tej specjalizacji etnograficznej. W przypisach do tegoż artykułu umiesz­ czono również informacje bibliograficzne obejmujące najważniejsze, głów­ nie książkowe, publikacje autorstwa amerykanistów z Poznania. Choć problematyka amerykanistyczna znajduje się w centrum uwagi Pracowni Etnografii już od blisko 20 lat, to jednak obok niej realizowa­ no również i inne tematy, o których wypada tu wspomnieć, gdyż bez tego obraz dorobku tej placówki i jej pracowników byłby niepełny i zubożo­ ny. Zajmowano się więc niektórymi aspektami kultury ludowej Wielko­ polski, głównie grupą tzw. „Bambrów" (M. Paradowska), oraz wybra­ nymi zagadnieniami kultury i dziejów Oceanii, przede wszystkim Poli­ nezji (M. i A. Posern-Zielińscy). Podejmowano ogólną problematykę reli­ gioznawczą interesując się możliwościami współpracy na tym polu etno­ grafów i archeologów oraz strategią wykorzystywania ustaleń i materia­ łów etnograficznych w rekonstrukcjach wierzeń społeczności pradziejo­ wych (A. Posern-Zieliński). Wreszcie zajmowano się historią nauk etno­ logicznych, podejmując szereg opracowań z tego zakresu, w tym poważ­ nie partycypując w przygotowaniu Historii etnografii polskiej (M. Fran­ kowska, A. Posern-Zieliński), a także publikując studia poświęcone po­ szczególnym badaczom, szkołom i kierunkom w etnografii polskiej i pow­ szechnej (M. Frankowska, M . Paradowska, A. Posern-Zieliński, M . Posern-Zielińska). Wśród wielu mniejszych i większych publikacji oddanych do druku; �212 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI przez członków zespołu Pracowni Etnografii znalazło się w sumie 11 ksią­ żek opublikowanych do 1983 г., w tej liczbie jedna antologia i jedno tłu­ maczenie. Dwie pozycje zostały wyróżnione nagrodą Sekretarza Nauko­ wego PAN — wspomniana już Historia etnografii polskiej (1973 r.) i Tra­ dycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii Amerykańskiej (1983 г.). Warto także wspomnieć, iż w tym dorobku znaleźć można trzy rozprawy doktorskie i dwie dysertacje habilitacyjne. Obecnie realizowane prace są w sposób logiczny kontynuacją wcześ­ niejszych specjalistycznych studiów z dziedziny amerykanistycznej etno­ historii, etnoreligioznawstwa, studiów etnicznych i dziejów poznawania Nowego Świata. Jeśli chodzi o etnoreligioznawstwo, to problematyka ta realizowana jest w ramach interdyscyplinarnego zadania badawczego: „geneza i funkcje ruchów religijnych o charakterze synkretycznym w Afryce Czarnej i Ameryce". Jednym z tematów szczegółowych roz­ patrywanych w Pracowni Etnografii jest zagadnienie akulturacyjnych zmian w indiańskich religiach plemiennych i ich różnorodnych uwarun­ kowań. Obejmuje ono następujące problemy, a mianowicie: dzieje ruchów społeczno-religijnych i ideologii millenarystycznych, związki tubylczych religii z ideami panindianistycznymi i etniczną tożsamością Indian Sta­ nów Zjednoczonych (M. Posern-Zielińska), indiańskiefutopie społeczno-religijne i ekspansja protestantyzmu w Ameryce Łacińskiej jako nowy czynnik procesu synkretyzacji wierzeń (A. Posern-Zieliński), wreszcie przebieg ewangelizacji i jej skutki społeczne, religijne i kulturowe dla tubylczej ludności Meksyku oraz rola dawnych wierzeń indiańskich w kształtowaniu się ludowego katolicyzmu (M. Frankowska i R. Tomic­ k i , który — choć nie jest pracownikiem Pracowni Etnografii w Pozna­ niu — to jednak wchodzi w skład amerykanistycznego zespołu badaw­ czego Zakładu Etnografii I H K M PAN). W ścisłym związku z tymi kwe­ stiami prowadzone są także studia mitoznawcze nad treściami wierzeń prekolumbijskich społeczności Mezoameryki — Azteków i Majów (M. Frankowska, R. Tomicki). W związku z prowadzonymi w 1978 r. badaniami terenowymi w Peru opracowuje się także zagadnienie: „Indiańska społeczność lokalna w kra­ jach andyjskich" (A. Posern-Zieliński), w ramach którego szczególną uwagę zwraca się na rolę tradycji i przebieg procesów modernizacji spo­ łeczności chłopskich, kulturę materialną i gospodarkę, organizację wewnątrzwspólnotową i stosunki własności środków produkcji. Solidne oparcie w terenowych penetracjach i studiach mają dociekania nad daw­ ną (prekolumbijską), kolonialną (synkretyczną) i współczesną sztuką (lu­ dową) Meksyku prowadzone nie bez związku z unikalnymi kolekcjami meksykańskiego rękodzieła znajdującymi się w polskich zbiorach muze­ alnych (M. Frankowska). Kontynuuje się również studia etniczne nad społeczeństwem północ­ noamerykańskim, w tym głównie nad teorią etniczności w zastosowaniu �P R A C O W N I A E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , POZNAŇ 213 do sytuacji pluralizmu kulturowego wywołanego procesem imigracji i nad amerykanizacyjnymi programami i działaniami zmierzającymi do inten­ syfikacji przebiegu akulturacji grup etnicznych europejskiego pochodze­ nia w Stanach Zjednoczonych. Planuje się także rozpoczęcie studiów 0 charakterze porównawczym nad przebiegiem zmian kulturowych wśród różnych zbiorowości etnicznych USA, by tą drogą ukazać kulturowo-etniczną złożoność społeczeństwa Stanów Zjednoczonych (A. Posern-Zie­ liński). Nadal prowadzone są także studia w ramach tematu: „udział Pola­ ków w kontaktach społecznych, politycznych i kulturowych z Afryką 1 wybranymi krajami Azji i Ameryki Łacińskiej". Podobnie jak w la­ tach poprzednich, opracowuje się udział polskich podróżników, naukow­ ców i emigrantów w penetracjach i poznawaniu Nowego Świata oraz w kształtowaniu obrazu latyno- i północnoamerykańskiej rzeczywistości w polskim społeczeństwie, zwracając dużą uwagę na sposób przedstawia­ nia ludności indiańskiej obu Ameryk w dawnym polskim piśmiennict­ wie. Szczególną uwagę skoncentrowano na polskich podróżnikach i bada­ czach Meksyku i Ameryki Środkowej przygotowując jednocześnie d j druku antologię relacji, głównie XIX-wiecznych, o mieszkańcach tego regionu Nowego Świata. Zajęto się także sylwetką Krzysztofa Arciszew­ skiego — jednego z pierwszych Polaków, k t ó r y złączył swe losy { X V I I w.) z dziejami południowoamerykańskiego kontynentu, przygotowując obszerną biografię tej barwnej postaci (M. Paradowska). Plonem aktualnie prowadzonych prac badawczych są liczne artyku­ ły oczekujące na publikację w czasopismach naukowych i pracach zbio­ rowych, a także kilka książek, których wydanie nastąpi w latach 19841985. Są to: Mitologia Azteków (M. Frankowska), W krainie Inkarri. Szki­ ce etnologiczne o Peru (A. Posern-Zieliński), Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów polskiego wychodźctwa do Ameryki Południowej (M. Pa­ radowska), Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej (M. Paradowska), i Zdobycie Tenochtitlanu (R. Tomicki). Przygotowano także znaczną licz­ bę haseł z zakresu religioznawstwa, problematyki etnicznej i teorii ewo­ lucji kultury (M. i A. Posern-Zielińscy) do Słownika pojęć etnologicznych opracowanego przez zespół pod kierunkiem Zofii Staszczak z Instytutu Etnolo£ii U A M w Poznaniu. Trzeba także wspomnieć, iż osoby zatrudnione w Pracowni Etnografii oprócz swych podstawowych zadań badawczych prowadzą także doku­ mentację zmierzającą do opracowania katalogu amerykanistycznych pub­ likacji znajdujących się w wybranych polskich bibliotekach, a także wykłady i seminaria z amerykanistyki dla studentów U A M . Służą rów­ nież fachową pomocą dla wielu oficyn wydawniczych konsultując i re­ cenzując publikacje poświęcone etnografii powszechnej. Przy Pracowni Etnografii w Poznaniu znajduje się także Redakcja Naukowa rocznika „Ethnologia Polona" (redaktor —• M . Frankowska, sekretarz — A. Po- �214 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI sern-Zieliński) — jedynego obcojęzycznego periodyku polskich etnogra­ fów, którego 10 tom ukaże się w 1985 r. Zważywszy, iż zespół etnografów skupionych w Pracowni Etnografii I H K M P A N w Poznaniu wraz z prof. M . Frankowską — pełniącą po przejściu na emeryturę funkcję konsultanta, liczy zaledwie 4 osoby, oce­ nić wypada jego dotychczasowe osiągnięcia jako rezultat dużego zaanga­ żowania w przedsięwzięcia badawcze i sporego naukowo-organizacyjnego wysiłku wszystkich członków tej niewielkiej grupy. Aleksander Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5def574ad1ece5f7845b0f59856002b1.pdf 162824f003fc36d68dff4b743e95269f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1236 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1141 Title A name given to the resource Wyznaniowa dezintegracja indiańskich społeczności chłopskich w peruwiańskich Andach i jej kulturowe skutki / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.135-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z.2 P L I S S N 0071-1861 A L E K S A N D E R P O S E R N - ZIELIŃSKI WYZNANIOWA DEZINTEGRACJA INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH W PERUWIAŃSKICH ANDACH I JEJ KULTUROWE S K U T K I Z europejskiej perspektywy Ameryka Łacińska nadal traktowana jest jako kontynent katolicki, co wiąże się oczywiście z ciążeniem tradycyjnej wizji tej części świata jako obszaru opanowanego przez iberyjskie wzory kulturowe oraz z nieznajomością współczesnej sytuacji religijnej, przy­ bierającej coraz wyraźniej cechy wyznaniowego pluralizmu. Obok do­ minującego nadal katolicyzmu w rejonach zamieszkanych przez ludność tubylczą spotykamy jeszcze religie autochtoniczne, indiańskie, wywodzą­ ce się z okresu przedkolonialnego. Tam uformowały się również rozmaite kulty o charakterze synkretycznym łączące elementy wierzeń rodzimych z treściami chrześcijańskimi*. W wielu krajach Ameryki Łacińskiej coraz więcej wyznawców zy­ skują sobie różne odłamy protestantyzmu, który dotarł już do izolowa­ nych społeczności w dżungli nadamazońskiej czy do indiańskich wiosek położonych wysoko w Andach. Konfrontacja nowych, protestanckich idei religijnych z wierzeniami indiańskimi doprowadziła w niektórych przy­ padkach do ukształtowania się synkretycznych religii tubylczych odmien­ nego typu od synkretyzmu katolickiego . Do tego zróżnicowanego obrazu dodać jeszcze należy liczne kulty afrochrześcijańskie popularne w środo­ wisku murzyńskich potomków plantacyjnych niewolników na Antylach czy na wybrzeżu Brazylii. Wreszcie wspomnieć można o religiach nie­ chrześcijańskich, takich jak mozaizm, buddyzm czy hinduizm, które do­ tarły do Ameryki Łacińskiej wraz z żydowskimi, chińskimi czy indyj2 1 A. Posern-Zieliński, Ruchy społeczne i religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w., Wrocław 1974. J . H. В o d 1 e y, A transformative movement among the Campa о/ eastern Peru, „Anthropos", vol. 67: 1972, s. 220-228; E . J . С o r d e n, A. S i f f r e d i , De la algarroba al algodón. Movimiento mesianico de los Guaycurú, Buenos Aires, s.d.; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indíge­ nas. Los movimientos social-religiosos en las comunidades indígenas marainales del siglo XX en Sudamerica, „Estudios Latinoamericanos", vol. 2: 1974, s. 123-134. 2 �136 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI skimi imigrantami nadal przywiązanymi w swej nowej ojczyźnie do tra­ dycji przodków. Protestantyzm rozgościł się na dobre w Ameryce Łacińskiej dopiero od drugiej poł. X I X w. Mimo to do lat 50-tyeh naszego stulecia nie b y ł traktowany jako poważne zagrożenie hegemonii katolicyzmu. Pierwsze gminy protestanckie powstały w niektórych miastach portowych i gru­ powały przede wszystkim ludność napływową niehiszpańskiego pocho­ dzenia. Zbory anglikańskie pojawiają się już w 1819 r. w Rio de Janeiro i w 1829 r. w Buenos Aires. Pod koniec X I X w. wraz z wielką falą na­ pływu imigrantów do Ameryki Łacińskiej z krajów Europy, głównie Nie­ miec, założone zostały skupiska luterańskie, które jednak nie prowadziły akcji prozelitycznej poza własnym środowiskiem etnicznym . W niektórych krajach protestanckie wyznania odegrały sporą rolę w dziele integracji narodowej i w walce o zniesienie niewolnictwa. Od­ nosi się to szczególnie do Jamajki, na której zainstalowały się dość wcześnie sekty i wyznania protestanckie wyrosłe z tzw. drugiej reforma­ cji X V I I i X V I I I w. (kwakrzy, metodyści, baptyści, bracia morawscy) . Obok baptystów znaczną aktywność w końcu X I X w. wykazali także me­ todyści, głównie północnoamerykańscy. Na terenie Peru rozpoczęli oni działalność prozelityczną już od schyłku lat 80-tych X I X w. Najpierw umocnili swą pozycję w Limie i Callao w środowisku mieszczańsko-burżuazyjnym, krytycznie nastawionym do Kościoła katolickiego, by na­ stępnie rozszerzyć swą działalność na śródgórskie obszary andyjskie pod­ legające uprzemysłowieniu (dolina Mantaro, Cerro de Pasco, La Oroya) . W miarę wzrostu znaczenia i krzepnięcia denominacji protestanckich w ich sytuacji prawnej zaszły istotne zmiany. Od pocz. X X w. zaczęły one uniezależniać się od swych dotychczasowych central zagranicznych, nabierając coraz większej autonomii, a duchowni północnoamerykańscy zastępowani byli miejscową kadrą pastorów. Zmieniać się także zaczęła wewnętrzna struktura latynoamerykańskiego protestantyzmu. Obok ba­ ptystów i metodystów coraz aktywniejszą rolę odgrywać poczęli misjo­ narze różnego rodzaju sekt protestanckich, takich jak: Świadkowie Jeho­ wy, Mormoni, Adwentyści Dnia Siódmego, Zielonoświątkowcy czy Spi­ r i t y ści . Do krajów o najwyższym procencie ludności protestanckiej należą dziś Brazylia, Meksyk, Chile oraz Antyle, ale i w innych pozycja nie3 4 5 6 8 Encyclopedia of Latin America, New York 1974, s. 500-504. Т. Ł e p k o w s k i , Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodowotwórcze na Antylach, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 60-61. R. d e l C a r m e n J o f r é , La misión metodista y la educación en Perú. 1889-1930, „America Indigena", vol. 41: 1981, z. 3, s. 510-511. E . W i 11 e m s, Religioser Pluralismus und Klassenstruktur in Brasilien und Chile, [w:] Religioser Pluralismus und Geselschaftsstruktur, „Internazionales Jahrbuch für Religionssoziologie", vol. 1: 1965, s. 196-198. 4 8 8 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A I N D I A Ń S K I C H S P O Ł E C Z N O Ś C I C H Ł O P S K I C H 137 katolickich wyznań stale rośnie, czego przykładem może być Peru, w k t ó ­ r y m już w 1930 r. zarejestrowanych było 15 związków religijnych. W la­ tach 1938-1961 liczba wiernych skupionych w protestanckich denomina­ cjach wzrosła w Ameryce Łacińskiej od ok. 600 tys. do blisko 8 min., co stanowiło już 3,8% ogólnej liczby ludności kontynentu . Od tych lat wzrost wpływów niekatolickich związków religijnych stał się jeszcze większy, co przypisać należy również wyznaniowej polityce wielu repub­ lik latynoamerykańskich widzących w tych nowych kongregacjach agen­ dy prowadzące pożyteczną działalność edukacyjną (walka z analfabetyz­ mem, zakładanie szkół, kształcenie zawodowe) i humanitarną (opieka zdrowotna, prowadzenie szpitali i klinik, walka z przejawami patologii społecznej, pomoc charytatywna). Wzrost znaczenia protestantyzmu sprawił, iż pod jego oddziaływanie dostawać się poczęły coraz liczniejsze grupy ludności tubylczej. Strategia prozelityczna wyznań protestanckich przewidywała intensywną działal­ ność misyjną w tych rejonach i środowiskach, w których pozycja Kościo­ ła katolickiego była najsłabsza. Objęła więc ona rozproszone w nadamazońskiej dżungli grupy indiańskie o dużym stopniu izolacji od świata zewnętrznego i nie poddane dotąd chrystianizacji. Ponadto zbiorowiska indiańskich wychodźców z wiejskich regionów uformowane na peryfe­ riach większych miast i tworzące tam przysłowiowe dzielnice n ę d z y . Wreszcie społeczności andyjskich Indian — Keczua i Ajmara nominalnie katolickie, choć w rzeczywistości mocno przywiązane do własnej ludowej wizji świata i tubylczych rytuałów. Jest faktem niezaprzeczalnym, iż na obszarach'peruwiańskich sierra nie mamy dziś do czynienia z „czystą" k u l t u r ą indiańską. Od momentu pierwszego kontaktu z hiszpańskimi zdobywcami i katolickimi misjona­ rzami podlegała ona znacznym zmianom typu akulturacyjnego. Mimo tych procesów poważne miejsce w tej kulturze zajmuje nadal andyjskie dziedzictwo kulturowe. Treści tego dziedzictwa widoczne są wyraźnie w filozofii życia indiańskich chłopów, w ich wierzeniach, gospodarce wiej­ skiej i formach społecznej organizacji na szczeblu lokalnym. Rzec można, iż andyjska kultura ludowa ma charakter dualistyczny, gdyż składa się ze współegzystujących ze sobą dwóch sfer kulturowej rzeczywistości: ze sfery tradycji, w sensie genetycznym — indiańskiej, oraz ze sfery fak­ tycznej indiańskiej tradycji, złożonej ze wzorów zapożyczonych i treści synkretycznych. Należy także mieć na uwadze i ten fakt, że andyjska kultura ludowa począwszy od X V I w. jest rzeczywistością współtworzoną 7 8 7 F . H o u t a r t, E . P i n , Kościół го godzinie Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1972, s. 126-127; P. D a m b o r e n a, El protestantismo en America Latina, Friburgo 1963, s. 18. Zob. A. R o d r i g u e z , G . R i o f r i o, E . W e l s h , De invasores a invadidos, L i m a 1976, s. 115-137. 8 �138 ALEKSANDER FOSERN-ZIELIÑSKI poty przez dwie przeciwstawne tendencje, które póki się równoważą, kultura ta zachowuje swój tubylczy charakter. Z jednej strony jest to trwanie tradycyjnych wzorów, z drugiej natomiast ich eliminacja i zmia­ ny pod wpływem procesu akulturacji (metysacji kulturowej) . W t y m kontekście wielowarstwowego charakteru kultury andyjskiej i dialektyki tradycji i innowacji należy rozpatrywać współczesną sytua­ cję religijną peruwiańskich wspólnot andyjskich. Wielu badaczy wie­ rzeń, mitów i obrzędów ludowych Keczua dostrzegło, iż w indiańskiej kulturze duchowej (symbolicznej) koegzystują treści i formy chrześci­ jańskie z elementami tubylczymi pochodzenia przedkolonialnego. Jeśli jednak stwierdzenie to przyjmowano jako rzecz całkowicie oczywistą, to co do natury tej koegzystencji formułowano różnorodne opinie. Poglądy te podzielić można z grubsza na cztery kategorie. Do pierw­ szej zaliczyć należy te, które głoszą, że katolicyzm andyjskich chłopów jest całkowicie powierzchowny i stanowi jedynie rytualną otoczkę skry­ wającą silne kulty tubylcze, których nie zdołały wyplenić najsilniejsze kontrole i naciski administracji kolonialnej i lata walki z idolatrią. Drugi rodzaj interpretacji traktuje obie warstwy religijne w sposób równoważ­ ny i nie minimalizując znaczenia żadnej z nich. W myśl tych poglądów wieśniacy andyjscy są jakby wyznawcami dwóch religii jednocześnie — z jednej strony katolicyzmu w jego ludowej wersji, z drugiej własnej religii tubylczej. Każda z nich ma swoich kapłanów, święte miejsca, r y ­ tuały i odrębne mity, i choć od czasu do czasu nakładają się one na sie­ bie, to jednak częściej bezkonfliktowo współistnieją obok siebie wypeł­ niając odrębne funkcje i zaspokajając różne potrzeby. Według trzeciej kategorii wierzenia i rytuały Indian Keczua są prze­ de wszytkim chrześcijańskie, choć tkwią w nich oczywiście przeżytki dawnych epok sprawiające wrażenie siły „pogańskich" zwyczajów, któ­ re są w rzeczywistości tylko rezultatem ciśnienia tradycji regionalnej. Ta interpretacja ignoruje wyraźnie fakt, że obrzędy i wierzenia najbar­ dziej istotne dla życia lokalnej wspólnoty wiejskiej są głównie pocho­ dzenia miejscowego i niewiele mają wspólnego z treściami katolickimi . Najadekwatniejsza do rzeczywistości andyjskiej wydaje się być ta i n ­ terpretacja, w myśl której w keczuańskiej wspólnocie spotykamy się z prawdziwym amalgamatem religijnym, który postrzegany jest przez chłopa jako nierozerwalna całość . Podział na sferę katolicką i sferę t u ­ bylczą dla nich niemal nie istnieje, świat bowiem ich przeżyć religijnych i wizja kosmosu składa się z jednolitej faktury, w której mają swoje 9 10 11 9 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i inter­ pretacje, „Etnografia Polska", t. 27: 1983, z. 1, s. 155-165. T. M. G a r r, Christianosmo у religion quechua en la prelatura Ayaviri, Cusco 1972, s. 176. L . M i l l o n e s , Introducción al proceso de acculturacion religiosa indígena, Lima 1967, p. 5. 1 0 1 1 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 139 miejsca i krzyże, i nabożeństwa w kościołach, i święci, a także fiestas oraz święte skały, źródła, ofiary dla duchów i bóstw gór. Dlatego też wierze­ nia wieśniaków z peruwiańskich wspólnot traktować należy jako całko­ wicie oryginalną jakość — andyjską religię ludową , w której współ­ istnieją treści „pogańskie", katolickie oraz synkretyczne, wykrystalizo­ wane w trakcie k i l k u stuleci konfrontacji dwóch systemów ideologicznych. W świetle powyższych uwag na temat charakteru kultury ludowej andyjskich wieśniaków i ich religii pojawienie się protestanckich grup wyznaniowych stworzyło całkowicie nową, pod względem jakościowym, sytuację. Powstaje wyraźnie pluralistyczny układ religijny, którego spe­ cyfika i konsekwencje dostrzegalne są przez pryzmat analizy funkcjono­ wania nowych sekt w tradycyjnych społecznościach wiejskich. Jeśli zwa­ żyć, że w społecznościach tych religia ludowa mocno powiązana była z życiem gospodarczym, a ponadto waloryzowała istniejące układy spo­ łeczne decydujące o zwartości wspólnoty, to powstaje problem, w jaki sposób protestanckie wyznania adaptują się do zastanego w Andach wie­ lowarstwowego systemu kulturowego i w jakiejś mierze współistnieją z dotychczasową tradycją życia religijnego. Odpowiedź na postawione tu pytanie wymaga przeprowadzenia szcze­ gółowych studiów etnoreligioznawczych w szeregu społecznościach lo­ kalnych regionu andyjskiego, a objętych prozelityczną działalnością róż­ nych wyznań protestanckich. Ponieważ jednak studiów takich — jak do­ tąd prawie nie ma, warto przeanalizować dane i obserwacje zebrane w to­ ku prac terenowych w jednej peruwiańskiej dolinie. Choć daleko i m do kompletności, to jednak pozwalają one dostrzec pewne ogólne tendencje ułatwiające — jak mniemam — wytyczenie programu dalszych badań nad ekspansją protestantyzmu i jej kulturowymi skutkami. Badania, o których tu mowa, prowadzone były w 1978 r. w ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy . Penetracją etnograficzną objęta została wówczas niewielka dolina potoku Cayash, będącego prowobrzeżnym dopływem niewielkiej górskiej rzeczki — Checras, niosącej swe wody do wpadającej do Pacyfiku rzeki Huaura. Od nazw obu tych rzek urobiona została także nazwa polskiego interdyscyplinarnego projektu badawczego — „Huaura-Checras". Wysokogórski region doliny Cayash położny między 2 a 5 tys. m n.p.m. przylega do zachodniej grani 12 13 1 2 Najczęściej stosowanymi synonimami proponowanego tu określenia — „an­ dyjska religia ludowa" są religion campesina, religion quechua, religion andina i re­ ligion indígena. Szerzej na temat zadań i efektów Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy — zob. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Kultura ludowa Peru w świetle polskich badań i zbiorów etnograficznych, [w:] Kultura ludowa Peru. Katalog wystawy, Poznań 1980, s. 7-41; t e n ż e , Indiańska społeczność andyjska i główne nurty jej przemian, [w:] Trzeci świat w polskich badaniach etnograficznych. Warszawa (w druku); t e nż e, Polish ethnographic fieldswork in the Peruvian Andes, „Ethnologia Polona", vol. 7: 1981. 1 3 �140 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Kordyliery Huayhuash. Pod względem administracyjnym dolina Cayash usytuowana jest w północno-wschodniej części departamentu Lima, w od­ ległości ok. 200 k m od stolicy kraju oraz ok. 110 k m od największego regionalnego ośrodka na wybrzeżu — miasto Huacho. Odległości te na­ leży oczywiście pojmować na andyjski sposób, przeliczając je przez współczynnik trudności komunikacyjnych związany z fatalnym stanem dróg i różnicami wysokości. Na terenie Cayashu znajdują się cztery indiańskie wspólnoty, czyli comunidades campesinas o nazwach Curay, Taucur, Acain i Huacho sin Pescado. Wszystkie one wchodzą w skład prowincji Cajatambo, a bezpo­ średnią kontrolę nad nimi sprawują władze dystryktu Pachangara usa­ dowione w miejscowości Churin odległej od Cayashu o ok. 15 k m . Tylko jedna z wymienionych wsi — Huacho sin Pescado — posiada połączenie drogowe z tą miejscowością umożliwiające przejazd samochodem, ale t y l ­ ko w porze suchej. Do pozostałych wiosek można dotrzeć wyłącznie w ą s ­ k i m i górskimi szlakami dostępnymi dla koni, osłów, mułów i pieszych wędrowców. Liczebność tych wspólnot nie odbiega znacznie od norm tej części Andów i waha się w granicach 300-400 osób, z których większość jest dwujęzyczna, wyjąwszy małe dzieci w wieku przedszkolnym i nie­ które stare kobiety. Obserwacje etnograficzne dotyczące funkcjonowania sekty protestan­ ckiej objęła przede wszystkim wieś Huacho sin Pescado, w której znaj­ dowała się zorganizowana w gminę grupa wyznawców nowej religii. Objęły one wywiady, obserwacje życia codziennego, nagrania muzyki sakralnej, dokumentację filmową niektórych ceremonii oraz uczestnictwo w protestanckich nabożeństwach . Aby odpowiedzieć sobie na pytanie — dlaczego wzory protestanckiego życia religijnego znalazły zwolenników w andyjskich społecznościach — należy przez moment zastanowić się nad pozycją Kościoła katolickiego i księdza. Słabość Kościoła w górskich regionach Peru, a także i innych krajów Ameryki Andyjskiej, ma swe przyczyny historyczne, w które bliżej nie będziemy tu wchodzić. Na to podłoże nasunęły się i współczes­ ne problemy — takie jak mała liczba księży katolickich pracujących wśród wiejskich parafii, gdzie warunki życia są szczególnie ciężkie, a sa­ tysfakcja z pracy duszpasterskiej zwykle bardzo niewielka, rzadko bo­ wiem udaje się osobie duchownej przełamać indiańską nieufność. u 1 4 Całością prac etnograficznych kierował autor artykułu. Wraz z nim w bada­ niach nad indiańskimi pentekostalistami udział wzięła R. Krzanowska, która swe uwagi na temat sytuacji religijnego pluralizmu w dolinie Cayash przedstawiła w artykule pt. Trzecia świątynia, „Kontynenty", nr 10: 1980, s. 24-26. Także w opra­ cowanym przez zespół T V Polskiej (reż. R. Dobrzyński, zdj. A. Szczepański), w fil­ mie pt. „Dni i noce nad chmurami", P O L T E L , Warszawa 1979, znalazły się spore sekwencje ukazujące ceremonie religijne protestanckich wspólnot we wsi Huacho sin Pescado. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 141 Według danych z 1960 r. przeciętna powierzchnia peruwiańskiej pa­ rafii wynosiła 720 k m i zamieszkiwało ją blisko 13 tys. wiernych . Po dwudziestu pięciu latach proporcje te wyglądają jeszcze gorzej, bowiem parafie nie zmniejszyły swego obszaru, a ludności tylko przybyło. Jeśli teraz uzmysłowimy sobie, jaki krajobraz kryje się pod t y m i danymi sta­ tystycznymi, ile na t y m obszarze jest wsi i osad pozbawionych dróg do­ jazdowych i położonych na wysokościach utrudniających człowiekowi z nizin dostęp, wówczas we właściwym wymiarze ujrzymy przeciętny teren pracy katolickiego duchownego na andyjskiej wsi. Taka właśnie sytuacja panuje w dolinie Cayashu, Checrasu i Huaura. Dla większości wsi tego regionu jedynym kapłanem katolickim jest du­ chowny zamieszkały w miasteczku Churin. Choć dysponował on samo­ chodem terenowym wdrapującym się nawet do górniczych osad zagłębia węglowego Oyón na wysokość ponad 5 tys. m n.p.m., to jednak każda taka wyprawa wymagała niemal całego dnia duszpasterskiej działalności poza główną siedzibą. Tymczasem do wielu wsi nie ma w ogóle dróg i aby do nich dotrzeć, należało wynająć konia lub muła. Do tego dodać trzeba specyficzny układ stosunków między księdzem a Tubylcami polegający na tym, iż budynek kościelny znajdujący się z reguły w każdym „pueblo" jest własnością wspólnoty, która dysponuje nim według własnego uznania. Dlatego też każda wizyta księdza odbywa się po uprzednich wzajemnych uzgodnieniach terminów, a także i kosztów związanych z uciążliwą pere­ grynacją. W praktyce sprowadza się to zazwyczaj do dwóch, trzech, w niektórych przypadkach jednej tylko wizyty duszpasterskiej w ciągu roku, przeważnie w terminie fiestas i na wyraźne zaproszenie naczelni­ ków wspólnoty lub też organizatorów święta. 2 15 W takim układzie stosunków nie ma mowy o tym, aby proboszcz stać się mógł uznanym autorytetem wioskowym uczestniczącym na co dzień i od święta w życiu lokalnej społeczności. Księdza traktuje się dość i n ­ strumentalnie, w wielu wypadkach można się bez niego obejść, ale cza­ sami lepiej go zaprosić, by zadośćuczynić tradycji. Obserwacje dokonane w dolinie Cayash w pełni korespondują pod t y m względem z analizami socjologów religii księdza F. Houtarta i ojca E. Pina, których trudno by­ łoby posądzać o stronniczość czy uprzedzenia w odmalowywaniu trud­ ności Kościoła katolickiego w Ameryce Łacińskiej . Incydentalna obecność księdza w osadzie sprawia, iż dzieci nie uczę­ szczają na naukę religii, noworodki nie są chrzczone w kościele, do ślu­ bów przy ołtarzu przywiązuje się niewielką wagę, a zmarłych odprowa­ dza na cmentarz tylko rodzina i sąsiedzi. Gdy wreszcie ksiądz pojawia się we wsi, wówczas stara się nadrobić zaległości udzielając zbiorowo sakra­ mentów i święcąc groby. Tak to wspólnota musi obywać się bez księdza, 16 1 5 Houtart, 5 8 Jw., s. 152. Pin, op. cit., s. 214-215. �142 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI starając się jednak choćby w minimalnym stopniu wypełnić niektóre tradycje katolickie. Organizuje się więc wspólne modły w świątyni, a osoby nieco wprowadzone w katolicką liturgię i cieszące się autoryte­ tem przewodniczą takim ceremoniom w kościele, na cmentarzu czy w do­ mu. Siłą rzeczy taka „samoobsługa" religijna prowadzić musi do znacz­ nych uproszczeń i odstępstw od przyjętych w tradycji katolickiej wzorów i sprzyja mocnemu przenikaniu się rytualnych form katolickich z wie­ rzeniami tubylczymi. Trudności w pracy duszpasterskiej mają również swoje subiektywne źródła. Myślę t u przede wszystkim o słabej lub zgoła powierzchownej znajomości kultury indiańskiej, obyczajów, a także i świata wyobrażeń religijnych wśród księży i misjonarzy. Prawie 50% wszystkich duchow­ nych pracujących na prowincji stanowią przybysze spoza Ameryki Łaciń­ skiej, dla których świat indiańskich wieśniaków jest obcy i trudny do zrozumienia. Pod t y m względem sytuacja nie odbiegała od przeciętnej i w rejonie badań polskiej ekspedycji. Proboszcz z Churin był naturalizowanym w Peru Czechem, a pomagające mu zakonnice pochodziły z kanadyjskiej prowincji Quebec i dopiero uczyły się hiszpańskiego. Łatwo było dostrzec, iż mimo k i l k u lat pracy w t y m regionie nie zaskarbił sobie ten duchow­ ny większej sympatii indiańskich chłopów, którzy stale widzieli w nim gringo (obcego). Trudno się więc dziwić, iż i orientacja proboszcza w spra­ wach keczuańskiej kultury oraz nowej sytuacji religijnej powstałej na skutek sukcesów protestantów była bardzo uboga i nacechowana stereo­ typowymi uprzedzeniami do innowierców, w myśl których wieśniacy to ludzie uparcie trzymający się zabobonów i na domiar złego opuszczający kościół, by w trakcie tajnych ceremonii oddawać się adoracji sił nie­ czystych. Nielepsza sytuacja jest wśród kleru miejscowego, który rekrutuje się ze środowisk miejskich lub też z osad położonych na wybrzeżu, a więc ze stron, gdzie panują inne tradycje i obyczaje. Ludzie ci nie rozpoznając w pełni świata, w k t ó r y m się obracają, traktowani są również jako „obcy", często popełniają ewidentne gafy i niezręczności obyczajowe, co nie przysparza i m popularności. Jak głosi raport na temat religijności Boliwijczyków, za dobrego księdza uważa się tam tylko takiego, k t ó r y zna dobrze miejscowe obyczaje, pozwala je kultywować i nie próbuje ich wyszydzać czy wręcz likwidować '. Przeświadczenie, iż aby pracować na polu misyjnym w indiańskim środowisku i zostać przez nie zaakceptowanym należy przede wszystkim zrozumieć i poddać się sile tradycji miejscowej, toruje sobie stopniowo drogę wśród światlejszych kręgów peruwiańskiego i boliwijskiego ducho17 " Jw., s. 153. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 143 wieństwa, czego wyrazem może być powołanie specjalnych instytucji i komisji zajmujących się problematyką etnoreligioznawczą . Te tubylcze obyczaje religijne odgrywają t y m większą rolę, i m mniej­ sze jest oddziaływanie księdza, a poza t y m są one bardzo istotne dla egzystencji jednostki, rodziny i całej wspólnoty. Andyjskie obrzędy moż­ na z grubsza podzielić na cztery kategorie. Do pierwszej należą te, które posiadają charakter obrzędów przejścia. W drugiej mieszczą się akty sakralne, których celem jest asekuracja przed nieszczęściami oraz za­ pewnienie sobie powodzenia. Trzecią kategorię tworzą patronalne święta wioskowe będące rytualnym spełnieniem wymogów tradycyjnego porząd­ k u i zachowania równowagi między światem ludzi a istot nadprzyrodzo­ nych. Do ostatniej grupy wchodzą zabiegi magiczne, przede wszystkim związane z magią leczniczą. Wszystkie te działania odwołują się w różno­ raki sposób do świata nadprzyrodzonego, który w pośredni lub bezpo­ średni sposób określa życie doczesne. Świat ten zaludniony jest pospo­ łu —- przez główne postacie katolickiego panteonu, świętych patronów i opiekunów, potężnych władców gór czuwających nad stadami i upra­ wami, a także domostwami Indian oraz różnego rodzaju demonami i du­ chami przeważnie o złośliwych cechach . Cały ten kompleks wierzeń i rytuałów złożonych ze sfery tradycji katolickiej oraz kultów, obrzędów i mitów andyjskich dość harmonijnie funkcjonujący w dotychczasowych układach społeczno-gospodarczych i n ­ diańskich wspólnot zachwiany został przez sekciarskie ruchy protestan­ ckie zyskujące sobie w górskich regionach Peru coraz większą popular­ ność. Wykorzystują one słabości instytucjonalne Kościoła katolickiego, nawiązują do haseł antyklerykalnych latynoamerykańskiej lewicy pod­ kreślających powiązania duchowieństwa z aparatem ucisku i wyzysku, trafiają wreszcie w niektóre duchowe potrzeby części andyjskiego chłop­ stwa zagubionego między tradycyjnymi wartościami wspólnotowymi a nowymi wzorami życia napływającymi z ośrodków miejskich i przemy­ słowych. Na obszarze dorzecza górnej Huaura w dolinach Cayash, Checras i i n ­ nych potoków od k i l k u lat działają grupy religijne zielonoświątkowców, które przez swe odmienne wzory zachowań i purytańskie normy moralne rozbijają dotychczasową zwartość comunidades, tworząc dość izolowaną wspólnotę religijną w obrębie wspólnoty lokalnej. 18 19 1 8 Znaczne zasługi w tej mierze przypisać należy powstałemu w r. 1968 w Cusco Instituto Pastoral Andino, którego g ł ó w n y m zadaniem jest prowadzenie i popiera­ nie badań etnoreligioznawczych, by na ich podstawie wypracować optymalną stra­ tegię ewangelizacji wiejskich rejonów południa Peru i Boliwii. Zob. poszczególne numery pisma „Allpanchis Phuturinqa". Szerzej na temat roli i charakteru życia obrzędowego w dolinie Cayash piszę w książce Kraina Inkarrii. Szkice etnologiczne o Peru, szczególnie w rozdz. V I pt. Samorządna wspólnota pracy i świętowania, Wrocław 1985. 1 0 �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ruch pentekostalistów narodził się w początkach naszego stulecia w Stanach Zjednoczonych na fali religijnej odnowy różnych protestanc­ kich kongregacji i fundamentalistycznych prób powrotu do ewangelicz­ nych źródeł chrystianizmu. Począwszy od 1906 r. przekroczył granice USA i zyskał popularność w Europie, przede wszystkim w krajach skan­ dynawskich. Jeśli chodzi o Amerykę Łacińską, to dotarł on już w 1920 r. do Chile, gdzie w latach 60-tych objął już ok. 0,5 min. ludzi, t j . 9% lud­ ności tego kraju. O sile tego wyznania świadczyć także może i to, że na każdych 10 protestantów, aż 8 to zielonoświątkowcy . Również na po­ czątku tego wieku religia ta dotarła do Brazylii, ciesząc się szybko i tam dużym powodzeniem dającym w efekcie blisko 0,5 min. aktywnych człon­ ków. Po I I wojnie światowej pentekostalizm umocnił także swą pozycję i w innych krajach Ameryki Łacińskiej — na Antylach, a także i w Peru. 20 Wśród wszystkich odłamów protestantyzmu zielonoświątkowcy mają najbardziej niesformalizowany, t j . otwarty układ organizacyjny dzieląc się na wiele niezależnych lub tylko luźno ze sobą powiązanych ugrupo­ w a ń . Wśród nich do najbardziej misyjnie aktywnych zaliczyć można „Assamblies of God", którego odłam pod nazwą „Asambleas de Dios del P e r ú " zakorzenił się również w Andach, w t y m także w Kordylierze Huauhuash. Na południu Peru spotkać można także gminy związane z „Iglesia Evangélica Peruana" — formalnie fundamentalistycznym ugru­ powaniem międzywyznaniowym, silnie jednak przepojonym elementami doktryny pentekostalistycznej . W potocznej świadomości niewielkie znaczenie przywiązuje się do oficjalnych nazw kongregacji zielonoświąt­ kowych określając je w jednolity sposób jako zgromadzenia „evangelistas". 21 22 Cechami wspólnymi dla wszystkich sekt zielonoświątkowców są •— podkreślanie podstawowego znaczenia osobistej partycypacji w życiu i doświadczeniu religijnym oraz dążenie do przebudowy osobowości drogą moralnych zakazów i nakazów oraz aktów rytualnych. Ważną rolę w do­ ktrynie spełnia przekonanie o potrzebie doskonalenia wewnętrznego i osiąganie świętości. Droga k u temu wiedzie przez odrzucenie prymatu wartości materialnych i pogłębienie życia duchowego. Człowiek „nawró­ cony" porzuca dotychczasowy tryb życia, odchodzi od dawnych przyja­ ciół i towarzyszy zabaw, przestaje pić, palić, żuć liście coca, grać w karty i inne gry hazardowe, stroni od uroczystości wioskowych, zaczyna dbać więcej o higienę osobistą i wygląd zewnętrzny, przestrzega, by dzielić 2 0 E . A. N i d a, The Indigenius churches in Latin America, „Practical Anthro­ pology", vol. 8: 1961, nr 3, s. 97-110; C A . L a l i v e d ' E p i n a y , Haven of the masses, London 1970. N. B l o c h - H o e l l , The Pentecostal movement. Its origin, development and distinctive charakter, Copenhagen 1964, s. 18-64. M. M. M a r z a l , Estudios sobre religion campesina, L i m a 1977, s. 17. 2 1 2 2 �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAÑSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 145 swój czas na modły, religijne lektury i pracę, odwraca się także od trady­ cyjnych zwyczajów religijnych (katolickich). Ogromne znaczenie przywiązuje się do Biblii, której przypowieści interpretuje się dosłownie, w niej szukając wskazówek i instrukcji w sprawach życia doczesnego. Posiadanie Pisma św. i czytanie go w wol­ nych chwilach należy do głównych obowiązków wiernych. Obok rygo­ ryzmu biblijnego cechą charakterystyczną pentekostalizmu jest także silny trynitaryzm, w myśl którego dowartościowuje się Ducha Św. jako trzecią osobę Boską, zarzucając innym chrześcijanom spychanie tej postaci Trójcy św. w cień. Z t y m wiąże się znaczenie ekstazy religijnej — jako pożądanego stanu, w k t ó r y m możliwe jest nawiązanie bezpośredniego kontaktu z „sacrum". To doświadczenie religijne określa się mianem „chrztu Duchem Św.", nawiązując w ten sposób do opowieści o zesłaniu Ducha św. na apostołów zgromadzonych w dniu Zielonych Świątek. Obo­ wiązkiem każdego pentekostalisty są starania, by iść drogą apostołów i przez obcowanie z Duchem św. otrzymać moc świętości niezbędną do prawdziwego zbawienia. W pentekostalizmie znajdujemy także elementy osłabionej millenarystycznej eschatologii związanej z wiarą w bliski po­ wrót Chrystusa na ziemię, czyli paruzję. Negacja wartości obowiązujących w otaczającym ich świecie — uwa­ żanym za zły, jest formą duchowego, ale i faktycznego przygotowania się na ten podniosły moment przebudowy porządku ziemskiego. Stąd też nie­ którzy interpretatorzy pentekostalizmu latynoamerykańskiego widzą w nim ruch protestu społecznego potępiającego niesprawiedliwą rzeczywis­ tość przeżartą materializmem i sankcjonowaną przez panującą religię — czyli katolicyzm. Ten aspekt nowej religii mógłby tłumaczyć sukcesy zielonoświątkowców wśród ludności najbiedniejszej, która w doktrynie tej znalazła adekwatną odpowiedź na swe frustracje i niezadowolenie . Pierwsi pentekostalistyczni głosiciele Słowa Bożego pojawili się nad potokiem Cayash z początkiem lat 60-tych, przybywając z Limy. Obcho­ dzili wszystkie okoliczne wsie i osady, w każdej zatrzymywali się kilka dni, starając się w t y m czasie zaprzyjaźnić z niektórymi z mieszkańców i uchwycić pierwszy kontakt. Druga faza działalności misyjnej polegała na kolejnych wizytach", których celem stało się przekształcenie jeszcze do niczego nie zobowiązujących kontaktów w formę ogniska przyszłej no­ wej kongregacji. Proces ten trwał dość długo — bo jeśli chodzi o wieś Huacho sin Pescado, to ok. 10 lat. W t y m czasie nieliczni konwertyci ugruntowywali swe religijne przekonania również drogą bezpośrednich kontaktów z większymi ośrodkami zielonoświątkowego ruchu, oraz sami starali się rozszerzyć nową ideę w swym najbliższym otoczeniu, tak aby 23 M R . C e s a r F e r n a n d e z , Kościół řcoíoiicfci w Ameryce mer. Przegląd Religioznawczy", 1967, nr 4-5, s. 118. 10 — Etnografia Polska 29/2 Łacińskiej, „Euhe- �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI przyspieszyć moment powołania niezależnej gminy, do czego potrzeba minimum 15 członków . Około 1970 r. w Huacho sin Pescado zaczęła się formować grupa zie­ lonoświątkowców, określająca swe wyznanie jako ,,Templo Belén" wcho­ dzące w skład „Asambleas de Dios del Perú". Rok po roku powoli zwięk­ szała ona swój stan posiadania osiągając w 1978 r. liczbę 37 ochrzczonych członków, w t y m przewagę kobiet (21) oraz sporą grupę sympatyków i młodocianych adeptów — czyli tzw. oyentes przygotowujących się do­ piero do konwersji i chrztu. W stosunku do ogólnej liczby ludności wios­ k i grupa ta oscylowała więc wokół 10 do 15%, co sytuowało ją na mar­ ginesie życia wspólnoty i umożliwiało pobłażliwą tolerancję. Jednakże biorąc pod uwagę aktywność prozelityczną członków i wras­ tanie w wiek dojrzały dzieci evangelistas proporcje zielonoświątkowców i katolików będą ulegać zmianie na niekorzyść tych ostatnich. Dowodem tego może być sytuacja wyznaniowa we wsiach położonych po drugiej stronie Checrasu i Huaura — takich jak Rapaz, Andajes, Paran, Picoy, Tongos, Tulpay, Parquin i Lacsaura — w których gminy pentekostalistyczne działają już od dłuższego czasu z powodzeniem rozwijając akcję nawracania zarówno na własnym, jak i na cudzym terenie. Z t y m i ośrodkami evangelistas z Huacho sin Pescado utrzymują re­ gularne kontakty wspierając się nawzajem, wespół uczestnicząc w reli­ gijnych zgromadzeniach i uroczystościach oraz wspólnie podejmując m i ­ syjne eskapady. Jest rzeczą interesującą, iż w najbliższym sąsiedztwie Huacho sin Pescado, t j . we wsiach Curay, Taucur i Ącain ruch evange­ listas nie zyskał szerszej aprobaty i nie zdołał zgromadzić wystarczającej liczby wiernych do założenia samodzielnej kongregacji. Być może zade­ cydowały t u czynniki psychologiczne, a mianowicie nietajone nigdy uprzedzenia do inicjatyw realizowanych przez mieszkańców Huacho sin Pescado, lub czynniki natury kulturowej — większa izolacja od świata ze­ wnętrznego (brak dróg) i bardziej tradycyjna orientacja w sferze świato­ poglądowej. Niezależnie od odpowiedzi na tę kwestię faktem pozostaje, iż zielonoświątkowcy z Huacho sin Pescado stanowią wyspę innowierców w ramach własnej wspólnoty, a także enklawę protestantyzmu w całym Cayashu. Lokalna gmina religijna posiada charakter kongregacjonalny — co oznacza, że nie ma w niej stałej hierarchii duchownej, a każdy członek, który spełnia podstawowe warunki (postawa moralna, wiedza religijna), może zostać wybrany okresowym przywódcą, by po pewnym czasie ustą­ pić miejsca innemu pentekostaliście. Członkowie każdej gminy dzielą się na trzy kategorie. Pierwszą grupę tworzą bautizados, a więc ci, którzy 24 i 2 4 Tożsame zasady powoływania zboru obowiązują także u pentekostalistów w Polsce, np. w Zjednoczonym Kościele Ewangelicznym. Zob.: A . T o k a r c z y k , Protestantyzm, Warszawa 1980, s. 266. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 147 stali się pełnoprawnymi członkami kongregacji po przejściu obrzędu chrztu z wody. W ramach tej kategorii wydzielić można jeszcze subgrupę tzw. legítimos, t j . ludzi, którzy zdobyli wyższy stopień religijnego wta­ jemniczenia przez chrzest Duchem św. i którzy powiększyli swą for­ malną wiedzę religijną (biegłość w znajomości i interpretacji Biblii) pod kierunkiem pastorów-teologów poza własną gminą. Ci legítimos posiadają uprawnienia do prowadzenia samodzielnej akcji misyjnej, oni także naj­ częściej wybierani są na kierownicze stanowiska w lokalnej kongregacji. Wreszcie trzecią kategorię tworzą wspomniani już oyentes w innych re­ gionach Peru nazywani także simpatizantes lub adherentes . Uczestni­ czą oni w życiu religijnym wspólnoty przygotowując się duchowo i inte­ lektualnie do chrztu z wody, który dopiero da i m pełne prawa i obowiąz­ k i członka zgromadzenia. Ogólne zebranie członków zgromadzenia (asamblea general) wybiera zarząd (junta directiva), na którego czele staje dirigente. Ten okresowy przywódca religijny jest organizatorem wszystkich działań wspólnoty zielonoświątkowej, nie ma natomiast prawa udzielania sakramentów chrztu i małżeństwa. Na te okazje zaprosić należy wyższego rangą du­ chownego. Pomocnikami dirigente są sekretarz i skarbnik posiadający ozdobne pieczęcie —• do tego symbolu urzędu bowiem przywiązuje się w całym Peru ogromną wagę. Ich zastępcami są dwaj tzw. diacones, któ­ r y m asystują z kolei dwie dziewczyny, zwane diaconisas, zobowiązane do utrzymania porządku w domu modlitwy i przygotowania świątyni do nabożeństwa. Gmina zielonoświątkowców w Huacho sin Pescado, podobnie jak i ca­ ła wspólnota chłopska, w skład której wchodzi, jest organizmem samo­ rządnym i autonomicznym, co oznacza, iż w niewielkim stopniu jest uza­ leżniona od „wyższych" szczebli „Asambleas de Dios". Poszczególne autonomiczne gminy w celach samopomocy, współpracy i koordynacji działań duszpasterskich łączą się w federację zwane presbiterios. Na cze­ le takiej federacji, której siedziba znajduje się w portowym mieście Huacho, stoi presbiterio regional. Posiada on szerokie uprawnienia sa­ kralne i z tej racji bardzo często odwiedza kościoły wchodzące w skład federacji, jest także łącznikiem między lokalną wspólnotą wiernych a na­ czelną radą „Asambleas de Dios", czyli tzw. sinodo z siedzibą w Limie. J e d n ą z przyczyn powodzenia tego wyznania wśród peruwiańskich wieśniaków jest bez wątpienia ten kongregacjonalny i demokratyczny ustrój zgromadzeń — kontrastujący z hierarchicznym układem istnieją­ cym w Kościele katolickim. Wprawdzie wzory lokalnej samorządności andyjskiej są również bardzo silnie widoczne w ludowym katolicyzmie np. przy organizacji fiesta, opieki nad świątynią, cmentarzem i innymi miejscami kultu, to jednak kapłan jest zawsze człowiekiem z zewnątrz, 25 2 5 Marzal, op. cit., s. 18. �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI a kontakty z nim posiadają charakter sporadyczny, okolicznościowy. Po­ tencjalna możliwość osiągnięcia godności sakralnych w gminie, wypeł­ nianie ich na oczach współwyznawców, praca misyjna — to wszystko czynniki, poza psychologicznymi aspektami doświadczeń religijnych, przyciągające niektóre typy osobowości. Kapłanami, kaznodziejami, m i ­ sjonarzami, organizatorami gmin są u zielonoświątkowców na andyjskiej wsi sami Indianie. Uczestnicy tego ruchu religijnego mają przeświadcze­ nie, iż są reformatorami przeprowadzającymi wielkie dzieło odnowy ży­ cia własnymi siłami, z własnej inspiracji, kierując się przykładami swych najbliższych. W tym sensie trafnie zjawisko to określił B. R. Wilson — angielski socjolog religii — nazywając tzw. rural pentecostalism w Ame­ ryce Łacińskiej typowym indigenious movement rozprzestrzeniającym się własnymi siłami i bez większych nakładów finansowych . 26 Każdy nowo pozyskany członek tej religijnej wspólnoty obarczony jest moralnym obowiązkiem werbowania neofitów. Przeważnie zaczyna się od najbliższej rodziny, a potem agituje sąsiadów i dalszych krewnych. Zawieranie mieszanych małżeństw protestancko-katolickich nie jest ak­ ceptowane przez zielonoświątkowców, chyba że jeden z partnerów skłon­ ny jest zmienić wyznanie. Inaczej rzecz się ma w przypadku tych mał­ żeństw, które zostały zawarte jeszcze przed konwersją jednego ze współ­ małżonków. Uznaje się je nadal za ważne, ale nalega usilnie na to, by partnera przeciągnąć na stronę pentekostalistów. Bardziej światli i biegli w interpretacji Biblii wyruszają na pieszą pielgrzymkę po górach, odwiedzając sioła sąsiednich dolin, by w nowym środowisku głosić ewangelię. Wyprawy takie trwają zwykle kilka dni, w przeciwieństwie do dłuższych podróży misyjnych, a nawet kilkumie­ sięcznych wypraw organizowanych przez presbíteros celem zakładania nowych gmin, pilotowania ich startu i szkolenia nowych adeptów. Czasa­ m i misjonarze ci nie ujawniają początkowo publicznie swych rzeczywis­ tych celów i wynajmują się do różnego rodzaju prac lub oferują usługi (naprawiając np. zegarki lub radia), by tą drogą rozpoznać od środka no­ we otoczenie i zyskać zaufanie osób najbardziej ich zdaniem podatnych na hasła zielonoświątkowców. Do propagandy religijnej wykorzystuje się i inne okazje — jak choćby przypadkowe kontakty handlowe czy towa­ rzyskie zawierane na targu lub w trakcie wędrówki do pobliskiej wsi albo miasteczka. Agitatorzy nowej wiary posługują się zarówno sugestywnym, słowem, jak i bardziej nowoczesnymi środkami —• takimi jak ulotki, ilustrowane broszury przybliżające Indianom przypowieści biblijne i wyjaśniające w sposób nader ogólny i prosty pryncypia protestanckiej myśli religijw B . R. W i l s o n , Magic and the Millenium. A sociological study of reli­ gious movements of protest among tribal and third-world peoples, London 1973, s. 115-117. �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 149 nej. Materiały te wydawane są przez takie organizacje religijne, jak „Cruzada a cada hogar" czy „Sociedades Biblicas en el P e r ú " z Limy. Wykorzystuje się także broszurki rozpowszechnione przez metodystów z Chosica i protestanckie organizacje wenezuelskie. Przed rozdaniem ich wśród współziomków każdą ulotkę zaopatruje się w widoczną pieczęć samego dirigente lub tesorero. Są wśród nich obrazkowe historyjki o ży­ ciu Chrystusa z bardzo prostym tekstem dostosowanym do osób nie bę­ dących biegłymi w języku hiszpańskim. Inne zachęcają do poznania Biblii lub też zawierają krótkie nauki religijno-moralne przeplatane cytatami z ewangelii. Znaleźć w nich można sugestywną interpretację grzechu •— jako czynu niezgodnego z zaleceniami Pisma Św., stwierdzenia w rodzaju Za felicidad es un estado mental, y no se adquíre por la abundancia de bienes materiales que se posean —• czy też zalecenia, jak można osiągnąć szczęście i uzyskać libertad espiritual. Obok tego rodzaju broszurek w ę ­ drowni kaznodzieje posługują się także kolorowymi ilustrowanymi plan­ szami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa. Wystarczy tylko je rozwinąć przed zgromadzonym przygodnie audytorium na ulicy czy pla­ cu i sugestywnie objaśniać poszczególne obrazy, przechodząc stopniowo od zwykłych komentarzy do nauk religijnych i wskazówek moralnych. Najlepszym materiałem na konwertytów są jednostki wyalienowane ze społeczności lokalnej, często chore oraz potrzebujące duchowego wsparcia, załamane niepowodzeniami, osoby, które popadły w nałóg al­ koholizmu i same nie mogą się z niego wyzwolić, wreszcie ludzie k r y ­ tycznie nastawieni do Kościoła katolickiego i kleru. Ten ostatni element jest bardzo często wykorzystywany w propagandzie zielonoświątkowców. Wskazuje się na rozbieżności między słowami a czynami księży katolic­ kich, przypomina opresyjny charakter Kościoła w dobie konkwisty i i n ­ kwizycji — powołując się nawet na ekspozycję w Muzeum Inkwizycji w Limie, potępia „profesjonalny" charakter kapłaństwa sprawiający ko­ nieczność wnoszenia opłat za posługi religijne, wyśmiewa się i dyskre­ dytuje kult świętych — jako nowy rodzaj bałwochwalstwa, a także pod­ kreśla „niekonsekwencje" moralno-rytualne katolicyzmu, takie np. jak odprawianie egzekwi żałobnych na rzecz zmarłych, którzy za życia byli ludźmi grzesznymi i z gruntu złymi. Dla wielu ludzi wybawieniem z egzystencjalnych problemów jest przyjęcie nowej wiary, dającej i m nadzieję na lepszą przyszłość i pozwa­ lającą odnaleźć siebie w społeczności wyznawców nowego kultu. Z tego punktu widzenia rację mają ci badacze latynoamerykańskiego protestan­ tyzmu indiańskiego, którzy dostrzegają w n i m kompensacyjne funkcje . Badania prowadzone wśród pentekostalistów na Puerto Rico, gdzie blisko 10% mieszkańców przynależy do tego wyznania, wykazały, iż większość 21 2 7 B. S a 1 e r, Religious conversion and self-aggranisement: case, „Practical Anthropology", vol. 12: 1965, s. 107-114, nr 3. A Guatemalan �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI neofitów podkreślała fatalny stan psychicznego kryzysu i moralnej nę­ dzy, w jakim żyła przed poznaniem „prawdy", przeciwstawiając tę prze­ szłość szczęśliwej teraźniejszości dającej szansę zbawienia , Marzeniem każdej nowo powstałej gminy pentekostalistycznej jest po­ siadanie na terenie pueblo własnej świątyni (templo), która stałaby się materialnym symbolem siły nowej religii. Społeczność zielonoświątkowa w Huacho sin Pescado nie dorobiła się dotąd własnego budynku kościel­ nego, ale za to przygotowania do jej wzniesienia są już w toku. Trwa zbiórka funduszy na ten cel, jest już także parcela w obrębie centrum wsi ofiarowana przez jednego z członków. Z braku świątyni z prawdzi­ wego zdarzenia wierni zbierają się w kaplicy urządzonej w dość obszernej parterowej sali mieszkalnego domu pentekostalisty, usytuowanym jed­ nak w dość prestiżowym miejscu, przy jednej z pierzei centralnego plaza, przy której znajduje się stary kościół katolicki z górującą nad wsią dzwonnicą oraz budynek szkolny. Informuje o t y m biały plakat umieszczonjr na ścianie chaty, na k t ó r y m ktoś niezbyt starannym pismem na­ kreślił nazwę zgromadzenia — ,,Templo Belén". Religijne przeznaczenie tego pomieszczenia podkreślają barwne pla­ katy zawieszone na glinianych ścianach nawołujące do czytania Biblii i reklamujące działalność ,,Sociedad Biblica Peruana". Obok widnieją wypisane na kartce papieru krótkie sekwencje ze Starego i Nowego Te­ stamentu. Są również tabele pokazujące kolejność pełnienia dyżurów przy sprzątaniu kaplicy oraz grafik, na którym odnotowuje się dziesięcinę wnoszoną na rzecz gminy przez wiernych od każdej zarobionej sumy. W ten sposób każdy ma wgląd w sytuację majątkową wspólnoty oraz może kontrolować wysokość diezmos wnoszonych przez współwyznaw­ ców. Pozbawione okien wnętrze, co jest w budownictwie tego regionu nor­ mą, wypełniają proste, przykryte baranimi skórami ławy. Tylko przy węższej szczytowej ścianie stoi drewniany pulpit, który na czas nabożeń­ stwa przykrywa się białą tkaniną, na której ktoś koślawo wyhaftował wazon z czerwonymi kwiatami, a powyżej niego pełną nazwę zgroma­ dzenia. Na pulpicie stawia się dwie świece oraz Biblię i śpiewnik. Z tego miejsca dirigente kieruje przebiegiem ceremonii, wygłasza kazania i na­ uki, czyta fragmenty ewangelii, intonuje hymny i modli się w podniosłym skupieniu wyciągając w geście błogosławieństwa obie ręce w stronę wier­ nych. W tym ubóstwie wnętrza kaplicy uderza brak krzyża, do symboliki którego nie przywiązuje się tak dużej wagi, jak u katolików, choć figu28 2 8 V . G a r r i s o n , Sectarianism and psychological adjustmanet. A controlled comparison of Perto-Rican pentecostals and catholics, [w:] I. I. Z a i e t s k y , M. P. L e o n e [eds.], Religious movements in contemporary America, Princeton 1974, s. 324; S. C o o k , The prophets. A revivalistic folk religion movement in P.uerto Rico, ,.Caribbean Studies", vol. 4: 1965, nr 4, s. 20-35. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 151 ruje on na pieczątkach pentekostalistów. Nie widać także żadnych świę­ tych obrazów, naczyń czy innych sprzętów liturgicznych. Prostota w y ­ posażenia świątyni, ceremonii i duży stopień spontaniczności w trakcie modłów odpowiadać ma pierwotnym tradycjom chrześcijańskim nie obrosłym jeszcze hieratyczną liturgią. Kontrastuje to bardzo z wyposaże­ niem wiejskich kościółków katolickich, które choć biedne i zaniedbane, mają zwykle ściany pokryte kolorowymi freskami, a na ołtarzach naśla­ dujących barokowy styl limeńskich świątyń wznoszą się liczne figury świętych przybrane w bogate brokatowe i koronkowe stroje. W tyle pentekostalistycznego domu modlitwy zgromadzono ławki dla oyentes, a po­ nad nimi zawieszono na ścianie bolsa (woreczek) na drągu do zbierania datków oraz małe bębenki służące do wybijania r y t m u w trakcie zbioro­ wych śpiewów. Wielką wagę przywiązuje się do stałego i ciągłego uczestnictwa w na­ bożeństwach, których częstotliwość jest tak duża, iż wypełnia większość wolnego czasu zielonoświątkowców. W Huacho sin Pescado spotkania takie organizowano cztery razy w tygodniu, nie licząc specjalnych zebrań dla dzieci. Najważniejsze jednak jest nabożeństwo odbywające się w nie­ dzielę wieczorem, na które przybywa cała pentekostalistyczna społecz­ ność. Jeden z informatorów podkreślał w swej wypowiedzi, iż takie czę­ ste obcowanie ze „Słowem Bożym" po dniach ciężkiej pracy na chacras (poletkach) sprawia mu największe zadowolenie dostarczając duchowego odpoczynku. Częstotliwość zgromadzeń religijnych oraz aktywny w nich udział sporej grupy wiernych to jedna z głównych różnic między K o ­ ściołem katolickim a pentekostalistycznym, w tym pierwszym bowiem partycypacja indiańskich chłopów, pomijając okres fiesta, sprowadzona jest do roli statystów. W tym także dostrzec można jedną z przyczyn powodzenia misji protestanckich w tradycyjnych społecznościach andyj­ skich, przedkładających zawsze samorządność ponad wszelkie formy ste­ rowania z zewnątrz. Przebieg nabożeństwa niewiele przypomina ceremonie w katolickim kościele. Dirigente i jego pomocnicy nie wkładają żadnych obrzędowych szat i kierują modlitwami w ponchos, płaszczach i marynarkach. Kobiety przybywają na te spotkanie z małymi dziećmi rozkładają na glinianym klepisku świątyni swe mantas (narzutki) i usadawiają się pod ścianą, tak samo jak czynią to zazwyczaj na targu, na przemian modląc się, śpie­ wając i karmiąc piersią niemowlęta. W przeciwieństwie do sztywnej l i ­ turgii katolickiej, w kulcie pentekostalistycznym Jominuje dużo sponta­ niczności i improwizacji. Wynika to z zasady tego ruchu, który na „miej­ sce arystokratycznego dystansu między modlącym się kapłanem a wier­ nymi wprowadził zasadę, że każdy może być kaznodzieją, kto wstaje, by przemawiać, posłuszny głosowi Boga" . 29 Cesar Fernandez, op. cit., s. 119. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Mszę odprawia dirigente w asyście swych pomocników. On rozpoczy­ na modlitwy, wygłasza przypowieści — wreszcie wzywa do pulpitu po­ jedyncze osoby lub grupy dziewcząt, które ze śpiewnikami w rękach intonują pieśni, śpiewane przy akompaniamencie gitar i bębenków. Ich repertuar jest typowo protestancki, stąd także ich melodyka niewiele ma wspólnego z andyjską tradycją muzyczną, choć t u i ówdzie przebijają się nuty i r y t m y indiańskiego huayno. W trakcie nabożeństw w Huacho sin Pescado na twarzach wiernych spostrzec można było, iż głęboko przeży­ wają oni całą ceremonię. W najbardziej podniosłych momentach (np. oración) główny celebrans — i zgromadzeni wierni zamykali oczy, pła­ kali i głośno modląc się wprowadzali się w stan wyjątkowego skupienia, będąc jakby duchem w innym świecie. Ważnym aktem rytualnym, choć nie otwierającym wrót do zbawienia, jest chrzest wodą — mający postać — podobnie jak u babtystów — oczy­ szczającej kąpieli będącej symboliczną formą nowych narodzin i przyję­ cia do wspólnoty wiernych. Ceremonie takie odbywają się przeważnie raz do roku i organizuje się je niewielkimi zbiornikami nawadniają­ cymi, gromadzącymi wody spływające z górskich źródełek i kanałów. Ka­ płan oraz osoba poddająca się temu obrzędowi przejścia ubrani w białe szaty, symbolizujące stan bezgrzeszności, wchodzą po pas do basenu na oczach licznie zgromadzonych wiernych i katolickich członków comuni­ dad. Tam po wypowiedzeniu odpowiedniej formuły celebrans ujmuje wpół neofitę i odchylając go do tyłu zanurza całkowicie w wodzie. Po wyłonieniu się na powierzchnię wierny wznosi ku górze ręce dając wyraz swej radości, iż włączony został do zielonoświątkowej wspólnoty. Przy­ byli na taką uroczystość kapłani z innych ośrodków dbają zwykle o to, by ten podniosły moment uwiecznić na zdjęciu, które wraz z dyplomem chrztu mogło stać się ozdobą domu i świadectwem obrania nowej drogi życiowej. Obrzędy chrztu wymagają przybycia presbítero, dlatego też łączy się je, podobnie jak i śluby, z głównym świętem pentekostalistycznym zwa­ nym fiesta de la cosecha y confraternidad (święto zbiorów i braterstwa). Jest to jakby substytut katolickiego święta patronalnego, w k t ó r y m evan­ gelistas nie biorą czynnego udziału. Organizuje się je na przełomie lata i jesieni — tak dobierając daty, aby nie kolidowały one z podobnymi świętami w innych okolicznych miejscowościach. W Huacho sin Pascado odbywa się ono między 25 a 30 sierpnia. Z tej okazji zaprasza się na nie wyznawców (delegatów) z innych okolicznych skupisk zielonoświątkow­ ców. W 1978 r. przybyli oni do tej wioski aż z 18 pueblos, nie licząc wyższych kapłanów ,,Asamblea de Dios" z Huacho z wybrzeża pacyficz­ nego. Zaprasza się także katolickich współmieszkańców wioski nie bro­ niąc i m biernego uczestnictwa, gdyż evangelistas mają zawsze nadzieję, iż nowe rytuały spodobają się i zainteresują ich ułatwiając w przyszłości akcję misyjną. �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 153 Jedynymi trunkami dozwolonymi na tej fiesta są lemoniady oraz chicha, która w t y m wypadku jest symbolem udanych zbiorów. Całe zresztą święto ma charakter dożynkowy i jest formą rytualnego podzię­ kowania Bogu za pomyślny rok gospodarczy oraz aktem umocnienia wię­ zów między wyznawcami i między poszczególnymi gminami — dającym uczestnikom poczucie identyczności wyznaniowej. Widzieć w t y m można także nawiązanie do północnoamerykańskiego Thanksgiving Day (Dnia Dziękczynienia), w którego tradycji wyrośli twórcy ruchu pentekostalistycznego. Główne uroczystości odbywają się na placu, na k t ó r y m uprzednio wkopano w ziemię dwa młode drzewka eukaliptusowe — ewidentne sym­ bole płodności i ożywczych sił kosmicznych. Przystraja się je koloro­ w y m i wstążkami oraz płodami z indiańskich pól, a dary w postaci żyw­ ności przyniesione przez uczestników przeznacza się na wspólny stół biesiadny. Święto trwa kilka dni, po czym życie wraca do normy, choć część evangelistas udaje się do innych wsi, by w charakterze gości uczes­ tniczyć w podobnych fiestas, organizowanych przez sąsiednie kongregacje zielonoświątkowców. Kontakty takie spajają jeszcze mocniej evangelistas^ ze sobą i czynią ich odpornymi na przeciwności losu. Początkowe obserwacje wzajemnego współżycia katolików i evangelis­ tas w Huacho sin Pescado nie przyniosły podstaw, by sądzić, że u k ł a ­ dają się one niezbyt szczęśliwie. Jedni i drudzy zgodnie twierdzili, że cała społeczność wiejska —• bez względu na wyznanie — żyje zgodnie i bezkonfliktowo. Deklaratywność tych opinii formułowanych tylko na użytek gringos nie ulegała jednak wątpliwości. Świadczyła jedynie, że w oczach obcych zarówno zielonoświątkowcy, jak i pozostali mieszkańcy wsi starali się ukazać swą społeczność jako wspólnotę zgodną i harmonij­ ną. Dopiero w miarę nawiązywania bliższych kontaktów z obydwoma ugrupowaniami ukazał się prawdziwy obraz tej wyznaniowej koegzysten­ cji niewolny od napięć, uprzedzeń i problemów trudnych do rozwiązania. Napięcia te nie przybierały jednak tak gwałtownego charakteru, jak np. w brazylijskim mieście Carmo de Rio Claro, w k t ó r y m w 1963 r. tłum rozfanatyzowanych parafian napadł na pentekostalistów w trakcie wmu­ rowywania kamienia węgielnego pod ich nową świątynię . 30 Grupa indiańskich evangelistas była jeszcze mała, zdawała sobie spra­ wę ze swej słabej pozycji i starała się do minimum likwidować ogniska konfliktów. Z drugiej strony mała społeczność lokalna, w której wszyscy bardzo dobrze się znają, są ze sobą spokrewnieni i połączeni więzami gospodarczych interesów — to również czynniki sprzyjające pewnej to­ lerancji. Główne źródła potencjalnych konfliktów tkwiły w odmiennym sposobie bycia zielonoświątkowców, nie przystającym do wymogów an8 0 S. M a r k i e w i c z , s. 305-396. Katolicyzm w Ameryce Łacińskiej, Warszawa 1969, �151 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dyjskiej tradycji pracy, świętowania, wypoczynku i wspólnotowej party­ cypacji. Ich normy moralne — typowo purytańskie — zakazywały bez­ względnie picia alkoholu, palenia papierosów, żucia liści coca, grania w gry hazardowe, cudzołożenia czy spędzania czasu wolnego na niefraso­ bliwych pogwarkach w gronie przyjaciół. Ideałem człowieka jest dla nich osoba wypełniająca swój dzień pracą, a czas wolny lekturą Biblii, medytacjami religijnymi, udziałem w nabożeństwach czy propagowaniem słowa bożego. Sprawia to, iż coraz bardziej separują się od swych kato­ lickich współmieszkańców, gdyż nie wypada im wspólnie tańczyć i śpie­ wać regionalnych pieśni czy na pełnych prawach uczestniczyć w różnego rodzaju świętach i uroczystościach wioskowych lub sąsiedzko-rodzinnych związanych np. z budową domu, wzajemną pomocą przy różnego rodzaju pracach itp., których integralną częścią jest zawsze żucie liści coca, picie rumu i innych alkoholi. Pijaństwo mające w wioskach andyjskich znaczny rozmiar, co tłuma­ czyć można sytuacją społeczno-ekonomiczną Indian, jak i tradycyjnymi wzorami obrzędowej konsumpcji chicha, znalazło w zielonoświątkowcach zdecydowanego wroga. Z drugiej strony wszystkie wymienione już cechy przyciągające do evangelistas neofitów osłabione są ich rygoryzmem w kwestii alkoholu, papierosów, coca, a także antytradycjonalistycznym podejściem do rodzimego dziedzictwa kulturowego. Wierząc w radykalną zmianę jednostki i budowę nowego społeczeństwa ludzi Ducha św. na ziemi, evangelistas zwracają się również przeciwko andyjskiej tradycji obrzędowej, ludowym wierzeniom oraz obyczajom, traktując je jako po­ gańskie przeżytki niegodne kultywowania i pozbawione sensu. Przykładem tej odmiennej „wyzwolonej" z tradycji postawy może być następujący incydent, który warto tu przytoczyć. W ramach Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy prowadzone także były wykopaliskowe pra­ ce archeologiczne w ruinach przedkolonialnego osiedla Andamarca po­ łożonego na skraju Huacho sin Pescado . Przed podjęciem eksploracji wielu mieszkańców zadeklarowało chęć współpracy, by zarobić parę gro­ szy. Jednakże w kilka dni po rozpoczęciu badań zainteresowanie nagle wygasło z nieznanego wówczas bliżej powodu. Okazało się, ze obawa przed wydobywaniem i dotykaniem kości gentiles — jak nazywano w Cayashu prekolumbijskich mieszkańców ruin — jest silniejsza aniżeli per­ spektywa dodatkowego zarobku. Wierzono bowiem, że człowiek, który weźmie do ręki starożytne kości, może niebawem umrzeć w strasznych cierpieniach. Wydawało się w tej sytuacji, że nie znajdziemy już nikogo, kto nie obawiałby się zemsty gentiles za naruszanie ich wiecznego spo31 3 ! Zob. A. K r z a n o w s k i , Archaeological investigations in the upper Huaura basin. Central Peru, „Acta Archaeologica Carpathica", vol. 17: 1977, vol. 18: 1978, oraz Cayash prehispanico. Parte I. Resultados de investigaciones arqueoló­ gicas realizados por la Expedición Científica Polaca a los Andes. Proyecto Huaura-Checras, Peru 197&, Cracovia (w druku). �WYZNANIOWA D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 155 koju. Wówczas z kłopotliwej sytuacji wyratowali archeologów pentekostaliści, którzy uważali chorobę huari (wywołaną kontaktem z kośćmi wyjętymi z grobu) za nic nie znaczący przesąd. Choć jednak' głośno od­ żegnywali się od „pogańskich" zabobonów swych współziomków, to jed­ nak nie byli w stu procentach pewni własnego bezpieczeństwa. Na wszel­ k i więc wypadek starali się nie dotykać kości gołymi rękoma, wyjmując je z ziemi lub przekładając z miejsca na miejsce za pomocą patyka, ka­ mienia, łopaty czy skrawka gazety . Do końca pobytu polskiej ekspedy­ cji w Cayashu nikt spoza grona ich wyznawców nie przezwyciężył w so­ bie obawy przed huari i w rezultacie pentekostaliści zmonopolizowali cał­ kowicie „obsługę" ekipy badawczej, zyskując w ten sposób dodatkowe dochody. 32 W najostrzejszym świetle różnice między katolikami a zielonoświąt­ kowcami uwidoczniły się w związku z organizacją komunalnej fiesta celebrowanej ku czci patrona pueblo i będącej główną uroczystością je­ dnoczącą zazwyczaj wszystkich mieszkańców raz do roku. Z jednej stro­ ny uczestnictwo evangelistas w obrzędach ku czci świętego katolickiego było niezgodne z pryncypiami religijno-moralnymi, z drugiej zaś silna presja społeczna wynikająca z tradycji osłabiała ducha oporu i skłaniała niektórych neofitów do podporządkowania się wymogom życia wspólno­ towego. Chodziło tu szczególnie o te osoby, które z racji przyjętej we wsi kolejności winny podjąć rytualne cargo organizatorów fiesta. Jeśli takie sytuacje miały miejsca, wówczas osoby pełniące funkcje alfefereses (go­ spodarzy fiesta) czy ich pomocników przestrzegały jedynie tego, by za­ chować abstynencję. Jest to więc sytuacja typowego rozdarcia między zasadami nowej wia­ r y a wiernością tradycji, której konsekwencją była albo anatema współ­ ziomków, albo też potępienie współwyznawców. Częściowe rozwiązanie tej sprzeczności, ale tylko na gruncie formalnym, przyniosły decyzje władz administracyjnych, do których trafiały liczne skargi i zażalenia w sprawie przymuszania innowierców do aktywnego uczestnictwa w fies­ tas. I tak począwszy od 1978 r. stwierdzają one autorytatywnie, że udział w wioskowym święcie oparty być może tylko na zasadzie pełnej dobro­ wolności, a odmowa wzięcia udziału nie może być podstawą sankcji względem niekatolików. W rezultacie tej decyzji załamała się tzw. lista de padrones, według której w każdej comunidad wyznaczano co roku inne osoby do pełnienia różnych wioskowych cargos, w t y m także orga­ nizowania fiesta, co spowodowało z kolei niesprawiedliwe rozłożenie po­ ważnych finansowych obciążeń na cele komunalne wśród mieszkańców pueblo, na wyraźną niekorzyść katolików . 33 Evangelistas 8 2 zdają sobie sprawę ze swej niezręcznej sytuacji i dlatego Szerzej na ten temat zob. R. K r z a n o w s k a , Z. R y n , kowa choroba Indian, „Estudios Latinoamericanos" (w druku). K r z a n o w s k a . Trzecia świątynia, op. cit., s. 24-25. 3 8 „Wari" — zagad­ �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI też starają się ze wszystkich sił należycie wypełnić wszelkie pozostałe obligacje względem wspólnoty, nawet uczestnicząc w pracach społecz­ nych na rzecz utrzymania w należytym stanie miejscowego kościółka ka­ tolickiego, aby udokumentować w ten sposób swą lojalność względem comunidad. Jednakże obracają się głównie w kręgu swych współwyznaw­ ców, sami się izolują i są izolowani, tworząc w obrębie wspólnoty chłop­ skiej typu lokalnego — autonomiczną wspólnotę religijną. Marginalną sytuację evangelistas rekompensuje i m ich aktywne uczes­ tnictwo we własnym rozbudowanym życiu religijnym oraz ożywione kon­ takty ze współwyznawcami z innych wiosek. To poczucie wspólnoty ponadlokalnej zdaje się być silniejsze ponad tradycyjne poczucie solidaryz­ mu wioskowego. Sądzę poza tym, iż nie jest dziełem przypadku, to że nikt z członków samorządowych władz gminy Huacho sin Pescado nie był również wyznania zielonoświątkowego. Niechęć do aktywności w ży­ ciu społecznym wsi typowa dla evangelistas zbiegła się t u zapewne z ich niskim autorytetem i brakiem zaufania wśród pozostałych comuneros, a także z trudnościami wypełniania tych funkcji wymagających bardzo często zwyczajowego picia alkoholu. Obserwacje zachowań zielonoświątkowców w tradycyjnej społeczności andyjskiej zbieżne są po części z rezultatami badań przeprowadzonych na Haiti we wsiach do niedawna zamieszkanych wyłącznie przez w y ­ znawców synkretycznego kultu afro-chrześcijańskiego — vodu. Gdy po­ jawili się tam pentekostaliści, rozpoczęli oni swą działalność od gwałtow­ nego zrywania z tradycją, czego symbolicznym wyrazem było uroczyste niszczenie obiektów sakralnych związanych z vodu. Podobnie jak an­ dyjscy neofici — odmawiali oni udziału w wioskowych uroczystoś­ ciach, niewielką wagę przywiązywali do edukacji dzieci, wyjąwszy dobre opanowanie umiejętności czytania niezbędnej do swobodnego posługiwa­ nia się Biblią, wyłączali się z aktywności społecznej, a nawet stronili od sportu, uważając go za stratę czasu i energii. Sytuując się jednak na uboczu głównego nurtu wydarzeń lokalnych, przez swą pracowitość, oszczędność, racjonalne gospodarowanie, wyzbycie się nałogów i nieponoszenie poważnych wydatków na cele publiczne, szybko stabilizowali swą pozycję ekonomiczną stopniowo wyróżniając się pod t y m względem z oto­ czenia . 34 W Huacho sin Pescado proces ten nie jest jeszcze tak wyraźnie w i ­ doczny w sferze ekonomicznej, to jednak evangelistas wyraźnie odzna­ czają się schludnością wyglądu, osobistą higieną, trzeźwością i otwartoś­ cią na kontakty z ludźmi spoza wspólnoty. Te obserwacje pokrywają się również z uwagami V . Solca poczynionymi w jednej z ajmarskich wio- 8 4 Ł. P. Zaretsky, Gerlach, Pentecostalism: L e o n e , op. cit., s. 694-696. revolution or counter-revolution, [w:] �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 157 sek w Boliwii zamieszkanej także przez kilka rodzin należących do sekty o nazwie „Amigos" . Zbliżając się do końca naszych rozważań dokonajmy krótkiej rekapitulacji niektórych wniosków, zwracając uwagę na klasyfikację bada­ nego zjawiska, na jego źródła, skutki społeczno-kulturowe i obszary w y ­ magające szczególnej obserwacji w toku dalszych studiów. Na obecnym etapie rozwoju pentekostalizmu w Andach stwierdzić można, iż ma on pewne cechy ruchu religijnego, który jest prozelityczny, egalitarny, auto­ nomiczny i przede wszystkim ludowy. W t y m sensie różni się od ekspan­ sji protestantyzmu wśród indiańskich grup obszarów selva — wśród k t ó ­ rych nowe idee religijne przynoszą misjonarze spoza Ameryki Łaciń­ skiej. Pod wzglądem psychologicznym uznać można ten ruch za kompen­ sacyjny — likwiduje on bowiem u swych wyznawców depresje, stresy, deprywacje i frustracje — dając i m w zamian poczucie sensu życia wraz z możliwością pełnej partycypacji w .obrzędach i rytuałach . Z innego punktu widzenia uznać można pentekostalizm andyjski za przykład ruchu rewitalizacyjnego, odrzuca on bowiem aktualną rzeczy­ wistość jako świat zła, w zamian proponując budowę nowego „królestwa Bożego", które będzie bardziej satysfakcjonujące dla człowieka . Bu­ dowa tej rzeczywistości w planie ziemskim dokonuje się już obecnie w dwojaki sposób — przez indywidualną konwersję i zerwanie z dotych­ czasowym trybem życia i przez stopniowe zmiany w społeczeństwie na skutek wzrostu pentekostalistycznych enklaw proponujących nową for­ mułę współżycia społecznego. W andyjskiej odmianie pentekostalizmu odnajdujemy również pewne cechy specyficzne — a mianowicie nie ma on wyraźnie charakteru thaumaturgicznego , magia bowiem lecznicza i obrzędy uzdrowicielskie, tak często uwypuklane wśród zielonoświątkowców na innych terenach, np. na Puerto Rico czy wśród Indian Toba w Argentynie , nie zajmują t u ważnej pozycji. Podobnie rzecz się ma jeśli chodzi o rolę tańca w cere­ moniach i glossolalii. Oba te zjawiska nie zostały stwierdzone na bada­ nym terenie. Jeśli rozważać źródło sukcesu pentekostalistów, to na niektóre jego elementy zwracaliśmy już uwagę wyżej — jak na słabość Kościoła ka­ tolickiego i atrakcyjność nowej oferty ideologicznej. Teza wysuwana 35 36 31 38 39 8 5 V. Š o l c , Bei den Indiánem am Titicacasee, Leipzig 1967, s. 59. ** Bliżej na temat ruchu kompensacyjnego zob. D. F . A b e r 1 e, The Peyote religion among the Navaho, New York 1966, s. 317. Wg A. Wallace, ruch rewitalizacyjny to organized, conscious effort by mem­ bers of a society to construct a more satisfying culture". Zob. t e n ż e , Revitalization movements, „American Anthropologist", vol. 58: 1956, s. 265. Na temat istoty treści thaumaturgicznych zob. W i l s o n , op. cit., rozdz. 4-6. Zob. V. G a r r i s o n , op. cit., s. 298-329; E . M i l l e r , The Argentine Toba religious service, „Ethnology", vol. 10: 1971, nr 2, s. 149-159. 8 7 8 8 8 8 �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI często przez religioznawców, w myśl której akceptacja nowej wiary w y ­ nika głównie ze stanu dezorganizacji, w jakiej znajduje się system k u l ­ turowy, nie potwierdziła się w pełni w naszym przypadku. Wsie, w któ­ rych pentekostalizm znalazł zwolenników, należą do dość tradycyjnych i relatywnie izolowanych, choć oczywiście widać w nich także pewne symptomy zmian przekształcające te wspólnoty w lokalne społeczności chłopskie podzielone na grupy interesów, co wiązać należy z coraz więk­ szym oddziaływaniem ekonomiki rynkowej i upowszechnianiem się po­ staw indywidualistycznych, bardziej adekwatnych do kapitalistycznych stosunków . Jakkolwiek by na to zjawisko nie spojrzeć, stwierdzić można, iż zmia­ ny w społeczności wiejskiej mogą co najwyżej ułatwiać konwersję aniżeli być jej prawdziwą siłą sprawczą. Jest faktem, że jeśli chodzi o postawy indywidualne — to dużą rolę odgrywa tzw. deprywacja, szczególnie deprywacja statusu, którą wykorzystują i pobudzają misjonarze nowej wiary. Podkreślają oni bowiem przecież bardzo dobitnie, jak wielka jest rozbieżność między idealnymi wzorami świętego życia zalecanymi przez pentekostalistów a codzienną praktyką. Zjawisko to jednak bardziej kwa­ lifikuje się do kategorii czynników ułatwiających prozelityczną pracę, aniżeli do grupy elementów o charakterze sprawczym. Problem ten — ze względu na jego kontrowersyjność i teoretyczną doniosłość — wart byłby szczegółowego przeanalizowania w przyszłości. Przejdźmy teraz do skutków ekspansji protestantyzmu na terenie andyjskich wspólnot. Od razu nasuwa się zasadnicze pytanie, czy ruch pentekostalistyczny jest efektem głębokich zmian, sam powoduje takowe zmiany, czy też oba zasygnalizowane t u zjawiska występują łącznie. Pierwszą kwestię rozważaliśmy już wyżej, więc teraz zajmijmy się zie­ lonoświątkowym ruchem jako agent of change . Otóż nie ulega wątpliwości, iż ruch ten zmiany takie powoduje •— jedne w sposób programowo zamierzony, inne jako pośredni efekt kon­ wersji i powstania religijnego pluralizmu i alternatywnego systemu war­ tości. Wynikają te zmiany przede wszystkim z tego, że rodzi się wśród wyznawców nowej wiary silne poczucie nowej identyczności, a także opozycyjności względem otoczenia, akcentowane odrzucaniem zasad do­ tychczas obowiązujących. W rezultacie dawniejszy comunero przekształ­ ca się w nowego człowieka — w evangelista, który wprowadza zmiany w życiu rodzinnym, we własnym postępowaniu, a także w życiu całej wspólnoty powodując jej dezintegrację. Ten ostatni aspekt jest najbardziej widoczny. W ramach wspólnoty powstaje nowa religijna wspólnota rządząca się po części własnymi pra40 41 4 0 dición 41 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , La comunidad campesina peruana y el cambio, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982 [1984], s. 187-201. G e r 1 а с h, op. cit., s. 672. entre la tra­ �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 159 wami, po części respektująca zasady dotychczasowe. Trzy czynniki ce­ mentowały dotychczas wspólnotę andyjską, a mianowicie: 1) wspólne władanie ziemią, 2) system samorządowy wspólnoty, 3) tradycja rozu­ miana szeroko jako wspólna ideologia grupy lokalnej waloryzująca jej zwartość i solidaryzm. Ideologia pentekostalistyczna zwraca się głównie przeciwko temu właśnie elementowi, pośrednio wpływając także osła­ biająco i na drugi czynnik (samorządowy) przez uchylenie się od rów­ noprawnej partycypacji w urzędach i obciążeniach. W tej sytuacji nie ruszona została tylko sprawa wspólnoty terytorialnej i wspólnego dyspo­ nowania ziemiami. Natomiast kwestia udziału w życiu samorządowym uległa rozszczepieniu na sferę partycypacji świeckiej •— możliwej do przyjęcia przez pentekostalistów, choć także z pewnymi zastrzeżeniami — oraz sferę partycypacji sakralnej — zdecydowanie odrzucanej przez pro­ testantów. Skurczyła się więc płaszczyzna wspólnie akceptowanych przez wszystkich comuneros wartości i wspólnych autorytetów. Również w układzie międzywspólnotowym sytuacja przybrała inny kształt aniżeli dotychczas. Tradycyjne kontakty międzywioskowe nie za­ grażały zwartości poszczególnych wspólnot, gdyż dotyczyły relacji ro­ dzinnych, handlowych, towarzysko-obrzędowych, usługowych czy oficjalno-prawnych. Pentekostaliści uzyskali tymczasem pozawspólnotową płaszczyznę identyfikacji, która sprawia, że bliżsi są i m współwyznawcy z innych gmin, aniżeli współziomkowie z tej samej wspólnoty, ale nie podzielający ich poglądów religijnych. Czynnikiem zmiany jest także silna tendencja antytradycjonalistyczna powodująca konflikty z miejscowymi wartościami andyjskiej kultury ludowej — ukształtowanej po części na tradycji katolicko-iberyjskiej. Z t y m antytradycjonalizmem wiąże się tendencja innowacyjna wprowa­ dzająca nową filozofię pracy i życia codziennego, bardziej dostosowaną do wzorów indywidualnego sukcesu (walka z plagami społecznymi, pro­ pagowanie gospodarności, oszczędności i zapobiegliwości). Pentekostaliś­ ci wyzwalają swych członków z ograniczeń tradycji po raz wtóry prze­ prowadzając propagandę przeciwko idolatrii, zabobonom, kultowi świę­ tych, kosztownym uroczystościom itp. W zamian nie oferują neofitom nadziei na rychłą poprawę sytuacji społeczno-ekonomicznej, ale poka­ zują drogę doskonalenia osobowości przez pracę, wyrzeczenia, modlitwę, przestrzeganie norm moralnych i doświadczenia religijne. Wszystkie zebrane wyżej uwagi mają w gruncie rzeczy charakter ro­ boczych hipotez, które należałoby sprawdzić i poddać kontroli w różnych typach społeczności andyjskich oraz w różnych rodzajach gmin zielono­ świątkowców (np. nowych i starych, mniejszościowych i większościo­ wych). Większą uwagę w przyszłych studiach należałoby także poświęcić kwestii współistnienia nowej ideologii religijnej ze starą andyjską tra­ dycją, co mogłoby rzucić światło na siłę antytradycjonalistycznych ten­ dencji lub też ukazać jej ograniczenia wobec presji kulturowego podłoża. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Słuszne byłoby także zwrócenie uwagi na relację łączące strukturę w y ­ znaniową wsi ze strukturą majątkową i hierarchią prestiżu. P y t a ń takich można by t u stawiać jeszcze wiele, ale nie w t y m rzecz, by sporządzać ich pełną listę. Sprawą najważniejszą byłoby bowiem ustalenie, w jakiej mierze nadal mogą funkcjonować pluralistyczne wspólnoty, czy zauwa­ żone tendencje rozwojowe mają wyłącznie charakter dezintegracyjny czy również adaptacyjny oraz czy ruch pentekostalistyczny dostosowany jest bardziej do programów modernizacji życia na andyjskiej wsi aniżeli l u ­ dowy, synkretyczny katolicyzm. Jakie będą przyszłe losy pentekostalizmu w Andach — trudno dziś osądzić. Z pewnością nadal będą się rozwijały ich kongregacje wciągając w obręb swych wpływów coraz więcej ludzi. Kościół katolicki na razie nie podjął większych kroków w obronie zagrożonych pozycji, zresztą nie­ wielkie ma w t y m względzie możliwości. Jeśli katolicyzm potrafił choćby powierzchownie współegzystować z lokalnymi kultami ludowymi, to pro­ testantyzm odcina się od tradycji „pogańskiej" jak i chrześcijańsko-iberyjskiej. Znając siłę andyjskiej tradycji można jedynie przypuszczać, iż mimo wielu sprzeczności między tradycyjnym etosem indiańskim a pro­ testanckimi wzorami życia — te ostatnie w miarę lat (podobnie jak nie­ gdyś katolicyzm) dostosują się do lokalnych warunków i wtopią się w miarę bezkonfliktowo w ukształtowane już podłoże. Proces ten trzeba jednak cały czas śledzić i interpretować. Aleksander Posern-Zieliński THE RELIGIOUS DISINTEGRATION OF T H E INDIAN PEASANT COMMUNITIES IN T H E PERUVIAN ANDES AND I T S C U L T U R A L E F F E C T S Summary In this paper some cultural effects of the religious differentiation of the Indian peasant communities in the Andes have been presented on the background of the expansion of Protestantism in Latin America. The subject of analysis are the resutls of the field research in Peru in 1978. Following problems have been taken into account: the forming of the Pentecostal commune within a syncretic-Catholic peasant community, the origin of Pentecostal groups in the Andes, the principles of their activity and religious life, the grounds of the success of the new religion and the values and moral principles introduced by the people of the alien creed. Some attention has been paid to the relations between nominal Catholics being the majority group and Penthecostalists — the marginal group undergoing the processes of isolation and alienation. These processes cut off the new religious community from the local tradition in spite of its members' dirive to fullfill all the obligations ensueing from the principles of the local self-government. The conclusion of the paper is, that the Pentecostalism in the Andes has some of the attributes'" of a religious movement of a proselitic, egalitarian, autonomous and folk character. I n the psychological aspect it makes a compensatory move- �W Y Z N A N I O W A D E Z I N T E G R A C J A INDIAŃSKICH SPOŁECZNOŚCI CHŁOPSKICH 161 ment and in the cultural perspective- a revitalisation one, that means it tries to create a new satisfying reality. On the other hand we don't find in it the thraumaturgic elements, so typical for Pentecostalism on other areas. But it makes a powerful "cultural change agent" being the efficient cause of important chan­ ges of values in the life patterns. Forming a new religious identity consciousness it leads to the disintegration of traditional Indian peasant communities in double sense! the social one (the forming of religious communities within local ones) and cultural too (owing to its antitraditionalistic orientation, strong innovational tendencies standing in conflict with the values of the folk culture in the Andes). Translated by Anna 11 — Etnografia Polska 29/2 Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f0bb112ffbea84b2562bc1363affe9.pdf 4040e185a8315c7f7b1f9c71c9380514 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:963 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:885 Title A name given to the resource Kultury etniczne w pluralistycznej cywilizacji amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI K U L T U R Y ETNICZNE W PLURALISTYCZNEJ CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ Jedna z dawniejszych tez głosiła, że naród amerykański formując się w t r a k c i e ciągłego procesu i m i g r a c j i n i g d y n i e ukształtował swej k u l t u r y n a r o d o w e j . W myśl t e j tezy rzeczywistość k u l t u r o w a U S A zawsze była i jest n a d a l heterogenicznym t w o r e m składającym się z różnorodnych elementów k u l t u r o w y c h w n i e s i o n y c h do Nowego Świata przez p r z y b y ­ szów. Wynikałoby stąd, że n a tę rzeczywistość kulturową składają się t y l k o k u l t u r y poszczególnych g r u p osadniczych, stanowiące w mniejszej l u b większej mierze mutacje s w y c h macierzystych k u l t u r europejskich, a z j a t y c k i c h czy afrykańskich. Całość tę łączyłaby zaś w a r s t w a kosmo­ politycznej k u l t u r y masowej, w której t r u d n o dopatrzyć się amerykań­ s k i c h wartości n a r o d o w y c h . Teza t a k a jest dziś n i e do u t r z y m a n i a w świetle rezultatów badań h i s t o r y c z n y c h i socjologicznych n a d kształtowaniem się amerykańskiego n a r o d u . Niezależnie od poglądów n a t e m a t c h a r a k t e r u tego procesu więk­ szość badaczy uznaje istnienie odrębnej i specyficznej k u l t u r y a m e r y ­ kańskiej , którą częściej n a z y w a się po p r o s t u cywilizacją . C y w i l i z a c j a ta, podobnie j a k i „amerykańska wspólnota n a r o d o w a " uformowała się p o d koniec X V I I I w . i n a początku X I X stulecia w o p a r c i u o względnie j e d n o l i t e w z o r y k u l t u r o w e anglosaskich i protestanckich kolonistów. 1 2 3 1 Charakterystyczne s к i e g o, jest który z j e d n e j tutaj niekonsekwentne stanowisko J. Chałasiń- s t r o n y t w i e r d z i , że n i e można mówić o u f o r m o w a n i u się n a r o d u amerykańskiego ze względu n a b r a k wykształconej świadomości narodowej, z drugiej wskazując zaś poświęca s w ą pracę amerykańskiej „kulturze n a r o d o w e j " p r z y t y m n a j e j rodowód i głębokie k o r z e n i e . Zob. Kultura wanie się kultury narodowej w Stanach Zjednoczonych amerykańska. Ameryki, Formo­ W a r s z a w a 1970, s. 535-538. 2 K r y j e się z a t y m t e n d e n c j a do p r z e c i w s t a w i a n i a c y w i l i z a c j i amerykańskiej cywilizacji europejskiej, Zjednoczonych do podkreślania i do a k c e n t o w a n i a wyjątkowej cywilizacyjnej t e c h n i c z n y c h aspektów k u l t u r y słowionych społeczeństw. Zob. C h . i M . B e a r d , Rozwój cywilizacji misji wysokouprzemyamerykańskiej, W a r s z a w a 1961. s H. K u b i a k , 6 — Etnografia Polska Rodowód XXIII narodu amerykańskiego, — Stanów K r a k ó w 1975, s. 16. �82 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI' Zauważył t o już zresztą jeden z najbardziej w n i k l i w y c h obserwatorów życia ówczesnych Stanów Zjednoczonych — A l e x i s de Tocqueville, p o ­ sługujący się pojęciem c y w i l i z a c j i angloamerykańskiej . Jednolitość t e j k u l t u r y n i e była j e d n a k zupełna, gdyż aż do W o j n y D o m o w e j istniał w A m e r y c e wyraźny podział n a kulturę elitarną i l u d o ­ wą (folk culture) co — n i e licząc k u l t u r y Murzynów — odpowiadało w dużej mierze k u l t u r o w e m u zróżnicowaniu Starego Świata. T e n p r o s t y dychotomiczny podział został zniszczony przez k o l e j n e fale i m i g r a c y j n e , zasadnicze z m i a n y s t r u k t u r a l n e w ekonomice k r a j u wynikające z p r z y ­ spieszonej i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a n i z a c j i oraz przez pogłębiające się w s k u ­ t e k intensywnego r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h r o z w a r s t w i e n i e społeczne. Fala imigrantów wchłaniana była przede w s z y s t k i m przez śro­ dowiska w i e l k o m i e j s k i e , gdzie z l o k a l i z o w a n y był przemysł. W t y m m i l i e u kształtowały się podstawy amerykańskiej k u l t u r y p o p u l a r n e j . O d tego też okresu względnie homogeniczna k u l t u r a amerykańska poczęła z m i e ­ niać swe oblicze w zależności o d klasy, w a r s t w y , etnicznego pochodzenia i r e g i o n u . Odtąd możemy już mówić o k u l t u r z e amerykańskiej, a n i e angloamerykańskiej, mając n a uwadze f a k t , że j e j podłoże jest n a d a l anglosaskiego pochodzenia, ale późniejsze n a w a r s t w i e n i a posiadają już odmienne genealogie. Jeśli więc k u l t u r a amerykańska jest f a k t e m niezaprzeczalnym, t o c z y m w t a k i m razie są k u l t u r y etniczne poszczególnych g r u p i m i g r a c y j n e g o pochodzenia? Czy są t o przeszczepione n a g r u n t amerykański f r a g m e n t y r o d z i m y c h k u l t u r , segmenty k u l t u r y amerykańskiej, czy też rozwijające się w g własnych wewnętrznych p r a w k u l t u r o w e e n k l a w y izolowane za­ równo od k u l t u r y dominującej k r a j u zamieszkiwania, j a k i o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia. N a te p y t a n i a dawano dotychczas różne odpowiedzi w zależności od ideologicznej o r i e n t a c j i i narodowego pochodzenia b a ­ dacza. Z w o l e n n i c y t z w . a n g l o k o n f o r m i z m u , a więc obrońcy anglosaskiego c h a r a k t e r u A m e r y k i i j e j k u l t u r y , podkreślali z jednej s t r o n y nikły wpływ imigrantów n a kulturę Stanów Z j e d n o c z o n y c h , z d r u g i e j zaś — u b o ­ l e w a l i n a d n i e w i e l k i m oddziaływaniem a m e r y k a n i z a c y j n y c h i n s t y t u c j i n a przybyszów zamkniętych w granicach s w y c h społecznych i k u l t u r o w y c h gett. D l a n i c h k u l t u r a etniczna była j e d y n i e bezwartościowym zespołem przeżytków utrudniających awans k u l t u r a l n y imigrantów i i c h a s y m i ­ lację. 4 5 6 4 A. de s M. Novak, venties, 6 w Tocqueville, The rise O demokracji of unmeltable w Ameryce, ethnics. Warszawa Politics 1976, s. 262. and culture in the se­ N e w Y o r k 1972, s. 162. Poglądy minimalizujące wpływ kultur grup imigracyjnych utrzymują się U S A do dziś, m i m o że hasła a n g l o k o n f o r m i s t y c z n e n i e należą obecnie do p o p u ­ larnych i publicznie u j a w n i a n y c h . Zob. M. Fudali, w USA, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 1: 1975, n r 1, s. 70. Rozwój badań etnicznych �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 83 AMERYKAŃSKIEJ Rzecznicy t e o r i i t y g l a etnicznego ( m e l t i n g pot) przyjmujący tezę o ciągłym s t a w a n i u się „ n o w e j " j e d n o l i t e j k u l t u r y amerykańskiej w w y ­ n i k u syntezy „najlepszych" elementów w s z y s t k i c h k u l t u r uczestniczących w t y m procesie, k w e s t i o n o w a l i zarówno ustalony raz na zawsze charak­ t e r rodzimej c y w i l i z a c j i , j a k i o d m a w i a l i p r a w a k u l t u r o m e t n i c z n y m do samodzielnej egzystencji. Miały one wnieść swój wkład do ogólnonaro­ dowego n u r t u , a po spełnieniu tej m i s j i zniknąć z k u l t u r o w e j m a p y Sta­ nów Zjednoczonych. Kolejną po anglokonformizmie i t e o r i i t y g l a była koncepcja k u l t u r o ­ wego p l u r a l i z m u , którą h a r v a r d z k i filozof H . M . K a l l e n określił wstępnie już w r. 1915 j a k o „multiplicity i n a u n i t y " . N i e wdając się t u w analizę d o k t r y n y k u l t u r o w e g o p l u r a l i z m u zauważmy, że akceptowała ona i s t n i e ­ nie k u l t u r etnicznych j a k o s u b k u l t u r amerykańskiej c y w i l i z a c j i . W g r u n ­ cie rzeczy koncepcja t a przyjmowała p e w n e elementy zarówno t e o r i i a n g l o k o n f o r m i z m u , j a k i ideologii t y g l a etnicznego. Zakładała ona b o ­ w i e m realne istnienie anglosaskiego t r z o n u amerykańskiej c y w i l i z a c j i , który — wzbogacony następnie o wtręty k u l t u r imigrantów — ukształ­ tował się w nową wartość kulturową — jednolitą cywilizację amerykań­ ską w m a k r o s k a l i i w pluralistyczną mozaikę s u b k u l t u r w m i k r o s k a l i . W myśl tej d o k t r y n y k u l t u r y etniczne przestały być „obce". Zostały one słusznie uznane za zjawiska amerykańskie, choć p o d względem genetycz­ n y m wywodzące się ze Starego Świata. N i e była to t y l k o kwestia t a k i e j czy i n n e j koncepcji, gdyż w rzeczywistości a k u l t u r a c j a w dużym s t o p n i u dotknęła k u l t u r y etnicznych zbiorowości, przekształcając j e z k u l t u r i m i g r a c y j n y c h społeczności o mniejszościowym charakterze w s u b k u l t u r y amerykańskich zbiorowości etnicznych. Stopień i c h a u t o n o m i i w m i k r o planie jest różny, t a k j a k i różne są środowiska, w j a k i c h s u b k u l t u r y te realizują się. W e w s z y s t k i c h j e d n a k p r z y p a d k a c h znajdują się one p o d ciśnieniem' wzorów ogólnonarodowych, które nakładają amerykańskie piętno na elementy etniczne. Niełatwe jest zdefiniowanie współczesnej k u l t u r y amerykańskiej w j e j w y m i a r z e ogólnonarodowym. Składać się ona m u s i , t a k j a k każda i n n a k u l t u r a , z i d e i ( w a r s t w y symbolicznej), zachowań ( w a r s t w y b e h a w i o r a l ­ nej) i artefaktów ( w a r s t w y m a t e r i a l n e j ) . N i e ulega wątpliwości, że m a ­ t e r i a l n e podstawy c y w i l i z a c j i amerykańskiej są jednorodne i wynikają przede w s z y s t k i m z wysokiego stopnia uprzemysłowienia, u r b a n i z a c j i oraz r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i t r a n s p o r t u . Wspólna jest również s y m ­ b o l i k a narodowo-państwowa określana często j a k o „American civic r e ­ l i g i o n " oraz i m p o n d e r a b i l i a ustrojowe, które określają podstawowe p r a 7 8 7 H . M. Immigration 8 K a l l e n , Democracy as a factor Zob. n a t e n temat America, 1967, n r 1. versus in American interesujące the melting history, uwagi „Deadalus. J o u r n a l of A m e r i c a n pot, [w:] Englewood O. H a n d 1 i n [ed.], Cliffs, N J , 1959, s. 155. R. N. В e 11 a h a, Academy Civic religion in of A r t a n d S c i e n c e " , v o l . 9 6 : �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a i obowiązki obywatelskie. Chodzi t u więc o cały k o m p l e k s i d e i obda­ r z a n y c h z w y k l e m i a n e m „amerykanizmu". Łączy się z n i m również m i ­ tologia społeczno-polityczna posiadająca swe oparcie w sformułowanym w 1917 r. słynnym amerykańskim w y z n a n i u w i a r y (The A m e r i c a n ' s creed). D o tego dodajmy jeszcze u f o r m o w a n y przez historyczne doświad­ czenia specyficznie amerykański sposób myślenia ( A m e r i c a n w a y o f thought), który r z u t u j e n a t z w . c h a r a k t e r i osobowość amerykańską . 9 T a m a t e r i a l n a c y w i l i z a c j a i idee a m e r y k a n i z m u stanowią r a m y d l a amerykańskiego sposobu życia ( A m e r i c a n w a y o f life). Określają go w g znanego geografa k u l t u r o w e g o W. Zelinsky'ego t a k i e elementy ame­ rykańskiego etosu, j a k i n d y w i d u a l i z m , duża ruchliwość i akceptacja ciąg­ łych zmian, mechanistyczna w i z j a świata oraz silnie zaznaczające się ele­ m e n t y świeckiego i religijnego m e s ja niz m u . To właśnie głównie w sfe­ rze „American w a y of l i f e " znajduje się miejsce na „ethnic w a y of l i f e " , na akcentowanie s w y c h k u l t u r o w y c h powiązań z Polską, C h i n a m i czy Ukrainą, j a k o akceptowaną w w a r u n k a c h amerykańskich formę działal­ ności i n d y w i d u a l n e j i g r u p o w e j . Istotą współczesnego p l u r a l i z m u jest zatem jedność c y w i l i z a c y j n a Amerykanów bez względu n a i c h pochodze­ n i e i staż osadniczy w N o w y m Świecie p r z y jednoczesnej mnogości etnicz­ n y c h s u b k u l t u r świadczących o złożonej genealogii amerykańskiego n a r o ­ d u i odzwierciedlających różnorodne stopnie zaawansowania procesów a k u l t u r a c j i i asymilacji. Występowanie s u b k u l t u r w społeczeństwach złożonych (complex socie­ ties) jest z j a w i s k i e m całkowicie n a t u r a l n y m , gdyż wielowarśtwowości ży­ cia społecznego odpowiada t a m wielowarstwowość k u l t u r o w a . W społe­ czeństwie t a k i m m a m y więc n u r t k u l t u r y dominującej, n a którego t l e rysują się pewną odmiennością cech s u b k u l t u r y wydzielone najczęściej na podstawie płci, w i e k u , regionów i środowisk zawodowych. W t e n sposób wyodrębniono więc s u b k u l t u r y kobiece i młodzieżowe, p r o w i n c j o ­ nalne i robotnicze. Każda z n i c h n i e jest autonomiczna i krzyżuje się z pozostałymi w r a m a c h ogólnonarodowego systemu k u l t u r o w e g o . I0 Z taką sytuacją m a m y do czynienia w społeczeństwie etnicznie j e d ­ n o r o d n y m , natomiast k o m p l i k u j e się ona w p r z y p a d k u t z w . n o w y c h etnon a r o d o w y c h jednostek, które stanowią formę egzystencji t z w . t r a n s ­ p l a n t e d peoples" . Wówczas d o d a t k o w y m elementem zróżnicowania k u l ­ t u r o w e g o staje się c z y n n i k etniczny. W grę wchodzą t u n i e t y l k o treści przeniesione ze Starego Świata, ale i elementy k u l t u r o w e powstałe już w n o w y m środowisku, choć oparte n a dziedzictwie k r a j u pochodzenia. 11 9 H . S. thought 1 0 C o m m a g e r , and character W. Zelinsky, since The The American the 1880's, cultural mind. An interpretation New Haven—London geography of the of American 1962, s. V I I — V I I I . United States, Englewood Cliffs, N J , 1973, s. 40. 1 1 D. В i b e i г о, The Americas and civilization, New York 1972, s. 347. �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ 86 Te k u l t u r o w e w z o r y g r u p imigrantów, przetworzone następnie przez i c h potomków, stają się podstawą poszczególnych s u b k u l t u r etnicznych, których twórcami i nosicielami są w w a r u n k a c h amerykańskich poszcze­ gólne g r u p y i zbiorowości etniczne, czy j a k określił to Gordon „etniczne subspołeczeństwo" (ethnic s u b s o c i e t y ) . T e n sam autor zauważył słusz­ nie, że t y l k o w n i e l i c z n y c h w y p a d k a c h o w o etniczne subspołeczeństwo t w o r z y jednorodną grupę społeczną, czy też jednostkę przypominającą europejskie mniejszości narodowe. W rzeczywistości coraz częściej zbio­ rowości etniczne U S A zróżnicowane są wewnętrznie w g przynależności w a r s t w o w e j , s y t u a c j i rezydencjalnej (miejskiej l u b wiejskiej) oraz regio­ nalnej l o k a l i z a c j i w r a m a c h amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h . T o zróżnicowanie m u s i także odzwierciedlać się w s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznej, której n i e można zatem traktować j a k o j e d n o l i t e j i d l a wszyst­ k i c h wspólnej. W j e j r a m a c h będą układały się więc w różnorodne k o n ­ figuracje elementy k u l t u r y l u d o w e j i narodowej k r a j u pochodzenia z ele­ m e n t a m i k u l t u r y p o p u l a r n e j , masowej i e l i t a r n e j k r a j u zamieszkiwania, w zależności o d społecznej s t r u k t u r y g r u p y , osiągniętego etapu a s y m i l a c j i i a k u l t u r a c j i oraz j e j u s y t u o w a n i a w k u l t u r o w y m krajobrazie Stanów Zjednoczonych. 12 Z a d a j m y sobie teraz p y t a n i e co do zasadności d o k o n y w a n i a analizy k u l t u r o w e g o zróżnicowania społeczeństwa amerykańskiego w kategoriach k u l t u r etnicznych, skoro są one t a k bardzo wewnętrznie niejednolite. Czy możemy w t e j s y t u a c j i podtrzymywać tezę o i s t n i e n i u k o n k r e t n y c h s u b ­ k u l t u r etnicznych w r a m a c h amerykańskiej cywilizacji? W y d a j e się, że na p y t a n i e t o można odpowiedzieć w sposób p o z y t y w n y , i to co n a j m n i e j z dwóch powodów. Po pierwsze — analizowanie amerykańskich s u b k u l t u r etnicznych z p e w n y m abstrahowaniem o d i c h wewnętrznego zróżnico­ w a n i a jest metodologicznie uzasadnione, jeśli p r z y j m i e m y za słuszną tezę o konieczności formułowania twierdzeń idealizacyjnych i i c h stopniowej k o n k r e t y z a c j i w t o k u dalszej analizy . Po d r u g i e — s u b k u l t u r y te, m i m o i c h heterogeniczności posiadają j e d n a k w r a m a c h całej zbiorowości etnicznej p e w n e m i n i m u m cech wspólnych, łączących się z etnicznością członków t e j g r u p y , do których zaliczyć należy z jednej s t r o n y wspólne elementy dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a d y c j i oraz s y m b o l i k i etnicznej, z d r u g i e j zaś — wspólny emocjonalny stosunek do t y c h k u l t u r o w y c h wartości. Pisząc zatem dalej o k u l t u r a c h etnicznych będziemy p o d t y m pojęciem r o z u m i e l i ponadregionalną subkulturę k o n k r e t n e j etnicznej zbio­ rowości w r a m a c h amerykańskiego społeczeństwa k u l t u r o w e g o p l u r a ­ lizmu. Mówiąc o k u l t u r a c h etnicznych w społeczeństwie amerykańskim uży13 M. M. G o r d o n , Assimilation in American and national origins, N e w Y o r k 1970, s. 38. 1 2 1 3 L. N o w a k , Wstęp do idealizacyjnej teorii life. nauki, The role of race, W a r s z a w a 1977. religion �86 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w a m y tego określenia w o d m i e n n y m znaczeniu, aniżeli wynikałoby to z antropologicznych d e f i n i c j i k u l t u r y , które z w y k l e obejmują całokształt zachowań, wzorów, n o r m , artefaktów, c z y l i cały system a d a p t a c y j n y czło­ wieka, umożliwiający m u społeczną egzystencję w środowisku p r z y r o d ­ n i c z y m . Tymczasem k u l t u r a etniczna n i e obejmuje całej społeczno-kultur o w e j rzeczywistości k o n k r e t n e j g r u p y etnicznej stanowiącej segment narodowo-państwowego organizmu, a t y l k o te j e j f r a g m e n t y , które p o ­ siadają związek z etnicznością . W y d a j e się, że w t y m p r z y p a d k u ope­ r a t y w n i e j sza jest węższa definicja k u l t u r y j a k o bardziej adekwatna do s y t u a c j i społeczeństw złożonych. Chodzi t u o definicję, w myśl której rozdziela się sferę c y w i l i z a c j i techniczno-użytkowej o d t z w . k u l t u r y s y m ­ bolicznej, stanowiącej „zbiór w s z y s t k i c h upowszechnionych w niej reguł i n t e r p r e t a c j i k u l t u r o w e j [wymagających ze względu n a realizację swego sensu znajomości k o d u k u l t u r o w e g o — A P Z ] oraz zbiór akceptowanych w n i e j , związanych z o w y m i regułami porządków wartości" . Podobnego t y p u delimitację zaproponowała nieco wcześniej A . Kłoskowska zaliczając do k u l t u r y w węższym znaczeniu t y l k o te „czynności symboliczne, które w sposób bezpośredni są i n s t r u m e n t a l n e j e d y n i e w stosunku do i n n y c h czynności s y m b o l i c z n y c h l u b w ogóle n i e noszą bezpośredniego charak­ t e r u i n s t r u m e n t a l n e g o " , nabierając walorów autotelicznych. W p r a k t y c e badawczej t a k i e rozumienie k u l t u r y sprowadza się zazwyczaj do f o r m uczestnictwa w życiu i działalności k u l t u r a l n e j . Jednakże k u l t u r a etniczna z jednej s t r o n y w y k r a c z a poza t a k pragmatycznie rozumiane uczestnictwo w k u l t u r z e , obejmując n p . systemy wartości czy pewne zinternalizowane w z o r y zachowań, z d r u g i e j zaś posiada węższy charakter, ograniczając się t y l k o do t y c h f o r m uczestnictwa w k u l t u r z e , które są etnicznie o k r e ­ ślone, t j . są m o t y w o w a n e i determinowane etnicznie l u b też służą etnicz­ nie z o r i e n t o w a n y m celom. W t e n sposób w zakres s u b k u l t u r y etnicznej wchodzić będą przede w s z y s t k i m t a k i e elementy, j a k etniczna twórczość i odtwórczość artystyczna, etniczne f o r m y r o z r y w k i , etniczne wierzenia, w i e d z a i symbolika, etniczne zwyczaje i obchody uważane za „tradycyj­ n e " , uroczystości oraz rocznice etniczne, a także i n s t y t u c j e służące r e a l i ­ zacji t y c h etnicznych zainteresowań i t r a n s m i s j i etnicznych treści. Z problematyką k u l t u r etnicznych wiąże się także k w e s t i a d w u k u l turowości. N a p r o b l e m t e n zwrócił uwagę N . Glazer pisząc, że „ A m e r y ­ kanie mogą zachować podwójne obywatelstwo k u l t u r o w e , gdyż mogą uczestniczyć w k u l t u r z e s w y c h i m i g r a n c k i c h g r u p i krajów r o d z i m y c h oraz w ogólnej k u l t u r z e amerykańskiej" . Stanowisko to, dość t y p o w e 14 15 16 17 1 4 diach A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , etnicznych, 1 5 J. K m i t a , 16 A. Warszawa 1 7 N. Koncepcje etniczności w amerykańskich stu­ „ L u d " (w d r u k u ) . Wykłady Kłoskowska, z logiki i metodologii Społeczne ramy nauk, Warszawa kultury. Monografia 1973, s. 30. socjologiczna, 1972, s. 22. Glazer, The immigrant groups and American culture, „Yale Review", �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 87 AMERYKAŃSKIEJ dla badaczy amerykańskich, wzbudza j e d n a k pewne zastrzeżenia wobec ograniczania p r o b l e m a t y k i wyłącznie do pokolenia przybyszów oraz t r a k ­ t o w a n i a p a r t y c y p a c j i w dwóch k u l t u r a c h z b y t statycznie. D l a uniknięcia tego samego błędu odwołajmy się t u t a j do pożytecznego — ze względu na swą prostotę — m o d e l u procesu p r z e m i a n zbiorowości polonijnej za­ proponowanego przez A . K . P a l u c h a . M o d e l t e n w postaci graficznej przyjął kształt trzech kolejno przenikających się kół, z których pierwsze (A) reprezentuje kulturę k r a j u pochodzenia, d r u g i e (C) — kulturę etnicz­ ną wytworzoną na n o w y m t e r y t o r i u m i trzecie (B) — kulturę k r a j u za­ m i e s z k i w a n i a . Ciąg z m i a n przebiega t u j e d n o k i e r u n k o w o (od Ci do C ) zgodnie z regułami a k u l t u r a c j i i a s y m i l a c j i g r u p y , prowadząc od k u l ­ t u r y emigrantów, poprzez subkulturę etniczną do pełnego uczestnictwa w k u l t u r z e amerykańskiej. Nosi ono już t y l k o pewne ślady zachowań wywodzących się z k u l t u r y etnicznej, poprzez które zachowana zostaje łączność z kulturą k r a j u przodków. 18 19 2 Z powyższego schematu widać wyraźnie, że s u b k u l t u r a etniczna jest t w o r e m pośrednim, swego rodzaju pomostem między kulturą rodzimą a kulturą amerykańską. Jest ona także k a t a l i z a t o r e m ułatwiającym stop­ niową akulturację oraz c z y n n i k i e m , poprzez który może być realizowane uczestnictwo w dwóch k u l t u r a c h . Rozpatrzmy to zagadnienie bliżej, uwzględniając c z y n n i k i generacyjne. I t a k pierwsze pokolenie i m i g r a n ­ tów przyniosło do Nowego Świata elementy swej rodzimej k u l t u r y za­ równo w pamięci (zwie się to często „kulturą pamięciową" — m e m o r y c u l t u r e — w odróżnieniu od k u l t u r y „ ż y w e j " , t j . n p . nadal k u l t y w o w a ­ n y c h zwyczajów), j a k i w osobowości k u l t u r o w e j , ukształtowanej przez wartości i w z o r y k u l t u r y ojczystej. L u d z i e c i starają się w n o w y m śro­ d o w i s k u zrekonstruować swą kulturę w t a k i m stopniu, na j a k i pozwala system społeczno-kulturowy A m e r y k i . W t e n sposób tworzą z w y k l e p o d w a l i n y s u b k u l t u r y etnicznej, której i s t o t n y m n o w y m k o m p o n e n t e m są i n s t y t u c j e s u b s t y t u t y w n e , takie j a k parafia, k l u b y etniczne, o r g a n i ­ zacje etc. T a s u b k u l t u r a , związana z reguły z życiem w e t n i c z n y m get- 1959, n r 48, s. 393. 1 8 A. K. P a l u c h , Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu Polonia, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, n r 2, s. 24-25. 1 9 Zbliżony pogląd odnośnie do k u l t u r y mniejszościowej t e r e n i e E u r o p y wyraził także dowej, B. S. K u n d a, Proces „Studia Socjologiczne", 1973, n r 1 (48), s. 79. grupy asymilacji narodowej mniejszości na naro­ �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI cié — choć zbudowana w dużej mierze z w y s e l e k c j o n o w a n y c h elemen­ tów k u l t u r y r o d z i m e j , s t a n o w i już j e d n a k fenomen czysto l o k a l n y , ame­ rykański, który n i e istnieje poza t y m k r a j e m . I n n a zatem będzie s u b ­ k u l t u r a etniczna P o l o n i i amerykańskiej i P o l o n i i f r a n c u s k i e j , choć w i c h skład w c h o d z i szereg t y c h samych elementów k u l t u r y r o d z i m e j . Jednak elementy t e w każdym k o n k r e t n y m p r z y p a d k u zostały u s t r u k t u r y z o w a n e w g o d m i e n n y c h reguł i połączyły się z o d m i e n n y m i treściami k u l t u r miejscowych. Zauważmy także, że początkowo i z o l o w a n i w s w y m getcie i m i g r a n c i m i e l i n i e w i e l k i e możliwości pełnego uczestnictwa w dwóch k u l t u r a c h , różnice b o w i e m między o b y d w o m a systemami k u l t u r o w y m i były z w y k l e z b y t duże. D o d a j m y do tego także n i s k i z reguły poziom wykształcenia imigrantów (co odnosiło się szczególnie do f a l i chłopskiej i m i g r a c j i sprzed 1925 r. z krajów E u r o p y Środkowej i Wschodniej), który także w znacznym s t o p n i u uniemożliwił i m uczestnictwo w l o k a l n y m ży­ c i u k u l t u r a l n y m . Stąd też w procesie adaptacji wychodźców do n o ­ wego środowiska ogromną rolę odegrała s u b k u l t u r a etniczna, w p r o w a ­ dzając i c h stopniowo w obręb amerykańskiej c y w i l i z a c j i p r z y zacho­ w a n i u i c h i n d y w i d u a l n e g o oblicza k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y się t u więc z dwukulturowością pierwotną, w której istotną rolę o d g r y w a pośredni charakter s u b k u l t u r y etnicznej mocno przesyconej n a t y m etapie a k u l t u r a c j i treściami r o d z i m y m i i obejmującej różnorodne sfery codziennego życia imigrantów. 2 0 2 1 Z klasyczną sytuacją dwukulturowości s p o t y k a m y się j e d n a k dopiero w d r u g i m pokoleniu. W t r a k c i e jego e n k u l t u r a c j i (socjalizacji) uczestniczą przecież z reguły i n s t y t u c j e wychowawcze różnych kręgów k u l t u r o w y c h . I t a k z jednej s t r o n y jest t o rodzina i m i g r a n c k a , w której z w y k l e za­ chowuje się najwięcej elementów rodzimej k u l t u r y (zespół A ) często w charakterze k u l t u r y pamięciowej, z d r u g i e j — są t o etniczne o r g a n i ­ zacje, t a k i e j a k parafia i szkoła niedzielna (Ci + C ł C ). Jednocześnie n a osobowość kulturową przedstawicieli t e j generacji oddziaływają i n ­ stytucje amerykańskie, t a k i e j a k szkoła, g r u p y rówieśnicze, mass media, wojsko etc. (B). Dzięki t e m u uzyskują o n i dostęp do o b u k u l t u r poprzez znajomość kodów k u l t u r o w y c h o b u systemów, w t y m przede w s z y s t k i m języków, s y m b o l i k i k u l t u r o w e j i wartości. I n t e r i o r y z a c j a wzorców m i e j ­ scowych czyni z n i c h Amerykanów. Natomiast mikroświat k u l t u r y e t n i c z 2 Świadczy 20 doczny do o t y m m . i n . n i k l y stopień w p ł y w ó w u l i c z n y c h reemigrantów sfery emigracji materialnego w życiu ze Stanów wyposażenia wiejskiej społeczności amerykańskiej Zjednoczonych, osobistego. polskiej, 3 Zob. В. kultury w i ­ które ograniczały się Konsekwencje G o l da, „Przegląd P o l o n i j n y " , t. 2 : 1976, z. 1, s. 117. 2 1 W. Wrzesiński, ekonomicznego polonijnymi w XIX Przeobrażenia i XX (red. H . K u b i a k 1976, s. 138-141. w. i [w:] A. Stan Pilch), narodowościowe i potrzeby polskiego badań nad wychodźstwa zbiorowościami Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �89 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ n e j , w której l u d z i e c i wyrośli i w której n a d a l często tkwią, umożliwia i m dostęp do d o r o b k u k u l t u r o w e g o n a r o d u s w y c h rodziców . Pełne w y ­ korzystanie t e j możliwości zależy już w dużej mierze od świadomego w y ­ b o r u i k o n k r e t n y c h okoliczności biograficznych. 22 W t r z e c i m p o k o l e n i u kontekst k u l t u r o w y ulega z w y k l e zmianie. Więk­ szość i n s t y t u c j i socjalizacyjnych należy już do k u l t u r y miejscowej, choć w p ł y w środowiska rodzinnego, głównie poprzez ponadgeneracyjne k o n ­ t a k t y z p o k o l e n i e m imigrantów (dziadków), jest jeszcze w okresie wcze­ snego dzieciństwa znaczący. N i e m n i e j r o l a s u b k u l t u r y etnicznej ulega zmianie. Większość i n s t y t u c j i s u b s t y t u t y w n y c h staje się d l a trzeciej ge­ n e r a c j i p o p r o s t u niepotrzebna, gdyż t a jest już zintegrowana ze spo­ łeczeństwem amerykańskim, w r a m a c h którego zaspokaja swe potrzeby. Podobnie rzecz się m a z językiem. Z a n i k a n i e jego znajomości odlcina w dużym s t o p n i u to pokolenie o d k u l t u r y k r a j u pochodzenia, uniemoż­ liwiając m u „pełne zrozumienie i współudział w t e j k u l t u r z e " . Pozo­ staje t y l k o świadomość pochodzenia oráz p e w n a orientacja n a treści k u l ­ t u r o w e , które mają związek z k r a j e m i kulturą przodków. S u b k u l t u r a etniczna przestaje być stopniowo d l a t y c h l u d z i codzienną rzeczywistością, a coraz bardziej nabiera walorów symbolicznych, emocjonalnych czy i n t e l e k t u a l n y c h , które uzewnętrzniają się „od święta", n p . w t r a k c i e p o l ­ skich zwycięstw s p o r t o w y c h , obchodów m i l e n i j n y c h czy uroczystości upamiętniających bohaterską śmierć Pułaskiego. O i l e w p i e r w s z y m p o ­ k o l e n i u s u b k u l t u r a etniczna była pomostem ułatwiającym wejście i m i ­ grantów do c y w i l i z a c j i amerykańskiej, t o w t r z e c i m p o k o l e n i u staje się ona przede w s z y s t k i m pomostem dającym pewne ograniczone możliwo­ ści dotarcia do k u l t u r y k r a j u pochodzenia. I s t n i e n i a t y c h możliwości d o ­ wiódł t z w . „biały r u c h e t n i c z n y " ( w h i t e ethnic movement), którego przedstawiciele na f a l i odrodzenia zainteresowań etnicznych poczęli r e ­ konstruować więzy ze swą kulturową przeszłością. Z j a w i s k o t o można t u określić j a k o dwukulturowość marginalną, która jest pochodną t z w . m a r g i n a l n e j etniczności . 23 24 8 2 T e n modelowy sytuacjach może ulec kompleks szczególnie wówczas, g d y g r u p a łeczną i terytorialną, dwukulturowości rozciągnięciu także drugiego n a dalsze etniczna zachowuje c e c h u j e się zachowawczością pokolenia generacje. Jest w pewnych to widoczne n a d a l swą dużą zwartość kulturową, żyje we spo­ względnej i z o l a c j i k u l t u r o w e j , u t r z y m u j e stałe i bezpośrednie k o n t a k t y z kulturą i środowiskiem kraju pochodzenia, a także j e s t s t a l e z a s i l a n a p r z e z n o w y c h imigrantów. Dobrym przykładem t a k i e j g r u p y są A m e r y k a n i e meksykańskiego p o c h o d z e n i a żyjący w p o łudniowo-zachodnich regionach USA, których status oscyluje między narodową mniejszością etniczną a amerykańską zbiorowością etniczną. 28 T. Ł e p k o w s k i , Mechanizmy polskich Emigrant migracji i członek zarobkowych Polonii. Wokół pojąć (red. C . Bobińska), i kategorii, Warszawa [w:] 1976, s. 171. 2 4 J . A. F i s h m a n, V. C. N a h i r n y , The ethnic group school and mother �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Zauważmy także, że amerykańscy e t n i c y — a więc członkowie zbio­ rowości etnicznych europejskiego pochodzenia, wchodzący głównie w skład t z w . klas średnich — uczestniczą w amerykańskim życiu k u l t u r a l n y m j a k o b i e r n i odbiorcy czy „publiczność pośrednia" zestandaryzowanych treści k u l t u r y masowej. Jednocześnie swą twórczą aktywność oraz p o ­ trzebę fizycznego zbliżenia i zespołowych przeżyć realizują w r a m a c h etnicznej s u b k u l t u r y i zbiorowości. Może się t o przejawiać w f o r m i e przynależności do g r u p y tanecznej, która k u l t y w u j e polskie tańce l u ­ dowe, w członkostwie w zespole t e a t r a l n y m wystawiającym polskie l u b polonijne sztuki, czy też w o r g a n i z o w a n i u imprez o charakterze f o l k l o r y styczno-bazarowym, połączonych z degustacją e t n i c z n y c h p o t r a w i p o ­ k a z a m i m a l o w a n i a pisanek czy p r z y s t r a j a n i a choinek. N i e czynią tego oczywiście wszyscy, gdyż w każdym środowisku e t n i c z n y m ujawniają się za&adnicze podziały na t y c h , którzy w sposób c z y n n y włączają się do zorganizowanego n u r t u etnicznej działalności, oraz t y c h , którzy swą akceptację różnorodnych f o r m k u l t u r y etnicznej ograniczają do b i e r n e j p a r t y c y p a c j i j a k o publiczność. Krąg k u l t u r y etnicznej dostarcza A m e ­ r y k a n o m nieanglosaskiego pochodzenia szerokiego wachlarza możliwości k r e a t y w n e g o włączenia się w n u r t k u l t u r y , pełnego uczestnictwa w świe­ cie różnorodnych dziedzin twórczości amatorskiej oraz bezpośredniego k o n t a k t u z niewymagającym, a wdzięcznym w i d z e m , d l a którego b a r ­ dziej istotne są symboliczne treści t e j działalności niż i c h rzeczywista wartość artystyczna czy oryginalność. Wśród szeregu czynników sprzyjających u t r z y m y w a n i u się elementów k u l t u r r o d z i m y c h i wzmacniających odrębność k u l t u r e t n i c z n y c h znajdują się również takie, które n i e są związane z dziedzictwem k u l t u r o w y m bezpośrednio, lecz głównie z n i e n a j l e p s z y m i doświadczeniami życiowymi w Stanach Zjednoczonych. Wymienić t u trzeba społeczną marginalizację połączoną z w y k l e z w s z y s t k i m i n e g a t y w n y m i k o n s e k w e n c j a m i k a p i t a l i ­ stycznej l u m p e n p r o l e t a r y z a c j i — t a k i m i j a k niskie dochody, bezrobocie, b r a k k w a l i f i k a c j i , fatalna często sytuacja mieszkaniowa i zdrowotna, w y ­ soki wskaźnik przestępczości, dezorganizacja społeczna g r u p y etc. W odniesieniu do imigrantów z Puerto-Rico, p r o b l e m t e n ze szczegól­ ną ostrością p r z e d s t a w i l i Glazer i M o y n i h a n oraz Oscar L e w i s w s w y m słynnym, o p a r t y m n a b i o g r a f i c z n y c h materiałach s t u d i u m La vida o p u ­ b l i k o w a n y m w 1966 г., w którym ukazał a u t o r panoramę życia p o r t o r i 2 5 4 2 6 tongue maintanance, [w:] Language loyalty in the United States (ed. J . A . F i s h m a n ) L o n d o n — T h e H a g u e 1966, s. 96. 2 5 A. Kłoskowska, N. Glazer, Kultura masowa. Krytyka i obrona, W a r s z a w a 1964, s. 97. 2 6 Puerto Ricans, L o n d o n 1970. Jews, D. P. Italians Moynihan, and Irish Beyond of New the melting York City, pot. The Cambridge, Negroes, Mass. — �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 91 AMERYKAŃSKIEJ kańczyków w s l u m a c h ojczystego San J u a n i Nov/ego J o r k u . Ta książka w r a z z i n n y m i p u b l i k a c j a m i tego autora poświęconymi analizie w i e j s k i e j i m i e j s k i e j biedoty meksykańskiej stała się podstawą, na której L e w i s opracował swą głośną koncepcję „kultury ubóstwa" ( c u l t u r e of p o ­ v e r t y ) . Źródeł zbieżności systemów społeczno-kulturowych mieszkańców slumów upatrywał o n w i c h s y t u a c j i ekonomicznej, zwracając n a t o ­ miast niewiele u w a g i na k u l t u r o w o - e t n i c z n e aspekty odmienności p o ­ szczególnych g r u p . P r o b l e m t e n poruszam t u ze względu na koniecz­ ność ustalenia rozmiarów udziału z jednej s t r o n y k o m p l e k s u k u l t u r y ubóstwa, a z d r u g i e j — s u b k u l t u r y etnicznej w kształtowaniu się o d ­ rębności k u l t u r o w e j etnicznych gett U S A . 2 7 28 D l a O. L e w i s a k u l t u r a , a raczej s u b k u l t u r a ubóstwa jest „sposobem życia" (way of life) będącym zarówno s k u t k i e m egzystencji w nędzy, j a k i formą o b r o n y oraz reakcją mieszkańców slumów n a swą marginalną sytuację społeczną. Kładąc nacisk n a konieczność odróżnienia samej nędzy od „kultury ubóstwa", L e w i s podkreślał, że k o m p l e k s m a r g i n a l n e j sy­ t u a c j i społeczno-ekonomicznej wywołuje i u t r w a l a określone w z o r y za­ chowań, stosunki społeczne oraz systemy wartości, które przekazywane są następnie k o l e j n y m generacjom przede w s z y s t k i m poprzez socjalizację w rodzinie i w sąsiedzkich społecznościach getta nędzy. Jednocześnie b a ­ dacz t e n wskazał n a u n i w e r s a l n y charakter cech k u l t u r y ubóstwa, które w g niego występują wszędzie t a m , gdzie istnieje podobna sytuacja spo­ łeczna, ludzie marginesu, l u m p e n p r o l e t a r i a t , i m i g r a n c i o d e r w a n i o d s w y c h w s i i społeczności, którzy żyją w slumach w i e l k i c h m e t r o p o l i i k a p i t a l i ­ stycznego i trzeciego świata . 29 Koncepcja k u l t u r y ubóstwa znalazła w i e l u zwolenników i jeszcze w i ę ­ cej krytyków. C i ostatni w s k a z y w a l i głównie na m i s t y f i k a c y j n y cha­ r a k t e r p r o p o z y c j i Lewisa, który z etosu towarzyszącego dezorganizacji społecznej, wywołanej przez sytuację ekonomiczną najuboższych w a r s t w , uczynił wartość kulturową. W t e n b o w i e m sposób można byłoby tłuma­ czyć odmienność warunków życia l u d z i z marginesu społecznego j a k o pochodną u t r w a l o n y c h generacyjnie wzorów s u b k u l t u r y ubóstwa, które uniemożliwiają i m wydostanie się z lumpenproletariackiego g e t t a . N i e 3 0 2 7 Polski przekład tej p r a c y ukazał się pod z m i e n i o n y m ( W a r s z a w a 1976, 2 t.). T a m także w o b s z e r n y m w p r o w a d z e n i u Nagie życie L e w i s omówił swoje tytułem założenia teoretyczne „światowej k u l t u r y u b ó s t w a " (s. 48-62). 2 8 Przegląd k o n c e p c j i „kultury ubóstwa" jest z a w a r t y m e n t a r z a c h L e w i s a do jego meksykańskiej, chłopa, 2 9 in Warszawa Warszawa O. Sanchez i jego 1964, s. 7-33; Rodzina The anthropology culture of poverty, przede dzieci. Martinezów. 1970, s. 5-42, 587-616, oraz Nagie Lewis, cultural książek [w:] życie Conformity wszystkim w ko­ Autobiografia Zycie rodziny meksykańskiego — zob. p r z y p . 27. and conflict. (ed. b y J . P. S p r a d l e y a n d D. W. M c C u r d y ) , Readings B o s t o n 1971 s. 206-216. 3 0 Zob. krytykę R. v o l . 8, n r 5 (1967), s. 490. Stavenhagena n a łamach „Current Anthropology", �92 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wdając się t u głębiej w analizę słuszności t y c h argumentów k r y t y k i , stwierdzić można, że w w i e l u p r z y p a d k a c h u t r z y m y w a n i a się k o m p l e k s u nędzy w r a m a c h współczesnego społeczeństwa kapitalistycznego s p o t y ­ k a m y się z kombinacją zarówno elementów s y t u a c y j n y c h , j a k i wzorów t r a n s m i t o w a n y c h międzygeneracyjnie, co w sumie składa się n a k u l ­ turową odrębność czy specyfikę mieszkańców slumów. I n n y m i słowy rzec można, że t a m , gdzie w a r u n k i społeczno-ekonomiczne n i e ulegają większym zmianom, t a m w r a z z dziedziczeniem nędzy dziedziczy się rów­ nież w z o r y s u b k u l t u r y ubóstwa. Ulegają one w t e n sposób pewnej a u t o ­ nomizacji, stając się subkulturą w a r s t w m a r g i n a l n y c h , której trwałość j e d n a k uzależniona jest o d samej s t r u k t u r y klasowej i s y t u a c j i ekono­ micznej danego społeczeństwa. Dotychczas n i e poświęcono p r a w i e wcale u w a g i powiązaniom k u l t u r y ubóstwa z subkulturą etniczną w w a r u n k a c h północnoamerykańskich, m i m o że współczesne dzielnice nędzy, t a k i e j a k H a a r l e m n a M a n h a t t a n i e czy W a t t s w Los Angeles, zamieszkują najuboższe g r u p y etniczne: M u ­ r z y n i , portorikańczycy, M e k s y k a n i e i I n d i a n i e . Podobnie zresztą p r z e d ­ stawiała się sytuacja w dobie w i e l k i c h m i g r a c j i z a r o b k o w y c h n a p r z e ­ łomie stuleci, k i e d y t o w orbicie k u l t u r y ubóstwa znajdowały się etniczne getta słowiańskie, włoskie czy o r i e n t a l n e . W a r u n k i życia w t y c h środo­ wiskach, stopień społecznej dezorganizacji i niektóre w z o r y zachowań ówczesnych imigrantów w dużym s t o p n i u były zbieżne z m o d e l e m k u l ­ t u r y ubóstwa s k o n s t r u o w a n y m przez L e w i s a . M i m o że ludzie c i żyli w t y m s a m y m kręgu „kultury ubóstwa", t o j e d n a k różnili się nie t y l k o od klas średnich ( t j . głównego n u r t u społeczeństwa), ale i o d siebie n a ­ wzajem przede w s z y s t k i m odmiennością dziedzictwa k u l t u r o w e g o i t r a ­ d y c j i — słowem kulturą etniczną. Splot t y c h dwóch k u l t u r (ubóstwa i etnicznej) jest często n i e z w y k l e t r u d n y do rozgraniczenia z tego choćby względu, że w szeregu przypadków k u l t u r a emigrantów z k r a j u pocho­ dzenia (np. n a Puerto-Rico) była również złączona o d k i l k u pokoleń z etosem nędzy. N i e bez znaczenia jest również fakt, że sytuacja m a r 31 3 2 3 1 O. H a n d l i n , The goals of integration, ..Daedalus. J o u r n a l of t h e A m e r i ­ c a n A c a d e m y of A r t s a n d S c i e n c e s " , v o l . 9 5 : 1966, n r 1, s. 283. 3 2 U k a z a l i to z n a c z n i e wcześniej L e w i s — W. Г. T h o m a s Warszawa (1918-1920) w i F. Z n a n i e c k i 1976, v o l . 5: Organizacja i dezorganizacja s k i c h imigrantów, analizując z j e d n e j równie (Chłop polski sugestywny w Europie w Ameryce) sposób co i Ameryce, n a przykładzie p o l ­ s t r o n y kształtowanie się „polsko-amerykań- skiego społeczeństwa n a r o d o w e g o " , z d r u g i e j zaś — towarzyszącą t e m u procesowi dezorganizację i m i g r a n t a n a s k u t e k d e m o r a l i z a c j i , b r a k u p r a c y , rozkładu małżeństwa, w z r o s t u przestępczości, s w o b o d y s e k s u a l n e j etc. W s k a z y w a l i niowo wspólnota jednej o n i p r z y t y m , że s t o p ­ „siły twórcze" zaczynają przeważać n a d siłami d e z o r g a n i z a c j i , dzięki c z e m u imigrantów wyzwala się z przejściowych z głównych p r z y c z y n a n o m i i społecznych s o w i pobytu w A m e r y c e (vol. 5, s. 214-217). trudności adaptacyjnych towarzyszących p i e r w s z e m u jako okre­ �93 K U L T U R Y E T N I C Z N E W C Y W I L I Z A C J I AMERYKAŃSKIEJ g i n a l n a getta t w o r z y m e c h a n i z m selekcji t y c h treści rodzimej k u l t u r y , które w n o w y c h w a r u n k a c h i m i g r a n c k i e g o życia ulegają najłatwiej adap­ t a c j i . W t e n sposób poszczególne k u l t u r y etniczne upodobniają się do siebie p o d względem f u n k c j o n a l n y m , choć różnią się zasadniczo w w a r ­ s t w i e treściowej n a d a l głęboko tkwiącej w dziedzictwie k u l t u r o w y m . Błędne byłoby j e d n a k twierdzenie, że sytuacja nędzy i towarzysząca j e j „kultura ubóstwa" są p r o d u k t e m etniczności, choć w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h etniczność t a może mieć p e w i e n drugorzędny w p ł y w n a w a r u n k i życia i możliwości i c h z m i a n y . Decydujące są j e d n a k bez wątpienia c z y n ­ n i k i ekonomiczno-społeczne, które określają miejsce oraz możliwość m a ­ n e w r u każdej w a r s t w y i k l a s y społecznej bez względu n a j e j etniczną prowienencję, cechy rasowe i afiliację religijną W każdym społeczeń­ s t w i e p o d z i e l o n y m n a k l a s y s p o t y k a m y się z sytuacją wielowarstwowości k u l t u r y odzwierciedlającej stratyfikację społeczną. M a m y więc kulturę ludową, c z y l i chłopską, elitarną, robotniczą, a także kulturę ubóstwa środowisk l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h . T e n w e r t y k a l n y podział rzeczywistości k u l t u r o w e j zostaje przecięty w społeczeństwie p l u r a l i s t y c z n y m przez p o ­ dział h o r y z o n t a l n y poszczególnych k u l t u r etnicznych. Powstała w t e n sposób siatka s u b k u l t u r etniczno-rasowych odpowiada istniejącym w t y m społeczeństwie „etnoklasom", c z y l i siatce podziałów e t n i c z n o - w a r s t w o w y c h . Jeśli s u b k u l t u r y etniczne opierają się głównie n a h i s t o r i i , n a swej k u l t u r o w e j przeszłości, t o s u b k u l t u r y klasowe — stanowiąc w myśl ekologicznej t e o r i i k u l t u r y systemy adaptacyjne — znajdują swe uza­ sadnienie w bieżącej s y t u a c j i ekonomicznej i społecznej . W p i e r w s z y c h fazach a s y m i l a c j i imigrantów, i c h adaptacji do n o w y c h warunków c y w i l i z a c y j n y c h , poszczególne g r u p y etniczne były p o d wzglę­ d e m k l a s o w y m jednorodne zarówno z p u n k t u w i d z e n i a i c h s y t u a c j i spo­ łecznej na terenie k r a j u pochodzenia, j a k i k r a j u zamieszkiwania. Stąd też tworzyły one z reguły etnoklasowe segmenty amerykańskich środo3 3 3 4 35 3 3 J. Provinzano, Two views of ethnicity, [w:] Ethnicity in the Americas (ed. b y F . H e n r y ) , T h e H a g u e — P a r i s 1976, s. 387-398. 3 4 Koncepcję tę rozwinął szerzej Gordon, Assimilation..., s. 30-54, który w p r o ­ wadził pojęcie „ethclass" d l a o z n a c z e n i a segmentów społeczeństwa powstałych n a s k u t e k skrzyżowania wego pluralizmu. W społeczeństwa kulturowych 3 5 the s. G. się s t r u k t u r y społecznej amerykańskiego z systemem kulturo­ t y m układzie „etnoklasa" j e s t t a k i m w a r s t w o w y m (subculture). De Vos, perspective Social stratification of psychological 446; E . E a r n s , J . G o o d e, and ethnic anthropology, On Lewis pluralism. An culture of poverty concept, v o l . 11: 1970, no. 4-5, s. 479, n a t e m a t ekologicznej zob. także Posern-Zieliński, A. współczesne problemy, kultury współczesnej Amerykańska antropologia „ L u d " , t. 6 1 : 1977, s. 40-41; t e n ż e , t. 4 4 : 1978 z. 1, s. 141-155. antropologii overview from „Race" ( L o n d o n ) v o l . 1 3 : 1972, n r 4, Anthropology", we segmentem (subsociety), które c h a r a k t e r y z u j e się również odrębnością c e c h s u b - amerykańskiej, kulturowa Ewolucja „Przegląd „Current teorii k u l t u r y i i jej adaptacja Antropologiczny", �94 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI w i s k p r o l e t a r i a c k i c h i l u m p e n p r o l e t a r i a c k i c h , których rzeczywistość k u l ­ turową można byłoby określić j a k o „etniczną kulturę ubóstwa". W p r z y ­ p a d k u imigrantów z krajów E u r o p y Wschodniej i Środkowej, w t y m także i Polaków, k u l t u r a t a opierała się n a elementach l u d o w e j k u l t u r y chłopskiej adaptowanych do amerykańskich warunków życia najuboż­ szych w a r s t w p r o l e r i a t u . Dopiero w miarę stabilizacji P o l o n i i , j e j k r z e p ­ nięcia materialnego i społecznego różnicowania się na skutek mobilności pionowej oraz napływu n o w y c h f a l imigrantów niechłopskiego pochodze­ nia, sytuacja k u l t u r y etnicznej zaczęła również ulegać z m i a n o m p r o w a ­ dzącym do j e j h e t e r o g e n i z a c j i . 36 Zbliżając się do końca rozważań na temat niektórych aspektów p l u ­ r a l i z m u k u l t u r o w e g o amerykańskiego społeczeństwa zwróćmy uwagę na zróżnicowanie poszczególnych kompleksów s u b k u l t u r o w y c h . Widoczne jest ono w i c h specyfice etniczno-rasowej, językowej, r e l i g i j n e j , w róż­ norodności h i s t o r y c z n y c h doświadczeń poszczególnych g r u p i co obecnie najważniejsze — w odmienności z a j m o w a n y c h współcześnie p o z y c j i i sy­ t u a c j i społecznych. Najdogodniejszą formą skrótowej prezentacji tego zróżnicowania jest k l a s y f i k a c j a s u b k u l t u r etnicznych, której propozycję, uwzględniającą i c h pięć p o d s t a w o w y c h k a t e g o r i i , p r z e d s t a w i a m y poniżej. 1. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u transoceanicznej i m i g r a c j i . Rszwijały się one w dużej izolacji od s w y c h r o d z i m y c h obsza­ rów pochodzenia, zachowując nadal graniczne podziały etniczne, które odpowiadały zróżnicowaniu k u l t u r o w e m u w S t a r y m Świecie w okresie największej eksplozji e m i g r a c y j n e j . W t e j grupie mieszczą się s u b k u l t u r y białych europejskich g r u p etnicznych — w t y m n a t u r a l n i e i P o l o n i i — oraz t z w . g r u p o r i e n t a l n y c h (azjatyckich). Zespół zjawisk i procesów określających powstanie i dalsze przeobrażenia t y c h s u b k u l t u r określić można skrótowo j a k o klasyczny k o m p l e k s i m i g r a c y j n y . 2. S u b k u l t u r y etniczne ukształtowane w w y n i k u u f o r m o w a n i a się w obrębie Stanów Zjednoczonych dużych skupisk ludności l a t y n o a m e ­ rykańskiej, hiszpanojęzycznej. Rozwijały się one w w a r u n k a c h stałych, bezpośrednich kontaktów ze s w y m i m a c i e r z y s t y m i t e r e n a m i , zachowując w i e l e cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla k u l t u r mniejszościowych g r u p n a ­ r o d o w y c h z rejonów pogranicza etnicznego. W t e j g r u p i e mieszczą się s u b k u l t u r y meksykańskiego pochodzenia n a Południowym Zachodzie oraz karaibskiego pochodzenia (kubańskiego i portorikańskiego) n a Po­ łudniu i na W s c h o d n i m Wybrzeżu. W t y m p r z y p a d k u zespół czynników i s t o t n y c h d l a t r w a n i a t y c h s u b k u l t u r można nazwać k o m p l e k s e m i m i g r a c y j n y m bliskiego sąsiedztwa. 3. S u b k u l t u r y etniczne o charakterze r e g i o n a l n y c h s u b k u l t u r etno3 6 culture Bliżej and collectivities n a t e n t e m a t żob. folk tradition in the USA), in A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , the American society (on „Ethnologia P o l a n a " , v o l . 4 : 1978. the Ethnicity example — of ethnic Polonia �KULTURY ETNICZNE W 95 CYWILIZACJI AMERYKAŃSKIEJ graficznych, które wyodrębniły się z anglosaskiego tła i n a d a l są z n i m mocno związane. Uformowały się one w w y n i k u różnic k u l t u r o w y c h między poszczególnymi g r u p a m i anglosaskiego t r z o n u etnicznego n a s k u ­ t e k absorpcji przez niektóre z n i c h sporej dozy obcego żywiołu etnicznego (głównie germańskiego), specyfiki historycznego r o z w o j u poszczególnych amerykańskich areałów k u l t u r o w y c h , i c h c h a r a k t e r y s t y k i geograficzno-gospodarczej, względnej izolacji i u t r z y m y w a n i a się d a w n y c h , t j . w y ­ wodzących się z okresu poprzedzającego Wojnę Domową t r a d y c j i l o k a l ­ n y c h k u l t u r l u d o w y c h . Wspomnieć t u można o „białej" l u d o w e j k u l t u r z e Południa, o związanej z pionierską tradycją k u l t u r z e Zachodu, a także po części o k u l t u r z e r e g i o n u zamieszkanego przez Mormonów (stan U t a h i obszary ościenne). Z analizy i s t o t n y c h elementów procesu kształtowania się t y c h odrębności w y n i k a kluczowe w t y m p r z y p a d k u znaczenie regio­ n a l i z m u . Dlatego też możemy t u mówić o s u b k u l t u r o w y m kompleksie prowincji. 4. S u b k u l t u r y etniczne amerykańskich M u r z y n ó w , których korzenie sięgają w p r a w d z i e afrykańskich źródeł, lecz i c h f o r m o w a n i e odbywało się wyłącznie na k o n t y n e n c i e amerykańskim w t r a k c i e procesu etnogenezy tej rasowo-etnicznej g r u p y „second class" Amerykanów, wyłonionych z amorficznej niegdyś zbiorowości różnoplemiennych niewolników p l a n ­ t a c y j n y c h . Te historyczne doświadczenia, a przede w s z y s t k i m kolejno — n i e w o l n i c t w o , r a s i z m i m i g r a c j a ze w s i do miast, ukształtowały w a r ­ tości i i n s t y t u c j e wspólne d l a większości „Czarnych" a różniące się w sposób wyraźny od k u l t u r y białych Amerykanów. Procesy decydujące 0 narodzinach „czarnej k u l t u r y " (black c u l t u r e ) nazwać t u można skró­ towo k o m p l e k s e m r a s o w o - n i e w o l n i c z y m . 5. Indiańska s u b k u l t u r a etniczna, której kształtowanie się n a d a l t r w a . W znacznym stopniu z a k u l t u r o w a n e k u l t u r y plemienne I n d i a n zamiesz­ kujących r e z e r w a t y nie należą j e d n a k do t e j k a t e g o r i i , gdyż n i e były one 1 n a d a l n i e są s u b k u l t u r a m i amerykańskiej c y w i l i z a c j i . Izolacja miesz­ kańców rezerwatów od amerykańskiego społeczeństwa jest przyczyną częściowej separacji i c h k u l t u r , które uznać można za k u l t u r y m n i e j ­ szościowych g r u p etnicznych. Dopiero wyjście I n d i a n z rezerwatów, i c h m i g r a c j a w p o s z u k i w a n i u p r a c y i lepszych warunków życia do m i a s t stworzyły p o d w a l i n y procesu n a r o d z i n nowej panindiańskiej świadomości etnicznej i howej panindiańskiej k u l t u r y , przyjmującej c h a r a k t e r t u b y l 37 38 3 7 U ż y w a m t u świadomie l i c z b y mnogiej, t u r a n i e j e s t j e d n o l i t a , gdyż co n a j m n i e j czarnego 3 8 rican Południa i subkulturę c z a r n y c h gett J. A s c h e n b r e n n e r , Americas..., a b y podkreślić, że t z w . „czarna" można w s. 334; R . anthropology. Humanism B l a u n e r , Contemporary J . F . S z w e d ) , N e w Y o r k 1970, s. 52. Black in w i e l k i c h metropolii black culture: perspectives, niej wydzielić ludową culture, myth (ed. by [w:] or reality, N. kul­ kulturę północy. Ethnicity [w:] E . Whitten in the Afro-Ame­ J r . and �96 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI czej s u b k u l t u r y amerykańskiej . Ze względu n a k l u c z o w y charakter okresu p r z y m u s o w e j izolacji tubylców w t w o r z e n i u się podstaw k u l t u r y panindiańskiej możemy t u mówić o kompleksie p o s t r e z e r w a t o w y m . Choć powyższa k l a s y f i k a c j a uwzględnia pięć zasadniczych typów zbiorowości etnicznych i odpowiadających i m s u b k u l t u r t o — upraszcza­ jąc sprawę — współczesne l i n i e podziału przebiegają przede w s z y s t k i m między nieanglosaskimi, białymi s u b k u l t u r a m i e t n i c z n y m i imigrantów i i c h potomków z krajów europejskich a s u b k u l t u r a m i hiszpanojęzycznych i k o l o r o w y c h mieszkańców współczesnych gett. Podstawowe różnice między n i m i tkwią w odmiennej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej o b u t y c h k a t e g o r i i oraz w kontekście różnic a d a p t a c y j n y c h do życia w w a r u n ­ k a c h amerykańskiej c y w i l i z a c j i i n d u s t r i a l n e j i w o l n e j k o n k u r e n c j i n a r y n k u pracy. W okresie, k i e d y a n t y i m i g r a c y j n e r e s t r y k c j e (przed 1925 r.) nie ograniczały l i c z b y wychodźców z b i e d n y c h i zacofanych regionów E u r o p y , zdecydowana większość ludności murzyńskiej mieszkała jeszcze na Południu, I n d i a n i e zamknięci b y l i n a d a l w rezerwatach, M e k s y k a n i e z Południowego Zachodu żyli poza ogólnym n u r t e m ekonomicznego życia k r a j u , a portorikańczycy n i e myśleli jeszcze o opuszczeniu swej ojczystej w y s p y . Wszystkie te g r u p y uaktywniły swą migracyjną mobilność dopiero po I I w o j n i e światowej, a więc w okresie, g d y i m i g r a n c i wschodnioeuro­ pejscy z n a j d o w a l i się już w zaawansowanym s t a d i u m i n t e g r a c j i . W znacz­ nej mierze należeli o n i już do klas średnich, podnieśli poważnie swój poziom wykształcenia i k w a l i f i k a c j i zawodowych, m i e l i także już za sobą etap dezorganizacji społecznej towarzyszący p i e r w s z e m u p o k o l e n i u i m i ­ grantów. Stopniowo również przełamywali b a r i e r y e t n i c z n y c h gett, z m i e ­ niając wraz z awansem społecznym miejsce swego zamieszkania. Te wszystkie c z y n n i k i posiadały bezpośredni w p ł y w na przekształcenia k u l ­ t u r o w e , które z k u l t u r y rodzimej emigrantów wiodły k u k u l t u r z e etnicz­ n y c h gett i dalej k u s u b k u l t u r z e zbiorowości etnicznych, b y w końcu uformować cienką warstwę etnicznej t r a d y c j i świątecznej. 3e W y d a j e się, że n a t e j samej drodze znajdują się również k u l t u r y „ k o ­ l o r o w y c h " g r u p etnicznych, choć w w i e l u p r z y p a d k a c h są one jeszcze na j e j początku. Tempo z m i a n w t y m p r z y p a d k u jest również odmienne, gdyż decydują t u takie c z y n n i k i , j a k n p . niezacieralność odmienności rasowej i trwałość uprzedzeń rasowych w społeczeństwie amerykańskim, ciągłość kontaktów z t e r e n a m i o j c z y s t y m i , charakter t r a n s k o n t y n e n t a l n y c h i wewnątrzamerykańskich m i g r a c j i , czy wreszcie wykazująca w d u ­ żym s t o p n i u cechy trwałości m a r g i n a l n a sytuacja społeczna. M i m o t y c h w s z y s t k i c h różnic można już obecnie dostrzec w przekształceniach t y c h 39 M. Posern-Zielińska, consolidation Anthropological 1978, s. 9-18. in the and United States, Ethnological Main [w:] factors Poland Sciences, of the American at 10th International Indians' ethnic Congress of Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 97 AMERYKAŃSKIEJ s u b k u l t u r te same tendencje, j a k i e zaważyły n a dzisiejszym kształcie białych s u b k u l t u r etnicznych. Wskażmy więc t u na zakończenie najważ­ niejsze z n i c h . Na każdym k r o k u s p o t y k a m y się z k o m e r c j a l i z a c j ą t r a d y c j i , prowadzącą do j e j zubożenia i przekształcenia w a t r a k c y j n y element roz­ r y w k i . Własna odrębność k u l t u r o w a staje się c h o d l i w y m t o w a r e m d l a żądnych egzotyki turystów, poszukujących w świecie s w y c h w a k a c y j n y c h wojaży p o t w i e r d z e n i a stereotypowych obrazów. Przykładem mogą t u być „autentyczne" w i o s k i indiańskie, organizowane nawet przez samych t u ­ bylców na uczęszczanych szlakach t u r y s t y c z n y c h , n p . n a F l o r y d z i e , czy też wzdłuż dawniejszego szlaku pionierów — „Oregon t r a i l " . 40 Z komercjalizacją wiąże się ściśle f o l k l o r y z a c j a treści k u l t u r o ­ w y c h polegająca n a t a k i m i c h p r z e t w o r z e n i u , które zapewniałoby i c h akceptację przez niewymagającą i obcą k u l t u r o w o publiczność. T a k a f o l ­ kloryzacja staje się często środkiem, który umożliwia g r u p i e manifestację swej s p e c y f i k i k u l t u r o w e j i wartości własnego „wkładu do c y w i l i z a c j i amerykańskiej". Dobrą ilustracją tego procesu mogą być t z w . „pseudo- e v e n t s " , c z y l i inscenizacje wydarzeń h i s t o r y c z n y c h (np. przemarszu hiszpańskich konkwistadorów pod wodzą Coronado, który d l a M e k s y k a nów Południowego Zachodu jest symbolem i c h związków z przeszłością t y c h ziem), l u b też organizowanie „ludowych" świąt i zwyczajów (np. meksykańska fiesta bądź indiańskie ceremonie r e l i g i j n e ) . 41 42 Ważnym elementem z m i a n jest również proces i n s t y t u c j o n a l i ­ z a c j i k u l t u r y etnicznej przejawiający się poprzez stopniowe p r z e j m o ­ w a n i e f u n k c j i nośnika t r a d y c j i , j a k i m była rodzina i społeczność l o k a l n a przez wyspecjalizowane i n s t y t u c j e , t a k i e j a k szkoły etniczne, zespoły a r ­ tystyczne, l o k a l n e ośrodki k u l t u r y etnicznej, organizacje społeczno-kultur a l n e i r e l i g i j n e , czy wreszcie względnie elitarne u n i w e r s y t e c k i e w y ­ działy studiów etnicznych w rodzaju „Chicano Studies" czy „Black S t u ­ dies". W r a z z instytucjonalizacją s p o t y k a m y się ze z j a w i s k i e m m a r g i n a ­ lizacji k u l t u r y etnicznej, która jest coraz i n t e n s y w n i e j w y p i e r a n a z życia codziennego przez kulturę masową i „American w a y o f l i f e " . M i e j ­ s k i t r y b życia, sytuacja społeczno-ekonomiczna i oddziaływanie „mass m e d i a " stale ograniczają zasięg k u l t u r y etnicznej, spychając ją d o r a n g i 4 0 Np. S e m i n o l e Okalee Indian Village w południowej części półwyspu, gdzie t u r y s t o m p r z e d s t a w i a się „totemy" z Północno-Zachodniego Wybrzeża, tańce i stroje z obszaru Prerii oraz ozdoby i biżuterię Indian Navajo, a także szereg innych „atrakcji" podnoszących w a l o r y t u r y s t y c z n e tego m i e j s c a . 4 1 -events 4 2 nych Określenie to wprowadził D. J . В о ог in America, s t i n, The image: A guide to pseudo- N e w Y o r k 1961. M i e j s c e m t a k i m jest np. W i s c o n s i n D e l l s , gdzie w m a l o w n i c z e j s c e n e r i i s k a l ­ z w i e t r z e l i n i kanionów d l a białych turystów. 7 —'-Etnografia Polska XXIII odbywają się l a t e m „ceremonialne" tańce indiańskie �98 i ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI k u l t u r y świątecznej, ujawniającej się coraz częściej t y l k o w t r a k c i e w a k a c j i , weekendów, obchodów rocznicowych oraz i n n y c h uroczystości etnicznych i ogólnonarodowych. Odwołać się t u można n p . do organizo­ w a n y c h coraz częściej wśród m i e j s k i c h I n d i a n festiwali-konkursów t a ­ necznych „ p o w w o w " , w trakcie których zarówno w i d z o w i e , ják i a k t y w n i uczestnicy łączą się poprzez pieśń, taniec, muzykę bębnów i stroje ze swą utraconą bezpowrotnie przeszłością, wzmacniając t y m s a m y m poczucie swej identyczności, co z pewnością ułatwia i m życie w z u n i f i k o w a n y m świecie amerykańskiej c y w i l i z a c j i przemysłowej. W związku z nasilającymi się r u c h a m i e t n i c z n y m i , które występują p r z e c i w k o d y s k r y m i n a c j i rasowej i ekonomicznej, n a t y w i s t y c z n y m ste­ r e o t y p o m i tendencjom a m e r y k a n i z a c y j n y m , ubóstwu i p o l i t y c z n e m u ubezwłasnowolnieniu, pojawiła się tendencja określana przez niektórych badaczy j a k o „ p o l i t y z a c j a " k u l t u r y e t n i c z n e j . Jest ona widoczna w t a k i c h r a d y k a l n y c h ruchach, j a k n p . „Black P o w e r " , „Black M u s l i m s " , „Chicano M o v e m e n t " czy „American I n d i a n M o v e m e n t " , a także w r u ­ chach etnicznego odrodzenia potomków europejskich imigrantów. T e n ­ dencja t a polega n a posługiwaniu się w y b r a n y m i e l e m e n t a m i etnicznej k u l t u r y i h i s t o r i i j a k o p o l i t y c z n y m i a r g u m e n t a m i w k o n f l i k c i e z „esta­ b l i s h m e n t e m " . Wzmacnia się w t e n sposób etniczność identyfikacyjną g r u p y , t w o r z y się nowe wartości j a k o przeciwwagę wzorów ogólnoamerykańskich, r e k o n s t r u u j e się przeszłość, znajdując w niej ideologiczną zachętę do w a l k i o równe p r a w a i respektowanie własnej odrębności. 43 Wreszcie trzeba t u także wspomnieć o s y m b o l i z a c j i kultury etnicznej, która z rzeczywistości i n t e g r a l n i e związanej z życiem codzien­ n y m , r o d z i n n y m i sąsiedzkim staje się coraz bardziej zewnętrzną cechą i d e n t y f i k a c j i etnicznej. Zestandaryzowane elementy k u l t u r y etnicznej, w y r w a n e ze swego dawnego k o n t e k s t u , przekształcają się w etniczne symbole, które służą podkreślaniu etniczności i a k c e n t o w a n i u odmiennego k u l t u r o w e g o pochodzenia s w y c h nosicieli. Mogą t o być f r y z u r y „ a f r o " u Murzynów, długie włosy u I n d i a n czy meksykańskie wąsy u Chicanos, t u b y l c z a biżuteria l u b p e w n e elementy „indiańskiego" s t r o j u , a także język etniczny oraz niektóre gesty . 44 Wszystkie w y m i e n i o n e wyżej tendencje stanowią r e z u l t a t a m e r y k a n i ­ zacji, której ciągły proces n i e może być i g n o r o w a n y bez względu n a obserwowane w latach ostatnich zjawisko renesansu zainteresowań e t ­ n i c z n y c h i narastania r a d y k a l i z m u etników. W t y m procesie k u l t u r y G . R o s e n , The Chicano c i t y " , v o l . 1: 1974, n r 3, s. 279. 4 3 movement and the politization of culture, „Ethni- W sposób l a p i d a r n y z j a w i s k o to ujął G . D e V o s pisząc, że istotą e t n i c z n e j i d e n t y f i k a c j i jest „the s u b j e c t i v e s y m b o l i c use of a n y aspects of c u l t u r e as d i f f e r ­ ent 'VnK ">4 cue's grcvp t h r o u g h a u n i q u e c o m b i n a t i o n of d i s t i n g u i s h i n g features". S o c i a l stratification and ethnic pluralism: An overview from the perspective of psychological anthropology, „ R a c e " ( L o n d o n ) , v o l . 13: 1972, n r 4, s. 442. 4 4 �KULTURY ETNICZNE W CYWILIZACJI 99 AMERYKAŃSKIEJ etniczne odgrywają bardzo ważną rolę t o przyspieszając go, to znów w y ­ raźnie opóźniając. Stały k o n t a k t k u l t u r o w y (jak w p r z y p a d k u m e k s y ­ kańskim i portorikańskim) oraz odmienność rasowa (u Murzynów, I n d i a n , częściowo także u ludności latynoamerykańskiej) tworzą c z y n n i k i sprzy­ jające u t r z y m a n i u się s u b k u l t u r . Natomiast oderwanie i znaczne odda­ lenie od k r a j u przodków, którego n i e mogą zniwelować wakacyjne w i ­ z y t y oraz fizyczna nierozpoznawalność białych etników europejskiego pochodzenia, stanowią elementy utrudniające zachowanie odrębności i w efekcie przyspieszające amerykanizację. W t y c h środowiskach k u l t u r a etniczna staje się coraz bardziej ideologią dziedzictwa k u l t u r o w e g o , a sa­ m i etnicy j a k o p o t o m k o w i e imigrantów przekształcają się w „Heritage-Americans" — t j . Amerykanów zachowujących świadomość swego pochodzenia i pewną znajomość wartości dziedzictwa k u l t u r o w e g o p r z o d ­ ków. 4 5 Aleksander Posern-Zieliński ETHNIC CULTURES IN THE PLURALISTIC AMERICAN CIVILIZATION S u m m a r y Taking the A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n a s h i s s t a r t i n g point, t h e a u t h o r reconsiders the e s s e n t i a l c h a r a c t e r i s t i c of e t h n i c s u b c u l t u r e s ( E S C ) c r e a t e d f r o m c u l t u r a l p a t t e r n s of i m m i g r a n t s a n d t h e i r descendants. A c c o r d i n g to h i m , e a c h E S C c o m p r i s e s c o m m o n e l e m e n t s of a c u l t u r a l heritage, tradition, and ethnic symbolism, as ^ e l l as the c o m m o n e m o t i o n a l attitude to those c u l t u r a l v a l u e s . I n consequence, a n y E S C does not c o v e r the w h o l e s o c i a l a n d c u l t u r a l r e a l i t y of t h e r e s p e c t i v e e t h n i c group, b u t o n l y those of its f r a g m e n t s An w h i c h a r e r e l e v a n t for t h e e t h n i c i t y of its m e m b e r s . E S C is t h e bridge between catalyzer facilitating gradual the native and American culture and the a c c u l t u r a t i o n ; i t also p e r m i t s for p a r t i c i p a t i o n i n t w o different c u l t u r e s . H o w e v e r , b i c u l t u r a l i s m i s m a n i f e s t e d differently i n e a c h generation. T h e i m m i g r a n t g e n e r a t i o n is m a r k e d b y p r i m o r d i a l b i c u l t u r a l i s m , i n w h i c h a n e s s e n ­ t i a l r o l e is p l a y e d traits extending by the intermediate on multiple domains c h a r a c t e r of t h e E S C , s t i l l f u l l of of e v e r y d a y represented b y t h e second generation, for w h o m their knowledge of both b i c u l t u r a l , because an awareness life. native Classical biculturalism is both c u l t u r e s l i e open, because of c u l t u r a l codes. T h e t h i r d g e n e r a t i o n is o n l y marginally t h e E S C i s no longer a n e v e r y d a y r e a l i t y for t h e m , b u t r a t h e r of origin, d e t e r m i n i n g t h e i r s y m b o l i c , e m o t i o n a l or i n t e l l e c t u a l a t t i ­ tudes to selected contents of t h e i r E S C . T h u s , the E S C s h a d f a c i l i t a t e d t h e a d j u s t m e n t of immigrants to t h e A m e r i c a n c i v i l i z a t i o n , b u t for their third generation they r e m a i n to b e o n l y a v a g u e p o s s i b i l i t y of access to t h e i r c u l t u r e s of origin. T h e author analyses the relations between E S C a n d the s u b c u l t u r e of I n e a r l y p h a s e s of a d j u s t m e n t a n d a c c u l t u r a t i o n , e t h n i c groups, as groups in t h e i r c l a s s compositions, h a v e e l e m e n t s of E u r o p e a n folk 4 5 T h . F . M a g n e r, created ethnic subcultures of poverty, poverty. uniform based on c u l t u r e s adopted to t h e A m e r i c a n conditions of life of The rise and fall E d u c a t i o n " , v o l . 2 5 : 1974, n r 4, s. 254, 264. of the ethnics, „The J o u r n a l of G e n e r a l �100 the ALEKSANDER poorest s t r a t a adjustment bringing of of t h e w o r k i n g POSERN-ZIELIŃSKI class. t h a t s o c i a l differentiation It was only i n the f u r t h e r about t h e i n h e r e n t p o l a r i z a t i o n of E S C s . A s a r e s u l t s o c i a l e t h n i c groups involves phases w i t h i n e t h n i c groups h a s b e e n t a k i n g the discrepancy between of place, advancement E S C and the subculture of p o v e r t y a n d i t s ethos. V a r i o u s A m e r i c a n e t h n i c g r o u p s a r e i n v a r i o u s p h a s e s of i t s process of t r a n s f o r m a t i o n . T h e author classifies t h e m into f i v e categories: 1) E S C s h a p e d a s a r e s u l t of t r a n s o c e a n i c i m m i g r a t i o n f r o m E u r o p e a n d A s i a ; 2) E S C of the L a t i n A m e r i c a n population groups i n the U S A ; 3) r e g i o n a l ethnographic sub­ c u l t u r e s s o r t e d out frorn t h e A n g l o s a x o n m a i n s t r e a m , b u t s t i l l s t r o n g l y l i n k e d w i t h i t ; 4) E S C of t h e B l a c k A m e r i c a n s ; 5) t h e p a n - I n d i a n E S C w h i c h h a s b e e n s h a p e d outside of t h e t r a d i t i o n a l t r i b a l c u l t u r e s . A t t h e e n d , t h e a u t h o r offers a d e s c r i p t i o n of t h e m a i n t r e n d s o b s e r v e d i n t h e process of t r a n s f o r m a t i o n and its consequent of a l l E S C . T h e s e a r e : 1) c o m m e r c i a l i z a t i o n of t r a d i t i o n impoverishment a n d a b u s e as e n t e r t a i n m e n t ; 2) folklorization of c u l t u r e traits, f a c i l i t a t i n g i t s a c c e p t a n c e b y u n s o p h i s t i c a t e d a n d often culturally a l i e n a u d i e n c e ; 3) i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n of E S C a s s p e c i a l i z e d agencies t a k e c a r e of t h e p r e s e r v a t i o n of t r a d i t i o n ; 4) m a r g i n a l i z a t i o n of E S C as i t is p u s h e d out f r o m daily life into t h e d o m a i n of p l a y a n d f e s t i v i t i e s ; 5) p o l i t i z a t i o n of E S C as selected e l e m e n t s of e t h n i c c u l t u r e a n d h i s t o r y a r e u s e d as a r g u m e n t s i n conflicts w i t h t h e e s t a b l i s h ­ m e n t for e q u a l r i g h t s a n d t o l e r a n c e ; 6) s y m b o l i z a t i o n of E S C , w h e r e b y c u l t u r e t r a i t s are transformed into e t h n i c s y m b o l s , s e r v i n g to e m p h a s i z e e t h n i c b a c k g r o u n d . A l l - these t e n d e n c i e s r e s u l t f r o m A m e r i c a n i z a t i o n a n d t h e y l e a d to deep t r a n s f o r m a t i o n s of ESCs develop s i n c e t h e latter t u r n i n t o ideologies o r c u l t u r a l heritage, into Heritage-Americans retaining a certain knowledge of their ancestors' culture. the a w a r e n e s s of as t h e e t h n i c s their origins and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c2cdb37a45625f0385d4efdcd8c8118b.pdf 3efe0ceb0d9364ba76c5c8ae7f42693e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:730 Title A name given to the resource Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A. Tokariewa / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.141-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A v. . • ,;- R - T Y .• A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI II K - U -Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t . X V I I z. 1 . ROZWÓJ I M O R F O L O G I A R E L I G I I SPOŁECZEŃSTWA RODOWO-PLEMIENNEGO. - K O N T R O W E R S Y J N E Z A Ł O Ż E N I A T E O R I I S. A . T O K A R I E W A P r o b l e m a t y k a genezy, r o z w o j u i e w o l u c j i wczesnych, t j . najstarszych, f p r m r e l i g i i u a k t u a l n i a .się co p e w i e n czas z nową siłą. Ta manifestacja znaczenia i ważności, umożliwia j e j k o l e j n y powrót do kręgu k o n t r o w e r ­ s y j n y c h polemik, zakreślonych g r a n i c a m i zainteresowań antropologów i socjologów,-psychologów i'religioznawców. Zagadnienia te, tworząc f a k ­ tycznie trzon- p r a w i e każdej historycznie l u b ewolucyjnie zorientowanej t e o r i i religii,.stały się osią, wokół której narósł p r a w d z i w y gąszcz hipotez i sprzecznych poglądów, w e r b a l n y c h schematów i e f e k t o w n y c h porównań. Każda ze szkół badawczych wnosiła swój o b i e k t y w n y wkład w pogłębia­ n i e znajomości tej p r o b l e m a t y k i ; każda z n i c h równocześnie zaciemniała r o z p a t r y w a n y przez siebie przedmiot, ukazując go przez p r y z m a t s w y c h własnych, t e o r e t y c z n y c h założeń oraz z w y k l e apriorycznie zdogmatyzow a n y c h koncepcji. H i s t o r i a kształtowania;się poglądów na sprawę p i e r w o c i n r e l i g i i i j e j f o r m najwcześniejszych stała się w rezultacie odbiciem ideologicznych i teoretycznych sporów, prowadzonych n a wyższej płaszczyźnie abstrakcji, t j . n a poziomie rozważań k u l t u r o l o g i c z n y c h i filozoficzno-antroplogiczn y c h . Sytuacja tego rodzaju zmusza-więc do p o w r o t u do materiałów źró­ dłowych, ale już wstępna i c h analiza skłania także do koniecznego, k r y ­ tycznego przeglądu dotychczasowych ustaleń teoretycznych. N i e m a b o ­ w i e m innego sposobu n a to, b y ustrzec się przed „odkryciami" dawno już „odkrytymi" i błędami poprzednich pokoleń. Tą właśnie drogą dotrzeć można do sformułowań i konstatacji wartościowych, o r y g i n a l n y c h a więc nadających się do dalszego rozwinięcia. Procedura w e r y f i k a c j i pozwala z k o l e i odrzucić wszystkie te opinie, które w p r z e k o n a n i u badacza w y n i ­ kają ze s p e k u l a t y w n y c h dociekań, są spuścizną fałszywego r o z u m o w a n i a ; nie; stanowią zatem i n t e r s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i . Łatwość tego t y p u postępowania jest niestety t y l k o pozorna. �142 ALEKSANDER P0SERN-ZIEL1ŃSK1 Najpoważniejszym b o w i e m problemem w p r z y p a d k u podejmowania t e ­ m a t u oscylującego między ubogą bazą empiryczną a szerokim p o l e m spek u l a t y w n y c h dociekań jest k w e s t i a ustalenia właściwych mierników w e r y ­ f i k a c j i . Chodzi t u z w y k l e o wybór takiego zespołu kryteriów, p r z y które­ go pomocy można b y z powodzeniem skonstruować swego rodzaju sito, umożliwiające przesianie teoretycznych osiągnięć m i n i o n y c h okresów, i w efekcie wyodrębnienie cennych ustaleń a odrzucenie m i s t y f i k a c j i . Przekonanie o i s t n i e n i u całkowicie doskonałego i n s t r u m e n t a r i u m w e r y f i ­ k a c j i jest j e d n a k złudzeniem. Należałoby przedtem uporać się z co n a j ­ m n i e j d w i e m a przeszkodami broniącymi dostępu do „krainy pewników i prawd absolutnych". Jedną z n i c h jest w z m i a n k o w a n y już s u b i e k t y w i z m przekonania bada­ cza, wynikający z jego p r o w e n i e n c j i metodologicznej i d y s c y p l i n a r n e j . Drugą s t a n o w i zbyt duży margines d l a swobodnych, n i c z y m n i e skrępo­ w a n y c h dociekań, porządkujących w określone konfiguracje szczupły m a ­ teriał e m p i r y c z n y . W t e n sposób ograniczeni, ustosunkowując się w k o n ­ sekwencji do zastanej spuścizny teoretycznej, p r z e j m u j e m y bezwiednie obok poglądów słusznych, stanowiących p r a w d y względne, i takie, które nie posiadają swego głębszego uzasadnienia. N a t a k i e j właśnie rzec moż­ na „niezbornej" płaszczyźnie wznosi się z w y k l e nową konstrukcję faktów uporządkowanych w g przyjętych założeń metodologicznych, która w efek­ cie odzwierciedli końcowy p r o d u k t naszych n a u k o w y c h dociekań, t j . teo­ rię o określonym zasięgu. Świadomość tego procesu poznania naukowego umożliwia właściwe zajęcie odpowiedniej postawy wobec analizowanych i poddawanych k r y ­ tyce koncepcji, dając równocześnie okazję do stwierdzenia stopnia o r y g i ­ nalności k o n k r e t n e j hipotezy. Z drugiej s t r o n y pozwala widzieć każdą n o ­ wą koncepcję j a k o kolejne, mocniejsze l u b słabsze ogniwo w łańcuchu t e o r i i zmierzających do w y k r y c i a o b i e k t y w n e j i s t o t y badanego przedmio­ t u , w naszym p r z y p a d k u — p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . Refleksja taka jest t y m bardziej pożyteczna wówczas, k i e d y nowatorska interpretacja a u t o­ ra prezentowana jest n a planie totalnej opozycji w stosunku do d o t y c h ­ czasowych ustaleń. Postawa t a k a wzbudza z w y k l e nieufność i skłania r a ­ czej do tego t y p u k r y t y k i , która b y umożliwiła określenie właściwego miejsca k r y t y k o w a n e j t e o r i i w d z i e j o w y m r o z w o j u n a u k i i dałaby ocenę j e j o d k r y w c z y c h treści. MISTYFIKACJA ANALOGII ETNOGRAFICZNYCH S p e k u l a t y w n y charakter dociekań historycznych i e w o l u c y j n y c h n a d genezą i fazami r o z w o j u wczesnych f o r m r e l i g i i w y n i k a przede w s z y s t k i m z c h a r a k t e r u bazy źródłowej jaką dysponują religioznawcy. Nikły stopień �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 143 RELIGH właściwie z i n t e r p r e t o w a n y c h zabytków materialnej spuścizny epok p r a h i ­ storycznych, świadczących o i r r a c j o n a l n y c h przekonaniach ówczesnych społeczeństw, jest podstawową barierą uniemożliwiającą rekonstrukcję i zrozumienie r e l i g i j n y c h wyobrażeń l u d z i p a l e o l i t u czy n e o l i t u . W p r a w d z i e ilość w y k r y w a n y c h obiektów i zabytków przypuszczalnie wiążących się z wierzeniami, k u l t e m czy obrzędowością systematycznie rośnie, jednakże t e n k w a n t y t a t y w n y c z y n n i k nie m a zasadniczo większe­ go wpływu na to, b y w gruncie rzeczy nadal szczupłe materialne pozosta­ łości najdawniejszych k u l t u r odsłoniły przed n a m i swą właściwą treść. Ukazują się n a m t y l k o pewne mgliste kształty, pozbawione s w y c h u l o t ­ n y c h treści, tworzących niegdyś w r a z ze z m i s t y f i k o w a n y m obrazem świa­ ta formę p i e r w o t n e j świadomości społecznej. Dociekania na temat s t r u k ­ t u r y , r o l i i znaczenia tej świadomości wieść zatem muszą od analizy do­ stępnego współcześnie materialnego wyposażenia tychże k u l t u r , k u s t u ­ d i o m nad z r e k o n s t r u o w a n y m poziomem sił wytwórczych. Ustalone f a k t y i prawidłowości umożliwiają dopiero wnioskowanie o stopniu r o z w o j u spo­ łecznego i charakterze stosunków społecznych, determinujących przecież w ostatniej instancji funkcje p i e r w o t n y c h wierzeń. Droga zatem od n a u ­ k o w o opracowanego z a b y t k u archeologicznego do jego i n t e r p r e t a c j i r e l i ­ gioznawczej jest w p r a w d z i e możliwa, ale nastręcza badaczowi niemało trudności, przynosząc w rezultacie n i e z b y t efektowne w n i o s k i o dość ogól­ n i k o w y m charakterze. Natomiast próby uszczegółowienia i skonkretyzo­ w a n i a analizy stwarzają ogromne niebezpieczeństwo popadnięcia w sidła spekulacji, wynikających z wnioskowań o p a r t y c h na a r b i t r a l n i e w y b r a ­ n y c h analogiach i skłonnościach człowieka współczesnego do „obdarzania" poczynań l u d z i p i e r w o t n y c h naszymi m o t y w a c j a m i p s y c h o l o g i c z n y m i . Przede w s z y s t k i m zwrócono się k u analogiom etnograficznym, t r a k t u ­ jąc j e j a k o przesłanki, umożliwiające w n i o s k o w a n i e ex post o etapach spo­ łecznego r o z w o j u i następstwach f o r m p i e r w o t n y c h wierzeń . Od e w o l u cjonistycznych prób wyłącznego posługiwania się materiałem etnograficz­ n y m w r e k o n s t r u k c j i etapów pierwotnego społeczeństwa, aż do n a w y k u sięgania t y l k o w p e w n y c h przypadkach do tychże analogii — wiodła d a ­ leka droga, którą przez dziesięciolecia k r o c z y l i przedstawiciele szeregu szkół i kierunków religioznawczych, archeologicznych, etnograficznych i antropologicznych. B r a k miejsca nie pozwala i c h t u t a j wymienić. S t w i e r 1 2 Z e szczególnie dużą mocą z j a w i s k o t o u j a w n i ł o się w z w i ą z k u z interpretacją o b i e k t ó w s z t u k i społeczeństw p a l e o l i t y c z n y c h ; p o r . p r z e g l ą d niektórych k o n c e p c j i u E. N o w i c k i e j , Społeczny aspekt sztuki ludów prehistorycznych, „Studia S o c j o l o g i c z n o - P o l i t y c z n e " , t . 1 8 : 1965, s. 97-113. 1 Z nowszych prac n a t e n temat por. I . S e l l n o w , disierung der Urgeschichte. Ein Beitrag auf Grundlage B e r l i n 1961. 2 Grundprinzipien ethnographischen einer PerioMaterials, �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELTŇSKI dzić j e d y n i e wypada, że stosunek t y c h badaczy do t z w . k u l t u r p r y m i t y w ­ n y c h określał równocześnie w sposób jednoznaczny ewentualną p r z y d a t ­ ność stosowania analogii l u b też bezzasadność tej metody w próbach r e ­ k o n s t r u k c j i d a w n y c h dziejów l u d z k i e j k u l t u r y . Ujmując to zagadnienie w sposób generalny wydaje się, że n a ogół przeważyło stanowisko negujące stawianie na jednej płaszczyźnie społe­ czeństw „prehistorycznych" i współczesnych ludów „opóźnionych w roz­ w o j u " . Te ostatnie, choć pod względem poziomu sił wytwórczych stoją na p o d o b n y m etapie społeczno-ekonomicznego r o z w o j u , co l u d y dawno wymarłe, różnią się wszakże od społeczeństw paleo- czy neolitycznych prze­ biegiem swej h i s t o r i i . M i m o że nie została ona u t r w a l o n a z n a k a m i pisma, to j e d n a k odcisnęła swe piętno na k u l t u r o w y m kodzie każdej etnicznej grupy. Przyjęcie tego rodzaju stanowiska nie oznacza b y n a j m n i e j deprecjacji wszelkiego ewolucyjno-historycznego podejścia i negacji zasadności w n i o ­ skowań w oparciu o dane etnograficzne. Jest t y l k o w y r a z e m sceptycyzmu, w stosunku do przedwczesnych uogólnień. Należy sobie b o w i e m zdać spra­ w ę z tego, iż chcąc posunąć naprzód badania n a d źródłami p i e r w o t n y c h r e l i g i i należy uprzednio wypracować odpowiednie metody stosowania ana­ l o g i i etnograficznych. Dotychczas k w e s t i a t a nie znalazła zadowalającego rozwiązania, w szczególności w odniesieniu do i n t e r p r e t a c j i zjawisk ze sfery społecznej i ideologicznej . Z metodologicznego p u n k t u w i d z e n i a bezzasadne są b o w i e m poczynania polegające n a d ob ie ra niu sobie potrzeb­ n y c h d a n y c h z nieskończenie obfitego w o r k a etnograficznych faktów, j e ­ d y n i e na zasadach p r z y p a d k u , s u b i e k t y w n e j dowolności oraz chęci zna­ lezienia p o z y t y w n y c h potwierdzeń n a apriorycznie sformułowane tezy. Prowadzi to, j a k już podkreślałem, do s k r z y w i e n i a obrazu badanych zja­ wisk, których interpretacja oparta jest na f a k t a c h nie podlegających w e ­ ryfikacji. 3 3 wiło We współczesnej się zagadnienie Podobieństwo i Azji, polskiej literaturze etnograficznej stosowania elementów kultu metody „analogii"; niedźwiedzia u ludów tylko marginesowo por. np. B. północnych „Etnografia P o l s k a " , t . 9 : 1965; t e n ż e , Zagadnienie gicznej Australii, na podstawie materiałów etnograficznych. obszarów analizie obrządków ludności kultury t e n ż e , Obrządek pogrzebowych; łużyckiej w Polsce, pogrzebowy k ó w 1969, cz. I . W y r a z e m archeolo­ społeczno-kultowe Malinowski w swych pracach poświęconych pogrzebowy „Przegląd Archeologiczny", ludności kultury pomorskiej, szczególnego s c e p t y c y z m u w y p o w i a d a n i a się n a t e m a t y r e l i g i o z n a w c z e ludności ludów archeologii p o r . T . M a l i n o w s k i , Obrządek kultury t. 14: 1962, s. 5-135; Wrocław-Warszawa-Kra- tegoż a u t o r a , c o d o m o ż l i w o ś c i w oparciu o analogie etnograficzne, m o ­ że być j e g o p o l e m i k a z n i e m i e c k i m b a d a c z e m pogrzebowego Ameryki rekonstrukcji „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 334-335. N a g r u n c i e p o l s k i e j p r o b l e m t e n podjął o s t a t n i o m . i n . Т . obrządku Układy poja­ K o h u t n i c k i , R. G r e n z e m , p o r . t e n ż e , W łużyckiej P o s n a n l e n s e s " , t . 2 0 : 1969 ( w y d . 1970), s. 317. w Polsce, „Fontes spraioie Archeologia �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 145 RELIGII W w i e l u przypadkach analogie etnograficzne ukazują wyłącznie w i e ­ l o ś ć a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań badanego p r o b l e m u i jego złożoność. Wśród nich, być może, znajduje się także w a r i a n t właściwy. Odpowiedź j e d n a k na p y t a n i e — „który"? — g d y b y można j e j było udzielić, stałaby się k l u c z e m do zakamarków p i e r w o c i n k u l t u r y . N a razie jednak ostatecz­ n y wybór i n t e r p r e t a c j i oprzeć należy na analizie materiałów, tworzących t r z o n źródłowy p r z e d m i o t u dociekań, a więc na f a k t a c h archeologicznych. W p r z e c i w n y m w y p a d k u grozi n a m — j a k pisze A . L e r o i - G o u r h a n •— to, iż będziemy n p . spoglądać „na w i z e r u n k i paleolityczne o k i e m typowego człowieka Zachodu, patrzącego przez szkła lekko p r z y d y m i o n e w A u s t r a ­ l i i " , który to k o n t y n e n t jest nadal d l a w i e l u badaczy n i e w y c z e r p a n y m r e z e r w u a r e m k u l t u r o w y c h elementów „wyjaśniających" najstarsze etapy r o z w o j u wierzeń . 4 5 Dlatego wydaje się, iż sprawą kluczową jest w y p r a c o w a n i e — odpo­ w i e d n i e j d l a celów religioznawstwa ogólnego i porównawczej h i s t o r i i r e ­ l i g i i — metodologii i m e t o d y k i w y k o r z y s t y w a n i a materiału etnograficz­ nego, a przede w s z y s t k i m t z w . analogii. Bez tego t r u d n o będzie b o w i e m n a d a l zajmować się w sposób n o w a t o r s k i i autentycznie płodny p r o b l e ­ m e m istoty r e l i g i i , j e j różnorodnych f o r m społecznej manifestacji w o k r e ­ sie początków l u d z k i e j k u l t u r y i społeczeństwa rodowo-plemiennego. Oceniając stopień zaawansowania badań religioznawczych n a d trzema p o d s t a w o w y m i fazami r o z w o j u r e l i g i i : j e j n a r o d z i n a m i i wczesnym eta­ pem kształtowania się, okresem pełnego r o z k w i t u , a w końcu u p a d k u , roz­ padu na r u d y m e n t a r n e części i powolnego i c h zaniku, rzucają się od r a z u w oczy znaczne dysproporcje w n a u k o w y m poznaniu t y c h k o l e j n y c h sta­ diów. Jeśli dział ostatni n i e należy do rozwiniętych — to głównie dlatego, że specjalizacja t a dopiero niedawno zyskała sobie większe zainteresowa­ nie . Ponadto procesy, które bada, t a k ie j a k : laicyzacja, i n d y f e r e n t y z m r e l i g i j n y , rozpad społecznych podstaw r e l i g i i i t p . , zachodzą współcześnie na naszych oczach i wymagają z tej r a c j i zastosowania t r u d n y c h acz p r e ­ c y z y j n y c h i subtelnych metod z arsenału socjologii i psychologii społecz­ nej. Odmiennie natomiast kształtuje się sytuacja w zakresie studiów n a d p i e r w o c i n a m i religijnego k u l t u i jego dalszymi przekształceniami w r a ­ mach społeczeństw określanych m i a n e m „prymitywnych". T u t a j o g r o m 6 4 A. L e r o i - G o u r h a n , Religie prehistoryczne, Warszawa 1966, s. 1 2 1 . K w e s t i ę tę w sposób interesujący c h a r a k t e r y z u j e A . L a m i n g , Skarby w gro­ cie Lascaux, W a r s z a w a 1968, s. 143-156; w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e a r c h e o l o g i c z n e j pracą będącą p o części realizacją t a k i e g o założenia j e s t W . A n t o n i e w i c z , Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, W a r s z a w a 1957, cz. I . 5 T . M a r g u l , O etapach wygasania R. 1 4 : 1970 n r 2(76), s. 107-114. 6 1С — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I I / 1 religii, „Euhemer. P r z e g l ą d Religioznawczy", �146 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI na ilość p u b l i k a c j i przytłacza każdego badacza nie t y l k o s o l i d n y m baga­ żem faktów etnograficznych, ale i s p o r y m zasobem najrozmaitszych t e o r i i , koncepcji, schematów, d e f i n i c j i i t p . Ten właśnie czynnik, a m i a n o w i c i e obfitość, n i e k i e d y nawzajem się wykluczających stwierdzeń teoretycznych, jest prawdopodobnie w p e w ­ n y c h przypadkach nawet hamulcem dalszego postępu w badaniach s y n ­ tetyzujących. Jakże często b o w i e m odciąga o n od empirycznego m a t e r i a ­ łu, wtłaczając nasz umysł w gąszcz rozważań „abstrakcyjnych", operują­ cych f a k t e m społecznym ( r e l i g i j n y m ) z dość dużą, nieskrępowaną d o w o l ­ nością. W y z w o l e n i e się spod przemożnego wpływu tego rodzaju spekulat y w n y c h ustaleń n i e jest rzeczą prostą, a gołosłowne deklaracje s y t u a c j i tej uzdrowić nie mogą. W konsekwencji t a k i stan rzeczy stwarza pewne opory i ograniczenia dla dalszej swobody poszukiwań, w o l n e j od sztucz­ n y c h schematów i przedwczesnych, k o t u r n o w y c h uogólnień. Pomyślne przezwyciężenie t y c h trudności umożliwia j e d n a k zawsze, zgodnie z p o ­ s t u l o w a n y m nomologicznym charakterem religioznawstwa, dostęp do generalizacji, a poprzez nie dojście do antropologicznych ogólności wyższe­ go rzędu. RUDYMENTY EWOLUCJONIZMU Zasygnalizowane wyżej w y b r a n e p r o b l e m y i kwestie do i n t e r d y s c y ­ p l i n a r n e j d y s k u s j i wynikają m . i n . z l e k t u r y szeregu prac r e l i g i o z n a w ­ czych, które w okresie p o w o j e n n y m ukazały się na naszym r y n k u w y ­ d a w n i c z y m . Społeczne i polityczne funkcje, j a k i e przyjęło n a siebie p o l ­ skie środowisko religioznawcze, stworzyły potrzebę r o z w o j u działalności oświatowo-propagandowej, a w ślad za t y m i w a r u n k i do j e j r e a l i z a c j i . W ramach tej pożytecznej a k c j i ukazało się szereg prac p o p u l a r n o n a u k o ­ w y c h , traktujących w sposób przystępny choć nie zawsze w pełni zgodny z a k t u a l n y m stanem badań, o r e l i g i a c h p i e r w o t n y c h . N a niepokojąco n i ­ ski poziom niektórych polskich opracowań, dotyczących r e l i g i i społe­ czeństw „zapóźnionych w r o z w o j u " , t a k i c h j a k autochtoniczni mieszkań­ cy A u s t r a l i i , Oceanii i o b u A m e r y k , zwracałem już uwagę p r z y i n n y c h 7 8 7 P o r . M . N . [ o w а с z у к ] , Religioznawstwo ligioznawstwa polskie, „Euhemer. marksistowskiego, Przegląd [ w : ] Mala encyklopedia R e l i g i o z n a w c z y " , R. re­ 14-, 1970 n r 3-4(77-78), s. 190-196; t a m r ó w n i e ż d a l s z a b i b l i o g r a f i a n a t e n t e m a t . 8 P r z y k ł a d o w o w s k a z a ć m o ż n a : S. К u m a t , Niech 1963; S. B r a t k o w s k i , Bogowie Religia, Warszawa 1964; S. K o w a l s k i , t e n ż e , W poszukiwaniu Siadami 1965. pierwotnych naszej początków wierzeń, planety, Spór wierzeń Warszawa o religię religijnych, bogowie, Warszawa 1966; H . Swienko, się staną Warszawa pierwotną, Warszawa 1983; E. P o t k o w s k i , Warszawa 1961; L. Mity, 1966; Pełka, Warszawa �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 147 RELIGII o k a z j a c h . Niedomogi te na szczęście równoważą oryginalne studia k l a ­ syków światowego religioznawstwa, z którymi czytelnik p o l s k i zapoznać się może głównie dzięki przekładom, p u b l i k o w a n y m w zasłużonej serii „ R " w y d a w n i c t w a Książka i Wiedza. 9 Tą drogą n i e t r u d n o dotrzeć do k o n t r o w e r s y j n y c h ustaleń, w y s u w a n y c h przez przedstawicieli fenomenologizmu na gruncie religioznawczym i teo­ retyków sacrum oraz klasyków psychoanalizy ; bardziej znane stały się także koncepcje „morfologii świętości" ; wzrosła również możliwość oceny prób łączenia croceańskiego h i s t o r y z m u z p o s t u l a t a m i szkoły feno­ menologicznej . Niniejsze rozważania nie są j e d n a k poświęcone poglądom reprezentan­ tów t y c h kierunków, choć część zamieszczonych t u u w a g odnieść można także i do n i c h . Jednakże odpowiednie k r y t y c z n e przeglądy, omówienia i recenzje znajdzie c z y t e l n i k z łatwością na łamach fachowych organów r e l i g i o z n a w c z y c h . Natomiast p r z e d m i o t e m k r y t y c z n y c h dociekań i r e ­ f l e k s j i uczyniłem t u religioznawcze koncepcje S. A . Tokariewa, wyłożone przez niego przede w s z y s t k i m w pracy Pierwotne formy religii i ich roz­ wój . P u b l i k a c j a t a koncentrując się właśnie na problematyce zasygna­ lizowanej na wstępie zawiera również wszystkie te zalety i w a d y , o j a ­ k i c h pisałem już uprzednio. 10 11 12 13 u 15 Drugą podstawową pracą religioznawczą tegoż autora, stanowiącą w y ­ kładnię jego teoretycznych przemyśleń, jest w y d a n y po raz pierwszy w 1964 r. zarys dziejów r e l i g i i zatytułowany Religia w historii ludów świata . S t a n o w i cna obszerny, systematyczny przegląd k o n k r e t n o - h i 16 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , 9 red. t e n ż e , (Rec.) Zarys szerzone 1 0 1 1 logia dziejów i poprawione Praca zbiorowa Warszawa Elementy Z. F r e u d , Człowiek, irracjonalne Wybór religia, kultura, Warszawa pism, M . E 1 i a d e, Traktat R. P e t t a z z o n i , 1 4 I n f o r m a c j i t y c h szukać należy p r z e d e o historii religii, Wszechwiedza syków" p u b l i k o w a n y c h w 1 3 Warszawa świata, formy Religija Nowe, bóstwa roz­ i ich stosunek do Psycho­ W a r s z a w a 1967. w s z y s t k i m w e wstępach d o p r a c s e r i i „ R " , a także w dziale „kla­ religioznawców na Religioznawczego „Euhemer. Przegląd Reli­ Sylwetki wydawanym przez Zespół P A N . P o r . także T . M a r g u 1, Sto W a r s z a w a 1964. S. A . T о к a r i e w , Pierwotne ' Tenże, pod W a r s z a w a 1966. I n s t y t u t u Filozofii i Socjologii o religiach komitetu..., 1967; C. G . J u n g , o r a z w półroczniku „Studia R e l i g i o z n a w c z e " o r y g . w y d . Rannie ir w pojęciu bogów, łamach o r g a n u P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Religioznawstwa zbiorowa 1970. 1 3 lat nauki pod red. Praca t . 1 2 : 1968, s. 537-540; 1968, „ L u d " , t . 5 3 : 1969, s. 361-366. 1 2 gioznawczy" religii. W a r s z a w a 1968. racjonalnych, a religia. dziejów 1964, „Etnografia P o l s k a " , religii. wydanie, R. O t t o , Świętość. elementów' (Rec.) Zarys Warszawa Z. Poniatowskiego, religii w istorii formy religii narodów i ich rozwój, Warszawa 1969, t y t . M o s k w a 1934. i ich razwitie, mira, n i o n e , r o z s z e r z o n e i p o p r a w i o n e : M o s k w a 1965. Moskwa 1964; w y d . d r u g i e zmie­ �148 POSERN-ZIELrÑSKE ALEKSANDER storycznych r e l i g i i , począwszy od okresu p a l e o l i t u a skończywszy na d o ­ bie współczesnej. S y l w e t k i naukowej samego autora nie m a potrzeby t u szerzej przed­ stawiać, gdyż r y s biograficzny został o p u b l i k o w a n y w p o l s k i m przekładzie jego pracy . Wystarczy nadmienić, iż postać tę, nieodłącznie związaną z historią ostatnich 50 l a t radzieckiej etnografii i religioznawstwa, należy już dziś zaliczyć do grona klasyków i współtwórców radzieckiej „historii r e l i g i i i a t e i z m u " . Obecnie b o w i e m coraz śmielej i a k t y w n i e j daje znać 0 sobie młode pokolenie naukowców, które, przejmując w p r a w d z i e doro­ bek s w y c h mistrzów, twórczo i nowatorsko stara się go rozwijać, poddając również surowej n i e k i e d y k r y t y c e prace poprzedniej g e n e r a c j i . A zatem w a r t o t u podkreślić, iż poglądy S. A. T o k a r i e w a na genezę 1 rozwój „wczesnych" f o r m r e l i g i i , pomijając t u pewne p r y n c y p i a w y ­ nikające z założeń metodologicznych, nie są reprezentatywne dla całego radzieckiego środowiska religioznawczego. Stanowią one wyłącznie prze­ j a w w i e l o l e t n i c h zainteresowań tego doświadczonego k o m p a r a t y s t y , h i ­ storyka religii i kultury. 17 18 19 2 0 T o k a r i e w wprowadzając czytelnika w n u r t s k o m p l i k o w a n y c h proble­ mów związanych z r e l i g i a m i społeczeństw, które reprezentują stosunko­ w o n i s k i poziom r o z w o j u środków p r o d u k c j i , szereguje o b f i t y materiał e m p i r y c z n y w g wyodrębnionego przez siebie klucza. K l u c z ten, nazwany „morfologiczną klasyfikacją r e l i g i i " , stanowi zasadę, w g której dokonać można nowego podziału materiału religioznawczo-etnograficznego, nie H . S w i e n к o, Siergiej 1 7 [w:] T o k a r i e w , wicz К Tokariew. A. Pierwotne 70-letiju Tokariew: formy so dnja Genetyczno-historyczne ujęcie s. 7 - 1 6 ; a r t . r e d . , Siergiej religii..., „Sowietskaja rożdenija, religii, Aleksandro­ Etnografia", 1969 n r 6, s. 145-146. 1 8 Określenie t o w n a u c e r a d z i e c k i e j jęciu r e l i g i o z n a w s t w a oraz o zagadnienie dyscypliny poszerzonemu ateografii. odpowiada m n i e j więcej t r a d y c y j n e m u p o ­ o problematykę h i s t o r i i k r y t y k i r e l i g i i i a t e i z m u Praktycznym m o ż e być m . i n . z e s t a w haseł w wyrazem Kratkij zakresu zainteresowań nauczno-ateisticzeskij tej slowar, M o s k w a 1969. M P o r . zbiór a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y : 50 lat 1967. Materiały z konferencji z okazji religioznawstwa 50 r o c z n i c y Wielkiej radzieckiego „Euhemer. P r z e g l ą d R e l i g i o z n a w c z y " , R. 1 1 : 1967 n r Październikowej, 2» W y d a w c a i tłumacz polskiej edycji pracy Tokariewa, Tokariew w wielokrotnie w i e l u artykułach, a także w o m a w i a n e j t u książce bezzasadność „religie i nieprzydatność terminu Rewolucji 6(61). Pierwotne dopuścili się n i e z g o d n e g o z i n t e n c j a m i a u t o r a przekładu tytułu religii..., formy publikacji. (s. 25), podkreślał pierwotne" o d p o w i a d a ł b y w y ł ą c z n i e w i e r z e n i o m ludności e p o k i k a m i e n n e j . D l a t e g o też nował świadomie w t o miejsce formy i n n e określenie: „ r e l i g i e p l e m i e n n e " r e l i g i i " . N i e j e s t t o zresztą błąd j e d y n y 1917- Socjalistycznej tego r o d z a j u ; — który zapropo­ oraz „wczesne na kartach polskiego w y d a n i a s p o t y k a m y r ó w n i e ż „bohatera k u l t u r y " , z a m i a s t b o h a t e r a k u l t u r o w e g o , o r a z „szamaństwo", zamiast szamanizmu. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 149 RELIGII tracąc z pola w i d z e n i a c z y n n i k a historycznego, ewolucyjnego i genetycz­ nego. K o n s t r u k c j a tego systemu taksonomicznego zbudowana jest w opar­ c i u o t r z y podstawowe kategorie, a m i a n o w i c i e : pojęcie f o r m y r e l i g i i , elementu r e l i g i i i etapu r o z w o j u r e l i g i i . W a r t o t u nieco dokładniej zapo­ znać się z oceną, charakterystyką i miejscem t y c h sposobów osądu i p o ­ strzegania zjawisk r e l i g i j n y c h . Religioznawcy radzieccy, prowadząc badania n a d dziejami wierzeń, zmuszeni b y l i wprowadzić nową periodyzację r e l i g i i zgodną z zasadami m a t e r i a l i z m u historycznego. Chodziło o to, b y w t a k wyznaczonych r a ­ mach skoncentrować się na najbardziej i s t o t n y c h problemach, j a k spo­ łeczny aspekt i źródła r e l i g i i oraz j e j związek z bazą ekonomiczną, o k r e ­ ślającą kształt społeczno-ustrojowy danej f o r m a c j i . W pierwszej fazie t y c h badań dominowały zdecydowanie wpływy periodyzacji e w o l u c j o n i stycznej, którą przyswojono sobie przede w s z y s t k i m za pośrednictwem pracy F. Engelsa opartej na słynnym dziele L. H . M o r g a n a . Okres t e n w dziejach religioznawstwa radzieckiego określa się nawet z tej r a c j i t r a f n y m m i a n e m „materialistycznej w e r s j i e w o l u c j o n i z m u " . Były to porewolucyjne lata 20-30-te X X w., a więc właśnie te, w których T o k a r i e w stawiał swe pierwsze k r o k i n a u k o w e n a gruncie e t n o g r a f i i i r e l i g i o ­ znawstwa. 2 1 22 Szukając teoretycznych podstaw pod budowane na nowo radzieckie religioznawstwo sięgano głównie do prac naukowców i teoretyków z o k r e ­ su D r u g i e j Międzynarodówki, będących także wyraźnie pod wpływem ewolucjonistycznego k i e r u n k u , j a k i wówczas panował w a n t r o p o l o g i i e u ­ ropejskiej . To spotkanie m a t e r i a l i z m u historycznego z ewolucjonizmem „miało aspekty p o z y t y w n e — przyczyniło się do r o z w o j u zainteresowań porównawczą historią r e l i g i i i w konsekwencji do r o z w o j u r e l i g i o z n a w ­ stwa marksistowskiego, [ale] i negatywne — doprowadziło b o w i e m do »ewolucjonizacji« marksistowskiej t e o r i i i h i s t o r i i r e l i g i i " , przeciwko której obecnie zwraca się przede w s z y s t k i m ostrze krytyków. 23 24 2 1 C h o d z i o c z y w i ś c i e o dzieło F. E n g e l s a , watnej i państwa. W związku z badaniami Pochodzenie Lewisa H. rodziny, Morgana, własności pry­ Warszawa 1948, n a p i s a n e w c h a r a k t e r z e k o m e n t a r z a d o p r a c y L . H . M o r g a n a , Społeczeństwo wotne, czyli M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa 2 1 kolei ludzkiego postępu od dzikości przez barbarzyństwo Religioznawstwo marksistowskiego, 2 4 do marksistowskie, [ w : ] Mała Zresztą w p ł y w e w o l u c j o n i z m u w i d o c z n y Dooktjabrskij M. N . [ o w a c z y k ] , religioznawstwa pieriod, b y ł także w y r a ź n i e już w etnografii russkoj M o s k w a 1966, s. 357-358. Ewolucjonizm marksistowskiego, encyklopedia s. 188. r o s y j s k i e j począwszy o d l a t 7 0 - t y c h X I X w . P o r . S. A . T о к a r i e w , Istoria etnografii. pier­ W a r s z a w a 1887. cywilizacji, 2 2 badania s. 62. w religioznawstwie, [ w : ] Mała encyklopedia �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Spuściznę tego przezwyciężanego okresu „ewolucjonizacji" widać w y ­ raźnie w pracach T o k a r i e w a . Częste operowanie pojęciami zaczerpnięty­ m i ze schematów e w o l u c y j n y c h i dopasowywanie do k o l e j n y c h „stopni dzikości i barbarzyństwa" poszczególnych f o r m r e l i g i i doprowadza n a w e t n i e k i e d y do sprzeczności między deklaratywną historyczną postawą b a ­ dawczą a r z e c z y w i s t y m ahistoryzmem m e t o d y ewolucyjno-porównawczej. Oczywiście nie twierdzę a n i przez chwilę, iżby T o k a r i e w miał być ewolucjonistą czy kryptoewolucjonistą. Jego poglądy niewiele mają wspólne­ go z XIX-wieczną historiozofią ewolucjonistyczną, nie uwzględniającą d i a l e k t y k i w t e o r i i r o z w o j u społecznego i nie dostrzegającą wyraziście społecznych uwarunkowań zjawisk r e l i g i j n y c h . Są one t y l k o w p e w n y c h swych fragmentach r u d y m e n t e m tego okresu r o z w o j u radzieckiego r e l i ­ gioznawstwa, które — zafascynowane możliwością dalszego twórcze­ go przetwarzania myśli ewolucjonistycznej — utraciło swą dynamikę i da­ ło się zepchnąć n a manowce schematyzmu. PERIODYZACJA I WZGLĘDNA AUTONOMIA RELIGII Periodyzacja dziejów r e l i g i i nie doczekała się — j a k dotychczas — gruntownego opracowania. M i m o l i c z n y c h studiów w t y m względzie p r o ­ b l e m wciąż jest a k t u a l n y i w y m a g a dalszych rzetelnych badań. Zasada r e d u k c j o n i z m u , sprowadzająca w ostatecznej instancji i s t o t ę każdej r e ­ l i g i i do sfery życia społecznego, którego jest t y l k o z m i s t y f i k o w a n y m o d ­ biciem, zwróciła uwagę religioznawców na konieczność adaptacji przyję­ t y c h już przez historyków ustaleń. Zapożyczono zatem od n i c h cezury roz­ graniczające epoki historyczne w akceptowanych m a k r o p e r i o d y z a c y j n y c h schematach uwzględniających przede w s z y s t k i m c z y n n i k społeczno-ekonomiczny, klasowy . W t e n sposób periodyzacja r e l i g i i została sprowa­ dzona w gruncie rzeczy do systemu periodyzacji h i s t o r i i społecznej, za­ miast być t y l k o j e j specyficznym w a r i a n t e m i uszczegółowieniem. W r e ­ zultacie względna korelacja między d z i e j o w y m i etapami r e l i g i i a społeczn o - e k o n o m i c z n y m i f o r m a c j a m i zastąpiona została sztywną koherencją . 25 26 Zbliżony p u n k t w i d z e n i a zastosowany został p r a k t y c z n i e m . i n . w p r a ­ cy T o k a r i e w a o r e l i g i i w h i s t o r i i ludów świata, w charakterze k o n s t y t u - 2 3 O p e r i o d y z a c j i d z i e j ó w p i e r w o t n e g o społeczeństwa w e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j p o r . J. L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, bódź 1956, s. 301-336. 2 i P o r . n p . A . F. A n i s i m o w , Etapy -Leningrad 1967, w razwitija piermobytnoj której a u t o r c h a r a k t e r y z u j e k o l e j n o Moskwa- religii, religię o k r e s u formowania się ludzkości, r e l i g i ę społeczeństwa w c z e s n o r o d o w e g o , e p o k i r o z w o j u r o d u macierzy­ stego, społeczeństwa p a t r i a r c h a l n o - r o d o w e g o , o m a w i a j ą c n a końcu w i e r z e n i a dla ustroju wojennej demokracji. typowe �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 151 RELIGII t y w n e g o elementu układu j e j treści . Przyjęty t a m podział posiada cha­ r a k t e r b i n a r n y i zarazem dychotomiczny. D w a przystające względem sie­ bie okresy społecznej k r e a c j i sacrum rozdzielają opozycyjne względem n i c h fazy areligijnego społeczeństwa przeszłości i przyszłości. 27 Okres pierwszy to religie społeczeństwa przedklasowego i epoki p r z e j ­ ściowej, wiodącej k u społeczeństwu klasowemu, d l a której c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m z j a w i s k i e m staje się rozpad t r a d y c y j n y c h s t r u k t u r społecznych, związanych z u s t r o j e m r o d o w y m . Do tego pierwotnego etapu r o z w o j u wierzeń r e l i g i j n y c h w p r o w a d z a nas t z w . epoka p r z e d r e l i g i j n a , h i p o t e ­ tyczna k o n s t r u k c j a myślowa, k r y t y k o w a n a niejednokrotnie za swój roz­ b r a t z empirią i r e a l i a m i h i s t o r y c z n y m i . Natomiast podokresem z a m y k a ­ jącym t e n rozdział dziejów r e l i g i i jest t z w . era kultów p l e m i e n n y c h . 28 D r u g i okres r o z w o j u r e l i g i i odpowiada p o j a w i e n i u się n o w y c h stosun­ ków społecznych i jest nierozłącznie związany z formacją społeczeństwa podzielonego na antagonistyczne klasy. W ramach tego okresu wyróżnia się z w y k l e t r z y stadia. S t a d i u m początkowe obejmuje etap n a r o d z i n i roz­ w o j u t z w . r e l i g i i narodowo-państwowych, stanowiących ideologiczną n a d ­ budowę kształtujących się systemów etniczno-politycznych, a równocze­ śnie nie wykraczających jeszcze poza r a m y tego systemu. Jego k o n t y n u a ­ cję t w o r z y s t a d i u m r e l i g i i u n i w e r s a l i s t y c z n y c h o programie d o k t r y n a l n y m możliwym do akceptacji bez względu na przynależność narodową, pań­ stwową i rasową. Krótko mówiąc, chodzi t u o t z w . religie światowe. N a ­ stępstwem tego apogeum myśli irracjonalnej jest s t a d i u m schyłkowe, zwiastujące nową postreligijną fazę dziejów ludzkości. W aspekcie t o t a l ­ n y m jest to więc również hipotetyczna w i z j a futurologiczna. Spełni się ona poprzez całkowity rozkład społeczeństwa klasowego, co łączyć się bę­ dzie z u p a d k i e m społecznych źródeł k u l t u i z a n i k i e m stymulatorów r e l i ­ gijności. W konsekwencji więc s t o p n i o w y rozpad r e l i g i i i j e j m a t e r i a l ­ n y c h podstaw stanie się bezpośrednią przyczyną j e j ostatecznego u n i c e ­ stwienia, co jest nieodłącznym losem każdego zjawiska społecznego . 29 Zaprezentowana wyżej periodyzacja stanowi, rzecz oczywista, t y l k o p e w i e n r a m o w y schemat. Jest o n j a k b y kośćcem p o z b a w i o n y m t k a n k i . Dopiero zapełniając wolną przestrzeń n o w y m i f a k t a m i o p a r t y m i na g r u n ­ t o w n e j analizie empirycznego materiału religioznawczego, uda się z l i k w i ­ dować oczywiste uproszczenia, wynikające ze z b y t ogólnikowej, a więc i mało przydatnej, periodyzacji. Pozwoli to także na dokładniejsze o k r e ­ ślenie stopnia uzależnienia z m i a n w formach, treściach i f u n k c j a c h świa­ domości „religijnej" od r o z w o j u społeczeństwa. Tokariew, Rieligija w istorii Por. n p . W . F. Z y b k o w i e c , Por. J . A . L e w a d a , Społeczna narodów mira, Dorieligioznaja natura religii, s. 3-8. epocha, M o s k w a 1959. Warszawa 1968, s. 203-232. �152 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI W a r t o więc zwrócić uwagę na d w a aspekty t y c h korelatów. Jeśli p r z y j m i e m y , iż p o d s t a w o w y m źródłem r e l i g i i , c z y n n i k i e m religiotwórczym i religiopetryfikującym jest c z y n n i k społeczny, w y p a d a się zasta­ nowić, w j a k i sposób t e n element funkcjonował w okresie społeczeństwa przedklasowego oraz j a k i miał on wpływ w następnej fazie r o z w o j u . W ramach społecznych źródeł r e l i g i i wyróżnia się przeważnie d w i e p o d ­ stawowe relacje. Pierwszą stanowi określony poziomem sił wytwórczych stosunek człowieka do otaczającej go p r z y r o d y ; drugą — postawa jednost­ k i względem społeczeństwa, w którym żyje i poprzez które, artykułując swą ludzką naturę, daje w y r a z swej religijności. Otóż zwykło się zakładać, iż pierwszy czynnik, n a z w i j m y go t u u m o w ­ nie n a t u r у s t y c z n y m — wyrażający słabość i zależność człowieka od zniewalającej go potęgi p r z y r o d y — posiadał dominujące znaczenie w przedklasowym okresie r o z w o j u r e l i g i i społeczeństwa r o d o w o - p l e m i e n nego. Nierówna w a l k a o b y t i nicość własnych sił w stosunku do otacza­ jącego środowiska przekształcała je w świadomości społecznej w t r a n s ­ cendentny i opozycyjny względem człowieka i społeczeństwa żywioł, n a którego a m b i w a l e n t n y charakter — raz p r z y c h y l n y , a raz w r o g i l u d z k i e ­ m u działaniu — można wywrzeć pożądany wpływ drogą specjalnych za­ biegów i p r a k t y k . 3 0 Jednakże, w myśl ustaleń „starszej generacji" radzieckich religioznaw­ ców, t e n aspekt n a t u r y s t y c z n y poczyna stopniowo tracić swe znaczenie w miarę r o z w o j u sił wytwórczych i f o r m o w a n i a się społeczeństwa k l a ­ sowego. N a czoło natomiast w y s u w a się c z y n n i k zależności od a k t u a l n y c h stosunków społeczno-ekonomicznych, w ramach których alienacja ekono­ miczna t w o r z y podstawę dla alienacji r e l i g i j n e j . Religia staje się wówczas z jednej s t r o n y narzędziem u c i s k u klasowego, pełniąc petryfikujące f u n k ­ cje względem ideologii ustroju, z drugiej zaś — wplątuje człowieka w z m i s t y f i k o w a n y świat irracjonalnego d e t e r m i n i z m u . 31 Te słuszne generalia nie wyczerpują j e d n a k bogactwa problemów i ca­ łej złożoności fenomenu r e l i g i i . Stanowiąc b o w i e m t y l k o historyczny w y ­ k w i t l u d z k i e j świadomości, jest on z j a w i s k i e m społeczno-kulturowym, w p r a w d z i e r e d u k o w a l n y m do f o r m m i s t y f i k a c j i treści pozareligijnych, ale zachowującym jednak względną samodzielność . A u t o n o m i a ta wyraża 32 3 a A d a p t o w a ł e m t u t e r m i n oznaczający teoretyczną tendencję polegającą n a s z u ­ k a n i u źródeł w i e r z e ń w ubóstwieniu p r z e z c z ł o w i e k a sił i t w o r ó w p r z y r o d y : i ożywionej, ziemskiej religii we francuskim 3 1 Oświeceniu, Natury rieligii, teoria probliemy pro- M o s k w a 1967, s. 9-122. Podobne stanowisko reprezentuje r a d z i e c k i badacz kształtowania mości A . S p i r k i n , który p r z e c i w s t a w i ł się j e d n o s t r o n n y m u p r o s z c z e n i o m riewa martwej styczna „Studia R e l i g i o z n a w c z e " , t . 2 : 1970 n r 3, s. 30. T о к a r i e w , op. ciť., s. 26-28; A . D . S u с h o w , Filosofskie ischożdenija 3:! i kosmicznej. Por. np. M . S k r z y p e k , o b r a k u „niezależnej historii r e l i g i i " . Stwierdził on mianowicie się ś w i a d o ­ tezy Toka- także, „że �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 153 RELIGII się przede w s z y s t k i m w t y m , iż religia, stając się sama względnie izolo­ w a n y m systemem, t w o r z y jeden z bloków składających się na szerszą strukturę k u l t u r y . W j e j ramach p r z y j m u j e ona charakter zmiennej, rea­ gującej na wszelkie zachodzące innowacje. W sobie t y l k o właściwy spo­ sób wpływa także a k t y w n i e na „równorzędne" b l o k i czy elementy, a więc i na całokształt s t r u k t u r y , określającej t y p stosunków społecznych i cha­ r a k t e r systemu k u l t u r o w e g o . 33 Tego rodzaju t r a k t o w a n i e r e l i g i i n i e zyskało sobie jeszcze szerszego p r a w a obywatelstwa. W y m a g a ono b o w i e m ogromnej ostrożności, w y n i ­ kającej z niebezpieczeństwa dwojakiego rodzaju. Z jednej s t r o n y chodzi głównie o uniknięcie w u l g a r y z a c j i zagadnienia związanego z w y k l e z ne­ gacją względnej a u t o n o m i i sfery r e l i g i j n e j . W konsekwencji grozi t o płyt­ k i m d e t e r m i n i z m e m ekonomiczno-geograficznym i praktycznie uniemożli­ w i a interpretację zjawisk r e l i g i j n y c h w kategoriach religioznawczych. Z drugiej zaś — prowadzić może do zagubienia k o n t e k s t u społecznego, do absolutyzacji względnej a u t o n o m i i , a więc w rezultacie do wniosków a n ­ t y redukcjonistycznych, sprzecznych zresztą z holistyczną dyrektywą a n ­ tropologiczną, traktującą kulturę jako zintegrowaną f u n k c j o n a l n o - s t r u k turalną całość wzorów zachowań i wytworów człowieka historycznie u w a ­ runkowanego. Pojmując zatem religię jako względnie autonomiczny system m u s i m y stwierdzić, iż t e n właśnie c z y n n i k zakłóca porządek periodyzacji, nie p o ­ zwalając wyraziście i jednoznacznie wyodrębnić i s t o t n y c h cech r e l i g i i społeczeństwa klasowego od atrybutów wierzeń okresu przedklasowego. Będzie więc można mówić w t y m względzie raczej o p e w n y c h tendencjach dominujących, aniżeli o aksjomatach. W p i e r w s z y m rzędzie należałoby ustalić, jaką rolę w społeczeństwie r o d o w o - p l e m i e n n y m należy przypisać aspektowi naturystycznemu, oraz w j a k i e j mierze decydujący był c z y n n i k sensu stricto społeczny, t j . w y n i ­ kający nie t y l e z uzależnienia człowieka od p r z y r o d y , ile z jego miejsca w sieci uwikłań w ramach s t r u k t u r y społecznego systemu. Dalsze w y s u ­ wanie na p l a n pierwszy aspektu naturystycznego związanego w sensie o b i e k t y w n y m z n i s k i m poziomem ówczesnej technologii, a w znaczeniu s u b i e k t y w n y m z l u d z k i m i n i e p o k o j a m i i obawami o własną egzystencję, p r a w d ą j e s t r ó w n i e ż t o , że g d y już w i e r z e n i a rają o n e p e w n e j r e l i g i j n e powstały [ t o w ó w c z a s ] w z g l ę d n e j s a m o d z i e l n o ś c i " ; A . S p i r k i n , Pochodzenie W a r s z a w a 1966, s. 304. C e l n y m p r z y k ł a d e m o b r a z u j ą c y m f u n k c j o n o w a n i e n e j s a m o d z i e l n o ś c i " m o ż e być a l e g o r i a użyta p r z e z M . B l o c h a nabie­ świadomości, tej „względ­ w celu ilustracji zja­ w i s k a społecznego u w a r u n k o w a n i a r e l i g i i : „ D ą b w y r a s t a z żołędzia. A l e żołędź sta­ j e się i p o z o s t a j e d ę b e m t y l k o w t e d y , g d y n a p o t k a sprzyjające w e ; t e zaś n i e należą d o e m b r i o l o g i i " . M . B l o c h , dzie historyka, 3 1 Pochwała warunki historii, środowisko­ czyli o zawo­ W a r s z a w a 1962, s. 57. C. L é v i - S t r a u s s, Antropologia strukturalna, Warszawa 1970, s. 408-410. �154 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI jest w świetle ustaleń T o k a r i e w a nie do przyjęcia. Badacz t e n b o w i e m w y p r o w a d z a najważniejsze, wyodrębnione przez siebe wczesne f o r m y r e ­ l i g i i , n p . z idei pokrewieństwa społeczności l u d z k i e j ze światem n a t u r y , stanowiącej fantastyczne odzwierciedlenie świadomości organizacji rodo­ w e j . Dalej zaś sięga do t a k i c h społecznych źródeł r e l i g i i , j a k element wrogości międzyplemiennej, zasada podziału pracy w g płci i klas w i e k u , i n s t y n k t społecznego przywiązania, idea solidarności rodowej, znaczenie a u t o r y t e t u starszyzny plemiennej i t d . Słowem T o k a r i e w zdetronizował koncepcję wyznaczającą aspektowi n a t u r y s t y c z n e m u decydującą rolę w f o r m o w a n i u się wierzeń w okresie r o z w o j u społeczeństwa „pierwotne­ go". N i e sprecyzował j e d n a k ostatecznie r o l i , jaką przypisać należy t e m u bezwzględnie ważnemu c z y n n i k o w i dopełniającemu. P r o b l e m t e n k o m p l i k u j e się jeszcze bardziej na płaszczyźnie społe­ czeństw klasowych. U w y p u k l a n i e ideologicznej r o l i r e l i g i i — jako syste­ m u całkowicie funkcjonalnego względem aktualnego układu w a r s t w i klas — jest również uproszczeniem. Samo społeczeństwo klasowe ze swej i s t o t y nie jest jednorodne. Społeczna heterogeniczność tego społe­ czeństwa, oparta na antagonistycznych interesach i zróżnicowanych t y ­ pach stosunków własności do środków p r o d u k c j i , determinuje heteroge­ niczność r e l i g i i jego członków. Dlatego też t r u d n o mówić o jednej m o n o ­ litycznej r e l i g i i określonego społeczeństwa klasowego, chyba że m a się na myśli wyłącznie t e n system r e l i g i j n y , który, sankcjonowany przez k l a ­ sę panującą, t w o r z y n u r t ortodoksyjny. Takie stanowisko n i e wydaje się j e d n a k słuszne. M u s i m y także dostrzec specyfikę r e l i g i i t y c h w a r s t w i klas, które znalazły się na dole stra t y f ikacyjnej d r a b i n y społecznej. M a m t u na myśli głównie warstwę chłopską i miejsko-plebejską. W t y m środowisku zdogmatyzowana r e l i g i a oficjalna stanowi przecież t y l k o formalną otoczkę, pod którą w rzeczywistości kryją się często o d ­ mienne treści, tworzące mutacje n u r t u ortodoksyjnego. W tej ludowej w e r s j i r e l i g i i , obciążonej lokalną spuścizną kulturową, zaznacza się rów­ nież dość silnie element zależności człowieka od sił p r z y r o d y , co stanowi „uboczny p r o d u k t " zaangażowania się przedstawicieli tej klasy w proces p r o d u k c j i , t j . eksploatacji naturalnego środowiska. To współwystępowanie aspektu n a t u r у stycznego z aspektem sensu stricto społecznym różni w m o i m p r z e k o n a n i u w sposób decydujący systemy religijne f u n k c j o n u ­ jące wśród l u d u , szczególnie wiejskiego, od t y c h , które obowiązują n a szczytach h i e r a r c h i i władzy. T a m b o w i e m religia nie t y l k o pełniła f u n k c j e ideologicznej n a d b u d o w y władzę tę sakralizującą, lecz także ulegała ezo­ terycznemu m i s t y c y z m o w i doprowadzającemu nierzadko do n a r o d z i n spek u l a t y w n e j f i l o z o f i i kosmologicznej. Proces w y m i a n y treści między t y m i d w o m a n u r t a m i jest stale w i ­ doczny. W jego r a m a c h zachodzi także często proces t r a n s f o r m a c j i spo- �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 155 RELIGII łecznych treści r e l i g i i systemu oficjalnego. Przetworzone w obrębie w a r s t w uciśnionych czynią z siły wrogiej masom, ideologię i m przychylną i niejednokrotnie wymierzoną s w y m ostrzem przeciwko klasom posiada­ jącym. Przykładem mogą być t u masowe r u c h y heretyckie, których uczestni­ cy u z b r o j e n i w ideologię rewolucyjnego mesjanizmu t w o r z y l i siłę zdolną wstrząsnąć o g r o m n y m i połaciami średniowiecznej E u r o p y . Uwzględnia­ jąc zatem t e n „rewolucyjny" aspekt t r u d n o zgodzić się z tezą Tokariewa, głoszącą, iż religia jest wyłącznie z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m , antypostęp o w y m , stanowiąc główną siłę reakcyjną . Tego rodzaju generalizacja aksjologiczna, pozbawiona bliższych konotacji czasowo-przestrzennych, właściwych badaniom h i s t o r y c z n y m , jest obecnie nie do przyjęcia . 34 35 36 Traktując b o w i e m religię jako k o n k r e t n e zjawisko ze sfery życia spo­ łecznego i psychologicznego m u s i m y uznać je w ramach diachronicznych ograniczeń za i n t e g r a l n y i f u n k c j o n a l n y element k u l t u r o w e g o otoczenia. Natomiast uważając t a k pojętą religię za c z y n n i k „reakcyjny", bezwied­ nie s y t u u j e m y się na pozycjach ahistoryzmu, wchodząc w k o n f l i k t z a n t r o ­ pologiczną wizją jedności świata l u d z k i c h tworów. N i e chciałbym b y posą­ dzono m n i e t u o rzekome głoszenie p r o g r a m u , wynikającego z absoluty­ zowania aspektu aksjologicznego r e l i g i i , czy też o solidaryzowanie się z hasłami egzystencjalizmu religioznawczego, gdyż poglądy moje dalekie są od akceptacji tego rodzaju stanowiska. Podkreślam t y l k o bezzasadność łączenia tej wartościującej oceny „reakcyjności" z t a k i m i choćby wczes­ n y m i postaciami wierzeń, j a k n p . t o t e m i z m czy k u l t przodków. Religia nie jest złączona i m m a n e n t n i e z ludzką naturą i j e j systemem wartości, ale równocześnie jest historycznie związana z człowiekiem jako wytwór jego świadomości i k u l t u r y . Religia, funkcjonująca w ramach konkretnego systemu k u l t u r o w e g o określonej f o r m a c j i społeczno-ekonomicznej, podlega oczywiście przeobrażeniom s t y m u l o w a n y m przez zmia­ n y zachodzące w sferze p r o d u k c j i , t j . w zakresie materialnej działalności człowieka. Równocześnie działa jednak niejako autonomicznie, stając się raz bodźcem czy katalizatorem przemian k u l t u r o w y c h , i n n y m znów r a ­ zem spełniając z p u n k t u widzenia kryteriów postępu społecznego rolę hamulca. A zatem funkcjonalna rola r e l i g i i w j e d n y m okresie r o z w o j u społeczeństwa ustępuje cesze dysfunkcjonalności na i n n y m etapie jego ewolucji. 3 1 Por. Messianismus wegungen, N. С o h n , Das im Mittelalter Ringen und um sein das tausendjiihrige Fortleben in den Reich. modernen Revolutionárer totalitdren Be- a nauka, War­ B e r l i n - M i i n c h e n 1961. 3 5 Tokariew, 3 6 Zbliżone s t a n o w i s k o reprezentuje s z a w a 1963, s. 38-40. Pierwotne formy religii..., s. 70. Z. P o n i a t o w s k i , Religia �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI Niedostrzeganie tego ambiwalentnego c h a r a k t e r u r e l i g i i oraz h i s t o ­ rycznego u w a r u n k o w a n i a „reakcyjności" ideologii r e l i g i j n e j grozi w k o n ­ sekwencji utratą o b i e k t y w i z m u . Wiąże się to przeważnie z niedocenianiem t y c h w s z y s t k i c h społecznych i k u l t u r o w y c h zrywów, u podłoża których, obok bezwzględnie i s t o t n y c h czynników n a t u r y społeczno-ekonomicznej, znajdowały się także elementy religijnego i r r a c j o n a l i z m u . 37 FORMY I ELEMENTY RELIGII Zasadniczym p u n k t e m wyjścia teoretycznych rozważań S. A . T o k a ­ r i e w a jest pojęcie f o r m y r e l i g i i . Kategoria ta zarówno w ogólnych ustaleniach autora, j a k i w poszczególnych egzemplifikacjach nie została wystarczająco jasno sperecyzowana, t a k pod względem odniesienia do konkretnego układu historyczno-kulturowego, j a k i w stosunku do i n n y c h k o n s t y t u t y w n y c h części składowych r e l i g i i . Zamierzeniem T o k a r i e w a była chęć d e f i n i t y w n e g o zerwania z n a ­ g m i n n i e stosowanym dotąd w religioznawstwie b r a k i e m precyzji w k o n ­ s t r u o w a n i u systemów k l a s y f i k a c y j n y c h , które z reguły nie uwzględniały i s t o t n y c h różnic między k a t e g o r i a m i ogólnymi a z j a w i s k a m i i n d y w i d u a l ­ n y m i . Błąd t e n polegał na zestawieniu t a k d i a m e t r a l n i e różnych zespołów zjawisk, j a k systemy filozoficzne i w i e r z e n i a poszczególnych ludów z f o r ­ m a m i i t y p a m i r e l i g i i . Tego rodzaju postępowanie wynikało z apriorycz­ nie z w y k l e przyjmowanego założenia o konieczności k l a s y f i k a c j i faktów r e l i g i j n y c h w oparciu o treść wierzeń. W rezultacie zjawiska szczególne, jednostkowe zajmowały w t y m systemie podobne miejsce, co z j a w i s k a uniwersalne, pozbawione specyficzności i występujące w p r a w i e każdej r e l i g i i bez względu na j e j przestrzenno-historyczną lokalizację. Świadomość nieskuteczności takiego postępowania stanowi niejako podstawę tokariewowskiego rozróżniania między f o r m ą i e l e m e n ­ t e m r e l i g i i . W t y m znaczeniu badania różnorodnych f o r m r e l i g i i stano­ wią zasadniczą dziedzinę zainteresowań h i s t o r y k a r e l i g i i , w przeciwień­ stwie do p r e f e r o w a n y c h przez szkołę fenomenologiczną studiów nad ele­ m e n t a m i r e l i g i i , p o z b a w i o n y m i przez swój absolutyzm k o m p a r a t y s t y c z n y spojrzenia historycznego. Historyczna f o r m a r e l i g i i jest d l a T o k a r i e w a pewną autonomiczną strukturą, funkcjonującą w ramach konkretnego społeczeństwa, ale t y p o ­ wą d l a określonej f o r m a c j i społecznego r o z w o j u . P o d s t a w o w y m i składni8 7 P r z e d e w s z y s t k i m c h o d z i t u o należytą ocenę z w i ą z k ó w zachodzących religią a t r a d y c j o n a l i z m e m siłą ukazują n a m swoją określanych oraz religią naturę w a rewolucją. O b a t e a s p e k t y r u c h a c h społeczno-politycznych ze między szczególną trzeciego świata, także m i a n e m m e s j a n i z m u , m i l l e n a r y z m u czy p r o f e t y z m u . P o r . W . Mühlmann, Messianismes revolutionnaíres du tiers monde, P a r i s 1968. E. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 157 k a m i t a k i e j autonomicznej s t r u k t u r y są przede w s z y s t k i m : 1) społeczna strona tej części wierzeń, ukazująca się spod z m i s t y f i k o w a n e j , i r r a c j o n a l ­ nej otoczki, stanowiąca równocześnie c z y n n i k sankcji r e l i g i j n e j i s a k r a l i ­ zacji p e w n y c h s t r o n życia zbiorowego; 2) charakterystyczny kompleks wierzeń oderwany od i n n y c h równorzędnych kompleksów, związanych już z odrębnymi społecznymi aspektami rzeczywistości; 3) zespół związa­ n y c h z t y m kompleksem czynności obrzędowych i k u l t o w y c h ; 4) określo­ na orientacja umysłowa . W i n n y m miejscu zagadnienie to przedstawio­ ne zostało znacznie lakoniczniej . Do głównych kryteriów wyodrębnia­ n i a f o r m y r e l i g i i w g tego sformułowania należą: 1) wspólny charakter t y c h wierzeń, pod czym najprawdopodobniej k r y j e się aspekt pewnej j e d ­ norodności wyróżnianego k o m p l e k s u zarówno pod względem treści, j a k i f o r m y ; 2) wspólne źródło, będące t y m c z y n n i k i e m genetyczno-społeczn y m , w którym tkwią realne podstawy wykształcenia się t a k i e j a n i e i n ­ nej f o r m y r e l i g i i , wynikające z warunków społecznych oraz z w z a j e m n y c h stosunków między człowiekiem a przyrodą. 38 39 Próba zdefiniowania k a t e g o r i i f o r m y przez negację jest u T o k a r i e w a również zrozumiała, a wypracowane w t e n sposób ustalenie może być akceptowane. Głosi ono b o w i e m , iż formą r e l i g i i nie są wszystkie te ele­ m e n t y danej klasy zjawisk, które występują powszechnie w znanych n a m religiach, przybierając dodatkowo w „różnych w a r u n k a c h całkowicie o d ­ m i e n n y charakter i sens" . Stwierdzenie to precyzuje w p r a w d z i e z g r u b ­ sza, czym f o r m a r e l i g i i nie jest, pozostawia n a m j e d n a k nadal duży m a r ­ gines dowolności na spekulacje wokół istotnych, k o n s t y t u t y w n y c h cech tejże f o r m y , o czym przekonać się można czytając uważnie pracę T o k a ­ riewa. 40 Poddając k o n f r o n t a c j i teoretyczne założenia z i c h praktyczną realiza­ cją zmuszeni jesteśmy zadać sobie d w a kluczowe p y t a n i a : czym w isto­ cie rzeczy jest f o r m a r e l i g i i i j a k i jest stosunek f o r m y r e l i g i i do ele­ m e n t u r e l i g i i . W k w e s t i i pierwszej niezbędne jest ustalenie — i to w spo­ sób bardziej rygorystyczny, aniżeli czyni to T o k a r i e w — r e l a c j i i odpo­ wiadających i m zakresów między formą r e l i g i i a t y p e m r e l i g i i , konkretną historyczną religią oraz pewną wiodącą tendencją, t y l k o z grubsza o k r e ­ ślającą kształt danego systemu religijnego. Nieprecyzyjne słownictwo, w którym pojęcia ważne d l a zrozumienia kryteriów wyodrębniania f o r m (takie j a k religia, k u l t , wierzenia, obrzędy) używane są raz synonimicznie, a raz w s t y l u semantycznie różnicującym, zaciemnia jeszcze bardziej teoretyczną warstwę rozważań. Generalnie 3 8 39 40 T o k a r i e w , op. cit., s. 42. Ibidem, s. 1 1 1 . Ibidem, s. 278. �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI rzecz biorąc w y d a j e się, że w niektórych w y p a d k a c h autor nie dostrzegł istotnej różnicy między f o r m ą r e l i g i i , rozumianą jako pewien zespół czy kompleks wierzeń o wspólnym źródle i charakterze wewnątrz go organizującym, a specyficzną formą zewnętrznej m a n i f e s t a c j i k o n ­ k r e t n y c h , h i s t o r y c z n y c h postaci r e l i g i i . Respektując t a k i właśnie p u n k t w i d z e n i a można b y do pierwszej k a t e g o r i i zaklasyfikować n p . k u l t p r z o d ­ ków, wodzów czy bóstw plemiennych, zaliczając do drugiej różnorodne „kulty grzebalne", p r a k t y k i znachorskie, czarownictwo i t z w . obrzędy erotyczne. W t y m r o z u m i e n i u n p . czarownictwo l u b znachorstwo nie stanowiło­ b y odrębnej, autonomicznej f o r m y r e l i g i i , lecz byłoby w y r a z e m p e w n y c h p r a k t y k i sposobów zachowań, wynikających z w i a r y w skuteczność rea­ lizacji „doktrynalnych" założeń określonego k o m p l e k s u wierzeń. Podo­ bnej i n t e r p r e t a c j i poddać można t z w . k u l t y erotyczne. N a w e t sam T o k a ­ r i e w , j a k się wydaje, nie jest w pełni przekonany o słuszności łączenia w jedną formę t a k różnorodnych pod względem k u l t u r o w y m i historycz­ n y m z j a w i s k . Decydujące okazały się j e d n a k k r y t e r i a k l a s y f i k a c j i , w myśl których spełnione zostały d w a podstawowe w a r u n k i konieczne do uznania kultów erotycznych za formę r e l i g i i . Łączy te w i e r z e n i a po p i e r ­ wsze — i c h wspólny charakter, wynikający ze znaczenia przypisywanego m a g i i erotycznej, oraz po drugie — i c h wspólne źródło, tkwiące w i r r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i nad życiem płciowym człowieka. Tego rodzaju schema­ tyczne, a zarazem bardzo dowolne rozumowanie w k w e s t i i k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i powoduje niepostrzeżenie oddalanie się od za­ łożonych w y t y c z n y c h p r z y równoczesnym zbliżaniu się do poddawanych k r y t y c e wzorów analizy fenomenologicznej. Stosując b o w i e m t e n sam t o k w y w o d u z powodzeniem uznać można za f o r m y r e l i g i i t a k ie zjawiska, j a k n p . k u l t słońca, księżyca l u b i n n y c h ciał a s t r a l n y c h i t e l l u r у cznych. Wszystkie te wierzenia również spełniają podstawowe w a r u n k i k w a l i f i ­ kujące je do r a n g i f o r m y r e l i g i i . Wyrastają one przecież ze wspólnej bazy, jaką jest z m i s t y f i k o w a n y stosunek człowieka do p r z y r o d y , ucieleśniają­ cej nadnaturalne, transcendentalne b y t y . Posiadają także wspólną j e d n o ­ czącą je cechę, a m i a n o w i c i e określony t y p r e f l e k s j i m i t y c z n e j , preferują­ cej wybór tego samego — w różnych religiach — o b i e k t u k u l t u i ześrodk o w a n i u wokół niego całego zespołu n o r m i obrzędów. 41 Stwierdzić zatem można, iż zestaw kryteriów proponowanych przez T o k a r i e w a nie zdaje w praktyce w pełni egzaminu, raz sprawdzając się w p o z y t y w n y m sensie, t o znów prowadząc nieoczekiwanie na manowce metody k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n e j . N a marginesie w a r t o zauważyć, że w a r ­ tość k r y t e r i u m wspólnego pochodzenia została znacznie przeceniona. T o 4 1 Ibidem, s. 140. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 159 RELIGII k a r i e w b o w i e m nie uwzględnia w swej i n t e r p r e t a c j i możliwości dyspersywnego r o z w o j u , prowadzącego do wykształcenia się różnych f o r m r e l i g i i na p o d o b n y m podłożu, l u b niezależnego skrystalizowania się f o r m zbież­ n y c h w w a r u n k a c h całkowicie niejednorodnych. C z y n n i k t e n p o w i n i e n być uwzględniony w przyszłych badaniach teoretycznych. Następną sprawą, nad którą w a r t o się zastanowić, jest k w e s t i a sto­ s u n k u f o r m y r e l i g i i do elementu r e l i g i i . Według T o k a r i e w a f o r m a może stać się elementem w w y n i k u swego historycznego r o z w o j u i oddziaływań procesów k o n t a m i n a c j i oraz s y n k r e t y z a c j i wierzeń, i w tej postaci f u n k ­ cjonować w charakterze przeżytku. Natomiast proces o d w r o t n y , polega­ jący n a przejściu elementu do stanu f o r m y jest niemożliwy . W tej i n ­ t e r p r e t a c j i t k w i istota rozróżnienia o b u t y c h k a t e g o r i i . Konsekwencją tego r o z u m o w a n i a jest n p . t r a k t o w a n i e m a g i i , a n i m i z m u czy fetyszyzmu j a k o u n i w e r s a l n y c h zjawisk łączących się swobodnie z różnorodnymi w i e ­ rzeniami, począwszy od prostych, „wczesnych" f o r m r e l i g i i , t a k i c h j a k n p . szamanizm czy nagualizm, a kończąc na złożonych religiach n a r o d o w y c h i światowych. 42 Zastosowanie tego podziału wydaje się na pierwszy r z u t oka dość proste i skuteczne, ale już wstępna analiza k l a s y f i k a c j i materiału e m p i ­ rycznego wskazuje, iż w praktyce badawczej oddzielenie f o r m y od ele­ m e n t u nie zawsze staje się możliwe. W niektórych b o w i e m przypadkach zaciera się realna różnica między elementem a formą. Niejeden kompleks wierzeń oznaczony t y m o s t a t n i m określeniem, j a k n p . czarownictwo l u b znachorstwo, współwy stepu je w w i e l u k o n k r e t n y c h systemach r e l i g i j n y c h . Przez sam f a k t uczestnictwa w bardziej złożonej s t r u k t u r z e „forma" ta niekoniecznie n a b y w a p r a w a przeżytku, za to staje się trwałym e l e ­ m e n t e m wierzeń określonego systemu religijnego. Wyodrębnianie różnorakich f o r m r e l i g i i z gąszczu materiału e m p i ­ rycznego, j a k i m dysponuje etnografia religioznawcza, stwarza zawsze po­ ważne niebezpieczeństwo, polegające na t y m , że p r z y słusznym łączeniu p e w n y c h faktów w heurystycznie uzasadnione z b i o r y dokonuje się rów­ nocześnie czynności wręcz o d w r o t n e j , rozdzielając w sposób sztuczny zja­ w i s k a w gruncie rzeczy jednorodne. Stąd też w analizowanych przez T o ­ k a r i e w a f o r m a c h znajdujemy takie, które są n i m i istotnie, obok i n n y c h , które poddane w e r y f i k a c j i ukazują sztuczność jednoczącej je k o n s t r u k c j i . Do t y c h ostatnich zdają się należeć k u l t y łowieckie, k u l t y wczesnoplemienne, czyli inicjacyjne, czarownictwo, znachorstwo, tajne związki i ob­ rzędy erotyczne. Okazuje się także, iż w dużej mierze apriorycznie wyodrębnione f o r m y na j e d n y c h terenach przybierają nawet pewną postać „klasyczną", n a i n 42 Ibidem, s. 45. �160 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI n y c h zaś występują t y l k o w okruchach przeżytków, jako dziedzictwo prze­ szłości . „Klasyczne postacie" poszczególnych f o r m to nic innego j a k pewne wyidealizowane wzorce, abstrakcyjne k o n s t r u k t y , złożone z odpo­ w i e d n i o dobranych i z i n t e r p r e t o w a n y c h faktów jednostkowych, służące p o m i a r o w i prawidłowości zbieżnego l u b podobnego zjawiska na i n n y c h obszarach. Poszukując zatem idealnie nieskażonej późniejszymi nalecia­ łościami „klasycznej postaci" k o n k r e t n e j f o r m y r e l i g i i , niejako automa­ tycznie zmuszeni jesteśmy do w y r o k o w a n i a o uniwersalności zjawiska t o t e m i z m u czy szamanizmu, które niegdyś powszechne, zachowały się j e ­ dynie najlepiej n a „klasycznych" terenach i c h występowania. I dalej, pewne w y k r y w a n e s y m p t o m y czy przesłanki pozornie l u b fragmentarycz­ n i e zbieżne z „klasycznymi" w z o r a m i f o r m i n t e r p r e t u j e m y z w y k l e w k a ­ tegoriach k u l t u r a u s t r a l i j s k i c h (totemizm) czy syberyjskich (szamanizm). Materiały z t y c h dwóch obszarów dominują zresztą zdecydowanie w całej pracy Tokariewa. Ogranicza to zasadność wyodrębniania t a k i e j czy innej f o r m y r e l i g i i głównie do t y c h właśnie regionów k u l t u r o w y c h i pozbawia te f o r m y znamion uniwersalności. 43 W p r a w d z i e o powszechności t o t e m i z m u świadczyć mają występujące w w i e l u k u l t u r a c h m i t y o zoomorficznych herosach k u l t u r o w y c h , demo­ nach i bóstwach, a także pewne f o r m y przeżytkowe w religiach p o l i t e i s t y c z n y c h , przesłanki te j e d n a k miast utwierdzać nas o słuszności tej tezy wzbudzają w jeszcze większej mierze sceptycyzm. Przykładem choć­ b y t o k a r i e w o w s k a interpretacja szczególnego miejsca k o l i b r a i upierzone­ go węża w symbolice r e l i g i j n e j Azteków i Majów, sprowadzająca t o zja­ w i s k o do rudymentarnego t o t e m i z m u . Wnioskowanie tego rodzaju po­ siada charakter s p e k u l a t y w n y , ze względu b o w i e m na m r o k pokrywający dzieje p r e k o l u m b i j s k i e j A m e r y k i ustalenia te nie mogą zostać poddane w e r y f i k a c j i . Można mieć również zastrzeżenia co do poprawności zasto­ sowanej t u „metody a n a l o g i i " . 44 4 5 Przytaczam t e n przykład po to, b y wskazać, iż tego rodzaju r e k o n ­ s t r u k c j a r e t r o s p e k t y w n a , polegająca na przechodzeniu od w y r w a n y c h z k o n t e k s t u cząstek do h i p o t e t y c z n y c h f o r m , p r o w a d z i na manowce. F o r ­ ma r e l i g i i n i e jest „bytem" s a m y m w sobie, j e d n o r o d n y m . Składa się ona, j a k ukazał t o Tokariew, z najrozmaitszych cech, t a k i c h j a k treść, kształt, s y m b o l i k a i t r a d y c y j n a orientacja umysłowa. O j e j istocie świadczy prze­ de w s z y s t k i m społeczna rola f o r m y , j e j funkcje, jakie pełni, zaspokajając 4 3 4 4 I b i d e m , s. 199. Omawiając problem totemizmu Tokariew c e p c j e C. L é v i - S t r a u s s a Warszawa jona, świadomie p o m i j a m i l c z e n i e m w y ł o ż o n ą p r z e z tegoż a u t o r a w p r a c a c h : Myśl 1969; t e n ż e , Totemizm, Warszawa 1968, stwierdzając, s p r a w a w y m a g a j ą c a odrębnego p o t r a k t o w a n i a . P o r . T o k a r i e w , 45 Ibidem, s. 75, 78, 330. kon­ nieoswoiż jest op. c t t . , s. 355. to �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 161 RELIGII w sposób i l u z o r y c z n y pewne potrzeby ludzkie. F o r m a taka jest więc zbio­ r e m najrozmaitszych składników wspólnych także i i n n y m f o r m o m r e l i ­ g i i . Ulegając r o z p a d o w i w w y n i k u swego niedopasowania do społecznych warunków egzystencji i w y p i e r a n a przez i n n y t y p wierzeń t r a c i ona swój niezależny b y t . Niektóre j e j części składowe zostają wówczas włączone do n o w y c h zespołów, a t y l k o nieliczne p i e r w i a s t k i zachowując piętno macierzystej f o r m y zasługują n a miano przeżytków. D a w n a s t r u k t u r a zo­ staje zastąpiona przez nową. Przetworzone i dopasowane do nowego sy­ stemu świadectwa dawnej f o r m y przybierają teraz o d m i e n n y charakter, niwelujący często ostatnie ślady i c h p r a w d z i w e j genealogii. Z tej właśnie r a c j i wznoszenie k o n s t r u k c j i wokół jakiegoś „przeżytkowego" elementu na podstawie wątpliwej wartości retrospekcji może, ale b y n a j m n i e j n i e m u s i , prowadzić w k i e r u n k u tej właściwej, j e d y n e j , ściśle określonej f o r ­ m y r e l i g i i . Liczba a l t e r n a t y w n y c h rozwiązań jest b o w i e m n a pewno znaczna. Pamiętając o t y m ograniczeniu można n p . wykryć u podstaw indiańskiej s y m b o l i k i (posługującej się wężem i k o l i b r e m ) t a k ie f o r m y r e ­ ligijne, j a k nagualizm, k u l t y łowieckie czy n a w e t k u l t przodków. I n t e r ­ pretacja t a k a nie w y k l u c z a jednak i o d m i e n n y c h rozwiązań, których prze­ cież można szukać poza sferą mezoamerykańskich r e l i g i i „pierwotnych" . 46 INSTRUMENTY KLASYFIKACJI Kategoria f o r m y r e l i g i i wyłaniająca się z „klasycznych postaci" a u ­ s t r a l i j s k i c h i syberyjskich wierzeń oraz z przeżytkowych refleksów d a w ­ n y c h epok, znajdowanych w złożonych systemach p o l i - i monoteistycz­ nych, s t a n o w i u T o k a r i e w a podstawę k l a s y f i k a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i ­ g i i . K l a s y f i k a c j a ta, a właściwie t y p o l o g i a , zawiera 15 p o d s t a w o w y c h f o r m r e l i g i i uszeregowanych w t e n sposób, b y kolejność i c h p o j a w i a n i a się zsynchronizowana była z grubsza z okresami periodyzacji p i e r w o t ­ nego, przedklasowego społeczeństwa. T o k a r i e w zdaje sobie j e d n a k spra­ wę, iż t a odpowiedniość nie jest prosta i bezpośrednia. W najogólniejszym aspekcie dotyczy ona b o w i e m t y l k o okresu n a r o d z i n określonej f o r m y , nie obejmując natomiast s w y m zasięgiem całego przebiegu j e j ontogenezy. 47 Jednakże w niektórych miejscach autor popada w sprzeczność zawar­ tą między interpretacją społecznych źródeł r e l i g i i a u n i w e r s a l n y m i k o r e - 4 6 L é v i - S t r a u s s , Antropologia 4 5 T y p o l o g i a t y m b o w i e m różni się o d k l a s y f i k a c j i , iż systematyzując i w y r ó ż n i a ­ strukturalna, s. 58. jąc w obrębie określonego z b i o r u poszczególne t y p y , n i e m u s i być u k ł a d e m a n i r o z ­ ł ą c z n y m a n i też w y c z e r p u j ą c y m . nienia humanistyki, Warszawa 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a . X V I I / 1 Por. np. T. P a w ł o w s k i , 1969, s. 46-48. Metodologiczne zagad­ �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI l a t a m i , wiążącymi formację społeczną z formą r e l i g i i . Jeśli b o w i e m n p . nagualizm w y w o d z i się rzeczywiście z procesów i n d y w i d u a l i z a c j i w i e ­ rzeń, wyodrębniania się małej rodziny, rozpadu r o d u i r o z w o j u i n d y w i ­ d u a l n y c h f o r m p r a c y , to dlaczego — należy zadać sobie p y t a n i e — występował on najsilniej w p l e m i e n n y c h społecznościach indiańskich A m e ­ r y k i Północnej, i to właśnie w t y c h grupach etnicznych, które przez „kla­ s y c z n y c h " ewolucjonistów t r a k t o w a n e były jako t y p o w e przykłady spo­ łeczeństw rodowych. I dalej — dlaczego nagualizm nie objawił się z j e ­ szcze bardziej zdwojoną mocą t a m , gdzie istniały k u t e m u znacznie k o ­ rzystniejsze w a r u n k i społeczne, t j . t a m , gdzie f o r m y i n d y w i d u a l i z a c j i wierzeń i rozwój i n d y w i d u a l n y c h f o r m pracy były znacznie bardziej w y ­ kształcone niż n a P r e r i a c h i Równinach. Odpowiedź na te p y t a n i a t k w i , j a k się zdaje, przede w s z y s t k i m w k u l t u r o w e j specyfice tego regionu, w jego społecznej h i s t o r i i i w etosie żyjących t a m grup. A zatem, czy i s t o ­ t n i e posiadamy wystarczające podstawy do t r a k t o w a n i a n a g u a l i z m u j a k o uniwersalnej f o r m y r e l i g i i , spełniającej swe społeczne funkcje w okresie rozpadu u s t r o j u rodowo-plemiennego? A może należy uznać, że w n i o s k i tego rodzaju są przedwczesne. N i e upoważniają one b o w i e m do niczego innego ponad stwierdzenie, że nagualizm s t a n o w i charakterystyczny d l a r e l i g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej kompleks wierzeń. 4 8 Podobne niekonsekwencje s p o t y k a m y i w i n n y c h k o n t e k s t a c h . T o ­ k a r i e w , prezentując n p . t z w . k u l t bóstwa plemiennego, łączy oczywiście tę formę r e l i g i i z u s t r o j e m p l e m i e n n y m , a w zasadzie z jego schyłkową fazą. Okazuje się jednak, że Czarna A f r y k a , choć w okresie s w y c h p i e r w ­ szych kontaktów z Europą posiadała n i e z w y k l e silnie rozwinięty ustrój plemienny, zawierający przesłanki rodzącego się „feudalizmu murzyń­ skiego", n i e była jednak objęta k u l t e m tego rodzaju bóstwa. W p r a w d z i e autor stara się wyjaśnić tę sprzeczność sugestitą, iż k u l t boga plemienne­ go związany był i m m a n e n t n i e z l u d a m i z d o b y w c z y m i i w o j o w n i c z y m i . A r g u m e n t tego rodzaju nie jest jednak przekonujący. Osłabia on b o w i e m zasadność t r a k t o w a n i a fazy występowania k u l t u boga plemiennego j a k o uniwersalnego okresu przejściowego w r o z w o j u wierzeń, łączącego epokę społeczeństwa przedklasowego z epoką społeczeństwa klasowego oraz p r o ­ wadzącego do wykształcenia się p o l i t e i z m u i monoteizmu. 49 50 4 8 Tokariew, 4 0 Totemizm dzikości" (Ibidem, łowiecki op. cit., s. 282. j a k o „ z j a w i s k o złożone"' p o j a w i ł się n a „ ś r e d n i m i w y ż s z y m s t o p n i u s. 216), n a t o m i a s t „najbardziej (s. 215) ukształtował wspólnoty p i e r w o t n e j " 50 Ibidem, s. 329. dopiero (s. 217). J a k z a t e m i n t e r p r e t a c j i , t o , że „ z j a w i s k o ne"? się w prymitywna forma religii" — „warunkach zaczątkowego wyjaśnić w r a m a c h złożone" poprzedzało f o r m y kult rozkładu „ewolucjonistycznej" „najbardziej prymityw­ �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 163 RELIGII T o k a r i e w wyłącznie marginesowo potraktował p r o b l e m współwystęp o w a n i a „wczesnych" f o r m r e l i g i i , r e a l n y c h stosunków zachodzących mię­ dzy n i m i oraz kwestię zasad łączenia się t y c h f o r m w k o n k r e t n e systemy, zespoły czy zbiory wierzeń. Sprawą nieodzowną jest j e d n a k wyjaśnienie, w j a k i sposób i na j a k i e j drodze dochodzi do funkcjonalnej koegzystencji f o r m pochodzących z najwcześniejszego etapu r o z w o j u wierzeń — t a k i c h j a k n p . k u l t y grzebalne i erotyczne — z t y m i , które stanowią świade­ ctwo rozpadu wspólnoty rodowej i plemiennej ( k u l t boga plemiennego, k u l t y agrarne). Poszczególne f o r m y nie tworzą przecież izolowanych ca­ łości, lecz zespalają się w k o m p l e k s y wierzeń k o n k r e t n y c h i historycz­ n y c h i t y l k o w tej postaci poddawane były e m p i r y c z n e m u oglądowi. Z w y ­ k l e t a k b y w a , że i m wyższy stopień r o z w o j u społeczeństwa i r e l i g i i , t y m bardziej złożony okazuje się system wierzeń, w którym f o r m y i elementy, przeżytki i nowo powstałe treści przenikając i uzupełniając się nawzajem tworzą charakterystyczne dla określonej epoki i regionu konfiguracje. Dopiero i c h kompleksowa analiza umożliwia wydobycie w s z y s t k i c h i s t o t ­ n y c h cech i k o n s t y t u t y w n y c h treści danej r e l i g i i . Wówczas to stają się przydatne kategorie f o r m y ; przede w s z y s t k i m w t r a k c i e systematyzacji materiału, sprowadzanego w celach h e u r y s t y c z n y c h do jednostek niższe­ go rzędu, a także w dalszych dociekaniach t y p u ewolucyjno-historycznego. Wyodrębnione w t y p o l o g i i T o k a r i e w a f o r m y p i e r w o t n y c h wierzeń n i e wyczerpują pełnego bogactwa duchowego życia naszych przodków. Jedne z t y m f o r m posiadają znaczenie uniwersalne, drugie są w zasadzie skład­ n i k a m i p r a w i e każdej r e l i g i i , a jeszcze inne stanowią hipostazę p e w n y c h specyficznych, l o k a l n y c h cech r e l i g i i „pierwotnych". W sumie t r u d n o więc mówić o równoważności logicznej poszczególnych f o r m , których usytuowanie na niejednolitej płaszczyźnie uogólnienia tłumaczyć można b r a k i e m ścisłych i r y g o r y s t y c z n y c h kryteriów wyróżniania modeli „wczes­ n y c h " wierzeń. T o k a r i e w przystępując do k l a s y f i k a c j i „pierwotnych" f o r m r e l i g i i usta­ lił pięciopunktowy p r o g r a m d y r e k t y w . Wśród n i c h znajdujemy słuszny wymóg historyczności k l a s y f i k a c j i , która uwzględniać w i n n a dynamikę zmieniających się f o r m oraz postulat r e d u k c j o n i z m u w r a z z zasadą t r a k ­ t o w a n i a każdej r e l i g i i j a k o zjawiska społecznego . D w a jednakże następ­ ne p u n k t y wzbudzać muszą nasze zastrzeżenia, zarówno co do samego i c h sformułowania, j a k i zasadności przenoszenia t y c h wskazań na g r u n t p r a k ­ tyki. 51 Cóż b o w i e m oznacza enigmatyczne zalecenie, iż klasyfikacja „winna być dokonana na podstawie i s t o t n y c h cech r e l i g i i " . Wyjaśnienie 5 2 51 Ibidem, s. 38-39. 52 Ibidem, s. 38. �164 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI tej kluczowej k w e s t i i jest b o w i e m niezadowalające i , co gorsza, nawet mylące. Odpowiedź sugeruje b o w i e m , iż „podstawowymi cechami k l a s y ­ f i k a c y j n y m i w i n n y być te, które są bardziej widoczne i łatwiej dostępne o b i e k t y w n e j o b s e r w a c j i i analizie" . Pomijając dyskusyjne zagadnienie „obiektywnej obserwacji" na g r u n ­ cie n a u k społecznych o słabo wykształconych i n s t r u m e n t a c h badawczych, zauważyć należy, iż poprzez stosowanie powyższych d y r e k t y w łatwo moż­ na popaść w niezamierzony schematyzm. W y n i k a on przede w s z y s t k i m ze z b y t dużej dowolności i n t e r p r e t a c y j n e j , s u b i e k t y w i z m u i zasady a r b i t r a l ­ nego, a raczej i n s t y n k t o w n e g o określania h i e r a r c h i i „istotnych" i „mniej i s t o t n y c h " cech. 53 Oczywiście tego rodzaju p r o g r a m postępowania taksonomicznego może nas także doprowadzić w p e w n y c h przypadkach do p o z y t y w n y c h r e z u l t a ­ tów. A l e zadajmy sobie p y t a n i e : czy zawsze to, co pozornie oczywiste i bardziej „widoczne" oraz „łatwiej dostępne", t j . poddające się bezpo­ średniemu oglądowi, t w o r z y f a k t y c z n y rdzeń jakiegoś zjawiska, stanowiąc o jego istocie? Czyżby „widoczność" i „dostępność" nie były u w a r u n k o ­ wane metodologiczną proweniencją i określoną predyspozycją badacza, jego wnikliwością i pasją naukową, a więc w sumie jego subiektywną postawą względem p r z e d m i o t u dociekań? Historyczne u w a r u n k o w a n i a t y c h przymiotów, będących w rzeczywistości w y r a z e m stosunków łączą­ cych p o d m i o t z p r z e d m i o t e m badań, nie ulegają wątpliwości. Inaczej nie mogłoby być m o w y o reinterpretacjach starych, pozornie już wyeksploa­ t o w a n y c h źródeł, a operacji tej dokonuje przecież każde nowe pokolenie specjalistów. T a k więc „widoczność" i „dostępność" obserwacji nie jest t y l k o sprawą s u b i e k t y w n e j p r e d y l e k c j i badacza. Są one również funkcją poziomu r o z w o j u instrumentów poznania naukowego oraz stopnia u m i e ­ jętności i c h właściwego w y k o r z y s t a n i a . I m doskonalsza jest t a aparatura, t y m łatwiej można się wedrzeć w głąb opornego t w o r z y w a . I wówczas, zerwawszy z jego p o z o r n y m i p r z y m i o t a m i postrzeganymi niejako na ze­ wnątrz, dotrzeć można na innej już płaszczyźnie do cech być może b a r ­ dziej istotnych, niemniej do niedawna s k r y t y c h pod warstwą aktualnie zdewaluowanych znamion bezpośrednio „widocznych" i łatwo „dostęp­ nych". Zaprezentowane przez T o k a r i e w a „wczesne" f o r m y r e l i g i i wyodręb­ nione zostały, w myśl koncepcji autora, na podstawie cech łatwo postrzegalnych. Oczywiście znamiona te są w każdym p r z y p a d k u odmienne; n i e zawsze też tworzą one faktyczną oś, wokół której mają koncentrować się wierzenia zasługujące na miano autonomicznej f o r m y r e l i g i i . Cechy te dzielą niejako wyróżnione f o r m y r e l i g i i na d w a podstawowe zespoły. 53 Ibidem. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A RELIGII 165 Pierwszy obejmuje te f o r m y , które, uwypuklając aspekt k u l t o w o - i n stytucjonalny, przypisują decydujące znaczenie społecznej stronie f u n k ­ cjonowania organizatorów życia religijnego, t j . osobników obdarzonych często właściwościami c h a r y z m a t y c z n y m i . Pojawienie się więc na arenie dziejów znachorów, czarowników, szamanów, wodzów i t a j n y c h stowa­ rzyszeń z i c h przywódcami było — w myśl k l a s y f i k a c j i T o k a r i e w a — nieodłącznie związane n i e t y l k o z k o n k r e t n y m etapem społecznego roz­ w o j u , ale także ze ściśle określoną formą r e l i g i i i fazą r o z w o j u k u l t u , przyporządkowaną każdej z t y c h r o d o w o - p l e m i e n n y c h i n s t y t u c j i . D r u g i zespół t y c h f o r m w r a z z odpowiadającym m u z b i o r e m cech k o n ­ s t y t u t y w n y c h związany jest z potrzebą zapewnienia o p i e k i sił n a d p r z y ­ rodzonych i sankcji r e l i g i j n e j l u d z k i e j egzystencji w j e j działalności go­ spodarczej i p r o k r e a t y w n e j . K u l t y erotyczne, obrzędy i n i c j a c j i i k u l t y grzebalne odpowiadają zasadniczo najważniejszym m o m e n t o m ludzkiego życia osobniczego i społecznego. Stanowią one właściwie nie t y l e a u t o n o ­ miczną formę r e l i g i i , co pewne uniwersalne t y p y obrzędów, określane p o d o b n y m i założeniami mistyczno-magicznymi, wywodzącymi się z róż­ n o r o d n y c h systemów r e l i g i j n y c h . Środki magiczne i w i a r a w i c h realną skuteczność znalazły się także u podłoża t y c h kultów, których zadaniem jest zapewnienie powodzenia poczynaniom myśliwego i r o l n i k a , całego r o d u i k o n k r e t n e j j e d n o s t k i . Cel, j a k i e m u służyły te i r r a c j o n a l n e p r a k ­ t y k i związane z materialną stroną życia plemienia i r o d u , stał się w y z n a ­ c z n i k i e m zarówno pod względem genetycznym, j a k i m o r f o l o g i c z n y m , o d ­ dzielającym poszczególne f o r m y o d siebie: k u l t y łowieckie od kultów agrarnych, a k u l t y przodków od n a g u a l i z m u i czci oddawanej o p i e k u n o m macierzysto-rodowym. W y p a d a nadmienić t u także, iż T o k a r i e w starał się n i e j e d n o k r o t n i e zaprezentować własną sugestię n a temat genetycznych powiązań j e d n y c h f o r m r e l i g i i z d r u g i m i . Jednakże ów wątek zainteresowań p r z e w i j a się przez pracę T o k a r i e w a bardzo nieregularnie. Można b y sądzić, iż k i e r o ­ wała n i m obawa przed zarzutem k o n s t r u o w a n i a jeszcze jednej f i k c y j n e j d r a b i n y genealogicznej p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i . F a k t t e n świadczy j e d ­ nak o chęci ukazania nie t y l k o społecznych źródeł oraz uwarunkowań poszczególnych f o r m , ale i i c h w z a j e m n y c h h i s t o r y c z n y c h związków ideo­ w y c h i treściowych. S 4 I t a k n p . k u l t ł o w i e c k i łączy T o k a r i e w z t o t e m i z m e m ; k u l t p r z o d k ó w p a t r i a r c h a l n o - r o d o w y c h w y w o d z i z t o t e m i z m u , k u l t u grzebalnego i k u l t u opiekunów m a cierzysto-rodowych; „archetypów" nagualizmu szuka w i n d y w i d u a l n y m totemizmie i w c z e s n o p l e m i e n n y c h k u l t a c h i n i c j a c j i , a źródeł k u l t u w o d z ó w d o p a t r u j e się w t a j ­ n y c h związkach — z a r o d k o w e j f o r m i e władzy państwowej. 5 4 �166 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKE ROLA EMOCJI I INSTYNKTÓW Szczegółowe rozważania autora dotyczące poszczególnych egzemplifik a c j i p i e r w o t n y c h f o r m r e l i g i i są bardzo interesujące; n i e sposób i c h j e d n a k t u pokrótce omówić. Szereg z a w a r t y c h t a m sformułowań dostar­ cza niejednej r e f l e k s j i i i n s p i r a c j i do dalszych studiów. Inne bardziej k o n t r o w e r s y j n e stwierdzenia zmuszają do k r y t y c z n e j p o l e m i k i , a t y m s a m y m również spełniają swój cel nadrzędny, stanowiąc niejako zaczyn pobudzający do wysiłku intelektualnego zarówno zwolenników j a k i opo­ zycjonistów koncepcji Tokariewa. Wśród k o l e j n y c h c h a r a k t e r y s t y k „wczesnych" f o r m r e l i g i i n a uwagę ze s t r o n y archeologów i etnografów zasługuje f r a g m e n t poświęcony t z w . k u l t o m grzebalnym. Z a w i e r a on b o w i e m n i e z w y k l e interesujący schemat dyferencjacji f o r m pochówków w y p r o w a d z o n y c h ze źródeł pozareligijnych, a m i a n o w i c i e z i n s t y n k t u przywiązania do zmarłego oraz p r z y r o ­ dzonego i n s t y n k t u schludności . Jeśli przyjąć, iż te pozareligijne bodźce legły u podstaw p i e r w o t n e j obrzędowości pochówkowej, to j e d n a k t r u d ­ no t y m c z y n n i k o m przypisywać decydującą rolę w następnych fazach roz­ w o j u l u d z k i e j świadomości. N i e można oczywiście negować psychicznej wartości i n s t y n k t o w n y c h uczuć. Należy j e d n a k pamiętać, iż zamiast obja­ wiać się n a drodze całkowicie spontanicznej, manifestują one z w y k l e swą obecność poprzez k u l t u r o w e wzorce; ubrane są w płaszcz r e l i g i j n y c h i d e i ; łączą się z wiarą w możliwość dalszej egzystencji po biologicznej śmierci. 55 Wydaje się, że T o k a r i e w u j m u j e to zagadnienie wyłącznie j e d n o s t r o n ­ nie, doszukując się wszędzie czystych emocji „nie u w a r u n k o w a n y c h przez żadne określone idee" . Stworzona tą drogą swoista teoria emocjonalne­ go kształtowania się k u l t u absolutyzuje w sposób oczywisty t y l k o j e ­ den z aspektów o wiele bardziej złożonego p r o b l e m u . P r z e j a w y nagro­ madzonych emocji u t r w a l o n e zostały przez tradycję — j a k sądzi Toka­ r i e w — ale i t r a d y c j a ta, poprzez świadomość j e d n o s t k i zaangażowanej a k t y w n i e w obrzęd, oddziaływała z biegiem czasu na sferę emocjonalną. Rezultatem tego procesu, przytłaczającego nawet często nasze n a t u r a l n e zachowania i stany psychiczne, było wykształcenie się w określonych spo5e 5 7 55 Ibidem, s. 155. 56 Ibidem, s. 160. Z n a m i e n n y m f a k t e m j e s t r ó w n i e ż t o , że T o k a r i e w n i e wyjaśnia d l a c z e g o u A u s t r a l i j c z y k ó w w y s t ę p u j e o g r o m n e z r ó ż n i c o w a n i e f o r m p o c h ó w k ó w , choć w samych obrzędach p o g r z e b o w y c h zauważyć się d a j e „najwyraźniej" szczególnie s i l n y ładunek z a c h o w a ń i n s t y n k t o w n y c h s. 156. 5 : N a t e m a t r o l i e m o c j i w f o r m o w a n i u się i r o z w o j u p i e r w o t n y c h w i e r z e ń w y ­ powiadał Duchownaja się r ó w n i e ż żizń szeroko pierwobytnogo inny religioznawca obszczestwa, radziecki A. Moskwa-Leningrad F. A n i s i m o w, 1966, s. 101-124. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A 167 RELIGII łecznościach i k u l t u r a c h i m t y l k o właściwych wzorów okazywania s w y c h uczuciowych przeżyć. N i e można więc o b s e r w o w a n y c h objawów l u d z k i e j rozpaczy po stracie kogoś bliskiego, t a k i c h j a k płacz, smutek, k r z y k , śpiew, ekstaza, samookaleczenia i t p . , z b y t pochopnie interpretować w k a ­ tegoriach wyłącznie n a t u r a l n y c h emocji, gdyż w szeregu wypadków rów­ nież i one określone są naszym k u l t u r o w y m kodem. Konsekwencją ahistorycznej w gruncie rzeczy t e o r i i emocjonalnego kształtowania się k u l t u grzebalnego jest uznanie współczesnych świeckich obrzędów pogrzebowych oraz laickiego k u l t u w y b i t n y c h postaci za w y ­ raz „szacunku dla zmarłego" i n a w r o t u do p i e r w o c i n tej f o r m y r e l i g i i . W myśl tej koncepcji nie można natomiast t y c h rytuałów uważać za r e l i k t zjawisk r e l i g i j n y c h . Źródeł współczesnej p r a k t y k i grzebalnej •— pisze T o ­ k a r i e w — n i e sposób zatem szukać w r e l i g i j n e j ideologii, gdyż w rzeczy­ wistości tkwią one w społecznej naturze człowieka . Sprowadzając zaprezentowaną wyżej tezę do stwierdzenia, iż zwycza­ je pogrzebowe, dając pewne estetyczne r a m y l a i c k i e m u rytuałowi, zaspo­ kajają emocjonalne przeżycia i nawiązują do niektórych społecznych i n ­ stynktów, t r u d n o nie dostrzec również i historycznego aspektu kształto­ w a n i a się tej f o r m y uczuć i zachowań. Oczywiście, nie można uważać obrzędu świeckiego za przeżytek zjawisk r e l i g i j n y c h . Poddany b o w i e m desakralizacji f u n k c j o n u j e o n nadal, zaspokajając w pełni w swej nowej postaci potrzeby społeczne i emocjonalne. Tą drogą świecki obrzęd staje się c z y n n i k i e m i n t e g r a c j i społecznej, elementem przekazu doświadczenia społecznego oraz afirmacją a r e l i g i j n y c h treści h u m a n i s t y c z n y c h . S8 Czyżby j e d n a k akceptacja t y c h ustaleń zmuszała nas do i g n o r o w a n i a realnego związku historycznego i morfologicznego rytuału ze sfery „prof a n u m " z jego s a k r a l n y m p r o t o t y p e m ? Obie t e f o r m y poza więzami n a t u ­ r y genetycznej łączą także stosunki k o n k u r e n c j i , wynikające z f a k t u i c h współwystępowania n a jednej płaszczyźnie rzeczywistości społeczno-kult u r o w e j . Pomijanie w i e l o w i e k o w e j t r a d y c j i , z której bezpośrednio w y w o ­ dzą się obrzędy świeckie, n a rzecz u w y p u k l a n i a r o l i instynktów, czyli praźródeł l u b prabodźców rodem z „epoki p r z e d r e l i g i j n e j " , zdaje się być także dużym uproszczeniem. Laicyzacja obrzędowości jest procesem n a ­ t u r a l n y m i chyba n i e m a większej potrzeby uzasadniania celowości k u l ­ t y w o w a n i a t y c h świeckich f o r m , wyłącznie w kategoriach psychologicz­ nych, p o z a k u l t u r o w y c h . Sam f a k t desakralizacji rytuału i m p l i k u j e historyczny związek obrzę­ dów świeckich i r e l i g i j n y c h , które łączy także wspólna f u n k c j a zaspoka­ j a n i a podobnych potrzeb emocjonalnych. Natomiast o istotnej różnicy między t y m i f o r m a m i rytuałów decydują przecież idee i treści, z j a k i m i 5 8 T o k a r i e w , op. cit., s. 189-190. �168 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI są one związane, oraz i c h f u n k c j e społeczne. Tymczasem f o r m y obrzędów, i c h scenariusze, a n a w e t s y m b o l i k a w o b u t y c h kompleksach, choć pozor­ nie zróżnicowana, wykazują znaczny stopień podobieństwa morfologicz­ nego. Kończąc te obszerne refleksje powstałe w trakcie studiów n a d teo­ rią „pierwotnej r e l i g i i " w y p a d a zauważyć, iż zastosowana t u f o r m a k r y ­ t y czno-polemiczna jest w y r a z e m znaczenia, j a k i e autor niniejszych roz­ ważań przywiązuje do koncepcji S. A . Tokariewa. Szeroka dyskusja n a d w s z y s t k i m i j e j elementami p r z y c z y n i się przecież do znacznego uściśle­ n i a i w e r y f i k a c j i poszczególnych sądów. Świadczyć będzie także o i n s p i ­ rującej r o l i o r y g i n a l n y c h rozwiązań teoretycznych T o k a r i e w a . Wzbogacenie się radzieckiego religioznawstwa o d w a w i e l k i e k o m p a ratystyczne dzieła, z których pierwsze Religia w historii ludów świata posiada charakter przeglądu k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y c h m o n o g r a f i i poszcze­ gólnych r e l i g i i , a drugie Pierwotne formy religii i ich rozwój ześrodkowane jest na problemach taksonomicznych i ewolucyjno-genetycznych, stworzyło realne podstawy pod dalsze, coraz bardziej interesujące bada­ nia, zarówno n a d p i e r w o c i n a m i r e l i g i i i pełnią j e j r o z w o j u , j a k i n a d okresem schyłkowym wierzeń, t j . i c h aspektem tanatologicznym. W y p a d a sobie j e d n a k życzyć, a są już k u t e m u wystarczające prze­ słanki widoczne w pracach badaczy młodego pokolenia, b y radzieccy r e l i ­ gioznawcy i etnografowie nie k i e r o w a l i się zasadą, iż ogólne założenia t e o r i i r e l i g i i „przesądzają już samo p y t a n i e i odbierają badaniom e m p i ­ r y c z n y m charakter poszukiwawczy n a rzecz i l u s t r a c y j n e g o " . Oczywiście „rozwiązanie nie m u s i być przez to niewłaściwe, t y l k o sposób jego p r o p o ­ nowania, o w a n u t a apodyktyczności i normatywności p o w i n n a ustąpić sformułowaniom roboczohipotetycznym" . S9 Aleksander Posern-Zieliński DEVELOPMENT A N D MORPHOLOGY OF RELIGION OF C L A N - T R I B A L SOCIETIES. C O N T R O V E R S I A L A S S U M P T I O N S O F S. A . T O K A R E V ' S T H E O R Y S u m m a r y The a u t h o r begins h i s polemics w i t h c r i t i c a l r e m a r k s o n t h e v a l i d i t y of „ethnographical analogies" wards hasty i n studies o n „primitive" religions. W e s h o u l d be sceptical t o ­ generalizations a n d speculative s t o r e o f t h e r e l e v a n t f a c t s is i n f i n i t e l y 5 0 T . M a r g u 1, Porównawcza Przegląd Religioznawczy", historia t r a p p i n g s of such a n approach. rich and our contemporary religii w Związku R. 1 1 : 1967 n r 6(61), s. 25. The anthropocentric Radzieckim, „Euhemer. �ROZWÓJ I M O R F O L O G I A tendency allows to ascribe psychological for any 169 RELIGII motivations to the endeavours a r b i t r a r y analogies. What such analogies of primitive men actually reveal, the m u l t i t u d e of a l t e r n a t i v e solutions, b a r r i n g t h e w a y t o the proper S. A . Tokariev's theory of the „early" forms of r e l i g i o n has is only one. been based e t h n o g r a p h i c a l m a t e r i a l s , m a i n l y A u s t r a l i a n a n d S y b e r i a n . T h i s f a c t h a s set a on limit u p o n t h e u n i v e r s a l v a l i d i t y of h i s p r o p o s i t i o n s c o n c e r n i n g p e r i o d i s a t i o n a n d m o r p h o ­ logy of r e l i g i o n . Besides, Tokariev's t h e o r y bears the b u r d e n of t h e schematic p r o a c h , b e i n g t h e i n h e r i t a g e of t h e „ e v o l u t i o n i s t " p e r i o d i n M a r x i s t h i s t o r y of gion, by n o w rejected. I n s t e a d of b e i n g a d e t a i l e d d e v e l o p m e n t h i s t o r y , t h e a p p l i e d s c h e m e of As a result, the relative ing of t h e p e r i o d i s a t i o n s y s t e m of t h e s o c i a l r e l i g i o u s h i s t o r y has been correlation religion a n d the large socio-economic between ap­ reli­ between the reduced phases of to that the system. development t h e t w o . H o w e v e r , r e l i g i o n can indeed be r e d u c e d t o m y t h o l o g i e s extra-religious contents, of p a t t e r n s has been replaced b y a s t i f f coherence b u t i t constitutes an autonomous, embody­ relatively isolated s y s t e m , i n t e g r a t e d as s u c h w i t h t h e o t h e r p a r t s o f c u l t u r e . Labelling r e l i g i o n as t o t a l l y „ r e a c t i o n a r y " a l s o F o r r e l i g i o n m a y be r e a c t i o n a r y or not, d e p e n d i n g leads us t o ahistoric g i o n o r o n i t s f u n c t i o n s i n t h e d e f i n i t e phases of i t s d e v e l o p m e n t social positions. o n t h e h i s t o r i c a l r o l e of a systems. Discussing t h e concepts of an „element" and a „form" p o i n t s t o t h e e s s e n t i a l s h o r t c o m i n g s of t h e m o r p h o l o g i c a l of religion the classification of a n d t y p e of a r e l i g i o n , a c o n c r e t e vailing i n a system a f o r m of are b y no means religion conceived always as an w i t h a c o m m o n o r i g i n a n d c h a r a c t e r , a n d f o r m as a s p e c i f i c t i o n of r e l i g i o u s f o r m s as p r o p o s e d seeking vable" for by Tokariev "significant" properties phenomena. For of drawn. a g g r e g a t e of beliefs m a n i f e s t a t i o n of reveals the fallacy religions i t is a w e l l k n o w n f a c t i n "visible" that what pre­ precisely c r e t e r e l i g i o n s , is also b l u r r e d . A n a n a l y s i s of t h e b a s i c d i r e c t i v e s of t h e of element historical religion, and the general tendency of religious beliefs, distinction between author religions b y T o k a r i e v . T h e d e n o t a t i o n s a n d t h e i r i n t e r r e l a t i o n s of s u c h t e r m s as f o r m , The reli­ w i t h i n the definite of t h e and "easily is d i r e c t l y con­ classifica­ method obser­ observable, n e e d n o t b e t h e a l w a y s a c t u a l c o r e of w h a t is s t u d i e d . T h i s is t h e s o u r c e of several s i m p l i f i c a t i o n s a n d i n c o m p a t i b l e c o n c l u s i o n s i n i n t e r p r e t a t i o n s of e m p i r i c a l m a t e r i a l s . I n t h e f i n a l p a r t of t h e p a p e r t h e a u t h o r discusses g r o w t h of the b u r i a l cult a n d its c o n t e m p o r a r y of t h e l a y b u r i a l c e l e b r a t i o n s the emotional theory of implications related to an the analysis and their relation w i t h the historical religion rituals. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51aaef6394581882bbb1d57b639e208a.pdf 4a396b7256c11ebf7404912046353303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność studia etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1989 Title A name given to the resource Ethnic Studies in Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.199-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Institute of Ethn010gy and Cultural Anthropology Adam Mickiewicz University Poznań ETHN1C STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY. THEIR CONDITIONS, CONTEXTS AND TRENDS Until recently ethnic studies have been most popular among historians and sociologists. The former group concentrated primarily on the stages of nation formation process, on the reconstruction of interethnic relations, on migrations and displacement, which resulted in altering ethnic and political borders, as well as on the history of national minorities and their role in historical processes. Sociologists, in turn, focused on theoretical questions related to the status of ethnic units under research and the nature of their transformations. They also paid close attention to the contemporary ethnic situation, devoting much consideration to the problems of ethnic identity, prejudices, stereotypes and conflicts, and also, to the process of integration and assimilation. Seen in this context, the achievements of ethnology in theoretical discussion and in the analysis of specific situations and circumstances seem to be relatively modest. Fortunately, however, the significance of ethnic studies in ethnology has been steadily growing for the last few years. Ethnic studies in the interwar period The beginnings of ethnic studies within the framework of ethnology go back to the interwar period. Revived Poland proved to be a country inhabited by many national and ethnic minorities - particularly along the Western and Eastern borders - which constituted nearly one third of Poland's population. Ethnologists could not ignore this fact, although one must admit that only to a limited extent did they participate in studies of an applied nature, which were more willingly undertaken by sociologists. On the other hand, it might be worth noting that the descriptions of individual ethnic groups in the borderland had been one of the most popular subjects since the 19th century. This tendency persisted after the year 19181. l A. Pasem-Zieliński, KszrallOwanie się polskiej etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.) [The Formation of Polish ethnography as an independent scholarly discipline: until 1939], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], ed. M. Terlecka, Wrocław 1973, p. 90; L. Degh, The Study of Ethnicity in Modern European Ethnology, in: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, p. 34. �200 Research conducted at that time followed two basic trends 2. The first, which was distinctly traditional, concentrated on the ethnographic description of individual ethnic groups and on the cultural study of regions where people of non-Polish origin lived. This particular area of interest included attempts at determining ethnic boundaries based on the range of ethnographic artefacts as well as investigation into the ethnogenesis of Poles and neighbouring Slavic nations. K. Moszyński, A. Fischer and, partly, K. Dobrowolski 3 were among the scholars who carried out research within this traditional framework. They tended to equate specific ethnic units with cofigurations, patterns and the ranges of cultural elements established during research to which they ascribed the value of "objective" scientific truths. Thus, the school was characterized not only by a static and descriptive approach, but also by an "etic - oriented", pseudo-objectivized and acontextual attitude toward the regional, ethnic and national units being researched. The other tendency, favoured mainly by J. S. Bystroń and J. Obrębski 4, sought to establish grounds for its own ethnic studies, severing links with many "traditional" approaches. The most important of their innovations were the following: first, the recognition that such studies should aim at finding the core elements of group consciousness which have determine feelings of separateness and ethnic identity, define the limits of strangeness and strengthen community; second, that these inquiries should also take into account interethnic relations (such as conflicts, antagonisms, stereotypes and mutual dependencies) because they are the only source of information about the complex system of con2 W. Olszewski writes more on this issue: Etnologiczno-antropologiczne podej.kie do problematyki etnicznej w dwudziestoleciu międzywojennym [Ethnological and anthropological approach to ethnic problems in the interwar period], in: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią [Polish ethnology between ethnography and anthropology], ed. Posern-Zieliński, Poznań 1995, p. 153-160. 3 A. Fischer, Recherches ethnographiques en Pologne, in: Domum Natalicum J. Schrijnen. Chartres 1929, pp. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska [Slavic ethnography], fasc. 1-3, Lwów-Warszawa 1932 - 1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi [Ruthenians. An outline of ethnography of Ruthenia], Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny [The North-Eastern frontier of Hutzul region], Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... [The Western frontier of the Hutzul region ... ], Lwów 1937. For more on this issue see: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.) [The position of Polish ethnograpgy in foreign research till 1939], in: Historia etnografii polskiej ... , op. cit., pp. 185-189. 4 J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła teorie - skutki [National megalomania. Sources, theories, effects], Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowania elłliczne ludu polskiego [Ethnic groups of Polish people], Kraków 1925; J. Obrębski, Problem grup etnicznych wetllologii i jego socjologiczne ujęcie [The problem of ethnic groups in ethnology and its sociological interpretation], "Przegląd Socjologiczny" vol. 4, 1936, pp. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia [Polesie region inhabitants of today], "Przegląd Socjologiczny" vol. 3 - 4, 1936, pp. 414-446; J. Obrębski, Problem etniczny Polesia [Ethnic problem of Polesie region], "Sprawy Narodowościowe" vol. 10, 1936, No 1- 2. �201 nections which are grounded in historyand decisively influence the current course of events. Bystroń's and Obrębski's ethnohistorical and ethnosociological achievements, which are so frequently cited today, show how ethnic matters can and should be analyzed via ethnological methods 5. Their treatment of the sensitive ethnic problem was radically different from the traditional description of the borderland culture. They substituted etic-oriented interpretation for an emic-centered approach, and thus appealed to subjective elements of people's consciousness. They also tried to grasp the contextuality and dynamics of ethnic changes. Unfortunately, the war disrupted their successful and thought-provoking (even for contemporary analysis) research. After the war political and ideological circumstances prevented the spread of these valuable ideas. Ethnic studies in the years 1945 - 1968 After World War II Polish ethnology, soon renamed ethnography, had to adjust to a completely new geopolitical and ideological system. In these altered circumstances ethnic studies, which were initiated by the innovative ideas of pre-war ethnologists and sociologists (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński)6, had to be abandoned. Polish territory was arbitrarily moved to the West. A large migration followed, and within the new boundaries of the State a very homogeneous national community was formed, isolated from its eastern diaspora and western emigrant circles. National minorities - once numerous - were affected by the atrocities of the war (the Holocaust of Jews and Gypsies), and by the changes in state boundaries and subsequent massive displacement in forms of repatriation, reemigration and ruthless expulsion of people from their homes (operation "W" aimed at the forced resettlement of Ukrainians and Lemkos from Bieszczady region; Germans expelled from the western and northern territories annexed to Poland). The minorities were not only marginalized in number and civil rights but also territorially dispersed. A new ethnic situation was created, which should have been monitored and analyzed at that time. 5 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wklad Józefa Obrębskiego w badania procesów etnicznych [Józef Obrębski's contribution to the study of ethnic processes], "Etnografia Polska" vol. 23, fasc. 2, pp. 71- SI. 6 J. Chalasillski, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium socj%yiczne [Polish-German antagonism in a company town "Mine" in Upper Silesia. Sociological study], Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe w teorii i życiu [National affaires in theory and in reality], Warszawa 1929; F. Znaniecki, SllIdia nad antagonizmem do obcych [Studies of antagonism towards aliens], "Przegląd Socjologiczny" vol. 1, 1931. �202 However, the Stalinist regime, which supported the creation of fictitious images of a society centered around the communistic party and fighting against the political and class enemy, was not interested in exposing these processes, since the results obtained would have contradicted the official explanation of changes. Thus, the problem of minorities was practically removed from the list of issues discussed by journalists, writers and scholars. The Party's guiding principles, self-censorship and strict censor's instructions efficiently prevented anyone from entering the forbidden - and thus ideologically dangerous field of study. At the same time there were considerable changes within the Polish social sciences, which the authorities tried to make uniform and force into one orthodox Marxist paradigm. Sociology - a pioneer in the field of ethnic research - was dissolved on the grounds of its immanent "bourgeois" character, while ethnology was given a new task: recording Polish folk culture, which was gradually disappearing. The pre-war Eastern "borderland" issue had to be abondoned, since the area was then under Soviet jurisdiction, even ethnohistorical studies dealing with that region were prohibited because censors were trying to erase the former cultural and political shape of the second Polish Republic from the memory of the average citizen. Therefore scholars confronted many obstacles when they try to continue their work based on archival, pre-war data. Until the end of the 1950s it was also beyond the reach of ethnographers to investigate current migrations, to study the clashing of different cultural and ethnic entities and to analyze the process of their gradual integration. After the fall of Stalinism in the beginning of the t 960s the political situation in the country and within the social sciences and humanities changed considerably and it was then possible for scholars, including ethnographers, to end the isolation and to a certain, however limited, extent control and influence the range of problems under investigation. New socio-political circumstances resulted in innovative research programs, which could be called "ethnic". They were conducted within the framework of three, quite separate trends. The first examined the changes and cultural integration in the Western Territories (previously called The Recovered Territories); the second concentrated on national minorities in the Polish People's Republic; the third analyzed ethnic situations and processes outside Poland and Europe. Owing to the politically sensitive nature of this research, it had to be carried out in such a way as to avoid issues which were still controversial or banned by the censors. The most significant of these were the studies devoted to the process of integration in the communities of the Western Territories. They were conducted in collaboration with sociologists, who regained their position and had more adequate means of analyzing the process of changes than ethnographers. No wonder, then, that works written at that �203 time by ethnographers reflectes considerable influence of the sociological approach. Research on "integration and adaptation" was fully developed in the 1960s specially in Poznań, guided by J. Burszta 7 and supported by ethnographic teams from Koszalin, Olsztyn and Wrocław. Although officially those studies were not of ethnic character, they contained many interpretations and facts which add to our knowledge of the subject. They include numerous remarks on the consequences of cultural clash, the effects of migration, the adaptation of newcomers from the East to the ethnogeographic environment, on creating new local and regional communities based on different cultural groups, and also on the process of settlement and adaptation of the Poles who came back to Poland from the Balkans and Western Europe after the war. Central and regional authorities of that time supported the studies, but insisted that the reconstructed image of the new society in the Western Territories should remain consistent with the official political interpretation. Monographs and reports were supposed to create a positive image of communities living in harmony in western parts of Poland, well adapted to their "recovered" homeland and well integrated into the life of the region as well as into the main stream of the "socialist" society. It would be unjust, however, to say that this was the only result of studies carried out at that time. They did reveal many real dramatic processes and conflicts, but such phenomena were disregarded and belittled because the positive integrational view of the situation was deemed more important. Despite quite intensified research penetration of the Western Territories, many essential ethnic problems were ignored and remained "unnoticed" because the climate of the "Gomółka period" was not favourable for such inquiries. The role of the German element in shaping the culture of the area annexed by Poland was completely ignored and so was the bicultural specificity of the native inhabitants, who were "officially" treated as the heirs of the ancient Polish tradition but - "unofficially" - as the foreign, semi-German element in the country. Also, no one analyzed the consequences in both culture and consciousness - of treating the native people as "not quite" Polish, unworthy of trust, who finally were pushed aside as "second class" citizens. Conflicts among ethnic groups, which slowed down the process of integration, were studied only in a sketchy way, while research on the Ukrainian and Lemko peoples not only in the Western Territories, but also in 7 See: Stare i /lowe w kulturze wsi koszalińskiej [Old Koszalin region], ed. J. Burszta, Poznań 1964; J. Burszta, ziemiach zachodnich [A question of cultural integration "Roczniki Socjologii Wsi" vol. 10, 1966, pp. 179-188; II wojnie .\:wiatowe; (/945 -1970) [Polish Ethnography Historia et/lografii polskiej ... , op. cit., p. 235. and new elements in the rural culture of Zagadnienie integracji kulturowej wsi na in villages of the Western Territories], M. Frankowska, Etnografia polska po after World War II: 1945 -1970], in: �204 their native eastern borderland area, was avoided altogether. All these issues were politically dangerous, so it was not advisable to analyze them. In the 1960s, however, initial studies of minorityand ethnoregional groups in Poland were undertaken. Thus, scholars focused on Gypsies (Roma), Byelorussians of Podlasie region, Lemkos of the eastern Carpathian Mountains, Kashubs, Sloviniets, Bambers of the Poznań area, Masurians, Warmians and Mountaineers of the Tatra Highlands. It would be difficult, though, to find serious work written in the 1960s or 1970s which was devoted to German, Ukrainian or Jewish minority groups 8. In most cases studies dealing with the problem of minorities were organized in consistency with the "ethnographic" tendency, which means that the description of specific "sections" of folk culture was treated as more important than the discussion of identity, of ethnopolitical and ethnohistorical conditioning, of interethnic contexts, or of the analysis of the aspirations of the the aforementioned communities willing to have more freedom of own cultural expression. This tendency was partly due to the atmosphere of political distrust toward any sign of social independence, including regional movements of Kashubs or Mountaineers, for instance. On the other hand, one can speak of traditional approaches in scholarly work, too tightly bound to the methods and schemes already in use. Fortunately, new approaches developed, which aimed at the analysis of national and ethnic consciousness in regional groups and treated stereotypes as a source of valuable data for the reconstruction of interethnic relations. The ethnic issue was also visible in the studies of extra-European cultures. This scholarly interest covered such problems as the shaping of ethnic consciousness, the role of tradition in national consolidation (e.g. Z. Jasiewicz's research on the Uzbeks and W. Dynowski's team working on Mongolian society), the relationship between religion and ethnic identity (ethnohistorical studies of American Indians conducted by Mirosława and Aleksander Posern-Zieliński) and, finally, studies devoted to the acculturation process (carried out by M. Frankowska, K. Małkowska and G. Kloska)9. 8 See: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969 [Bibliography of Polish ethnography: 1961 -1969J, part 2, Wrocław 1983. 9 See: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych na uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975 [A Bibliography of M.A., Ph.D. and habilitation theses at the Polish universities in the years 1945 - 1975J, Warszawa - Łódź 1979: M. Frankowska, Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po [[ wojnie .~wiatowej [Ethnography of extra-European countries and its position in Polish social science after World War IIJ, "Lud" vol. 53, 1969, pp. 103 -136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie światowej [Polish ethnography after World War lIJ, in: Historia et.nografii polskiej ... , op. cit... pp. 258 - 268. �205 Ethnic studies in the 1970s and 1980s In the 1970s, when "real socialism" was liberalized and new, more open contacts with Western countries were established, positive changes became apparent in the social sciences, including ethnography. Intellectual isolation was broken and more scholars participated in international research mainly in collaboration with other "socialist" countries. Research expeditions to other continents were organized; scholars were granted scholarships and could attend conferences abroad; also, to a greater extent foreign Western anthropological publications were used in scholarly work. At the same time significant reevaluation was taking place within ethnography itself, based mainlyon the conspicuous withdrawal from issues concerning traditional folk culture and focusing instead on the problem of contemporary transformations. It was because of this change that ethnographers started to concentrate on ethnic research which coincides with the growing tendency to study ethnic questions not only in the Soviet Union, but also in the West. One of the characteristic features of this new tendency was a gradualloss of interest in the problem of the Western Territories. The official interpretation of this phenomenon adduced the political thesis of the completed process of the integration of the "Recovered Territories" with the mother country. At the same time, however, emigration of autochtonous population to the Federal Republic of Germany was taking place on an unprecedented scale in that area. The emigration was based on a Polish-German agreement and on German legislation which favoured these emigrational tendencies. It is also true that the decision to leave the Western Territories was attractive economically and many of the native inhabitants of the area were "encouraged" by local authorities to leave their homeland. It was a complex political, economic, ethnic and psychological situation which forced many Silesians, Masurians and Warmians out of their native land. Owing to the sensitive nature of this process it was impossible for scholars to analyze its course and its social and cultural consequences, including the changes in the identity of native inhabitants. To a certain extent these circumstances account for the fact that it is difficult to find any information on German minorities in publications written during the period of the Polish People's Republic. Thus, this minority group emerged out of statistical non-existence in the 1990s and very soon, being properly organized, assumed a significant position in the region and country social and political life. In the 1970s and 1980s research on the culture of minorities continued and focused mainlyon marginal and more "exotic" groups, such as Tartars, Gypsies, Lemkos, Greek immigrants and Russian Oldbelievers, while the most numerous minority groups living outside their own countries and republics (Ukrainians, Byelorussians, Lithuanians and Slovaks) were not in the center of scholars' attention. This resulted from adjusting the practice of the social �206 sciences to the political situation of that time, which was unfavourable for research which could spoil "brotherly" relations among socialist countries. It was also for the same reason that the character of studies carried out at that time was very academic. The evaluation of the circumstances, real needs and aims of these groups, their interethnic relations and the State policy towards these minorities were among the topics cautiously avoided by many scholars, while the problem of ethnocultural character of minority communities and the role of diminishing ethnic traditions (including religion) in sustaining the sense of distinctiveness and ethnic history became the most dominant topics. Some new ideas also emerged connected mostly with the "discovery" of J. Obrębski's pre-war valuable works. They contained innovative thoughts which after years of oblivion began to be reintroduced into scholarly discussion. Two suggestions, based on the careful analysis of Obrębski's studies, turned out to be particularly important. The first advised scholars to look at the question of belonging to a particular ethnic group in the light of research on the identity of its members, as they themselves define it; the second proposed to learn about ethnic reality via the analysis of interethnic contact (e.g. antagonisms, stereotypes, prejudice). These two suggestions formed the basis of a series of valuable theoretical and cognitive studies devoted to the opposing concepts of "familiarity" and "strangeness" as well as to feelings of ethnic separateness, cultural distance and ethnic stereotypes 10. Ethnic issues concerning extra-European countries were not very popular, with the exception of American studies, where such topics as: indigenism, nativism, Pan-Indianism, native policy, assimilation, acculturation, ethnic conflicts and the relationship between religion and maintained identity were discussed and analysed. Not only ethnographers focused on ethnic issues in those years. Historians, who studied the processes of nation-forming 11 also contributed to progress in this field. Sociologists were very active as well. They exerted considerable influence on theoretical discussion of the concept of the nation, of national consciousness, assimilation, and the definition and typology of minorities 12. 10 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War li, "Ethnos" vol. 47, 1982, No 1-2, pp. 50-63. 11 J. Chlebowczyk's works on Central-Eastern Europe played a significant role in this field, see: J. Chlebowczyk, Procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XV III do początku X X w.) [Nation-forming process in eastern Central Europe in the capitalistic period: end ofthe 19th and beginning ofthe 20th Century], Warszawa-Kraków 1975, and T. Lepkowski's works concerned with the processes of forming a nation in Latin America and in the territory of Poland. 12 Założenia teorii asymilacji [Principles of the theory of assimilation], ed. H. Kubiak and A. Paluch, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, M niejszo.5ci narodowe a ,5wiadomo,5ć narodowa [National minorities and national consciousness], "Studia Socjologiczne" 1976, No 2; J. J. Wiatr, Naród i pwistwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej [The Nation and the State. Sociological approach to the national question], Warszawa 1969. �207 A specific field of empirical investigation, however, was a study of Polish emigrant communities which in reality formed a Polish version of ethnic research. At the time when E. Gierek was the leader of the State and communist party, these studies were supported by authorities, because they constituted an important factor in official propaganda and politics. It was vital for the Polish government to break its isolation and establish new and more friendly contacts with emigrant circles. Although historians and sociologists excelled in these studies, ethnologists made their contribution as well. The topic of emigrant communities was already occasionally discussed in some of the professional ethnographic journals in the 1960s, but a major reevaluation took place in the following decade, when the atmosphere became more favourable for such research. At that time many studies of ethnohistorical and ethnographic character were published, concentrating on the Polish emigrants in Western Europe, Canada, the United States and South America. Most of them focused on emigrant communities in cities and industrial centers, which was a kind of novelty in ethnological experience previously rooted in studies of traditional culture of villagers and small town inhabitants. Only a few scholars working on Polish emigrant culture did research on emigrants and their descendents living in rural areas 13. The list of subjects that needed investigation was much longer, however. There were issues, for instance, connected with Polish communities which in the new geopolitical structure had to remain outside the Polish eastern border, i.e., in the Soviet Union. The political system of that time provided no room for that kind of research (though were few exceptions), because it would have broken the conspiracy of silence about the fate of Poles in the East. There were two fundamentally different tendencies in the interpretation of research on Polish emigrant communities: the first - traditional and ethnographic - preferred a descriptive approach and used patterns of discourse derived from the inquiries of researchers concentrating on folk culture; the second - anthropological - focused on the analysis of ethnic processes and 13 E. Pietraszak, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji [Polonezkoy - Polish rural community in Turkey], "Etnografia Polska" vol. 18, 1974, fasc. l; J. S. Łątka, Polska wieś nad Bosforem [Polish village on the Bosphorus], Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna [Descendants of Polish settlers in two Hungarian villages: Derenk and Istvanmajor. An ethnographic monography], part 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" rase. 15, 1981; fasc. 17, 1981. For a more detailed discussion of scholarly achievements in this field see: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje [Ethnographic studies or Polish communities abroad. Reality and proposals], "Lud" vol. 68, 1984, and also an article by R. Kantor in this volume: The Achievement of Polish Ethnology in the Study or Polish Communities Abroad, pp. 265 - 276. �208 cultural changes, and was inspired by ethnosociology as well as new trends in the anthropology of ethnicity 14. Thus, there was a basic difference between the two main approaches in studies of emigrant communities which reflected a marked contradiction between traditional ethnographic tendency and modern anthropological studies. The former was directed at the reconstruction of staticly treated cultural heritage and centered on maintained relics of national (folk) culture as well as on Polish contributions to the civilization in the country of residence, while the latter was trying to observe the dynamics of emigrant community transformations and interpret them in view of new emerged forms of ethnic identity (ethnicity) and of ethnic culture. Scholars working within the first framework stressed the concept of "home culture" of emigrants, studied the ways they mantained it in the new environment and interpreted their contribution to foreign culture with great reverence for native elements. Thus, they treated Polish emigrants' communities as integral components of a national diaspora 15. The other approach concentrated on the process of absorption of emigrants into the receiving society, on developing new syncretic cultural patterns, on the role of ethnic symbols in shaping new forms of ethnicity, and on the processes of creating new ethnic tradition. In short, this approach aimed at observing the dynamics of the integration process in new social conditions in the context of the most significant phenomena accompanying it, i.e., ethnicity maintenance and deethnization, ethnic coexistence and conflict, isolation and contact with the country of origin, intragroup changes and the influence of the ethnically foreign environment 16. Some foreign works had an immense influence on the formation of this tendency speeialy: cd. F. Barth, Oslo-London 1969; H. Gans, Symbolic Ethniciry. The Future of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" vol. 2, 1979, No 1; Ethnicity: Theory and Experience, ed. N. Glazer and D. Moynihan, Cambridge. Mass. 1975; M. Gordon, Assimilation in American Lij'e. The Role oj' Race, Religion and National Origin, New York 1964; M. Nowak, Problemy etnicznej Ameryki (Polish transl. of The Rice ąj'rhe Unmelrable Ethnics), Warszawa 1985; P. van den Berghe, The Ethnic Phenomenon, New YorkOxford 1981; R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neylected Dimension of American History, in: The Sture of American History, ed. H. J. Bass, Chicago 1970. 15 W. Sobisiak, W sprawie badali nad kulturą rodzimą emigralJCów [Same remarks concerning studies of native cu1turc of emigrants], "Kultura i Społeczeństwo" vol. 18, 1974, No I; W. Sobisiak. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych [Emigration as a subject of ethnographical studies] "Przegląd Polonijny" vol. I, 1975, fasc. I; W. Sobisiak, Ku/tura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native culture of Polish communities in Western Europe], Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej [Poles in South America], Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dzil~iów wychodżstwa polskiego w Ameryce Poludniowej [Travellers and emigrants. Sketches on the history of Polish emigration to South America], Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulrurowy Ameryki Łacińskiej [The Contribution of Poles to the development of culture and civilization of Latin America], Warszawa 1992. 16 See: A. Posern-Zieliński, Tradycja a etnicznoH. Przemiany kulrury Polonii amerykll/lskiej [Tradition and ethnicity. Cultural Changes of American Polonia], Wrocław 1983; A. PosernZieliński. Koncepcje etnicZl10ści w amerykańskich studiach etnicznych [Concepts of ethnicity in 14 Ethnic Groups and Boundaries, �209 Ethnic studies without censorship The fall of communism in Poland at the end of the 1980s freed the social sciences from ideological constrictions, so that for the first time in the history of post-war Poland some issues could be discussed without restraints, in accordance with social demands and the interests of specialists as long as the costs of research did not exceed the modest financial means allocated to research teams and centers. New circumstances turned out to be favourable for a genuine explosion of ethnic studies. This phenomenon was partly connected with the growing worldwide interest in nationality and ethnicity issues, but it also resulted from democratic transformations in Poland, which triggered increased socio-political and cultural activity among minority groups. There was also a third significant factor, propitious for this kind of research: the need to eliminate blank spots, especially concerning studies on Poles who live in the territory of the former Soviet Union. It was necessary to assess the condition and demands of these communities, isolated from their home country for decades, and work out schemes for social and government assistance for them. Sociologists - in particular those applying the anthropological approach (Warsaw, Cracow) - take the lead in this field. A new periodical, "Sprawy Narodowościowe" ["Nationality AtTaires"] has been published, continuing the tradition of the inter-war journal with the same title. It has become an interdisciplinary forum for the interchange of information and scholarly experience in the field of ethnic studies carried out within theoretical and empirical, Polish, European and worldwide frameworks. Many other specialist journals (e.g. "Przegląd Wschodni" ["Eastern Review"] and "Przegląd Polonijny" ["Polonia Review"]) deal quite extensively with ethnic problems. Numerous surveys conducted by public opinion research centers, monitor social awareness regarding the power of stereotype, prejudice and of ethnic sympathy. The number of M.A., Ph.D., and habilitation theses devoted to these important topics has also increased recently. Considering all these aspects, as well as modest resources and limited number of researches, the situation and achievements of ethnology are quite remarkable. Ethnological departments at universities run series of courses devoted solely to ethnic topics; more and more M.A. theses concentrate on this problem; specialist conferences are organized; ethnologists prepare expertises and reports for institutions dealing with the practical aspects of American ethnic studies] "Lud" vol. 63, 1979; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural consequences of the presence of the Zaborów parish in Chicago and its contacts with home villages], Wrocław 1990; J. Rokicki, Więź społeczna a zmiany kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social bonds and cultural change. The study of dynamics of Polish ethnic community in the U.S.A.], Wrocław 1992. 14 - Lud l. LXXIX �210 emigrant or minority problems 17; periodicals write about ethnic studies more often and publish essays on ethnocultural characteristics of minority groups and on the cultural specificity of borderland area (journal "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"] takes the lead here). Finally - and most importantly - the number of people engaging such studies has grown considerably. They are working in all centers of ethnological research, but ethnic topics are mostly taken up in Warsaw and Poznań. Having presented a general view of ethnic studies in contemporary times, one should briefly, and thus not sufficiently, review the main fields of interest. There are now three main trends: investigation into minority groups living in Poland, study of Polish emigrant communities abroad, and of research on ethnic problems carried out in other areas, mainly in non-European countries. Research on minorities is continuation of studies undertaken earlier, but at least two new elements have emerged. Firstly, groups which had been "neglected" arouse more interest now; secondly, the approach of researchers has changed. The purely "ethnographic" approach (systematic description of minority culture) yielded to "ethnic" interpretation, which focuses on identity problems and on the contexts of interethnic relations. Studies of "exotic" groups - i.e. of Gypsies, Karaites, Armenians, Tartars and other Muslims living in Poland 18 - have continued. It has also become possible to expand studies of borderland minorities, i.e. Lithuanians, Lemkos, Byelorussians and those groups which instead of ethnic affiliation prefer to identify themselves as "Orthodox" 19. In respect of these facts, interest in the Ukrainian minority seems very limited. After years of neglect the German 17 One should mention here M. Gawęcki's report prepared for "Wspólnota Polska" - an organization dealing with Polish communities abroad - Polacy w Kazachslanie. Kultura i .~wiadomo.~ć etniczna [Poles in Kazakhstan. Culture and ethnic consciousness], Poznań 1993 (mimeo), and M. Kairski's report on the situation of the forest Indians in Ecuador, prepared for CEDIME - Ecuadorian center ofsocial studies, Situación de la cultura Waorani que estanfuera de la influencia deI ILV y las indicaciones para la actuacion en el futuro, CEDłME, Quito 1992 (co-author: I. Stoińska). 18 L. Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury [The cthnogenesis of Gypsies and their culture], Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~(: i tolerancja [Gypsies. Dissimilarity and Tolerance], Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana [Do not be afraid of a Gypsy], Sejny 1994; G. Pełczyński, Karaimi polscy [Polish Karaites], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 1/2; id., Ormianie polscy w wieku XX. Prohlem odręhno.l'ci etnicznej [Polish Armenians in the 20th century. A Problem of ethnic distinctiveness], (Ph.D. thesis. Adam Mickiewicz University, Poznań 1994). 19 Kultura muzyczna mnieiszo.~ci narodowych w Polsce [Music culture of national minorities in Poland], cd. S. Żerańska-Kominek, Warszawa 1990; K. Pudło, Łemkowie. Proces wraslania w .~rodowisko Dolnego Śląska 1947 - 1985 [Lemkos. Process of their integration with Lower Silesia society, 1947-1985], Wrocław 1987; and a very good supplement to this work by A. Kwilecki. Łemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji [Lemkos - their migration and assimilation]. Warszawa 1974. �211 minority has been "discovered", mainly in the Lower Silesia (Opole region) 20. Also, scholars have begun to investigate problems of the Jewish communities (nowalmost extinct in Poland), their regional historyand contribution to Polish culture, and have been trying to reconstruct their image among Poles 21. Studies of comparative character, ethnic distance and the influence of opinions and stereotypes on the relationship between any minority group and the Polish majority are the main field of interest for the Warsaw team of anthropologists, guided by E. Nowicka 22. The above mentioned topics, as well as those which have escaped my notice, make a substantial contribution of ethnologists to the study of Polish minorities. It is a group of sociologists and historians, however, that still takes the lead in this field. These three disciplines (including ethnology) approach the subject of their research in similar ways, but in ethnological writings ethnohistorical interpretations intervene most successfully with the examination of current processes and phenomena. A considerable number of ethnologists are engaged in research on Poles living abroad, where interesting changes can be observed. The most clear manifestation of these transformations is the pioneering fieldwork carried out in Polish communities living in the former Soviet Union, which before the fall of the totalitarian system were out of researchers' reach. This type of research concentrated mainlyon rural areas, which are easier to penetrate, while big cities (Moscow, Saint Petersburg, Kiev, Lvov and others) were (temporarily?) left aside. Another valuable characteristic of this research is its potential feasibility (in the social and political sense), since anthropological reports provide useful evaluation which makes it easier for state authorities, the Church and charity organisations to prepare adequate help schemes for Poles in the East. One of the main achievements was no doubt the initiation of studies on Poles in Kazakhstan (the teams of M. Gawęcki and S. Szynkiewicz). They dealt with ethnodemographic, ethnohistorical and ethnosociological issues and enabled scholars to assess the state of language maintenance, tradition and religion preserved in Polish communities. They also examined their economic and professional status, analyzed interethnic relations and provided information on the ethnic consciousness of people who, until then, had been almost 20 M. G. Gerlach, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem elllograflczny [Contemporary pluralism of the Upper Silesia regional community as an ethnographic problem] "Etnografia Polska" 1992, No 1; Swoi i obcy na Górnym Śląsku [Familiars and strangers in Upper Silesia], ed. K. Wódz, Katowice 1993. 21 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej [The image of a Jew in Polish folk culture], Warszawa 1987. 22 Swoi i obcy [Familiars and strangers], ed. E. Nowicka, Warszawa 1990. �212 completely isolated from their ideological homeland 23. These studies became particularly important because of the national discussion over possible repatriation of Poles from Kazakhstan and because of the first decisions made with respect to that goal. They are of a very delicate nature as future events and decisions could be influenced by them. Therefore, despite the fact that the first stage of the few-years' study has been closed, there is still a need to observe the changes taking place in the consciousness of those people and in their lives, and also to analyze the difficulties people coming to Poland from the Kazakhstan steppes have in adjusting to new circumstances. Studies of Polish communities are conducted not only in remote Kazakhstan, but also across Poland's eastern border, mainly in Lithuania and Byelorussia (L. Mróz and I. Kabzińska). They concentrate on Polish inhabitants of villages in that area and on local interethnic relations. Research on Poles in Siberia (A. Kuczyński, W. Bielecki) as well as in the Caucasus (A. Woźniak) should also be mentioned here. It seems strange, however, that Poles living in the Ukraine have not attracted much attention. Studies of Polish communities in North America have been continued, but they have lost their former significance. To a limited extent ethnologists supplement research conducted by sociologists and historians as they more and more willingly take interest in recent waves of emigrants and in current transformations within Polish communities 24. Oddly enough, scholars do not seem very interested in those members of society who left Poland in order to migrate to Germany (i.e. Poles, Polish Germans, Silesians, Warmians, Kashubs). Although this might be a very difficult kind of research to carry out, it is, however, very important for cognitive reasons. It also has a significant practical value because of quite frequent contacts between Poles and Germans (personal and business visits). 23 M. Gawęcki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu [The character of changes of a Polish collectivity in the ethnic structure of Kazakhstan], "Przegląd Wschodni" vol. 3, 1994, fasc. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczno.~ć a historia [Poles from the Ukraine in Kazakhstan. Ethnicity and history], "Lud" vol. 75, 1992; A. Posem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska spolecznoH: wiejska w poludniowym Kazachstanie ["Red October" in the steppes. A Polish rural community in Southern Kazakhstan]. in: Polacy w Kazachstanie [Poles in Kazakhstan], ed. A. Kuczyński, Wrocław (in press). 24 A. Posern-Zieliński, Adaptacja na odleglość: polscy emigranci w USA wohec zmian w kraju [Adaptation at the distance: Polish emigrants to the USA and their attitude to transformations in the home country], in: Etnologia a współczesne transformacje spoleczno-kulturowe [Ethnology and current social and cultural transformations], ed. M. Buchowski, Poznań (in press); J. Kucharska, Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludnoki kaszubskiej w Pol.~ce i Kanadzie [Searching for the cultural identity of the Kashubs in Poland and Canada], Łódź 1993; J. Rokicki, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki [Polka Mass. Ethnic folk elements in Church liturgy in the USA], in: KullUra skupisk polonijnych [Culture of Polish communities abroad], Warszawa 1994. �213 Unfortunately, studies of Polish emigrant commumttes III Germany are not particularly favoured by ethnologists and other social scientists. Investigations into national problems of other countries form the third branch of contemporary ethnic studies, the most distinct being research on the ethnic situation in both Americas, which generates interest among many scholars and covers a wide spectrum of topics. It results from a strong tradition of American studies in Poland, from good conditions for international collaboration and from interdisciplinary co-operation among the research centers in Poland. The significance of this last factor has been intensified by the preparations for the "SOOth anniversary of the encounter of two worlds" and also by forming a team for conducting research on the cultures of South America 25 at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Adam Mickiewicz University, Poznań. Studies of North American cultural pluralism and its role in shaping the character of the American nation are carried out within this framework. Scholars are also investigating the relationship between ethnicity and religion with regard to multicultural society (A. Posern-Zieliński and others). Due to an agreement with research centers in Venezuela and Ecuador, scholars from Poland have been also able to conduct studies of the isolated groups of forest Indians in the Amazon Basin. One of their goals is to work out adequate programs of protection and support for these minorities (M. Kairski and his team). The year 1994 marks the beginning of team work on the formation of new identity among the Indian inhabitants of Ecuador. This process results from their economic and social advancement, and their organizational activity on the regional and national levels. It enables the native people of the country to take an active role in the modern society (A. Posern-Zieliński and his team). The pioneering ethnocartographic studies, which are well advanced now, formed the basis for an atlas of South American native inhabitants and for the analysis of their advancement in acculturation process. The atlas shows the territory presently occupied by individual native tribes and their current demographic situation 26. One should also mention here the project aimed at elaboration of a dictionary of peoples, nations, minorities and ethnoregional groups of both Americas (A. Posern-Zieliński, R. Tomicki and the team). 25 See: "Etnografia Polska" vol. 36, 1992, fasc. 2; Ameryka Indiańska. Spotkanie dwóch światów [Native America. The encounter of two worlds], Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne [Ethnological Latin American studies], in: Kierunki badań nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej [Research tendencies in studies of Latin American culture], Warszawa 1989. 26 M. Kairski, Situación actual etno-cultural de los grupos etnolingiiisticos nativos del America del Sur, (vol. 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ecuador (in print). �214 As far as other territories are concerned, the interest they evoke only occasionally results in ethnic research. The multicultural territory of Russia attracts some attention (S. Szynkiewicz's comparative study, E. Nowicka's research on the identity of the Buryats) as well as some other regions of Asia (e.g. L. Dzięgiel's studies of Kurds) and Africa 27. The lack of interest in European studies is, however, very distressing. Apart from research projects I am aware of which focus on Muslim emigrants from North Africa living now in France (R. Vorbrich) and on the identity of Alsatians (A. Chwieduk), there are not many more that could be mentioned here. This fact is at variance with the growing significance of ethnic issues on our continent; it is unfortunate that interest in this field has thus far been limited, however, it is a clear manifestation of the weaknesses of Polish studies on the ethnology of Europe. Final remarks There is no doubt that ethnic studies can develop in a satisfactory way only on the following conditions: a) they must be undertaken by well organized and competent teams; b) there must be a friendly atmosphere and social demand which encourages this type of research and c) they must receive adequate financial support. Ethnic studies have always been entangled in the "micro" (i.e. state) and "macro" (i.e. international) politics and therefore have been subject to many pressures and limitations. With respect to Polish ethnological work this influence is more clearly manifested in the topics which have been omitted and disregarded, rather than in the way publications have been written, or the facts interpreted. The end of censorship made ethnic studies free of direct official interference and stimulated their further, unrestricted development. Achievements from the past, however, prove that despite many limitations it was possible to contribute to this field of study, which means we are not starting from scratch. Although the spectrum of topics examined in the past was wide, there was always some dominant feature of studies in every period. Between the wars, for instance, scholars concentrated on "borderland" ethnic groups; after World War II and in the t 960s issues connected with the Western Territories were most significant; in the 1970s and 1980s the focus of study was shifted to the culture and life of Poles living abroad, mainly in the West; contemporary times, in turn, witness the development of research on minority groups and on Poles 27 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna i tendencje jej przemian u schylku ZSRR [Ethnic structure and its transformation tendencies on the decline of the USSR], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 2; L. Dzięgiel, Węzel kurdyjski: kU/lUra, dzieje, walka o przetrwanie [The Kurdish knot: culture, historyand struggle for survival], Kraków 1992; Z. Komorowski, Ku/tury Czarnej Afryki [Cultures of Black Africa], Wrocław 1995. �215 living across the eastern border. If we compare ethnic studies in Poland with the same type of research in other countries, we conclude that focusing on the problems of reemigration, on Poles living abroad and on Polish diaspora is and has been a typically Polish feature. In the countries of Western Europe scholars have been mainly interested in minorities and immigrants; in North America they have focused on the emergence of multicultural society; in the former Soviet Union, on the processes of integration and interethnic relations. This "national" character of Polish ethnic studies (slightly mitigated by research related to minorities and ethnic situations in other continents) accounts for the fact that some fields of interest are not adequately developed, considering their significance and social demand. Undoubtedly, investigation into problems of minorities is not yet fully satisfactory. There is a lack of work on immigrant groups in Poland, on the growing number of "gastarbeiter" ("guest-workers") and on the ethnic problems of contemporary Europe (Central-Eastern in particular). This is a very live issue and it demands a good knowledge of the regional specificity of this part of Europe. I think Polish specialists would certainly be successful in this branch of study. The majority of ethnic studies can be placed within the framework of present-day ethnology, although they also make use of the ethnohistorical approach, which enables scholars to evaluate current phenomena in the proper perspective, to understand the nature of ethnic stereotypes, the mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations of ethnicity with culture and religion, or varying relations between minorityand majority groups. Another sign of positive change is the fact that more and more often researchers not only conduct studies, but also prepare expertises and reports, which, in turn, form the basis of reports used in establishing ethnic policy (research on Poles in the Kazakhstan and the United States, on Gypsies, or the native people of Ecuador). The applied character of ethnic studies produces new demands and offers challenges; but what is most important, it should make scholars aware of their tremendous responsibility, since there is no doubt that everything they say or write can influence the ethnic situation they interpret and vice versa. There is not much co-operation within contemporary ethnic studies, despite their interdisciplinary character. This is also true of ethnol02Y. because its representatives often conduct parallel but independent research. It should be observed, however, that the ethnological (anthropological) approach is not clearly visible in this type of study since it is limited either by traditional ethnographic description or by excessive use of sociological interpretation. I think this results from insufficient theoretical discussion on research methods and the interpretation of ethnic phenomena, which are still dominated by the descriptive tendency and analysis of particular situations, groups and processes. This tendency could be counterbalanced by focusing on studies more �216 related to real problems considered within skillfully conceptualised and comparative framework. Tools of interpretation, which are suitable for the current situation, as well as original approaches and experiences deriving from previous research thus far will enable us to tackle the tasks in the coming centuryand to embark on ethnic studies in the new Europe, which is opening its frontiers. Thus, ethnic studies will contribute to the formation of a world where people protect their own identity, but at the same time remain tolerant and ready to coexist with "aliens" . Translated by Urszula Zielińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1f5f9839409c472e32667157f358e3.pdf 4eea8a077b76da59b2e3ea7ee441eb45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1401 Title A name given to the resource Rozwój badań antropologicznych a 500 lat odkrywania Ameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.7-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 2 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ I ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI (Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań) Rozwój badań antropologicznych a 500 lat odkrywania Ameryki Pierwsze etnograficzne opisy Nowego Świata znajdujemy w dziennikach Krzysztofa Kolumba. Od tego czasu w niemal wszystkich relacjach odkryw­ ców, żeglarzy, konkwistadorów, misjonarzy i osadników obszerne fragmenty „dedykowane" były tubylczej ludności amerykańskiego kontynentu. Opisy­ wano ich fizyczny wygląd, odmienne od europejskich obyczaje oraz świat ich stosunków społecznych i wyobrażeń religijnych. Tą drogą Europa poznawać zaczęła Indian, których „egzotyczny" obraz tworzony był ze stereotypów „obcego", elementów teorii „dzikości", podróżniczych fantazji przemiesza­ nych z rzetelnymi obserwacjami. Takie właśnie heterogeniczne konstrukcje tworzyły zręby „wiedzy źródłowej" o specyfice kulturowej pozaeuropejskich krajów. Wzbogacały one stopniowo ogólną wiedzę społeczną okresu Rene­ sansu i Oświecenia, walnie przyczyniając się do ukształtowania samodzielnej dyscypliny naukowej - nazywanej raz etnografią, to znów etnologią, a w końcu antropologią kulturową. Od początku rozwoju tej dyscypliny (myślę tu o nurcie tzw. „Vólkerkunde", wynikającym z tradycji badań kultur egzotycznych) studia nad kulturą mieszkańców Ameryki odgrywały bardzo istotną rolę, a jej przejawem stał się pewnego rodzaju „izomorfizm" między przekształceniami samej antropo­ logii, a miejscem zajmowanym przez badania nad społeczeństwami Nowego Świata. Te wzajemne relacje obserwować można na różnych płaszczyznach i w wielu odmiennych aspektach. W niniejszym szkicu chciałbym jedynie zasygnalizować te wątki, które dość wyraźnie ukazują, jak duże znaczenie w dziejach antropologii miały materiały i studia amerykanistyczne. Znacze­ nie to uwidacznia się w co najmniej czterech aspektach: po pierwsze przez „wzbogacenie" korpusu wiedzy na temat odmienności i różnorodności kul­ turowej mieszkańców Nowego Świata, który to proces zapoczątkowany �8 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI został pierwszymi podróżniczymi relacjami, a kontynuowany jest nadal na drodze odkrywania i poznawania coraz to nowych światów „etnograficz­ nych" - począwszy od izolowanych w głębi amazońskiej dżungli grup tubyl­ czych, nie mających dotąd prawie żadnego kontaktu z „zachodnią cywiliza­ cją", a skończywszy na etnicznych, rasowych czy młodzieżowych subkul­ turach współtworzących rzeczywistość dzisiejszych krajów Anglosaskiej i Ła­ cińskiej Ameryki. Po drugie, znaczenie to widoczne jest przez szczególną inspirację wynika­ jącą z amerykanistycznych studiów, a przede wszystkim ze specyfiki (od­ mienności) jej przedmiotu badań. Inspiracja ta tkwić mogła w „odkrywa­ nych" przez antropologów instytucjach (np. potlacz), w analizowanych i śle­ dzonych na gorąco procesach (np. akulturacji), czy wreszcie w możliwoś­ ciach stosowania szerokich i ambitnych badań porównawczych, śledzących zbieżności i rozbieżności kulturowego rozwoju w Nowym i Starym Świecie. Po trzecie, znaczenie to zauważalne jest w formie traktowania „amery­ kańskiej przestrzeni etnograficznej" jako dogodnego poligonu antropologi­ cznego, na którym badacz - niekoniecznie profesjonalny amerykanista - mo­ że przeprowadzać swoje ambitne zamierzenia, testując w konkretnych spo­ łecznościach swe hipotetyczne założenia, by na podstawie tych case studies wzbogacać ogólną wiedzę antropologiczną. Wreszcie, po czwarte, znaczenie to widoczne być może przez konkretny wkład badaczy amerykańskiej rzeczywistości kulturowej w ogólną antropo­ logię drogą dostarczania tej ostatniej nowych propozycji, konstrukcji teore­ tycznych czy narzędzi interpretacyjnych, czego przykładem może być kon­ cepcja areałów kulturowych, idea mikroewolucyjnego rozwoju, czy też nie­ które dyrektywy badań etnohistorycznych. W praktyce badawczej wszystkie cztery, wydzielone tu aspekty wy­ stępowały często łącznie, raz dając prymat studiom o charakterze idiograficznym, partykularnym (konkretno-kulturowym), to znów ustępując miejsca dociekaniom bardziej ogólnym, o wyższych ambicjach teoretycz­ nych. W ten sposób zacieśniała się szczególnie mocno więź między amerykanistycznymi zainteresowaniami kulturą Nowego Świata a rozwojem studiów antropologicznych. Antropologia odkryła tę rzeczywistość, pozna­ ła jej różnorodne kształty, konstruowała z tego tworzywa swoje wizje „egzotycznych" kultur i wprowadzała je w obręb nauk społecznych. Z dru­ giej zaś strony, wzbogacana tymi inspiracjami antropologia ulegała roz­ wojowi i modernizacji dostarczając amerykanistom nowych pomysłów i na­ rzędzi, dzięki którym jeszcze lepiej mogli oni interpretować przeszłość i współczesność Nowego Świata. Ten drugi - niewątpliwie bardzo ważny aspekt omawianego tu sprzęże­ nia, stanowi istotną część dziejów studiów amerykanistycznych. Stąd też w tym szkicu zostanie pominięty, nasza uwaga bowiem skoncentrowana zostanie na ukazaniu miejsca i roli badań nad kulturami zachodniej hemisfery w dziejach antropologii. Obok historii kształtowania się instytucji �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 9 badawczych, formowania poszczególnych kierunków i podejść teoretycz­ nych, działalności wybitnych naukowców i osiągnięć w poszczególnych subdyscyplinach i specjalnościach ważna jest także refleksja nad uwarunkowa­ niami i kontekstami rozwoju antropologii. Uwagi na temat znaczenia tema­ tów amerykanistycznych w procesie dojrzewania nauki o człowieku i jego kulturze są właśnie częścią tego rodzaju rozważań. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia kulturowa (społeczna) powstała jako nauka zajmująca się „innymi", „odległymi" i „egzotycznymi" kul­ turami, które znajdowano poza obszarem Europy, na przysłowiowych „kre­ sach cywilizacji" czy tzw. „antypodach". Stąd też do niedawna jej zakres terytorialnych zainteresowań ograniczał się głównie do tubylczych rejo­ nów tzw. trzeciego świata i tych nowoczesnych krajów pozaeuropejskich, w których obrębie powstały enklawy zamieszkiwane przez ludność auto­ chtoniczną. Czy jest zatem zabiegiem uzasadnionym, by w tej sytuacji przy­ pisywać jakieś szczególne znaczenie tematom amerykanistycznym jeśli wszystkie „zamorskie" terytoria cieszyły się dużym zainteresowaniem ant­ ropologów? Sądzę, iż na pytanie to odpowiedzieć można twierdząco od­ wołując się zarówno do ilości, jak i do jakości prac powstałych na podstawie materiałów amerykańskich, a także do szczególnej roli amerykańskiego kon­ tynentu w dziejach kultury i nauki. Po pierwsze zauważmy, iż kontynent amerykański, choć odkryty stosun­ kowo późno, stał się bardzo szybko terenem europejskiej penetracji i osad­ nictwa, a co za tym idzie - także przedmiotem zainteresowań badaczy kultury. Praktycznie rzecz biorąc - już od pierwszych lat hiszpańskiej konkwisty docierać zaczęły do Starego Świata raporty, listy, opisy podbijanych ziem i przebiegu podróży, zawierające bogaty materiał etnograficzny, uka­ zujący odmienność kulturową autochtonicznych mieszkańców. Proces ten nigdy nie został wyhamowany i z nieustającą siłą oddziaływał na nauki społeczne aż do połowy X X w. Na tym tle nieco odmiennie wyglądało zainteresowanie innymi kontynentami. Azja - choć zawsze fascynowała Europejczyków swą odmienną cywilizacją i romantyczną tajemniczością - była trudniej dostępna zarówno ze względów politycznych (niezbyt łatwa i powolna ekspansja kolonializmu) i religijnych (niewielkie sukcesy misyjne), jak i badawczych - wymagających gruntownego przygotowania orientalistycznego. Stąd też zapewne zdecydowany prymat profesjonalnej orientalistyki nad studiami antropologicznymi w obszarze studiów azjanistycznych. Lepszym wzięciem u antropologów cieszyła się Afryka, szczególnie ta jej część, którą określano mianem „czarnej", co wiązało się wyraźnie z kolonial­ ną ekspansją brytyjską i rolą, jaką przypisywano antropologii społecznej w dziele moderowania konfliktów i usprawniania kolonialnej dominacji. Dlatego też można powiedzieć, iż afrykanistyczne zainteresowania miały wielki wpływ na formowanie się brytyjskiej antropologii, a poprzez nią także na rozwój całej antropologii - w niektórych okresach porównywalny z udzia­ łem badań prowadzonych na amerykańskim kontynencie (Penniman 1974, �10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI s. 370). Na dwie rzeczy trzeba tu jeszcze zwrócić uwagę, a mianowicie na fakt dość późnych penetracji etnograficznych Afryki w porównaniu z Nowym Światem, oraz na ich niefortunne uwikłania kolonialne, które w 2 poł. X X w. wywołały falę krytyki pod adresem antropologii jako nauki wspierającej imperialistyczną ekspansję - co w efekcie stało się poważną przeszkodą w dalszym rozwoju afrykanistycznych badań (Kuper 1987, s. 130-158). Australia i Oceania były tą częścią świata, która pod względem etno­ graficznym penetrowana była stosunkowo późno. To sprawiło, iż nie licząc badań nad totemizmem i manaizmem oraz pionierskich studiów B. Mali­ nowskiego na Wyspach Trobrianda, główna fala antropologicznych zainte­ resowań tym obszarem przypadła na lata po I I wojnie światowej, tj. na okres, w którym jeszcze we wnętrzu Nowej Gwinei można było natrafić na społeczności dotąd izolowane od zewnętrznego świata (zob. Cranstone 1961; Butinov 1968 oraz obszerna bibliografia). Na tym tle pozycja Ameryki jako przedmiotu badań antropologicznych, zarówno w sensie tradycyjnym - ogra­ niczającym się do ludności tubylczej, jak i w znaczeniu rozszerzonym - uwzględniającym studia nad grupami imigracyjnego pochodzenia i nowo ukształtowanymi społecznościami narodowymi, wydaje się być nadal eks­ ponowana. Drugim ważnym czynnikiem mającym duże znaczenie w procesie wyboru problematyki amerykanistycznej jest to, iż od czasów F. Boasa północno­ amerykańska antropologia kulturowa stała się dyscypliną szczególnie silną, wpływową, a ponadto grupującą bardzo dużą liczbę profesjonalnych an­ tropologów akademickich. Nic zatem dziwnego, iż wielu z nich nie wyrusza­ jąc zbyt daleko, podejmowało się studiów nad rodzimymi Indianami lub wyprawiało się chętnie nieco dalej na południe odwiedzając kraje Ameryki Łacińskiej (Averkeva 1979, s. 68-119; Harris 1968, s. 290-318). Proces ten uległ nieco przyhamowaniu w 2 poł. X X w. na skutek zmniejszenia się „atrakcyjności" rezerwatowych Indian, przeobrażających się stopniowo w wiejski lumpenproletariat, niechęci tubylczej ludności wobec antropolo­ gów, oraz wzrostu antyamerykańskich nastrojów w wielu rejonach Ameryki Łacińskiej. Z drugiej strony nie można także pomijać milczeniem rozwoju badań antropologicznych jaki nastąpił w X X w. w niektórych krajach latynoame­ rykańskich, szczególnie w Meksyku, Wenezueli, Brazylii, Peru i Argentynie. Pracujący tam badacze - w liczbie nieporównywalnie większej niż w Afryce czy Azji - potrafili zbudować mocne fundamenty swych narodowych od­ mian antropologii umiejętnie łącząc doświadczenia rodzime z inspiracjami północnoamerykańskimi i zachodnioeuropejskimi, a także zainteresowania ogólno-poznawcze i teoretyczne z zadaniami o charakterze praktycznym, ułatwiającym rozwiązywanie skomplikowanych problemów etnicznych i mo­ dernizacyjnych. Dzisiaj antropologowie z północy, jak i z południa amery­ kańskiego kontynentu wnoszą stale cenny wkład w ogólny rozwój naszej dyscypliny, nadal sięgając do materiałów o charakterze amerykanistycznym. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 11 Trzecim czynnikiem sprzyjającym wyborom tematów amerykanistycz­ nych jest szczególna użyteczność materiału badawczego w studiach komparatystycznych, ze względu na fakt bezspornej izolacji Nowego Świata w epoce prekolumbijskiej od reszty ludzkiej ekumeny. Dlatego też tak atrakcyjne wydają się wszelkiego rodzaju analizy procesów rozwojowych, adaptacyjnych czy kształtowania się pierwocin cywilizacji, gdyż przy udziale materiałów zaczerpniętych z Ameryki mogą one wyraziściej wskazać na uniwersalne regularności a w ich ramach zaznaczyć regionalną specyfikę tych zjawisk. Wreszcie ostatnim przywołanym tu aspektem faworyzującym atrakcyj­ ność zainteresowań amerykanistycznych w obrębie antropologii jest wyjąt­ kowa możliwość śledzenia w długiej perspektywie historycznej przebiegu i skutków wielkiego zderzenia czy spotkania kultur w wyniku włączenia Nowego Świata w obręb europejskiej cywilizacji. Proces ten, którego efek­ tami są takie zjawiska jak: akulturacja, synkretyzm, metysaż kulturowy, postępujący etnocyd, kształtowanie się nowych kultur, tradycji i całych narodów, przyciąga szczególną uwagę badaczy. Wnikliwa obserwacja tych przeobrażeń nie tylko ułatwia zrozumienie konkretnych dziejów kultury badanych obszarów, ale także rozwija narzędzia antropologicznej analizy i wzbogaca arsenał teoretycznych koncepcji na temat funkcjonowania kul­ tury i dynamiki jej zmian. Po tych ogólnych rozważaniach na temat związków łączących antro­ pologię ze studiami amerykanistycznymi, przypatrzmy się bliżej charak­ terowi tych relacji w poszczególnych fazach rozwoju nauk antropolo­ gicznych, zaczynając od etapu wielkich odkryć geograficznych i zamorskich podbojów kolonialnych, w którym renesansowa filozofia społeczna wespół z nadal silną średniowieczną siatką pojęciową splatać się zaczęła z typowym dla tych czasów dziejopisarstwem geograficznym (Mühlmann 1968, s. 29-44; Voisé 1962). Szczególny rozwój tego dziejopisarstwa przypadł na X V I i X V I I stulecie. Objął on swym zasięgiem przede wszystkim hiszpańskich zdobywców Nowe­ go Świata, którzy swe obserwacje z odkrywanych i kolonizowanych krajów przelewali na papier słusznie uważając, iż są świadkami i obserwatorami wydarzeń o szczególnym historycznym znaczeniu. Te kronikarskie zapisy wychodziły spod piór żeglarzy i konkwistadorów, misjonarzy i kolonialnych urzędników, a także wyedukowanych Indian i Metysów. Zawierały one różnorakie informacje, poczynając od szczegółowych relacji z przebiegu militarnych operacji przeciwko tubylczym wojskom, przez rejestracje tubyl­ czej tradycji historycznej i mitologicznej, a skończywszy na niezwykle cen­ nych opisach indiańskiej kultury, życia społecznego i wyobrażeń religij­ nych. Te właśnie źródła, będące bez wątpienia jednym z najlepszych świa­ dectw rodzącej się w okresie renesansu nauki antropologicznej, przyswajały myśli europejskiej nową amerykańską rzeczywistość, ukazując całkowicie odmienny świat form kulturowych i społecznych norm (Rowe 1965, s. 1-20). �12 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Warte podkreślenia jest także i to, że wiele z tych „opisów" daleko wykra­ czało poza tak typowe dla X I X w. przywiązanie do „nagich" faktów etnograficznych. Ich prekursorski charakter polegał często na łączeniu obserwacji, niejednokrotnie bardzo wnikliwej, z prawdziwie etnologicznymi komentarzami poruszającymi kwestie ewidentnie komparatystyczne, na pierwszych próbach budowy teoretycznych koncepcji kulturowego roz­ woju, wreszcie na dużym szacunku do materiałów uzyskiwanych od tu­ bylczych informatorów, które włączano niejednokrotnie in extenso we wła­ ściwe relacje. Nie wszystkie te kroniki weszły od razu do społecznego obiegu, część z nich spoczęła w bibliotekach i archiwach i „odkryta" została dopiero w X I X i X X w. przyczyniając się wydatnie do rozwoju interpretacji etnohistorycznej. Dzięki tym źródłom - mimo wszystkich ich niedoskonałości - można dziś rekonstruować obraz kultur indiańskich doby podboju, analizować tubylcze systemy społeczne, a nawet odtwarzać poglądy filozo­ ficzne, idee religijne czy autochtoniczne kategorie poznawcze. Ameryka Indiańska - jakiej już nie ma - wyłania się współcześnie z etnohistorycznych opracowań wzbogacając nie tylko naszą wizję przeszłości Nowego Świata, ale inspirując także antropologiczne dociekania ogólniejszej natury i weryfikując w sposób zasadniczy wcześniejsze, zbyt pochopnie skon­ struowane teorie na temat kształtowania się i funkcjonowania cywilizacji w prekolumbijskiej Ameryce. Poza tym spóźnionym o kilkaset lat oddziaływaniem renesansowej amerykanistyki na współczesną antropologię historyczną zauważyć należy także jej wpływ na umysły ówczesnej Europy. Etnograficzne opisy ludów zza Atlantyku powoli torowały drogę stopniowo pojawiającej się „nauce o zwy­ czajach ludów obcych", będącej integralną częścią „historii naturalnej". Ułatwiały one także kształtowanie się refleksyjnego podejścia porównaw­ czego, które w przyszłości miało się stać głównym narzędziem antropologicz­ nej analizy. Jednym z celów tej renesansowej kompararystyki międzykul­ turowej było poszukiwanie podobieństw w kulturach Starego i Nowego Świata, które mogłyby świadczyć na rzecz istniejących niegdyś powiązań między obydwoma kontynentami. Takie zaś podejście uznać można za po­ czątek dyfuzjonizmu, który do dziś w kwestii źródeł prekolumbijskich cywi­ lizacji opowiada się za transoceanicznymi kontaktami kulturowymi (vide: Heyerdahl 1983; Pino Diaz 1982, s. 327-362; Comas 1975). Innym celem rodzących się badań porównawczych było ukazywanie faktycznych lub domniemanych różnic dzielących „swojski" świat europejski 1 1 Najlepszym przykładem tego rodzaju praktyk może być działalność pisarska i kronikars­ ka B. de Sahaguna (1500-1590), którego wielotomowe dzieło Historia general de los cosas de Nueva España zawiera tego typu relacje; zob. Aztek Anonim (1959) oraz León-Portilla (1967), ponadto — antologię złożoną z fragmentów relacji: Kronikarze kultur prekolumbijskich, opr. M . Sten, 1988. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 13 od „obcego" nowo odkrytego kontynentu. Tą drogą kształtowała się nowożytna koncepcja „dzikiego" - jako antytezy człowieka cywilizowanego. Świat indiańskich społeczności, z jakim stykano się na atlantyckich wy­ brzeżach Brazylii, wyspach Morza Karaibskiego czy na Meksykańskim Wyżu doskonale nadawał się do tworzenia tego rodzaju konstrukcji, tym bardziej, iż postrzegano go często przez pryzmat europejskich - a wywodzą­ cych się jeszcze ze starożytności i średniowiecza - idei istot „obcych" łączących stereotypowe obrazy odległych ludów z mitologicznymi wyob­ rażeniami tajemniczych, częściowo człekokształtnych postaci przypominają­ cych jednak jakieś potworne „monstra" {Indians... 1987; Mythen... 1982). Ten typ literatury z upodobaniem upowszechniał informacje o kanibalizmie, krwawych ludzkich ofiarach, okrutnych obyczajach, niemoralnych trady­ cjach, bezwstydnym obnażaniu ciała, braku religii i wielu jeszcze innych tego rodzaju cechach, bulwersujących Europejczyków. W ten sposób w myśli europejskiej formował się negatywny obraz „ludów pierwotnych", który u schyłku Renesansu wszedł w obręb tzw. „filozofii dzikości", będącej mocnym ogniwem teoretycznych dysput doby Oświecenia. Ta „filozofia dzikości" splotła się z koncepcją „ludzi natury", tworząc jakby antytezę dla kreowanego w tym czasie mitu szczęśliwego bon sauvage (Lutyński 1956, s. 19-80). Odkrycie Ameryki i stopniowe poznawanie tego „obcego" pod każdym względem obszaru było dla Europejczyków poważnym wyzwaniem intelek­ tualnym. Obcy świat nie tylko należało zdobyć i wykorzystać, trzeba go jeszcze było wmontować we własny system poznawczy, objaśnić za pomocą znanych sobie kategorii i tak zinterpretować, by nowo odkryte fakty nie przeczyły obowiązującym sądom i poglądom. Szczególnym przykładem ta­ kich prób likwidacji możliwych kontrowersji były liczne wysiłki interpreta­ cyjne, zmierzające do znalezienia w Biblii elementów świadczących o związ­ kach ludności indiańskiej z sakralnymi dziejami Starego Świata. Na kanwie tych rozważań powstała koncepcja wywodząca Indian od zaginionych ple­ mion Izraela po wojnie z Asyrią, koncepcja wywodząca Indian od Sema czy też od króla Salomona, przeciwstawiająca się tym poglądom, które uważały tubylczych mieszkańców Nowego Świata za odrębny gatunek ludzi, po­ chodzący od „innego Adama". Te pozornie tylko akademickie spory miały znaczny wpływ na sposób traktowania Indian. Były one także począt­ kiem wielkiej dyskusji antropologicznej wokół problemu monogenetycznego czy też poligenetycznego pochodzenia ludzkości (Vitoria 1954; Żywczyński 1956, s. 7-100). Lista zasłużonych kronikarzy przedstawiających niezwykle plastycznie rzeczywistość kulturową Nowego Świata jest bardzo długa i nie miejsce tu by ją szczegółowo omawiać. Trzeba jednak wymienić przykładowo choć­ by kilka nazwisk, szczególnie tych renesansowych „etnografów", których dzieła wywarły znaczący wpływ na kształtowanie się wyobrażeń o naturze „egzotycznych" ludów. Prym wśród nich wiodą misjonarze - szczególnie �14 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI franciszkanie i dominikanie, częściowo także jezuici, łączący dużą docie­ kliwość obserwacyjną ze świadomym gromadzeniem informacji „etnograficz­ nych" i pogłębioną refleksją kulturowo-filozoficzną. Bartolomé de las Casas - autor Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian oraz Historia de las Indias - jako twórca tzw. „czarnej legendy" (negatywnego obrazu konkwisty) wywarł znaczny wpływ na współczesną sobie politykę tubylczą (przeciwnik niewolnictwa Indian), oddziaływał swoimi poglądami na myśl oświeceniową, a i dzisiaj nawiązuje się nierzadko do pewnych jego idei (zob. Las Casas 1951, 1956, 1966; Hanke 1951; Juderías 1920). Jednym z najbardziej znanych kronikarzy renesansowych był José de Acosta i jego Historia natural y moral de las Indias, w której znaleźć można interesujące dywagacje porównawcze oraz prekursorską koncepcję „ewolucji społecznej". Dlatego też do jego dzieła nawiązywali chętnie myśliciele okresu oświeceniowego - w tym G.B. Vico i J. Locke (del Pino 1979a, 1979b, s. 13—43; Acosta 1968). Bez wątpienia szczególnie eksponowaną pozycję w dziejach wczesnych dociekań etnograficznych zajął Bernardo de Sahagun, który pozostawił po sobie monumentalne 12-tomowe dzieło Historia general de las cosas de Nueva España, będące w istocie heterogenicznym zbiorem własnych obserwacji, komentarzy, tekstów wywiadów przeprowadzonych w języku náhuatl, hieroglificznych i ikonograficznych źródeł azteckich, a także mniejszych raportów i opisów pióra jego tubylczych pomocników i informatorów. Dzięki jego dziełu możliwe jest dziś dogłębne poznanie kultury starożytnego Meksyku, a zastosowana przez niego metoda pozyskiwania danych zdumiewa nadal swą nowoczesnością. Dzieło Sahaguna, choć powstałe w poł. X V I w., weszło do naukowego obiegu dopiero w latach 1829-1830 i od tego czasu każde pokolenie etnohistoryków zajmujących się Nowym Światem odkrywa w nim nowe pokłady inspiracji i bezcennych źródeł (zob. D'Olwer 1952; Sahagún 1975; Sten 1980, s. 91-97). Podobny los spotkał inne wybitne dzieło kronikarskie - Relación de las cosas de Yucatán pióra Diego de Landa, będące obecnie podstawowym źródłem wiedzy o dawnej kulturze Majów. Pisane w poł. X V I w. przez człowieka, który zaciekle walczył z przejawami „pogaństwa" paląc nawet bezcenne kodeksy indiańskie, wydane zostało dopiero w 1864 r. i wówczas dopiero rozpoczęło swą faktyczną światową karierę unikatowego tekstu wprowadzającego w dzieje, zwyczaje, wierzenia, wizje świata, systemy kalen­ darzowe i hieroglificzne dawnych mieszkańców Jukatanu (Knorozov 1955, s. 1-96; de Landa 1941). W tym miejscu wspomnieć także należy Gonzalo Fernandeza de Oviedo obranego nie przypadkiem za patrona hiszpańskich etnohistoryków - amerykanistów, Pedro de Cieza de León - nazywanego często „Księciem kro­ nikarzy", Pablo José de Arriaga - znawcę dawnych wierzeń andyjskich, Cristobala de Molina z Cuzco - autora etnograficznej monografii poświę­ conej inkaskim tradycjom czy Bernabé Cobo, który do swego dzieła wyko- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 15 rzystał własne obserwacje, kolonialne dokumenty i wcześniejsze kroniki, do których miał dostęp. Obok etnograficznych relacji hiszpańskich czy portugalskich powstawały także kronikarskie zapisy wykształconych w europejskiej kulturze Indian i Metysów. Dostarczały one wizji historii i tubylczej kultury ukształtowanej z odmiennej perspektywy. Dziś w dobie poszukiwań najlepszych sposobów badania odległych kultur przy uwzględnieniu ich własnych kategorii po­ jęciowych, ten typ wczesnych relacji etnograficznych cieszy się szczególnym powodzeniem (zob. uwagi na ten temat R. Tomickiego 1990, s. 8-10; oraz Dzieje Inków... 1989). W tym właśnie miejscu należy wspomnieć o Filipe Guarnan Poma de Avala - Indianinie z arystokratycznego rodu andyjskiego, który w słabej hiszpańszczyżnie, z licznymi wtrętami w keczua, stworzył unikatowe dzieło El primer Nueva Coronica y Buen Gobierno ukazujące dzieje Tawantinsuyu i kulturę mieszkańców tego kraju, do tego ilustrowane 456 rycinami, z których większość posiada wyjątkową wartość dokumen­ talną. Praca ta, pisana pod koniec X V I w., do 1908 r. była całkowicie nieznana, nie mogła więc oddziaływać na rozwój wczesnej refleksji amerykanistycznej czy etnograficznej. Za to w XX-wiecznej etnologii zdobyła sobie miejsce szczególne - jako dzieło dostarczające cennych informacji 0 funkcjonowaniu inkaskiej cywilizacji (Poma de Ayala 1936, także póź­ niejsze wydania krytyczne). W przeciwieństwie do Poma de Ayala odkrytego stosunkowo nie tak dawno, utwory pisarskiego talentu Garcilaso de la Vega - cuzkeńskiego Metysa żyjącego i piszącego w Hiszpanii, bardzo szybko stały się szeroko znane dzięki XVII-wiecznym tłumaczeniom jego „Komentarzy prawdzi­ wych" na język angielski, francuski i niderlandzki. Tą właśnie drogą jego wizja imperium Tawantinsuyu apoteozująca kulturę Inków przeniknęła do oświeceniowej literatury i nauki społecznej, zapoczątkowując trwającą od trzech stuleci debatę na temat charakteru tego indiańskiego państwa 1 inspirując wielu pisarzy do kreowania socjalistycznych utopii w rodzaju „państwa słońca". Kroniki, o których tu mowa, powstały nie tylko z potrzeby zaspokojenia „głodu" informacji i przekonania o wartości dokumentowanego świata, 2 3 4 2 G . Femando de Oviedo, Sumaria de la natural historia de las Indias (1526), t e n ż e Historia general y natural de las Indias occidentales (1535) oraz na temat tego kronikarza zob.: America y la España del siglo XVI... 1982; Pedro de Cieza de Léon, La crónica del Perú (1550-1560), różne wydania; Pablo J . de Arriaga, La extirpación de la idolatría en el Perú (1621), różne wydania; Cristobal de Molina, El Cuzceno, Relación de las fábulas y ritos de los Incas (1579), różne wydania; Bernabé de Cobo, Historia del Nuevo Mundo (1653), różne wydania. Na temat wartości tych kronik zob.: A. Wedin, El concepto de lo incaico y las fuentes, "Studia Histórica Gothoburguesia", t. 7:1966, Goteborg. Na temat wartości etnograficznych tej kroniki zob.: Frankowska 1967. Zob. wydanie polskie, E l Inca Garcilaso de la Vega, 1991 i tamże: J. Szemiński, „O autorze i jego dziełach", s. 13-43. 3 4 �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI który odchodził w przeszłość. Często chodziło ich autorom także o inne cele, takie jak ukazanie przebiegu podboju, udokumentowanie procesu chrystianizacji, dostarczenie następnym duchownym materiałów instruk­ tażowych, wykazanie własnych praw do podbitych terytoriów, czy udo­ wodnienie, iż hiszpańscy zdobywcy postępowali sprawiedliwie tylko „wy­ zwalając" Indian z niewoli ich rodzimych gnębicieli. Po latach na czoło wysunęły się jednak zdecydowanie ich walory historyczno-etnograficzne, a nie doraźne, i one właśnie zadecydowały o dużym zainteresowaniu tym pisarstwem w formatywnych fazach kształtowania się antropologii. Obraz Ameryki, jaki z tych kart kronikarskich wyłaniał się był w części europejskim „odkryciem" Nowego Świata, w części zaś europejską „in­ wencją" egzotycznego kontynentu. Dlatego dziś dostarcza nam on wiedzy zarówno o dawnej Ameryce i jej mieszkańcach, wzbogacając etnohistoryczny dorobek, jak i wyimaginowanym świecie zamorskiej egzotyki funkcjonującym w renesansowych wyobrażeniach, co oczywiście jest już wkładem w tzw. „etno-antropologię" zajmującą się dekonstrukcją tworzonych przez badaczy tzw. „naukowych fikcji etnograficznych" (Mason 1990, s. 6-8). Wielka szkoda, że ta znaczna rola hiszpańskiego renesansowego dziejo­ pisarstwa etnograficznego nie została szerzej dostrzeżona poza kręgiem specjalistycznych opracowań amerykanistycznych, o czym świadczą bardzo skromne wzmianki lub całkowite milczenie o tym dorobku w liczących się podręcznikach z zakresu dziejów antropologii. Choć od czasów od­ krywających te sprawy klasycznych już dziś artykułów J.H. Rowe'go mija już blisko 30 lat, to nadal postęp w tym względzie jest niewielki, świadcząc jak ciężko jest weryfikować utarte schematy antropologicznego rozwoju (Rowe 1964, 1965). 5 Okres Oświecenia to lata kształtowania się pierwszych teoretycznych zrębów przyszłej antropologii, która nie wyodrębniona jeszcze w samodziel­ nej dyscyplinie, stanowiła część ówczesnej ogólnej nauki społecznej. Jej celem były studia nad historią naturalną ludzkości, mającą odkryć łańcuch zmian od form prostych do złożonych i wyjaśnić pochodzenie faktów kulturowych i społecznych instytucji. Teoretycznym zapleczem tych poszukiwań była teoria rozumu (racjonalizmu) i postępu (progresywizmu) a ulubioną metodą badawczą - swobodna komparatystyka, mająca ujawniać podobieństwa i re­ gularności międzykulturowe. Nadal miejsce przyszłych terenowych etnogra­ fów zajmowali misjonarze, żeglarze i podróżnicy, którzy bezpośrednio styka­ jąc się z „innym" światem opisywali go tak jak umieli i postrzegali odmienne kultury - dostarczając w ten sposób Europie nowych obrazów zamorskich ludów i krajów (Waligórski 1973, s. 91-130). s Zob. np. Mühlmann 1968, Harris 1968, Penniman 1974, Voget 1975. Autor ten poświęca nieco uwagi tym problemom jako jeden z nielicznych. Por. także Brozi 1992. Autor omawia wprawdzie ogólnie rolę okresu wielkich odkryć geograficznych, ale poprzestaje na ogólniko­ wych charakterystykach pomijając milczeniem znacznie ważniejszych kronikarzy - etnologów. �500 L A T ODKRYWANIA A M E R Y K I 17 Jeśli okres Renesansu zdominowany był pod interesującym nas względem przez Hiszpanów, to Oświecenia należało już do Francuzów, Anglików, a w końcowej fazie i Niemców. Ich relacje podróżnicze cieszyły się dużą popularnością i niemal zawsze od razu wchodziły w duży krąg społecznego odbioru, wzbogacając filozoficzno-socjologiczne traktaty. Kryzys hiszpań­ skiego imperium zakończony wojnami wyzwoleńczymi nowych latynoame­ rykańskich społeczności nie sprzyjał podróżom po południowej części Nowe­ go Świata. Dlatego też niewiele mamy w tym okresie liczących się dzieł traktujących o sprawach amerykanistycznych. Jedno jednak z nich odegrało szczególną rolę, a data jego wydania (1724) uznana nawet została za cezurę otwierającą epokę nowożytnej antropologii i zapoczątkowującą typ wyjaś­ nień „rozwojowych" (developmentalism) zorientowanych na rekonstrukcję procesów ewolucyjnych zmian ludzkiego świata (Voget 1975, s. 42-90). Dzie­ łem tym była relacja Josepha Lafitau - jezuickiego misjonarza pt. Moeurs des sauvages amerricains comparee aun moeurs des premier temps, będąca z jednej strony etnograficznym opisem kultury i społeczeństwa Irokezów, opartym na własnych kilkuletnich badaniach i wypełnionych materiałem innego misjonarza przebywającego wśród tej grupy Indian przeszło pół wieku, z drugiej zaś strony - porównawczym traktatem poszukującym wspólnych elementów w kulturach Nowego i Starego Świata. Rozprawa Lafitau uzyskała znaczny rozgłos, a zawarte w niej spostrzeżenie często wykorzystywane były przez oświeceniowych filozofów społecznych (J.J. Rousseau, Volter). Do szczególnych jej walorów zaliczyć można staran­ ność etnograficznych rekonstrukcji oraz zacięcie teoretyczne i komparatystyczne. To właśnie Lafitau sto lat przed L.H. Morganem i jego słynną Ligą Irokezów odkrył matriarchalny system pokrewieństwa, w swych docieka­ niach doceniał walory przeżytków kulturowych, a co najważniejsze przed­ stawiał „dzikich" Indian - nie jako reprezentantów „dziwacznej rasy", lecz jako ludzi „innych" mających jednak z Europejczykami (szczególnie staro­ żytnymi) wiele wspólnego (Cocchiara 1971, s. 111-119). Żałować należy, iż mimo sławy jaką dzieło to słusznie uzyskało, ten nurt prekursorskiej etno­ grafii łączącej terenowe penetracje z dywagacjami porównawczymi nie zna­ lazł wielu naśladowców aż do pocz. X X w. ustępując podróżniczym relacjom z wypraw „dookoła świata" (J. Cook, La Perouse, L.A. Gougainville), a na­ stępnie typowym „antropologom fotelowym" doby pozytywizmu. Ze wzglę­ du na poruszaną w tym szkicu tematykę, warto w tym miejscu wymienić podróżnika, który choć etnografem nie był, to jednak wywarł ogromny wpływ na wzrost europejskich zainteresowań światem przyrody i kultury Ameryki Południowej. Człowiekiem tym był oczywiście Alexander von Humboldt (1842), który w pocz. X I X w. spędził prawie pięć lat na wędrów­ kach po bezdrożach południowoamerykańskiego kontynentu, zapoczątko­ wując wielką falę podróżnictwa do wnętrza krajów, które dotychczas dla ludzi spoza Hiszpanii były całkowicie niedostępne. Tą drogą docierać zaczęły do Europy pierwsze rzeczowe informacje o tubylczych plemionach wnętrza �18 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Gujany i Amazonii, wzbogacając bank danych etnograficznych wyko­ rzystywanych przez ewolucjonistów. Czerpano je od takich autorów jak Maximilian Prinz zu Wied (1820-1821, 1838-1841), Robert i Richard Schomburkgowie (1847-1848, 1841) czy A. Dessalines d'Orbigny (1839). Około połowy X I X w. zaczęły kształtować się instytuq'onalne podstawy nauk antropologicznych (etnologicznych), których dominującym paradyg­ matem stała się koncepcja ewolucyjnego rozwoju społeczeństwa i kultury zbudowana na wierze w jedność psychiki ludzkiej, w uniwersalne zasady postępu, w stadialną względność form kulturowych przechodzących od niż­ szych ku wyższym stopniom złożoności, wreszcie na przekonaniu o doniosłej roli przeżytków jako „żywych skamienielin" umożliwiających rekonstrukcję minionych faz dziejów. Klasyczny ewolucjonizm - dążący do antropologicz­ nych syntez i studiów nad pierwocinami poszczególnych „dziedzin" kultury (np. rodziny, religii, państwa) nie dawał większej zachęty do podejmowania systematycznych badań terenowych konkretnych terytoriów czy ludów, gdyż większym zaufaniem darzył te metody, które pozwoliły zestawiać ze sobą maksymalną liczbę różnorodnych faktów pochodzących z najodleglejszych regionów świata (metoda porównawcza, analiza podobieństw kulturowych i wykorzystywania analogii) nie przejmując się zbytnio ich kontekstualnością (a raczej jej brakiem) i weryfikacją. Do nielicznych badaczy podejmujących się w tych czasach badań tereno­ wych należał obok A.C. Haddona, zajmującego się rdzennymi Australij­ czykami, L.H. Morgan - jeden z głównych twórców ewolucjonizmu kulturo­ wego. Badacz ten już od lat dziecięcych przebywał w okolicach zamiesz­ kałych przez Irokezów (przede wszystkim znał dobrze grupę Seneca) i te pierwsze kontakty przekształciły się później w intensywne zainteresowanie badawcze, których efektem stała się głośna praca Liga Irokezów (1851), gdzie na nowo (po Lafitau) zwrócił uwagę na matriarchalne elementy społecznego systemu. Idąc dalej tym tropem zajął się Morgan bardziej intensywnie sys­ temami pokrewieństwa obficie wykorzystując w swym dziele Systems of Consangunity ond Affinity of the Human Family (1870) nie tylko material irokezki, ale także dane z własnych badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian wnętrza Stanów Zjednoczonych, wreszcie u schyłku życia opublikował mniej znaną monografię Houses and House life of American Aborigénes (1881) wykorzystującą po społu materiały etnograficzne i archeo­ logiczne. Głęboką znajomość kultury Irokezów wykorzystał Morgan nie tylko w wymienionych wyżej monografiach, ale swą wiedzę na ten temat wprowadził do najsłynniejszej pracy Społeczeństwo pierwotne (1877) będącej systematycznym wykładem ewolucyjnej wizji kultury (Resell 1964; Terray 1972; White 1951). W tym ogólnym obrazie „pierwotnego społeczeństwa", jak i w teoretycz­ nych konstrukcjach L.H Morgana spory udział mają jego indiańskie bada­ nia, materiały i doświadczenia. Rzec można, iż tak jak dla wielu późniejszych badaczy terenowych poczynając od B. Malinowskiego, także i dla Morgana �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 19 - świat pozaeuropejskich kultur objawił mu się przede wszystkim przez pryzmat jego osobistego oglądu życia Irokezów. Mimo późniejszej silnej krytyki teoretycznych konstrukcji Morgana był on badaczem, który „od­ krył" Irokezów i „wprowadził" ich w obręb światowej antropologii jako swego rodzaju „archetyp" pierwotnego społeczeństwa, który umożliwił mu opracowanie koncepcji rodu macierzyńskiego, rozbudowę klasyfikaq'i syste­ mów pokrewieństwa czy pogłębienie wiedzy na temat narodzin społeczeństw ustratyfikowanych (Ter-Akopjan 1983, s. 277-298). Obok L.H.Morgana wypada także wspomnieć w tym miejscu innego amerykańskiego badacza, który w czasach dominacji „fotelowej antropologii" nie stronił od badań terenowych. Badaczem tym był H.R. Schoolcraft - niestrudzony zbieracz indiańskiego folkloru oraz wybitny znawca tubylczych dziejów, szczególnie zaś kontaktów interetnicznych. Jego kolekcjonerska pasja obejmująca za­ równo indiańską tradycję, historyczne dokumenty, dane statystyczne i ocenę sytuacji współczesnej uczyniła z niego prekursora późniejszych profesjonal­ nych studiów etnohistorycznych, tak dobrze rozwijających się w Stanach Zjednoczonych po I I wojnie światowej (Schoolcraft 1851-1857). Zbliżoną rolę odegrał także inny amerykański znawca indiańskich kultur, a mianowicie J. Mooney, który w 1896 r opublikował klasyczną i do dziś wydawaną książkę The Ghost Dance Religion and the Sioux Out reak of1890. Była ona w ówczesnej etnografii dziełem całkowicie wyjątkowym. Po pierw­ sze chwytała niemal na gorąco wydarzenia związane z kryzysową sytuacją, w jakiej znaleźli się Indianie Sioux po umieszczeniu ich w rezerwatach, odchodząc od konwencji śledzenia tradycji i przeżytków. Po drugie - była pierwszą poważną monografią nowej natywistycznej religii otwierając tym samym oryginalny nurt studiów nad religijnymi przeobrażeniami wśród tubylczych ludów trzech kontynentów. Po trzecie - ukazywała jak można harmonijnie łączyć studia terenowe z poszukiwaniami etnohistorycznymi wykorzystującymi najróżnorodniejszego typu materiały archiwalne (zob. Posern-Zielińska 1972, s. 136-144). Obok indywidualnych badaczy, których naukowa działalność zaważyła w sposób istotny na dziejach antropologii i amerykanistyki, wskazać także trzeba na jedną szczególnego rodzaju instytuq'c, a mianowicie na powołane w Waszyngtonie w 1879 r. Bureau of American Ethnology będące rządową placówką w ramach słynnego „Smithsonian Institution". Jej organizator i pierwszy dyrektor - J.W. Powell uczynił z tego Biura prawdziwe centrum intensywnych badań nad zanikającymi na skutek osadzenia w rezerwatach tradyq'ami i zwyczajami indiańskich plemion. Choć na czoło zadań tej placówki wysunęły się akcenty „ratunkowe" i dokumentacyjne, to jednak także w jej ramach formowały się pierwsze projekty antropologii stosowanej, a wydawane regularnie i znane na całym świecie serie publikaq'i stworzyły 6 6 Dzido Mooney a wydane zostało przez zasłużone w działaniach wydawniczych Bureau of American Ethnology (Annual Report 1892-1893, t. 2, Washington 1896). �20 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI solidne źródłowe podstawy przyszłej XX-wiecznej amerykańskiej antropo­ logii kulturowej (Berkhofer 1979, s. 54; Hultkranz 1966, s. 54). Orientacja dyfuzjonistyczna, która wyrosła z opozycji do klasycznego ewolucjonizmu, rozwijała się przede wszystkim w Europie, a jeśli podej­ mowała badania terenowe na zamorskich terytoriach to bardziej intereso­ wała się Afryką, Azją i Oceanią, aniżeli amerykańskim kontynentem, co oczywiście związane było z kolonialnymi planami europejskich mocarstw. Wyjątkiem w tej mierze była słynna wiedeńska szkoła kręgów kulturowych założona przez P.W. Schmidta i rozwijana przez jego werbistowskich współ­ pracowników. Wszyscy oni nie tylko wzbogacali nowymi pomysłami metodę kulturowo-historyczną, ale próbowali zastosować ją do studiów nad geneza i rozwojem wierzeń, których osią była koncepcja monoteizmu pierwot­ nego konstruowana przez Schmidta w jego głośnym wielotomowym dziele Der Ursprung der Gotesidee (1912-1955). Dla poparcia tej kontrowersyjnej tezy, odwracającej przyjęty dotychczas porządek ewolucji religii, uczniowie Schmidta rozpoczęli serie intensywnych badań terenowych wśród ludów, które uznawano wówczas za najpierwotniejsze, zamierzając w ten sposób zebrać nowy materiał empiryczny wykazujący ostatecznie powszechność i pierwotność wiary w Istotę Najwyższą. Jednym z tych badaczy był M . Gusinde, który w latach 1918-1924 czterokrotnie wyprawiał się do In­ dian Ziemi Ognistej opracowując drobiazgową monografię zamieszkałych tam tubylców w przededniu ich niemal całkowitej zagłady. Praca Die Feuerland-Indianer, choć dość często krytykowana ze względu na przyjmowane przez Gusindego założenia, szybko stała się dziełem bardzo znanym z uwagi na zawarty w nim wszechstronny i uzyskany bezpośrednio od Indian obraz życia społeczności reprezentującej rzeczywiście pod względem organizacji społecznej i materialnego wyposażenia najprostsze znane dotychczas formy. W ten sposób antropologia „odkryła" dla siebie Indian Ziemi Ognistej, podobnie jak wcześniej uczynili to z Irokezami J.F. Lafitau i L.H. Morgan (Gusinde 1951; Koppers 1924). Na nowo tematy amerykanistyczne pojawiły się w schyłkowych nurtach wielkiej dyfuzjonistycznej orientacji i to pod postacią różnych koncepcji migracjonistycznych starających się wykazać transoceaniczne powiązania kulturowe łączące w okresie prekolumbijskim Stary Świat z Ameryką. Posługując się zbieżnościami kulturowymi i wątpliwej jakości analogiami próbowano łączyć w jedną całość dzieje starożytnych cywilizacji wszystkich kontynentów (np. koncepcja kultur megalitycznych) i udowodnić, iż ośrodki indiańskich cywilizacji w Mezoameryce i w Andach powstały w wyniku oddziaływań zewnętrznych impulsów. Do wybitnych badaczy tej grupy na­ leżeli ojciec francuskiej amerykanistyki P. Rivet, argentyński antropolog J. Imbelloni, najbardziej bezpośrednio związany ze szkołą wiedeńską - R. Heine-Geldern, jego amerykański partner G.F. Ekholm, oraz znany skandynawski etnolog E. Nordenskjóld. Listę tę w najnowszych już czasach uzupełnił bez wątpienia Th. Heyerdahl, który swoimi koncepcjami trans- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 21 atlantyckich i transpacyficznych migracji potrafił zainteresować nie tylko kręgi specjalistów, ale i szeroką opinię publiczną. Geograficzna izolacja amerykańskiego kontynentu przyciągała uwagę wielu badaczy słusznie rozu­ mujących, iż fakt ten stanowi wyjątkowo sprzyjającą okoliczność dla wszel­ kiego rodzaju rozważań na temat dróg niezależnego rozwoju, podobnych relacji adaptacyjnych czy jak w przypadku dyfuzjonistów siły oddziaływań cywilizacyjnych centrów pokonujących nawet morskie bariery (Harris 1968, s. 373-392; Voget 1975, s. 339-359). Nowa i jak dotąd największa fala naukowych zainteresowań ludnością indiańską ogarnęła amerykańską antropologię w związku z formowaniem się jej nowoczesnego kształtu za sprawą F. Boasa. Już w dobie I wojny światowej Boas i jego uczniowie w sposób zdecydowany dominowali na antropologicznej arenie Stanów Zjednoczonych. To właśnie oni przystąpili do unaukowienia kulturowej antropologii i wyposażenia jej w koncepqe i metody, które uczynić z niej miały dyscyplinę prawdziwie społeczną i rzeczywiście objaśniającą ludzką kondyq'e w jej partykularnych (etnicznych), jak i uniwersalnych formach egzystencji. Ich reformatorskie pomysły rodziły się w środowisku akademickim, ale testowano je, ulepszano i rozwijano w trakcie badań terenowych prowadzonych w większo­ ści wśród rodzimych społeczności indiańskich. To właśnie w trakcie tych badań i bezpośrednich kontaktów antropologów i tubylczych respondentów powsta­ wały główne zręby współczesnej antropologii, w tym koncepcje kulturowego pluralizmu oraz idea relatywizmu kulturowego, a także postulat badania konkretnych kultur etnicznych w maksymalnie dogłębny sposób - niejako „od środka", tak aby antropolog mógł uchwycić ich unikatową specyfikę (charakter, wzory, konfiguracje). Każdy z ówczesnych badaczy wyspecjalizował się zatem w kulturach jednego obszaru, traktując je jednak jednocześnie jako swego rodzaju case studies umożliwiające lepsze poznanie praw rządzących całą kulturą, a także jako szczególnego rodzaju kulturowe całości rozpoznawalne przez kontekst i wzajemne relacje jej składowych elementów. I tak F. Boas prowadził swe terenowe penetracje wśród Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża, C. Wissler i R. Lowie studiowali głównie plemiona Wielkich Rów­ nin, A. Kroeber poświęcił się badaniom Indian kalifornijskich, a P. Radin zainteresował się grupą Winnebago ze Środkowego Zachodu (Blackwood 1974, s. 321-360). Twórcy amerykańskiej etnolingwistyki z kręgu E. Sapira, w tym przede wszystkim B. Whorf, przenieśli doświadczenia językoznawstwa europejskie­ go na badania języków indiańskich Stanów Zjednoczonych i Mezoameryki. Nie tylko analizowali oni ich wewnętrzną strukturę i dokonywali nowych klasyfikacji, ale co ważniejsze ten właśnie indiański materiał pozwolił im na wypracowanie nowego podejścia na temat relacji wiążących język i kulturę, znanego jako teza relatywizmu językowego, która otwierała drogę przyszłym studiom o charakterze kognitywnym (Burszta 1986, s. 35-58). Na intensywnych badaniach wśród Indian opierali swoje teoretyczne konstrukcje także amerykańscy etnopsychologowie i to zarówno ci, którzy �22 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI odwoływali się do Freuda i Junga (orientacja psychoanalityczna), jak i ci, którzy byli zwolennikami nurtu „kulturalistycznego" nazywanego inaczej „szkołą kultury i osobowości". Rezultatem inspiracji neofreudowskiej w an­ tropologii kulturowej było ukształtowanie się specyficznego podejścia ant­ ropologicznego polegającego na rekonstruowaniu życiorysów zwykłych In­ dian lub też wybitnych jednostek z tego grona, np. wodzów, szamanów, by na tej podstawie analizować kulturowe uwarunkowanie struktury osobowo­ ści i wyrokować o typie etnicznej kultury poszczególnych grup plemiennych. Ten rodzaj studiów zapoczątkowany przez A. Kroebera w 1908 г., kon­ tynuowany był później przez badaczy związanych z antropologicznymi oś­ rodkami Uniwersytetu Columbia i Yale, a do najsłynniejszych opracowań tego typu należały biografie Indianina z plemienia Winnebago P. Radina (1926), Indianina Navajo W. Dyke (1938), Kwakiutla pióra CS. Forda (1941) i znane także w Polsce dzieło L.W. Simonsa (1964) przedstawiające Indianina Hopi. Warto tu zaznaczyć, iż metoda ta wzmocniona także eks­ perymentem podobnego nieco typu zastosowanym przez socjologów (vide Znaniecki i Thomas) rozpowszechniła się bardzo silnie w naukach społecz­ nych szczególnie po I I wojnie światowej. Na gruncie amerykańskiej an­ tropologii kontynuowana była głównie przez O. Lewisa, który spisując losy rodzin indiańskich, metyskich, czy portorykańskich formułował swe głośne i dyskusyjne tezy na temat tzw. „kultury nędzy" (Lewis 1964, 1970, 1976; zob. też: The Culture of Poverty..., 1971). Wśród ludności tubylczej pracowali także wybitni przedstawiciele orien­ tacji konfiguracjonistycznej, a w ich liczbie R. Benedict poszukująca we wzorach kultury odpowiedzi na pytanie na temat logiki budowy konkret­ nych kultur etnicznych. Jej analizy społeczeństwa Zuni i Kwakiutlów, pro­ wadzące do ich interpretacji w kategoriach zapożyczonych od Nietzchego, uznane zostały wkrótce za klasyczne opracowania antropologiczne uwypuk­ lające znaczenie postawy relatywistycznej w studiach porównawczych, międzykulturowych (Benedict 1966). Z kolei dociekliwe badania nad związkami dominacji cech kulturowych poszczególnych plemion a charakterystyką środowiska przyrodniczego kon­ kretnych obszarów geograficznych obu Ameryk umożliwiły amerykańskiej antropologii (C. Wissler, A. Kroeber, H.E. Driver, J.H. Steward) wypraco­ wanie teorii areałów kulturowych, tak użytecznej dla klasyfikacji kultur. To po części antropogeograficzne podejście doprowadziło w rezultacie do wy­ kształcenia się nurtu ekologii kulturowej, czerpiącej także soki z tradycji neoewolucjonistycznych rozważań oraz prób kwantytatywnych analiz komparatystycznych zestawiających cechy kulturowe ważniejszych grup etnicz­ nych całego świata (G.P. Murdock); (zob. Gierszewski 1987, s. 347-348). Obserwacja życia Indian w obrębie rezerwatów, postępującej tam gwał­ townej zmiany kulturowej wywołanej przez kontakt z obcą cywilizacją do­ prowadziła do powstania teorii akulturacji, która szybko okazała się nie­ zwykle przydatnym instrumentem interpretacji procesów przeobrażeń za- �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 23 chodzących w społeczeństwach „tradycyjnych" na skutek oddziaływań ob­ cych i dominujących systemów kulturowych. Koncepcja ta miała nie tylko ułatwić zrozumienie żywiołowych procesów zmian, ale także umożliwić sku­ teczne nimi sterowanie, co zaowocowało nową specjalizacją antropologiczną w postaci antropologii stosowanej. Do klasycznych autorów amerykańskich zajmujących się kwestią akulturacji - głównie na przykładzie tubylczych grup Stanów Zjednoczonych - należą R. Redfield, R. Linton i M.J. Herskovits (1936) - twórcy głośnego memorandum z 1935 г., które stało się punktem wyjścia światowej dyskusji na temat definicji akulturacji. Listę północnoamerykańskich kierunków, orientacji i podejść badaw­ czych, które wypracowane zostały dzięki zaangażowaniu się antropologów kulturowych ze Stanów Zjednoczonych w terenowe badania społeczności indiańskich z rodzimych rezerwatów, wspólnot chłopskich Wyżu Andyj­ skiego i Mezoameryki czy rozproszonych w amazońskiej dżungli osad można by było jeszcze rozbudować. Nie zmieniłoby to jednak ogólnej wymowy faktów wskazujących na to, iż w pierwszej poł. X X w. Indianin stał się ulubionym, a może najwygodniejszym „partnerem" amerykańskiego antro­ pologa, który poznając jego życie starał się jednocześnie doskonalić własny warsztat badawczy i wypowiadać na temat ogólnych reguł budowy i funk­ cjonowania kultury. Podobną rolę w brytyjskiej antropologii społecznej odegrał afrykański Murzyn, a w etnografii rosyjskiej (radzieckiej) syberyjski tubylec. Tak silnie uwarunkowane preferencje miały swoje dobre i złe strony. Ta swoista kulturowo-geograficzna specjalizacja pogłębiała znajomość kon­ kretnych kultur, ale sprzyjała także pewnej jednorodności i jednostronności wynikającej z braku szerszych perspektyw komparatystycznych. Sytuacja zaczęła się zmieniać zdecydowanie dopiero po I I wojnie światowej (w od­ niesieniu do Stanów Zjednoczonych), kiedy to antropologowie amerykańscy coraz chętniej wyruszali na wyspy Pacyfiku, do Czarnej Afryki i do krajów azjatyckich. Ta nowa strategia badań terenowych podyktowana została nie tylko potrzebą znalezienia „świeżych", dotąd jeszcze nie badanych społecz­ ności, ale także naukową ekspansją Stanów Zjednoczonych wspartą znacz­ nymi środkami finansowymi. Nie bez znaczenia były także pewne trudności na arenie lokalnej odstręczające od kontynuowania „tradycyjnych" kierun­ ków badań terenowych. Wiązały się one przede wszystkim ze wzrastającą niechęcią społeczności indiańskich w USA względem antropologów, których intensywne penetracje rezerwatów nie tylko stały się uciążliwe - czego anegdotycznym wyrazem jest znana dykteryjka opowiadająca o składzie typowej indiańskiej rodziny zło­ żonej z tubylczych rodziców, grupki dzieci i jednego antropologa, ale także coraz częściej oceniano je jako nieprzydatne dla samych Indian. Ich ostre słowa krytyki pod adresem antropologów zawierały przede wszys­ tkim zarzuty o to, iż mimo wielu dziesięcioleci badań studia te w niczym istotnym nie poprawiły losu Indian, a ich jedynym efektem stał się rozwój samej antropologii kulturowej jako nauki Białego człowieka oraz często �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI błyskotliwe kariery wielu badaczy tubylczych kultur. W tej sytuacji narastała niezbyt sprzyjająca atmosfera w rezerwatach, a antropologa coraz częściej zastępował historyk. Ten bowiem - dzięki znajomości i umiejętności interp­ retacji starych dokumentów stawał się często rzecznikiem i ekspertem strony tubylczej w jej roszczeniach rewindykacyjnych względem administracji sta­ nowej czy federalnej (Posern-Zieliński 1977). W tym samym czasie stopniowo, acz systematycznie ulegała zmianie atmosfera w krajach Ameryki Łacińskiej, które opanowywała fala antyamerykańskich nastrojów żywiąca się zarówno uzasadnionymi obawami przed hegemonią północnego mocarstwa, jak i nacjonalistyczno-populistyczno-rewolucyjną demagogią. Amerykański badacz terenowy stawał się w tej sytuacji człowiekiem często niezbyt mile widzianym a nawet czasami podejrzewanym o agenturalne powiązania. Nic więc dziwnego, że zaczęto szukać nowych przestrzeni badawczych na innych kontynentach, jak i na nowych obszarach antropologicznych zainteresowań (studia nad imigran­ tami, grupami subkulturowymi, mniejszościami religijnymi, czy wreszcie nad różnymi aspektami współczesnej amerykańskiej cywilizacji). Domi­ nujący niegdyś w antropologii kulturowej motyw indiański schodził de­ finitywnie na plan dalszy, zajmując miejsce mniej więcej dostosowane do znaczenia i roli ludności tubylczej w dzisiejszym życiu Stanów Zjedno­ czonych. Antropolog amerykański przestał być przysłowiowym członkiem rodziny indiańskiej, a stawać się zaczął uważnym obserwatorem współ­ czesnego świata i dzisiejszej Ameryki. Odkrywanie Ameryki w obrębie studiów antropologicznych, choć od­ bywało się głównie w ramach zainteresowań badaczy ze Stanów Zjednoczo­ nych, to jednak bardzo wyraźnie zaznaczyło swą obecność w Europie, i to przede wszystkim za sprawą głośnych studiów francuskiego etnologa C. Lévi-Straussa. Pomijam tu badania specjalistyczne ukierunkowane na poznawanie Ameryki Indiańskiej, które tworzyły odrębny nurt zaintereso­ wań w ramach europejskich studiów antropologicznych (etnologicznych). Wypracowana przez tego wybitnego badacza teoria i metoda strukturalna wykorzystywała jako etnologiczne tworzywo przede wszystkim dane po­ chodzące z kultur indiańskich. Ich dobra znajomość inspirowała i rozbudza­ ła antropologiczną refleksję C. Lévi-Straussa, z drugiej zaś strony nowe strukturalistyczne podejście, rewolucjonizujące w pewnym sensie warsztat etnologiczny, prezentowane było na różnych stadiach swego rozwoju niemal wyłącznie na przykładach zaczerpniętych ze sztuki, mitologii czy organiza­ cji społecznej rdzennych mieszkańców Nowego Świata. Ta amerykań­ ska przygoda C. Lévi-Straussa zaczęła się w latach 1935-1939 kiedy to francuski etnolog wykładał na uniwersytecie w Sao Paulo, wyprawiając się w tym czasie w głąb Brazylii celem poznania stanu zachowania tubylczych kultur i oceny kondycji tzw. „ludów pierwotnych" będących dotąd głównym przedmiotem zainteresowań antropologii. Literacko-naukowym rezultatem tych podróży stała się słynna książka Smutek tropików, w której znaleźć �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 25 można wiele uwag i refleksji zapowiadających późniejsze propozycje teoretyczno-metodologiczne C. Levi Straussa (1964). Odwiedzani przez niego Indianie Bororo, Kaduewo, Nambikwara i Tupi-Kawahib stali się dla późniejszego twórcy strukturalizmu reprezentantami świata, po którym peregrynując można zanurzyć się w przeszłość, obcować z nieskażonym cywilizacją „stanem pierwotnym", rozpoznawać nieuświadamiane reguły rządzące-kulturą i społeczeństwem, odkrywać „egzotykę" in­ nych kulturowych kręgów, a oswajając się z tą obcością postrzegać w nowym świetle własną europejską cywilizację, wreszcie zastanawiać się nad rolą etnologa w procesie poznawania odległych kultur i nad ograniczeniami jego instrumentów badawczych. Po powrocie do Europy C. Lévi-Strauss zaniechał dalszych osobistych penetracji „etnograficznych krańców świata" koncentrując się całkowicie na rozwijaniu i udoskonalaniu swej antropologii strukturalnej. W tym jednak dziele z podziwu godną konsekwencją wykorzystywał obficie materiały ame­ rykańskie zebrane przez minione i współczesne mu generacje badaczy. W ten sposób każdy czytelnik Antropologii strukturalnej czy Myśli nieoswojonej zgłębiając meandry strukturalnych propozycji interpretacyjnych poznawał także po części świat indiańskich kultur, który na kartach książek C. Lévi-Straussa przywoływany był jako egzemplifikacja prostych, logicznych i ukrytych pod powierzchnią obserwowalnych zjawisk uniwersalnych reguł budowy i funkcjonowania kultury (Lévi-Strauss 1969, 1970). Najbardziej ulubionym poligonem strukturalnych analiz C. Lévi-Straussa był obszar południowo-amerykańskiej mitologii, której znajomość była u te­ go badacza wręcz zdumiewająca. Czterotomowy zespół analitycznych w treś­ ci dzieł składających się na cykl „Mitologiques" {Le cru et le cuit, 1964, Du miel aux cendres, 1967, L'origine des manieres de table, 1968 i L'homme nu, 1971) znany w edycjach anglojęzycznych jako Introduction to a Science of Mythology jest nie tylko próbą wykazania reguł transformacji mitów, a więc i myślenia mitycznego, ale stanowi także wielki „corpus" mitów indiańskich od Matto Grosso do Północno-Zachodniego Wybrzeża, które ukazując we­ wnętrzną różnorodność wątków i konkretno-kulturowych kontekstów służyć miały w istocie udowodnieniu tezy o ich wewnętrznej zbieżności logicznej świadczącej o uniwersalności form działania umysłu ludzkiego (Paluch 1990). Świat indiańskich wyobrażeń był dla C. Lévi-Straussa nie tyle rzeczywistoś­ cią mentalną przedstawicieli konkretnych kultur, co wygodną przestrzenią umożliwiającą docieranie do głęboko skrytych w nieświadomości tajników ludzkiego myślenia. W jednej ze swych ostatnich prac Drogi masek (1985) poświęconej ana­ lizie korespondencji zachodzącej między sferą mitów, sakralnych obiek­ tów i obrzędów C. Lévi-Strauss jeszcze raz sięgnął do bogato udokumen­ towanego etnograficznymi materiałami obszaru Północno-Zachodniego Wy­ brzeża, którego rdzenna kultura fascynowała wielu badaczy poczynając od F. Boasa. Przeprowadzając swe misterne strukturalne analizy francuski �26 ALEKSANDER POSERN-Z1ELIŃSKI klasyk antropologii narzucił sobie większy rygoryzm w traktowaniu ma­ teriału nie ignorując w tym stopniu czynnika czasu, przestrzeni i kontekstu etnicznego, jak czynił to w swoich „Mitologiques". Wręcz przeciwnie - starał się zbudować dzieło, które połączyłoby dwa ważne pryncypia współczesnych badań - wnosiło wkład w rozpoznanie dziejów funk­ cjonowania i przekształceń konkretnej kultury i dawało asumpt do budowy uniwersalnych twierdzeń antropologicznych wzbogacających nie tylko naszą wiedzę o Ameryce i jej mieszkańcach, ale ułatwiających nam zro­ zumienie kultury w ogólności. Wydaje się, że C. Lévi-Strauss był ostatnim znaczącym etnologiem, który sięgając do amerykanistycznych materiałów budował swe misterne konstruk­ cje strukturalistyczne wzbogacając i inspirując całą światową humanistykę. Wprawdzie nadal wielu współczesnych czołowych antropologów uprawia swą dyscyplinę odwołując się do przykładów z Nowego Świata, to jednak coraz częściej problematyka stricte amerykanistyczna staje się przedmiotem studiów wyspecjalizowanych w tym kierunku badaczy, którzy bardziej skłon­ ni są rozwijać swe zainteresowania „obszarowe" i pogłębiać znajomość kulturowych realiów tej części świata przy wykorzystaniu najnowszych pro­ pozycji i metod antropologii, aniżeli wykorzystywać swą amerykanistyczna kompetencję i znajomość problematyki dla tworzenia nowych dróg rozwoju antropologii ogólnej. Zjawisko to nie jest niczym szczególnie osobliwym i mieści się w ramach coraz bardziej popularnej tendencji podziału an­ tropologii na „specjalizacje terytorialne" umożliwiające ściślejszą współpracę interdyscyplinarną oraz bardziej intensywne i pogłębione studia. To właśnie tego rodzaju nowe podejście przyczyniło się w ostatnich latach do wielkiej fali krytycznej refleksji na temat wcześniejszych rezultatów ba­ dawczych z zakresu studiów nad Ameryką Indiańską. Nurt dekonstruktywizmu - tak silny we współczesnej humanistyce - zaznaczył się także i na tym obszarze umożliwiając powstanie prac ukazujących wiele zdawałoby się już dobrze poznanych zagadnień z całkowicie nowej strony. Część tych wysiłków skierowana została w stronę ukazującą jak w procesie „odkrywa­ nia" i „poznawania" Ameryki i jej rdzennych mieszkańców następowało formowanie się specyficznego europejskiego (w sensie kulturowym) obrazu Nowego Świata, który był bardziej konstrukcją „wymyśloną", aniżeli próbą faktycznego odwzorowania rzeczywistości. Proces ten zapoczątkowany zo­ stał w dobie odkryć i podbojów, ale kontynuowany był przez cały okres późniejszy nie wyłączając lat, w których pojawiały się już poważne studia naukowe. Te „wymyślone" obrazy brane dotąd często za „obiektywny" opis faktów i zdarzeń (jak np. kanibalizm Indian południowo-amerykańskich; Arenš 1979, Tomicki 1983) składały się z co najmniej trzech różnych faktur - warstwy eurocentrycznych uprzedzeń, wzorów postrzegania świata i scientocentrycznych idiosynkrazji, warstwy rzeczowych, choć nie zawsze pełnych obserwacji i wreszcie warstwy złożonej z przeinaczeń, mimowolnych zafałszowań, błędnych interpretacji i nieporozumień będących efektem trudności �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 27 w dialogu międzykulturowym (Buchowski 1992, s. 52-57). Współczesne „od­ krywanie" Ameryki przebiega więc jakby dwutorowo. Z jednej strony jest to „dekonstrukcja" dotychczasowego dorobku i próba odsiania ziaren od plew, przy jednoczesnym poznawaniu meandrów kształtowania się klasycznej wie­ dzy o Ameryce, z drugiej strony jest to próba kontynuacji badań ameryka­ nistycznych, ale dość gruntownie przeorientowanych. Reorientacja ta jest wynikiem zarówno ogólnej sytuacji we współczesnej antropologii jak i wewnętrznych przewartościowań zachodzących w studiach amerykanistycznych. Po pierwsze, odchodzi się wyraźnie od dotychczaso­ wych neopozytywistycznych wzorów uprawiania nauki przeciwstawiając się ich scientyzmowi bardziej humanistyczną interpretację starającą się nie tracić z pola widzenia człowieka i świata jego wartości poprzez rozwijanie podejścia typu „emic" zgodnego z postulatami kognitywistycznej orientacji. Po drugie rośnie zainteresowanie nowymi obszarami badań - takimi jak: studia etnicz­ ne nad kontaktami interetnicznymi, etnorozwojem, etnocydem, formowa­ niem się nowych jednostek etnicznych itp., studia etnoekologiczne czy wresz­ cie etnohistoryczne. Po trzecie coraz większy nacisk kładzie się na tego rodzaju studia, które nie tylko zaspokajałyby cele poznawcze, czy posiadały status istotności teoretycznej, ale które mogłyby także mieć znaczenie prak­ tyczne - szczególnie dla samych rdzennych mieszkańców Nowego Świata, pomagając im w przetrwaniu, adaptacji do nowych warunków i w przyszłym rozwoju uwzględniającym specyfikę etnicznej kultury (Posern-Zieliński 1989, s. 18-35). W ten sposób antropologia, która zaciągnęła tak olbrzymi dług u Indian obu Ameryk, służących od zarania tej dyscypliny za jeden z głów­ nych obiektów studiów, chciałaby go choć w części spłacić, służąc swą wiedzą, teoriami i koncepcjami tym, których na skutek Kolumbowego od­ krycia przed 500 laty nie tylko pozbawiono szansy dalszego, niczym nie zakłóconego rozwoju, ale zepchnięto na margines życia amerykańskiego kontynentu. Literatura A c o s t a J. de 1968 Historia natural y moral de las Indias, Madrid. América 1982 América y la España del siglo XVI. Homenaje a Gonzalo Fernández de Oviedo. Primer cronista de Indians, F . de Salono, F . del Pino (red.), Madrit. A r e n š W. 1979 The Man-Eating Myth. Anthropology and Anthropophagy, Oxford-New York A v e r k e v a J.P. 1979 Istorija teoretičeskoj mysli v amerikanskoj etnografii, Moskva. Aztek Anonim 1959 Zdobycie Meksyku, Т. Milewski (opr.) Wrocław-Kraków B e n e d i c t R. 1966 Wzory kultury, Warszawa. �28 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI B e r k h o f e r R.F., jr 1979 The White Man's Indian. Images of the American Indian from Columbus to the Present, New York. B l a c k w o o d B. 1974 Americanist Studies, [w:] Т.К. Penniman 1974, s. 321-360. Broži K. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Buchowski M. 1992 Racjonalność. Translacja. Interpretacja, Poznań. B u r s z t a W. 1986 Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław. B u t i n o v N.A. 1968 Papuasy Novoj Gvinei, Moskva. L a s C a s a s В. de 1951 Historia de las Indias, México-Buneso Aires. 1956 Krótka relacja o wyniszczeniu Indian, Warszawa. 1966 К istorii zavoevanija Ameriki, Moskva. Cocchiara G 1971 Dzieje folklorystyki w Europie, Warszawa. C o m a s i. 1975 Origen de las culturas precolombinas, México. C r a n s t o n e B.A.L. 1961 Melanesia. A Short Ethnography, London D'Olwer L.N. 1952 Fray Bernardino de Sahagún, México. D e s s a l i n e s d ' O r b i g n y A. 1839 L'homme américain, Paris. D y k e W. 1938 Son of Old Man Hat. A Navajo Autobiography, New York. Dzieje 1989 Dzieje Inków przez nich samych opisane, J . Szemiński (wyb.), M . M r ó z (opr.), Warszawa. E l I n c a G a r c i l a s o de l a V e g a 1991 Kroniki prawdziwe, Warszawa. Frankowska M. 1967 Podstawy gospodarki wiejskiej w Peru w ostatnim okresie panowania Inków i pier­ wszym stuleciu po konkwiście. Wiek XVI i pierwsza potowa XVII w., Poznań. Ford CS. 1941 Smoke From their Fires. The Life of Kwakiutl Chief, New Haven. G i e r s z e w s k i Zb. 1987 „Teoria areału kulturowego", [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 347-348. G u s i n d e M. 1951 Hombres primitivos en la Tierra del Fuego, Sevilla. Harris M. 1968 The Rise of Anthropological Theory. A History of Theories of Culture, New York. Hanke L. 1951 Bartholome de Las Casas. An Interpretation of His Life and Writings, The Hague. H e y e r d a h l Th. 1983 Z kontynentu na kontynent. Początki żeglugi i migracji, Gdańsk. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 29 Hultkranz Л 1966 North American Indian Religion in the History of Research. A General Survey, Part I, History of Religions, t. 6, nr 2. H u m b o l d t A. v o n 1842 Reisen in Amerika und Asien, t. 1-4, Berlin. Indians 1987 Indians and Europe, C . F . Feest (ed.), Aachen. J u d e r í a s J. 1920 La leyenda negra, Madrid. K n o r o z o v J.V. 1955 „Soobščenie o delach v Jukatane" Diego de Landa как istoriko-étnografičeskij istočnik, [w:] D . de Landa, Soobščenie o delach v Jukatane (1566), Moskva-Leningrad, s. 1-96 K o p p e r s W. 1924 Unter Feuerland-Indianer. Eine Forschungsreise zu den súdlichsten Bewohnern der Ende mit M. Gusinde, Stuttgart. Kronikarze 1988 Kronikarze kultur prekolumbijskich, M . Sten (opr.), Kraków. K u p e r A. 1987 Między charyzmą i rutyną. Antropologia brytyjska 1922-1982, Łódź. L a n d a D . de 1941 Relación de las cosas de Yucatan, Cambridge. L e ó n - P o r t i l l a M. 1967 Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych, Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1964 Smutek tropików, Warszawa. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. 1985 Drogi masek, Łódź. L e w i s O. 1964 Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej, Warszawa. 1970 Rodzina Martinezów. Zycie meksykańskiego chłopa, Warszawa. 1976 Nagie życie, t. 1-2, Warszawa L u t y ń s k i J. 1956 Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Łódź. M a s o n P. 1990 Deconstructing America. Representations of the Other, London-New York. M ü h l m a n n W.E. 1968 Geschichte der Anthropologic, Frankfurt a.M.-Bonn. Mythen 1982 Mythen der Neuen Welt. Zur Entdeckungsgeschichte Lateinamerikas, U . H . Kohl (red.), Berlin. Paluch A.K. 1990 Mistrzowie antropologii społecznej. Rzecz o rozwoju teorii antropologicznej, War­ szawa. P e n n i m a n Т.К. 1974 A Hundred Years of Anthropology, New York. P i n o F . del 1979a Contribución del Padre Acosta a la constitución de la etnologia: su evolucionismo, „Primer Congreso de la Sociedad Española de Historia de la Ciencias", Madrid. �30 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI 1979b Los Reinos de Méjico y Cuzco en la obra del P. Acosta, [w:] J . Acina Franch, Economía y sociedad en los Andes y Mesoamérica, „Revista de la Universidad Complutense de Madrid", t. 28, nr 117, s. 13-43. P i n o D i a z F . de] 1982 Culturas clasicas y americanas en la obra del Padre Acosta; [w:] F . de Solano y F . del Pino (red.), América y la España del siglo XVI. Homenaje a Gonzalo Fernández de Oviedo. Primer cronista de Indians, Madrid, s. 327-362. P o m a de A y a l a F . G . 1936 Nueva Coránica y Buen Gobierno, Paris. Posern-Zielińska M. 1972 Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. P o s e r n - Z i e l i n s k i A. 1977 Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, „Lud", t. 61. 1989 Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne. Potencjalne i pożądane kierunki roz­ woju, [w:] Kierunki badań nad problemami kulturowymi Ameryki Łacińskiej, War­ szawa, s. 18-35. P r i n z zu W i e d M . 1820-1821 Reise nach Brasilien 1815-1817, t. 1-2, Frankfurt a.M. 1838-1841 Reise ins das innere Nordamerika in den Jahren 1832-1834, t. 1-2, Koblenz. R a d i n P. 1926 Crashing Thunder. The Authobiography of a Winnebago Indian, New York. R e d f i e l d R., L i n t o n R., H e r s k o v i t s M.J. 1936 A memorandum on the study of acculturation, „American Anthropologist", vol. 38, Nr 1. Resell C. 1964 Lewis Henry Morgan: American Scholar, Chicago. 1972 Terray E. Morgan and Contemporary Anthropology, [w:] Marxism and „Primitive Society", New York. Rowe J.H. 1964 Ethnography and Ethnology in the Sixteenth Century, Kroeber Anthropological Society Papers, vol. 30, Berkeley. 1965 The Renaissance Foundation of Anthropology, "American Antrhropologist", Nr 1, s. 1-20. S a h a g ú n B. de 1975 Historia general de las cosas de Nueva España, México. Schomburkg Richard 1847-1848 Reisen in British-Guiana in den Jahren 1840-1844, t. 1-3, Berlin. Schomburkg Robert 1841 Reisen in Guiana und am Orinoko, Berlin. S c h o o l c r a f t H.R. 1851-1857 Historical and Statistical Informations Respecting the History, Condition and Prospects of the Indian Tribes of the United States, t. 1-6, Philadelphia. Simmons L.W. 1964 Wódz Słońca. Autobiografia D.C. Talayeswy, Indianina z plemienia Hopi, War­ szawa. Sten M. 1980 Malowane księgi dawnych narodów Meksyku, Kraków. T e r - A k o p j a n N.B. 1983 Posleslove, [w:] L . H . Morgan, Liga Hodenosavni iii irokezov, Moskva, s. 277-298. The Culture 1971 The Culture of Powerty. A Critique, E . B . Leacock (ed.), New York. �500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I 31 T o m i c k i R. 1983 Kanibalizm, czyli wyobraźnia na krańcach świata, „Problemy", nr 12, s. 40-44. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, Wrocław. V i t o r i a F . de 1954 O Indianach, przedmowa M . Żywczyński, Warszawa Voget F.W. 1975 A History of Ethnology, New York. V o i s é W. 1962 Początki nowożytnych nauk społecznych. Epoka renesansu, jej narodziny i schyłek, Warszawa. W a l i g ó r s k i A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa. Wedin Á 1966 El concepto de lo incaico y las fuentes, Studia Historia Gothoburgesia, vol. 7, Goteborg. White L A . 1951 Lewis H. Morgan's Western Field Trips, „American Anthropologist", vol. 53, nr 1. Ż y w c z y ń s k i M. 1956 Las Casas, jego życie i działalność, [w:] В. de Las Casas, Krótka relacja o wynisz­ czeniu Indian, Warszawa, s. 7—100. A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Development of Anthropology and 500 Years of the America's Discoveries Summary Anthropological (ethnological) studies of the Amerindian cultures have played an import­ ant role in the development of that branch of social sciences since its very beginning. It has created a special kind of feedback between transformations of anthropology and significance of researches centered upon native American cultures. That importance of the Indo-Americanistic data, gathered in the course of the New World's anthropological "discoveries" has been manifested in various ways: 1) by substantial "enriching" of our knowledge on cultural diversity of the Amerindians and better understanding of the extra-European people; 2) through creative "inspirations" leading often to new theoretical interpretations; 3) by using the Amerindian "ethnographical reality" as an usefull area for different case studies, facilitating the analysis and testing of new hipotheses and approaches. Anthropology has that way discovered a new cultural reality, en-larging its knowledge on the Amerindian tribes and nations, "contributing" to the formation of new images of "primi­ tive" and "egzotic" cultures, then introducing them into social sciences and public opinion. On the other side anthropology has seriously influenced the development of the Amerindian studies by creating new concepts and tools of interpretations which helped to understand much better the New World's past and present. However, the major point of interest is limited in this article to the first above mentioned aspect of the analysed relationship, namely to the influence and function of the Amerindian studies in the history of main stream cultural anthropology. The important place of the Amerindian studies within anthropology has been effect of a few basic factors: 1) since its discovery the American continent became an area of intensive European penetration and settlement. That process has created serious interest of many generations of explorers in observing the Amerindian life, which resulted in wide range of �32 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI reports from the conquestador's chronicles to the ethnographers' modern monographs. There is no doubt, that many of them very strongly influenced the anthropological thought; 2) the enormous development of cultural anthropology in the U.S. at least since the Boasian time and in smaller degree in some Latin American countries after the I I World War has strongly oriented this discipline toward studies of indigenous cultures, which were analysed from different points of view and interpreted according to the principles of new theoretical orien­ tations; 3) anthropological data gathered in Amerindian field have been tested as a very useful! material in comparative studies. It has happened in those researches in the discovery of universal cultural regularities specially in the areas isolated from each other, as the Americas used to be in precolumbian times, or in the diffusionist studies trying to find out the common traits in Old and New World civilizations and explaining them as a result of ancient transoceanic influences; 4) last but not least factor is connected with the unique possibility to conduct ethnohistorical studies on the process of great clush of cultures resulting from the discovery, conquest and settlement of the Americas by Europeans and covering a period of 500 years. General preliminary remarks have been followed by the basic part of the article devoted to the presentation of the history of relationship between the formation of anthropology and studies of the Amerindians cultures. The first period of the history covers the Rennaissance marked by extensive writing of Spanish, Mestizo and Indian croniclers, tkanks to whom Europeans started to learn something about the native peoples of the New World. Their "egzotic" image was not only composed of pieces of real observed facts and processes, but was also formed by regular stereotypes of the "others" mixed with traveler's phantasies based partially on ancient and medieval imaginations and resulted also from simple misunderstand­ ings of alien cultures. In spite of that mixture of European idiosyncrasies and descriptions of the Amerindian reality many cronicles represented an unique documentary value. In majority of them we can find authentic and detail observations supplemented by ethnographical com­ mentaries, sometimes containing even first theoretical considerations. Travellers and missionaries reports played still very important role in the Enlightment as a serious sources of information, but their authors did not originate from the Spanish empire any longer, because majority of them were French, English and German. T o the most famous and influencia] accounts of that period pertained works by J . Lafitau and A . von Humboldt. In the 19th century dominated by positivism and evolutionism the Amerindian themes ap­ peared in writings of the first American field ethnographers (H.R Schoolcraft, J . Money) as well as in works of theoretically oriented anthropologists (L.H. Morgan). Representatives of classical diffusionism had no special interest in the Amerindian studies, but some of them carried out serious fieldworks among native people of the Tierra del Fuego, trying to find out data supporting the concept of the Supreme Being as an universal primordial religious belief (M. Gusinde, W. Koppers). But the Amerindian studies became more attractive for the epigonal adherents of diffusionism mostly interested in transoceanic contacts between New and Old World centers of civilization. The biggest impact of the Amerindian studies upon cultural anthropology took place in the United States in the years of the domination of the Boasian school. All new developed and leading anthropological orientations, including cultural relativism, configurationism, ethnopsychology, ethnolinguistics, studies of acculturation and culture areas approach, tested their hipotheses and assumptions by earring out fieldworks among Native American societes. Those research activities resulted in feedback gratiffications by creating new inspirations and impulses to further development and omprovement of already established approaches and theories. The American cultural anthropology has been studying the Amerindian population very extensively in contrary to the British social anthropology specialised in fieldworks carried out among African tribes and Asian peasant communities. However that trend in the cultural anthropology of the United States became weaker explicitly after the I I World War. Many �33 500 LAT ODKRYWANIA A M E R Y K I factors could be classified as responsible elements for that pfenomena but among most important were following: 1) lowering social prestige of cultural anthropology among the American Indians themselves and development of unfavorable atmosphere discouraging schol­ ars to visit reservations; 2) the rise of anti-American attitudes in the Latin American countries; 3) reorientation of fieldwork geography giving preferences to "new" more "attractive" and ethnographically unexplored areas in Oceania, Black Africa, Asia and even Europe; 4) emerging of new research problems facilitating the shift from the sudies of "primitive societes" toward studies on modern complex societes including immigrant etnic, subcultural and religious minorities and current transformations of the pluralistic American civilization. The process of using Native American data for improvement of anthropology has been also taking place in Europe, but rather in limited way. Structural studies initiated by C . Levi-Strauss have been the best egzample of that kind of research. Almost all data analysed by the French anthropologist were taken from the mythology, social or­ ganization and sacral art of the different Amerindian cultures. C . Lévi-Strauss could be also treated as one of the last famous scholars who extensively utilized the Amerindian material for the creation of original theoretical constructions, which strongly influenced many social and humanistic disciplines. Since then Amerindian problem have not been usually studying by theoreticians contributing to the general anthropology but rather by regular "area specialists" trying to continue the process of New World discoveries in benefit of better understanding the American Indian culture and history. In the last part of the article the functions of current critical remarks on some results of the Amerindian studies are presented. Special attention has been paid to the deconstructivistic approach enabling new interpretations of already established "objective knowl­ edge" and elimination of "scientific stereotypes" impact of which on the image of the Indo-America "invented" by travellers, missionaries and anthropologists has been significant. As an effect of this new approach current "discoveries" of Indian America are taking place in two different dimensions: 1) it is a re-evaluation of all hitherto prevailing research statements and the tendency to their reinterpretation; and 2) it is a continuation of the original Amerindian studies on the basis of modernized methodology, theory and research "praxis" respecting "emic" side of reality, stressing applied aspects of fieldwork results in benefit of target societies, according to the principles of the "ethno-development" and combining neglected areas of studies with efficient and prosperious approaches as ethnohistory, ethnic studies or ecological anthropology. Translated by the Author �Wódz Pawnisów; wg: Catlin 1844, vol. 2, tabl. 138 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6165eee879afd78d55df3f9d876f61b.pdf 650308d7fd2745888b804e844974c7bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1317 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1216 Title A name given to the resource Forma, treść i uwarunkowania polinezyjskiego synkretyzmu. Zarys problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.7-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y К U Ł Y ..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część I A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI (IHKM PAN, Poznań) F O R M Y , TREŚCI I U W A R U N K O W A N I A POLINEZYJSKIEGO SYNKRETYZMU. ZARYS PROBLEMATYKI I. UWAGI WSTĘPNE Przedstawione tu refleksje na .temat uwarunkowań i przejawów synkretyzmu w nowożytnych dziejach polinezyjskiej religii są próbą wstępnego usystematyzowania tej problematyki niezbędną do dalszych dociekań nad przekształceniami tradycyjnych (czyli tzw. form przedkontaktowych, a więc pochodzących z okresu poprzedzającego akulturację wysp Pacyfiku) syste­ m ó w wierzeniowych ludności wschodnich obszarów Oceanu Spokojnego oraz ukazania tych elementów, tendencji i uwarunkowań, których etnohistoryczna i etnoreligioznawcza analiza przynieść może w dalszej kolejności interesujące interpretacje i wyjaśnienia. Mimo poczynionych tu ograniczeń sądzę, iż warto choćby szkicowo przedstawić problematykę polinezyjskiego synkretyzmu, a to głównie z tej racji, iż nieczęsto gości ona na łamach fachowych czasopism i publikacji, które koncentrują się albo na dawnej, czyli tzw. tradycyjnej, kulturze wschod­ niej Oceanii, albo też na współczesnym obliczu polinezyjskich wysp. Niezbyt dużo poświęcają natomiast uwagi dynamice zmian religijnych towarzyszą­ cych przejściu od fazy tubylczych systemów religijnych doby przedkolonialnej ku okresowi ich upadku, zaniku, spychaniu w obręb przeżytków, zwią­ zanemu z ekspansją i akceptacją chrześcijańskiego światopoglądu pakeha czy haole. tj. białych przybyszów - jak ich nazywano odpowiednio na No­ wej Zelandii i Hawajach. Z problematyką polinezyjskiego synkretyzmu zetknąłem się po raz pierw­ szy jeszcze w trakcie prac nad popularnym zarysem dziejów i kultury Poli­ nezji (Posern-Zieliński, 1972) i j u ż wówczas zafrapowała mnie ona swą te­ matyczną atrakcyjnością umożliwiającą dociekania zarówno nad etnohisto- �8 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI rycznym przebiegiem zmian kulturowych w obrębie wierzeń, jak i nad etnoreligioznawczymi zagadnieniami komparatystyki i klasyfikacji zjawisk oraz idei religijnych. Dalsze studia prowadzone już głównie w ramach amerykanistyki i skoncentrowane nad indiańskimi ruchami społeczno-religijnymi w Ameryce Południowej, choć oddalały mnie od spraw etnologii Polinezji, to jednak stale ogniskowały moją uwagę na zbliżonej problematyce, choć rozpatrywanej jedynie w innym kulturowo-historycznym kontekście. D o studiów nad synkretyzmem w społecznościach Trzeciego Świata j a ­ ko specyficzną formą akulturacji religijnej (Posern-Zieliński, 1987) zainspiro­ wały mnie badania i prace profesor Marii Frankowskiej, w których na podstawie analiz etnohistorycznych materiałów kronikarskich, etnologicznych danych porównawczych i własnych doświadczeń terenowych ukazywała Ona główne czynniki procesu zmian religijnych w indiańskich społecznościach Meksyku, starając się zawsze dać kompetentną odpowiedź na takie podsta­ wowe pytania, jak: J a k i e czynniki sprzyjały procesom synkretyzmu religij­ nego, które z dawnych elementów i w jakiej postaci przetrwały do dziś; co było przyczyną tych zjawisk i jaką rolę odgrywają one nadal w życiu?" (Frankowska, 1985, s. 15-16). Odpowiedzią na te i na inne jeszcze pytania były liczne szkice i studia Marii Frankowskiej ukazujące takie zjawiska, jak formowanie się synkre­ tyzmu, jego uwarunkowania kolonialno-ewangelizacyjne, współistnienie ele­ mentów tubylczych i chrześcijańskich, trwałość i funkcjonowanie synkretyz­ mu we współczesnym życiu, jego rola w ideologiach i ruchach millena­ rystycznych oraz znaczenie dla utrzymania się reliktów dawno już wygasłych systemów religijnych (Frankowska, 1978, 1980, 1984, 1985, 1986). Wszystkie te zagadnienia nie tylko są ważne dla badań dotyczących dawnego i współ­ czesnego Meksyku czy szerzej Ameryki Łacińskiej, posiadają one bowiem także istotne znaczenie dla dociekań nad zmianą kulturową w sferze świato­ poglądowej wszędzie tam, gdzie zachodnia cywilizacja wraz ze swą prozelityczną ideologią religijną ściera się z tradycyjnymi kulturami i ich etnicz­ nymi (lokalnymi) wierzeniami. Lepsze poznanie tych mechanizmów konfrontacyjnych, ich konkretna ana­ liza w różnych kontekstach, obszarach kulturowych i sytuacjach historycz­ nych jest jedną z podstawowych dróg wzbogacających ogólną refleksję teoriopoznawczą nad synkretyzmem jako istotnym składnikiem akulturacji i zmia­ ny kulturowej. W tym więc znaczeniu niniejsze rozważania i uwagi poświę­ cone synkrefyzmowi na Polinezji traktowane być mogą po części jako uży­ teczny materiał porównawczy do ogólnych studiów nad synkretyzmem w Trze­ cim Świecie. Zanim jednak wskażę na specyfikę kształtowania się poline­ zyjskiego synkretyzmu i jego niektóre formy manifestacji zatrzymam się na kwestiach definicyjnych i klasyfikacyjnych, by uniknąć dwuznaczności termi­ nologicznej, niestety zbyt często występującej w studiach nad religijną akulturacją. �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS II. F O R M Y I ISTOTA PROBLEMATYKI 9 SYNKRETYZMU Synkretyzm w ujęciu etnoreligioznawczym — to zjawisko religijnej akulturacji, które traktowane być m o ż e jako proces i jako rezultat tego pro­ cesu zmiany systemu religijnego (lub jego części) w sytuacji interkulturowych kontaktów typu dyfuzyjnego czy akulturacyjnego oraz interreligijnych oddziaływań; istotą ich jest przenikanie się, a następnie łączenie się ele­ m e n t ó w pochodzących z różnych religii. W wyniku tych zmian powstaje nowa synkretyczna struktura religijna (mitologiczna, rytualna), która zwykle w pierwszej fazie przypomina amalgamat, tj. twór będący zwykłą fuzją heterogennych elementów, a w dalszych etapach m o ż e przekształcić się w nowy pod względem jakościowym, koherentny system będący syntezą uczestniczących w tej konfrontacji religii. Tak więc zjawisko synkretyzmu obejmować może wszystkie sfery religijnego systemu lub ujawniać się tylko w niektórych obszarach. M o ż n a więc mówić o synkretyzmie rytualnym (kulturowym) czy organizacyjnym — jeśli dotyczy on praktyki życia religij­ nego i o synkretyzmie mitologicznym (teologicznym), jeśli dostrzegamy go w sferze światopoglądowej. Synkretyzm typowy dla sytuacji spotykanej na obszarach Trzeciego Świa­ ta i w rejonach zamieszkanych przez mniejszości etniczne poddane chry­ stianizacji w dobie nowożytnej (np. w Ameryce Północnej, Australii i No­ wej Zelandii, w północno-wschodniej Europie czy w radzieckiej Azji) wy­ stępuje najczęściej w czterech podstawowych formach, które oczywiście należy traktować jako twory o charakterze modelowym, gdyż w rzeczywistości przejawiają się one często w różnorodnych postaciach mieszanych i przej­ ściowych. Jedną z tych form są r u c h y s y n k r e t y c z n e lub ściślej okreś­ lając ruchy społeczno-religijnego protestu o synkretycznej ideologii, wykorzy­ stującej hasła natywistyczne, mesjanistyczne i millenarystyczne, które wyko­ rzystują elementy chrześcijańskie do konstrukcji rytuałów, symboli i pro­ gramów przebudowy świata skierowanych przeciwko narzuconej i dominu­ jącej religii jako systemowi nadbudowy sankcjonującemu kolonialną opresję i interetniczną nierówność stosunków. Przykładem takich ruchów może być Taniec D u c h ó w występujący u Indian Ameryki Północnej w X I X w. lub Taqui Oncoy — XVI-wieczny ruch protestu na obszarach podbitego przez Hiszpanów Tawantinsuyu. Kolejną formą synkretyzmu są tzw. k u l t y s y n k r e t y c z n e , czyli auto­ nomiczne kompleksy rytualno-wierzeniowe związane z czcią oddawaną sakral­ nym przedmiotom, miejscom czy postaciom mitologicznym, powstałe na grun­ cie religii tubylczych i nasycone elementami chrystianizmu, czy też istnie­ j ą c e w ramach formalnie zaakceptowanego chrześcijaństwa i będące jakby zakamuflowanym rezerwuarem tradycyjnych przekonań światopoglądowych oraz manifestowane zasadniczo obok podstawowego systemu religijnego, choć nie w opozycji do niego. Kulty te, często celebrowane potajemnie �10 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI lub w częściowej izolacji, traktowane są przez wiernych jako najskuteczniej­ szy środek rozwiązania istotnych dla nich problemów egzystencjalnych, dzię­ ki połączeniu starych i nowych mocy sakralnych. Przykładem może tu być ludowy kult Maria Loanza popularny we współczesnej Wenezueli oraz nie­ które kulty cargo na Nowej Gwinei. Kolejną formą są r e l i g i e s y n k r e t y c z n e , które powstając najczęściej z ru­ c h ó w lub kultów synkretycznych przybierają postać niezależnego, nierzadko zinstytucjonalizowanego wyznania łączącego w doktrynie, rytuale i organi­ zacji wzory tubylcze i chrześcijańskie. Dobrym przykładem takich religii m o g ą być panindiańskie wyznania północnoamerykańskie, jak peyotyzm czy shakeryzm. oraz afrochrześcijańskie religie obszaru Antyli i Brazylii w ro­ dzaju vodu, candomblé, santería. Ostatnią formą, którą' warto tu wymienić, jest s y n k r e t y z m r e l i g i i l u d o w y c h widoczny wyraźnie w wierzeniach mieszkańców wiejskich regio­ n ó w przede wszystkim tych krajów, w których chrześcijaństwo utrwaliło się w dobie kolonialnej nie eliminując tubylczego podłoża światopoglądowego. Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej w krajach Ameryki Łacińskiej czy Czarnej A f r y k i . Ten typ synkretyzmu występuje co najmniej w trzech odmianach. M o ż e to być synkretyzm usegmentowany czy też „poprzedzie­ lany" {compartmentalized), tj. równoległy lub dualistyczny, polegający na harmonijnym, bezkonfliktowym współistnieniu dwóch komplementarnych, ale jednak nadal oddzielnych sfer religijnej rzeczywistości — jednej o dominacji elementów chrześcijańskich, a drugiej o przewadze treści tubylczych — które funkcjonują w ten sposób, iż każda z nich przejawia się przez odrębne rytuały, święte miejsca, symbole, parafernalia, mity, zaklęcia i nawet odręb­ nych kapłanów, choć obie wprzęgnięte są w ten sam system sakralnych gwarancji gospodarczego powodzenia, ochrony życia i zdrowia, zapewnienia równowagi kosmicznej i społecznej. Przykładem takiego właśnie synkretyzmu usegmentowanego prowadzącego do swoistego pluralizmu światopoglądowego m o ż e być religia ludowa współczesnych Majów lub też Indian andyjskich z Peru i Boliwii. 1 Drugą odmianą synkretyzmu religii ludowych jest synkretyzm zwany z i n t e g r o w a n y m lub też połączonym (fusionat), czyli synkretyzm właściwy, będący bardziej zaawansowaną akulturacyjnie formą aniżeli typ poprzedni. Polega on na harmonijnym współwystępowaniu elementów różnego pocho­ dzenia w ramach jednej tylko sfery rzeczywistości religijnej, będącej syntezą tubylczej i chrześcijańskiej wizji świata, rytuałów i sakralnych przekonań (Madsen, 1957, s. 105-180; 1967, s. 369-391). Procesy synkretyzacji wierzeń nie przebiegają jednakowymi drogami. Zależą one od rodzaju i kondycji wchodzących ze sobą w kontakt religii 1 Zamieszczone tu ogólne uwagi o synkretyzmie oparte są w części na moim opraco­ waniu hasla ..synkretyzm" zamieszczonym w Słowniku etnologicznym. Podstawowe pojęcia, pod red. Z. Staszczak, Poznań, 1988. �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 11 oraz od charakteru interkulturowej konfrontacji (Cuttat, 1957). Są to wszyst­ ko zewnętrzne czynniki warunkujące synkretyzację, która zachodzi jednak zgodnie z pewnymi wewnętrznymi regułami transformacyjnymi. Najprostszą z nich jest i n k o r p o r a c j a , czyli włączenie wyselekcjonowanych (np. naj­ bardziej atrakcyjnych, najmocniej oddziaływających) elementów obcej religii (np. symboli, kultów, idei, rytuałów) do starego systemu religijnego. Takie włączenie może system ten wydatnie wzbogacić nie zmieniając w sposób istotny jego struktury, może także prowadzić do jego poważnych przekształ­ ceń drogą wypierania (eliminacji) pewnych tradycyjnych treści lub też przez odmienną ich hierarchizację. Zjawisku synkretycznej inkorporacji towarzyszy często k o n t a m i n a c j a , czyli nakładanie się na siebie symboli, rytuałów i przede wszystkim czczonych postaci, które ulegają w ten sposób utożsa­ mieniu, syntezie - w przypadku zlewania się kilku postaci w jedno bóstwo, i superpozycji - co ma miejsce, jeśli oddaje się cześć dawnym bogom pod postacią i imionami nowych sakralnych istot (Syncretism, 1969). Bardziej zaawansowane formy synkretyzmu cechują się tzw. r e i n t e r p r e t a c j ą (Herskovits, 1949), do której dochodzi w toku procesu akceptacji nowych idei religijnych przez ich wyjaśnienie, czyli nadanie im sensu w tu­ bylczych kategoriach poznawczych. W sytuacjach znacznie bardziej zaawanso­ wanej akulturacji reinterpretacja synkretyczna dokonuje się często przez zmia­ nę sensu tradycyjnych treści tubylczych drogą ich eksplikacji w kategoriach nowego, a więc obcego systemu religijnego. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z próbą ratowania starego systemu wierzeniowego przez wzmoc­ nienie go przyswojonymi elementami zewnętrznymi. W drugiej sytuacji spo­ tykamy się z próbą zachowania minimum ciągłości tradycji przez wkompo­ nowanie jej elementów do panującego już niepodzielnie nowego systemu religijnego. Reinterpretacja, jeśli ogarnia coraz większą liczbę elementów, prowadzić m o ż e do restrukturyzacji dawnego (tubylczego) lub nowego (adap­ towanego) systemu religijnego, zmieniając całkowicie jego dotychczasowe oblicze, nie tylko zewnętrznie obserwowalne w postaci rytualnych zachowań, ale również jego kształt wewnętrzny (tj. .konfiguracje), co uwidocznić się może w powstaniu nowego typu synkretycznych idei (mitów) tworzących ramy nowej synkretycznej wizji świata, odmiennej zasadniczo od tradycyj­ nego oglądu, jak i od perspektywy chrześcijańskiej. Biorąc pod uwagę fakt występowania lub braku restrukturyzacji moż­ na w synkretyzmie dostrzec dwie jego zasadnicze postaci. Z jednej strony będziemy więc mieli synkretyzm płytki (formalny), charakteryzujący się wi­ docznymi formami zewnętrznymi, łatwo dostrzegalnymi, powstałymi w toku inkorporacji, kontaminacji, nawet tubylczej reinterpretacji, jednakże bez zmie­ nionych zasadniczo struktur ideologicznych (mitów) nadal wypełniających swe tradycyjne funkcje światopoglądowe. Przeciwieństwem synkretyzmu płyt­ kiego jest synkretyzm głęboki (właściwy lub strukturalny) cechujący się przede wszystkim zasadniczą przebudową wewnętrznej struktury sakralnego światopoglądu i filozofii życia, a co za tym idzie także i odmienną funkcją. �12 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Mając nadzieję, że ta skrótowa prolegomena w problematykę typologii synkretyzmu i podstawowych pojęć ze zjawiskiem tym związanych okaże się pomocnym wstępem ułatwiającym uchwycenie specyfiki konkretnych prze­ j a w ó w religijnej akulturacji, powróćmy teraz do zasadniczego nurtu naszych rozważań, jakimi będą przejawy, formy i uwarunkowania synkretyzmu na terenie Polinezji. III. EKSPANSJA K O L O N I A L N A , C H R Y S T I A N I Z A C J A I S Y N K R E T Y Z M Synkretyzm na Polinezji manifestuje się w kilku różnorodnych posta­ ciach historycznych. Już w odniesieniu do okresu przedkolonialnego moż­ na mówić o co najmniej dwóch formach tego zjawiska, a mianowicie o synkretyzmie endogennym i egzogennym, czyli międzyareałowym. Ten pierwszy związany był z nakładaniem się na siebie dość odmiennych tradycji religijno-mitologicznych charakterystycznych dla poszczególnych archipelagów na skutek międzyregionalnych kontaktów, migracji czy reformistyczno-unifikacyjnych oddziaływań wędrującego po wyspach wschodniego Pacyfiku bractwa Arioi z Wysp Towarzystwa. Drugi typ synkretyzmu (egzogenny) był efektem oddziaływań międzykulturowych na obszarach polinezyjskiego pogranicza, a więc na tych wy­ spach, do których z racji ich położenia docierały religijne idee z pobliskiej Melanezji, jak np. na Samoa, Tonga, czy Mikronezji, jak do Wysp Ellice i Feniks, oraz na wyspach położonych w obrębie Melanezji i Mikronezji (np. Tikopia, Rotuma, Nukuoro), ale zasiedlonych przez Polinezyjczyków. W okresie kolonialnym pojawił się na Polinezji całkowicie nowy i pod względem jakościowym odmienny typ synkretyzmu. Kształtował się on w wa­ runkach ekspansji ideologicznej i kulturowej, a następnie dominacji poli­ tyczno-ekonomicznej Europejczyków i Amerykanów. Chrześcijański prozeli­ tyzm dążąc do eliminacji tubylczych wierzeń nie tylko je dyskredytował i niszczył, ale także częściowo adaptował nie mając od razu wystarczającej mocy likwidacji „pogańskich" tradycji. Z drugiej zaś strony opór miejsco­ wych kultur przejawiał się również w postaci częściowego przystosowania obcej religii do lokalnych warunków, dzięki czemu utrzymać m o ż n a było w ten sposób ciągłość tradycji i wzmocnić własną pozycję: Elementy o charakterze synkretycznym wkomponowane zostały w trady­ cyjne schematy mitologiczne i egzystowały w nich nawet wówczas, gdy stały się one jedynie folklorystyczną opowieścią oderwaną od rytuału, sakral­ nego kontekstu i doświadczenia religijnego. Z tego właśnie względu współ­ czesne zabiegi interpretacyjne badaczy polinezyjskiej tradycji ustnej zmierzają zwykle do tego, by poprzez eliminację tych obcych i późniejszych nalecia­ łości dotrzeć do warstwy oryginalnej i nieskażonej europejskimi wtrętami. Obok tego rodzaju synkretyzmu, który ze względu na swój silny zwią* zek z przedkontaktową formą polinezyjskiej kultury m o ż n a by nazwać �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 13 „neotradycyjnym", ważną społeczną i ideologiczną funkcję pełnił synkretyzm, rzec można „utopijny", silnie przepojony hasłami natywistycznymi, mesjanistycznymi, profetycznymi i millenarystycznymi. Obecny był on przede wszyst­ kim w polinezyjskich ruchach społeczno-religijnego protestu, nowych kultach powstałych na gruncie wierzeń tubylczych lub w ramach formalnie zaakcep­ towanego chrystianizmu, czy też w nowych wyznaniach łączących w doktry­ nie, rytuałach i organizacji wzory miejscowe i europejskie. Jeśli synkretyzm „neotradycyjny" modyfikował jedynie dawną mitologię, która w nieco zmie­ nionej wersji wyjaśniała i sakralnie konfirmowała otaczający świat, przed­ stawiając go w sposób bezalternatywny, to synkretyzm „utopijny" prowadził w większości wypadków do kształtowania się nowej wersji rzeczywistości, będącej jednocześnie zaprzeczeniem i protestem wobec aktualnych form egzy­ stencji, a czasami także i zbiorem dyrektyw wskazujących, jak m o ż n a upragniony stan przyszły osiągnąć. N a tych właśnie formach synkretyzmu „utopijnego" skupimy tu naszą szczególną uwagę, pozostawiając problem synkretyzmu „neotradycyjnego" na inną okazję. Z pierwszymi przejawami synkretyzmu spotykamy się już w trakcie od­ krywczych wypraw europejskich żeglarzy. Ich pojawienie się na Pacyfiku i zetknięcie się Polinezyjczyków z emisariuszami odmiennej cywilizacji spra­ wiło, iż tubylcy próbowali wyjaśnić te wydarzenia i ich skutki za p o m o c ą właściwej dla ich kultury siatki pojęciowej, co w konsekwencji prowadziło do międzykulturowych nieporozumień, a w niektórych przypadkach nawet do konfliktów o wymiarze tragicznym. Dobrym przykładem m o ż e tu być postać kapitana Jamesa Cooka, którego na Mangaia utożsamiono z bogiem Motaro, a na Hawajach skojarzono z powracającym do swego ludu bogiem Lono (Nevermann, 1947, s. 176). Właśnie takie przypadki trafnie określił M . Sahlins jako tzw. „historycz­ ne metafory mitycznej rzeczywistości", czyli innymi słowy historyczno-kontekstualne realizacje lub emanacje struktur długiego trwania (Sahlins, 1981, s. 11; 1985). Ich siła oddziaływania narzuca aktorom historycznych kon­ frontacji role, które mogą być przez nich nawet nieuświadamiane. Te zaś wypełniane pod naciskiem określają dalszy przebieg akcji, której scenariusz okazuje się być zbudowany ze stałych struktur mitologicznych wkompono­ wanych w żywą i jednorazową tkankę historycznych wydarzeń. W takiej właśnie atmosferze przenikania się struktur i historii dochodzą do głosu „urealnione mity" i ich transpozycje w postaci „zmitologizowanej rzeczy­ wistości" będące stałymi elementami różnego rodzaju utopijnych ideologii (Posern-Zieliński, 1974, s. 202). Żywot takich synkretycznych konstrukcji był z reguły bardzo krótki, bliższe bowiem wzajemne kontakty ułatwiały bezpośrednie poznanie i zro­ zumienie nowej, nieoczekiwanej sytuacji. Dłuższy pobyt J . Cooka na Hawaii doprowadził do ciągu konfliktowych wydarzeń zakończonych zbrojną po­ tyczką i śmiercią słynnego odkrywcy, traktowanego przez tubylców za wcie­ lenie bóstwa. �14 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Innego typu był obronny synkretyzm intencjonalny stosowany przez za­ grożonych w swej pozycji tubylczych kapłanów, którzy próbowali połączyć elementy chrystianizmu z polinezyjską mitologią, by w ten sposób uratować tradycyjne kulty. Reformę taką podjęli np. kapłani na Hawajach, starając się przedstawić chrześcijańskie dogmaty za p o m o c ą lokalnych koncepcji religijnych. W ich interpretacji np. Trójca św. to jednia trzech bóstw: Kane — czyli konstruktora świata, K u — boga wojny i Lono — boga rol­ nictwa i płodności, której przeciwstawiano bóstwo oceanu — Kanaloa jako demona zła, czyli odpowiednika Szatana (Nevermann, 1947, s. 179). \ Eksperymenty tego rodzaju nie powiodły się jednak. Kapłani dawnych kultów zostali niebawem wyeliminowani przez misjonarzy, a polinezyjskie panteony zdyskredytowane. Upadek zinstytucjonalizowanej religii oficjalnej i przyjęcie chrześcijaństwa nie zniszczyło jednak ludowej warstwy wierzeń. Przetrwała ona w życiu domowym czy rodzinno-zawodowym w postaci kultu duchów opiekuńczych, wiary w złośliwe demony, czci przodków, idei mana i tabu oraz innych elementów związanych z zapewnieniem powodze­ nia gospodarczego i osobistego, które w wielu wypadkach splotły się mocno z nowo przyjętą religią ze Starego Świata. Istotny udział w synkretyzacji wierzeń mieli europejscy i amerykańscy misjonarze, którzy zapoznawali Polinezyjczyków z chrześcijaństwem, przekła­ dali pojęcia swej wiary na lokalne koncepcje i zapoznawali ich z przypo­ wieściami ze Starego i Nowego Testamentu za p o m o c ą sugestywnych kazań, tłumaczeń Biblii na polinezyjskie dialekty itp. N a terenie Polinezji misjo­ narze pojawili się pod koniec X V I I I w. nie licząc tu krótkich i nieudanych eksperymentów hiszpańskich duchownych w okresie wcześniejszym; rozwi­ nęli ożywioną działalność ewangelizacyjną przez cały wiek X I X , wyprze­ dzając na większości archipelagów europejską kolonizację osadniczą i domi­ nację polityczną połączoną z eksploatacją ekonomiczną. Zakony katolickie konkurowały o wpływy i terytoria z misyjnymi orga­ nizacjami protestanckimi. Z jednej strony główną rolę odgrywali francuscy misjonarze z Societě de Picpus i Societě de Marie (Polinezja Centralna, Markizy, Tuamotu, Tubuai, Tonga, Samoa, Rotuma), z drugiej zaś istotny był udział misjonarzy o orientacji prezbiteriańskiej, kalwińskiej, anglikańskiej, wesleyańskiej, metodystycznej i mormońskiej. Reprezentowali oni m. in. takie organizacje prozelityczne, jak London Missionary Society, Boston Mission, Church Missionary Society i Wesleyan Missionary Society, które działały na Hawajach, Nowej Zelandii, Tonga, Samoa, Wyspach Towarzystwa, Cooka i na innych obszarach. Pomijając oczywiste różnice doktrynalne między tymi dwoma nurtami chrześcijańskimi, także zastosowane strategie ewangelizacji różniły się zasad­ niczo bardzo od siebie nawzajem. Jeśli katoliccy misjonarze prowadzili bez­ pośrednią pracę pastoralną nastawiając się na powolne i stopniowe zdoby­ wanie zaufania głównie poprzez edukację religijną młodzieży, to protestanci rozpoczęli od kształcenia tubylczych pastorów i katechumenów, frontalnie �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 15 i bezkompromisowo zwalczali wszelkie przejawy pogaństwa i kładli głównie nacisk na poznanie Biblii interpretowanej w duchu rewiwalistycznym (Oliver, 1961. s. 112—176). W rezultacie na terenie kontrolowanym przez protestan­ tów zmniejszały się szanse przetrwania dawnych wierzeń i widocznego syn­ kretyzmu, a zwiększało prawdopodobieństwo religijnego protestu, podczas gdy na obszarach znajdujących się w obrębie wpływów katolickich sytuacja miała się akurat odwrotnie. Istotnym elementem ułatwiającym ewangelizację, a także i synkretyzację były tubylcze kampanie skierowane przeciwko tradycyjnym kultom i rytua­ łom. Przybierały one dwojaką postać — jako akcje autentycznie rodzime po­ przedzające przybycie misjonarzy albo też jako działania inspirowane przez misjonarzy, ale kierowane przez w o d z ó w i lokalnych władców. W obu przy­ padkach u ich źródeł tkwiły dwie istotne przesłanki — mianowicie' poline­ zyjski wzór kulturowy pozwalający porzucać jedne bóstwa na rzecz innych, a więc był to przejaw tolerancyjnej elastyczności systemu religijnego, oraz rozbudzone nadzieje cywilizacyjne widzące w religii przybyszów uzasadnienie ich materialnego dobrobytu, społecznego prestiżu i polityczno-militarnej siły. Chęć zrównania się z Białymi stawała się w tym przypadku elementem przyciągającym ku nowym kultom i kapłanom. W sumie nastroje te doprowadziły na niektórych wyspach do swoistej „rewolucji kulturalnej" (Buck, 1939, s. 78) o dość gwałtownym i destruk­ cyjnym przebiegu prowadzącym do publicznego łamania tabu dyskredytacji lokalnych kapłanów, burzenia świętych okręgów, niszczenia p o s ą g ó w bóstw i zaniechania dawnych rytuałów. Przykładem takich wydarzeń może być antyreligijna polityka króla Kamehameha I I na Hawajach w 1819-1820 r. współtworząca sprzyjającą atmosferę wobec później przybyłych misjonarzy (Tumarkin, 1962, s. 203-206). Podobnie zachował się król Pomare I I na Tahiti po przyjęciu przez niego chrześcijaństwa w 1812 г., który działał jednak nie tyle z własnej inicjatywy, co z poduszczenia europejskich du­ chownych spełniających rolę doradców' dworskich (Buck, 1939, s. 68). Tym antytradycjonalistycznym działaniom towarzyszyło często inne cha­ rakterystyczne zjawisko religijne, a mianowicie tzw. masowe konwersje przy­ noszące pierwszym misjonarzom sukces o wymiarach przekraczających ich wyobrażenia. Nierzadkie były przypadki zapraszania misjonarzy na nigdy nie odwiedzane jeszcze przez nich wyspy, by jak najszybciej zamieszkałą tam ludność zapoznać z nową wiarą i przez akt chrztu włączyć w obręb świata chrześcijańskiego (Koskinen, 1963). Fenomen ten znany także i z innych terenów — np. z dawnej brytyjskiej Gujany — wynikał z millenarystycznej atmosfery, jaka towarzyszyła rozprzestrzenianiu się chrześcijaństwa (PosernZieliński, 1978). Współtworzyły ją trzy główne czynniki, a mianowicie: po. pierwsze — deprywacja wywołana negatywnymi doświadczeniami z pierwszych kontaktów z Europejczykami i nasilającymi się tragicznymi w skutkach falami przywle­ czonych przez żeglarzy epidemii, których nie mogli zwalczyć ani rodzimi �16 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kapłani, ani też moc miejscowych bóstw. Po drugie — reinterpretacja nowej sytuacji interetnicznej zgodna z horyzontem poznawczym ówczesnych Poli­ nezyjczyków, którzy w religii przybyszów widzieli źródło ich siły i dominacji, a także materialnego dobrobytu, co związane było z ówczesnym poziomem życia misjonarzy i praktyką obdarzania konwertytów cenionymi przez nich podarkami. Wreszcie po trzecie — chiliastyczny aspekt popularyzowanych treści religijnych, uwypuklający atrakcyjne idee Królestwa Bożego na ziemi i zmartwychwstania zmarłych, oraz napawające strachem opowieści o mę­ kach piekielnych przeznaczonych dla grzeszników, w tym przede wszystkim dla tkwiących w pogaństwie (Guiart, 1962, s. 122-138). W sumie rzec można, iż chrystianizacja Polinezji cechowała się pewnymi szczególnymi rysami, a mianowicie tym, iż akcja ewangelizacyjna wyprze­ dzała tam chronologicznie rzecz ujmując dominację kolonialną, która objęła już w zasadzie ludność chrześcijańską. Sytuacja ta była więc akurat odwrotna od tej znanej nam choćby z Ameryki Łacińskiej. Inną cechą było ujawnie­ nie się sił i mechanizmów o wyraźnym proakulturacyjnym nastawieniu dążących do innowacji i modernizacji życia politycznego, ekonomicznego i religijnego. Wreszcie ważnym rysem było odczytywanie treści nauk misyj­ nych na sposób millenarystyczny i akceptowanie ich z nadzieją na rychłą materialną zmianę sytuacji. IV. S Y N K R E T Y Z M A T U B Y L C Z E F O R M Y PROTESTU Nadmiernie rozbudowane nadzieje Polinezyjczyków w konfrontacji z po­ stępującą akcją kolonizacyjną, narastającymi konfliktami międzyetnicznymi, ulegającą deterioracji tradycyjną kulturą musiały ulec stosunkowo szybkiemu załamaniu. Efektem tego stały się częściowo tendencje antymisyjne przeja­ wiające się w hasłach zarzucających duchownym chrześcijańskim głoszenie fałszywej wiary lub ukrywania przed neofitami istotnych elementów nowej religii, w aktach gwałtu wobec placówek misyjnych i samych misjonarzy, a także w próbach reinterpretacji nauk chrześcijańskich prowadzących do powstania różnego typu ruchów społeczno-religijnego protestu. Stare wierze­ nia zostały zdyskredytowane, nowe zawiodły rozbudzone oczekiwania. W tej sytuacji powstała głęboka potrzeba stworzenia takiej ideologii, która zaspo­ koić by mogła duchowe wymagania Polinezyjczyków przeżywających wyraź­ ny kryzys wartości. W takiej właśnie atmosferze pojawiali się tubylczy mesjasze, prorocy, wizjonerzy. Wykorzystując swą elementarną znajomość chrześcijaństwa two­ rzyli oni synkretyczne konstrukcje millenarystyczne zawierające wizje bli­ skiego kresu panowania białego człowieka, rychłego nadejścia czasów pow­ szechnej szczęśliwości rozumianej jako wyzwolenie się z cierpień, nieprawości, chorób i przejęcie kulturowego dobytku Europejczyków. Te nowego typu zjawiska religijne pojawiły się na Polinezji niemal wyłącznie w X L X w. i początkach naszego stulecia, a więc w czasach najsilniejszej w tej części �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 17 Pacyfiku kolonizacji, chrystianizacji i akulturacji. Ich liczba, zasięg oddzia­ ływania, jak i czas trwania były znacznie skromniejsze aniżeli podobnego rodzaju ruchy znane z wysp Melanezji czy terenów Nowej Gwinei. Tłumaczyć to można hipotetycznie takimi czynnikami jak — niewielkim obszarem wysp Polinezji ułatwiającym kontrolę ze strony kolonizatorów oraz misjonarzy i sprzyjającym silniejszym i bardziej bezpośrednim kon­ taktom z nimi, szybszym i gwałtowniejszym rozpadem tradycyjnej kultury, skuteczną eliminacją oficjalnej religii wraz z jej warstwą kapłańską, a także wsparciem chrześcijaństwa autorytetem w o d z ó w widzących w nowej wierze użyteczny element umocnienia własnej zagrożonej pozycji. Nieprzypadkowo najsilniej ruchy społeczno-religijne zaznaczyły swą obecność na największych wyspach i archipelagach — na Hawajach, Nowej Zelandii, Wyspach Towa­ rzystwa i Samoa, a więc tam, gdzie istniały duże skupiska miejscowej ludności zajmującej ziemie najbardziej atrakcyjne dla europejskiej koloni­ zacji. Obrona praw własności obok akcji militarnych przybierała także for­ my społeczno-religijnego protestu wymierzonego przeciwko kolonialnej ekspropriacji, coraz bardziej nierównoprawnej sytuacji interetnicznej i utrwala­ jącym się różnicom w poziomie materialnej egzystencji. Wśród trzydziestu kilku takich ruchów — jakie odnotowane zostały w źródłach historycznych, tylko nieliczne przybrały najbardziej skrajną for­ m ę w postaci militarnego wystąpienia motywowanego przeświadczeniem o ko­ nieczności łączenia walki zbrojnej z ciemiężycielami z wiarą w interwencję sił nadprzyrodzonych. Najbardziej znanym przykładem, jaki należy tu przy­ toczyć, jest z pewnością maoryjski ruch „ H a u - H a u " wraz ze swą religią „Pai-Marire", o którym Sygurd Wiśniowski, nasz XIX-wieczny podróżnik i naoczny świadek brytyjsko-polinezyjskich zmagań, tak pisał — „jest to powrót do poganizmu, nigdy rzetelnie z nich nie wykorzenionego. Pokry­ wają go pozorem judaizmu i wielką czcią dla Starego Testamentu niż dla Nowego. Wszystko to są pozory, gdyż niektórzy z nich całując Stary Te­ stament powracają już do kanibalizmu" (Wiśniowski, 1956, s. 255). Ruch ten pojawił się w trakcie tzw. maoryjskich wojen o ziemię to­ czonych przez tubylców z angielskim korpusem ekspedycyjnym i nowozelandz­ kimi ochotnikami. Na czele tego ruchu (1862-1872) stanął prorok Te U a z plemienia Taranaki, który skupiwszy wokół siebie liczne zastępy zdetermi­ nowanych wojowników nawoływał do walki z najeźdźcą w imię utworzenia nowego tubylczego społeczeństwa czerpiącego wzory zarówno z maoryjskiej tradycji, jak i cywilizacji europejskiej (Blinov, 1957, s. 57-84; Babbage, 1937). Zdecydowana większość polinezyjskich ruchów miała jednak charakter pacyfistyczny. Głosząc eskapistyczny program transformacji świata formuło­ wały one ideologie zawierające zapowiedź rychłej interwencji sił nadprzyro­ dzonych, na skutek której miejsce Białych zająć mieli tubylcy, przejmując jednocześnie ważniejsze wytwory ich technicznej cywilizacji (Posern-Zieliński, 1979, s. 70-72). Trwały one zwykle dość krótko, od kilku tygodni czy mie­ sięcy do kilku lat w wyjątkowych przypadkach, gdyż niespełnianie się 2 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �18 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI proroctw oraz interwencja misjonarzy i kolonistów likwidowały zazwyczaj te objawy religijnego fermentu. D o ważniejszych tego typu wydarzeń na Polinezji zaliczyć należy ekspe­ ryment maoryjskiego proroka Te Whiti-o Rongomai, który na zachodnim wybrzeżu Północnej Wyspy Nowej Zelandii założył osadę Parihaka, gdzie do jej likwidacji w 1881 r. próbowano budować namiastkę nowoczesnego społeczeństwa maoryjskiego łącząc w sferze ideologicznej treści rodzimej tra­ dycji z hasłami ..Pai-Marire" oraz elementami wesleyańskimi. Odmienny charakter posiadał powstały na wyspie Hawaii w 1825 r. apoka­ liptyczny ruch Hapu, którego zwolennicy głosili nadejście kosmicznej katastro­ fy i konieczność przedsiębrania specjalnych kroków rytualnych dla uratowa­ nia się od niechybnej śmierci (Jarves, 1843). W latach 1867-1868 również na tej samej wyspie ukształtowała się sekta niejakiego Josepha Kaona, który założywszy własną religijną wspólnotę przepowiadał przybycie Jezusa Chry­ stusa i bliskie nadejście Królestwa Bożego na ziemi (Kuykendall, 1938, t. I I , s. 105-106). Zdecydowanie antymisyjny i antyeuropejski charakter przybrał na Wy­ spach Towarzystwa ruch Mamaia (1828-1836), który był w części natywistyczną próbą restytucji niektórych polinezyjskich tradycji religijnych, odwo­ łującą się wyraźnie — jak twierdzi W. E . Mühlmann — do idei ezoterycz­ nego bractwa Arioi (Mühlmann, 1955). Prawdopodobnie w łączności z kultem Mamaia uformował się w latach 1830-1832 na Samoa ruch Siovili inspirowany wizjami proroka Joe Gimleta, w którym motywy paruzji Chrystusa splotły się z oczekiwaniem na pożąda­ ne dobra materialne białej cywilizacji (Freeman, 1959, s. 185-198). Podobny motyw wypatrywania dnia cudownego nadejścia trudno osiągalnych towarów obecny był wyraźnie w profetycznym kulcie „Szatana", który pojawił się w 1947 r. na Wyspach Cooka (Burridge, 1982, s. 206-208; Crocombe 1961). Także na wschodnich krańcach Polinezji w Archipelagu Tuamotu w la­ tach osiemdziesiątych X I X w. pojawiły się, częściowo inspirowane naukami M o r m o n ó w takie kulty, jak Sanito (Kanito), Mamoe, Hio-Hio i inne będące synkretycznym połączeniem tradycji starotestaitientowej, protestanckiej i wschodniopolinezyjskiej z wyraźnymi elementami kultu zmarłych i rytua­ łami wywoływania duchów (Caillot, 1909, s. 33-40). Tylko w dwóch przypadkach ruchy religijnego protestu przybrały trwały kształt stając się stopniowo tubylczymi, a więc separatystycznymi wyzna­ niami chrześcijańskimi o pewnych, jednakowoż niedominujących cechach synkretyzmu, nierzadko dość głęboko ukrytego. Są to funkcjonujące do dnia dzisiejszego dwie maoryjskie denominacje — Ratana i Ringatu, wywodzące się z XÍX-wiecznych tradycji „Pai-Marire" i eksperymentalnych prób pro­ roka Te Whiti z Parihaka. Kościół Ringatu założony w latach sześćdziesiątych X I X w. przez pro­ roka Te Kooti, legalnie zarejestrowany dopiero w 1938 г., skupia (dane z 1961 r.) ok. 3% Maorysów. Łączy on taumaturgiczne rytuały i tubyl- �^SYNKRETYZM P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 19 cze wzory obrzędowe z biblijną tradycją i starotestamentową interpretacją dziejáw maoryjskiej wspólnoty etnicznej. W 1918 r. powstał na Nowej Zelandii Kościół Ratana założony przez Tahupotiki Wiremu Ratana, który zwalczał pogańskie tradycje i opierając się na wzorach anglikańskich i metodystycznych rozwijał idee chrześcijań­ skiej religii maoryjskiej. Denominacja ta skupia ok. 13% (1961 r.) Maory­ sów, jest więc znacznie silniejsza aniżeli tradycyjnie zorientowany Kościół Ringatu. Jego profil jako maoryjskiej wersji chrześcijaństwa jest bardziej dostosowany do współczesnej sytuacji wyznaniowej na Nowej Zelandii, co nie przeszkadza mu wzmacniać etniczność rdzennych mieszkańców, czyli tzw. maoritanga, oraz wspierać świeckie inicjatywy tubylczych organizacji (Mol, 1965, s. 140-149; Metge, 1971, s. 149-151; McLeod Henderson, 1963; Wilson, 1973, s. 397-403). Z tego skrótowego i oczywiście niepełnego przeglądu ruchów religijnych wyłania się obraz bardzo zróżnicowanych strategii obronnych zastosowanych przez Polinezyjczyków. Obok działań powstańczych i aktów przemocy (HauHau) spotykamy inicjatywy tworzenia pacyfistycznych wspólnot (Parihaka, Kaona, Ringatu). Apokaliptyczne przepowiednie (Hapu) krzyżują się z kul­ tami typu cargo i spirytualizmem, a natywistyczne tendencje obrony trady­ cji (Mamaia) kontrastują silnie z inicjatywami tworzenia tubylczych kościo­ ł ó w chrześcijańskich. Różnorodność ta nie jest jednak wynikiem przypad­ kowej gry sił, a raczej wyrazem przemian religijnych warunkowanych wie­ loma zmiennymi, wśród których do najważniejszych należą: kontekst histo­ rycznych zmian, ciążenie tradycji, infiltracja nowych idei i sytuacja społeczno-ekonomiczna ludności. V. S Y N K R E T Y C Z N E M I T Y I UTOPIE Stałym elementem w tej mozaice ruchów była koncepcja zbawienia, interpretowana raz bardziej na sposób millenarystyczny (tj. zbawienia od ziemskiego zła), to znów eschatologiczny (czyli zadośćuczynienia w życiu pozagrobowym — Posern-Zielińska, 1972). Współtworzyły ją soteryczne tema­ ty mitologiczne o dość uniwersalnym światowym zasięgu. Dopiero ich wza­ jemna kombinacja i nasycenie konkretną treścią historyczno-kulturową na­ dawały tym ideologiom specyficznie polinezyjskiego charakteru. Jedne z nich .wywodziły się z warstw rodzimych wyobrażeń mitologicznych, inne zapoży­ czone zostały z tradycji judeo-chrześcijańskiej, jeszcze inne powstały w now­ szych czasach jako rezultat deprywacji związanej z konfrontacją polinezyj­ skiej kultury ze światem europejskich reguł życia, wartości i materialnych osiągnięć (Posern-Zieliński, 1985, s. 66). Eschatologiczna idea katastrofy tak często obecna w doktrynach wielu ruchów społeczno-religijnego protestu nie była na Polinezji szczególnie wy­ korzystywana, choć tu i ówdzie pojawiała się dość wyraźnie. Być może słabsze znaczenie przypisywane temu tematowi wynika z kosmologicznej �20 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI tradycji mitologicznej, w której motywy ćykliczności światów i powtarza­ jących się kataklizmów nie były tak wyraźne, jak np. w wierzeniach indiań­ skich (Posern-Zieliński, 1974). M o g ł o b y to tłumaczyć, dlaczego mimo zna­ jomości biblijnego wątku potopu nie został on użyty do budowy tubyl­ czych proroctw. Kwestia ta jednak wymagałaby dogłębnych studiów po­ równawczych. Pewne idee katastrofizmu obecne były w samoańskim ruchu Siovili i w tahitańskim ruchu Mamaia w postaci wiary w bliskie przybycie Chry­ stusa jako siły niszczącej i przynoszącej kres istnienia wszystkich dotych­ czasowych rzeczy, a jednocześnie jako mocy kreatywnej zapoczątkowującej n o w ą erę szczęśliwości. Wyraźniej idea katastrofy kosmicznej widoczna była w naukach proroków ruchu Hapu na wyspie Hawaii. Głosili oni, że b ó g Hapu ześle na świat straszną zagładę, niebo bowiem spadnie na ziemię niszcząc wszystko i wszystkich, wyjąwszy jednak wiernych nowej religii, którzy w oczekiwaniu na ten straszny moment skupić się powinni w określo­ nym przez proroków miejscu. Przypuszczać można, iż scenariusz tej apoka­ liptycznej wizji zapożyczony został z polineayjskiej mitologii kosmogonicznej operującej ideą oddzielenia nieba od ziemi u początku dziejów. W wielu ruchach społeczno-religijnych istotną rolę odgrywa idea zbawcy. Oczekuje się zwykle z utęsknieniem na dzień nadejścia mesjasza wierząc, iż jego pojawienie się wśród wiernych zapoczątkuje dzieło gruntownego przeobrażenia świata. Prozelityczne oddziaływanie misjonarzy sprawiło, że najczęściej za oczekiwanego zbawcę uważano Jezusa. Zwolennicy Siovili wy­ patrywali Sisu Alaisa (Chrystusa) — syna boga Nieba, który przybyć miał na Samoa krocząc po grzbietach fal, by zapoczątkować erę szczęśliwości, zmartwychwstania zmarłych i obfitości jadła (Siikala, 1982, s. 196-201). N a przybycie Chrystusa oczekiwali także zwolennicy Kaona na wyspie Hawaii, którzy przygotowując się na tę chwilę założyli utopijną wspólnotę o cha­ rakterze komunistycznym. Motyw zbawcy był także obecny w religii „PaiMarire" w postaci boskich emisariuszy — aniołów wiatru, którzy w trakcie tanecznych ceremonii organizowanych przez wiernych wokół świętych słupów (niu) ozdobionych flagami i linami spływali po nich obdarzając tańczących wojowników cudowną odpornością na kule wroga. C i sami wysłannicy przy­ być mieli także na ziemię po wypędzeniu pakeha, by nauczyć M a o r y s ó w europejskich zawodów, a tubylczych kapłanów języka angielskiego w czasie jednej tylko lekcji. Oryginalną koncepcję zbawcy zaproponował maoryjski prorok R u a K e ­ ňana w 1906 r. — jeden z twórców pokojowych ruchów religijnych powsta­ łych po upadku powstania „Hau-Hau". Głosił on, iż do Nowej Zelandii przybędzie niebawem angielski król z wielką ilością pieniędzy i/lub drogo­ cennym pierścieniem. Dzięki tym skarbom wykupi on całą ziemię z rąk Białych i odda ją napo wrót prawowitym właścicielom, tj. Maorysom, ko­ lonistów zaś zabierze ze sobą za ocean (Webster, 1979, s. 164). T a wersja mesjanizmu posiadała już pod względem treściowym, choć nie struktural- �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 21 nym, charakter wyraźnie zdesakralizowany, wyrażała bowiem niepodległościo­ we dążenia M a o r y s ó w w metaforycznych kategoriach politycznych i eko­ nomicznych. Należy tu także wspomnieć, iż częstokroć za oczekiwanego zbawcę uważano po prostu konkretnego charyzmatycznego przywódcę w osobie proroka, kapłana czy wodza, którego brano za wcielenie Chrystusa, Matki Boskiej, Archanioła Gabriela, różnych świętych czy wysłannika Jehowy. Jest rzeczą charakterystyczną, iż w polinezyjskim mesjanizmie nie znajdujemy zbyt wielu elementów rodzimych, gdyż większość treści, z których komponowano te wizje, czerpano z chrystianizmu i starotestamentowych opowieści. Motyw mesjasza łączy się zwykle w sposób logiczny z ideą millenaryzmu, a więc z koncepcją złotego wieku, czasów szczęśliwości, epoki speł­ nienia marzeń czy Królestwa B o ż e g o na ziemi. Wyimaginowaną erę dosko­ nałości sprowadzano zwykle do obfitości pożywienia pożądanych dóbr ma­ terialnych, atmosfery wolnej od chorób, epidemii i wojen, a także obecności Białych, których władza polityczno-militarna, religijna kontrola misyjna i za­ borczość terytorialna miały zostać zlikwidowane. Niekiedy wierzono także, iż w owym okresie żywi spotkają się ze swymi zmartwychwstałymi przod­ kami, co jest efektem tubylczej reinterpretacji idei rezurekcjonistycznej (Winks, 1953, s. 199-236). Specyficzną odmianą tej koncepcji była idea, w myśl której nowa era dziejów już zaczęła się wypełniać. Hasła takie głosili np. prorocy ruchu Mamaia na Wyspach Towarzystwa twierdząc, iż nie ma już potrzeby prze­ strzegania zakazów i nakazów misjonarzy, i tak bowiem wszyscy Polinezyj­ czycy dostaną się do nieba. Z tej też racji ignorować poczęto nowe purytańskie prawa — w tym zakaz produkcji i picia alkoholu — oraz łamać wszel­ kie ograniczenia seksualne propagując promiskuitetową wolną miłość, która * przyczynić się miała do zwiększenia tubylczej populacji przetrzebionej cho­ robami i epidemiami (Gunson, 1962, s. 209-244; Gardner White, 1962, s. 244-253; Mühlmann, 1961, s. 191-196). Nieco odmienny charakter ta idea millenaryzmu przybrała w przepo­ wiedniach prorokini Angaty z Wyspy Wielkanocnej, która w 1914 r. oświad­ czyła, iż B ó g zawiadomił j ą o śmierci właściciela większości ziem i bydła na Rapa Nui, rezydującego w Chile, po czym zwrócił zagrabioną własność prawowitym właścicielom wyspy. W rezultacie tubylcy zaczęli świętować to niezwykłe wydarzenie niepodległościowe, systematycznie wybijając krowy i spo­ żywając ich mięso w trakcie uczt, bez obawy, iż spotka ich za to represja. Według prorokini znajdować się oni mieli pod boską opieką zapewniającą ochronę przed skierowaną ku wyspie ekspedycją karną oraz kulami karabi­ nowymi, które — jak wierzono — nie będą w stanie wyrządzić im żadnej krzywdy (Schultze-Maizier, b.r.w., s. 166-169). Nadzieja na cudowne odwrócenie sytuacji ekonomiczno-prawnej legła także u podstaw fermentu społecznego inspirowanego przez proroka R u a , który namawiał swych zwolenników, by sprzedali posiadane bydło, narzędzia, �22 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI dobytek, by porzucili pracę, gdyż wszystko to nie będzie im już 'więcej potrzebne. Z uzyskanymi w ten sposób pieniędzmi oczekiwać mieli w por­ cie na przybycie statku z królem Anglii, który wybawić ich miał od pa­ nowania pakeha. Nagłe fiasko tej idei zrodziło natychmiast n o w ą kon­ cepcję millenarystyczną, którą nazwać można utopią miejsca. Głosi ona, iż by przybliżyć nadejście obiecanych czasów, należy j u ż dziś wznosić zręby obiecanej ziemi. Prorok R u a wskazuje takie miejsce, wybierając okolicę posiadającą uprzednio w miejscowej tradycji sakralną potencję i mitologicz­ ną konotację i tam w prowincji Urewera zakłada swe Nowe Jeruzalem (1906-1916) — maoryjską wspólnotę rewiwalistyczną o modernistycznych i nie­ podległościowych aspiracjach (Webster, 1979, s. 199-236). Inicjatywa taka nie należała do odosobionych. Jej pierwowzorem była osada Parihaka za­ łożona po upadku powstania „Hau-Hau" przez Te Whiti, czy też ekspery­ ment założenia braterskiej wspólnoty egalitarnej przez Kaona na wyspie Hawaii. Millenarystyczna wiara w totalną zmianę rzeczywistości przekształciła się w ideę samodzielnego tworzenia lepszego świata w wymiarze ograniczonym do ram izolowanej wspólnoty spajanej jednością etnicznego pochodzenia, wspólnotą przekonań, losów i nadziei. Warto tu zauważyć charakterystycz­ ną dla Polinezji cechę, a mianowicie, że wizja millenarystyczna w mini­ malnym stopniu była projekcją czasów mitycznych, czy też wyidealizowanej przeszłości historycznej, bardziej zaś podkreślała proakulturacyjne aspiracje wyspiarzy marzących o modernizacji, ale realizowanej na własny rachunek bez kontroli Białych. Aspiracje te znajdują swoje dobre uzupełnienie w mitach o cargo gło­ szących rychłe nadejście cudownego daru boskich mocy w postaci dóbr ma­ terialnych białego człowieka. Wyobrażenia takie są przejawem.rozbudzonych, a niezaspokojonych potrzeb cywilizacyjnych, mogą być także interpretowane jako zmitologizowana konstatacja uświadamianego stanu ubóstwa, w jakim żyją ludy podbite. Traktować je także można jako próbę zrozumienia przy­ czyn istniejących różnic kulturowych i wyjaśnienia źródeł pochodzenia pożą­ danych przedmiotów uważanych za atrybuty władzy i panowania Białych. W postaci rozwiniętych kultów cargo ten mitologiczny temat najmocniej ujawnił się na Melanezji i na Nowej Gwinei (Kowalak, 1982; Worsley, 1957). N a Polinezji pojawił się on jednak wcześniej, choć w formie znacz­ nie słabszej, jednakowoż odgrywającej istotną rolę w niektórych ruchach. U podstaw rozumowania Polinezyjczyków na temat tej kwestii znalazły się co najmniej trzy przesłanki. Po pierwsze uważano, że między religią a sy­ tuacją materialną jej wyznawców istnieje ścisły związek, stąd też wyciągano wniosek, iż sakralna moc chrześcijaństwa jest źródłem bogactwa Białych. Po drugie sądzono, że tajemnica tego bogactwa ukryta jest w Biblii będą­ cej rezerwuarem potężnej mana (mocy), kluczem do niej zaś jest umiejętność czytania i pisania. Po trzecie wierzono, że między ludźmi a bóstwami za­ chodzą stosunki równoważnej wymiany świadczeń, tak więc lojalność i cześć �S Y N K R E T Y Z M POLINEZYJSKI. ZARYS PROBLEMATYKI 23 oddawana nowym bogom winna za sprawą tych ostatnich z a o w o c o w a ć ma­ terialnymi gratyfikacjami. Pewne elementy tego wątku obecne były w religii „Pai-Marire" (boscy posłańcy nauczający Maorysów) i w nauczaniu proroka R u a (oczekiwanie na statek z pieniędzmi). Najwyraźniej jednak motyw cargo ujawnił się w tropikalnej Polinezji i to już w bardzo wczesnej fazie kolo­ nialnej eksploatacji, bo w 1 poł. X I X w. Zwolennicy kultu Mamaia wierzyli, iż z niebios spłynie do nich ogromny statek załadowany odzieżą, konserwami i winem, a ponadto bogowie przyślą na tahitańskie wody wielkie ławice ryb (Gunson, 1962, s. 209-244). Podobne nadzieje żywili adherenci Siovili oczekując na statek z Anglii, który dostar­ czyć im miał broni, narzędzi, kul, paciorków itp. rzeczy. Uważając, iż Jezus ześle im pod dostatkiem żywności oraz innych potrzebnych produktów i przed­ miotów, poczęli niszczyć swój dotychczasowy dobytek w przekonaniu, iż nie będzie on im już potrzebny w dalszej egzystencji wśród cudownego dobro­ bytu (Siikala, 1982, s. 197). W sto lat później idea oczekiwania na cargo zarejestrowana została na Wyspach Cooka. Wypatrywano tam zapowiedzianego przez duchy statku wyładowanego konserwami konstruując w okresie pełnego ekscytacji oczeki­ wania marae (święty okręg) i poddając się rytualnym zabiegom (Burridge, 1982, s. 206-208). Innym charakterystycznym rysem nowej synkretycznej mitologii polinezyj­ skiej była idea ludu wybranego, którego dzieje w interpretacji tubylców mia­ ły być oceaniczną repetycją historii biblijnego narodu Izraela. Akceptacja ' tej idei prowadziła do logicznej konkluzji, w myśl której Polinezyjczyków ' łączą więzi braterstwa lub powinowactwa z narodem żydowskim i jego j u ­ daistyczną tradycją. U źródeł tej koncepcji tkwiły takie czynniki, jak duży nacisk protestanckich misjonarzy na poznawanie opowieści starotestamentowych, większa zrozumiałość Starego Testamentu, aniżeli Nowego ze względu na jego przesycenie historycznymi treściami zawierającymi opisy walk, prze­ śladowań, migracji, w o d z ó w i królów. W sumie były to motywy dość bliskie ustnej tradycji historyczno-mitologicznej Polinezyjczyków, a więc łatwe do zro­ zumienia i — idąc dalej — do utożsamienia się z nimi (Siikola. 1982, s. 202). Świadome odwoływanie się do Starego Testamentu i judaizmu było także swoistą próbą odcięcia się od „białego" chrystianizmu utożsamianego z ko­ lonialnym panowaniem i szukania etnicznej specyfiki wyznaniowej oraz auto­ nomii przy jednoczesnym pozostawaniu w kręgu zachodnich tradycji reli­ gijnych. Najsilniej idea pokrewieństwa z Żydami widoczna była w religijnych ru­ chach Maorysów, poczynając od poprzedników „Pai-Maire" aż do Kościoła Ringatu włącznie. Już w latach trzydziestych X I X w. członkowie sekty Popahurihia odwoływali się do judaistycznej tradycji, stąd też nazywano ich „Hurais", co w miejscowym dialekcie oznaczało po prostu Ż y d ó w (od ang. Hebrews) (Wilson, 1965, s. 473-483). G ł ó w n y m bóstwem wojowników Hau-Hau był Jehowa, który swą mocą �24 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI zagwarantować miał im zwycięstwo zsyłając z nieba opiekuńcze anioły oraz zapowiadając pomoc zastępów Jozuego (Lanternari 1974, s. 242-247). Ż y d ó w traktowali oni jak swych braci i w przypadku dostania się ich do maoryj­ skiej niewoli obchodzili się z nimi z szacunkiem, bezzwłocznie wypuszczając na w o l n o ś ć . Z a dzieci Izraela uważali się także zwolennicy proroka R u a , których dlatego nazywano „Iharaira". Natomiast kapłani Ringatu wskazy­ wali na liczne analogie między losem M a o r y s ó w a Ż y d ó w sugerując nawet, iż Nowa Zelandia to po prostu maoryjski Kanaan lub Syjon. Również w tradycji rytualnej nowych maoryjskich religii widoczne były nawiązania do pewnych judaistycznych obrzędów i symboli. 2 Rozczarowanie europejskim (misyjnym) chrześcijaństwem oraz fiasko mil­ lenarystycznych proroctw to główne przyczyny organizowania nowych form życia religijnego w ramach własnej grupy etnicznej, ale w subiektywnej łączności z zasadami chrystianizmu, które poddawano jedynie reinterpretacji dostosowując do własnych tradycji, potrzeb i nadziei. W ten sposób kształ­ towało się przekonanie, iż własna, acz nowa religia będzie jedynym sku­ tecznym sposobem wyjednania łaski i wsparcia w niebiosach dla ulżenia losu rdzennych mieszkańców polinezyjskich wysp. Takie inicjatywy najwyraź­ niej widoczne były wśród M a o r y s ó w po załamaniu się nadziei na szybką zmianę własnej sytuacji kolonialnego podporządkowania. Prorok R u a pro­ pagował kult boga Tanakahi władającego niebiosami, do którego trafią jego wierni, by wieść tam żywot szczęśliwy w materialnym dobrobycie, podczas gdy męki piekielne cierpieć będą misjonarze, ich zwolennicy oraz biali kolonizatorzy. Te Kooti założyciel kościoła Ringatu dokonał reinter­ pretacji dziejów maoryjskiego ludu w duchu starotestamentowym, tym spo­ sobem sakralizując lokalną przeszłość łącznie z własną osobą. Położył także nacisk na rozbudowę formalnej struktury Wyznaniowej przez wprowadzenie hierarchii kapłanów, nowych scenariuszy obrzędów na marae i taumaturgicznych rytuałów polegających na leczeniu wiarą. Podobnie rzecz się miała z kościołem Ratana, który oddalił się od kon­ wencji synkretycznej religii w stronę etnicznej sekty separatystycznej. Wiara w Trójcę Św., w Jehowę, w Biblię i w Te-Mangaia, czyli bożego wysłan­ nika w osobie założyciela wyznania, stanowiła podstawę doktrynalną. Głów­ na świątynia traktowana była nie tylko jako dom modlitwy, ale także jako rezerwuar świętej mocy whare ťapu. D u ż ą rolę odgrywały także taumaturgia i wspólnotowy, kongregacjonalny charakter grupy wyznaniowej, kładący duży nacisk na etniczny ekskluzywizm. W sumie wszystkie te poczynania dążyły do stworzenia polinezyjskiej wersji chrześcijaństwa podnoszącej prestiż tubylców, dającej im iluzję osiągnięcia pozycji równorzędnej Białym (element kompensacji) i faktycznie szansę pełnego, aktywnego uczestnictwa w życiu religijnym, którego byli dotąd pozbawieni w protestanckich gminach i ka­ tolickich parafiach. 2 Wiadomość tę potwierdzają obserwacje S. Wiśniowskiego (1956, s. 343), a także wielu innych autorów. �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 25 VI. U W A G I KOŃCOWE W nowych (postkontaktowych) ideologiach religijno-społecznych Poline­ zyjczyków natrafiamy na sześć zasadniczych tematów mitologicznych, a mia­ nowicie na ideę kosmicznej katastrofy, ery szczęśliwości, cargo zbawcy, ludu wybranego i tubylczej drogi chrześcijańskiego zbawienia. Zasygnalizowana tu kolejność tych wątków odpowiada mniej więcej chronologicznemu porządko­ wi ich manifestacji. W pierwszych fazach kontaktów atrakcyjne były hasła apokaliptyczno-millenarystyczne, ustępując stopniowo reformistycznym ideom mesjanistycznym, by w końcu przekształcić się w ideologię separatystycznych denominacji wzmacniających etniczność. Wśród elementów szczególnie charakterystycznych dla idei i praktyki polinezyjskich ruchów społeczno-religijnych wymienić m o ż n a następujące cechy: W treści mitologicznych konstrukcji wątki chrześcijańskie domi­ nują zdecydowanie nad motywami tubylczymi. Akurat odwrotnie ukształ­ towała się sytuacja w odniesieniu do rytuałów, które nadal pozostały silnie związane z tradycyjnymi wzorami. Szybka akulturacja w sferze kultury umy­ słowej osłabiała natywizm, tak silny w wielu ruchach społeczno-religijnych na innych obszarach Trzeciego Świata. Mocno akcentowany był zawsze ich wymiar ekonomiczny czy to przez idee cudownej pomocy w odzyskaniu zrabowanych* ziem, czy też w formie wiary w dystrybucję pożądanych dóbr. Wyraźne było także dążenie do restrukturyzacji społecznej jako drogi do budowy nowego tubylczego społeczeństwa wyzwolonego spod kontroli misjo­ narzy, ale pozostającego formalnie chrześcijańskim i uwolnionego od kontro­ li i eksploatacji kolonialnej, ale akceptującego zdobycze i udogodnienia zachodniej cywilizacji. Z czterech sygnalizowanych na wstępie form synkretyzmu zwróciliśmy tu uwagę przede wszystkim na ruchy społeczno-religijne oraz na separaty­ styczne wyznania tubylcze jako na przejawy zmian światopoglądowych szcze­ gólnie charakterystycznych dla Polinezji. Kulty synkretyczne nie odgrywały tam prawie żadnej roli, a synkretyzm wierzeń ludowych, o którym w tym artykule nie było mowy, przybrał postać zintegrowanego kompleksu ele­ mentów różnej proweniencji, których wzajemny stosunek wymagałby szczegó­ łowych badań, w tym głównie empirycznych. Warta podkreślenia jest tu istotna cecha polinezyjskiego systemu religijnego, a mianowicie jego toleran- cyjna elastyczność sprzyjająca od początku kontaktów — działalności ewan­ gelizacyjnej, z drugiej zaś strony jego niestabilność przejawiająca się szybką dyskredytacją starych kultów, upadkiem sakralnych autorytetów i zachwia­ niem dotychczasowej wizji świata. Nic więc dziwnego, iż w takiej sytuacji ludzie dążąc do odbudowy poczucia stabilności nie restytuowali dawnych kultów, lecz. do formowania swych utopii wykorzystywali idee chrześcijańskie. Strategia ta również prowadziła do synkretyzmu, ale w większym stopniu ukrytego, przejawiającego się nie tyle w morfologii mitów, co w tubylczej reinterpretacji i restrukturyzacji chrześcijańskich nauk i zachowaniu wielu tradycyjnych form rytualnych. �26 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃ5KI LITERATURA Babbage S. B. 1937 Hauhauism. An episode in the Maori Wars. 1863-1866, Wellington. Blinov A. I. 1957 Maoryjskie wojny. 1843-1872, Okeanskij Etnograficzieskij Sbornik, „Trudy Instituía Etnografii, N. S. t. 38, Moskwa. Buck P. H. (Te Rangi Hiroa) 1939 Anthropology and religion, New Haven. Burridge K . O. L . 1982 Movimientos religiosos de aculturación en Oceania, [w:] Movimientos religiosos deri­ vados de aculturación, Madrid. C a i l l o t А. С. E . 1909 Les Polynésiens orientaux au contad de la civilization, Paris. Crocombe R. G . 1961 A modern Polynesian cargo cult, „Man", nr 1. Cuttat J. 1957 Le recontre des religions, Paris. F r a n k o w s k a M. 1978 Z badań nad ludowym synkretyzmem religijnym w Meksyku. Tradycyjne obchody zaduszkowe, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1. 1980 Some aspects of the formation of religious syncretism in Mexico, „Ethnologia Polona", vol. 5: 1979. 1984 Los elementos precortesianos en el catolicismo popular mexicano, „Ethnologia Polona", vol. 8: 1982. 1985 Elementy prehiszpańskie w dawnych wierzeniach Indian Meksyku, [w:] A. MrozekDumanowska (red.) W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa. 1986 La cruz y su significación en el proceso de formación del sincretismo religioso de los indios mexicanos, „Ethnologia Polona", vol. 11: 1985. Freeman J. D. 1959 The Joe Gimlet or Siovili cult. An episode in the religious history of early Samoa, [w:] Anthropology in the South Seas, New Plymouth. Gardner White R. 1962 An Account of the Mamaia: Glossary and texts, „Journal of the Polynesian Society", vol. 71. G u i a r t J. 1962 The millenian aspect of conversion to Christianity in the South Seas, [w:] S. L . Thrupp (ed.) Millenial dreams in action. Essays in comparative study, The Hague. Gunson N. 1962 An account of the Mamaia or visionary heresy of Tahiti. 1826-1841, „Journal of the Polynesian Society", vol. 71. Herskovits M. J. H. 1949 Man and his works. The Science of cultural anthropology, New York. Jarves J. J. " 1843 History of the Hawaiian or Sandwich Islands, Boston. K o s k i n e n A. 1963 Missionary influence as a political factor in the Pacific Islands, ..Annales Academiae Scientiarum Fennicae", ser. В. vol. 78, Helsinki. K o w a l a k W. 1982 Kulty cargo na Nowej Gwinei, Warszawa. K u y k e n d a l l R. S. 1938 The Hawaiian Kingdom 1778-1854, vol. 2, Honolulu. L a n t e r n a r i V. 1974 Movimienti religiosi di liberta e di salvezza del popoli oppressi. Milano. �S Y N K R E T Y Z M P O L I N E Z Y J S K I . ZARYS P R O B L E M A T Y K I 27 Madsen W. 1957 Christo-poganism. A study of Mexican religious syncretism, „Tulane University. Middle American Research Institute. Publications", vol. 19. 1967 Religious syncretism, [w:] Handbook of the Middle American Indians, vol. 6, Austin, Tx. Mc Leod Henderson J. 1963 Ratane. The origin and the Glory of the movement, ..Polynesian Society Memoir", vol. 36, Wellington. Metge J. 1971 Maorysi z Nowej Zelandii, Warszawa. Mol J. .1. 1965 Integration versus segregation in New Zealand, "British Journal of Sociology", t. 16. nr 2. M ü h l m a n n W. E . 1955 Arioi und Mamaia. Eine ethnologische und religionssoziologische Studie Uher Polynesische Kultbiinde, Wiesbaden. 1961 Pnlynesische Beispiele. [w:l Mühlmann W. E . (red.) Chiliasmus und Nativismus, Berlin. Nevermann H. 1947 Got ter der Südsee. Die Religion der Polynesier, Stuttgart. Oliver D. L . 1961 The Pacific Islands. Garden City. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M. 1972 Koncepcje zbawienia w doktrynach ruchów religijno-politycznych Indian Ameryki Pół­ nocnej, „Etnografia Polska", t. 16, z. 2. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1972 Polinezja — świat nieznany, Warszawa. 1974 Ruchy społeczno-religijne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej. XVI-XX w., Wroclaw. 1978 Religious ferment among the Indians of British Guiana at the turn of the 19th Century, „Estudios Latinoamericanos", t. 4. 1979 Indiańskie utopie, ruchy i religie protestu, „Cdowiek i Światopogląd", nr 12(173). 1985 Mit i utopia w ruchach społeczno-religijnych Indian Ameryki Południowej, [w:] A. Mrozek-Dumanowska (red.). W kręgu religii krajów pozaeuropejskich. Warszawa. 1987 Etnologiczna interpretacja procesów akulturacji, „Folia Praehistorica Posnaniensia". Sahlins M. 1981 Historical metaphors and mythical realities. Structure in the early 'history of the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor. 1985 The dying god or the history of the Sandwich Islands as a culture, vol. 1: The Islands of history, Chicago. Schulze-Maizier F. b.r.w. Die Osterinsel, Leipzig. S i i k a l a J. 1982 Cult and conflict in tropical Polynesia. A study of traditional religion, Christianity and nativistic movements, Helsinki. Syncretism 1969 Syncretism. Based on papers read at the symposium on cultural contact held at Abo, Stockholm. T u m a r k i n D. D. 1962 Rol' amerikanskich missionerov v rozrušenii samobytnoj kul'tury gavajskogo národa i ego koloniál'nom poraboščenii. Problemy istorii i etnografii narodov Avstralii, Novoj Gvinei i Gavajskich ostrovov, „Trudy Instituía Etnografii", N. S., t. 70, Moskwa-Leningrad. �28 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Webster P. 1979 Rua and the Maori millenium, Wellington. Wilson B. R. 1973 Magic and the millenium. A sociological study of religious movements of protest among tribal and third-world peoples, London. Wilson O. 1965 Papahurihia, first Maori prophet, "Journal of the Polynesian Society", vol. 74. Winks R. 1953 The doctrine of Hau-Hauism, "Journal of the Polynesian Society", vol. 62, no. 3. W i ś n i o w s k i S. 1956 Dzieci królowej Oceanii. Powieść uzupełniona opisem wędrówek autora po Nowej Zelandii, Warszawa. Worsley P. 1957 The trumpet shall sound. A study of the cargo cults in Melansesia, London. Aleksander Posern-Zieliński FORMS, CONTENTS A N D D E T E R M I N A N T S OF T H E POLYNESIAN SYNCRETISM AN O U T L I N E O F P R O B L E M A T I C S Summary In the article some reflections have been presented concerning the conditions determi­ ning the religious syncretism on Polynesia and its manifestations. The author's aim was to put the problems in a systematic way what he considers to be indispensable for further comparative studies on the form of syncretism in the Third World as well as for discovering their most important elements and trends. Further ethnohistorical and ethnoreligiological analysis of those elements and trends may afford very interesting interpretations. The discussion of these problems have been introduced with general consideration on the definition of sycretism and its essential forms. As those forms are regarded: syncretic movements, syncretic cults, syncretic religions and folk religion syncretism. It has been emphasized too that the processes and phenomena relevant for the forming of syncretic beliefs are as follows: incorporation of alien elements, elimination of old traits, their new hierarchization, contamination in the form of syntesis and superposition and, at last reinterpretation and • restucturisation of a religious system. The second part of the paper deals with the interrelations of the colonial expansion on Polynesia, christianization of that area and the syncretism, It has been noticed that syncretism had already appeared there in the precontact period but it had a different character than the later colonial one. The latter was revealed in the form of two tendencies — the neotraditional one (i.e. elements of the new religion in the traditional mythological schemes) and that of the Utopian type with firm features of nativism, messianism, prophetism and millenarism. First manifestations of syncretism was the syncretism displayed in the "historical metaphors of mythical reality" (Sahlins 1985), then the defensive intentional syncretism applied by the priests of the imperilled traditional religion and, at last, the syncretism arising as a result of missionary work. Of essential meaning in those times were the campaigns aimed against traditional beliefs putting on the character of cultural revolutions which were organized either by the Polynesian chieftains or by missionaries. These actions were accompanied by so-called mass conversions of a definite millenaristic character. In that atmosphere of de­ preciating native traditions, of an enthusiasm for new religion and of deprivation associated with the loss of hope for a prompt change of that situation, charismatic leaders began to appear heading the socio-religious movements of protest. �SYNKRETYZM POLINEZYJSKI. ZARYS 29 PROBLEMATYKI The next part of the article deals with these movements surveying the most important events of that kind. The movements offered their followers different strategies of gaining their ends. Along with military types (Hau-Hau) mainly pacifistic Utopian communities have been founded (Parihaka, Kaona, Rua), apocaliptic prophecies (Hapu) mingled with cargo cults, spiritualism and the nativistic tendencies of protection of the tradition (Mamaia) strongly contrasted with the initiatives of constituting indigenous Christian churches (Ratana, Rin­ gatu). The last part involves a survey of leading ideas and niyths composing the movements of protest. To the most important of them belong the ideas of cosmic catastrophe, of the era of blessedness, those of cargo, of saviour, of the chosen folk and of the indigenous way of Christian salvation. In the first phases of contact the apocaliptic-millenaristic ideas were more attractive, succesively they gave way to the reformistic messianistic ones and finally they transformed into separatistic ideologies oriented towards constituting indigenous de­ nominations reinforcing ethnicity. Another characteristic of the Polynesian syncretism was, that in the new mythology Christian traits prevailed the native motives, while the rituals referred to a greater extent to native tradition. Thus it was rather a hidden syncretism, revealed not so much in the morphology of myths as in the native interpretation of Christian learning. That syncretism was also closely associated with the tendency of social restructuralization as a way of creating new, indigenous society, emancipated from the con­ trol of missionaries but remaining formally Christian, the society accepting the achievements of western civilization but free from colonial exploitation. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b58e2d45a15b0b988f1ca4843241ac8e.pdf 47450c2b28279b6ede6525fe4b3c09f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5187 Title A name given to the resource Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej/ Barbarzyńca 2008 nr 2 (12) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; 72-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka P o ź n i ak Etnolog, antropolog kultury. Od d w ó c h lat doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tematyka przygotowywanej pracy doktorskiej dotyczy roli żeńskich z g r o m a d z e ń zakonnych we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie. Zakres zainteresowań obejmuje natomiast zagadnienia związane z szeroko pojętą religijnością i jej przejawami. Interesuje ją tez antropologia symboliczna, mit w kulturze, literatura i problematyka genderowa. Zaangażowana członkini Fundacji O ś r o d k a KARTA, bardzo dobrze czuje się w trenie i o swojej pracy badawczej m o ż e o p o w i a d a ć godzinami. Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej a problemie ciała i cielesności napisano |już wiele. Można powiedzieć, ze „cie­ lesność" stała się jedną z kategorii opiświata, a ciało jest dziś raczej manifestacją su świat; kulturową, znakiem bardziej kulturowym n i ż biologicznym. Materia ukrywająca ciało - strój - przez wieki pełniła funkcie semiotyczna odsyłaiac widza" do pozycii społeczna pełniona funkcii" Wszystkie te znaczenia" we współ­ czesna zwłaszcza damskiei modzie zdaia sie zanikać a co naimmei zostaia sprowadzone do iedneso dominuiaceo-o eksponuiace^o kobie cość" Kobiecość którei riównym atrybutem iest raczei brak zakrycia i ciarie wysyłanie syonałów erotycznych. Współczesna moda raczej rozbiera, niż ubiera kobiece ciało. Istnieje jednak pewien, pochodzący z przeszłości, styl ubierania się, któ­ ry niewątpliwie zachował historyczną funkcję wskazywania na status społeczny noszącej go osoby. Jest nim habit zakonny, który dla osób konsekrowanych dekoduje ciąg znaczeń zwią­ zanych z określonymi wartościami stylem życia konkretnym charyzmatem. Jest oń również do' strze2"cinv i odczvtvwa.riv Drzez społeczeństwo iednak nie do końca tak iak o tvm mówią i iak chciałyby tego same siostry zakonne. W przypadku sióstr zakonnych ciało choć skrywane tak że mówi z naczy" właśnie poy ' ' " BARBARZYŃCA y ' jp �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej przez noszony strój. Artykuł chcę poświęcić analizie roli, jaką pełni habit w wizerunku za­ konnicy. Skoncentruję się przy tym na jego stro­ nie wizualnej, na tym, jak można interpretować postać zakonnicy poprzez jej ubranie. Jak ono wygląda, co zakrywa/odkrywa, jaki konstruuje model noszącej je osoby. W swoje rozważania włączę obserwacje i refleksje po rozmowach, które przeprowadziłam w ramach badań z kil­ kunastoma siostrami z żeńskich zgromadzeń zakonnych. Wychodzę z założenia, że rzeczywistość jest konstruowana społecznie. Najogólniej mówiąc, znaczy to, że akceptuję przesłankę o istnieniu wielu rzeczywistości społecznych wynikającą z przeświadczenia, że świat nie jest dostępny sam w sobie, nie jest czymś „gotowym" i ze­ wnętrznym wobec społeczeństwa, „lecz zawsze istnieje w postaci społecznie konstruowanych znaczeń" . Za Pierreem Bourdieu mogę powtórzyć, że wersja rzeczywistości uznana za obowiązują­ cą zostaje narzucona i usankcjonowana przez jakąś dominującą grupę społeczną, za pomo­ cą „znaturalizowania" i przemocy symbolicz­ nej. Uzyskuje ona status tego, co „normalne", „naturalne", „prawdziwe". Patrząc na naszą współczesną rzeczywistość, w roli „grupy domi­ nującej" możemy umieścić kulturę popularną, narzucającą swoje wizje świata za pośrednic­ twem mediów. Z kolei zgodnie z interpretacją Michela Foucaulta zakładam, że istnieje wielość wersji rzeczywistości, które jako konstruowane społecznie modele mogą się różnić od siebie, 1 1 A. Gromkowska, Kobiecość w kulturze globalnej, Wolumin, Poznań 2002. 2 Omówienie teorii Foucaulta i Bourdieu podaję 73 a nawet być sprzeczne. Jedne z nich uchodzić będą za dozwolone i preferowane, inne będą piętnowane i marginalizowane, zawsze jednak oferować będą pewną różnorodność form, w któ­ re dana jednostka może się „wcielić" . 2 Kobiecość - rozważania o konstrukcie społecznym W świetle tych rozważań chcę zwrócić uwagę na dyskursywność wizerunku kobiety i istnienie w tym aspekcie wielu możliwych do realizowania „wariantów" kobiecości. Jak zauważa Agnieszka Gromkowska, współcześnie (w przeciwieństwie do epok historycznych, kiedy obowiązujący ka­ non narzucała kultura wysoka, arystokracja) nie istnieje model „bycia kobietą", który mógłby być uznany za dominujący i jedynie obowiązujący. Mamy raczej do czynienia z wieloma konkuru­ jącymi z sobą różnymi konstrukcjami kobiecości. Co jednak pozostaje istotne, to fakt, że to „do­ piero socjalizacja sprawia, i ż [osoba płci żeń­ skiej] staje się kobietą - jednostką społeczną. Jest konstruowana poprzez obowiązujące znaczenia kobiecości. Jedynie w przypadku, gdy zaakceptu­ je je i ucieleśni w sposób odpowiedni, wówczas u zna. na. zostaje za prawdziwą kobietę" . W skład konstruowanej społecznie tożsamo­ ści kobiety wchodzi nie tylko sposób zachowa­ nia, charakter, wyznawane przez nią wartości, ale przede wszystkim jej wygląd zewnętrzny: „można bez większej przesady stwierdzić, iż zorientowana na spektakl - kultura globalna jest kulturą ciała, które staje się jedną z najważ3 różnymi drogami (system edukacji, kodeks prawny itp.) takiego oddziaływania na społeczeństwo, by tworzące je jednostki postrzegały rzeczywistość w kategoriach, za Ch. Barker, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, które wyrażają punkt widzenia klas dominujących. Wydawnictwo UJ, Kraków 2005. Zarazem postrzegają one swoją sytuację jako naturalną 3 A. Gromkowska, op.cit. Ten monopol na „prawdziwość" lub nawet korzystną czy pożądaną dla nich samych (por. opiera się na dominacji oficjalnego, powszechnie m.in. P. Bourdieu, Reprodukcja. Elementy teorii systemu przyjętego języka i oficjalnej wiedzy, uniwersalnego nauczania, Warszawa 2006). dyskursu. Przemoc symboliczna polega na uzyskiwaniu nu BARBARZYŃCA ��Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej niejszych narracji codzienności" . Ideał kobie­ cej urody i tego, co uznawano za piękne ciało, ewoluował w ciągu wieków. Dziś zmiany te następują w o wiele szybszym tempie, wraz ze zmianą sezonów mody. I tak jak nie istnieje j u ż tylko jeden dominujący sposób realizowania roli kobiety, tak samo nie istnieje jeden „właściwy" kobiecości wygląd. To, co możemy natomiast zaobserwować, to pewne dominujące reprezen­ tacje, które są przez opinię społeczną prefero­ wane, przedkładane nad inne i jeśli okaże się to konieczne, zostają kobietom narzucone . Kobieto może być definiowana poprzez swo­ ją wizualność, a w kulturze popularnej da się wyróżnić różne „formy" kobiecości - business­ woman, kura domowa, nastolatka, sportsmenka, anorektyczka, dziwka. Każda z nich reprezentu­ je inny „ideał" wyglądu ciała czy też odpowied­ niego dla niej stroju. Pośród tych ewoluujących i zmiennych wzorców i modeli istnieje ten, który szczególnie mnie interesuje - kobiety konsekro­ wanej. Wybór drogi życia zakonnego pociąga za sobą określone konsekwencje - idąc do klasz­ toru, kobieta przyjmuje pewien jednoznaczny styl życia, system wartości, wizerunek. Choć charyzmaty poszczególnych zgromadzeń są róż­ ne, w każdym z nich przestrzega się trzech rad ewangelicznych - czystości, ubóstwa i posłu­ szeństwa. Założeniem leżącym u podstaw życia zakonnego jest wyłączne poświęcenie się Bogu, jak mówi Jan Paweł I I : „Jest to ewangeliczny ide­ ał dziewictwa, w którym zarówno godność, jak 4 5 75 i powołanie kobiety urzeczywistnia się w sposób szczególny. W tak pojętym dziewictwie docho­ dzi do głosu tak zwany radykalizm Ewangelii: wszystko opuścić i pójść za Chrystusem. Nie można tego porównywać z samą bezżennością w znaczeniu niezawarcia małżeństwa, g d y ż dziewictwo nie ogranicza się do samego «nie», natomiast zawiera głębokie «tak» w porządku oblubieńczym: oddanie siebie z miłości w sposób zupełny i niepodzielny" , a poprzez poświęcenie dla Boga - poświęcenie się ludziom: „W stosun­ ku do Chrystusa (...) miłość oblubieńcza, której macierzyński potencjał kryje się w sercu kobiety, jest także gotowa otworzyć się w stosunku do wszystkich i każdego" . Wstępując do zgromadzenia, przyszła siostra może zdecydować się na życie w zamkniętej klauzurze lub też na prowadzenie działalności apostolskiej albo innej posługi w zgromadzeniu czynnym. Zawsze jednak będzie to życie w spo­ łeczności złożonej z samych kobiet, zgromadzo­ nych pod jednym dachem i dzielących z sobą wszystkie codzienne doświadczenia. Wspólno­ cie, która według Dietricha von Hildebranda jest „realną całością" , konstytuującą się w oparciu o podzielany przez wszystkie członkinie system wartości . Dodatkowym, wizualnym już, wyróżnikiem „bycia zakonnicą" jest noszenie specjalnego ubioru, jakim jest habit. Wygląd habitu wyka­ zuje pewne różnice w zależności od zgroma­ dzenia, jednak da się wyróżnić pewien ogólny kanon - jest on długi do kostek, ma długie ręka6 7 8 9 4 A. Gromkowska, op.cit. czynienia nie z taką przez nas samych ustanowioną 5 Przejawy „niesubordynacji" mogą być napiętnowane jednostką podziału, którą zwyczajowo hipostazujemy społecznie - por. określenie „babochłop". 6 Jan Paweł I I , Mulieris Dignitatem, Rzym 1988. 7 Jan Paweł II, op.cit. Trzeba zauważyć, że rola kobiety zostaje tu przez papieża sprowadzona do macierzyństwa (a więc de facto płciowości) - czy będzie ono fizyczne, czy „duchowe". 8 „Trzeba sobie w pełni uświadomić, co następuje: w przypadku konkretnej rodziny, zakonu, mamy do nu BARBARZYŃCA jako twór realny, ale która w istocie nie ma obiektywnej realności, lecz z tworami autentycznie obiektywnymi, które w swojej jedności są niezależne od naszego wyobrażenia". D . von Hildebrand, Metafizyka Fragmenty, [w:] „Znak" (10)2006, Kraków. 9 D . von Hildebrand, op.cit. wspólnoty. �76 Agnieszka Poźniak wy, jest luźny, raczej workowatego kroju (cza­ sem przewiązany w pasie), najczęściej (przynaj­ mniej w wypadku sióstr po ślubach wieczystych) w ciemnej, stonowanej kolorystyce, nieodłącz­ nym jego elementem jest welon, „bo mężczyzna nie powinien być zawoalowany, ponieważ jest obrazem i chwałą Boga. Ale kobieta jest chwałą mężczyzny. Dlatego powinna mieć welon (po grecku władze) na głowie" . 10 Kobiecość - rozważania w kontekście cielesności Nie tylko w religii chrześcijańskiej, ale w kul­ turze europejskiej w ogóle, istotny jest problem ciała i jego wzajemnej relacji z duszą. Panuje przekonanie o rozdziale tych dwóch elementów. Dualizm ten pojawił się j u ż m.in. u Pitagora­ sa , a następnie był rozważany przez kolejnych greckich filozofów W średniowieczu przybrał formę potępienia ziemskiej powłoki, wystawie­ nia jej na umartwienia i niekiedy drastyczne praktyki ascetyczne oraz uznania niematerialnej duszy za jedyną wartą uwagi cząstkę człowieka. Dualizm ten widoczny jest także w koncepcji kartezjańskiej, która wywarła duży wpływ na myślenie Zachodu. Według niej dusza to my­ śląca część człowieka, natomiast ciało to jedynie sprawnie działający biologiczny mechanizm . W pewnvch momentach historycznych ciało po­ strzegane było wręcz iako źródło w s z e l k i e j zła odrzucane iako siedlisko erzechu diabła pokus' Kościół naaal traktuie cielesnośćz oeromna re­ zerwa W doktrynie rehminei naiważnieisze iest zbawienie żywot wieczny dusza-ciało podatne na zmysłowość i grzeszne, odwodzi od zbawięnia W tvm niecili człowiek iakbv rozpada sie na część cielesną (nacechowaną negatywnie) i du11 12 10 Drugi dyskurs nad Genesis cytuję za: D . Sawyer, Kobiety i religie w początkach 11 naszej ery, Astrum, Wrocław 1999. Szerzej w M . Eliade, Orfeusz, Pitagoras i nowa eschatologia, [w:] idem, Historia wierzeń chowa (pozytywną). W historii chrześcijaństwa ciało było potępiane, a cielesność odrzucana do tego stopnia, że na przykład Justyn Męczennik nie mógł sobie wyobrazić Marii rodzącej natu­ ralną drogą biologiczną. Nieufność wobec ciała, seksu, zmysłowości wyraża się najpełniej w stosunku chrześcijań­ stwa do kobiet i kobiecości. Poza przypisywa­ niem jej cech charakteru świadczących o słabości i skłonności do występków wizerunek kobiety konstruowany jest w nim przez pryzmat kobie­ cej fizyczności, seksualności. W ciało kobiety wpisana jest (fizjologiczna) możliwość wydawa­ nia na świat życia. Z seksem natomiast związano upadek człowieka i wygnanie z raju. Kobieta, pokutując za grzech biblijnej Ewy, ma rodzić w bólu. Ciało zostaje potępione, bo uległo pod­ szeptom szatana, a kobieta zostaje sprowadzona jedynie do funkcji prokreacyjnej: „Nie wiem, do jakiej pomocy mężczyźnie została stworzona ko­ bieta, jeśli wykluczymy cel prokreacji. Dlaczego mimo to cel ten się wyklucza, nie rozumiem. Jeśli kobieta nie została dana mężczyźnie do po¬ mocy w rodzeniu dzieci w takim razie do czego ? Mozę do tego, by uprawiali ziemię? W ta­ kim razie lepsza pomocą dla mężczyzny byłby mężczyzna To samo tyczy sie pociechy w samot ności O ileż przyiemnieisze iest życie i rozmo wa edv m i e s z k a ć z soba dwai przyiaciele mz mężczyzna i kobieta" . Akt seksualny natomiast postrzegany iako moment w którym przech iest przekazywany koleinem,,' nokolenin któremu towarzyszy żądza wzbudzana nrzeź kobietę staie sie aktem k a l a n y m ciało i dnsze któreaó należy sie wstydzić N i e wchodź w zażyłość ze śniewaczka Iw iei zamiary cie nie nsidl.ły N i e 13 wLtrm I L i r e I v ś n , ™ H k i e m nie wpadł w sidła kar T iei powodu T ) Odwróć 12 R. Descartes, Rozprawa o metodzie, PWN, Warszawa 1981. 13 Święty Augustyn, De Gen. ad litt. 9, 5-9. i idei religijnych, t. 2, I W PAX, Warszawa 1994. BARBARZYŃCA PD08 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej oko od pięknej kobiety, a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień. Z kobietą zamężną nigdy razem nie siadaj ani nie ucztuj z nią przy winie, aby przypadkiem twa dusza nie skłoniła się ku niej, byś przez swą namiętność nie potknął się aż do zagłady" (1 Kor 9, l n , BT). Kobietę uzna­ wano za skalaną nie tylko ze względu na funkcje fizjologiczne związane z ciążą i porodem, ale także z menstruacją. Biblia mówi: „Niewiasta, która co miesiąc cierpi płynienie krwi, przez siedem dni będzie odłączona. Każdy, kto się jej dotknie, będzie nieczysty aż do wieczora. I na czem by spała albo siedziała we dni odłączenia swego splugawione będzie" (Księga Levithicus R X V 19-24) wtóruje jej British Medical Journal" pisząc w roku 1878- " M I C S O dotknię­ te przezkobiete w stanie menstruacji podlega zepsuciu" Aby dopełnić wizerunek kobiety jako istoty 'podejrzanej" ze względu na swoja cielesność przywołaimy ieszcze znane słowa św Odona: Gdyby ludzie mogli dostrzec to co'kryie sie cod skóra osiadanie kobiety D O ' wodowałoby tylko wymioty Skoro sami nawet koniuszkami palców nie chcemy dotykać śluzu i łaina dlaczego tak gorliwie nożadamv obiecia naczynia z nieczystościami?" 14 15 Alternatywą dla brudnej i grzesznej kobiecości, skalanej przez swą cielesność i seksualność, jest w chrześcijaństwie odniesienie się do wizerunku czystej, dziewiczej, posłusznej woli Boga Maryi. 14 Fragment „British Medical Journal" cyt. za: Szczecin 1987. Seksualizm w historii chrześcijaństwa, Agencja Wydawnicza Uraeus, Gdynia 1994. 16 16 17 18 na. kanwie pejoratywnego wartościowania ciała ludzkiego iako siedliska pokus grzechu zła Swoie źródło maia one u zarania ruchów chrzęści ańskich a szczególnie były nasilone w III i IV wieku (ere' mickie masowe ucieczki na pustynne tereny Nubii oraz Fpinm róre Athos nad Morzem F J s k i m ^ Dualizm ten jest silnie zakorzeniony wchrześciiaństwie nomimo że nrawdv wiarv określaia człowieka jako jedność ciała i duszy" . Jak zauważył biskup Bernard Heitz-wchrześcijaństwie wykształciły się jedynie trzy modele, dyskursy kobiecości: matka, święta i prostytut19 Grzegorz z Nysy, Bazyli, Jan Chryzostom, Atanazy, Hilary z Poitiers, Ambroży, Augustyn, Hieronim czuli potrzebę Święty Odo (878-942), cyt. za: D . Karlheinz, Krzyż Pański z Kościołem: Mamy tu do czynienia z dwoma skrajnymi typa­ mi reprezentacji - grzesznica (Ewa i każda inna kobieta) i święta (Maria). Przy zarysowaniu tego dwubiegunowego podziału następuje idealizacja dziewiczości oraz stworzenie modelu, w którym rezygnacja z seksualności ciała i asceza stanowią podstawę drogi ku świętości . Asceci w różnych religiach i czasach widzieli w ciele przeszkodę sto­ jącą na drodze do osiągnięcia zbawienia. Umar­ twiali oni ciało, w konsekwencji doprowadzając do jego wyalienowania . Model świętej kobiety, dziewicy i ascetki, zakładał, że odwraca się ona od swojego ciała, traktuje je z pogardą, umartwia, męczeńsko ginie, sprzeciwiając się np. przymu­ sowi społecznemu, który chce wtłoczyć ją w tra­ dycyjnie „cielesne" role żony i matki . Podobną wersję osiągnięcia świętości poprzez zniwelowa­ nie roli ciała propagowały wspólnoty zakonneW historii zakonów chrześcijańskich odnaleźć można podobne praktyki osadzone wychwalali taki sposób życia. Grzegorz z Nazjanzu, M. Kozakiewicz, Kobieto, ty wieczna istoto, Glob, 15 „Święty Justyn mówi z dumą o dziewicach chrześcijańskich, przeciwstawiając ich życie zepsuciu szerzącemu się w świecie. Od III do V wieku powstaje opiewania dziewictwa" (cyt. za: F. Ciardi, zakonna. Ideał a rzeczywistość, 17 Por. P. Shirard, Ciało, piękno eSPe, Kraków 2005). i seksualność, „Konteksty", 18 Przykłady - por. U . Janicka-Krzywda, Patron, atrybut, symbol, Pallottinum, Kraków 1988. 19 stwierdzić, że wszyscy wielcy Ojcowie tego okresu Warszawa 1987. BARBARZYŃCA Wspólnota 4/1999. obszerna literatura na temat wartości dziewictwa. Można nu 77 J.W Kowalski, Świat mnichów i zakonów, PWN, �Agnieszka Poźniak 78 ka. Matka i prostytutka mają rolę w y r a ź n i e instrumentalną: matka jako dająca poczucie bezpieczeństwa (bądź jako matka-żona rodząca dzieci), zaś prostytutka jako ta, która zaspokaja mężczyznę seksualnie. Nawet „rola" świętej nie zapewnia pełnej dowolności dla rozwoju ko­ biecości. Świętość kobiety, o czym pisze s. Mał­ gorzata Borkowska, definiowana jest bowiem poprzez jej relacje do mężczyzny (a raczej ich brak): dziewica lub wdowa . We współczesnej, jak zostało to powiedziane wyżej: zorientowanej na spektakl i obrazkowej, kulturze popularnej ciało stało się czynnikiem, który określa wartość jednostki. Podlega ono ciągłej ocenie ze względu na realizowanie na­ rzucanych przez tę kulturę konstrukcji, modeli, reprezentacji. Jego wygląd ma zasadniczy wpływ na tożsamość osoby, to, w jaki sposób postrzega ona siebie i innych. Ciało musi zatem wpisać się w pewien obowiązujący dyskurs, może przy tym zostać zaakceptowane lub odrzucone, ale nigdy nie jest neutralne, wolne od kulturowego przy­ pisywania znaczeń: „Ciało nie istnieje «samo w sobie» wyłącznie jako biologiczna całość. Nie ma ciała «naturalnego» - jest ono zawsze defi­ niowane poprzez kulturowe i społeczne procesy. W ich trakcie konstruowana i rekonstruowana jest prawdziwa wiedza o ciele. Społeczne presje na jednostki powodują, że wiedza ta jest przez nie akceptowana i ucieleśniania w ciałach. Wie­ dza dotycząca tego, jakie ciało ma być (aby było podziwiane, pożądane, a przede wszystkim nor­ malne), ma charakter normatywny i dyscyplinu­ jący. Wyznacza kryteria analizy, wartościowa­ nia i klasyfikowania ciał" . We współczesnym dyskursie wizerunek idealnego kobiecego cia­ ła zaprzecza funkciom fizjologicznym Figura smukłej, delikatnej, wąskiej w biodrach kobiety 20 21 20 M . Borkowska, Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich 21 w XVII-XVIII Z. Melosik, Tożsamość, w., PIW, Warszawa 1996. ciało i władza, Edytor, P o z n a ń - nie jest z punktu widzenia biologii idealna do rodzenia dzieci. „Prawdziwa" kobieta to przede wszystkim uczta dla oczu. Inteligencja i walory umysłowe pozostaj ą miłym, choć niekoniecznym, dodatkiem. Kobieta wciąż jest przede wszystkim ciałem. Ciało kobiece jest modelowane i podda­ wane przez kulturę obróbce na wiele różnych sposobów. Trwałym elementem zachodniego światopoglądu pozostaje to, że kulturowe kono­ tacje ciała nadal umieszczają kobietę w porządku natury jako zdeterminowaną przez swoją fizjo­ logię i funkcję reprodukcyjną, w przeciwieństwie do mężczyzny, który przynależy do kultury . Od czasów starożytnych po współczesność kobieta jest więźniem swojego ciała, które poddawane jest nieustannym praktykom dyscyplinującym. Jako ucieleśnienie sił natury, przyrody, a zatem nieprzewidywalna i nieokiełznana, poddawana jest kontroli „zewnętrznego oka" nadzorcy, który formuje ją według swoich upodobań. 22 W dyskursie cielesności modele ciała męskie­ go i kobiecego różnią się od siebie. Podczas gdy od ciała męskiego oczekuje się siły, mocy, sprawności fizycznej i świadczącej o niej muskulatury, kobie­ ca sylwetka powinna być raczej drobna, szczupła i delikatna. Mimo iż może nam się wydawać, że egzystujące w kulturze „warianty" kobiecości są w stosunku do siebie w pewien sposób „równo­ rzędne", to niektóre z nich dominują nad inny­ mi. „Idealny" wizerunek kobiety łączy w sobie cechy fizyczności z cechami charakteru - praw­ dziwa kobieta ma filigranową sylwetkę, zadbane paznokcie, lśniące włosy, promienny uśmiech i idealny makijaż, jest wzorową żoną i matką, od¬ noszącą zarazem sukcesy w życiu zawodowym, jest samodzielna, przebojowa i niezależna. Można zatem powiedzieć, że we współcze­ snej kulturze j u ż nie dusza, ale ciało, i jego wy- 2 2 S.B. Ortner, Czy kobieta ma się ta\ do mężczyzny ja\ natura do kultury?, [w:] T. Hołówka, Nikt nie rodzi się kobietą, Czytelnik, Warszawa 1982. Toruń 1996. BARBARZYŃCA EDD8 �79 Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej gląd, wybiło się na pierwszy plan. Nie znaczy to, że przestało być umartwiane, zmienił się tylko sposób jego dyscyplinowania. Zamiast poddawać je ascetycznym torturom, mającym na celu jego poniżenie, wyzwolenie duszy z cielesnej powło­ ki poprzez cierpienia fizyczne, umartwia się je, wtłaczając w ramy obowiązującego dyskursu, aby za pomocą różnego rodzaju środków, takich jak diety, uzyskało wygląd „idealny". Kobiecość ubrana w habitrozważania o stroju zakonnym Elementem charakterystycznym i wyróżnia­ jącym kobiety należące do zgromadzeń zakon­ nych jest noszony przez nie ubiór. Jego krój, kolor oraz rodzaj tkaniny określa reguła danego zakonu. Strój zakonny zazwyczaj składa się z sukni, płaszcza, szkaplerza, welonu oraz pasa lub sznura. Pojawiają się także różne „dodatki" do stroju - medaliki, krzyżyki, różańce, obrącz­ ki. Habit jest pierwszym zewnętrznym znakiem statusu społecznego noszącej go osoby, który rzuca się w oczy. Zakonnica wyznaje nim, jakie wartości i styl życia obrała. Strój zakonny jest w dokumentach kościelnych, jak ilustruje to po­ niższy cytat, uznawany za znak ubóstwa i posłu­ szeństwa. „Ubiór zakonny, jako znak konsekracji, powinien być prosty i skromny, ubogi i równo­ cześnie estetyczny, a ponadto zgodnie ganiami higieny przystosowany do warunków czasu i miejsca oraz do potrzeb posługiwania. Ubiór zaś tak zakonników, jak i zakonnic, który nie odpowiada tym normom, należy zmienić" . 23 23 Dokumenty Soboru Watykańskiego I I 1965; Dekret Główną funkcją stroju zakonnego ma więc w in­ tencji autorów tekstów soborowych być funkcja znacząca, czyniąca z niego widoczny dla oczu osób świeckich znak poświęcenia noszących go osób innemu życiu. Funkcja utylitarna i zwią­ zane z nią zagadnienia wygody wspomniane są w drugiej kolejności i nie są tak istotne, co zresztą podkreślają same członkinie zgromadzeń . W rozmowach, które prowadziłam z zakon­ nicami kilku żeńskich zgromadzeń, temat ha­ bitu pojawiał się właściwie za każdym razem. Wywoływały go różne pytania, od tych o powód wyboru danego zgromadzenia poprzez pytania o stosunek sióstr do świata ludzi świeckich i vice versa, życie w zgromadzeniu, zasady, którymi się kierują, po zagadnienie ewentualnych zmian, jakie zakonnice chciałyby wprowadzić do klasz­ tornego życia. Przez same siostry zakonne habit definiowa­ ny jest w pierwszych słowach jako znak ich przy­ należności do Chrystusa, poza tym mówią o nim jako o swoistym „strażniku" składanych przez nie ślubów, a także o jego czysto utylitarnej wygodzie (wstając rano, nie muszą się zastanawiać, co mają na siebie włożyć). Spoglądając z zewnątrz, można postrzegać go np. w kategoriach ubioru uniformu, podobnego w swojej funkcji do mun­ durów policyjnych czy strażackich, który określa w sposób jednoznaczny profesję danej osoby. Ciekawe możliwości interpretacji otwiera też dostrzeżenie w stroju zakonnym swoistego rodzaju „tekstu", który niesie z sobą rozmaite interpretacje. Odwołując się do teorii Bennetta i Woollacotta , która rozumie tekst jako 24 25 25 26 T. Bennett, J. Woollacott, Bond and Beyond: The o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae Political Career of a Popular Hero, Hampshire 1987. Caritatis. 26 24 Wszystkie pytane siostry podkreślały, że w ich zgroma­ dzeniach posoborowe zmiany w stroju zakonnym szły Terminu „tekstowość" badacze używają na określenie charakterystycznego dla danej społeczności sposobu odczytywania tekstu. Odczytanie tekstu jest zależne od w kierunku uczynienia go wygodniejszym, jednakże kontekstu, w jakim został on wytworzony oraz w jakim w każdej wypowiedzi padało stwierdzenie, że obecny strój był czytany. jest też uciążliwy i daleko mu do wygody strojów świeckich. W) PD08 BARBARZYŃCA �Agnieszka Poźniak 80 miejsce, w którym w konkretnych warunkach (kontekstach) czytania powstają określone dys­ kursy, ten zewnętrzny znak, jakim jest habit, wyznacza rolę zakonnicy w dyskursie społecz­ nym. Czyni z niej osobę publiczną, która staje się tekstem i pozwala się „odczytywać" w roz­ maity sposób, zależny od warunków, w jakich to czytanie się odbywa, oraz preferowanych w danej grupie społecznej sposobów odczyty­ wania tekstów. Strój zakonny z jednej strony może być rów­ noznaczny z tym, że nosząca go osoba posia­ da nadprzyrodzone łaski, jest w pewien spo­ sób „niezwykła" poprzez swoje poświęcenie się Bogu i zostaje „automatycznie" obdarzona szczególnym autorytetem, niezależnym od jej faktycznej wiedzy, i szacunkiem wynikającym z faktu głębokiego poważania dla życia konse­ krowanego. Tym samym habit może się więc stać źródłem różnego rodzaju przywilejów. Z drugiej jednak strony ten sam strój wywołuje reakcje skrajnie negatywne, wrogie czy wręcz agresyw­ ne QQ może być spowodowane stereotypem za­ konnicy darmozjada" która ucieka od trudów życia codziennego, podejmując życie klasztor ne zapewniające 'jej wikt i opierunek za nic" Można więc odwołując sie do teorii Goffmana ' stwierdzić źe w takich wypadkach zakonnice moga mieć s t~at~ii s jednostek naznaczonych" Habit i a k o rekwizy stale obecny i widoczny na nierwszy r z u t oka u ł a t w i a myślenie o n o s z ą c e , osobie w mechanizmy kategoriach stereotypów iezo widok ugo myślenia uproszczone nnrotczone u rr uu cc h i iaam miiaa meciiaiiizmy mysiema 27 ań <jrhpmatvr7npffo k t ó r e n i e 7 a H a i e cnrłie t r n H i i go, scnematycznego Które me zadaje sopie truou przeprowadzenia gięDszej analizy inaywiauai- ne] ]ednostki. Niezależnie od tego, jak zostanie zinterpre­ towany i odczytany, strój zakonny jest czymś więcej niż „rekwizytem", „kostiumem" wykorzy­ 27 E. Goffman, Piętno, Gdańsk 2005. Rozważania o zranionej tożsamości, stywanym przez aktora grającego jakąś społeczną rolę . Jego znaczenia rodzą się i nabierają kształ­ tów w interakcjach społecznych, w kontakcie z ludźmi świeckimi, w kontekście społecznym, w dyskursie. 28 W dalszej części tekstu poddam analizie zna­ czenia, jakie mogą być nadawane habitowi ze względu na jego „wizualność", czyli zewnętrzną, a zatem najbardziej zauważalną, obecność. Habit to w odbiorze wizualnym po prostu ubranie. Jak każdy inny strój - jedna z m o ż l i ­ wych opcji okrycia ciała. Siostry często (z hu­ morem) wspominają, ż e obce są im dylematy innych kobiet z gatunku „nie mam co na siebie włożyć". One zawsze wiedzą, co mają nosić, i oszczędza im to spędzania zbędnych godzin przed szafą i lustrem. Jednak o roli stroju właści­ wie od początków jego istnienia decydowały nie tylko względy praktyczne - służył on nie tylko do zakrycia ciała czy ogrzania go. Za jego pomo­ cą człowiek wyrażał przynależność do określo­ nej grupy status społeczny zawodowy a także emocje ak żałobę czy radość. Strój zakonny zatem stanowi przede wszystkim jeunoznacz ny znak wizualny przynależności do określo nego modelu" ż y c i a - :życia konsekrowanego a zatem i d o określonej grupy osób - „powołanvch" do takiego życia a wiec w jakiś sposób wybranych" czy naznaczonych" lak może działać taki znak?"Jaki ciąg znaczeń urucho­ mić^ W Dierwszei koleiności definiuie on dana kohiete iako n h ™ L zakonnice w oaóle" n d r . y t , " J l w e t k e Postronny „ h n n , w t . k l opserwator „ooczyta syiwetKę upraną w taKą powłóczystą szatę jaKo osopę, Która wyDraia oKreslony typ życia, najczęściej na tym identytiKacja się Kończy, niewielu swiecKicn potrafi bowiem powiedzieć, z jakiego zgromadzenia wywodzi się siostra, jaki jest jego charyzmat, a zatem jakie wartości i przekonania m o ż e re28 Mówiąc o odgrywaniu społecznych „ról" , nawiązuję do książki E. Goffmana Człowiek ™ t e a t r z e ży cia codziennego, Wydawnictwo KR, Kraków 2006. BARBARZYŃCA nn �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej 81 prezentować zakonnica . Ubiór ten powoduje też, że rodzą się w ludziach świeckich określone skojarzenia i oczekiwania w stosunku do osoby, która go nosi. Pomimo że jej nie znają, mogą nie zamienić z nią nawet zdania, ale jednak zdaje im się, że „wiedzą", jaka jest i czego się po niej spodziewać. Oczekiwania te są bardzo ogólne, co znów wynika z faktu trudności jed­ noznacznego rozpoznania typu charyzmatu, a więc dotyczą „typowej" zakonnicy i tego, jaka ona powinna być, jak się powinna zachowywać, co jej wypada, ci cze^o nie wypada robić czy mówić. Wizerunek siostry zakonnej skonstruowćiny przez „wiedzę potoczną" rysuje się mniej więcej następująco: każda siostra powin¬ na być życzliwa Wodna zawsze uśmiechnięta i radosna uczynna opiekuńcza pokorna ma zachowywać sie prźyiaźme mieć zawsze czas dla innych którzy w danym momencie chcą z ma porozmawiać nie wolno iei unosić sie s i e w e m czy krzyczeć Nie nowin na także bez wyraźnego uzasadnienia wychodzić noza teren klasztorn W y H a i e sie ze większość elementów świeckich. Często w rozmowach podkreślają one, że noszenie habitu jest dla nich ważne, gdyż mając go na sobie, nawet nieświadomie, mogą spowodować w kimś pozytywną przemia­ nę. Ich osoba może wywołać refleksje poprzez sam fakt, że noszą strój, który jednoznacznie je identyfikuje i wskazuje, kim są. Podkreślają, że jeśli osoba mijana na ulicy, widząc je, choć­ by pomyśli o Panu Bogu, zastanowi się przez chwilę nad sprawami religii, a przynajmniej nad tym, „czemu taka ładna dziewczyna zamknęła się w klasztorze", to j u ż jest w jakimś sensie ich sukces" Ale musimy pamiętać że aby ten „sukces" był'możliwy dla przechodnia mijają­ cego siostrę zakonna ona faktycznie musi coś znaczyć" tzn. iei wydad zewnętrzny konotuie jakieś dodatkowe treści Człowiek ten jest więc członkiem społeczności w której istnieje pe wien akceptowany powszechnie model osoby konsekrowane! wobec którei społeczność ma określone wspomniane wcześniei •Dczekiwania dotyczące 'iei zachowania i cech charakteru czy h istnieie kontekst w którym dany tekst iakim drłaH^rh V n a W 29 30 .nrowoL^Hl^" wi.e sKiaoającycn się na zdroworozsądKowy wize¬ runek „typowej zakonnicy pokrywa się z,ocze­ kiwaniami Kierowanymi do modelowej kopiety, kobiety w roli zony i matki, tak jak Kreuje jej wizerunek tradycyjny system patriarcnalny . l a k j a k strój zakonny jest „reliktem przeszło­ ści nawiązującym do tradycyjnej tunkcji stroju jako znaku semiotycznego, tak tez oczekiwania tormu owane wobec sióstr zakonnych przecho­ wały elementy „tradycyjnego pojmowania roli kobiety Ciekawe są również oczekiwania samych sióstr co do oddziaływania ich stroju na ludzi 29 Inaczej oczywiście wygląda sytuacja w przypadku o . o L „hrana w h.hit L,r 7 ..'równo wytworze Obserwując, co się dzieje dalej w ciągu zna­ czeń, uruchamianym przez znak, jakim jest ubiór zakonny - po określeniu przynależności sio­ stry w habicie do szerokiego grona kobiet kon­ sekrowanych, strój ten definiuje ją także, j u ż na kolejnym poziomie „wtajemniczenia", jako członkinię konkretnego zgromadzenia. Identy­ fikacja taka mało powszechnej wśród osób świeckich, znajomości różnic pomiędzy strojami i dodatkami charakterystycznymi dla poszczególnych zakonów. Same siostry bezbłęd- 31 O wizerunku kobiety i jej tradycyjnie pojmowanej samych sióstr, które zawsze rozpoznają „swoją", a także roli - patrz m.in.: S. Walczewska, A. Titkow, Glos mają zidentyfikują siostry z innych zgromadzeń. kobiety. Teksty feministyczne, Convivium, Kraków 1992; 30 O wiedzy i myśleniu potocznym patrz m.in. T. Hołówka, Myślenie zdrowego rozsądku, W) PD08 potoczne. Heterogenicznosc PIW, Warszawa 1986. BARBARZYŃCA K. Budrowska, Kobieta i stereotypy, Trans Humana, Białystok 2000. �Agnieszka Poźniak 82 nie rozpoznają w tłumie „swoją" siostrę. Zatem habit jest narzędziem tworzenia tożsamości danej wspólnoty i swoistym znakiem rozpoznawczym. Znakiem, którego nie mogą się pozbyć (reguły za­ konne nakazują bezwzględne noszenie habitu), co niejednokrotnie jest (co może być) źródłem cierpień. Praktycznie każda z sióstr, z którymi rozmawiałam, wspominała sytuacje, kiedy ten widoczny znak, jakim jest habit, prowokuje za­ chowania szydercze lub nawet agresywne. Cechą charakterystyczną bycia zakonnicą jest więc to, że nie ma ona możliwości „wyjścia" ze swojej „roli". Możliwość taką mają np. księża, którzy rjfiogą pilblicznie występować „po cywilnemu", natomiast zakonnice nie. Pytane, czym jest dla nich habit, siostry zaznaczają nie tylko jego rolę jako znaku dla osób z zewnątrz, który pozwala świeckim zi­ dentyfikować ie iako zakonnice ale równie często podkreślają zejesttoich wewnętrzne oko" które ie dyscyplinuje Przypomina ono iak siostra ma sie zachowywać co jej wolno a'czego nie wy­ pada" ze względu na to ze iest siostra zakonna Ten wewnętrzny stróż działa nawet wtedy, gdy dana siostra nie iest we wspólnocie która może jej zachowanie skontrolować i ocenić. Znów więc widzimy iak siostra nod oresia" habitu wchodzi w role która umieszcza ia w dyskursie definiuia cym osobę konsekrowaną . 32 Oczywiście zarówno siostry, jak i ludzie świeccy zdają sobie sprawę z istnienia zakonów bezhabitowych. W tych zgromadzeniach także obowiązują określone reguły, siostry składają śluby, a jedyną cechą, która odróżnia je od zgro­ madzeń habitowych, jest brak jednolitego kroju ubioru. Co ciekawe - wszystkie moje rozmów­ czynie podkreślały, że nawet gdyby przyszło im z jakichś powodów zdjąć habit, pozostały­ 32 Przykład pochodzi z badań Cheryl Reed nad by nadal siostrami zakonnymi, nie przestałyby się identyfikować ze swoim zgromadzeniem, nic też nie zmieniłoby się w ich zachowaniu czy wyznawanych wartościach . Niemniej jed­ nak brak habitu w niektórych zgromadzeniach uważają często za „zbyt swobodne" odczytanie w s k a z ó w e k Soboru Watykańskiego I I . Sobór ten zalecił zgromadzeniom zakonnym większe otwarcie na ludzi świeckich oraz „wyjście" do świata. Siostry widzą więc w idei rezygnowania z habitu nadmierną chęć „wtopienia" się w tłum, błędne odczytanie tej idei „wyjścia" do ludzi. Przyznają, że być może ułatwia to w jakiś sposób dotarcie do ludzi świeckich z treściami lizacyjnymi jednak dla samych zakonnic niesie niebezpieczeństwo „zatracenia się" w świecie, właśnie m.in. ze względu na brak z jednej strony zewnętrznego stróża" a z drugiej brak autory¬ tetu który w oczach świeckich nadaje im habit Niejednokrotnie pada argument- No bo ieśli me mam habitu to skad ktoś może wiedzieć ze ia sie poświeciłam Bogu ze iestem siostra? Tak widzę księdza bez koloratki to go nie pozdrowię bo skad mam wiedzieć ze tó ksiądz ? Duch Świe ty m i tero nie podpowie" T y m s a m y m cierni autorytet Bosa k t ó r y nie doznał należne™ mu szacunku za pośrednictwem pozdrowienia jego słusi Wvdaie sie ż e ten z e w n ę t r z n y z n a k iest poważnym argumentem dla aspirantek zasta33 34 n a w i a i a c y c h sie n a d w v h o r e m ż y c i a zakonnecro i zgromadzenia K a ż d a7 do któreao chciałyhy wstanić dń«rr . W ó r , r n n L „ a ł a r n deklarnwa ' tZn.l S i TH w 7 ZZZ^Zuh^ zwracała uwagę, czy jest on nabitowy, czy DeznaPitowy. jeszcze wyraźniej w d a ć to w spojeczen- stwie amerykańskim. Cheryl Reed po badaniach a nun. Ch Reed, The Politics of the Habit, http://www. zakonnicami amerykańskimi: A couple of months after aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. her habit ceremony, I asked Sister Mary Anselma if she felt 33 like a sister. She told me that sometimes she forgets, but then żadna z sióstr nie stanęła bowiem przed takim wyborem. she looks down at her habit and it hits her that she's really 34 Należy podkreślić deklaratywność tych wypowiedzi, Siostra, 53 lata. BARBARZYŃCA EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej wśród żeńskich zgromadzeń zakonnych doszła do wniosku, że „po wielu latach prób pozbycia się [przez amerykańskie zakony] habitu nie­ wiele osób spodziewało się, że ten staroświecki strój będzie tym, co zachęci kobiety wychowane w duchu feministycznym. Jednak młode za­ konnice mówiły m i , że habit jest faktycznym magnesem. Ich zdanie zdają się potwierdzać badania przeprowadzone przez Georgetown University, które pokazują, że w tym kraju trady­ cyjne zgromadzenia zakonne, które pozostawiły habit, przyciągaj ą trzykrotnie więcej kobiet niż te postępowe, których większość habit odrzuciła" . Jak widać, habit pozostaje silnym wizualnym przekazem, który identyfikuje i określa dany typ życia, staje się reprezentacją wyznawanego systemu wartości, a jednocześnie widocznym dla innych znakiem poświecenia i akie podieła dana osoba Mozę trudno sobie wyobrazić że osoby które poświeciły sie dla świata nieziemskiej' przvwiazuia wage do rzeczy tak materialna iaka iest ubranie niemniei iednak to ze młode dziewczyny wstepuia raczei do zgromadzeń w których beda musiały nosić habit może tez wynikać z faktu ze chcą przyciągać uwagę osób świeckich chcą być rozpoznawane przez swoi a nrofesie Obcy Indzie często zaczeniaia zakon nice w habicie nrosza ia o modlitwy chwile rozmowy dzielą sie problemami czy choćby 35 lULiiiuw jj VJ.ZJIv_ic£ V i liii V-.ZJy L I I U ^ U J żecrnaia sie na iei widok nnhlicznie okazniac iei szacnnek Ghoć Iwwa to meczące ze słów sióstr winać wvraznie L <a .aHowolońe faktn ,e ludzie wSząTdoceniająi ich^poświęcenie Podążając tropem stroju zakonnego jako znaku semiotycznego, spójrzmy teraz na krój 7 After all these years of trying to get rid of the habit, few thought the antiquated outfit would actually attract women raised in a feminist era. But young nuns told me the habit is a real drawing card. Their statements seem to be backed by research at Georgetown University which shows that traditional religious orders in this country, who have retained the habit, are attracting on average 3-1 more women than progressive orders, most of whom do 35 W) PD08 BARBARZYŃCA 83 habitu. Na pierwszy rzut oka sprawia on wra­ żenie luźnego, workowatego. Najczęściej dość szczelnie zakrywa ciało - jest długi do kostek, ma długie rękawy, jest zabudowany pod szyją. Dodatkowo welon na głowie mniej lub bardziej zakrywa też włosy. Wydaje się niepraktyczny, zwłaszcza w wypadku zgromadzeń czynnych, które prowadzą intensywne prace społeczne, ale też nie wydaje się stworzony do zajęć domowych jak gotowanie czy praca w ogrodzie. Można się zastanowić, czy poza wizualnym wskazaniem, że dana kobieta poświęciła się określonemu ty­ powi posługi, nie miał (ma?) on także na celu, aby w pewien sposób pozbawić ją wymiaru sek­ sualnego. Taki typ stroju wizualnie likwiduje płciowość. Tylko wizualnie, gdyż zakonnice na­ dal pozostają w pełnym wymiarze, zarówno bio­ logicznym iak i świadomościowym kobietami Niemniei iednak habit mógłby być postrzegany iako pewien zewnętrzny znak wyłączenia da­ na kobiety z grona kobiet do wzięcia" panien na wydaniu sytuuiac zakonnice w gronie osób zakazanych" jeśli chodzi o kontakty seksualne Na pierwszy rzut oka wiadomo ze ta kobieta poświeciła sie innemu celowi i realizuie sie w in nei roli w związku z czym rola matki czy zony iest i u ż d l a niei niedostenna I znów habit nrzv nomina o tym zarówno światu zewnętrznemu L' \J 111111C4. \J 1 T U l J * * O V V LCX L. V / ^ J * " £ ŁJII^111 ^ y iak i samei zakonnicy 7 drncriei strony iednak nie snosóh w tym mieiscn nrawem n W s i i nie wspomnieć o nzycin hahiti, nrzez knltnr^ nonnlarna iako r e k w L t n w e r l c e r . v wrer. nornoarafi, 7 ^ ^ ^ ^ ^ pojawh^ not wear the habit. Ch. Reed, The Politics of the Habit, tekst pochodzi ze strony internetowej http://www. aliciapatterson.org/APF1903/Reed/Reed.html, 10.01.2008. Dyskusja na temat skandaliczności używania tego typu stroju do celów pornograficznych wykracza poza ramy tego artykułu, należy jednak zaznaczyć obecność głosów potępiających takie użycie habitu jako symbolu sacrum. 3 6 �84 oczywiście odpowiednio przerobione, skrócone i raczej odsłaniające niż zasłaniające cokolwiek. Habit może więc „deseksualizować" albo wręcz przeciwnie - „doseksualizować" kobietę, w tym wypadku ze względu na swoją „tajemniczość". W przypadku wykorzystania habitu jako rekwi­ zytu erotycznego zmienia się jednak diametral­ nie kontekst tworzenia i odczytywania tego tek­ stu kulturowego i pamiętać należy, że j akkolwiek sposób odczytania czy dekonstrukcji tekstu nie zależy od autora, to z pewnością takie postrzega­ nie habitu nie jest zgodne z intencją środowiska zakonnego. Kontynuując zatem wątek habitu jako znaku „niedostępności" kobiety dla potencjalnych za­ lotników, nie sposób nie wspomnieć o dość w a ż ­ nej semiotycznie jego części - welonie. Welon to przykrycie włosów, a symbolika włosów w kultu­ rze jest bardzo rozbudowana. Jako pozostałość sierści kojarzą się ze zwierzęcością. W kulturze magicznej nieuczesane, rozpuszczone włosy ko­ jarzą się z dzikością i chaosem Natury, uczesane zaś i gładko przylegające do głowy to oznaka poddania się normom Kultury. Fakt nieustanne­ go odrastania włosów (i mit ich ciągłego odrasta­ nia po śmierci) wiąże je z mocami rozrodczymi i płodnością ziemi. W obrzędach, których celem jest zmiana statusu człowieka (tzw. rytuałach przejścia), często dokonuje się czynności zwią­ zanych z włosami. Może to być czesanie, upinanie, ścinanie, przykrywanie itp. Kobiety świeckie miały przykrywać głowy w trakcie nabożeństwa, aby nie rozpraszać uwagi mężczyzn i aniołów, gdyż nie są one obrazem i odbiciem chwały Bożej jak mężczyźni, lecz „odbiciem chwały mężczy­ zny", „gdy modli się z odkrytą głową, hańbi się tak, jakby była ogolona" (1 Kor 11). W polskiej 3 7 Tertulian „o strojach kobiecych": „Jeśliby na ziemi pozostała taka silna wiara, silna jak nagroda za tę Agnieszka Poźniak kulturze ludowej przykrycie włosów czepcem było częścią weselnego obrzędu oczepin, który pannie nadawał status mężatki. Podobne zna­ czenie można przypisać welonowi zakonnemu. Jeśli mówimy, że cały habit jest znakiem oddania kobiety Bogu, welon byłby dopełnieniem tego wizualnego przekazu, mówiącym o zakonnicy jako poślubionej Chrystusowi. Same siostry czę­ sto wspominają, że habit, a szczególnie welon, czyni z nich „oblubienice Chrystusa" podobne pannie młodej. Jest dla nich znakiem „małżeń­ stwa", jakie zawarły z Chrystusem, składając śluby zakonne. „Trefienie", układanie włosów - to groźna kobieca broń erotyczna. „Włosy nad złoto są sidła zdradliwe, w które ty, panno, łowisz serca chciwe", pisał Jan Andrzej Morsztyn. Zakrycie włosów wracamy znów myślą do odseksualnienia zakon­ nic - byłoby więc wizualnym wyrazem rezygnacji z tego typu zachowań, odcięciem się od własnej erotyki w myśl ślubu czystości i ubóstwa, zgodnie ze słowami Św. Piotra: „Ozdobą waszą niech nie będzie to, co zewnętrzne, trefienie włosów, złote klejnoty lub strojne szaty". Welon byłby więc tym rekwizytem, który definitywnie i ostatecznie likwi­ duje kobiecość (w sensie „erotyzm") zakonnic. W końcu strój zakonny jest też realizacją jednego ze ślubów, które składają członkinie zgromadzeń - ubóstwa. Zakładając habit, sio­ stry jednoznacznie odcinają się od świata, który nieustannie podąża za modą, zmuszając do cosezonowych zmian zawartości szafy. I choć krój habitu również w ciągu wieków się zmieniał - co było wymuszone głównie przez warunki klima­ tyczne lub ekonomiczne - to jednak zmiany te zachodzą niezwykle powoli, z dala od wszech­ obecnego konsumpcjonizmu . 37 pragnęłaby żadnej czarującej sukni, nie mówiąc j u ż 0 sukni zbytkownej. Wolałaby raczej ubogie stroje wiarę oczekiwaną w niebie, to żadna z was, najdroższe 1 dążyła do niedbałego wyglądu. Nosiłaby się jak Ewa, siostry, od momentu, w którym uzna Boga Żywego pogrążona w żałości i pokutująca, aby mogła tym pełniej i dowie się o sobie, to znaczy o kondycji kobiety, nie odpokutować swój grzech strojem wyrażającym skruchę". BARBARZYŃCA E(1E| EDD8 �Kobieta w habicie - o wizualności siostry zakonnej Jak mogliśmy zauważyć, model życia kon­ sekrowanego czy też rola zakonnicy jest tylko jedną z „opcji", które kultura ma do zaofero­ wania kobiecie. Jednym z dyskursów, w który może ona wpisać swoje życie, jedną z ról, w które może się „wcielić". Wybór tej drogi nieodmiennie pociąga za sobą nie tylko akceptację pewnego systemu wartości, nie tylko formuje określony temperament, nie tylko wymaga prezentowania określonego typu zachowań, ale także w sferze wizualnej kształtuje wizerunek kobiecego cia­ ła, ciała obleczonego w habit. Obowiązujący dyskurs określa iaka powinna być prawdziwa" zakonnica, i wiedzą to zarówno osoby świec­ kie, jak i same siostry. Z jednej strony habit jest jednym z niewielu strojów, który tak wyraźnie pełni funkcję znakową, określającą przynależ­ ność i pozycję społeczną danej jednostki, tworzy tekst, który może być odczytany w odpowiednim kontekście, uruchamiając cały system „wiedzy potocznej" na temat noszącej go osoby. Strój ten także określa i umacnia tożsamość danej grupy społecznej oraz jednostki będącej członkiem tej grupy. Z drugiej strony pełni rolę zewnętrznego stróża i jest „kostiumem", którego nie sposób się pozbyć co wystawia noszącą go osobę także na różne niebezpieczeństwa i agresję ze strony nie­ których członków społeczeństwa a zatem w sen¬ sie praktycznym i mentalnym może być krzy­ żem" forma pokuty czy wręcz przekleństwem Ponadtoiesthabitrodzaiemodzieży materiałem' który służy do okrycia tak istotnego elementu kultury jakim jest ciało co czyni z niego element dvskus,i o cielesności Czy można powiedzieć ze habit uwalnia siostry zakonne od przymusu wpisywania sie w fiak powiedziałam na poczat ku - wszechobecna dyskurs cielesności? C z y stanowi w iakimś "sensie ucieczkę od cielesności? 3 8 To się jednak zmienia, np. stosuje się inny materiał do szycia habitów - niejednokrotnie wełna zostaje zastąpiona W) PD08 BARBARZYŃCA 85 Od presji bycia idealnym ciałem? W pewnym sensie na pewno tak. Od zakonnicy nie wymaga się przecież, by była atrakcyjna erotycznie - ale to także jest element dyskursu, który niejako „w zamian" wymaga innych cech charakteru czy zachowania, a także wizualności. Siostra zakon­ na według zasad obowiązującego dyskursu po­ winna nosić habit - ten zewnętrzny znak, który jednoznacznie określa jej przynależność do roli. Rola zakonnicy jest w pewnym sensie określona także przez jej cielesność, choćby w aspekcie jej aseksualności. Oczekiwania społeczne wpisane w ten dyskurs co do „normalnego" ciała zakon­ nego oczekuj ą od niego obleczenia w ubiór, który uczyni zakonnicę „bezpieczną" z punktu widze­ nia reszty społeczeństwa. Czy zatem kobiecość, w kulturze postrzegana, jak mówiłam, głównie przez swoją seksualność, w przypadku siostry zakonnej uwalniałaby się z „okowów" fizjologii? Nie do końca. Zakonnica co prawda nie ma realizować modelu grzesznej Ewy, ale za to oczekuje się od niej wpisania się w model świętej i dziewiczej Marii. Znowu więc następuje jej definiowanie poprzez odniesienie do sfery fizjologii - tym razem poprzez przypi­ saną do modelu zakonnicy rezygnację z funkcji biologicznych (z funkcji biologicznej, jaką jest posiadanie dzieci). Droga ku świętości, którą ma według obowiązującego dyskursu podążać za­ konnica, realizuje się poprzez rezygnację z sek­ sualności ciała i ascezc. Widocznym znakiem tego stał się strój zakonny. Jednak patrząc na to nieco przewrotnie, habit m o ż n a potraktować jako reprezentację głębokiego połączenia wiary z modą. Aczkolwiek niepraktyczne habity by­ wają stylowym, a nawet wytwornym ubiorem. A jak mówią siostry - któraż kobieta nie chciała­ by założyć swojej sukni ślubnej więcej n i ż raz. 38 materiałami lżejszymi. Habit ewoluuje więc także w kierunku większej praktyczności i wygody. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b04fa53e39c66d430cde7353d046934b.pdf ab48669d9690438fe64af357695d4fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny zakony katolicyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4659 Title A name given to the resource Za klasztornym murem... / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.59-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie Agnieszka Poźniak UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie „komunikowanie się stanowi rdzeń kultury i właściwie samego życia" 1 K ościół katolicki postrzegany jest stereotypowo jako instytucja niezwykle kon­ serwatywna, a jednak nie kto inny, lecz papież może wystąpić w roli „wiesz­ cza" Internetu i jego roli w życiu Kościoła. W 1990 r. Jan Paweł I I w Orędziu na Dzień Środków Społecznego Przekazu mówił: „Bezpośredni dostęp do informacji umożliwia Kościołowi pogłębienie dialogu ze współczesnym światem. W nowej kul­ turze komputerów Kościół może szybciej informować świat o swoim credo i wyjaśniać swe stanowisko wobec każdego problemu czy wydarzenia" (za www.opoka.org.pl). Krótki przegląd historii Internetu mówi nam, że w 1991 roku grupa brytyjskich na¬ ukowców stworzyła pierwszy w świecie serwer internetowy i założyła na nim stronę WWW. Niestety, w dostępnych źródłach nie znalazłam bliższych szczegółów na ten temat (być może dlatego, że była to jeszcze wtedy technologia militarna). Do uru¬ chomienia pierwszej amerykańskiej strony W W W doszło piątego grudnia 1991 roku, na Uniwersytecie w Stanford. Były to strony tekstowe. Natomiast w 1993 roku zostaje uruchomiony pierwszy w Polsce serwer stron WWW (por. Wikipedia/Internet) . I jak tu nie wierzyć w prorocze słowa papieża? Internet w kościele pojawił się niedługo potem. Kościół szybko nauczył się wy¬ korzystywać to nowe narzędzie do swoich celów. Stolica Apostolska w Niedzielę Wielkanocną w 1997 r. uruchomiła serwis internetowy: www.vatican.va. Natomiast obecnie prawie wszystkie diecezje na świecie (nawet w Afryce i Azji) posiadają swoje strony internetowe; ma je również wiele parafii, a także innych instytucji kościel­ nych i zakonów. Za pośrednictwem Internetu można uczestniczyć w aktach o cha¬ rakterze religijnym, na przykład we mszy świętej czy przystępować do sakramentów 2 1 Cytat przypisywany Franzowi Boasowi, przytoczony przez Edwarda T. Halla w książce Ukryty wy­ miar. Hall Edward T., Ukryty Wymiar, Warszawskie Wydaw. Literackie Muza, Warszawa 2001. Powyższe informacje pochodzą ze stron internetowych Wikipedii, która sama w sobie jest źródłem o swoistym charakterze - tworzona (anonimowo) przez samych użytkowników Internetu dla innych jego użytkowników. Stąd nie może być traktowana jako źródło naukowe, jednak z braku innych źródeł o cha­ rakterze historycznym zdecydowałam się odwołać (ze świadomością paradoksalności tego faktu) do en¬ cyklopedii Internetowej szukając informacji o historii rozwoju Internetu. 2 �60 Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie takich jak spowiedź (choć wydaje się, że w samej idei sakramentu leży osobista rela­ cja pomiędzy szafarzem a uczestnikiem); dość makabrycznym pomysłem są pow­ stające w Internecie wirtualne cmentarze, i tym podobne . Zgromadzenia zakonne nie pozostają w tyle i także zakładają własne strony internetowe. Za pośrednictwem tych witryn można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy na temat historii, jak również aktualności, życia codziennego i działalności danego zgromadzenia. Ciekawi mogą na niektórych stronach odbyć wirtualne wędrówki po klasztorze. Internet daje poczucie możliwości zerknięcia za klasztorny mur i uchylenia rąbka tajemnicy związanej z życiem za klauzurą. 3 W swoim artykule podejmuję analizę zawartości wybranych stron internetowych żeń­ skich zgromadzeń zakonnych, traktując te witryny jako element dyskursu zewnętrznego, który zgromadzenia zakonne kreują na potrzeby (głównie świeckiego) odbiorcy . W tym rozumieniu strony internetowe stają się elementem swoistej autoprezentacji . 4 5 Siostry na chatCie Przykład wykorzystania możliwości sieci przez zakon zamknięty - klauzurowy, by „odsłonić" rąbek tajemnicy związanej z życiem zakonnym, znajdziemy oglądając zapis chat'u, który odbył się dwudziestego ósmego kwietnia 2002 roku pomiędzy sios­ trami kapucynkami, a zainteresowanymi internautami. Oto fragment: ciekawy: co spowodowało, że zgodziłyście się na tą rozmowę? siostrykapucynki: Od ponad roku przysyłane są do nas przez Internet intencje modlitewne. Jest ich bardzo dużo a wiele osób ciągle nas pyta o nasze życie codzienne. Zdajemy sobie sprawę, że nasze życie „owiane jest" swego rodzaju tajemnicą i dlatego często powstaje wiele fałszywych wyobrażeń, czasem złośliwości i niezrozumienia. Dlatego chciałyśmy choć w ten bardzo niedoskonały sposób przybliżyć tę formę życia zakonnego i spotkać się z tymi, którzy tak często do nas piszą. (www.katolik.pl) Jak deklarują siostry, w powyższym fragmencie jednym z głównych motywów, którymi kierują się zgromadzenia umieszczając informacje w Internecie, jest chęć zbliżenia się do świata, do ludzi świeckich, udowodnienia swojej „zwykłości", walka ze stereotypami, za pomocą tej wirtualnej (post)nowoczesnej w swej istocie formy „spotkania". 3 Wszystkie te działania budzą pytania o aktualność wymogu wspólnotowego charakteru pewnych aktów społecznych, o współczesny charakter wspólnoty, społeczności i tym podobne, które jednak, choć ciekawe, nie są przedmiotem tego artykułu, należy jednak o nich pamiętać. Zaznaczam, że wszystkie wykorzystane w tekście ilustracje, zdjęcia oraz elementy graficzne po¬ chodzą z ogólnie dostępnych, oficjalnych stron internetowych wybranych zgromadzeń zakonnych i nie są oznaczone klauzulą o prawach autorskich. Strony internetowe zgromadzeń zakonnych traktuję jako źródło dla badacza-etnografa a zawarte na nich ilustracje podaję jako przykłady w swojej analizie. Problem autoprezentacji jest niezwykle istotny dla antropologa, który interesuje się wizerunkiem danej grupy (etnicznej, społecznej i innych). Dynamika sposobów autoprezentacji i kreowania własnego wizerunku zarówno na potrzeby wewnętrzne grupy jak i na zewnątrz znacznie się zmienia wraz z upo¬ wszechnieniem się narzędzia jakim jest Internet. Badacz społeczny nie może przejść obok tego zja¬ wiska obojętnie. 4 5 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 61 Pokłosie Vaticanum II Sobór Watykański II jako jedno ze swoich głównych credo wniósł do współczes¬ nego Kościoła ideę aggiornamento, czyli „zbliżenia" do wiernych. Odczytując tę ideę zakony postawiły sobie za cel walkę z tajemniczością i niedostępnością życia klauzu¬ rowego. Nie oznacza to, że klasztory otworzyły swoje podwoje na oścież i zaczęły za¬ praszać gości do klasztornych cel i za klauzurę. Siostry starają się jednak, na ile to moż¬ liwe, opowiadać o swoim życiu, przybliżać jego ideę i codzienne realia, otwierać się na ludzi i ich problemy, a nie izolować za murami. Z pomocą tym działaniom przycho¬ dzi nowoczesna technologia, która umożliwia zakonom, w swej istocie wciąż jednak będącym „poza" światem, zaistnienie, prezentację i popularyzację tego typu życia po¬ przez Internet. Echa soboru Watykańskiego I I , połączone z zaleceniem, aby Kościół nie stronił od zdobyczy nowoczesności, słychać w słowach skierowanych do osób konsekrowanych, wypowiedzianych przez Ojca Świętego Jana Pawła I I podczas szós¬ tej pielgrzymki do Ojczyzny w 1997 roku, w trakcie homilii na Jasnej Górze: Wpatrzeni w przykład św. Wojciecha z gorliwością i wytrwałością pracujcie nad pogłębianiem wiary i odnową życia religijnego wiernych, nad wychowaniem chrześ¬ cijańskim dzieci i młodzieży, formacją duchowieństwa, na niwie misyjnej aż po krańce ziemi, w różnych dziedzinach społecznego przekazu. Otaczajcie szczególną troską środowiska najbardziej potrzebujące pomocy: rodziny znajdujące się w trudnym po¬ łożeniu, ubogich, opuszczonych, cierpiących, ludzi odrzuconych przez wszystkich. Szu¬ kajcie nowych dróg wprowadzania Ewangelii we wszystkie dziedziny ludzkiej rze¬ czywistości. To bogate soborowe i posoborowe Magisterium Kościoła odnoszące się do życia konsekrowanego trzeba coraz lepiej poznawać, rozważać, czynić przedmio¬ tem refleksji osobistej i wspólnotowej, aby wasze Zgromadzenia i Instytuty mogły się odnawiać i rozwijać według zamysłu Bożego, z godnie z duchem waszych założycieli i w pełnej komunii z pasterzami Kościoła. (za www.czestochowa.us) Antropologia, jako nauka społeczna, bada wszelkie przejawy kultury. Jej trady¬ cyjne pola badawcze obejmowały między innymi społeczności plemienne, systemy pokrewieństwa, wymiany, systemy ekonomiczno-gospodarcze społeczności zwa¬ nych „pierwotnymi". Z czasem zainteresowanie antropologów zwróciło się ku bliższym im kulturowo obszarom, zaczęto badać społeczną i kulturową przestrzeń miast, wsi, antropologowie zajęli się analizą teatru, filmu czy literatury. Poczesne miejsce wśród zainteresowań naukowców zajęła współczesna kultura popularna. Antropologiczne badania Internetu można potraktować jako „naturalną" kontynua¬ cję zainteresowania antropologów problemem społeczności. Internet, będąc bez wątpienia tworem kultury, stał się niezwykle istotnym narzędziem komunikacji, stwo¬ rzył globalną sieć nie tylko dla wymiany informacji, ale i przestrzeń, w której po¬ wstają nowoczesne wersje „społeczności" internetowych, zawiązują się (niekiedy zaskakująco bliskie) więzi. Internet może być postrzegany jako współczesna agora, na której spotykają się członkowie dzisiejszego, globalnego społeczeństwa. To w In¬ ternecie ludzie rozmawiają ze sobą, umawiają się przezeń na spotkania, robią za¬ kupy, poznają się, dzielą swoimi smutkami i radościami; żyją (?). Internet już dawno przestał być miejscem dostępnym jedynie wtajemniczonym (kaście informatyków), staje się pełnoprawną przestrzenią społeczną. W tej przestrzeni znalazł również miejsce dość szczególny rodzaj społeczności, wspólnoty kojarzone raczej z konserwatyzmem i wielowiekową tradycją Kościoła, ja¬ kimi są zgromadzenia zakonne. Praktycznie każdy ze znanych zakonów ma już swoją �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 62 stronę internetową, na której prezentuje swoją historię, charyzmat i działalność, infor¬ muje o aktualnych wydarzeniach, niejednokrotnie prowadzi chaty z ludźmi świeckimi. W dalszej części artykułu chciałabym zaprezentować właśnie ten wycinek z wielkich zasobów, które możemy znaleźć w Internecie. Traktując rozwój „zakonnych" stron in¬ ternetowych jako szczególny wyraz soborowej intencji aggiornamento, chciałabym pokazać, w jaki sposób za pomocą tego narzędzia zgromadzenia zakonne budują swój wizerunek, jaki typ treści przekazują, w jaki dyskurs się wpisują. W swojej analizie pod uwagę wezmę zarówno strony zgromadzeń klauzurowych (ze swej zasady za¬ mkniętych i niedostępnych dla świata „z zewnątrz"), jak również zgromadzeń tak zwa¬ nych czynnych. Głównym materiałem będą strony żeńskich zgromadzeń (polskich i za¬ granicznych) gdyż takimi właśnie zajmuję się w swojej pracy badawczej. Dwa słowa o życiu zakonnym. Czyli kim są autorzy strona WWW? W pierwotnym chrześcijaństwie życie zakonne nie istniało, praktyka wiary była dla wszystkich ochrzczonych podobna. Chrzest był momentem przełomowym, po którym człowiek podejmował życie we wspólnocie. Prześladowania, które dotykały pierwszych chrześcijan, tę wspólnotę - paradoksalnie - umacniały. Wraz z zaprzes¬ taniem szykan i rozwojem Kościoła liczba chrześcijan wzrastała, a zasady zaczęły ulegać rozluźnieniu. Niektórzy z wiernych zapragnęli doskonalszego, bardziej rady¬ kalnego praktykowania wiary. Uznali, że wymaga to ściślejszego odosobnienia i po¬ kuty, udawali się więc na miejsca pustynne, wyrzekając się majątków, stanowisk i ży¬ cia rodzinnego. Aby wspierać się w swej decyzji mnisi (od gr. monachos - „samo¬ tnik") łączyli się we wspólnoty, dając początek zakonom. Poszczególne zakony przy¬ jęły różne zasady życia mniszego i podporządkowały się odmiennym regułom. Powstały różne „typy" zakonów, które obserwujemy i dziś. Współcześnie mamy do czynienia z zakonami mendykanckimi, kaznodziejskimi, klauzurowymi i czynnymi. Mendykanci to mnisi zakonów żebrzących (jałmużniczych), utrzymujących się tylko z otrzymywanych ofiar. Zakony żebracze powstawały w X I wieku, jako reakcja na kryzys Kościoła i wzrost ruchów heretyckich. Ideał ewangelicznego ubóstwa przy­ świecał m.in. świętemu Franciszkowi z Asyżu w X I I I wieku, za jego sprawą powstali szeroko znani franciszkanie. W tym okresie powstały też inne zakony, nazwane żebraczymi. Mendykanci łączyli życie zakonne z posługą kapłaństwa. Zgromadzenia kaznodziejskie za główne swoje zadanie uważają głoszenie Ewangelii. Charaktery¬ stycznym ich rysem jest pewien intelektualizm, znajdujący swój wyraz w związa¬ nym z kontemplacją dogłębnym studiowaniu pism i prawd boskich. Zgodnie z zasadą contemplata aliis tradere (dzielić się owocami kontemplacji z innymi), prowadzą działalność kaznodziejską, nauczając i szerząc swoją wiedzę wśród świeckich. Zgro¬ madzenia żeńskie na początku swej historii znalazły się w dość specyficznej sytua¬ cji. Wszelkie wspólnoty żeńskie starano się mieć pod ścisłą kontrolą ze względu na szczególny sposób postrzegania kobiety i jej roli w społeczeństwie w czasach, gdy rozwi¬ jało się życie zakonne. Wspólnotom takim nie pozwalano na działalność czynną, jeśli 6 7 8 9 6 Wymienione tu rodzaje zakonów w praktyce mogą łączyć się w jednym zgromadzeniu - np. Domi¬ nikanie są zakonem kaznodziejskim, żebrzącym. Etymologicznie z łac. mendicans p.pr. od mendicare „żebrać" z mendicus „żebrak". Ubóstwo inspirowało w znacznym zakresie cały ruch reformy w X I wieku, domagającej się powrotu Kościoła do ducha i struktur czasów apostolskich. Najbardziej znane w Polsce to: Dominikanie, Franciszkanie, Augustianie, Karmelici. 7 8 9 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 63 jakaś grupa kobiet chciała poświęcić się Bogu, mogła to czynić jedynie w obrębie ścisłej klauzury. Stosunkowo późno pojawiły się żeńskie zakony czynne. Zgroma­ dzenia powstające najwcześniej miały charakter klauzurowy, kontemplacyjny. Życie w zakonie kontemplacyjnym (z łac. contemplatio - wpatrywać się) polegało (w pier­ wotnej wersji) na całkowitym odcięciu się od świata zewnętrznego i życiu w całko¬ witym odosobnieniu lub w nielicznej zamkniętej wspólnocie, poświęconej prawie wyłącznie modlitwie i kontemplacji Boga. Ekspansja i rozwój mniszej formy życia doprowadził do powstania pierwszych wspólnot zakonnych w Europie. Do dnia dzi­ siejszego większość zakonów w prawosławiu ma charakter mniszy, natomiast w koś¬ ciele katolickim powstały również inne rodzaje zakonów, prowadzące działalność zewnętrzną, czynne. Wszystkie wspomniane wyżej rodzaje zgromadzeń, niezależnie od tego jaką formę życia prowadzą oraz jak zapewniają sobie utrzymanie (czy są to te, które ko¬ rzystają jedynie z jałmużny, czy też takie, które czerpią zyski z pracy swych człon¬ kiń), prowadzą swoje strony internetowe. Można zatem podjąć próbę wstępnego zdefiniowania Internetu jako narzędzia, które dało tym wspólnotom, będącym według pierwotnych idei społecznościami ekskluzywnymi i na wielu płaszczyznach odciętymi od świata, narzędzie o charakterze perswazyjnym, za pomocą którego mogą one komunikować pewne treści, a ponadto nawiązywać swego rodzaju więź z otaczającym światem, kreując przy tym swój wizerunek w oczach ludzi świec¬ kich. W dalszej części artykułu przybliżę to, jakiego rodzaju treści możemy na tych stronach odnaleźć. Treść komunikatu. Czyli co znajdujemy na „zakonnych" stronach WWW? Autoprezentacja jest przekazem w swej istocie perswazyjnym. Stąd dla wspól¬ not zakonnych, które w przestrzeni Internetu kreują swój wizerunek, niezwykle ważne zdaje się być jasne sformułowanie celów, którymi się kierują już na wstęp¬ nym etapie nawiązywania „relacji" z potencjalnym odbiorcą strony internetowej. Informacją, która powtarza się na każdej ze stron, a którą znajdujemy najczęściej na wstępie, jest wyrażony na różne sposoby opis celu, który stawia sobie dane zgro¬ madzenie. Dążenia te formułowane są w różny sposób, na przykład tak: Celem Zgromadzenia jest chwała i uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w Tajemnicy Jego Osobowej Miłości oraz uczestnictwo w zbawczym posłannictwie Chrystusa i Jego Kościoła. (www.kanoniczki.pl) Siostry nie mogą mieć innego celu, jak tylko, aby szczerze, choćby z największym trudem pracować około rozszerzenia Królestwa Chrystusowego w duszach. (www.dominikanki.pl) Uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w tajemnicy Najśw. Serca Pana Je­ zusa i szerzenie Królestwa miłości tego Serca w życiu codziennym jest podstawowym zadaniem Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego. (www.sercanki.opoka.net.pl) Its mission is to promote the following of Jesus Christ through studies in the Car¬ melite tradition and by making that tradition available to our Carmelite brothers and �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie sisters as well as all those interested in the study and practice of deeper spirituality. (www.carmeliteinstitute.org) Zwraca uwagę fakt, iż cele deklarowane w powyższy sposób, mają z reguły cha­ rakter duchowy. Wydaje się to być cechą wspólną dla sposobu, w jaki się prezentują na swoich stronach zarówno zgromadzenia polskie, jak i zagraniczne. Poza formu¬ łowaniem celów ogólnych, dla których istnieje zgromadzenie, znajdziemy także na stronach zakonnych coś, co nazwałabym „hasłami", motywami przewodnimi, oraz informacje o duchowości i specyficznym charakterze danego zgromadzenia. I znów podobnie jest na stronach zgromadzeń zagranicznych. Siostry, formułując te hasła i opisując realizowane zadania, jak i swoją wspólnotę, posługują się sformułowania¬ mi, w których wiele jest odniesień do świata boskiego. Odniesienia te wywołują w oglą¬ dających te strony poczucie, że ma do czynienia ze światem niezwykłym, istotami wyjątkowymi, w jakiś sposób „naznaczonymi" ręka boską. Przyjrzyjmy się cyta¬ tom: „Im więcej kto opuszczony, z tym większą miłością służyć mu trzeba, bo sa­ mego Pana Jezusa zbolałego w osobie tego ubogiego ratujemy" (www.albertynki.pl), piszą siostry. Mówiąc o swojej duchowości podkreślają, iż „apostolstwo win­ no wypływać z kontemplacji Bożej Prawdy. Aby sprostać temu wzniosłemu za­ daniu siostry troszczą się o osobistą zażyłość z Bogiem" (www.dominikanki.pl). Ich szczególnym zadaniem jest „umiłowanie liturgii, wspólnota dóbr oraz pielęgnowa¬ nie życia wspólnotowego w oparciu o szczególną harmonię modlitwy i pracy apostolsko-dobroczynnej" (www.kanoniczki.pl). Piszą też: „Obleczone w (...) uczucia Pana jesteśmy współpracownikami Prawdy" (www.dominikanki.pl), lub też tak: „Jesteśmy wspólnotą osób, które wzajemnie się nie dobierały. Tym, co połączyło nas w jedną rodzinę zakonną, była fascynacja miłością Bożą" (www.wizytki.pl). I jeszcze kilka cytatów ze stron anglojęzycznych: „Ordinary women who do ordinary things with an extraordinary vision ( . ) Women of vision, women of faith". „To be signs of God's constant and unconditional love for every person (...) Share our lives with transparency and simplicity, to be open to the new and the different with courage and faith, as we continue to read the signs of our evolutionary time" (www.carmeliteinstitute.org). Ważnym elementem, który pojawia się na każdej zakonnej stronie internetowej, są znaki-symbole zgromadzeń, będące rodzajem emblematów . Są one charakterystycz¬ nymi znakami rozpoznawczymi, herbami, danego zgromadzenia. Składają się naj¬ częściej z kombinacji elementów odnoszących się do symboliki religijnej - krzyża, serca Jezusa, monogramów imienia Maryi. Często posiadają swoje szczególne miejsce na stronie - na przykład pojawiają się jako pierwsze, w centrum, po otwarciu witryny. Bywają punktem odniesienia organizującym całą stronę, jeśli nie, to na pewno są wi¬ doczne i obecne na każdej z otwieranych podstron, ich pozycja więc jest istotna a funk¬ cja wyraźnie identyfikacyjna. Posiadają też znaczenie symboliczne, które najczęściej opisane jest na stronie danego zgromadzenia, a odnosi się do charyzmatu i duchowości zakonu, często wręcz wpisane w nie są hasła przewodnie danego zakonu. 10 10 Problematyka symboliki godeł zakonnych została już opracowana w książce Wacława Kolaka i ks. Józefa Mareckiego (1994), dlatego nie będzie tu szerzej dyskutowana. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 65 Historia - mity, historie legendarne, cudowne opowieści Nie znać historii to być zawsze dzieckiem (Cyceron) Każde zgromadzenie umieszcza na swojej stronie internetowej informacje do­ tyczące historii. Mówią one zarówno o początkach zakonu, jego założycielach, pier­ wszych wspólnotach, tworzeniu się charyzmatu jak i o powstawaniu kolejnych klasz¬ torów zgromadzenia w różnych miastach. Bardzo często historie te, poza faktami historycznymi, przekazują nam opowieści mityczne („mity fundacyjne"), legen¬ darne historie o cudach dokonywanych przez założycieli, czy też cudownych oko¬ licznościach powstania danej fundacji. Wszystkie one tworzą klimat bajkowości i nie¬ zwykłości, potęgując wspominane już wrażenie, że poznając dane zgromadzenie do¬ tykamy czegoś wyjątkowego, niezwykłego i w szczególny sposób wybranego. Poza his¬ torią powstania i rozwoju, często możemy na stronach poświęconych historii zapo¬ znać się z najnowszymi dziejami zgromadzenia, tymi dwudziestowiecznymi, do¬ tyczącymi realiów życia w rzeczywistości PRL-u, obejrzeć niezwykle ciekawe reprodukcje zdjęć archiwalnych i przeczytać historie o wojennych losach pojedyn¬ czych sióstr i wspólnot. Również te historie bywają wypełnione „znakami bożymi" i opowieściami o cudownych ocaleniach bądź bohaterskich, męczeńskich ofiarach. Przedstawianie historii zgromadzenia służy więc nie tylko zobrazowaniu faktów, ale często staje się okazją do budowania na jej bazie wizerunku danego zgroma¬ dzenia - narzędziem autoprezentacji. Zbiorowym bohaterem tych stron są zgroma¬ dzenia zakonne, a wplatane są w nie opowieści o losach indywidualnych, których funkcją jest wzmocnienie perswazyjnego charakteru przekazu. Tym samym opo¬ wieści, które czytamy, mogą spełniać funkcję konsolidacyjną, podobnie jak mity, które dana społeczność opowiada „sobie" i „o sobie", a Internet staje się szczególna platformą umożliwiającą prezentowanie ich szerokiemu kręgowi odbiorców. „A ja dałam się uwieść". Czyli kilka słów o procesie formacji Przy pomocy stron internetowych zgromadzenia zakonne zyskały niezwykle no¬ woczesne narzędzie, które daje im szansę promocji. Witryny te są miejscem prezen¬ tacji procesu formacyjnego i sposobem na zachęcenie potencjalnych kandydatek do wstąpienia do tego właśnie zakonu. Podstrony opowiadające o formacji mają „w za¬ myśle" konkretnego odbiorcę - zakłada się, że oglądająca je osoba jest zaintereso¬ wana wstąpieniem do zgromadzenia, a przynajmniej rozważa możliwość podjęcia tego typu drogi życiowej, co wpływa zapewne znacząco na ich formę i treść. „Zwykli ciekawscy" (w tym badacze społeczni) są raczej marginalizowani (o ile w ogóle zakładani) jako grupa docelowa. Przyjrzyjmy się teraz w jaki sposób zakony starają się przekonać o swojej atrakcyjności. W pierwszym rzędzie na stronach poświęconych formacji podkreślana jest nie¬ zwykłość powołania, które jest czynnikiem niezbędnym, aby móc zostać siostrą za¬ konną. Zjawisko zwane „powołaniem" jest w ogóle niezwykle istotnym składnikiem życia konsekrowanego. Życia zakonnego się nie wybiera, do życia zakonnego jest się wybraną i naznaczoną przez istotę Boską - to główna teza opisów powołania. Z dru¬ giej strony pojawia się sugestia, że każda potencjalna kandydatka może zostać tą wy¬ braną. Bardzo często strony poświęcone formacji zakonnej mówią o „tajemnicy powołania", stosując sformułowania typu: „Tajemnica Bożych dróg", „dar Bożego �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 66 Serca"; przypominając, że „Nie ma dwóch jednakowych szlaków, nie ma jednej re¬ cepty na życie"; a zarazem mocno podkreślając, że: „zawsze jednak powołanie jest inicjatywą Boga". W tych częściach witryn napotkamy też na świadectwa sióstr, po¬ siadające charakter opowieści biograficznych, które opowiadają o swoim powołaniu. „Od dziecka czułam, że to jest moja droga" - mówi jedna z sióstr, podczas gdy druga wspomina: „Aż do 18 roku życia nie lubiłam zakonnic! Uciekałam. Coś mnie ciąg­ nęło, coś się w sercu budziło, ale nie chciałam tego słyszeć. Tylko nie ja!" Funkcja tych opowieści jest niezwykle istotna i wpisuje się w znane w badaniach społecznych zjawisko składania „świadectwa życia" , które są słowami tak zwanych „zwykłych" ludzi opowiadających o swojej szarej codzienności i powszedniej rutynie, którym jednak przydarza się coś niezwykłego i zaskakującego. „Świadectwa życia" pełnią w społecznościach niezwykle istotną funkcję perswazyjną, a w przypadku zgroma¬ dzeń zakonnych również ewangelizacyjną i podobna jest też funkcja słów sióstr cy¬ towanych na stronach internetowych, które są kierowane do potencjalnych nowych członkiń wspólnoty. 11 Strony internetowe zakonów, będąc wirtualnymi miejscami zdobywania nowych kandydatek, starają się zaprezentować tę formę życia jako niezwykle atrakcyjną, dającą udział w tajemnicy, której nie dostąpi żaden „zwykły" śmiertelnik, a z drugiej strony dostępną dla każdego kto potrafi dać się wybrać, usłyszeć głos Boga. Dopełniając wizerunek powołania, jako czegoś niezwykłego, dostępnego wybra¬ nym, zgromadzenia na swych stronach opisują również (często znów słowami samych sióstr) poszczególne etapy formacji zakonnej, które przechodzi każda nowa kandy¬ datka. Proces formacji jest dość długi, w różnych zakonach trwa nawet do dziewięciu lat, zanim dana kandydatka złoży śluby wieczyste i zostanie nieodwołalnie włączona we wspólnotę. Etapy te prezentowane są jako kolejne stopnie wtajemniczenia. Nie¬ zwykle znamienny jest fakt częstego użycia cytatu z Biblii „Uwiodłeś mnie, Panie, a ja pozwoliłam się uwieść" (Jr 20, 7) do opisu powołania. Śledząc natomiast opisywany proces formacji, natkniemy się na wypowiedzi opisujące pierwsze dni w klasztorze, o których mówi się, że są spędzane „Jeszcze nie za klauzurą, ale już w Zgromadze­ niu" (www.albertynki.pl). Siostry zamieszczają zawołania: „Oblecz mnie, Panie, w no¬ wego człowieka! Daj mi poznać drogi Twoje, Panie, i naucz mnie chodzić Twoimi ścieżkami!" (www.sercanki.opoka.net.pl). Napotykamy także na cytaty z Biblii, takie jak ten: „Wybrał nas przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nieskalani przed Jego obliczem. Z miłości przeznaczył nas dla siebie..." (Ef 1, 4). Pierwszym formal­ nym etapem formacji jest postulat. W tym czasie następuje „Oswojenie się z nowym miejscem i nowymi ludźmi (...) Oddychanie klimatem zakonnego domu, u boku wspólnoty sióstr postulantek" (www.albertynki.pl). Ma miejsce również zbadanie prawdziwości powołania. Postulantka „uzupełnia formację ludzką, wdraża się do pełniejszego życia chrześcijańskiego, zaznajamia się z zasadami życia zakonnego, z duchowością i apostolstwem" (www.dominikanki.pl). Potem czas na Nowicjat i Juniorat. Gdy kandydatka osiągnie ten etap, jest już uważana za siostrę. „Rok, a czasem dwa lata płyną szybko w rytm modlitwy i nauki, pracy i odpoczynku" (www.albertynki.pl). Ten czas prezentowany jest jako wprowadzenie w istotne i podstawowe obo­ wiązki życia zakonnego, a także zapoznanie się z duchowością Zgromadzenia. Potem przychodzi kolej na profesję czasową. Odtąd wszystko czym jest i co czyni siostra za¬ konna jest „szczególną Bożą własnością, jest na Jego chwałę" (www.albertynki.pl). 11 Najbardziej popularnym przejawem są świadectwa życia praktykowane przez Ruch Światło-Życie. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 67 Ten okres przedstawia się na stronach jako czas, gdy siostry zdobywają kwalifika¬ cje potrzebne w pracy, uzupełniają wykształcenie. W końcu nadchodzi moment, który przedstawiany jest na stronach jako najradośniejszy i wymarzony - profesja wie¬ czysta - opisywana jako: „radosny i oczekiwany przez wszystkich dzień ślubów wie¬ czystych złożenie na zawsze daru z siebie przez ślubowanie czystości, ubóstwa i po¬ słuszeństwa" (www.albertynki.pl). Powyższe opisy kreują wizerunek życia zakon¬ nego jako wypełnionego szczególną łaską, będącego niezwykłą tajemnicą, którą zgłę¬ bić mogą tylko boży wybrańcy. Uchylić rąbka tajemnicy. Czyli wcale nie takie niezwykłe Oprócz historii i opisu drogi formacyjnej, ważne miejsce na stronach zakonnych zajmują aktualności oraz opis życia codziennego i działalności sióstr. Tutaj zbiór adre¬ satów strony jest zdecydowanie obszerniejszy - można do niego zaliczyć wszystkich, którzy potencjalnie „klikną" na link do strony zakonnej - parafianie, rodziny sióstr, podopieczni lub każda inna osoba świecka, nawet taka, która nigdy nie zetknęła się z życiem zakonnym. Wśród treści wypełniających te strony znajdziemy informacje o bieżących wydarzeniach w danym zgromadzeniu, jak również o tych ze świata „ze¬ wnętrznego" - krajowych i zagranicznych, kościelnych i nie tylko. Znajdziemy opisy świąt i sposobu świętowania zarówno z okazji wielkich świąt kościelnych, jak i we¬ wnętrznych, zakonnych. Są tam zamieszczane relacje z wizyt ważnych gości, infor¬ macje o wydawnictwach, wpisy okolicznościowe i tym podobne. Prezentacji życia codziennego sióstr towarzyszą zazwyczaj zdjęcia. Wynika z nich, że w życiu zakonnym jest wyraźny podział na: - modlitwę, - pracę, - odpoczynek. Oglądamy zdjęcia sióstr w otoczeniu roześmianych dzieci i młodzieży, szyjące, pio¬ rące, gotujące, pracujące w ogrodzie, jednym słowem wykonujące wszystkie prace, które w swoim życiu wykonuje „zwykły śmiertelnik". Ta idea bliskości, prezentowa¬ nie codzienności życia zakonnego w kategoriach swojskości, zwyczajności, nie tak znów odległej od życia ludzi świeckich, stanowi kontrast w stosunku do wspomina¬ nej wcześniej wyjątkowości i tajemniczości obecnej w opisach powołania i formacji. Wizja życia codziennego prezentowana na stronach bliska jest idei aggiornamento, sformułowanej przez I I Sobór Watykański, zgodnie z którą kościół ma zbliżyć się do wiernych i stać się dla nich bardziej otwartym. Również sposób prezentowania działal¬ ności sióstr dostarcza nam wizerunku, który zdaje się mówić, że są one obecne we wszystkich dziedzinach życia, od szpitali, poprzez szkoły i przedszkola, aż po misje w dalekich krajach. Nawet siostry klauzurowe, które nie prowadzą działalności ze¬ wnętrznej, nie próżnują i poza modlitwą poświęcają czas na haftowanie, wyrób świec, figurek i inne zajęcia. Na stronach internetowych większości zgromadzeń znajdziemy również dowód na unowocześnienie kontaktu z wiernymi - intencje modlitewne można przesyłać za pośrednictwem elektronicznych formularzy, takich jak ten: �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 68 A odpowiedź i potwierdzenie „omodlenia" danej intencji siostry również odeślą drogą mailową. Widać też troskę o odbiorcę obcojęzycznego - rekordową pod tym względem stronę, którą odnalazłam w Internecie można oglądać w 11 obcych języ¬ kach (poza polskim). „Jest wesoło". Zamiast podsumowania System kulturowy składa się z wzorów/układów symboli, a język jest jednym z systemów symbolicznych w kulturze rozumianej jako sieć. Rozpatrując zjawisko komunikacji, którego jednym z aspektów jest autoprezentacja, nie można zapominać, że wszystkie aspekty kultury są ważne, choć najbardziej bezpośrednie przełożenie na formy komunikacyjne ma oczywiście język i sposoby wypowiadania się (zarówno ustne jak i pisemne). James Clifford (2000) uważał, że należy traktować kulturę, jako zbiór tekstów (komunikatów) podlegających interpretacji, tekstów nie tylko archiwal¬ nych, choć te, jako że pojęcie tekstu kojarzy się głównie z językiem i jego „material¬ ną" wersją - pismem, na pewno są niezwykle ważne w zbiorze „tekstów" kultury. „Tek¬ stem" w takim rozumieniu może być zarówno kronika, manuskrypt czy inny doku¬ ment, jak i obraz, fotografia, film, a także strój, zachowanie człowieka czy wygląd oto¬ czenia. Na mocy takiego traktowania kultury również do Internetu możemy podejść, jak do rozumianego w tych kategoriach „tekstu". Patrząc zatem na elementy obecne w sposobie prezentacji wizerunku za pośred¬ nictwem zakonnych portali internetowych, możemy powiedzieć, że mamy do czynie¬ nia ze swego rodzaju obrazem wytworzonym, „tekstem" w założeniu całościowym, wykreowanym na użytek internautów. Przy tym wydaje się, że twórczynie tych stron kierują swój przekaz do dwojakiego rodzaju odbiorcy. Uwzględniają możliwość oglą¬ dania portali zarówno przez potencjalne kandydatki do zakonu jak i „zwykłych" wier¬ nych szukających pociechy lub po prostu informacji o zgromadzeniu. W przekazie za¬ wartym na stronach zgromadzeń ścierają się, ale i dopełniają wzajemnie dwa typy wi¬ zerunku - wyjątkowość, obcość i tajemniczość życia zakonnego, wizja życia w perma¬ nentnej obecności sacrum, zgromadzenie, którego członkami są osoby wybrane, w szcze¬ gólny sposób naznaczone, z wizją zwyczajności, powszedniości życia w zgromadze¬ niu, gdzie siostry wykonują obowiązki identyczne z tymi, które spełniają ludzie świeccy, których „proza życia" aż tak nie odbiega od życia przeciętnego człowieka. Na poziomie społecznym język pełni często rolę włączającą do wspólnoty mó¬ wiących/używających danego języka , a na tej bazie powstaje zjawisko nazwane: 12 12 Jednocześnie wykluczając innych z komunikacji. Dla potrzeb mojego tekstu ważniejsza jest jednak funkcja włączająca, dająca poczucie uczestnictwa niż wykluczająca (zob. Saville-Troike 1982). �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 69 Speech Community (społeczność mówiących). A co za tym idzie, również termino¬ logia używana na omawianych portalach, dostosowana jest do wrażenia, które ma wywrzeć na odbiorcy. Z jednej strony stosuje się retorykę wyjątkowości, aby w po¬ tencjalnych kandydatkach obudzić przekonanie o wspólnocie i współuczestnictwie w wyjątkowej ekumenie. Z drugiej zaś, widoczny jest dyskurs „oswajania" obcości życia zakonnego i dążenie do obalania stereotypów, aby osiągnąć cel aggiornamento i przekonać o uczestnictwie we wspólnocie „ogólnoludzkich" doświadczeń. Cha¬ rakterystyczna jest również obecność na tych stronach dużej ilości cytatów z Biblii oraz innych źródeł kościelnych, tak zwanych złotych myśli jak również wypowiedzi samych członkiń wspólnot. Co uderzające brak jest na stronach zakonnych treści opi¬ sujących materialną stronę życia wspólnot. Poza prezentacją działalności nie zna¬ lazłam na nich informacji dotyczących spraw ekonomiczno-gospodarczych. Pozwolę sobie na zakończenie przytoczyć jeszcze jeden obrazek, prezentujący sposób, w jaki siostry zakonne mówią o sobie za pośrednictwem Internetu, po raz kolejny cytując wspomniany wcześniej chat z siostrami: „Często słuchamy różnej muzyki, gramy w ogrodzie w piłkę, jeździmy po tym ogrodzie nawet na rowerze... Są dni kiedy mamy rekreację całodzienną. Np. święta, uroczystości, imieniny sióstr - wtedy nie ma milczenia, jemy dobre ciasto i w ogóle jest wesoło;-)". Literatura: Clifford J., Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. Kolak W., Marecki J., Leksykon godeł zakonnych, Wydawnictwo A D I , Łódź 1994. Saville-Troike M., The Ethnography of Communication, Blackwell Publishing Lcd, Oxford 2003. Źródła internetowe: http://pl.wikipedia.org/wiki/Internet http://www.albertynki.pl http://www.carmeliteinstitute.org http://www.czestochowa.us/content/view/698/63 http://www.dominikanki.pl http://www.kanoniczki.pl http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/przemowienia/oredzie_ssp _1990.html http://www.sercanki.opoka.net.pl http://www.wizytki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80d6d5790ce82adc07cf9cea49955cd7.pdf c6faa86a81ac4f91878fc634bb941c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6292 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) mistycyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5869 Title A name given to the resource Co zrobić z Gurdżijewem? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.163-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM JERZY P R O K O P I U K W edług Rudolfa Steinem (1861-1925), chrze­ ścijańskiego ezoteryka, różokrzyżowca i twór­ cy antropozofii, około roku 1840 doszło w Świecie Duchowym do kolejnej walki między mocami Chrystusowymi - z Archaniołem Michaelem na czele a siłami demonicznymi, zarówno lucyferycznymi, jak arymanicznymi, czyli jednostronnie „idealistycznymi” i równie jednostronnie „materialistycznymi”. W niedługi czas potem następuje w Europie praw­ dziwy „wysyp” narodzin wybitnych (i mniej wybit­ nych) ezoteryków, którzy w swej duchowej misji - jak rozumiał to polski inicjowany, antropozof Robert Walter (1908-31) - zerwali po raz kolejny owoc z Drzewa Poznania. Mniej więcej w tym samym czasie wśród dawnych i nowych ezoteryków europejskich od­ była się brzemienna w skutki dysputa: „konserwatyści” spośród nich głosili dalszą konieczność zachowania za­ sady arcanum (tajemnicy) i niepopularyzowania wie­ dzy duchowej, ciągle jeszcze zwanej tajemną, podczas gdy ich „liberalni” polemiści uważali, że z zasady tej należy zrezygnować i wiedzę tę udostępnić wszystkim, którzy po nią zechcą sięgnąć; „liberałowie” ci argu­ menty swe uzasadniali nadciągającym w XX i XXI wieku okresem dramatycznych prób, jakie oczekują ludzkość, a zatem koniecznością oddania jej do dyspo­ zycji wiedzy duchowej jako instrumentu zarówno sa­ moobrony człowieka, jak i jego nieodzownej przemia­ ny. W dyspucie tej, jak już wiemy, zwyciężyli „liberało­ wie” - i wiedza duchowa weszła pod strzechy i do blo­ kowisk, stając się wszakże - jak to ujął C.G. Jung - ra­ tunkiem dla jednych, ale też zgubą dla innych. Grunt pod tę nową ucztę, na której spożywamy owoc z Drzewa Poznania, przygotowała niewątpliwie masoneria okultystyczna już w XVIII wieku (Sweden­ borg, Martinez de Pasqually, Pernety, Willermoz, St. Martin), później zaś przede wszystkim okultyzm francuski (Elifas Lévi, Fabre d’Olivet, Saint Yves d’Alveydre, Mâitre Philippe, Papus) w wieku XIX i na przełomie XX. Ale niewątpliwie czołową rolę odegrała tu twórczy­ ni teozofii nowoczesnej Helena Bławacka (1831-91) wraz ze swymi współpracownikami i następcami (H.S. Olcott, Annie Besant, W.Q. Judge, William Lead­ beater, Alice Bailey); grono to otworzyło szeroko bra­ my inwazji ezoteryki orientalnej, zwłaszcza indyjskiej, jaka runęła na Europę i Amerykę, począwszy od koń­ ca XIX wieku. Postacią drugą w kolejności, ale - mo­ im zdaniem - najwybitniejszą, był wspomniany Rudolf Steiner, który choć przez kilkanaście lat działał w ru­ chu teozoficznym (1902-1912/13), stał się czołowym reprezentantem ezoteryki chrześcijańskiej. Teraz nad­ chodzi kolej na Georgija Iwanowicza Gurdżijewa (1873-1949), ezoteryka przybyłego z Kaukazu, inspi­ rującego się m.in. gnozą suficką, czwartym w tym kon­ tekście jest Juliusz Evola (1898-1974), ezoteryk wło­ ski, mistyk faszystowski, głoszący zarówno idee orien- Co zrobić z Gurdzijewem? talnej „metafizyki seksu”, jak i tradycji gibelińskiej. Ostatnim z nich był Aleister Crowley (1875-1947), mag „lewej ręki”, prorok eonu Horusa, uważany za sa­ tanistę, wreszcie last but not least, C.G. Jung (1875­ -1961), wielki psycholog głębi, neognostyk i interpre­ tator alchemii; wymieniam go tu poza pierwszą piątką, gdyż lokuje się on tylko na pograniczu ezoteryki, choć walnie przyczynił się do jej odrodzenia. Jakże zróżnicowany to „wachlarz” ezoteryków!1 Hinduizująca Bławacka, chrześcijanin Steiner, późnosuficki Gurdżijew, orientalizujący Evola, neopogański satanista Crowley, przyznający się do chrześcijaństwa neognostyk Jung... Spośród nich tylko Steiner pozo­ stał w ramach europejskiej tradycji ezoterycznej (różokrzyżowej), Evola i Jung znaleźli się na jej obrzeżach, Bławacka opowiedziała się po stronie orientalnych Mahatmów, Crowley zajął stanowisko zdecydowanie antychrześcijańskie. Kim zatem, w tym kontekście, jest Gurdżijew? Ezoterykiem pierwszej rangi - niewątpliwie. Gnostykiem? Jeśli przez „gnozę” będziemy rozumieli „po­ znawczą penetrację świata duchowego metodami transracjonalnymi”, niewątpliwie tak. W dużym jed­ nak stopniu był także - gnostycystą, tzn. gnostykiem, którego światopogląd podzielał szereg wątków z gnostycyzmem antycznym. Gnozę swą (i gnostycyzm) prezentował wszakże - jeśli chodzi o źródła, na które się powoływał - odwołując się już to do tajemnego wywodzącego się jeszcze z Babilonu, bractwa Sarmung, być może kontynuującego arymaniczne trady­ cje ośrodków Gundiszajna (?), już to do tradycji gno­ zy i mistyki islamskiej, sufizmu. (Swych najbardziej zaawansowanych uczniów miał - jak twierdzi jeden z proponentów idei i praktyki Gurdżijewa, J.G. Ben­ nett - posyłać do klasztorów sufickich na pograniczu Iranu i Afganistanu). Gurdżijew z pewnością nie był ezoterykiem chrześcijańskim, to nie ulega wątpliwo­ ści. (Ut fama fert, był jedynym człowiekiem, którego Steiner wyrzucił ze swego Goetheanum, siedziby T o ­ warzystwa Antropozoficznego w Szwajcarii). Niewąt­ pliwie był zarówno gnostykiem, jak i - przynajmniej w pewnej mierze - gnostycystą. Czy jednak można uznać go za sufiego? Nie - jeśli wierzyć takim sufic- 163 �163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM Jerzy Prokopiuk • CO ZROBIĆ Z GURDŻIJEWEM? kim mistrzom, jak Hazrat Azad Rasool z tradycji Nakszbandi (urning Toward the Heart), czy Idries Shah, którzy zdecydowanie odmawiają nu autentycznej „sufickości”. Gurdżijew, jak wiadomo, dał początek zróżnicowa­ nemu ezoterycznemu ruchowi, którego czołowymi po­ staciami byli - lub są - tacy ludzie, jak P.D. Uspiensky (choć tylko do pewnego czasu), Thomas de Hart­ mann, małżeństwo de Salzmannów, Fritz Peters, A.E. Orage, Kenneth Walker, wspomniany J.G. Bennet, Louis Pauwels, Henri Tracol, Helen Palmer, by wy­ mienić najważniejszych. (Organizacją czuwającą obok innych nad spuścizną Gurdżijewa jest np. Gurdjieff So­ ciety z siedzibą w Londynie.) Gurdżijew wywarł wpływ na takich pisarzy, jak Katherine Mansfield czy J.B. Priestly, oraz takich ludzi teatru, jak Peter Brook czy Jerzy Grotowski. Dzięki Grotowskiemu - choć za ży­ cia, jak się zdaje, nie ujawniał swych progurdżijewowskich sympatii - i aktualnemu kierownictwu Ośrodka Badania Twórczości Jerzego Grotowskiego we Wro­ cławiu, Grzegorzowi Źiółkowskiemi i Jarosławowi Fre­ towi, jak również tłumaczce dzieł Gurdżijewa i Uspienskiego Magdzie Złotowskiej, nauczanie kau­ kaskiego ezoteryka znalazło przyjęcie także w Polsce. (Tyle, dla przypomnienia, znanych skądinąd informa­ cji o Gurdżijewie i jego ruchu). Co jednak z zrobić z Gurdżijewem? Oto dobry moment - i sposobność - bym mógł wyra­ zić mój własny pogląd na Gurdżijewa i jego nauczanie. Otóż w moim przekonaniu - powróćmy do począt­ ku moich wywodów - ów akt i proces „ponownego spożycia owocu z Drzewa Poznania” miał i ma, jak każdy akt i proces duchowego życia człowieka, dwa aspekty: jasny i ciemny. Za jasny jego aspekt uważam - w analogii do pra­ dziejowego, archetypowego Wydarzenia z Raju - po­ znawcze i doświadczalne otwarcie przed Człowiekiem nowych horyzontów rozwoju. Wydarzenie to - i każ­ de jego powtórzenie - to beata culpa, „błogosławiona wina”, do której (świadomie) doprowadzili Człowieka Jahwe i Wąż (Lucyfer); to oni ją spowodowali, tyle że obarczali nią Człowieka. A błogosławiony charakter tego wydarzenia polega na wytrąceniu Człowieka z pozaczasowej stagnacji Raju i „wrzuceniu” go w świat czasu i przestrzeni, to znaczy daniu mu możli­ wości rozwoju przez nieustanną przemianę. Człowiek musiał uwolnić się od Boga, by stać się bytem samo­ dzielnym - i w sposób wolny powrócić doń u kresu czasu. (Dlatego nie ma powrotu do Raju - przed na­ mi jest tylko droga do Nowego Jeruzalem.) A każde kolejne spożycie owocu z Drzewa Poznania oznacza zarazem wygnanie z Raju i szansę na rozwój w drodze do Nowego Jeruzalem. Takie samo - pozytywne znaczenie ma trwający od przeszło stu lat renesans ezoteryki od najwyższych jej szczytów po popularną kulturę ruchu Nowej Ery. A aspekt ciemny? W odrodzeniu ezoteryki widzę zarówno nurt progresywny - chrześcijański, taki jak antropozofia, jak i nurt zdecydowanie regresywny, który proponuje nam „cofnięcie się do Raju”, a jego przejawami są wszelkiego rodzaju tendencje nawrotu, czy to do szamanizmu, do ezoteryki orientalnej (taoizmu, hinduizmu czy buddyzmu), czy też do - bliż­ szych Europie - kabały, chasydyzmu czy sufizmu. Wszystko to są propozycje nie tylko cofnięcia się do starych form ezoteryki, ale także do form „importo­ wanych” z innych kręgów kulturowo-religijnych. Przenoszenie tych form na grunt euroaramerykański spełnia ogólną funkcjonalną definicję zła znaną w ezoteryce chrześcijańskiej (także w antropozofii): „Zło - to dobro przeniesione w niewłaściwy czas i miejsce”. Z tych racji wszystkie te duchowe „towary importowane” uważam za złe, bo regresywne, prze­ szczepiane tam, gdzie sami ich twórcy ich nie zaini­ cjowali. Oczywiście, ta diagnoza i konstatacja odnosi się także do nauczania Gurdżijewa. Wszakże ten ciemny aspekt renesansu ezoteryki w XX i XXI wieku ma także znaczenie pozytywne. W skali ogólnej może wywołać wzrost zainteresowania życiem duchowym en general, w szczególności zaś wzrost zainteresowania chrześcijańską i europejską tradycją i praktyką życia duchowego. W skali indywi­ dualnej zaś może wprawdzie cofnąć człowieka do prze­ starzałych form życia duchowego, ale także - w przy­ padku doświadczeń nieudanych - otworzyć mu oczy na ezoterykę jego własnego obszaru kulturowo-religijnego. (Przypomnijmy tu raz jeszcze cytowane słowa Junga: „Co jest ratunkiem dla jednych, może być zgu­ bą dla innych”.) Tak też jest z Gurdżijewem, jego nauczaniem i praktyką. Któż może - w każdym poszczególnym przypadku - powiedzieć, dla kogo są ratunkiem, a dla kogo zgubą? N a to pytanie odpowiedzieć może tylko sam los danego człowieka. (On sam - nie od razu.) „Po owocach poznacie ich”. Gurdżijew zatem - i jemu podobne propozycje - to malum necessarium? Tak. Pamiętajmy jednak tao­ istyczny obraz taj-aitu; także w ciemnym jin znajduje się jasna kropka jang. Wszakże ze złem nie należy walczyć. Zło trzeba przemieniać. Aby je przemienić, trzeba najpierw uznać sens i rację jego istnienia. Po­ tem je poznać. (To kościelna mentalność średnio­ wieczna zachowała po dziś dzień animalną reakcję na zło - fight or flight - zwalcza je lub przed nim ucieka.) Zło to nie tylko malum, lecz także coś koniecznego necessarium. (Bóg je zaplanował - bo przecież nie wy­ mknęło się spod Jego kontroli? - i ma ono swe miejsce w ekonomii naszego kosmosu.) Nie walczmy więc z Gurdżijewem i przed nim nie uciekajmy. Poznajmy go. Welcome, Mr. Gurdjieff. 164 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceb1f8e60a2552d7110cad83664d525.pdf 43fe87e6b1b86c2b1900495d87b7a316 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3105 Title A name given to the resource Metoda Aktywnej Imaginacji C. G. Junga / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Prokopiuk METODA AKTYWNEJ IMAGINACJI C. G. W psychoterapii wypracowanej litycznej strony C. G . J u n g a analiza marzeń okspresyjnych, i wiorszy, zarówno listów, w a n y m , terapia grupowa, nas odkrywać w aktywna między t u technikę nad (ma­ dziennika), imaginacja, analizo­ imaginacji sobą około do Wstępie Jung 1916 r . , 3 przełożonego z sten 1928 r . Na Das Geheimnis Beziehungen temat W aktywnej obraźni dem Ich z 1929 r . Blida und dem Jeśli w aktywnej imaginacji Jung tak późniejszych prac: skłonił m n i e , b y daó m u z a d a n i e r o z b u d o w a n i a t e g o wstępnego s z k i c u za p o m o c ą s w o b o d n e j „Widzieć", że dialektycznej, (Einfall) czj' rozwinięcia f a n t a z j i . M o g ł o się t e e l m i k i była niezliczona wizualnej, akustycznej, l u b plastycznej. liość Rozultatem skomplikowanych form, w których bogactwie p r z e z w i e l e l a t n i e m o g ł e m się r o z e z n a ć , d o ­ póki n i e pojąłem, że w manifestację procesu metodzie nieświadomego, teehniezną umiejętnością wałem ..procesom t e j chodziło istnieją działają dukują jedynie spontaniczną wspomożonego p a c j e n t a , procesu, który później nacji pewne kolektywne, i rozważaniom nieświadome stwierdziłem, warunki, które j a k o r e g u l a t o r y i s t y m u l a t o r y f a n t a z j i twórczej i p r o ­ odpowiednio w y t w o r y , podporządkowując swym celom istniejący materiał d a n y c h świadomości. Działają one dokładnie t a k , j a k m o t o r y m a r z e ń s e n n y c h , d l a t e g o też a k t y w n a i m a g i n a c j a - - j a k nazwałem również tę marzenia motodę senne. — w pewnym Istnienie tych aspekty wy­ autonomią. smoka, zmienić w czystą smok jest pozbawić a cały fantazję. „naprawdę" obiekt proces Jeśli w pomocną autonomii, wy­ aktywnej aktywnej imagi­ imaginacji j a w i się n a m s m o k , t o m u s i m y s t a w i ć m u c z o ł a t a k , „ j a k był s m o k i e m rzeczywistym. w aktywnej gdyby" N a t y m polega respekt dla o b i e k t u imaginacji. stopniu zastępuje nieświadomych regu­ l a t o r ó w , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h s p o s ó b f u n k c j o n o w a n i a o k r e ś ­ że określona a k t y w n a i m a g i n a c j a jest t y c z n a i że n i e jest j e d y n i e fantazją czy marzeniem 0 że p o d o b n i e j e j autentyczności świadczy f a k t , auten­ na jawie ? j a k marzenia sonne, p r z y n o s i n a m o n a n i e s p o d z i a n k i . F a n t a z j a m a c h a r a k t e r bardziej kontrolowany, ponieważ kieruje nią ego zgodnie ze s w y m i p r a g n i e n i a m i . Marzenie n a jawie jest kierowane w m n i e j ­ s t o p n i u , ale łączy się z n i e m n i e j s z ą przeprowadzona transcenduje poczucie odpowiedzialnością właściwie a k t y w n a „ j a t o r o b i ę " i p o k a z u j e , że imaginacja imaginowane o s o b y i p r z e d m i o t y z a c z y n a j ą d z i a ł a ć ze z d u m i e w a j ą c ą a u t o n o m i ą Hochheimer może zwraca znaleźć p u n k t u w a g ę n a t o , że a k t y w n a zaczepienia w dowolnym imaginacja status praesens. J u n g pisał n a t e n t e m a t : naz­ indywiduacji. „ D z i ę k i t y m doświadczeniom że o oznacza r z e c się w y o b r a ż e n i o w e g o , w malarskiej, rysunkowej ego regułom, m ó w i ą c sobie, że s m o k t e n imaginowany ego. N a t o m i a s t tej przeciwko psychiczną, szym dramatycznej, z maksymalną jest „ j o d y n i e t w o r e m naszej w y o b r a ź n i " , i zmieniając go w psa. t o dokonać w zależności o d i n d y w i d u a l n y c h skłonności i t a l e n t u formie z a k t y w n e j i m a g i n a c j i jesteśmy a t a k o w a n i przez to wykroczymy 4 ze s w y c h nie związane funkcjonować Unbewus- „ J a k i ś o b r a z ze s n u p a c j e n t a c z y j a k i ś j e g o p o m y s ł tanecznej, imaginacji powinny Skąd w i e m y , odkrycia metody pisał w j e d n e j der goldenen zwischen trak­ aktywnej imaginacji. treścią aktywnej opisał ją w s w y m alchemicznego i w s w y c h Hie jak imagi- analitykiem a samym o p t y m a l n y m . N a t y m p o l e g a odpowiedzialność ego w technik fizyczne i opracowanego przez R i c h a r d a W i l h e l m a starochiiiskiego tatu ana­ jednej psj'chodrama). pracy a po raz pierwszy zaś z e s p ó l formy prowadzenie (hipnoterapia, Interesującą należy z w glinie, m o k r y m piasku czy plastelinie, kierowana, taniec, dialog zaczął metod z drugiej 2 pisanie wyobrażeniowe uacja sennych , przybierających lowanie, modelowanie pisanie w ramach psychologii do stosowanych 1 JUNGA* „Zastosowanie kiedy już „rozkład" taki (aktywnej imaginacji) (analiza) przeciwieństw stopień, że i c h połączenie, stała się n i e o d z o w n ą koniecznością... czyli w sposób metodyczny... w jest wtedy, synteza osiągnął osobowości, J a k powiedzieliśmy, ces t e n m o ż e p o j a w i ć się s p o n t a n i c z n i e ny wskazane psychicznych l u b też zostać ostatnim wypadku pro­ wywoła­ w sposób c e l o w y w y b i e r a m y jakieś m a r z e n i e senne l u b i n n y twór f a n t a z j i 1 k o n o o n t r u j e m j ' się n a n i m , p o p r o s t u u t r z y m u j ą c g o w ś w i a d o ­ m o ś c i i o g l ą d a j ą c w w y o b r a ź n i . Z a p u n k t w-yjścia m o ż e m y w z i ą ć również jakiś nastrój uczuciowy. W t y m wypadku zaleca się w y k r y c i e , j a k i t w ó r f a n t a z j i w j l a n i a się z t e g o n a s t r o j u w z g l ę d n i e r lałem niekiedy jako dominanty, wydawało w a ż n y m , że o p a r ł e m n a n i c h m o j ą zbiorowej nieświadomości." imaginacji Aktywną jednej słowy: jesteśmy w s t a n i c odkryć posługiwania z Innymi 6 m i się czymś t a k hipotezę t z w . bezosobowej, „Dzięki aktywnej archetyp" . 7 imaginację można najlepiej opisać j a k o się kontrolowany, strony wyobraźnią zachowuje w sposób maksimum technikę d r u g i e j zaś p o z w a l a o b r a z o m s e n n y m n a m a k s y m a l n i e rozwój, t j . umożliwia James A. Hall syntezę świadomości słusznie z w r a c a który odpowiedzialności, i z sw obodny 7 nieświadomości. u w a g ę n a t o , że i m a g i n a c j a p o s ł u g i w a l i ś m y się w s z y s c y j a k o d z i e c i , aktywną zapominając o t y m j a k o d o r o ś l i . Jeśli m o g ę s o b i e p r z y p o m n i e ć , ż e j a k o d z i e c ­ k o wymyślałem f a n t a s t y c z n y świat, o którym byłem p r z e k o n a n y , iż jest realny, t o potrafię odtworzyć które s t a n o w i podstawę aktyw-nej W aktywnej imaginacji ego sobie rodzaj przeżycia, imaginacji. musi traktować wyobrażany epizod j a k g d y b y był epizodem r e a l n y m . Toteż nie wolno sobie, że wybory, były jest przed osobami o n t y l k o wyobrażeniem, i zlekceważyć którymi trzeba i przedmiotami guła m a w c i ą g n ą ć ego w b y stanąć, g d y b y ze ś w i a t a wyimaginowaną sytuację w daje m u wyraz. Następnie z a t r z y m u j e m y t e n obraz z re­ guły fakt, zaczyna się on zmieniać, że j e s t p r z e d m i o t e m Aktywna stanowi czynnikowi obserwacji..." imaginacja czysty ożywiając — w przeciwieństwie który — do s n u , który daje J u n g nazwał wyraz „funkcją c e n d e n t n ą " , t j . f u n k c j i , która d o p r o w a d z a do s y n t e z y 9 świadomej czynia i nieświadomej. Dlatego się d o i n t e n s y w n i e j s z e g o i — aktywna którzy n i e uprawiają temu trans­ osobowości imaginacja przy­ w porównaniu z samą a n a ­ lizą m a r z e ń s e n n y c h — p r z y s p i e s z o n e g o d o j r z o w a n i a Ludzie, sam 8 p r o d u k t nieświadomości psychicznemu, się p r z e z aktywnej osobowości. imaginacji, łatwo m y l ą ją z t z w . i m a g i n a c j a bierną, z o w y m „ w e w n ę t r z n y m f i l m o m " , k t ó r e m u w i e l u z n a s p o z w a l a się r o z w i j a ć p r z e d s w y m wownętrz- mówić moralne wyobrażenia zewnętrznego. j a k i obraz w ś w i a d o m o ś c i , koncentrując n a n i m naszą u w a g ę . W t e d y T a re­ stopniu * W y k ł a d w L a b o r a t o r i u m Samorealizacji „Studium o W y ­ c h o w a n i u " w Warszawskim C e n t r u m Studenckiego R u c h u Nauko­ wego, zamieszczony w pracy zbiorowej p o d red. J . Prokopiuka, Medytacja — historia i zastosowanie, Studium, o wychowaniu, zeszyt 4 (do użytku wewnętrznego), W a r s z a w a 1981 �iiym шэ wzrokiem, n p . przed wolno również własnym zaśnięciem. mylić Z aktywną wewnętrznych kompleksem, afektem imaginacją solilokwiów czy z wyobiażaną jakimś sytuacją, j a k i e często p r o w a d z i m y . A l b o w i e m w o b u t y c h f o r m a c h i m a g i nowania zainteresowany przez cały czas „wie", że co sobie w y o b r a ż a , jest „ t y l k o " fantazją. A k t y w n a k t ó r ą J u n g c u m g r a n o s a l i s określił także j a k o psychozę" 1 0 , że człowiek różni się bierze w j a k i j a k o człowiek od tamtych form niej wszystko, imaginacją, ,,antycypo%vaną fantazjowania udział zarówno jako cały człowiek, świadomy. przebiega „wewnętrzny f i l m " coś niezgodnie z icli procesio życzeniem, to m o ż n a n i e j a k o cofnąć i odegrać r a z jeszcze, t y m r a z e m i n a c z e j . M y l ą się o n i , a l b o w i e m w a k t y w n e j i m a g i nacji, podobnie jak w ż y c i u , t o , co s t a j e się f a k t y c z n i e , jest nieodwracalne. Inny imaginację wchodzi w n a t y m , że uprawiający wownętrzny tok o n s a m , lecz j a k o osobowość f i k c y j n a bawia a charakteru prawdziwego aktywną wyobrażeń nio jako , p r z e z co t o k t e n p o z ­ 1 1 dialogu między świadomością nieświadomością. Duża bywa przykład z jaką podejrzana, przychodzi ponieważ ginacją s t a n o w i z d e c y d o w a n e lekko t a wynajmowała całej okolicy, częła ją szykanować oddziaływało między prawo przy a każdej lokatorką k ą p a ć się w R e n i o , d o m u . Jednakże powodów, zabroniła się n a t y l e komuś imaginowanie, prawdziwa aktywna osiągnięcie, z r a z u b o w i e m ima­ rzadko również do najbardziej pojawiają się trudności, z n a n y c h należy rodzaj wśród „skurczu świa­ d o m o ś c i " , k t ó r y p o w o d u j e , że n i c n i e p r z y c h o d z i n a m n a m y ś l . trudności przejawiają się j u ż to w lenistwie i n i e p r z e p a r t e j n i e c h ę c i , j u ż t o w t y m , że n e g a t y w n y g l o s w e w ­ n ę t r z n y p o w t a r z a n a m ciągle, iż w s z y s t k o t o j e s t że j e s t t y l k o t w o r e m naszej nie — powiada „zgodzie pomocą Jung — na wszystko" którego nieprawdziwe, w y o b r a ź n i . , , W zgodzie n a działa­ w „działaniu—w—niedziałaniu", m i s t r z a E c k h a r t a znalazłem udało m i się o t w o r z y ć klucz, d r z w i prowadzące w ł a ś c i w ą d r o g ę : t r z e b a u m i e ć p o g o d z i ć się z a u t o n o m i ą procesów psychicznych. Jost to chicznych, pomagając dla nas p r a w d z i w a obie pierwsze i m , korygując trudności je i negując... można ną rzeczywistością, odpowiedzieć: to „sceptykowi ,,Być może coś, c o p r z e k o n y w u j e psy­ jedynie się z o b i e k t y w ­ po prostu jest nieprawdziwe, wysiłek". Najczęściej nas o niesamowicie ale staje żywej n o m i i i realności p a r t n e r a naszego wewnętrznogo iż z d o b y w a m y na Podczas 1 2 n a s " należy to wszystko narazie będę kontynuować mój wtedy w za sztuka... przezwyciężyć oierpliwością, względnie o d w a ż n y m p o g o d z e n i e m w naszych p o n i e w a ż ś w i a d o m o ś ć n i o u s t a r m i e w t r ą c a się d o p r o c e s ó w gdy się auto­ dialogu, t a k p e w n o ś ć , że n i e j e s t o n w y t w o r e m n a s z e j ś w i a d o ­ To, czy a k t y w n a imaginacją jest prawdziwa, poznajemy n a j l e p i e j p o j e j s k u t k a c h , a l b o w i e m są o n e z a r ó w n o w nym, jak i negatywnym walne. Dlatego bardzo niebezpiecznym wiadczonego prowadzić sensie aktywna imaginacją pozytyw­ i bezpośrednio jest odczu­ instrumentem tak i n i e p o w i n n a b y ć u p r a w i a n a bez doś­ instruktora. do ogromne Może o n a , j a k podkreśla wybuchu latentnych psychoz . 1 3 Jung, do­ Innym niebez­ p i e c z e ń s t w e m , j a k i e się z n i ą ł ą c z y , m o ż e b y ć w y s t ą p i e n i e s y m p ­ tomów somatycznych. Najważniejsze umożliwia jednak jest samodzielność t o , żo aktywna analizowanych. imaginacją w Przyswojenie s o b i e i p r a k t y k o w a n i e t e j f o r m y m e d y t a c j i (za j a k ą M . L . v o n F r a n z słusznie u w a ż a a k t y w n ą i m a g i n a c j ę ) J u n g uznał z a terium dojrzałości analizowanego, jego odpowiedzialności kry­ za s i e b i e i u n i e z a l e ż n i e n i a się o d a n a l i t y k a . Wyzwalające również w działanie t y m , żo lub odreagowania, aktywnej umożliwia e f e k t u , które w y p r o w a d z a naturalnie którego w o d y że Umowa ta ostatnia przepływały stara, bez Studentka pozornie nie­ wyraźnych potrafiła pogodziła się z n o w ą s y t u a c j ą , a l e w p a d ł a w t a k ą w ś c i e k ł o ś ć , iż j e s z c z e n a w e t p o dwóch g o d z i n a c h stłumionych wymysłów i odreagowywania n i e b y ł a w s t a n i e z n o w u z a j ą ć się s w ą p r a c ą . J a k w i a d o m o , t a k i e zaś, n i c n a m n i o przynoszą, że „mamy zalewa". a na Rzeką słuszność", a jedynie nie zmienia nas wyczerpują, faktu, iż „krew O t ó ż w a k t y w n e j i m a g i n a c j i s t u d e n t k a ujrzała jej brzegu płynęły alo tablicę z wysokie n i e pozwoliła rzeki rozdzieliły napisom: fale. „Pływanie Natychmiast też to nas rzekę, wzbronione". usłyszała głos przerwać się i sobie wyszedł swych z nich fantazji. W t e d y fale przypominający żabę, c z a r n y g n o m , m ó g ł mieć około m e t r a w z r o s t u . „ A c h , o t o uosobie­ mojego afektu" — pomyślała s t u d e n t k a , ale w dalszym się o b i e k t y w n i e s y t u a c j ę . zaś ruszył n a s w y c h żabich łapach w k i e r u n k u d o m u . to, dziewczyna pewno pomyślała zamorduje z przerażeniem: starą a l b o n a g l e „O eksploduje Gnom Widząc Boże, on j a k wiązka na dy­ n a m i t u ! " T e r a z zaczął ją dręczyć p r o b l e m m o r a l n y ; „ C z y wpuś­ cić g o d o d o m u ? N i e m o g ę przecież dopuścić d o morderstwa! J e ś l i j e d n a k g o n i e w p u s z c z ę , t o j e g o g n i e w z w r ó c i się p r z e c i w k o mnie..." który Ostatecznie postanowiła wpuścić już dzwonił d o d r z w i , i zapytać do domu go, czego gnoma, chce. Gnom zrobił gest wskazujący, że chce wejść n a górę, d o s t a r e j właś­ c i c i e l k i d o m u , co w s t u d e n t c e p o n o w n i e wzbudziło wątpliwości n a t u r y m o r a l n e j . T o t e ż w p r a w d z i e z d e c y d o w a ł a się z a p r o w a d z i ć g n o m a do mieszkania starej, towarzyszyć m u jednak, a b y unie­ możliwić Wtedy wyrządzenie jej krzywdy. Stara podeszła starą kobietę w i d o k j e j l o k a t o r k i składającej warzystwie 0 tej czarnego komicznej karla scenie wiścio zrobiła b a r d z o o żabich drzwi. wybuchnęła jej wizytę w t o ­ łapach, i n a samą śmiechem. Stara d e n t k a powiedziała: „ T e n p a n chciałby z panią z wyraźnym myśl rzeczy- głupią i zdziwioną minę n a w i d o k l i w e j p a r y stojącoj p r z e d j e j d r z w i a m i . W s k a z u j ą c Stara do s t u d e n t k a uzmysłowiła s o b i o , w j a k i e osłupienie w p r a w i zakłopotaniem zaprosiła osob­ gnoma stu­ porozmawiać". gości do swego imaginacji przejawia o n a bezpośrodnie z których pierwsze jest n i g d y jeszcze n i e była. ( K i e d y znalazła że wyglądał o n dokładnie w imaginacji). aktywnej na pluszowej gospodyni sofie t a k samo, Kiedy naprzeciw dwuznaczne już j a k wyobraziła zasiedli s t a r e j , karzeł erotyczne dowcipy, wraz go z zaczął opowiadać które rozbawiły t a k b a r d z o , że wyprosiła studentkę z p o k o j u , b y m ó c sam na sam z studentka t y m „sympatycznym powróciła do świadomości panem". w Z śmiechu. na schodach, Na koniec z trudem jeszcze jeden tylko mogła wieczorem powstrzymała niespodziewany całego z a b i e g u : również s t a r a k o b i e t a uległa w y r a ź n e j nie — tej zadowolenia 1 z p o c z u c i e m d y s t a n s u w o b e c całej s p r a w y , t a k że t e r a z od ją pozostać fantazji nastroju s p o k o j n i e z a b r a ć się d o s w e j p r a c y . A k i e d y s p o t k a ł a gospodynię sobie gnomem się skutek przemia­ a ż d o ś m i e r c i n i o z d a r z y ł o się j e j d o k u c z a ć m ł o d e j stu­ 1 4 się opracowanie niezdrowe, w dłuższy czas p o t e m się w t y m p o k o j u , s t w i e r d z i ł a k u s w e m u w i e l k i e m u z d z i w i e n i u , dentce." c z ł o w i e k a ze ś l e p e j u l i c z k i s t ł u m i e n i a zewnętrznie często n i e m o ż l i w e . .4 eo studontki. przewidywała, jej t e j przyjemności. w p o k o j u , w k t ó r y m n a w i a s o m mówiąc, s t u d e n t k a w rzeczywistości mości. ogóle znanej n a t y c h m i a s t za­ sposobności, o p a n o w a ć , żo p r z y n a j m n i e j niu początku typowe u pewnoj, sytuację pewnego dnia ciągu obsorwowała rozwijającą Inne i s t u d e n c k i pokój n a subiektywną gospodynią opodal matki s t a r e j i złej p a r a n o i c z k i , która cząca. których -•• dziew­ źle kompleksu k i e d y t r w a dłużej niż 1 0 — 1 5 m i n u t i jost o d c z u w a n a j a k o m ę ­ Na dziewczyny przejawiała czyna negatywnego młodej która cierpiała z p o w o d u b a r d z o w y ­ „ s c e p t y k a " : „ T o przecież t y l k o obraz t w o i c h własnych uczuć", łatwość, często raźnego efokty częsty błąd polega sobie p a r a n o i d a l n e wyobrażenia. I r o n i c z n y m zrządzeniem losu ma W i e l u p o c z ą t k u j ą c y c h m n i e m a również, że jeśli w fantazjowania tym, „Przypominam pisze M . L . v o n F r a n z — a drugie Niesamowity fakt, dalna staruszka, zwraca niebezpieczeństwo że przemianie uległa także naszą u w a g ę n a jeszcze i n n e związane z praktyką aktywnej paranoimożliwe imaginacji, a m i a n o w i c i e niebezpieczeństwo nadużycia jej j a k o s u i generis �„czarnej m a g i i " : d l a celów e g o i s t y c z n y c h wpływu na innych ludzi imaginacji przeciwko szczególnie l u b w celu (np. przez przeprowadzenie komuś). Takie niobezpieczne; i c h z grożącego osiągnąć, aktywnej tematów m e d y t a c y j n y c h , nie przepisuje nadużycie i m a g i n a c j i wywiera ono bardzo przede w s z y s t k i m n a ludzi o tendencjach wyciąga wywarcia silny schizoidalnych i m niebezpieczeństwa jest wpływ i nie psychozy, lecz p r z e c i w n i e , w p ę d z a w n i e w ł a ś n i e . X)o t e j s a m e j k a t e g o r i i n a l e ż y wykorzystywanie lub w służbie aktywnej własnej imaginacji jako manii wielkości." „czaru Takie 1 5 miłosnego" praktyki nie cielesnych puszcza jakiś modelu, a n i żadnej żadnego kontroli całkowitą zakłócający, swobodę to decyzji czy tekstu się t u ż a d n y c h oddechu, się d o w s p ó ł f a n t a z j o w a n i a czynnik obrazu jako postaw j a k również nie do­ a n a l i t y k a , . Jeśli p o j a w i a medytującemu co d o togo, się pozostawia c z y uznać g o z a taki, j a k i co d o t o g o , j a k n a n i e g o zareagować. T y m s a m y m k r o k s t a j e się t u n i e p o w t a r z a l n ą , o d p o w i e d z i a l n ą się każdy indywidualną decyzją, a z a t e m także jedyną w s w y m r o d z a j u syntezą t e n d e n c j i mają n i c wspólnego z właściwą aktywną i m a g i n a c j a , której j e d ­ świadomych i nieświadomych. Przeprowadzający nym g i n a c j ę s a m m u s i s t w i e r d z i ć , c o m u się j a w i i s a m d e c y d o w a ć , z najistotniejszych tywów łudzi wypadkach, naporem założeń uprawiającyoh Stosowanie aktywno] kiedy jest czystość blokadzie do czynionia zalecić albo ze trętnych afoktów i w zbyt tych wielkim zbyt wiele życie senne uległo i skutecznego wyobrażeń uwolnienia czyni z się aktywnej od na­ imaginacji szczególnie c e n n y i n s t r u m e n t w rękach s a m e g o p s y c h o t e r a p e u t y . Opanowanie tej f o r m y medytacji dla analityka. J a k wiadomo, J u n g uważał za chiczną czy by móc perweisyjnymi W pomagać zakłóca również innym. Jego i prze­ potrzebuje równowagę konieczność k o n t a k t u fantazjami takich wypadkach nieodzowne s i l n e e m o c j o są z a r a ź l i w e , a cież l e k a r z o w i t r u d n o j e s t i c h uniknąć a l b o w i e m współczucia, zewnętrznym z on psy­ chorobliwymi wyobrażeniami pacjentów. t r u d n o j e s t oczekiwać n a działający lecz­ aktywnej mując mu niebezpieczna kilku pierwsi pacjentów jost sytuacja, dziennie, zaraża n i e j a k o kiedy emocjami, lekarz, jakie przyj­ pozostawili następnych. N a t o m i a s t krótka ak­ t y w n a i m a g i n a c j a , t r w a j ą c a n i e d ł u ż e j n i ż 10 m i n u t , a p r z e p r o ­ wadzona czająco między poszczególnymi i uwalnia terapeutę spotkaniami, od szkodliwej działa oczysz- indywiduacji urzeczywistnienia tym ego formę 1 6 , t j . całkowitego indywidualnej przeżywa podporządkowując narzędzie, bez którego do i świadomego człowieka. mu się czynienia W tylko ona małymi samoprocesie jako jako przytaczanych z W jaźń jej zresztą n i e m o g ł a b y się w naszej c z a s o p r z e s t r z e n i . mieliśmy pełni nadporządkowaną osobowości, wyższą śefadomo „inkarnować" t u przykładach fragmentami indywi­ d u a l n y c h f o r m procesu i n d y w i d u a c j i , w których a r c h e t y p w jaźni ogóle n i e występował. Jeśli j e d n a k a k t y w n ą imaginację s u j e się z a r ó w n o d ł u ż e j , j a k i w problemów życiowych, doświadczeniu stanowi to jaźń odniesieniu do ujawnia się paralelną do różnych sto­ istotniejszych w empirycznym n i o m a l zawszo. O t y l e też a k t y w n a metodę religijnych imaginacja metod me­ dytacyjnych. indyjska i buddyjska), styka (np. ta prawosławna, alchemia) ostatnia. nauczyciel; w 1 7 W również zajmuje i protestancka) technice metodach o r i e n t a l n e j (joga t a o i s t y ­ chrześcijańsko-ortodoksyjnej katolicka najbliższą aktywnej i teksty mają pomóc metodami o wiele uczniowi nau­ Chrystus zarówno j a k o p r z e w o d n i k , j a k i cel, d o którego uczeń z m i e r z a tymi jest odgrywa p r a k t y k a c h chrześcijańskich miejsce w swej m i s t y c z n e j drodze; z a l e c a się u c z n i o w i lekturę s t o s o w n y c h tekstów. W jest (mi­ gnostycznej medytacji w s c h o d n i c h rolę wiodącą określone realizacji jaźni. W czyciela do Jungowska bardziej technika spontaniczna i t u także porównaniu aktywnej i bezprogramowa. o n a ż a d n e g o c e l u , d o k t ó r e g o się z m i e r z a Ten wolności „imaginatio form vera" z wymóg odróżnia od innycli eksperymentowali pozostawienia Jungowska medytacji alchemików. całkowicie i metodę najbardziej Alchemiey i m nieznaną bo­ istotą rze­ czywistości m a t e r i a l n e j i z j e j a s p e k t e m p s y c h i c z n y m , n i e mając przy t y m żadnego p r o g r a m u , lecz j e d y n i e p o o m a c k u autentycznego, własnego i niepowtarzalnego n i e w i e d z i o l i l u b m i e l i t y l k o niejasną tym procesie, i n i e k i e r o w a l i się w szukając doświadczenia: intuicję, o co c h o d z i n i m żadnymi w przyjętymi z zewnątrz z a s a d a m i postępowania, lecz j e d y n i e własnym głosem wewnętrznym. nunc Szukali egzystencji rodzaj o n i „boskiej materialnej symbolicznych i przeżyciom rzeczywistości" i dlatego przeżyć jest człowieka n a s z y c h w hic et i c h postępowanie t a k bliskie oraz postępowaniu czasów. W światowym parlamencie psychoterapii J u n g broni sprawy wolności j e d n o s t k i w sposób n a j b a r d z i e j s t a n o w c z y . "W t r e n i n g u autogennym J . H . Schultza n p . wprowadza się j e s z c z e fizyczne ćwiczenia relaksacyjne. C a r l H a p p i c h zaleca t a k i o t e m a t y t a c y j n e , j a k „łąka z czasów dzieciństwa", „ g ó r a " c z y a terapeuta prowadzi pacjenta tycznej. Podobnie w metodzie eveille", której w świat medy­ „kaplica" określonej fantazji. imaginacji Nie ma i który p o w i n n o się twórca terapeuta dodaje Roberta Desoille'a, zresztą swe reakcjo wiele zwanej zapożyczył z idei d o wewnętrznych „rove Junga, symbolicznych p r z e ż y ć p a c j e n t a ; n p . m ó w i p a c j e n t o w i , co t e n m o ż e l u b p o w i ­ nien zrobić równioż w żąda świadomości ramach okioślonoj zbiorow ej oraz T autorytarne prowadzenie chowej o i sytuacji o d niego przeżywania moralnej Jungowska symbolicznej, archetypowych i c h opanowa,nia. aktywnej W Natomiast 1 8 imaginacji, to jak treści ten pacjenta c z y n i uszczerbek samodzielności. metodę nie­ sposób w jego d u ­ jeśli chodzi terapeuta wy­ p o w i a d a się j e d y n i e w k w e s t i i a u t e n t y c z n o ś c i l u b n i o a u t o n t y c z ności fantazji. rezultacie Poza aktywnej symptomami nim pacjent t y m interweniuje imaginacji tylko psychika wtedy, trzeba, że tego są z j a w i s k i e m odkrywa źródło rodzaju kiedy nieświadoma l u b snami, a mianowicie przeprowadza pretację. D o d a ć nieświadomości Spośród t r z e c h f o r m m e d y t a c j i — czna, ima­ T a k też postępuje R o b e r t o A s s a g i o l i w s w e j t e r a p i i p s y o h o s y n t e - emocji. A k t y w n a i m a g i n a c j a j e s t n a r z ę d z i e m t e g o , co J u n g nazwał procesem człowieka. absolutnej imaginacji upodabnia n i c z o sen c z y też n a interwencję własnej siły a u t o t e r a p e u t y c z n e j . Szczególnie każdego człowiekowi wiem normalnie. szybkiego aktywną co m a z t y m r o b i ć — d o k ł a d n i e t a k , j a k t o m a się d z i a ć w ż y c i u można też, o d w r o t n i e , k i e d y i nie płynie Moment mo­ ją. imaginacji mamy etycznych treści nieświadomości, t j . k i e d y w y s t ę p u j e snów i f a n t a z j i , albo z żadnego ich inter­ spontaniczne reakcje dość c z ę s t y m . A swej „mistrza", wolności; żyje w jego własnej d u s z y . M e d y t a c j e w reaguje właśnie dzięki który o r i e n t a l n a i chrześcijańska o p i e r a j ą się n a p r a s t a r e j t r a d y c j i i m a j ą t ę z a l e t ę , iż d a j ą w s k a ­ z ó w k i i t e c h n i k i w y p r ó b o w a n e już p r z e z w i e l u , jednakże p r z e z t o właśnie zagrażają woczesny ciony jak odpowiedzialności j e d n o s t k i . Człowiek n o ­ t o J u n g w i e l o k r o t n i e podkreślał, jest kolektywnymi sugestiami wszelkiego rodzaju s t o p n i u , że szczególnie s i l n i e o d c z u w a (jeśli j e s z c z e — — swej ją o d c z u w a ) przymusu i tej potrzeby w potrzebę realizowania pełni odpowiedzialności. przygnie­ w takim l u b już własnej i s t o t y Możliwość stwarza m u , w ramach Jungowskiej bez realizacji psychoterapii, m e t o d a a k t y w n e j i m a g i n a c j i . I t a k a m o r a l n a f u n k c j a j e s t funkcją ostatnią. 5 [ �Р К Z У P I S У N a t e m a t p s y c h o l o g i i a n a l i t y c z n e j C. G . J u n g a u k a z a ł y się w P o l s c e n a s t ę p u j ą c e k s i ą ż k i : C. G . J u n g , Psychologia a re­ ligia, przeł. J e r z y P r o k o p i u k , W a r s z a w a 1 9 7 0 ; tenże, Archetypy i symbole, przel. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1976; Jolande J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, przeł. Stanisław Ławicki, Warszawa 1 9 6 8 ; A n t o n i o M o r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, przeł. Stanisław Ł a w i c k i , W a r s z a w a 1973 oraz Jolande J a c o b i , Zamaskowanie, przeł. Czesław Tarnogórski, W a r s z a w a 1979 1 N a temat psychologii Jungowskiej, por. Wolfgang Hochh e i m e r , Die Psychotherapie von C. 67. Jung, Bern und Stuttgart 1966 P o r . J a m e s A . H a l l , Clinical Uses of Dreams. Jungian Interpretations and Enactments, N e w Y o r k 1977 J u ż w 1 9 1 6 r . J u n g n a p i s a ł r o z p r a w ę p t . Die transzendente Funktion, ale opublikował ją d o p i e r o p o w i e l u l a t a c h ( w : Geisl und Werk. Festschrift zu Dr D. Brody 75, G e b u r s t a g , Z u r i c h 1958) 2 3 Das Gcheimnis der goldenen Blute. Aus dem Ohinesischen iibersetzt von Richard Wilhelm, Europśiischer K o m m e n t a r v o n C . G . J u n g , M u n c h o n 1 9 2 9 o r a z C. G . J u n g . Die Beziehungen zwischen dem Ich und dem, Unbewusten, D a r m s t a d t 1928 4 C. G . J u n g , Von den Wurzeln des Bcwusstseins, Zurich 1 9 5 4 , s. 5 6 0 — 5 6 2 T a m ż e , s. 5 6 3 T a m ż e , s. 5 7 3 C. G . J u n g , Mysterium coniuctions, I I , Z i i r i c l i 1 9 5 7 , s. 267—268 O „ f u n k c j i t r a n s c e n d e n t n e j ' ' J u n g pisał (Psychologische Typen, Z u r i c h 1 9 5 0 , s. 6 5 1 ) : przez „funkcję" r o z u m i e m t u t a j nie f u n k c j ę p o d s t a w o w ą , a l e f u n k c j ę z ł o ż o n ą , s k ł a d a j ą c y c h się z i n ­ n y c h f u n k c j i , a p r z e z „transcendentną" n i e r o z u m i e m jakiejś cechy m e t a f i z y c z n e j , lecz f a k t , że dzięki t e j f u n k c j i m o ż l i w e j e s t przejście o d j e d n e j p o s t a w y d o d r u g i e j " . F u n k c j a t r a n s c e n d e n t n a 5 6 7 8 9 O b o k m a r z e n i a sennego J u n g w y m i e n i a p r o w a d z i do zjednoczenia różnych p a r przeciwieństw p s y c h i k i w u d a n e j s y n t e z i e ; j e j n a r z ę d z i e m są w s z y s t k i e s y m b o l e i p o s t a c i e archetypowe procesu i n d y w i d u a c j i . Synteza t a jako coincidentio oppositorum znajduje wyraz w tzw. symbolu jednoczącym, który reprezentuje częściowe s y s t e m y p s y c h i k i zjednoczone w jaźni. S y m b o l jednoczący j a k o w y r a z a r c h e o t y p u jaźni p r z y ­ b i e r a często postać m a n d a l i . '** C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i i . , s. 3 0 9 T a m ż e , s. 3 0 7 C y t a t w : M . L . v o n F r a n z , Die aktive Imagination in der Psychologie G. G. Junga, (w:) W i l h e l m B i t t e r , Herausgegen, Meditation in Religion und Psychotherapie, M u n c h e n b . d . , s. 1 3 6 C . G . J u n g , Mysterium coniunctions, o p . c i t . , s. 3 0 8 M . L . v o n F r a n z , o p . c i t . , s. 1 2 8 — 1 2 9 T a m ż e , s. 1 3 0 N a t e n t e m a t p o r . J e r z y P r o k o p i u k , Posłowie ( w : C. G . J u n g , Psychologia a religia, o p . c i t . ) , e. 4 2 0 — 4 2 4 i t e n ż e , С. O. Jung, czyli gnoza XX wieku ( w s t ę p d o : C. G . J u n g , Archetypy i symbole, o p . c i t . ) , s. 1 3 — 2 9 o r a z t a m ż e , s. 5 9 — 1 1 9 . P o r . r ó w n i e ż : J o l a n d e J a c o b i , Psychologia C. G. Junga, o p . c i t . , s. 1 3 8 — 1 8 2 o r a z A n t o n i o M o r e n o , o p . c i t . , s. 4 0 — 1 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 P o r . C. G . J u n g , Psychologie und Alchemie., Z i i r i c h 1944, w s z c z e g ó l n o ś c i j e d n a k t e n ż e , Mysterium coniunctions, op. cit., s. 3 0 6 i n a s t . N a t e n t e m a t p o r . a r t y k u ł W o l f g a n g a K r e t z s c h m c r a Die meditativen Verfachren in der Psychotherapie [ w : ] Zeitschrift fur Psychotherapie und medizinische Psychologie, 1951 S y n wielkiego psychologa, omawiając w swej p r a c y różne m e t o d y m e d y t a c y j n e stosowane w p s y c h o t e r a p i i współczesnej, pominął, n i e s t e t y , m i l c z e n i e m pionierską rolę J u n g a w t e j d z i e d z i n i e . ( N a g r u n c i e p s y c h o t e r a p i i J u n g o w s k i e j metodę analogiczną d o m e t o d y Desoille'a — zwaną imaginacją kierowaną — wprowadził E . C . W h i t m o n t , a r o z w i n ą ł R u t h T . F r y z C. G . J u n g E d u c a t i o n Center, H o u s t o n , Texas, U S A ) . J 7 1 8 f a n t a z j e i w i z j e d o m o ś c i . Są o n o p o k r e w n e m a r z e n i u s e n n e m u i w y s t ę p u j i jako przejawy nieświa­ wówczas, g d y człowiek przeja­ w i a zmniejszoną świadomość. Mają one zarówno j a w n e , j a k i u k r y t e znaczenie i pochodzą z nieświadomości i n d y w i d u a l n e j l u b z b i o r o w e j , w s k u t e k czego d l a i n t e r p r e t a c j i p s y c h o l o ­ g i c z n e j s t a n o w i ą t a k i s a m mo,teriał, j a k m a r z e n i a senne. Jolande (...) elementy obrazowe, które n i e odpowiadają światu zewnętrznemu, muszą się z „ w n ę t r z a " c z ł o w i e k a . P o n i e w a ż „ w n ę t r z e " t o j e s t n i e w i d z i a l n e Jacob wyłaniać i niewyobrażalne, a m i m o t o p o t r a f i wywierać n i e z w y k l e trwały w p ł y w n a świadomość, p r z e t o t y c h m o i c h p a c j e n t ó w , k t ó r y m o w o o d d z i a ł y w a n i e n a j d o t k l i w i e j d a j e się w e z n a k i , n a m a w i a m , a b y przedstawili je obrazowo, uchwycenie najlepiej j a k potrafią. Celem treści n i e ś w i a d o m y c h i t y m s a m y m tej „metody ekspresyjnej" ułatwienie icli z r o z u m i e n i a . jest Terapeu­ t y c z n i e o s i ą g a się p r z y t y m t o , żo n i e d o p u s z c z a się d o n i e b e z p i e c z n e g o o d e r w a n i a proce­ sów nieświadomych o d świadomości. W s z y s t k i e o b r a z o w o p r z e d s t a w i o n e procesy i o d d z i a ­ ł y w a n i a , mające źródło w z a p l e c z u p s y c h i k i , noszą — w przeciwieństwie do p r z e d s t a w i e n i a przedmiotowego, czyli „świadomego",— charakter s y m b o l i c z n y , i n a t y l e , n a i l e t o jest osiągalne, w s k a z u j e t j . w przybliżeniu n a p e w i e n sens, k t ó r y z r a z u j e s t nieznany. Carl Gustaw 6 Jung �Jan Mitarski INSPIRACJE FANTASTYCZNE WOJCIECHA GIZY ' Są l u d z i e można by obdarzeni nazwać rzeczywistość, ginacyjny co egzotycznie typem wyobraźni, którą, sobie drugą Stwarzają odległą od i z przeżyć mistycyzmem. codzienności. kontrolowania i emocjonalnych, Ten ima- Ponad rozsądkiem autoanalizy uczucia biorą i c i fa,ntaści, t w o r z ą c y p o p r z e z górę popędy. Niełatwo z ze s t a r y c h t r a d y c j i W s c h o d u . magiczno-ozoterycznych nowoczesnymi mitami rzekomo przekazów kultur świata, i symboli, N i e gardzą naukowej, dla rzeczywistości. bariery wieków i czerpanych nie­ trudne do j a k b y związek w t a j e m n i c z o n y c h w a r k a n a pozarealnego korzystają tego, zabarwionych n i c h znaleźć właściwą nazwę i kształt w języku Dlatego oni ś w i a t r o d z i się z l ę k ó w , z m a r z e ń i p o z n a n i a tajemnicze kiedy szczególnym fantastyczną. również modnej obecnie psychotron iki. Ich język jest wieloznaczny, ciemny, j a k język majaków s e n n y c h . P o w s t a w a ł o n w obszarach n o c y mistyków, samotności eremitów gicznej i zuchwałych potędze dostrzegał poetyckich wiedzy Novalis, mówiąc, że Te kreuje magów związki czarownik obłędu. T a k j a k m a g i człowiek nierealnego marzeń tajemnej. jest zabobonny n i e skrępowane de la razon potwory) zum umieścił stwarza rygorami Nie produce uwagę: potwory, sztuki i tworzy język wypełniał pustkę rozsądku. ma jednoznacznego tego się w m a n i e r y c z n e j interpretacjo demonów zafascynowany je z i l u s t r o w a ć nie okazywał znal klucza i Giza. W matką przetłumaczenia fantazji, jungowskiej żadnych podjął PEMODzio. są z wyobraźni zatem umotywo­ twórcy Apo­ wówczas student A G H . malarską, m i m o postanowił że z a i n t e r e s o w a ń tą d z i e d z i n ą uprzednio sztuki i nie m a l a r s k a opanowała go t a k ryzykowną mieć na lubującej niesamowitą p c o t y k ą tego dzieła, b y pracując j a k o m e t r o l o g nickim dla 1971 — swą własną w i z j ą że się naukowo. zrodzonych jej w a r s z t a t u . W k r ó t c e pasja całkowicie, z n i m staje szyfru freudowskiej k a l i p s y uległ W o j c i e c h — stwarza przez ro­ 2 tajemnego a r t y s t y c z n i e niż "Urokom opuszczona mroczności i nieokreśloności. N a w e t szkoły raczej „Wyobraźnia dzieła." zatytułowanego (Son rozsądku monstruos lecz s k o j a r z o n a cudowne racjonalny wane magii artystą świata wyobraźni d e m o n a m i i m o n s t r a m i , f a n t a s i a wizje sueno i poetą, G o y a n a o d w r o c i e s z t y c h u z c y k l u Caprichoa, El o derniur- poezji decyzję (mierniczy porzucenia studiów', detali maszyn) czas n a t w o r z e n i e w obrazów myśle­ przedsta­ w i a j ą c y c h według j e g o słów „ w i e l k i p r o g r a m s t w o r z e n i a p r z y r o d y , m i n i o n y c h i przyszłych świata kultur, ich mitów i religii." T o n „ p r o g r a m " jawń m u się j a k o c y k l a p o k a l i p t y c z n y c h k a t a s t r o f s t a r y c h i r o d z e n i a się n o w y c h e p o k a,ż d o o s i ą g n i ę c i a p r z e z ś w i a t „bytu doskonałego". W k o n c e p c j a c h G i z y m i e s z a j ą się w ą t k i f i l o z o f i c z n e , fantazjo wencji są mitologiczne, na ziemi może te z m o d n y m i dzisiaj cywilizacji próby pozaziemskich. synkretycznego treści, i l e o r y g i n a l n y w y r a z , Najwidoczniej pogodny świat jaki zafrapowany wizji"; symboliki powiada i i m twórca że jego dawne o inter­ nie t a k istotne heterogennych nadaje. w i e l k i e g o życia człowieka n a Z i e m i i sprawiać wrażenia wycięoia orientalną, bajeczny, uzupełnień dalej, I pogodzenia sztuką kolorystycznie, bardziej „własnej własnej marzeniami niż stwarza z apokaliptyczny mitów ornamentem ,,improwzacje mają dużego obrazu, być kadrem z filmu wszechświata". A r t y s t ę pociąga eschatologiczna potęga granicznycłi s y t u a c j i końca i początku następujących p o sobie b y t ó w , lecz r o z d ź w i ę k pomiędzy katastroficznym tematem i dziecięcooptymistyczną tworzyć j a k b y s y m b o l w s y m b o l u ; t y m s a m y m trudną d o i n t e r - jego własną interpretacją u z a s a d n i a t y m , że t r a k t u j e protacji jako: Apokalipsę podnoszę do jeszcze większej trudności, g d y ż n i e c h o d z i m i o p r a w d z i w y o d c z y t s y m b o l u , lecz s t w o r z e n i e każdemu wolności i n t e r p r e t a c j i i możliwości tania obrazu". Obrazy Gizy mają być osobistego „małym pogodną, konieczną, ucieczkę przód m a t e r i a i odczy­ wycinkiem „rzecz Po i cyklu dziwaczość nasze w y z w o l e n i e Gizę zafrapowało oraz czasem". apokaliptycznym form natury, Apokalipsę jako bogactwo co dało i m p u l s d o s t w o r z e n i a serii 7 �obrazów zatytułowanych mity greckie to Apokalipsą. z dalsze cykle: —- p o d o b n i e tacji w Paradoksy równie s w o i s t y W natury. d l a siebie następnym Marzenia roku indyjskie i tworzy przyjętej w naszej 1973 ilustruje następne dwa I c h .symbolika Atlantydę. j a k w poprzednich latach — konwencjonalnie W sposób, j a k uczynił odbiega od interpre­ kulturzo. W pojęciu wyrazem przełomu tastyki. Niezależnie obrazy Gizy duchowego od nie wyróżniają się dzięki fascynacji pozbawionej swą światem wdzięku samorodną oryginalnością f o r m i kolorów, m o ż e nieco stereotypową, lecz w y i a ź n i o n a l ą c ą się t e c h n i c z n i e i k o m p o z y c y j n i e , fan­ naiwności co m o ż n a dosko­ prześledzić w k o l e j n y c h c y k l a c h , poświadczających rozwój t a l e n t u a r t y s t y . G i z y m o n s t r u a l n e kształty k r y j ą w sobie p i e r w o t n ą szlachetność duszy i dlatego kojarzą m u się z formami prehistorycznych d o kręgu s z t u k i nieprofesjonalnej. gadów. Twórczość Gizy należy Pochodzi o n z rodziny robotniczej z Nowej Soli w zielonogórskim. W P R Z Y P I S Y województwie s w o i m środowisku miał n i e w i e l k i e możliwości F r a g m e n t k s i ą ż k i Inny Świat, p r z y g o t o w y w a n e j d o d r u k u . P u b l i k o w a n y za „ P r z e k r o j e m " , n r 1555, 26.01.1975 C y t . z k s i ą ż k i C . R o y a , Goya, P a r i s 1 9 5 2 , s. 4 1 1 z e t k n i ę c i a się ze s z t u k ą . T w ó r c z o ś ć t a , j a k c z ę s t o b y w a tystów nieprofesjonalnych, ujawniła się spontanicznie. u ar­ Była 2 F o t . оЬгадбт» na s. 7 — 9 , 1 1 , 1 8 : J . Swiderski. Obrazy z k o l e k c j i Zlmmererów. �Wojciech Giza ŻYCIORYS WŁASNY Pochodzę, w Nowej do z rodziny Soli. Technikum towej. Po robotniczej. skończeniu Odlewniczego P o d koniec Urodziłem szkoły na n a u k i , miałem się w podstawowej wydział wtedy 1952 r. poszedłem metrologii warszta­ H i l a t , zacząłem c z u w a ć n i e o d p a r t ą chęć r y s o w a n i a , c o u s k u t e c z n i a ł e m w ehwili na wszystkich dostępnych stawał metodą improwizacyjną tem i manierą. K i l k a z nich materiałach. Rysunek od­ każdej pow­ i s a m e g o m n i e zadziwiał kształ­ nawet wypełniłem barwą (farbą Matura, egzaminy wstępne c z a s , że m o j a p i e r w s z a p r z y g o d a w mroczną na A G H przepaść. S t u d i a , b i e g a n i o , t a n i e z A p o k a l i p s ą św. J a n a — dłoni zobaczyłem postacie t a k wypełniły mój z m a l o w a n i e m została odsunięta nauka gigantyczne i wreszcie spot- wrażenie! J a k n a jednym dniu p r z e s t a j ę i n t e r e s o w a ć się n a u k ą , p o s t a n a w i a m za wszelką cenę namalować farby, 7 wizji z m o i c h rysunków. W apokaliptycznych, kupuję k i l k a pędzli. N i e z n a m palety, r o z r a b i a m farby w brystole, nakrętkach, plakatową n a papierze) i przedstawiłem je n a studniówce. Z a i n t e ­ n i e daję żadnych podkładów, maluję n a j p i e r w p o s t a c i e , potem r e s o w a ł się n i m i tło. nikogo dyrektor k o n t y n u o w a n i a tego szkoły i gorąco m n i e zainteresowania. namawiał do Maluję wszędzie gdzie możliwe, w akademiku jak nie m a , w mieszkaniu k u z y n k i , w mieszkaniu wynajętym przez 9 �mojego przyjaciela... Odbierają, m i s t y p e n d i u m i p r a w o miesz­ w Stowarzyszeniu Historyków Sztuki, cudowny k a n i a w a k a d e m i k u , s p r a w a poważna, załatwiam u r l o p dziekański. n a d 100 osób, o g r o m n e z a i n t e r e s o w a n i e , M a m t e r a z dużo czasu d o m a l o w a n i a , ale n i e m a m g d z i e n i a m się z p r a c y . P o s t a n a w i a m miesz­ wernisaż, p o ­ audycja w radiu i zwal­ malować. W i z y t a w Wytwórni kać i żadnych środków d o życia. N a chwilę zamieszkuję u k u ­ F i l m ó w O ś w i a t o w y c h w Ł o d z i . I n a g l e k r a c h . . . n i k t się n i e i n ­ z y n k i (3 m - c e ) ś p i ę n a p o d ł o d z e w m a l e ń k i e j k u c h n i i t a m m a ­ teresuje luję. P o skończeniu w i z j i a p o k a l i p t y c z n y c h maluję 100 o b r a z k ó w zapłacenia za m i e s z k a n i e . pod wspólnym tytułem czasie, a b y mieć Improwizacje W tym pierwszy mieszkania, myję zapominam apokaliptyczne. środki n a życic, sprzątam o k n a , pilnuję d z i e c i . K t ó r e g o ś d n i a p o d namową k u z y n k i , która Ludwig widocznie okres kazać ma mnie je prof. wchodzę już dość z w i j a m Karolowi prace Estreicherowi. do g a b i n e t u . Profesor Z i postanawiam sercom trochę z d z i w i o n y jaciół S z t u k Pięknych do kopniak dziś. Zimmeror prywatne Na zobowiązuje uczono Przy­ dwóch tygodniach już po wynajęciu następnego Try- naprzód. Zaczyna którzy o d t e j p o r y będą w y w i e r a l i o g r o m n y podejmowałem „Bakałarz". obrazy wg próbę Dalej dotyczące Roberta Krótki pobyt współpracy' powracam do Apokalipsy. w z Opolu, i Fascynacja Giavesa. Spotkauie z wpływ d w a d n i , gdzie czasopismem Krakowa studenckim maluję ostatnie mitami greckimi Zimmererom. szczególnych klubu nych rozmiarów waniu jako syn marnotrawny malować łymi dniami i nocami pracę w D Z M Nowa Sól j a k o Krzywo greckie. patrzą, maluję W końcu robotnik fizyczny ca­ ku wynaj­ cudownie interesuję mitologią i religią narodów w s c h o d u , u l e g a m m i t y c z n e j się historii A t l a n t y d y , interesują m n i e t a j e m n i c e p r z y r o d y i t e o r i a D a r w i n a , przerabiam historię f i l o z o f i i , p r z e r a b i a m teorię t e c h n i k skich. Pierwsza wystawa w „Kossakówec". Zaczynam tajniki tempery, zniszczonych, eksperymentuję, przez co w i e l e malar­ odkrywać prac zostaje w z b o g a c a m f a r b y p r z e z d o d a w a n i e różnych skład­ n i k ó w , u s z l a c h e t n i a m p o d k ł a d y . Z a t r z y m u j ę się w pracowniach k i l k u z n a n y c h artystów k r a k o w s k i c h (Stanisław W a ł a c h , K o l o n k a , J e r z y P a n e k , Ł u k a s z K a r w o w s k i , d o e . W a l c z e w s k i ) u c z ę się i podpatruję, r o z m a w i a m towych, owocuje Malowanie o trudnościach i p r o b l e m a c h to potem w przyszłości. Z m i a n a obrazów o m i t y c z n e j warszta­ mieszkania. Atlantydzie. P i e r w s z y artykuł w gazecie, zaraz następny, f o t o m 10 w Myślenicach do malowania. Jest znowu w po z postacie staremu. obraz, w w Wstępuję Myślenicach, w y s t a w a następnym ciąży. wynajętym Wystawa w postanawiam w akrylami, wracam do oraz z M D K Kultury Wystaw gigantycz­ mieszkaniu w Myślenicach i zaraz malowania maluję następna w K r a k o w i e . P o d koniec w Desie. ekspono­ n a płótnie. tempery, biorę przykrym urlop dalszym doświadczeniem na jedwabiu. Wystawa Miejskim 197!) r . c u d o w n a bezpłatny nie rezygnuję i przygotowuję, prace do z na Zaczynam Domu informacja 0 możliwościach w y s t a w i e n i a prac w B e r l i n i e Z a c h o d n i m . czony do Myś­ Krakowskiej zrezygnować na deskach krok nabierają obrazów. Ze w z g l ę d u n a trudności p r z y i malować Nau­ pracy, ale wystawy. W ciągu n i o m a m własnego m i e s z k a n i a , t o które m u j ę s k ł a d a się z d w ó c h p o k o i , z k t ó r y c h j e d e n wynaj­ przeznaczony jest n a pracownię. O d l a t w swoj twórczości zajmuję się m i t a m i stworzonymi p r z e z z a m i e r z c h ł e c y w i l i z a c j o , g d y ż są o n e d l a m n i e drogowska­ zami do o d k r y w a n i a kosmitów-bogów. J a k o pierwszych jedne z opowieści traktują o i n t e r w e n c j i n a z i e m i i s t o t z i n n y c h p l a n e t 1 gwiazd, są t o r e m i n i s c e n c j e niebios", dlatego tych mitów, stanowią 'jakby pierwszych kontaktów z trzon mojej zdeformowanych, twóiczości. „panami Sceny hybrydalnych forowane na swoją karty tych, przeszłych które i przyszłych dziejów miały wyjątkowe znaczenie katastroficzność i zasięg. z postaci l u d z i , zwierząt i roślin, traktuję j a k o z a p r o g r a m o w a n e szczególnie wystawa jeszcze Znów w 2 się n a p r a c o w n i ę . M a l u j ę t a m i n t e n s y w n i e p r z e z 1,5 r o ­ dziennie, dużo c z y t a m , mieszkania przystępuję pracuję — Myślenicach, jadę, zakładam izbę p o m i a r ó w . Zakład p o kilkanaście g o d z i n pewien niepowodzeniom, R a z jeszcze w r a c a m d o a k r y l i i już p r z y n i c h zostaję. m u j e m i mieszkanie w d o m k u j e d n o r o d z i n n y m , pokój nadajo zrażony podejmuję t y g o d n i e . D o w i a d u j ę się, ż e j e s t p r a c a d l a m n i o w m o i m z a w o d z i e w pracuję, Amatorów Zona obrazów kartonach mity Pan miesięcznic, A r t y s t y c z n y c h i w M i e j s k i m D o m u K u l t u r y . Maluję - - pracowni. z n ó w n a c h w i l ę s p o t k a n i e ze s t u d i a m i , a l e j u ż b e z p r z e k o ­ do d o m u . m i przez 2 0 0 0 zł. lenicach w dwóch miejscach, w m i e j s k i c h salach B i u r a n a n i a , w z a p a t r z e n i u n a jedną sprawę. Z w i j a m m a j d a n i w r a c a m — udzielić wysokości Nie, wyczerpania grać światło, p r e s p e k t y w a , gestów. Plastyków Zakup kilku I się kresu obrazów, nauczka. trudnościami m i e s z k a n i o w y m i , z a p o m i n a m o m a l o w a n i u . J e d n a k naję c u d o w n y c h l u d z i , d r .Jana M i t a r s k i o g o i d r I g n a c e g o malarstwo. u sprzedać wielka d l a m n i e t o b a r d z o d u ż o . P o s t a n a w i a m się o ż o n i ć i p o d j ą ć p r a c ę . większa, z a p a l c z y w o ś o i ą moje i Po zaskoczony Poz­ na życia szczęście stypendium w na spotkanie. bowskiego, od na ramieniu do Pałacu S z t u k i T o w a r z y s t w a gdzie rnnic u m a w i a po­ porządny bez środków do życia i możliwości N i e mogę nigdzie i k a ż e m i l o z w i n ą ć k a r t o n y n a p o d ł o d z e , p y t a się g d z i e mnie malarstwa, dzwoni Pół r o k u wegetacji — per­ ludzkości, z uwagi � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ad44487002318998468bdc796566931.pdf 8971bdbebd7b1cded8986bf9ed2fea01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2302 Title A name given to the resource Mit Raju / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X • ' S'* > * I N < Mit Raju Jerzy Prokopiuk „Potem zasadził Pan Bóg ogród w Edenie, na wschodzie. Tam umieścił człowieka, którego stworzył. I sprawił Pan Bóg, że wyrosło z ziemi wszelkie drzewo przyjemne do oglądania i dobre do jedzenia oraz drzewo życia w środku ogrodu i drzewo poznania dobra i zła. A rzeka wypływała z Edenu, aby nawadniać ogród. (...) I wziął Pan Bóg człowieka i osadził go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. I dał Pan Bóg człowiekowi taki rozkaz: Z każdego drzewa tego ogrodu możesz jeść. Ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy tylko zjesz z niego, na pewno umrzesz. Potem rzekł Pan Bóg: Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam. Uczynię mu pomoc odpowiednią dla niego. Utworzył więc Pan Bóg z ziemi wszelkie zwierzęta i wszel­ kie ptactwo niebios i przyprowadził do człowieka, aby zobaczyć, jak je nazwie, a każda istota żywa miała mieć taką nazwę, jaką nada jej człowiek. Nadał tedy człowiek nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu niebios, i wszelkim dzikim zwierzętom. Lecz dla człowieka nie znalazła się pomoc dla niego odpowiednia. Wtedy zesłał Pan Bóg głęboki sen na człowieka, tak że zasnął. Potem wyjął jedno z jego żeber i wypełnił ciałem to miejsce. A z żebra, które wyjął z człowieka, ukształtował Pan Bóg kobietę i przyprowadził ją do człowieka. Wtedy rzekł człowiek: Ta dopiero jest kością z kości moich i ciałem z ciała mojego. (...) 4 I Dlatego opuści mąż ojca swego i matkę swoją i złączy się z żoną swoją, i staną się jednym ciałem. A człowiek i jego żona byli oboje nadzy, lecz nie wstydzili się". (Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy przekład opracowany przez Komisję Przekładu, BiZTB, Warszawa 1976. Genesis 2,8-10,15-23, 24-25). Taki obraz Raju przedstawia Biblia - fundament kultury i cywilizacji nazywających się „chrześcijańskimi", które ogarnęły i (w różnym stopniu ukształtowały życie i myśli Europy, obu Ameryk, Australii z Nową Zelandią, po części także Afryki i , już tylko minimalnie, Azji. Zanim powrócimy do tego obrazu, przyjrzyjmy się naj­ pierw „karierze" Rajskiego M i t u zarówno u ludów pierwo­ tnych, jak i w politeistycznych i monoteistycznych religiach świata. (Przez „mit" będziemy tu rozumieli „świętą opo­ wieść", w naszym wypadku odnoszącą się do niematerial­ nego „miejsca" pośmiertnego pobytu ludzi wybranych, tj. błogosławionych czy zbawionych zgodnie z kryteriami danej religii.) Raj jako „miejsce" dla wybranych - a więc zawsze: nielicznych - pojawia się w mitologicznych opowieściach już to w wersji bardziej „przyziemnej", już to bardziej „uducho­ wionej". W pierwszej z nich stanowi prawie bezpośrednią kontynuację życia na Ziemi: jest to kraina obfitości, w której zachowane zostały zarówno życie rodzinne, jak i stosunki społeczne (różnice klasowe). W drugiej jest to miejsce �„elitarne", miejsce pobytu „ulubieńców bogów" - ludzi pobożnych, spełniających obowiązujący kult i rytuały, i wo­ jowników, zwłaszcza tych, którzy padli na polu bitwy. Tylko 0 tej drugiej wersji możemy mówić, że ma znaczenie etyczne: tylko tu Raj jest nagrodą. („Antyświatem" Raju są wszel­ kiego rodzaju „światy podziemne", piekła czy Piekło.) Raj jako kategoria pojęciowa ma także aspekt czasowy. Z jednej strony bowiem Raj może być pojmowany jako istnienie przeszłe: wyraża to idea Złotego wieku, czasów bezpośredniego obcowania ludzi z bogami, czasów, w któ­ rych człowiek był nieśmiertelny. Z drugiej zaś - kiedy Złoty Wiek już przeminął, bogowie stali się niewidzialni, a czło­ wiek stał się istotą śmiertelną - Raj stał się sprawą przyszło­ ści: wejść doń mogą nieliczni wybrani, i to dopiero po śmierci. Mitologia jednak zna zarówno próby „powrotu do Raju", jak i przypadki „intruzów", którzy, choć niegodni, wkradali się doń lub zostali tam dopuszczeni w drodze wyjątku. „Miejsce" Raju to całe spektrum możliwości od cał­ kowicie „materialnych" po „kosmiczne" i „pozakosmiczne". Raj więc mógł się znajdować zarówno w „świecie podziemnym" czy w dalekim rejonie Ziemi (np. na Wscho­ dzie lub na Zachodzie), ale także na jakiejś „wyspie" lub „górze" (jako podporze Nieba), czy być „krainą przodków". Z drugiej strony jego „miejscem" mógł być Księżyc, różne planety, Słońce (lub miejsce jego pobytu), czy wreszcie gwiazdy (niekiedy uważane także za przemienionych zmar­ łych). Poza naszym kosmosem Raj lokowano w Niebie sensu strictissime. Mitologia ludów pierwotnych przedstawia ogromne bo­ gactwo form prezentacji Raju. Przyjrzyjmy się przynajmniej niektórym z nich. U Tasmańczyków (lud, który już wymarł) Raj był prze­ znaczony jedynie dla ludzi „dobrych". Australijczycy - wie­ rzący reinkarnacjoniści - lokują Raj już to „poza wodą", już to w „krainie snów", już to w Niebie (poza gwiazdami); droga doń wiedzie „po promieniach Słońca" i po Drodze Mlecznej. Raj Andamańczyków znajduje się pod ziemią lub po prostu w dżungli. Semangowie z Malajów Raj umiesz­ czają na „wyspie owoców", w ogrodzie kwiatów lub na Księżycu; dostać się doń mogą nawet źli, jednakże po oczyszczeniu w regionach piekielnych (przejście nad wrzącą wodą). Raj ten czeka na ludzi najstarszych i najmądrzej­ szych, a jego wybrańcy odzyskują młodość. W Raju Buszmenów i Hotentotów zmarli mają pełną wiedzę o żywych. Raj Eskimosów znajduje się pod ziemią. Wyspiarski charak­ ter ludów Polinezji kazał im umieścić Raj pod morzem, często jednak lokują go one „na Zachodzie", na „wyspie", na Księżycu i w Niebie. Te Elizja błogosławionych oferują im zaspokojenie zmysłowe, wieczne światło, spokój i szczęście wśród gier i zabaw. U Maorysów zmarli żyją dalej jako gwiazdy; do Raju kwalifikują ich głównie kryteria społeczne (i rytualne), rzadziej moralne. Raj Dajaków, Papuasów 1 Melanezyjczyków jest kopią tego świata; czuwają nad nim „strażnicy", których może jednak pokonać magia. Dla mieszkańców wysp Fidżi „śmierć jest łatwa, śmierć jest odpoczynkiem", toteż ich Raj jest pełen beztroski i radości. W Afryce, gdzie częsta jest wiara w transmigrację dusz i w reinkarnację, Raj umieszczany jest w Niebie lub w świecie podziemnym; kryteria pobytu to przede wszystkim kryteria społeczne. Raj Indian Ameryki Północnej był to „świat lepszy", a o przyjęciu doń decydował czynnik zarówno spłeczny, jak i moralny (np. odwaga), wszakże pod pewnymi względami był to Raj dla zmęczonych lub leniwych. Raj Indian Ameryki Południowej był przede wszystkim kon­ tynuacją losu ziemskiego (z elementami agresji: wrogowie pracowali tu jako niewolnicy, a wstęp doń miał przede wszystkim ten, kto zjadł wielu swych wrogów); tylko w wyso­ kich kulturach tego obszaru - w Meksyku i w Peru - Raj był miejscem „błogości", a przyjęcie doń opierało się na kryte­ riach moralnych. Wreszcie, Raj Patagończyków miał szcze­ gólną specyfikę: odbywało się w nim nieustanne pijaństwo i uprawiano bogate życie erotyczne. Przejdźmy teraz do przedstawienia wizji Raju w kulturach wysokich i religiach politeistycznych i monoteistycznych. „Historia zaczęła się w Sumerze" (Kramer) i - dodajmy - miała swą kontynuację w Akkadzie, Babilonii, Asyrii i Chaldei. Raj tych ludów mezopotamskich był ogrodem (oazą), właściwym Edenem: sumeryjskie słowo edennu ozna­ czało nie uprawianą równinę. Mezopotamski Raj był „wy­ spą szczęśliwych", położoną u ujścia jakiejś rzeki (Eufratu i Tygrysu?). Żyjący w nim wybrani uzyskali nieśmiertelność. Raj sumeryjsko-akkadyjski powraca w mitach o Gilgameszu i o Adapie. (Przebywał w nim sumeryjski Noe, Utnapisztim.) Historia jednak zaczęła się także w Egipcie. Poglądy Egipcjan na istnienie świata pośmiertnego ulegały zmianom. W wersji najstarszej istniał on pod ziemią. Później pojawiła się koncepcja Dat lub Duat, świata gwiazd, w którym kontynuują swe życie faraon i możni tego świata. W czasach Nowego Państwa uznano ostatecznie istnienie podziemnego świata zmarłych i tam umieszczono krainę szczęścia Iaru. „Pola Iaru", zarezerwowano tylko dla sprawiedliwych (uznanych za takich przez trybunał Ozyrysa); była to urodzaj­ na okolica, gdzie zmarli trudnili się rolnictwem i zażywali spokojnego żywota. W najstarszej religii Persji, zaratusztrianizmie, dobry bóg Ahura-Mazda nakazał herosowi Yimie urządzenie Raju, 0 nazwie vara, w ochronie przed nadciągającymi strasznymi zimami. Do Raju prowadzi most Czinwat, szeroki dla dobrych i wąski jak ostrze brzytwy dla złych. W świętej księdze zaratusztrian, Aweście, Raj nosi miano pairi-daeza („obwałowanie"), które poprzez późnobabilońskie pardisu, hebrajskie par des i greckie paradeisos ukształtowało więk­ szość europejskich określeń rajskiego ogrodu. Początkowo w Indiach aryjskich, zmarli mieli przebywać już to w pobliżu swych grobów, już to gdzieś na Ziemi. Z czasem przenieśli się do „świata dziadów", podziemnego królestwa zmarłych, podlegającego bogu Jamie i położonego na południu. Z czasem jednak świat zmarłych przeniesiono w regiony nadziemne, przynajmniej dla uprzywilejowanych. Niebiański Raj sensu stricte znajdował się na dalekiej północy i nosił miano Uttarakuru (w Puranach) lub Airawata (w Mahabharacie). Była to „kraina mlekiem i miodem płynąca". Przebywali w niej zarówno bogowie, jak i siddhas, tj. ci, którzy osiągnęli cudowne moce. W Raju tym panuje miłość, a w jego centrum rośnie Jambu, drzewo życia. Koncepcje te zostały rozbudowane w buddyzmie. W hinajanie mieszkańcami północnego kontynentu Uttarakurudwipa są uduchowieni nadludzie. Również mahajana zna ziemskie 1 nadziemskie Raje: niebo Tusita, siedzibę boddhisatwy Majtreji, Raj Wschodu Buddy Bhaisajyaguru i szczęśliwy wszechświat Zachodu (Sukhawati) Buddy Amitabhy i boddhisattwy Awalokiteśwary. Sui generis Rajem jest także Szambhala (i Agartha), mityczna kraina „za Himalajami", będąca siedzibą oświeconych władców - strażników mądro­ ści. Spośród dwóch rodzimych religii Chin - konfucjanizmie i taoizmie - tylko w taoizmie funkcjonuje pojęcie nieśmiertel­ ności, i to w wersji naturalistyczno-magicznej. Ludzie, którzy dostąpili nieśmiertelności, znajdują się więc hic et nunc w Raju ziemskim. Ich półboski status charakteryzuje się wolnością od chorób, zdolnością szybkiego pokonywania znacznych odległości i innymi zdolnościami paranormal­ nymi. Jest to więc nieograniczone w czasie lepsze wydanie życia doczesnego. Osiągnięcie tego jest możliwe dzięki odpowiedniej diecie, specjalnym metodom oddychania, szczególnym technikom seksualnym, jego gwarancją zaś znalezienie - dzięki alchemii - eliksiru nieśmiertelności. Natomiast sintoistyczna Japonia zna „wieczystą krainę" - Tokojo no kuni (wyspę Horaisan) jako siedzibę bogów. W opowieści o herosie Wasobiowe znamiennym motywem jest ucieczka z Raju wskutek przesytu jego doskonałością. W prehistorycznej i protohistorycznej Europie Raj znali zarówno Celtowie, jak Germanie i Słowianie. U Celtów był �to kraj młodości, świetlista kraina Atrakondy Tir Sorcha, znajdująca się na wyspach Zachodu, za morzem lub pod jego falami. Niekiedy Raj lokowano w świecie podziemnym sid. Uważano również, że jest to tajemniczy kraj objawiający się na Ziemi. W mitologii Germanów rolę Raju odgrywała Walhalla, siedziba Odyna (Wotana) i poległych w boju bohaterów - tylko oni bowiem zasłużyli na nią. Przywiodły ich tu Walkirie, wskrzesiwszy pocałunkiem do nowego życia. Wybrańcy jedzą tu mięso dzika, piją mleko kozy, miód i piwo, śpiewają i słuchają sag. Wreszcie, jeśli chodzi 0 Słowian, to można jedynie domniemywać, i to w sposób nader niepewny, że również posiadali wyobrażenie Raju jako pięknego i zielonego ogrodu.Rajem mitologii grecko-rzyms­ kiej był Elysion (Elizjum), pola Elizejskie, kraina położona na zachodnich krańcach świata, nad brzegami Oceanu. Panowała tam wieczna wiosna, wiał chłodzący Zefir. Wy­ brańcy bogów pędzili tam szczęśliwy żywot. Poeci greccy wspominają o Wyspach Szczęśliwych, na których po śmierci przebywali bohaterowie wybrani przez Zeusa, zażywając niezmąconego szczęścia. Poeci rzymscy natomiast lokalizo­ wali pola Elizejskie w świecie podziemnym. Powyższy - pobieżny, z konieczności - przegląd przeróż­ nych form obrazu i mitu Raju, jakie wytworzyła ludzka imaginacja, pozwala nam sformułować kwintesencjonalne określenie Raju: Raj jest to mityczne - rzadko fizyczne, zasadniczo duchowe - „miejsce" pobytu ludzi - ongiś wszystkich, dziś nielicznych. Wesprzyjmy się jeszcze - z myślą o tych, którzy lubią autorytatywne „definicje" słownikowe - określeniem Raju, jakie podaje W. Kopaliński w swym Słowniku mitów i trady­ cji kultury, Warszawa 1987, s. 960: „Raj (1) wg. Biblii, Gen. 22, 8-14, Eden (hebr. gan 'edhen 'ogród rozkoszy'), ogród Edenu, pierwsze miejsce pobytu pierwszego człowieka (...). (2) Wg niektórych teologów pośredni stan a. miejsce gdzie dusze sprawiedliwych oczekują Sądu Ostatecznego. (3) Sy­ nonim Nieba, gdzie, wg wielu religii, wybrani - aniołowie 1 ludzie zbawieni-zażywać mają wiecznej szczęśliwości (...)." Cóż może powiedzieć o Raju nauka? Zgodnie z dominują­ cą w niej tendencją redukcjonistyczną, ideę Raju rozpatrują historycy religii przede wszystkim w kategoriach fizykal­ nych, czysto ziemskich. I tak np. religioznawca marksistow­ ski Zygmunt Poniatowski pisze w Małym Słowniku Religio­ znawczym, Warszawa 1969, hasło „Raj", s. 368: „Motyw r. jest szeroko znany, a wywodzi się z tęsknot nomadów (koczowników) pustynnych i stepowych, później z ideałów miejskiej kultury staroż. (utrzymany park ze strażnikiem lub ogrodnikiem)". Tak Raj staje się po prostu jardin terrestre, przedmiotem tęsknoty koczowników i mieszkańców miast. Ale nawet w tej interpretacji zachowuje on coś „metafizycz­ nego": pozostaje symbolem istoty życia, centrum świata, miejsca odpocznienia. Bliższą prawdy, jak się zdaje, jest tzw. paranauka. Ta z kolei genezy Raju doszukuje się w (mitycznej?) Atlantydzie. Pierwsze „wieści" o Atlantydzie, prastarym kontynencie zatopionym w X tysiącleciu przed Chr., przyniósł nam Platon w swym Timajosie. Według klasyków powstałej w X I X i X X wieku atlantydologii (czy atlantydozofii) takich, jak Donnelly, Bławacka, Scott-Eliot, Steiner, Spence, Hórbiger, Bellamy, Cayce, Shuck, Velikovsky czy Michell, Atlantyda - egzystująca setki tysięcy lat - była ogromnym kontynentem, położonym między Europą i Afryką a obu Amerykami, posiadającym bogatą historię i kulturę, a znisz­ czonym przez kataklizm pochodzenia kosmicznego (uderze­ nie ogromnego metoerytu) lub ziemskiego (aktywność wul­ kaniczna). Atlantyda - ten kontynent, którego mieszkańcy dopiero zaczynali wyodrębniać się ze świata Natury, których ciała stopniowo przechodziły od konsystencji eterycznej do materialnej, którzy z wielkim wysiłkiem przechodzili od rozwiniętej zdolności pamięci do umiejętności myślenia i mowy, mógł, zwłaszcza w oczach tych, którzy przeżyli jego katastrofę w koloniach atlantydzkich rozsianych po całym świecie, i w oczach ich potomków, nie znających już zatopionej praojczyzny, stać się wytęsknionym Rajem, do którego nie ma powrotu. Świadczą o tym liczne legendy 0 zaginionym kontynencie (także legendy o Potopie), ale także rewelacje wtajemniczonych i jasnowidzów tej klasy, co Steiner (Kronika Akasha) czy Cayce. A co o Raju mówi nam teologia? Przytoczmy tu zarówno słowa teologa katolickiego, jak i teologa protestanckiego. Manfred Lurker pisze w Słowniku obrazów i symboli biblijnych, tłum. bp Kazimierz Romaniuk, Poznań 1989, hasło „Ogród", s. 151: „Ogród - dostarczający ciału poży­ wienia a duchowi i duszy radości - był już kiedyś przez Persów i Greków, a także przez nas dzisiaj, nazywany rajem 1 uchodził za bardzo wymowny obraz życia wiecznego. (...) Kiedy Pan Bóg stworzył pierwszego człowieka, zasadził „ogród w Eden na wschodzie i umieścił tam człowieka, którego ulepił" (Rdz 2, 8). To, że ogród znajdował się na wschodzie, czyli „od strony poranka", nie musi pozostawać w związku z określonymi koncepcjami geograficznymi Ży­ dów, lecz wskazuje, być może, przez pewną symboliczną perspektywę, na pojawienie się całego rodzaju ludzkiego, jak 'i czasu (a z punktu widzenia historii zbawienia - także i koniec). ,,Pan Bóg wziął zatem człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał" (Rdz 2, 15). Owo „umieszczenie człowieka" posiada swój bardzo głęboki sens: Dochodzi w nim do głosu to, ćo stanowi integralną część ustanowionego przez Boga porządku, który miał być respektowany i dalej rozwijany przez człowieka • zgodnie z zamierzeniami Boga. (...) W innych tekstach Starego Testamentu ogród jest również wyrazem związków z Bo­ giem: „Zaiste, zlituje się Pan nad Syjonem, zlituje się nad wszelką ruiną jego. Na Eden zamieni jego pustynie, a jego stepy na ogród Pana" (Iz 51, 3) (...)". W opracowanym przez O. Heita Słowniku terminów biblij­ nych, Warszawa 1983, hasło „Raj", s. 249-250, czytamy z kolei: „Raj. - Oznacza w ST to samo, co Eden - miejsce szczęścia i rozkoszy. Pan, wisząc na krzyżu, zapewnił pokutującego złoczyńcę (wiszącego obok Niego), że będzie z Nim tej samej nocy w Raju (odmiennego od tego, w którym byli Adam i Ewa); Łk 23:43. Paweł zachwycony był do Raju (porwany do trzeciego nieba), 2 Kor 12:24; tam jest drzewo żywota. (...) Eden, gdzie człowiek żył w niewinności, t(akże) oznacza miejsce wiecznego życia. (...) Prawdziwego miejsca Edenu na ziemi odnaleźć nie można. (...) Szatan był t(akże) w Edenie; Iz 51:3, Ez 28:13". Wreszcie zapytajmy, co mówi o Raju współczesna ezoteryka - antropozofia, wiedza duchowa stworzona przez Rudo­ lfa Steinera. Antropozofia opisuje Raj na jego trzech poziomach lub też w trzech postaciach. W swojej kosmogonii i antropogonii Steiner prezentuje - w Die Geheimwissenschaft im Umriss, Leipzig 1910 - dzieje Ziemi w jej trzech wcześniejszych „wcieleniach", Saturnie, Słońcu i Księżycu, w jej stanie aktualnym i w trzech fazach przyszłych: Jowiszu, Wenus i Wulkanie. Spośród siedmiu wielkich epok rozwoju aktual­ nej Ziemi przedstawia on cztery epoki minione: polarną, hiperborejską, lemuryjską i atlantydzką oraz epokę obecną, poatlantydzką. Pierwszy Raj znajdował się na Hiperborei. Był to jeszcze Raj kosmiczny, „przedludzki", będący po­ wtórzeniem dawnego „wcielenia" Ziemi jako Słońca. Był to świat czystych praobrazów (idei), a żyjący w nim prawzór człowieka miał jeszcze status rośliny, był niby kwiat otwarty na świat duchowy. Raj drugi znajdował się w epoce przejś­ ciowej do Lemurii. Tu człowiek, otrzymawszy ciało astralne, zyskał status animalny, ale już dysponował postawą wypros­ towaną. „Właściwy" Raj trzeci - historyczny - znajdował się na najdalej wysuniętej na południe części Hiperborei i na północnym cyplu Lemurii. Ten Raj słusznie lokalizuje się w rejonie Palestyny i Mezopotamii. Wczesną postać ludzko­ ści, która zamieszkiwała Raj lemuryjski, nazwano w później­ szej ezoteryce Adamem-Kadmonem; była to ludzkość z przed podziału płci. W toku rozwoju Lemurii doszło do tzw. Upadku, tj. interwencji istot lucyferycznych w dzieje �ludzkości. W Biblii interwencję tę przedstawia się jako Kuszenie pierwszych Rodziców przez Węża. Prowadzi ono Adama i Ewę do wygnania z Raju. W parentezie kilka zdań o Wężu jako Lucyferze. Lucyfer - w perspektywie antropozoficznej - to przywódca tych istot duchowych, które nie zgodziły się na plan Boga-Ojca realizowany w aktualnym Kosmosie. Ich cechą wyróżniającą jest inspirowanie człowieka do „ucieczki od Ziemi" (Erdflucht); jako takie inspirują nas zarówno do jednostronnego idealizmu, jak i eskapistycznej mistyki, sztuki i narkomanii. (Ich biegunowym przeciwieństwem są istoty arymaniczne.) W sferze ontycznej i poznawczej łączą się z tendencją rozkładową i chaotyzującą, w sferze moralnej zaś z szaleńczą odwagą, rozrzutnością, nieporządkiem, nieokiełznaniem, pychą, przesadą, fantazjowaniem i namiętnościami. W mi­ tach i życiu wszystkich ludów świata jawią się pod postacią Węża. W pierwszej fazie swych dziejów Lucyfer występuje jako Wąż kosmiczny z „praczasów" (Ouroboros), w drugiej jest inspiratorem wtajemniczenia, daje podstawę „ja", samo­ świadomości i wolności człowieka. W fazie trzeciej Lucyfer-Wąż przyjmuje mityczno-historyczną funkcję sprawcy Upadku człowieka. Androgyniczna istota ludzka Adam-i-Ewa przeżywa w Raju okres swego dzieciństwa: jeszcze jest pozbawiona zdolności poznania, wiedzy o skutkach nieposłuszeństwa (śmierć). Żyje w stanie niewinności nie znając rozróżnienia między dobrem a złem. Czy Bogu ze Starego Testamentu mogło chodzić o za­ chowanie, perpetuację takiego stanu rzeczy? Bynajmniej. Rozwój wypadków nasuwa nieodpartą myśl o konieczności interwencji Lucyfera - i to za „cichą" zgodą Jahwe. Inter­ wencja ta była bowiem konieczna dla rozwoju człowieka - właśnie przez Upadek. Przypomnijmy biblijny opis Upadku: „A wąż był chytrzejszy niż wszystkie dzikie zwierzęta, które uczynił Pan Bóg. I rzekł do kobiety: Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie ze wszystkich drzew ogrodu wolno wam jeść? A kobieta odpowiedziała wężowi: Możemy jeść owoce z drzew ogrodu. Tylko o owocu drzewa, które jest w środku ogrodu, rzekł Bóg: Nie wolno wam z niego jeść ani się go dotykać, abyście nie umarli. Na to rzekł wąż do kobiety: Na pewno nie umrzecie. Lecz Bóg wie, że gdy tylko zjecie z niego, otworzą się wam oczy i będziecie jako Bóg, znający dobro i zło. A gdy kobieta zobaczyła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia i że były miłe dla oczu, i godne pożądania dla zdobycia mądrości, zerwała z niego owoc i jadła. Dała też mężowi swemu, który był z nią, i on też jadł. Wtedy otworzyły się oczy im obojgu i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski. A gdy usłyszeli szelest Pana Boga przechadzającego się po ogrodzie w powiewie dziennym, skrył się Adam z żoną swoją przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. Lecz Pan Bóg zawołał na Adama i rzekł do niego: Gdzie jesteś? A on odpowiedział: Usłyszałem szelest twój w ogrodzie i zląkłem się, gdyż jestem nagi, dlatego skryłem się. Wtedy rzekł Bóg: K t o ci powiedział, że jesteś nagi? Czy jadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść? Na to rzekł Adam: Kobieta, którą mi dałeś, aby była ze mną, dała mi z tego drzewa i jadłem. Wtedy rzekł Pan Bóg do kobiety: Dlaczego to uczyniłaś? I odpowiedziała kobieta: Wąż mnie zwiódł i jadłam. Wtedy rzekł Pan Bóg do węża: Ponieważ to uczyniłeś, będziesz przeklęty wśród wszelkiego bydła i wszelkiego dzikiego zwierza. Na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni życia swego! I ustanowię nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem; ono zdepcze ci głowę, a ty ukąsisz je w piętę. Do kobiety zaś rzekł: Pomnożę dolegliwości brzemienności twojej, w bólach będziesz rodziła dzieci, mimo to ku mężowi twemu pociągać cię będą pragnienia twoje, on zaś będzie panował nad tobą. A do Adama rzekł: Ponieważ usłuchałeś głosu żony swojej i jadłeś z drzewa, z którego ci zabroniłem, mówiąc: Nie wolno ci jeść z niego, przeklęta niech będzie ziemia z powodu ciebie! W mozole żywić się będziesz po wszystkie dni życia swego! Ciernie i osty rodzić ci będzie i żywić się będziesz zielem polnym. W pocie oblicza twego będziesz jadł chleb, aż wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty; bo prochem jesteś i w proch się obrócisz. I nazwał Adam żonę swoją Ewa, gdyż ona była matką wszystkich żyjących. I uczynił Pan Bóg Adamowi i jego żonie odzienie ze skór, i przyodział ich. I rzekł Pan Bóg: Oto człowiek stał się taki jak my: zna dobro i zło. Byleby tylko nie wyciągnął teraz ręki swej i nie zerwał owocu także z drzewa życia, i nie zjadł, a potem żył na wieki! Odprawił go więc Pan Bóg z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. I tak wygnał człowieka, a na wschód od ogrodu Eden umieścił cheruby i płomienisty miecz wirujący, aby strzegły drogi do drzewa życia". {Biblia... Cyt. wyd. Genesis 3, 1-24.) Jednakże interwencja Lucyfera daje początek wolności człowieka. Dlatego Friedrich Schiller mógł Upadek w Raju uznać za najszczęśliwsze wydarzenie w dziejach człowieka. Mamy tu do czynienia z dramatem konieczności: człowiek uzyskuje wolność za cenę utraty kontaktu z Bogiem, zostaje wydany Przeciwnikowi, traci nieśmiertelność. Do skutków Upadku należy ponadto cierpienie, bezbronność, lęk i konie­ czność podejmowania wysiłku - „przekleństwo" pracy. Ale mimo wszystko człowiek zawsze tęsknił i tęskni za powrotem do Raju. Czy jest to możliwe? Wydaje się, że nie, skoro jego bram strzegą cheruby z płomienistym wirującym mieczem. Jednakże liczne relacje ludzi, którzy czy to za życia (wtedy tylko przejściowo), czy też po śmierci znaleźli się w rajskim Ogrodzie, świadczyłyby - choćby w ramach „hipotezy roboczej" - o możliwości powrotu do Raju. Mam tu na myśli zarówno relacje zbierane przez takich pionierów współczes­ nej tanatologii, jak Ktibler-Ross, Moody, Ritchie, Ring, czy Sabom, jak i przekazy medialne czy uzyskane za pomocą tzw. channelingu, w których zmarli opowiadają o swych przeżyciach pośmiertnych. W obu rodzajach relacji bardzo często pojawia się wątek „cudownego ogrodu", co zdaje się być silną poszlaką wskazującą na możliwość „powrotu do Raju", chwilowego lub permanentnego. Wątpliwości nasu­ wa tu wszakże inna możliwość: że powroty te dotyczą tylko nielicznych (takie przypuszczenie potwierdzają liczne mito­ logie), błogosławionych czy zbawionych. Możliwość taka nie likwiduje jednak poprzedniej, choć poważnieją ogranicza. In summa: istnieje zapewne indywidualna szansa osiągnięcia Raju, ale nie ma takiej szansy dla wszystkich. (Przynajmniej „już", albowiem - z punktu widzenia reinkarnacjonistycznego - „w przyszłości" taką szansę mają wszyscy.) Przed „wszystkimi" stoi inna możliwość. Na codzień - hic et nunc - jest to zadanie tworzenia Raju w duszy własnej i w duszach innych ludzi. A w dalekiej (ale - powiedzmy w duchu apokaliptycznym - może w niezbyt dalekiej?) perspektywie jest to nie tyle cofanie się do Raju z początków Biblii, lecz droga w przód, ku Nowemu Jeruzalem z ostatniej księgi Nowego Testamentu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ead446c73e1afa23446c0471804ef667.pdf e53b935696ebb7c1e8a0b6a1e473e7cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2333 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2164 Title A name given to the resource O teatrze. Zapis rozmowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.11-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy; Dudzik, Wojciech; Renik, Krzysztof; Pawluczuk, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik, Władysław Pawluczuk 0 TEATRZE ZAPIS ROZMOWY Zapis f r a g m e n t ó w d y s k u s j i , jaka miała miejsce w naszej redak­ cji w c z e r w c u 1 9 9 0 r. Z obszernego zapisu w y o d r ę b n i a m y t y l k o j e d e n w ą t e k — spojrzenie na teatr i j e g o przemiany, na d r o g ę o d teatru misteryjnego d o dzisiejszych p o s z u k i w a ń . J . P . : C h c i a ł b y m , j a k o , ł a g o d n i e m ó w i ą c , d y l e t a n t w tej d z i e d z i ­ nie, pokazać rolę p e w n e g o h i s t o r i o z o f i c z n e g o tła a na t y m tle bardzo o s o b i s t y p o g l ą d na tę s p r a w ę d y n a m i c z n e j (czyli roz­ w i j a j ą c e j się w czasie) struktury k u l t u r y w o g ó l e , a teatru w szczególności. O d w o ł a m się d o triadycznej w i z j i d z i e j ó w , aby z a p r o p o n o w a ć następującą f o r m u ł ę e p o k w dziejach teatru. I fazę m o ż e m y nazwać fazą misteryjną, kiedy t o z a r ó w n o autorzy t e k s t ó w , aktorzy i p u b l i c z n o ś ć p a r t y c y p o w a l i w m i s ­ teriach, czyli b e z p o ś r e d n i m k o n t a k c i e ze ś w i a t e m b o g ó w . Dalekie echa tej fazy o d n a j d u j e m y jeszcze w ś r e d n i o w i e c z u . II faza t o faza mieszczańsko-plebejska o d p o w i a d a j ą c a fazie upadku w heglowskiej wizji dziejów. III faza, nasuwająca się j a k o m o ż l i w o ś ć , faza p o j a w i e n i a się teatru z b a w i e n i a , teatru soterycznego, p o k a z u j ą c e g o nie t y l k o p u n k t dojścia — w y z w o l e n i e czy z b a w i e n i e — ale całą d r o g ę d o t e g o celu p r o w a d z ą c ą . B y ł b y t o teatr, który nie r e z y g n o w a ł b y ani z k o m e d i i , ani z d r a m a t u (sensu stricto) ani z tragedii. C h c i a ł b y m zarysować m o d e l t a k i e g o teatru, idealny zarys. B y ł b y t o teatr, który by p o w s t a w a ł w zespołach ludzi i n s p i r o w a n y c h przez nauczycieli życia d u c h o w e g o . W s p ó l n o t y takie o p i e r a ł y b y się na zasadzie sobornosti, by użyć t e r m i n u Bierdiajewa, c o oznacza, że b y ł y b y t o zespoły ludzi skupiające i n d y w i d u a l n o ś c i , a nie g r u p y w y r a ź n i e k o l e k t y w i s t y c z n e , regresywne, jak t o się dzieje w sta­ r y c h Kościołach i partiach p o l i t y c z n y c h . O c z y w i ś c i e mit, k t ó r y m zespoły te by żyły, b y ł b y nie t y l k o m i t e m p r z e ż y w a n y m w g r u p i e , ale także m i t e m i n d y w i d u a l n y m , tak jak t o p r o p o n u j e J u n g . C h o d z i ł o b y o t o , żeby g r u p y te w s w o j e j pracy nabierały charakteru t r a n s p a r e n t n e g o , przejrzystego, by o t w i e r a ł y się na inspirację d u c h o w ą , żeby były i n k u b a t o r a m i t a k i e g o o t w a r c i a , w y p r a c o w y w a ł y różne m o d e l e t a k i e g o o t w a r c i a ; p o z w o l i ł o b y t o na dotarcie d o r ó ż n y c h istot d u c h o w y c h i na w z a j e m n ą inspirację aktora i w i d z a . B y ł b y t o w i ę c p o w r ó t d o starych m i s t e r i ó w , z tą różnicą, że uczestnicy t a k i c h g r u p z a c h o w y w a l i b y s w o j ą i n ­ d y w i d u a l n o ś ć , nie będąc tak bardzo „ w t o p i e n i " w s a c r u m i przezeń z n i e w o l e n i , jak t o m i a ł o miejsce przed d w o m a czy trzema tysiącami lat. Przy t a k i m r o z u m i e n i u s p r a w y należałoby t y m , którzy w s p ó ł c z e ś n i e p o d e j m u j ą p r ó b y s t w o r z e n i a n o w e g o teatru, zadać pytanie, w j a k i m s t o p n i u p r o p o n u j ą o n i coś n o w e ­ g o , poszukują n o w e j inspiracji, a w j a k i m s t o p n i u sięgają d o inspiracji starych. Sięganie d o inspiracji O r i e n t e m czy j a k ą k o l ­ w i e k kulturą nieuropejską — c h o ć także europejską kulturą l u d o w ą , p r y m i t y w n ą — jest w efekcie działaniem r e g r e s y w n y m , m i m o p e w n y c h w a r t o ś c i p o z y t y w n y c h , jak np. poszerzanie h o r y z o n t ó w u m y s ł o w y c h itp. W p r o g r a m i e p o z y t y w n y m można by myśleć o sięganiu d o inspiracji zupełnie n o w e j , mieszczącej się w p o d s t a w o w y m nurcie e u r o p e j s k i m , szeroko p o j ę t y m nurcie misteryjnym. Propozycja teatru misteryjnego w d u c h u R u d o l f a Steinera, teatru a n t r o p o z o f i c z n e g o , b y ł a b y taką w ł a ś n i e propozycją p o z y ­ t y w n ą . B y ł a b y — g d y b y teatr a n t r o p o z o f i c z n y nie skostniał po 7 0 latach istnienia — misteria s t e i n e r o w s k i e gra się dzisiaj tak samo, jak w 1 9 1 2 r o k u , kiedy w y s t a w i o n o je po raz pierwszy. W tej wersji jest t o teatr, k t ó r e g o n i k o m u nie można p r o p o n o w a ć , teatr sprzed d w u w o j e n ś w i a t o w y c h . W . D . : Chciałbym zaprezentować pewien pomysł równoległy, także n a w i ą z u j ą c y d o triadycznej w i z j i d z i e j ó w . Tę triadę można by przenieść na r o z w ó j teatru n o w o ż y t n e g o . I faza — t o b y ł b y teatr ściśle z w i ą z a n y z literaturą, t r a k t o w a n y j a k o jej prezentacja; faza II — t o okres a u t o n o m i z a c j i teatru, u w o l n i e n i a o d balastu literackiego. Z m i e n i ł o b y t o sytuację i f u n k c j ę a r t y s t ó w teatru, zwłaszcza reżysera, inscenizatora, który stałby się kreatorem s p e k t a k l u . III — o b e c n a faza, t o odejście o d s p r a w czysto estetycznych ku etyce i ku kulturze. Stąd z j e d n e j s t r o n y „ p o w r ó t d o ź r ó d e ł " , z drugiej — w p ł y w y a n t r o p o l o g i i , s o c j o l o g i i , teorii interakcyjności. W tej trzeciej fazie teatr b y ł b y t r a k t o w a n y j a k o miejsce i n t e r s u b i e k t y w n o ś c i , poprzez t w o r z e n i e w s p ó l n o t y , a j e ­ d n o c z e ś n i e sięgałby ku t r e ś c i o m u n i w e r s a l n y m , gdzie p r o b l e m y estetyczne splatają się ze ś w i a t o p o g l ą d o w y m i . Tak w ł a ś n i e dzieje się w „ G a r d z i e n i c a c h " , zaistnieli dzięki t e m u s p l o t o w i w ł a ś n i e , o s i ą g n i ę t e m u dzięki w y p r a w o m . T o w y p r a w y u m o ż l i w i ł y splece­ nie tradycji l u d o w e j z a w a n g a r d o w ą estetyką teatralną. К. R . : P o d o b a mi się ta triada i ona jest z p e w n o ś c i ą a d e k w a t n a d o t e g o , c o dzieje się w teatrze e u r o p e j s k i m . Natomiast b a ł b y m się przykładać ten m o d e l d o teatru i n d y j s k i e g o . Parokrotnie padały t u s ł o w a o inspiracji O r i e n t e m t e g o , c o u m o w n i e n a z y w a m y n o w y m teatrem. Otóż sugeruję, że ten teatr soteryczny, teatr z b a w i e n i a n a j p r a w d o p o d o b n i e j — nie jestem o t y m d o końca p r z e k o n a n y — istniał i d o dziś istnieje w I n d i a c h . I t o by może t ł u m a c z y ł o z a i n t e r e s o w a n i e t w ó r c ó w teatru europejskiego kulturą O r i e n t u . M ó w i ą c konkretniej — w y o b r a ż a m sobie, że dla artysty teatru europejskiego, m i e s z c z a ń s k o - p l e b e j s k i e g o , w j a k i m f u n k c j o n u ­ j e m y , j a k i k o l w i e k , najmniejszy n a w e t k o n t a k t ze ś w i a t e m W s c h o ­ d u i ś w i a t e m teatru i n d y j s k i e g o musi być c h w i l ą , w której traci o n p o c z u c i e sensu s w o j e j pracy. J e g o praca polega na t y m , że p r z y g o t o w u j e o n p a r o g o d z i n n y spektakl, na który przychodzą ludzie by obejrzeć w i d o w i s k o , o d d z i e l e n i rampą — jest t o w y k o n a n i e p e w n e g o b i u r o k r a t y c z n e g o zadania: o n ma zagrać, o n i mają obejrzeć i na t y m koniec. T y m c z a s e m w teatrze Orientu t w ó r c a europejski w i d z i w s p ó l n o t ę ludzi, t r w a j ą c y c h razem jedną, drugą noc. O c z y w i ś c i e , ludzie ci nie przez cały czas odbierają spektakl. W i d z o w i e śpią, aktorzy czasem n a w e t z d e j ­ mują ś w i ę t e tiary, schodząc ze sceny, p o t e m z n ó w je nakładają. W t y m w s z y s t k i m musi być coś n i e z w y k l e f a s c y n u j ą c e g o , p o c i ą ­ gającego... ( ś w i a d o m i e nie u ż y w a m s ł o w a s p e k t a k l ) . Trzeba by się z a s t a n o w i ć , czy rzeczywiście wszystkie zdarzenia teatralne, parateatralne są rzeczywiście teatrem s o t e r y c z n y m , teatrem z b a w i e n i a , o k t ó r y c h m ó w i ą europejczycy. Posłużmy się z n ó w przykładem teatru indyjskiego. „ T r a k t a t o teatrze", słynna Natjasastra, m ó w i , że c i , którzy należycie oglądają sztukę teatru, i d e n t y f i k u j ą się, w s p ó ł u c z e s t n i c z ą itd., osiągają taką samą za­ sługę jak c i , którzy dają j a ł m u ż n ę . W i d o w i s k o teatralne jest t u niemal z r ó w n a n e rangą z ofiarą, o b r z ę d e m , rytuałem. Brakuje w ś r ó d nas p. Krzysztofa Byrskiego, który m ó g ł b y t e n w ą t e k r o z w i n ą ć — p o w i e m t y l k o , że z g o d n i e z myślą indyjską zasługa jest ta sama, ale droga d o niej inna, zatem nie p o w i n n o się utożsamiać ofiary składanej w ś w i ą t y n i z a k t e m zasługi j a k i m jest uczestniczenie w w i d o w i s k u t e a t r a l n y m . Pozostaje o t w a r t y m pytanie, czy nie jest t o nadinterpretacja, którą i kręgi bramińskie, i e u r o p e j c z y c y c h ę t n i e w y k o r z y s t u j ą dla podniesienia rangi t y c h w i d o w i s k . M o j e bezpośrednie o b s e r w a ­ cje skłaniają m n i e raczej d o przekonania, że w t a k i c h w i d o w i s ­ kach jak Kathakaliświadomość sakralnego charakteru w i d o w i s k a w ś r ó d w i d o w n i dzisiejszej zanika. T a m zaczyna się c h o d z i ć na spektakle tak, jak na w i d o w i s k a teatru europejskiego. Ta p o s t a w a manifestuje się k o n k r e t n y m i z a c h o w a n i a m i i w i d z ó w , i a k t o r ó w . W teatrze ś w i ę t y m , teatrze z b a w i e n i a , czy teatrze ś w i ą t y n n y m nie b y ł o b y m o ż l i w e w i t a n i e artysty r e c y t u j ą c e g o bardzo w a ż n e , bardzo p o w a ż n e teksty sanskryckie — ś m i e c h e m , t y l k o d l a t e g o , że w i d o w n i a nie rozumie sanskrytu. P e w n a tradycja została zerwana, z w i ą z k i przecięte. Nie oznacza t o j e d n a k , że w I n d i a c h nie ma już zdarzeń o charakterze teatru z b a w i e n i a , t e g o teatru, k t ó r e g o inną wersją czy postacią był teatr misteryjny, w k t ó r y m także d o c h o d z i ł o d o 11 �k o n t a k t u z b o g a m i . Otóż są takie zdarzenia. Na p o ł u d n i u Indii t o będzie na przykład tradycja Thejjam, Mudijetta — ale nie c h o d z i t u o t o , żeby te n a z w y w y m i e n i a ć . Otóż jest w t y c h w i d o w i s k a c h j e d e n p o d s t a w o w y element, k t ó r e g o w teatrze nie ma — i z g o d n i e z myślą indyjską n i g d y nie b y ł o . Jest t o element w c i e l e n i a : b ó g w c h o d z i w ciało „ c z ł o w i e k a w k o s t i u m i e " . M o ż n a by t u użyć r ó w n i e ż określenia performer j a k i e g o u ż y w a Schechner opisując p e w n e zdarzenia o b r z ę d o w e czy rytualne dla odróżnienia o d aktora. T a m d o tej p o r y istnieje t o p o c z u c i e w s p ó l n o t y m i ę d z y „ c z ł o w i e k i e m w k o s t i u m i e " a l u d ź m i , którzy g o otaczają. Istnieje t u „ g o r ą c y k r ą g " w o k ó ł k t ó r e g o o g n i s k u j e się całe zdarzenie. Dla c z ł o w i e k a teatru e u r o p e j s k i e g o jest t o n i e w ą t p l i w i e coś n i e ­ s ł y c h a n i e p o c i ą g a j ą c e g o — s t w o r z y ć taką sytuację. Żeby ludzie, którzy przychodzą, byli przepełnieni w e w n ę t r z n ą potrzebą k o n ­ t a k t u ze mną — t u w Europie: ze mną, artystą, t a m na W s c h o d z i e : z „ c z ł o w i e k i e m w k o s t i u m i e " , w k t ó r e g o w c i e l i ł się b ó g . Ludzie teatru Europy obrali jedną z m o ż l i w y c h d r ó g — uznali, że są jakieś m e c h a n i z m y , p o w o d u j ą c e , że można tę w s p ó l n o t o w ą relację uzyskać przy p o m o c y określonej t e c h n i k i . P o s z u k i w a n i a , m.in. G r o t o w s k i e g o szły w k i e r u n k u o d k r y c i a , poznania t e c h n i k i w p r o w a d z a n i a w trans siebie, ale także i o d b i o r c ó w . Nie w i e m , czy ta droga może rzeczywiście d o p r o w a d z i ć d o uzyskania o c z e k i w a n y c h r e z u l t a t ó w . Przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na j e d e n niezmiernie i s t o t n y element, który nie w i e m dlaczego p o m i j a m y w naszych r o z w a ż a n i a c h . C h o d z i o pierwiastek w i a r y , na który H i n d u s i bardzo w y r a ź n i e zwracają u w a g ę . Z n a n y reżyser h i n d u ­ ski Raston B a r u c h , który teraz pracuje w Kalkucie a przedtem w N o w y m J o r k u , zarzucił E u r o p e j c z y k o m ( w p o l e m i c e z S c h e c h nerem) p o m i j a n i e t e g o e l e m e n t u . Jest w t y m coś n i e z w y k l e i s t o t n e g o . W y o b r a ź m y sobie Hindusa o g l ą d a j ą c e g o mszę na Jasnej Górze. W i d z i p e w n ą w s p ó l n o t ę , o d c z u w a napięcie — za­ czyna się zastanawiać jakie e l e m e n t y t e c h n i c z n e , estetyczne stwarzają t o zdarzenie. N a w e t bardzo d o k ł a d n a analiza struktury jaką t w o r z y uroczysta msza ś w i ę t a na J a s n e j Górze nie p o z w o l i ł a ­ b y m u przedstawić t e g o zdarzenia u siebie. P o d o b n i e t w ó r c y teatru nie m o g ą s t w o r z y ć a n a l o g i c z n e g o d o p i e r w o w z o r u napię­ cia analizując j e d y n i e strukturę zdarzenia. D l a t e g o nie p o w i o d ł y się p r ó b y p o k a z y w a n i a w i d o w i s k o b r z ę d o w y c h — w Europie, k o n k r e t n i e w Paryżu. C h o d z i t u m i ę d z y i n n y m i o akt w c i e l e n i a się b o g a w c z ł o w i e k a , który dla c z ł o w i e k a o g l ą d a j ą c e g o obrzęd t a m , na W s c h o d z i e jest wstrząsającym przeżyciem. W i d z o w i e , którzy przyszli obejrzeć e g z o t y c z n y teatr w Paryżu nie m o g l i dostrzec różnicy m i ę d z y k o l o r o w y m „ c z ł o w i e k i e m w k o s t i u m i e " , w k t ó r e ­ g o w c i e l a się b ó g , a a k t o r e m teatru Kathakali w bardzo p o d o b n y m k o s t i u m i e — a dla H i n d u s a t o są d w i e zupełnie inne rzeczy. W . P . : C h c i a ł b y m t u z a p r o p o n o w a ć s w ó j p a r a d y g m a t , który zresztą e k s p l o a t o w a ł e m już w r ó ż n y c h s w o i c h t e k s t a c h , m i a n o ­ w i c i e — tożsamość z formą i dystans d o f o r m y . Sztuka w y s o k a , teatr elitarny, kształcony, wyraża dystans d o f o r m y . Jest t o teatr o d e r w a n y o d rzeczywistości, nie zmieniający z a c h o w a n i a w i d z a . Nawet tworząc formy doskonałe wykazuje on niemoc w kontak­ cie z ż y c i e m . Dzieje teatru w i d z ę nie j a k o triadę, lecz s i n u s o i d ę p o w r o t ó w d o l u d u , t ę s k n o t y d o f o l k l o r u oznaczające w e j ś c i e w a u t e n t y z m , t o ż s a m o ś ć z formą. T y m są wszelkie a w a n g a r d y , performansy, h a p p e n i n g i i inne f o r m y o b e c n o ś c i w f o l k l o r z e w i e l k i e g o miasta. n i e w a ż c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y o d e r w a ł się o d s w y c h korzeni. O ile w i e m , l u d n o ś ć o k o l i c z n a nie jest przekonana d o „ G a r d z i e n i c " , t o nie jest żadne „ k o c h a j m y s i ę " . Obie s t r o n y muszą o d c z u w a ć jakieś pęknięcie, n i e m o ż n o ś ć p o k o n a n i a g o . Pójście d o p r z o d u oznacza p o s z u k i w a n i e n o w y c h inspiracji, n o w e g o o b j a w i e n i a . O b j a w i e n i a , które w y d a n o w e ziarno. T o , c o r o b i m y , p e w n e działania, działania w s t ę p n e l p o w o ł a n i e mistrza, s t w o r z e n i e o ś r o d k a , sięgnięcie d o tradycji — t o w s z y s t k o m o ż e być p o m o c n e , ale t w o r z y j e d y n i e glebę, w którą musi paść t o ziarno. D l a t e g o wszystkie p r ó b y , poza ostatnią — G r o t o w s k i e g o , są w t ó r n e i z g ó r y skazane na zagładę. W . P . : Po p o b y c i e w L a p o n i i , w ś r ó d s z a m a n ó w , u ś w i a d o m i ł e m sobie, że nas cieszy szamanizm z d e p r a w o w a n y , taki, który można zobaczyć w t e l e w i z j i . T y m c z a s e m , jeśli rzucić o k i e m na otaczającą nas rzeczywistość, t o jest ona pełna p o t ę ż n y c h s z a m a n ó w i p o t ę ż n e g o teatru, i m p o n u j ą c e g o potęgą w y r a z u i siłą d e m o n ó w . N p . defilada w Korei P o ł u d n i o w e j , którą o g l ą d a ł e m na ekranie t e l e w i z o r a . W y w a r ł a na m n i e w i e l k i e wrażenie. P o d o b n i e t o , c o w i d z i m y na f i l m a c h n a z i s t o w s k i c h — t o był p o t ę ż n y teatr, z licznymi a t r y b u t a m i , angażujący masy. Próby d o t k n i ę c i a ręki w o d z a — t o samo b y ł o z M a o — t o są szamanizmy. Folklor nas osacza, l u d o w o ś ć s t a n o w i zagrożenie. Wszelkie w i e l k i e ruchy, z m o r y naszego w i e k u , t o są potężne p o w r o t y d o l u d o w o ś c i . Totalitaryzmy, nazizm, c h o m e i n i z m — t o jest kultura p o p u l i s t y c z n a . Folklor t o p o t ę g a , w którą w c h o d z i d e m o n . Rzeczywisty p o w r ó t d o l u d o w o ś c i nie jest m o ż l i w y , a u t e n t y c z n y f o l k l o r w m o m e n c i e nazwania przestaje być a u t e n t y c z n y , staje się czymś i n n y m . P o w r ó t d o l u d o w o ś c i jest z g ó r y skazany na niepowodzenie. J . P . : J a się z t y m z d e c y d o w a n i e nie zgadzam. Pan p r o p o n u j e m o d e l w y r a ź n i e dualistyczny, z j e d n e j s t r o n y d e m o n i c z n a sztuka l u d o w a , d o której w r ó c i ć nie m o ż e m y , n a w e t g d y b y ś m y c h c i e l i , a z drugiej ta, która poprzez dystans o s w a j a ją, czyni znośną, Z g o d z i l i ś m y się t u w ł a ś c i w i e , że sacrum można t w o r z y ć i w s p ó ł ­ t w o r z y ć t y l k o zwracając się ku przyszłości. Nie można g o o d t w o r z y ć , b o w p a d a się w ten d u a l i z m : a l b o msze papieskie, p o p u l i s t y c z n e w i e c e , p o c h o d y i defilady, a l b o sztuka z d y s t a n ­ s o w a n a , która oznacza j a k i e g o ś rodzaju kapitulację. J a p r o p o n u j ę coś i n n e g o . C h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę na t o , że każda n o w a f o r m a t w ó r c z o ś c i — religijnej, artystycznej — p o ­ w s t a w a ł a przez o b j a w i e n i e „ z p r z y s z ł o ś c i " z w r o t ku przyszłości. I t u m a m y element d y s t a n s u , element racjonalny, zawierający się w s a m y m fakcie organizacji g r u p y czy szkoły. J e d n o c z e ś n i e następuje o t w a r c i e na c z y n n i k irracjonalny. D o k o n u j e się t u synteza i oba te c z y n n i k i współżyją, i t o j e d n o c z e ś n i e na d w ó c h poziomach — indywidualnym i społecznym. Z tego, co tworzą, m o g ą czerpać z a r ó w n o c i , którzy z a c h o w u j ą dystans w o b e c sztuki, jak i „ m a s y l u d o w e " . Tak p o w s t a n i e n o w y folklor. J a k po z a l e w i e g e r m a ń s k i m w Europie u s c h y ł k u Cesarstwa Rzymskiego kultura odrodziła się w m a ł y c h g r u p k a c h z a k o n n y c h (klasztor­ n y c h ) , tak teraz, kiedy zalewa nas plebeizm czy l u d o w o ś ć w Europie, ratunek może przyjść t y l k o przez s t w o r z e n i e czegoś n o w e g o w małych grupach. O s o b l i w o ś c i ą Gardzienic jest p o s z u k i w a n i e a u t e n t y z m u w tra­ dycji w i e j s k i e j . Gardzienice o d k r y w a j ą W y p r a w ę — t o bardzo piękne i n o w e , ale skazane na k o n f l i k t m i ę d z y s p o n t a n i c z n o ś c i ą a z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n i e m działalności zespołu. O b e c n i e Gar­ dzienice w y c o f a ł y się z p r o g r a m u o d k r y w a n i a p r a w d ostatecz­ n y c h , chcą t y l k o dalej robić spektakle. Treści, kiedyś przez n i c h p r o p o n o w a n e przejmują zespoły p o s t g a r d z i e n i c o w s k i e . K . R . : M ó w i l i ś m y o t y m , że każda d r o g a d o sacrum musi w i e ś ć przez obszary w ł a s n e j tradycji — w naszym kraju jest t o tradycja chrześcijańska. Otóż jest t o n i e z w y k l e w s c h o d n i s p o s ó b pat­ rzenia na tę s p r a w ę . O n i się bardzo cieszą, że ich kultura i sztuka budzą takie z a i n t e r e s o w a n i e w Europie i A m e r y c e . A l e o n i t e g o k o m p l e t n i e nie rozumieją. D l a t e g o , że wierzą, iż każdy c z ł o w i e k ma s w ó j w ł a s n y los d o przeżycia. Przydzielono n a m ten los na zasadzie ł a ń c u c h a reinkarnacji. Dla Hindusa nie ma nic bardziej f a ł s z y w e g o nad t o , że chrześcijanin staje się np. hinduistą. J . P . : D r o g i d o sacrum są różne, ale p r a w i d ł o w a droga t o jest d r o g a w ł a s n a , t o znaczy pozostająca w o b r ę b i e w ł a s n e j k u l t u r y . Podział na dystans w o b e c f o r m y i tożsamość z formą t o jest d o k ł a d n y o d p o w i e d n i k p o d z i a ł u , jaki robi J u n g m ó w i ą c o t w ó r ­ czości p s y c h o l o g i s t y c z n e j , z d y s t a n s e m , i s p o n t a n i c z n e j , w y r a s ­ tającej z przeżycia w i z j o n e r s k i e g o . T y m , c o m n i e najbardziej z a f r a p o w a ł o , jest s t w i e r d z e n i e , że nie ma m o ż l i w o ś c i p o w r o t u d o autentycznej k u l t u r y l u d o w e j i t o w ż a d n y m sensie. W t y m rzecz w ł a ś n i e ! Nie ma p o w r o t u d o Raju, jest zawsze d r o g a d o p r z o d u , d r o g a d o N o w e j J e r u z a l e m , jako j e d y n a m o ż l i w a . N i e m o ż l i w e jest teatralne c h ł o p o m a ń s t w o , p o ­ Pierwsza podróż całego zespołu Brooka d o Indii t r w a ł a d w a t y g o d n i e . Przejechali a u t o k a r e m kilka tysięcy k i l o m e t r ó w , o d B o m b a j u d o Kalkuty. Ich k o n t a k t z teatrem Kathakali był z k o n i e ­ czności p o w i e r z c h o w n y , można p o w i e d z i e ć e k s p r e s o w y . I s t w o ­ rzyli dzieło n i e z w y k ł e , oparte na z ł u d n y m w r a ż e n i u I n d i i , na p e w n e j iluzji. Kanadyjski artysta, Trembley, s t u d i o w a ł teatr Kat­ hakali przez 6 lat, poznał g o z n a k o m i c i e , p o c z y m w y r e ż y s e r o w a ł Iliadę w wersji Kathakali, z udziałem H i n d u s ó w . Było t o p r z e d ­ s t a w i e n i e n u d n e i nieudane. T o jest przyczynek d o t e g o , że złudzenie, iluzja są n i e o c e n i o n ą inspiracją dla artysty. 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/655a00ebe4cfe22d00b8ab4d078c668c.pdf aa25c827b10b07637a93428c3da443e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5411 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5029 Title A name given to the resource Karmienie zmarłego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.153-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prosińska, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text formuły zawieszone w czerni nocy na granicy tego co ludzkie i boskie. Jej ruchy wypracowane do perfekcji przeobrażają przestrzeń - zwykłe otoczenie glinianej chaty na wzgórzu staje się niezwykłe. Tej nocy w świetle pochodni uczestnicy misterium mają kontakt ze światem bogów, duchów i dusz przodków. Jest to opowieść o pieśniarce then, która dokonuje heroicznych czynów dla dobra ludu Tajów i o armii duchów then, które pod jej dowództwem uczestniczą w bataliach. G esty i oscylują Pieśniarka then Przyjechałam do dystryktu Van Quan w prowincji Lang Son w północno-wschodnim Wietnamie na staż w wietnamskiej organizacji zajmującej się rozwojem terenów górskich. Miałam nadzieję swobodnie poruszać się po okolicy i poznać kulturę Tajów zamieszkujących region. Ale zarówno program projektu, jak i mój czas wolny ograniczone zostały do krótkich wizytacji pod czujnym okiem opiekunów z komitetu ludowego. Tłumaczyli to niebezpieczeństwem ze strony miejscowych, którzy są na niskim poziomie rozwoju. Pilnowali, bym poznała oficjalną wersję kultury wietnamskich mniejszości etnicznych promowanej przez ministerstwo informacji. Po kilku tygodniach rygoru zaczęłam "nielegalnie" wymykać się z hotelu na piesze wyprawy w góry. Podczas jednej z nich dotarłam do domostwa Kit, tradycyjnej uzdrowicielki, tajskiej szamanki, czyli pieśniarki then. Jest ładną kobietą o dziwnie błyszczących, nieobecnych oczach i bladej cerze, co jest naturalne u osoby, która nie w pełni należy do świata ludzi i ma konszachty z umarłymi. Młoda jak na ważną pozycję zajmowaną wśród szamanek w prowincji Lang Son opowiada o tajemnicach swojego ginącego zawodu. Wła­ dza tępi szamanizm jako oznakę zacofania i zepsucia społecznego. Nazywa go społecznym diabłem. W Van Quan o ołtarz przodków, który znajduje się w reprezentacyjnym pomieszczeniu tajskiego domu na palach, dbają kobiety. Tajki są strażniczkami tradycji i życia religijnego. Ale nie każda może zostać wybranką bogów, która śpiewając pieśń then nawiązuje z nimi kontakt. O powołaniu można dowiedzieć się ze snu lub tajemniczej choroby, na którą nie pomagają leki. Kiedy przyjdzie czas powołania przodkowie then wchodzą w ciało wybranki i łapią duszę . Nie można od tego uciec; bogowie karzą brak pokory wobec przeznaczenia ślepotą lub szaleństwem. Mianowana przez bogów na pośredniczkę między światem ludzkim i boskim Kit musi odchować dzieci i zająć się nauką. Uczą ją przodkowie then w snach. Asystuje również swojej mistrzyni, która przekazuje jej tajemną wiedzę . Rytuał Lau Then jest inicjacją, podczas której zostaje oficjalnie uznana przez przod- MAGDALENA PROSIŃSKA Karmienie zmarłego ków then, bogów, inne szamanki i społeczność, która odtąd korzysta z jej usług. Składa przysięgę, że nie bę­ dzie popełniać wykroczeń wobec rodziny i społeczno­ ści, dotykać rytualnie nieczystych przedmiotów, jak zwierzęce odchody, zabijać zwierząt, jeść mięsa. Zła­ manie tych zakazów mogłoby być ukarane obłędem lub szalonym tańcem, którego nie mogłaby powstrzymać. Otrzymuje nakrycie głowy z pięcioma wiszącymi pasami. W miarę zdobywania doświadczenia Kit otrzymuje od przodków then coraz więcej pasów. Dziś ma ich trzynaście, co jest rzadkością. Ma również coraz więcej pomocnic. Zaliczają się do nich dzieci, które wyleczyła z choroby lub kalectwa. Powiększa się też jej armia duchów then. Pieśniarka nabiera mocy. Wzywana do wiosek rozsianych w dystrykcie Kit wiecznie wędruje. Trudno jest jej godzić życie rodzinne z pracą. W czasie, gdy jest zwykłą kobietą, żoną i matką, musi zadbać o rodzinę i gospodarstwo. Wspomina, że mężczyźni boją się pieśniarek then, bo mają one kontakt ze światem ponadnaturalnym i widzą to, czego inni dostrzec nie potrafią- przeszłość, teraźniej­ szość i przyszłość. I są wykształcone . Niektóre z koleżanek Kit nie wyszły za mąż, co jest nieczęste wśród kobiet tajskich. Tajowie mówią, że pieśniarkę then można odróżnić po "dziecinnie lekkiej duszy". Szanowana pieśniarka oprócz wiedzy medycznej i umiejętności odprawiania rytuałów odznacza się łagodnym charakterem i uczciwością finansową. Musi być uzdolniona aktorsko, pięk­ nie śpiewać i ruszać się. Podkreślają, że od perfekcji wykonania ceremonii zależy pomyślność mieszkańców wioski. Ale ceremonie są również rozrywką w społecz­ ności, która nie ma dostępu do teatru, kina i telewizji. U Tajów bogowie, przodkowie i duchy są uczestnikami życia rodziny, asystują, radzą, karzą. Aby zachować dobrobyt i bezpieczeństwo, ludzie żyją w harmonii z porządkiem stworzonym i rządzonym przez siły ponadnaturalne. Kto naruszy pokojowe stosunki i porzą­ dek rzeczy, podpali las, zabrudzi rzekę, nie okaże respektu lub naruszy normy społeczne, sprowadza nieszczęście na siebie i swoich najbliższych. Na przykład kazirodztwo lub pozamałżeńska ciąża mogą być ukarane suszą lub powodziami, które mają zgubne skutki dla całej społeczności. W takich sytuacjach wzywana jest Kit, która ma moc pertraktowania z mieszkańcami zaświatów. W Nowy Rok Kit wędruje po domostwach �i odprawia rytuał zapewniający zdrowy i bogaty przyszły rok. Podczas uroczystości, przed posianiem ryżu, zaprasza Matkę Księżyc, by prosić ją o deszcz. Przed żniwami prosi o bogate zbiory i ochronę przed szkodnikami. Tajawie wierzą, że niektóre okresy życia są niebezpieczne. Kit wzywana jest więc, by przeprowadzić rytuał chroniący przez zgubnymi siłami kosmicznymi lub odwrócić nieszczęście zapisane w gwiazdach. Podróżuje również w zaświaty, by odszukać czyjąś duszę, która uszła z ciała, kogoś, kto został przestraszony, wędrował podczas snu i zgubił drogę powrotną lub został porwany przez demony. Sprowadza też do ciała duszę zgubioną podczas wędrówki po lesie. Odłączenie się jednej z dusz od ciała objawia się chorobą. Kit wraz ze swoją armią duchów walczy i pertraktuje z nimi o powrót duszy, czyli przywrócenie zdrowia. Jest również zapraszana przez ludzi, którzy chcą odnaleźć zgubione przedmioty lub zrozumieć przyszłość zapisaną w snach. ,,Wszystko przedstawia się tak, jak gdyby istniał jawedle którego każda rzecz musi przybyć na swoje miejsce w swoim czasie i którego przestrzeganie jest nad wyraz ważne. Podważa go każ­ de gwałtowne zjawisko, głównie zaś przejścia między tym a drugim światem, które mogą naruszyć równowagę, doprowadzić do niekontrolowanego wybuchu zgubnych energii, do niebezpiecznego zmieszania tego, co powinno pozostać oddzielone. Dlatego porody i agonie wzbudzają taki strach i wymagają tylu zabezpieczeń. Zakłócają bowiem ustalony porządek" - pisze francuski badacz mitologii Roger Caillois w książce Człowiek i Sacrum. Jednym z obowiązków Kit, która zna geografię zaświatów, jest odprowadzanie zmarłych do Krainy Przodków podczas rytuału nazywanego karmieniem zmarłego. Kit zaprasza mnie i Daniela, etnografa z Freiburga, byśmy wzięli udział w ceremonii, kiś porządek świata, którą opisuję poniżej. Wędrówka przez góry Van Quan Dwie wysłanniczki idą przez góry dystryktu Van Quan. Mieszkają w oddalonej o 10 kilometrów wiosce Chu Tuc Huyen, gdzie dziś w nocy zostanie odprowadzona do Krainy Przodków dusza zmarłego przed stoma dniami pana Tuana. Punktualnie o ósmej rano docierają do domu szamanki Kit, aby zabrać ją do wioski zmarłego. Wesoło witają się i pytają o zdrowie domowników. Cichy mężczyzna jak cień przemyka z kuchni, aby obsłużyć nowo przybyłe. One zmęczone piją zieloną herbatę, żartując i śmiejąc się. Szamanka siada ze skrzyżowanymi nogami przed ołtarzem i zapala kadzidła. Zasłania twarz purpurowym wachlarzem z papieru. Monotonnym głosem w języku Tajów prosi bogów o oczyszczenie jej i przedmiotów leżących na ołtarzu. Opowiada przodkowi pieśniarek then o swoich planach, pyta o pozwolenie na mobilizację armii duchów then. Prosi o wsparcie podczas dzisiejszej nocy. Następnie wzywa swą armię . Zaopatrza w zbroje, strzelby, naboje, sztylety, stożkowe nakrycia głowy, sztandary z wyszytym słońcem, księży­ cem i gwiezdnymi konstelacjami. Kit pakuje rytualne szaty, haftowane serwetki, kadzidła, sztylet, dzwonek o płaskim kielichu i wiązkę łańcuszków z okrągłymi dzwonkami do ręcznie wyszywanej, czerwonej, płóciennej torby z frędzlami w kolorze zielonym. Trzystrunową drewnianą lutnię dan tinh o kulistym pudle rezonansowym i smukłej szyjce owija materiałem. Przedmioty staną się instrumentem komunikacji z mieszkańcami zaświatów, batutą dyrygują­ cą armią then, orężem walki z demonami. Kit jest ubrana w codzienne ubranie - szerokie, czarne spodnie z jedwabiu i białą, bawełnianą bluzkę. Rytualne stroje będzie nakładała dopiero podczas ceremonii; są z nimi związane siły ponadnaturalne. Na czarne, aksamitne nakrycie głowy, charakterystyczne dla kobiet tajskich, Kit zakłada słomkowy kapelusz w kształcie stożka chroniący przed żarem słońca. Wyruszając z domu, trzykrotnie wstrząsa prawą ręką- z gracją nie do opisania, z hukiem otwiera i zamyka purpurowy wachlarz. Armia duchów then rusza z nią w drogę. Pomimo upału wędrujemy bez zatrzymania. Ogrody pachną bananami i grejpfrutami. Mijamy drewniane domy na palach o dwuspadowym dachu, galerii biegnącej dookoła i obszernej platformie dobudowanej od frontu, gdzie suszy się ziarno, a kobiety wykonują domowe roboty. Za nami, w bezpiecznej odległości, biegnie tłum dzieci zainteresowanych białą kobietą i dwumetrowym mężczyzną z brodą i w okularach. Z piskiem uciekają, gdy on odwraca się w ich stronę. Wysłanniczki dźwigają torbę i lutnię. Rozmawiamy o urodzie mężczyzn z wioski, do której idziemy. Gdy szamanka dowiaduje się, że jestem niezamężna, żarto­ bliwie oferuje pożyczeniem na wieczór bransoletki z jadeitu. Kobiety zapewniają, że czarodziejskiej biżuterii nie oprze się żaden mężczyzna. Mam szczęście, że jestem kobietą. Dzisiejsze obchody organizowane są przez kobiety, i to one będą jego głównymi aktorkami. Ale jest z nami Daniel. Speszony, gdyż nie czuje się w tym towarzystwie na miejscu. Tajki śmiało zerkają w jego stronę, a ich nastrój świadczy o tym, że "dobre maniery" dziś nie obowiązują. Proszą Daniela o pokazanie członka. Śmiejąc się do rozpuku, zastanawiają się nad możliwościami seksualnymi Daniela. Ale ile można dyskutować o męskim członku? Po kilku godzinach niekończącej się rozmowy o seksie, zaczynam się zastanawiać czy rozwiązłość nie jest rytualną częścią święta. W szale nadchodzącej nocy, podczas której dokona się przemiana surowego życia codziennego w czas odświętny, wszystkie wybryki i nadużycia będą dozwolone. Daniel coraz częściej spogląda w moją stronę, szukając wsparcia. Ja też się cieszę, że nie idę w nieznane sama. Oboje czujemy, że te tajskie żarty wcale nie są żartami. 154 �Magdalena Prosińska • KARMIENIE Przechodzimy przez przełęcz; po drugiej stronie zielona dolina. Szczyty gór o obłych kształtach są miękko porośnięte dżunglą. Dolne partie zamienione w tarasowe pola ryżowe i ogrody. Chaty na palach kryją się w bananowych zagajnikach. Zbliżamy się do wioski. Mimo że Kit udziela nam kilku informacji na temat rytuału, zaraz po rozpoczęciu ceremonii zrozumiałam, że i tak nie mam szans pojąć tego, co widzę. Gdyż każ­ dy gest jest ważny, każdy ruch wachlarza i lutni, każdy dźwięk. A podczas ceremonii z mistrzynią nie ma kontaktu. Nie wolno jej dotykać, nie wolno do niej mówić. Zresztą i tak nie usłyszy. Jest daleko, w podróży. Jeszcze z nami żartuje, ale jest coraz bardziej skupiona i nieobecna. Coraz bardziej wydaje się iść wyznaczonym szlakiem, poboczem drogi. Przeistacza się w mistrzynię rytuału. Zwalnia. Już za nami nie nadąża. Zaczyna stąpać inaczej. Jak gdyby tańczy. Unosi stopę w górę . Czubkiem pantofelka wywija w powietrzu. Zapala kadzidło. Rysuje nim w powietrzu chiński znak. Pałeczkę kadzidła wsadza za ucho. Twarz zasłania wachlarzem. Mówi zza niego niskim głosem. Czynności powtarza kilkakrotnie jak rytmiczny takt. Przygotowuje się na batalię dzisiejszej nocy. Buduje strefę ochronną, wyznacza ścieżkę w góry; "most", którym zmarły odejdzie do Krainy Przodków. Wspinamy się na wzgórze labiryntem ścieżek przez tarasowe pola. Chatka, w której spędzimy noc, ma gliniane ściany. Jest zbudowana bezpośrednio na ziemi. Oszczędność drewna świadczy o biedzie mieszkańców domu. Mam wątpliwości, jak odebrana będzie nasza wizyta w tak ważnym momencie. Pani domu wita nas serdecznie mimo spuchniętych od płaczu powiek. Niezapowiedziani goście wpisują się w scenariusz dnia, dodając mu niezwykłości. Ponadkulturowy refleks, stosunek do gościa, zaproszenie na czarkę zielonej herbaty i kieliszek wina domowej roboty pozwala nam znaleźć wspólny symboliczny język, mimo że należymy do innych światów. O godzinie czwartej po południu rozpocznie się ceremonia. Szamanka pomoże panu Tuanowi bezpiecznie dotrzeć i osiedlić się w Krainie Przodków. Będzie pertraktowała z bóstwami w sprawie pomocy w trakcie niebezpieczeństw wyprawy i przekonywała innych zmarłych, aby wpuścili pana Tuana. Kit sprawi, aby dusza zmarłego nie wyrządzała krzywd rodzinie, opiekowała się nią, była ambasadorem jej spraw w świecie bogów. Zmarły osiągnie spokój. Dla rodziny jest to wyjątkowy dzień. Jej członkowie, będą mogli poprzez medium z nim porozmawiać. Już od kilku dni w domu pana Tuana panuje zamęt. Kobiety z wioski pomagają wdowie w przygotowaniach do święta. W chacie na podłodze zbudowane jest miniaturowe miasto. Z kolorowej bibuły i bambusowych patyków. Domki, rynek. Na rynku miniaturowe stragany z jedzeniem, miseczkami, mebelkami, ubraniami. Różowy koń z różową grzywą z bibuły na ZMARŁEGO czterech sztywnych nogach z patyków. Wszystko ozdobne, zrobione starannie. Tajki siedzą grupkami na podłodze i cały czas wycinają. Miniaturowe żółte ludziki, które szamanka będzie rzucała w ogień demonom na pożarcie. Stosy papierowych pieniędzy, które weźmie pan Tuan na dostatnie życie wieczne i którymi Kit przekupi bogów, aby przepuścili ich dziś w nocy przez niebiańskie bramy. Papierowe łańcuchy, które ułatwią żywym kontakt ze zmarłymi. Mężczyźni konstruują drewniany podest, na którym odbędzie się ceremonia. Kit krąży dookoła swoim dziwnym krokiem. Mruczy. Fortyfikuje. Pani domu przynosi posiłek. Nasza tłumaczka Hay nie tyka jedzenia ani wina. Gdy zmarli są blisko, nie wolno jeść. Można zachorować. Wołanie duszy zmarłego Zmrok w tropiku zapada szybko. Nagle robi się czarno i spada temperatura. Stoimy przed chatą. Pod nami zatopiona w ciemności dolina. Nad głową niebo usiane gwiazdami i płaska twarz księżyca. Wokół góry. Podwórze rozświetlone jest pochodniami. Na ziemi rozłożone są tace z jedzeniem dla zmarłego i dla armii duchów then. Czarki z ryżem i mięsem. Ucięta głowa bawołu. Rodzina zmarłego wychodzi z domu ubrana w dłu­ gie szaty z białej gazy, z kapturami opadającymi na twarze. Wyglądają jak zmory. Rzucają się na ziemię. Dla okazania zmarłemu żalu płaczą. Lamentują. Lament odbity górskim echem powraca przed chatę, gdzie stoją mistrzyni wraz z dwoma uczennicami w krwawoczerwonych szatach i w rytualnych nakryciach głowy. Gotowe do rozpoczęcia wołania duszy zmarłego. Szamanka stoi w rozkroku. Asystentka po lewej stronie mistrzyni trzyma sztylet o szerokim ostrzu gotowa do zadania ciosu. Odstrasza demony, które mogą przyjść podczas wołania duszy. Z tłumu wychodzi przygarbiona staruszka. Poprzez nią przyjdzie pan Tuan. Mężczyźni ucinają giętkie drzewko. Na nim zawieszają ozdobny pojemiczek, w który wejdzie dusza. Wręczają go staruszce. Rodzina tarza się po ziemi i wyje. Włosy stoją na głowie. Wstrząsają mną dreszcze. Kit gra na lutni i śpiewa pieśń then. Zapala pałecz­ kę kadzidła. Pisze chiński znak w powietrzu. Zawieszony w przestrzeni błyszczy podświetlony pochodnią. Dym stopniowo unosi się . Znika. Przechodzi do tamtego świata; prowadzi pieśniarkę w podróż. Kit przestaje grać, wsadza kadziclełka za ucho. Następnie gwałtownie trzykrotnie z hukiem otwiera purpurowy wachlarz. Wzywa duszę do siebie. Osłania twarz wachlarzem. Rozmawia z duchem. Widać tylko jej pięk­ ne oczy. Zapada cisza. Kit wyjmuje dzwonek o płaskim kielichu i uderza w niego trzykrotnie metalową pałeczką. �Dźwięk niesie się po dolinie; drzewko w rękach starej kobiety zaczyna się wyginać. Staruszka zaczyna szarpać się jak oszalała. Wytrzeszcza oczy i szczerzy zęby. Podskakuje na dwóch nogach w kierunku domu. Czterech mężczyzn łapie ją i wprowadza do chałupy. Dusza pana Tuana uchodzi ze starej kobiety do pojemniczka. Podróż do Krainy Przodków Narracja misterium oscyluje na granicy tego i tamtego świata. Uczestnicy słuchają zawartych w słowach pieśni then wiadomości z dalekich krajów, siedząc wokół ołtarza. To, co rozgrywa się w niewidzialnej dla śmiertelników rzeczywistości, ma wpływ na ich życie. Szamanka niesiona pieśnią then i dymem z kadzideł podróżuje z towarzyszami niebezpieczeństw po niebiańskich terenach i napotyka nieludzkie postacie. Jednocześnie jej ciało jest wśród ludzi. Kit siedzi na podeście przed ołtarzem ku czci przodków. Dyryguje armią then, wykonując ruchy końcem szyjki lutni. Gdy wskazuje przed siebie, armia przekracza bramę. Gdy lutnia ustawiona jest pod kątem, armia przemierza równinę lub przekracza rzekę albo ocean. Również wachlarz jest instrumentem komunikacji. Otwierany z hukiem jest rozkazem dla armii, by podążać za przywódcą. Przy przekraczaniu rzek wachlarz służy za wiosło. Gdy szamanka udaje się z petycją do któregoś z bogów, zasłania wachlarzem twarz. Przed przejściem z jednego boskiego departamentu do następnego rozmawia z bogami. Opowiada o życiu pana Tuana. Płaci im, paląc papierowe pieniądze. Następnie nabiera na koniuszek wachlarza ryż i zsypuje go na ziemię. Ryż opada lekko i rozpryskuje się. Czynność powtarza trzykrotnie, żeby zmarły nie był głodny zgodnie z zasadą - jeśli masz ryż, nie jesteś głodny. Pieśń then opowiada o tym, że Kit i zmarły podróżu­ ją konno; armia then na koniach o różowych grzywach i na słoniach. Najpierw muszą przekroczyć Niebezpieczną Bramę. Wysłannicy pod dowództwem Najwyż­ szego Mandaryna zostają wysłani na zwiady. Mają sprawdzić trasę przejazdu i powrócić do Kit z raportem. dzwonkami przez cztery pomocnice siedzące w rogach podestu. Kit wybiera mnie na jedną z nich. Wiele godzin uderzam łańcuszkami w kwadratową, wyszywaną w tajemne symbole serwetkę, którą Kit rozłożyła u moich stóp. Szybko udaje mi się wyczuć rytm koń­ skich kopyt; bardzo specjalny ruch prawej ręki. Powoli wchodę w trans. W momencie przekraczania wrót jednego z królestw raptem pomiędzy nas na ołtarz wdziera się syczą­ ca kobieta z wyszczerzonymi zębami. Wstąpił w nią demon! Zamiast oddać demonowi duszę pana Tuana, Kit przekupuje go, paląc stertę żółte ludziki. Uciekamy po równinie waląc łańcuchami w rytm nadawany przez pieśń then. W takich momentach od cwału wierzchowców może zależeć pomyślność wyprawy. Krwawe ślady po łańcuszkach na palcach mojej prawej ręki wyryte podczas momentów galopu zaatakowanej armii, pozostały namacalnym dowodem, że to wszystko mi się nie przyśniło. Na pieśń then składają się setki wersetów śpiewa­ nych bądź recytowanych w różnych etapach podróży. Zaświaty obejmują bezkresne przestrzenie, a królestwa różnią się od siebie. Zamieszkane są przez najróżniejsze węże o nieziemskich rozmiarach i duchy o wielkich paszczach. Pojawiają się nazwy takie jak: Most Przeznaczenia, Ocean, Dżungla, Las Cykad, Kłaniający się Las Bambusowy. Wędrowcy składają ofiary w Królestwie Jadeitowego Cesarza, Boga Ziemi, Boga Matki, Boga Kuchni, Boga Nieszczęścia, Niebiańskich Generałów, Buddy Avalokitesvary. Na swej drodze mijają Trzy Dziwne Wioski - Bezdomnych, Upośledzonych i Hermafrodytów, Wioski Wdów i Wdowców, Tereny Bezchmurnego Nieba, Księżycowy Pałac, gdzie mieszka Księżycowa Królowa i piękne nimfy, które tańczą i śpiewają. Podróżnicy zatrzymują się, aby zaśpiewać miłosne pieśni i zarecytować wiersz. Szamanka, używając magii, musi pokonywać przeszkody. Przekroczyć morze, które chroni dostępu do najwyższego poziomu Niebios. Moja armia i koń docierają nad brzeg wody. Moje konie docierają na brzeg morza, Na morzu zawsze panuje burza. Najwyżsi Mandaryni Wykształceni wyruszają tłumnie. Mandaryni jadą na koniach o różowych grzywach. Szamanka jedzie na dużym, wysokim koniu. Nie używać Nie używać liści Idę do wioski na górze, aby nauczyć się magii. drzewa sosny do budowy szerokiej do budowy Otwórzcie drzwi natychmiast by wyruszyć na czas! Nauczyłam się magii przekraczania rzeki, Mam dekret Króla Niebios. Nauczyłam się magii przekraczania wody. Aby wypełnić złoty Poprzez przedzielenie wody na dwie dekret królewski, przemierzyć Duże trzy światy. konie i słonie wyruszają imponująco. Są tam Są tam węże wielkie jak pale domu. węże wielkie jak drzwi, Then wydaje uroczyste oświadczenia do armii duchów. Używam magii przekraczania, Wraz z armią w podróż by ofiarować czarki. Używam magii by Przemieszczają się z królestwa do królestwa w takt wystukiwany łańcuszkami z umocowanymi do nich części, buduję ścieżkę, Na brzegu burzliwego morza. Pierwsza mowa jest modlitwą do bogów, Aby łodzi, łodzi, przejść przez morze. W jednym z pierwszych etapów podróży oddział dociera do mitycznego targu, który został symbolicznie 156 �Magdalena Prosińska • KARMIENIE odtworzony w chacie. Pieśń then opowiada o miejscu pełnym wszelakich dóbr. Kit zabiera pana Tuana i swych rycerzy na zakupy. Kupują wszystko, czego bę­ dą potrzebowali w podróży i w Krainie Przodków. Pan Tuan zaznaje bogactwa, którego nie doświadczył podczas życia na ziemi. Zakupione na miniaturowym targu przedmioty zostają spalone. Z dymem przechodzą do niewidzialnego świata. Pod koniec ceremonii całe misternie zbudowane miasteczko, a także łóżko pana Tuana zostają z dymem wysłane w zaświaty. Pomiędzy kolejnymi etapami podróży Kit wycień­ czona posila się cukrem z przygotowanej na ołtarzu cukiernicy. Żona częstuje pana Tuana herbatą, którą nalewa do malutkiej czarki i podaje szamance na oł­ tarz. Wokół ołtarza siedzi tłum kobiet. Żujemy orzechy betelu z tytoniem. Krwawoczerwonymi resztkami spluwamy do specjalnej metalowej spluwaczki. Mię­ śnie rozluźniają się przyjemnie. Dym z kadzideł, po. chodni i lamp oliwnych gryzie w oczy. Pod glinianymi ścianami, w półmroku piją ryżowy alkohol mężczyźni. Przez cały czas kobiety próbują mnie namówić, bym wyszła za chatę z jednym z młodzieńców. Wykonują gesty kopulacji. Pokazują na migi ogromne rozmiary członka chłopaka. W miarę upływu nocy są coraz bardziej natrętne. W pewnym momencie próbują wycią­ gnąć mnie z chaty siłą. Boję się pójść do toalety. Nasza tłumaczka wróciła z podbitym okiem. Cudem udało jej się uniknąć gwałtu. Ale czy naprawdę gwałtu? Czy nie jest oczywiste, że kto włóczy się po ogrodzie w taką noc, szuka miłosnych przygód? Gdy w końcu wychodzę w ciemność, w poszukiwaniu toalety, rusza za mną dwóch chłopaków. Ukrywam się w bananowym zagajniku. Na szczęście po chwili chłopcy dają spokój poszukiwaniom. Również Daniel ma powodzenie. Grupa kobiet siedzi dookoła niego i daje znaki gotowości wyjścia w mrok. On jednak trzyma się męskie­ go towarzystwa, co oznacza picie ogromnych ilości ryżowego wina. Również szamanka znów rozlewa alkohol. Mam szczęście, że Europejki mają mocniejszą gło­ wę od Azjatek. Pornocnicy szamanki i gościowi z daleka znów nie wypada odmówić. Naszej tłumaczce Hay, która kierując się przestrogami matki, przez długi czas nie piła, tym razem nie udaje się wykręcić. Po wypiciu odrobiny wina zwala się na podłogę. Trudno mi uwierzyć w to, co widzę. Początkowo posądzam Hay o to, że udaje. Ale Hay naprawdę leży nieprzytomna, sina na twarzy. Czyżby aż tak zasugerowała się tym, przed czym ostrzegała ją matka? Kobiety zaczynają ją masować, delikatnie uderzać po policzkach. Ale to nic nie daje. Jej stan pogarsza się. Ogarnia mnie panika. Co ja zrobię w tej głuszy, gdzie nie ma lekarza. Przenoszą ją na łóżko, otulają ciepło, masują. Mówię do niej, staram się ją obudzić. Po półgodzinie zamieszanie przyciąga uwagę Kit. Kobiety coś jej w pośpiechu tłumaczą. Moje przerażenie wzrasta, gdy widzę szamankę na wpół ogarniętą transem zbliżającą się z igłą w palcach. Co ona chce zro- ZMARŁEGO bić?! Nie wiem, czy zaufać czy odgonić ją od łóżka? Ale co wtedy? Najbliższy lekarz mieszka 20 kilometrów stąd, a z Hay jest naprawdę źle. Kit podchodzi do głowy Hay. Dotyka ją palcem między oczami i szybko wbija między oczy igłę. Masuje palcami skronie. Hay odzyskuje przytomność. Na zaokrąglonych szczytach gór pojawiają się pierwsze promienie słońca. Szamanka i jej pomocnice tańczą. Na podwórzu słychać kwik zabijanych w ofierze świń i kur. Zaraz zaczną je gotować. Armia i pan Tuan posilą się po raz ostatni. Kit i jej towarzysze podróży docierają nad brzeg Drogi Mlecznej, wielkiej rzeki z czarującą scenerią. Oddział then musi siłą rekrutować przewoźnika, aby przekroczyć rzekę. Delikatne ruchy wachlarza naśladują wiosło. Rozżarzone kamienie pani domu polewa roztworem z ziół. W chacie robi się parno jak w łaźni. Pachnie ziołami. Oczyszczający prysznic na granicy następnego królestwa. Zaczynają się pertraktacje ze zmarłymi w sprawie "wizy" do Krainy Przodków. Duchy dostają ubrania; liliowe koszulki z bibuły zostają spalone. Po długiej, niebezpiecznej podróży pan Tuan zostaje doprowadzony do celu. Jego rodzina może być spokojna. Kit zatrzymuje oddział. Rozbraja, nakazuje uwolnić konie i słonie, które odważnie niosły ich na swoich grzbietach. Armia otrzymuje trzeci posiłek przed powrotem do kwatery głównej pieśniarki then. Tamta noc była dla mnie przeżyciem duchowym i estetycznym. Ceremonialność, oprawa plastyczna i muzyczna, mieszanina gestów, dźwięków, smaków, zapachów, emocji złożyły się na arcydzieło. Wspominam i mam przed oczami ubogą chatę na wzgórzu i wdowę, która rozmawia ze zmarłym mężem i której żal zostaje przynajmniej po trosze ukojony. Widzę twarze ludzi uczestniczących w misterium. Jest ono dla nich oknem na świat boski. Z jednej strony się go boją. Dlatego wzywają Kit i jej armię do pomocy zmarłemu w drodze przez zaświaty. Z drugiej pragną go poznać, naśladować, zbliżyć się do niego. Jest nierozłączną częścią ich życia. Słowa pieśni then pokazują bogatą wyobraźnię Tajów. Bogactwo, które podobnie jak dziedzictwo pozostałych 53 grup etnicznych Wietnamu, niechronione, niepielę­ gnowane, znika bezpowrotnie dzięki polityce komunistycznej, a także współczesnym zjawiskom globalizacji. A przecież to niezastąpione źródło pięknych historii, niezeksplorowane, mimo że mamy wiek XXI, mogłoby na przykład zainspirować niejednego współczesnego pisarza lub filmowca. Tak jak mitologie i eposy nordyckie i celtyckie, które były zawsze śpiewane bądź recytowane, zainspirowały J.R.R. Tolkiena, autora Władcy pierścieni. Narrację tej bogatej w przygody wojenne opowieści snutej na 1500 stronicach czyta się w tempie dziejących się wydarzeń. Słuchanie czytanej na głos wydaje się idealne do poznania przygód grupy bohaterów przemierzających nieznane krainy. Tak jak słuchałam relacji z wydarzeń mających miejsce w zaświatach otulacjących góry Van Quan. �l. Wysłanniczki, uczennica i Kit (druga od prawej strony) wędrują przez góry do wioski Chu Tuc Huyen na rytuał karmienia zma rł ego. 2. Krajobraz Van Quan, zaokrągl one szczyty gó r miękko porośnięte dżunglą. 158 �3. Rodzina zma rl ego ubrana w szaty z białej gazy. Fot. Daniel Apolinarski 4. Portret kobiety z wioski. 5. Rodzina nung 6. Mijany dom grupy etnicznej Nung. Chłopcy stoją przy sratu le psa, zwierzęci a czczonego przez Nungów, strzegącego wejścia do domostwa. 7. Ciekawskie dzieci przyglądają się przybyszom z daleka. �8. Gliniana chata wdowy po panu Tuanie, w której odbył się rytuał karmienia zmarłego. 9. Portret Kit w rytualnym stroju. lO. Kit i jej uczennica. Przygotowania do rytuału. 11. Uczennica Kit przed ołtarzem w swoim domu. 160 �Magdalena 12. Łóżko zmarłego, na nim tymczasowy o łtarzyk ze zdjęciem pana Tuana. Po prawej stronie widoczny ozdobny pojemniczek, w który zosta ła złapana dusza zma rłego. 13. Szamanka Kit i jej uczennice w trakcie odprawiania rytuału. Fot. Daniel Apolinarski Prosińska • KARMIENIE ZMARŁEGO �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dad31a340ec2295db06c9849d91004c.pdf 9c0c090aa7aea478adab6f964a31880a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1546 Title A name given to the resource Papież chodzi po Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.155-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prosińska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A PROSINSKA Warszawa PAPIEŻ CHODZI PO P O D H A L U Wielokrotnie podczas badań terenowych mogłam przekonać się jak trudno uchwytne są zjawiska dzisiejszej kultury. Narzędzia badawcze i schematy, którymi posługiwali się uczeni przestały być wystarczające do badania złożo­ nej współczesnej rzeczywistości. Informatorzy, których trudno znaleźć, bo już nie jest oczywiste kto na przykład jest autorytetem badanej grupy, często odpowiadają na pytania w sposób powierzchowny, bez przekonania, wymyś­ lają odpowiedzi na poczekaniu, silą się na oryginalność albo nigdy wcześniej nie zastanawiali się nad poruszanym zagadnieniem. Nie znają wielkiej sztuki dyskutowania o życiu na forum rodzinnym i publicznym - z zebranego mate­ riału nie da się odczytać jednoznacznej prawdy. Wyjątkowym doświadczeniem było więc dla mnie prowadzenie badań na Podhalu. Niezachwiana góralska pewność siebie, trwałość poglądów i umiejętność ich artykulacji powodują, że badacz nabiera pewności co do autentyczności materiałów zebranych w tere­ nie (choć z drugiej strony jako osoba obca - paniusia, ceperka z Warszawy - do dzisiaj nie jestem pewna, czy wszystkie wypowiedzi zrozumiałam prawi­ dłowo, czy nie dałam się zwieść góralskiemu sposobowi bycia, podszytemu dwuznacznością, humorem, gdzie każde zdanie, czy słowo ma swoiste, trudne do uchwycenia przez osobę nie mieszkającą w tej kulturze, znaczenie. Mam nadzieję, że powaga tematu nie pozwoliła moim rozmówcom na całkowite puszczenie wodzy wyobraźni i złośliwości). Biesiadowanie to ważny element kultury podhalańskiej. Nie będzie prze­ sadą stwierdzenie, że towarzyskość, gościnność, zabawa, dyskutowanie, picie, jedzenie to pojęcia-klucze przenikające wszystkie zakamarki życia górala. Ważną podhalańską postacią historyczną jest Jan Krzeptowski Sabała, góral­ ski bajarz. Jego nazwisko pojawiało się w trakcie wywiadów. Ten człowiek-legenda słynął jako ten, który potrafił w długie zimowe wieczory zabawiać zebranych ciekawymi opowieściami o przygodach np. podhalańskich bohate­ rów - zbójników. Zdarzało się, że w trakcie wywiadu ktoś mnie zapytał, czy opowiada interesująco, czy przypadkiem opowieści innych nie były ciekawsze. Po zapewnieniu że nie, zaczynał mówić z jeszcze większą przyjemnością. Sia­ daliśmy wygodnie, praca zostawała odłożona na potem, zaczynała płynąć historia z zamierzchłych czasów: No, Tata był znajomom z Papieżem z dawna... �156 MAGDALENA PROSIŃSKA Byli zadowoleni, że mogą mnie zachwycić umiejętnością snucia pięknych i cie­ kawych opowieści. To przecież na Podhalu sztuka z dawna ceniona. Opowia­ da się o czynach dzielnego Janosika, o życiu partyzanckim i o niezwykłości Papieża. Ale przede wszystkim opowiadali o sobie. W góralskich rozmowach istnieje postać, która wywołuje wielkie emocje - Ojciec Święty, który jest swoim człowiekiem - góralem. Jego losy są z uwagą śledzone: Ludzie już nad tym perswadowali, że On człowiek dobry i że chyba zostanie Papieżem, Jak przyjdzie niedziela to wszyscy o Nim mówią, ugadają nad tym, że On to sycko przyjął na siebie i dał radę i błogosławił. Mówi się o nim nie tylko w dzień święty, jest wśród ludzi w powszednim życiu: Jak się dowiedzieli, że Ojcem Świętym będzie Polak to dzwony biły wszędzie i ludzie jedni gonili do drugich. A słyszeliście - leciało się opowiadać - że mamy Papieża, Ojca Świętego i w dodatku Karola Wojtyłę! Wielkie to było przeżycie. Wnuczki jednej z informátorek, obecne przy wywiadzie, po wyjściu z chałupy babci powtarzały całymi zdaniami fragmenty jej wypowiedzi. Mówiły, że słyszały to już sto razy. Przy każdej rodzinnej okazji babcia opowiada o tym, jak w mło­ dości spotkała Papieża w górach... Na pytania kwestionariusza otrzymywałam odpowiedzi pewne. Można powiedzieć, że poszczególne wypowiedzi czerpały z ogólnogóralskiego poglądu ukształtowanego podczas wieloletnich dyskusji. Rzadko zdarzały się rozbieżności zdań. Miałam ułatwione zadanie, bo nie trzeba było zmuszać ludzi do rozmowy. Temat mieli obgadany, był dla nich ważny i istniał w codziennej rzeczywistości. Gdy formułowałam pytanie w spo­ sób niezrozumiały lub gdy pytałam o sprawy, na temat których informator nie miał wyrobionego zdania, nie wahał się powiedzieć: Nie radziłem się na ten temat, nie miałem takiej dyskusji - 70-letni mężczyzna z Witowa na jedno z pytań, które było dla niego zaskakujące, a w innym miejscu rozmowy: Nie, ja takiego nie słyszał tu, to nie mogę gadać. Wszystkie góralskie sprawozdania były na podobnym poziomie emocjonal­ nym, tzn. wszyscy kochają Papieża, pielgrzymka 1997 roku była dla nich ważnym wydarzeniem. Rozmawiałam z kilkoma starymi góralami, np. ze wsi Ząb. Byli pewni siebie, mieli ukształtowane poglądy, można powiedzieć, mniej zakłócone przez nowoczesność. Nie wstydzili się wiary w nadprzyrodzone moce, nie dystansowali się do udzielanych odpowiedzi, mniejszy wpływ miała na nich telewizja, wielu z nich nie ukończyło szkoły podstawowej i pamiętali czasy, kiedy boso szli raz w tygodniu na targ do Zakopanego. Wypowiedzi informatorów średniego pokolenia nie zawsze były identyczne z tym, co opowiadali starcy. Różnice wynikały z tego, że ci pierwsi byli np. po studiach w miastach poza Podhalem - to znacznie zmieniło perspektywę ich wypowiedzi. A niektórzy, szczególnie młodzież, mówili z większą podejrzliwością, że być może z nich szydzę, gdy pytam o to czy Papież jest święty. Uczennica liceum plastycznego miała indywidualne podejście do spraw religijnych, zgodność z własnym sumie­ niem była jej kryterium moralności. Starsi ludzie z wykształceniem podstawowym odczuwali pielgrzymkę przede wszystkim jako spotkanie całej społeczności. Jedna góralka, studentka, krytykowała starszych za zamiłowanie do spędu i pokazywania �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 157 się na mszy świętej. Były osoby po studiach, np. organizatorzy pielgrzymki z ramienia Urzędu Miasta, którzy o postaci Papieża mówili w odniesieniu do wydarzeń historycznych i porównywnali go do postaci z historii Polski bądź świata. Organizację przyjazdu Papieża uważali za misję historyczną. Wyobrażenie dzielnego męża, wojownika wzbogaconego o elementy wzoru chrześcijańskiego, który przybędzie, aby wyzwolić ojczyznę spod zaborów jest jednym z głównych wątków polskiej literatury X I X wieku. Maria Janion uważa, że dzisiejsze postawy Polaków wobec historii najnowszej wciąż sięgają korzeniami romantyzmu (Janion, Żmigrodzka 1978, s. 567). Podobne wnioski płyną z pracy magisterskiej Kingi Łozińskiej, studentki z Krakowa: Romantyczny styl odczuwania ciągle odpowiada na grupowe zapotrzebowanie, określa rodzaj narodowych zachowań, nadaje kształt zbiorowej wyobraźni. Teksty będące popularną realizacją XIX-wiecznej ideologii, mimo że posługują się głównie kliszami i stereotypami, świadczą o trwałej sile romantycznego sposobu myślenia i odczuwania, odciskającego swój ślad w polskiej kulturze masowej (Łozińska 1990, s. 45). Autorka pisała pracę poświęconą romantycznemu wizerunkowi Papieża, analizując również teksty z Podhala. Więc najpierw były zabory i romantyzm, później I I wojna, jeszcze później 50 lat komunistycznego zniewolenia, które w opinii górali zakończyło się w momencie, gdy Karol Wojtyła został wybrany na Papieża. A wolność cenią oni ponad wszystko. Był im potrzebny bohater (w dalszej części pracy prezen­ tuję materiały z Podhala, które świadczą o tym, że góralskie pojęcie bohater nie do końca pokrywa się z wyobrażeniem Papieża z opowieści górali. Ja, badacz, użyję do analizy zjawiska pojęcia bohater kulturowy), tym bardziej, że przez wiele lat nie wolno było mieć takich bohaterów. Chcieli, by był to ktoś wyjątkowy, o kim powiedzieliby, że wywodzi się z ich ojczyzny, że uratował ją i cały świat - kogoś, z kim mogliby się utożsamiać. Papież jest identyfikowany ze sprawą narodową, spełnia rolę mesjańską, co wyraźnie odczuwa się w rela­ cjach górali, grupy o silnej megalomanii regionalnej. Bohater kulturowy to konstrukcja teoretyczna. Przy analizie materiałów odwołałam się do pojęcia, o którym pisał Eleazar Mieletyński w Poetyce Mitu: Aktom pratworzenia odpowiadają w archaicznych mitologiach bohaterowie, żyjący i działający w czasach mitycznych; nazwijmy ich praprzodkami-demiurgami - bohaterami kulturowymi [...] W tym zespole podstawowy element stanowi praprzodek - rodu, fratrii, plemienia. Ten ostatni bywa czasem uważany za przodka całej ludzkości, ponieważ w świadomości wspólnoty pierwot­ nej granice plemienne pokrywają się z ogólnoludzkimi. Praprzodek-^lemiurg-bohater kulturowy całkowicie w zasadzie modeluje społeczność pierwotną utożsamianą z „prawdziwymi ludźmi" (Mieletyński 1981, s. 221). Model bohatera kulturowego w Poetyce mitu odnosi się w dużej mierze do pozaeuropejskich mitologii archaicznych, co nie oznacza, że tylko do ich interpretacji można go stosować. Również Magdalena Zowczak opiera się nie tylko na polskim micie bohaterskim, który - jej zdaniem - nie rozwinął się w pełni. Konstruując kulturową kategorię bohatera autorka sięga do mitów �158 MAGDALENA PROSIŃSKA europejskich, co później pomaga jej zinterpretować wyniki współczesnych badań prowadzonych na polskiej wsi. Jej zdaniem, antynomie takie jak: śmiertelność-^iieśmiertelność, siła-słabość, wolność-uległość, władza-podporządkowanie, wiedza-niewiedza określają kategorię bohatera i zakres jego działań. Bohater znajduje się na przecięciu tych podstawowych dla ludzkiej egzystenqi i ogranicza­ jących ją granic - mit bohaterski jest paradygmatem ludzkich możliwości. Bohater to ten, który przekracza granice człowieczeństwa (Zowczak 1991). Jako że bohater kulturowy jest ogólną, ponadczasową kategorią myślenia ludzkiego, pomógł mi uporządkować materiały zebrane na współczesnym Podhalu. Mitycz­ ny heros - bohater kulturowy - dobroczyńca, zbawca, obrońca ludzi, uosobienie porządku-kosmosu, nauczyciel kultury, który modeluje społeczność, postać, która oscyluje na granicy sakralnego i niesakralnego, przypomina Papieża z opowieści góralskich - tego, który wywiódł swój lud ukochany z „Czerwonej niewoli", Ojca Świętego, który posiada magiczną władzę pośredniczenia między góralami, „prawdziwymi ludźmi", (Mieletyński 1981, s. 221) i Bogiem. Od tego najważniejszego pośrednika zależy ich pomyślność - oddają mu więc cześć, obdarowywują go, składają hołd, obiecują posłuszeństwo, stosują się do wyzna­ czanych przez niego lub poprzez niego praw. On błogosławi ich rodziny i gospodarstwa, uzdrawia, godzi, jednoczy. Góralskie opowieści o „Papieżu-wędrowniczku" przypominają apokryficzne historie o Panu Jezusie i Świętym Piotrze, którzy chodząc po świecie zaglądali do biednych wiejskich chat, testując moralność i gościnność mieszkających tam chłopów, których później nagradzali bądź karali. Górale opowiadają o tym, jak Papież został wysłany przez Pana Boga na „niskość ziemi" jako następca Pana Jezusa, aby nawracać ludzi przed końcem świata. W trudnym zadaniu wspiera go Matka Boska. Dokładniej o tym pisałam w rozdziale I V pracy magisterskiej Opowieści o życiu Ojca Świętego (patrz: Biblioteka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW), który jest próbą opisania bohaterskiego życia Papieża-górala. Opowieści mówią o jego niezwykłości, o wędrówkach po świecie, o naprawianiu go, zbawianiu, urządza­ niu. Gdy zaczął przyjeżdżać na Podhale w młodości i potem, gdy już został Papieżem, wszystko zaczęło się zmieniać - zwyczaje, moralność, Polska, czyli Podhale, odzyskała wolność: Ojciec Święty z komunizmem, walczył wiarę kato­ licką zakładał i kapitalizm przywracała Zaraz jak tu Papież był pierwszy raz, zaraz na następny rok już zaczyna się zmieniać, Solidarność powstała. Papież trans­ formuje świat, przetwarza chaos (komunizm, laicyzacja?) w nowy lub może w bardzo stary (już raz stworzony - przez Chrystusa, czy samego Boga Ojca), tylko dawno zapomniany przez niedoskonałych ludzi porządek: Przeszedł Papież po Podhalu pod góry, to już ludzie mają inne poglądy życia, ludzie pozmieniali się, zmieniają się. Papież-pielgrzym wędruje po świecie i sprawia by był idealny: On ma odwagę, wszędzie jedzie gdzie są wojny. Przez Niego się dużo rzeczy dzieje w świecie, nie na gorzej tylko na lepsze. Rozdział I I I mojej pracy, Święta przestrzeń, to przewodnik po miejscach związanych z Ojcem Świętym. Niektóre z nich były święte z dawien dawna i w naturalny sposób łączone są z osobą Papieża. Należą do nich kapliczki, �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 159 stawiane w miejscach objawienia się Najświętszej Panienki, które odwiedzał podczas swoich młodzieńczych wypraw w góry (kapliczka na Wiktorówkach, kaplica w Dolinie Chochołowskiej, sanktuarium w Ludźmierzu). „Zgodnie z tradycją polskich bohaterów i świętych, Jan Paweł I I nieustannie daje świade­ ctwo szczególnemu kultowi Matki Boskiej" (Zowczak 1991). Inne stały się święte za jego sprawą niedawno, gdy wsie Skalnego Podhala dotknął swoją stopą czy wzrokiem - mówi 30 letni z-ca burmistrza (kapliczka pod Turbaczem). Natrafiamy na szlaki, którymi wędrował zostawiając za sobą niezatarty ślad. Nazywane są odtąd papieskimi (szlaki papieskie w Chochołowskiej, czy z Za­ kopanego przez Gubałówkę i Ząb do Ludźmierza). Zobaczymy kościoły zbudo­ wane jako wotum dziękczynne za ocalenie jego życia (sanktuarium na Krzeptówkach), kaplice powiększone dla upamiętnienia wizyty tego najważniejszego z gości (kapliczka na Gubałówce). Fakt odwiedzin często wystarczy, nawet jeśli Karol Wojtyła nie był jeszcze wtedy najwyższym namiestnikiem Kościoła, choć takie wydarzenia mają szczególne znaczenie. Gdy mowa o wizytach biskupa, czy nawet młodziutkiego studenta z Krakowa, informatorzy mimo wszystko używają określenia „Ojciec Święty" w ten sposób dodając owej chwili ważności. Nie sposób wymienić wszystkich, bo Papież, wędrując po Podhalu, zostawił w ludzkiej świadomości niezliczone ilości momentów i miejsc, gdzie codzienność zetknęła się z jego mocą. Gdy sacrum styka się z naszym codziennym otocze­ niem, uwzniośla je. Polny kamień, strumyk lub ścieżka zaczynają błyszczeć jakby za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Nabierają nie-zwykłości, tajemni­ czości, robią się groźne i pociągające - przestrzeń staje się niejednorodna. Ale w tym samym czasie to nieznane groźne sacrum, które zamieszkało obok ludz­ kiej siedziby przybiera postać figurki Matki Boskiej przypominającej kobietę góralską, zaczyna być trochę bardziej swojskie. Teraz obserwuje z bardzo bliska codzienne uczynki człowieka, który musi stosować się do reguł ustanowionych przez to sacrum. Wędrując po znajomych zakątkach Zakopanego i okolicz­ nych wsi, szlakami górskimi, słuchając opowieści mieszkańców tutejszej ziemi odkrywamy zupełnie inny wymiar. Miejsca, w których pod wpływem kon­ taktu z Ojcem Świętym zaszła dogłębna zmiana, zamieszkała w nich jego świętość, a ludzki stosunek do nich uległ przemianie. Bohater kulturowy po­ siada bowiem umiejętność porządkowania przestrzeni. Miejsca jego wizyt stają się niesamowite. Są to pomosty między światem ludzkim i światem świętych - oknem na świat boski. T u człowiek kontaktuje się ze świętością, ma szansę spojrzeć w jej prawdziwe oblicze. Święty, bohater - te określenia mogłyby się wydać najbliższe, jeśli chcieli­ byśmy znaleźć dla Karola Wojtyły odpowiednio opisaną w kategoriach infor­ matorów przegródkę. Jednak w ich kategoriach te pojęcia są czasem zbyt wąskie, a czasem zbyt szerokie w odniesieniu do tej postaci, w niektórych miejscach sprzeczne z jego wizerunkiem, bądź z portretem własnym grupy. Ich formaty - święty-katolicki i góralski bohater-łotrzyk, zawsze z którejś strony okazują się niedopasowane. Z jednej strony ludzie mieli wątpliwości, czy Papież jest bohaterem, bo widzą go jako osobę idealną, blisko związaną �160 MAGDALENA PROSIŃSKA z sacrum, pozbawioną wad, którymi odznacza się góralski bohater, z drugiej mają wątpliwości, czy jest święty - jest za bardzo swój (a swojskim, czy bohaterem nazywają też Janosika i jego/ich własne „przysmyki"). Portret własny grupy i wizerunek jej przedstawiciela muszą się ze sobą pokrywać. „Ten ostatni bywa czasem uważany za przodka całej ludzkości, ponieważ w świado­ mości wspólnoty pierwotnej granice plemienne pokrywają się z ogólnoludzki­ m i " (Mieletyński 1981, s. 221). Jan Paweł I I , postać współczesna, wymyka się tradycyjnym podhalańskim schematom. Moja praca magisterska jest próbą odpowiedzi na pytanie o elementy, jakie złożyły się na mitologizację osoby Karola Wojtyły, człowieka uosobiającego pewne idee i nadzieje, który pojawił się w sprzyjającej sytuacji politycz­ nej. Jakie jest miejsce Papieża w podhalańskiej kulturze? Jak przeplatają się w jego postaci świętość i swojskość? Jak chcą górale, aby ich widzieć w kon­ tekście rozmów o Ojcu Świętym - tożsamość kształtowana wobec sacrum, czy sacrum kształtowane przez tożsamość? Jak te dwa wizerunki - tożsamość i sacrum - są do siebie dopasowywane? Sytuacja polityczna w Polsce w dniu konklawe oraz w momencie, gdy Jan Paweł I I przyjechał na pierwszą pielgrzymkę do ojczyzny w 1979 roku, a także jego image spowodowały, że na Podhalu, regionie o specyficznej historii i kul­ turze, zdobył niezwykłą popularność: My Go kochamy jak Chrystusa, tak Jego. W fantastycznych obrazach mitologii odbijają się szeroko realne obrazy otaczającego świata. W takim odzwierciedleniu rzeczywistości w micie zawarta jest nawet szczególna „pełnia", jako że wszelkie - nawet najmniej istotne - realia naturalne i społeczne muszą być zakorzenione w micie, winny znaleźć w nim swoją przyczynę, uzasadnienie i sankcję (Mieletyński 1981, s. 211). Mityczny wizerunek Jana Pawła I I charakteryzuje górali - ich tęsknoty, nadzieje, których następstwem jest mityczny portret osoby uważanej za na­ stępcę Jezusa, ale jednocześnie swojskiej - człowiek gór, który przeszedł wszyst­ kie tatrzańskie szlaki i spędził wśród górali wiele momentów swojego dawnego życia. Wracając do królestwa młodości ukradkiem ociera łzę. Cienka linia góralskich opowieści oscyluje między dwoma biegunami - sacrum i profanum. Zbliżając się raz do jednego, innym razem do drugiego, opisując osobowość, która wpisuje się w góralski etos. ŚWIĘTY CZAS Przewinął się przed nami wielki barokowy teatr, podczas którego dokonywała się magiczna przemiana życia codziennego w czas odświętny, uroczysty (Rożek 1976, s. 263)*. Opisując kilkudniowy pobyt Jana Pawła I I na Podhalu 4-7 czerwca 1997 r. starałam się pokazać jak sięgające starożytności, europejskie tradycje witania, oddawania czci wielkim postaciom (bramy tryumfalne, dekoracje, hołd, uro* Cytaty z gwiazdką pochodzą z siążki Michała Rożka (1976). �161 PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU czysty przejazd) zostały zsynkretyzowane podczas tej pielgrzymki. Chciałam oddać atmosferę wielkiego święta przyjazdu króla i zbawcy na Podhale - cza­ su zawieszenia życia codziennego, czasu uniesienia i demonstracji narodowych tęsknot. Góralskie święto można opisać w kategoriach communitas (Turner 1978). Pielgrzymka została uznana za ważny moment otwierający nowy etap historii regionu. Mircea Eliade nazwałby go czasem prapoczątku. Rocznica jest uroczyście obchodzonym świętem, podczas którego wydarzenia z 1997 r. są odtwarzane z wielką pieczołowitością. Myślę o tamtych dniach i mam przed oczami mieszaninę barw, dźwięków, gestów. Ważne było przeżycie duchowe, ale także jego niezbędne dopełnienie - ceremonialność, oprawa plastyczna i muzyczna, które stworzyły arcydzieło - wielkie święto ludowej gromady. Póbowałam znaleźć sens obserwowanych zdarzeń i ludzkich zachowań, zastanawiałam się, jaka jest ich natura, dlaczego są takie. Uczciwie muszę przyznać, że podniosła atmosfera i ogrom wydarze­ nia nie pozostały bez wpływu na moje uczucia. Znalazłam się w niesamowitym jak świat na scenie teatralnej otoczeniu, z którego atmosfery starałam się czerpać pełną piersią. Podhale zmieniło się nie do poznania. Krótkie chwile, podczas których Papież pojawiał się na ulicach miasta i wiosek w swoim zamkniętym niczym laboratoryjna klatka pojeździe, graniczyły z szaleństwem. Nie wiadomo skąd zbierały się nagle setki gapiów, którzy uwieszeni na usta­ wionych wzdłuż drogi barierkach niecierpliwie oczekiwali na przejazd. Na jego widok wpadali w amok wymachując wszystkim, co znajdowało się pod ręką, krzyczeli, płakali, doznawali olśnienia, aby w chwilę później uspokoić się i z nową siłą życiową rozejść, pozostawiając ulicę pustą, trochę zaśmieconą. Żałowali, że bliskie spotkanie trwało tylko moment. Ojciec Święty popatrzył/ nie-popatrzył w ich stronę, pobłogosławił/nie-pobłogosławił, już zniknął. W dali słychać jeszcze hałas, widać ruch, powiewają chorągiewki, żółte czapki w górze - teraz przejeżdża na tamtym odcinku drogi, podczas gdy ten po­ wrócił do normalności. Jeszcze raz biegnijmy za nim, śledźmy go, być może uda się na niego zaczaić! Od przyjazdu była taka atmosfera, że pracą to się nikt nie przejmował, tylko w tą i w tamtą ludzie latali za Papieżem. Ludzie pielgrzymowali na różne sposoby - na piechotę, samochodem, samolotem z Ameryki. Przeżywali mszę świętą za sprawą radia i telewizora. Góralski świat deklarujący konserwatyzm okazał się rozczłonkowany, jak mozaika w kalejdoskopie. Wydarzenia rozgrywały się blisko mnie. Obserwacje prowadziłam sama i nie potrafię pokazać ich „z lotu ptaka' . Zdam więc mój własny raport - obraz widziany z perspektywy jednostki w tłumie. Równolegle do wypowiedzi góralskich umieściłam opisy wjazdów ważnych osobistości do Krakowa doby baroku oraz na XIX-wieczne Podhale. Może przez niektórych uznane zostaną za nieprzystawalne, za mgłą rysują fragmenty historii, sugerują raczej i nie nadają wydarzeniom trójwymiarowej głębi, pro­ wokują, a nie objaśniają wprost. Wszystkie relacje opowiadają o uroczystym wjeździe ważnych osobistości, można powiedzieć tryumfujących władców, którzy otrzymali władzę od Boga i o hucznym powitaniu przez mieszkańców 5 �162 MAGDALENA PROSIŃSKA miasta, o budowie bram tryumfalnych, oddawaniu czci, hołdu, dawaniu poda­ runków, strojeniu dróg. Wykorzystałam fragmenty książki Michała Rożka (1976). Opisuje on wjazdy koronacyjne, ślubne, pogrzebowe, a także wizytacje legatów papieskich, np. Hipolita Aldobrandiniego, późniejszego papieża Klemensa V I I I , który w 1588 r. wjechał do Krakowa na osiołku witany przez tłumy po obu stronach drogi. Schemat wjazdu obejmował powitanie [...] przez okoliczne satelitarne miasta, dalej przejazd ulicami [...] przez dwie bramy tryumfalne, obustronnie ozdobne, potem pogrzeb poprzednika, ekspiacyjną procesję na Skałkę, koronację, w której miasto nie uczestniczyło i na zakończenie homagium na Rynku kończące się fajerwerkami (Rożek 1976, s. 263). Autor pokazuje strukturę tradycyjnych XVII-wiecznych wjazdów. To po­ mogło m i uporządkować materiał zebrany na Podhalu i zauważyć historyczne odniesienia. Czterodniowy pobyt Ojca Świętego w Zakopanem przypominał mi schematem te uroczystości: miesiące przygotowań, wielki przejazd przez okoliczne wioski i miasto, bramy tryumfalne, homagium na rynku, czyli Hołd Górali Polskich, wygłaszany donośnym głosem przez przystojnego burmistrza. Nawet jeśli każdy góral powie, że hołd był czysto góralski, ja widzę Kmicica klęczącego przed Janem Kazimierzem i wierzącego w moc Najjaśniejszego Pana, który wrócił do Ojczyzny, aby ją ocalić od zagłady. Król, ojciec i obroń­ ca, Kmicic gotów poświęcić życie, aby go ratować. Ale przede wszystkim, to przepych i barwność pielgrzymki wydały mi się iście barokowe. Wykorzystałam również fragmenty pamiętników pierwszego zakopiań­ skiego proboszcza, górala, ks. Józefa Stolarczyka, spisywanych od 1848 roku, wydanych w roku 1997. Stolarczyk wspomina przyjazd biskupa Albina Duna­ jewskiego w roku 1886 do Zakopanego i huczne powitanie tej ważnej persony przez mieszkańców miasta. Jakże podobne są jego relacje do rzewnych wspom­ nień wizyt Wyszyńskiego i Wojtyły, które znajduję w swoich materiałach. Wjazdy należały do ulubionych widowisk w okresie baroku. Były uro­ czystościami państwowymi, wzorowano je na rzymskich i nowożytnych po­ chodach tryumfalnych, obliczonych przede wszystkim na efekt propagandowy i wizualny. W uroczystych wjazdach uczestniczyło całe społeczeństwo, aby obejrzeć barwne widowisko i no­ wego monarchę. Wszystkie wydatki związane z wjazdem i hołdem pokrywało ze swej szkatuły miasto, rozumiejąc ich konieczność i propagandowy charakter. Zdawano sobie też sprawę, że dzięki nim można zapewnić sobie przychylność nowego monarchy i uzyskać przy tym potwier­ dzenie dotychczasowych przywilejów, a w przyszłości nowych (Rożek 1976, s. 263). Władze Zakopanego podkreślają, że Ojciec Święty przyjechał na ich zapro­ szenie. Trasy przejazdów Jana Pawła I I po Podhalu, hołd, msza pod Wielką Krokwią i uroczysty przejazd z Zakopanego do Ludźmierza, były starannie wyreżyserowane. Spodziewano się, że w trakcie jego obecności, drogi, wioski, ludzie i ich gospodarstwa otrzymają liczne łaski i błogosławieństwa. W ukła­ daniu schematu brał udział Urząd Miasta Zakopane i władze kościelne. Do zaprojektowania oprawy ideowej i plastycznej papieskiej pielgrzymki zatrud- �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 163 niono znanych artystów, intelektualistów i rzemieślników. Pracowały setki ludzi: Spółki są tutaj takie gminne, drzewo mają ludzie, drzewo z lasów prywat­ nych dawali. No inni mieli zrobić co innego. Każdy ksiądz był wyznaczony do innego zadania. U nas w Kościelisku więcej wsi jest to zwieźli drzewo i od­ powiadali za budowę sektorów. W kościele było ogłoszone. Szkoła odpowiedzial­ na była za ołtarz. Przygotowania rozpoczęły się wiele miesięcy wcześniej. Brali w nich udział nie tylko opłaceni specjaliści, ale cała góralska społeczność. Relacje mówią o entuzjazmie, jaki panował w trakcie pracy, w którą ludzie wkładali serce, czasem duże pieniądze: Ze wszystkich domów porządkowi po­ szli, a każdy góral od nas z drewna robił. Tu na Gubałówce zrobiliśmy Mu piękne oscypki i orkiestra grała, ale On nie mógł się zatrzymać. [...] Wszystko dla Niego. Z ogromnym entuzjazmem, jakby to był sam Bóg, myli chałupy, spowiadali się, sprzątali nawet jak koło ich domu nie jechał, na najwyższy poziom nawieszali po płotach [na płotach wstążki, flagi, zieleń - МР]. Szyły sobie góralki staroświeckie stroje. Z wypowiedzi informatorów wynika, że podczas przygotowań, modlitw w kościołach i odmawiania różańca w intencji pomyślności pielgrzymki, który wędrował po podhalańskich wsiach przez pół roku, w społeczności zapanowała zgodność: Tu po wsi mieliśmy różaniec od domu do domu i niektórzy ludzie się tak nienawidzili. Takie kłótnie jakieś i na starość jedna sąsiadka się mściwa zrobiła. Miał przyjść różaniec niby od sąsiadki do nas, a od nas do tamtej. Ona powiedziała, że nie będzie brała różańca od nas. Przyszła druga sąsiadka i ja do niej mówię, że ja pójdę do tamtej po różaniec, pochwalę Pana Boga. [...] Przecież Ojciec Święty w Polsce, my musimy wszyscy mieć zgodę. Potem ta sąsiadka powiedziała tamtej i ona przyszła z mężem po ten różaniec. Ja jom ucałowała, powitała, witojcie, dawnoście u nas nie byli. Teraz już jest zgoda i rozmawiamy i przez podwórko przechodzimy, ale do mojego się nie odzywa. On ją przeprosił, a ona nie, to jest nieładnie. Ojciec Święty tu w Polsce, żeby nie dopilnować, żeby się pojednać. Po to Papież przyjechał, żeby nas zjednoczyć wszystkich, bo nie ino my, ale na całym świecie tak jest. Pano­ wało przekonanie, że podczas pielgrzymki musi zapanować zgoda, harmonia i porządek, mówiąc słowami Victora Turnera - communitas. Pojechałam do Zakopanego kilka dni przed pielgrzymką, obawiając się utrudnień w komunikacji. Słyszałam, że drogi mają być zamknięte. Zgodnie z prawami rynku ceny za nocleg poszły w górę. Specjalne komunikaty radziły mieszkańcom Zakopanego zrobić zapasy prowiantu na najbliższe dni. Oczeki­ wano najazdu, a ja miałam dziwne jak na taką okazję skojarzenia - odcięte od świata miasto w czasach... np. wojny {Ten pobyt to dla nas wstrząs większy niż wojna), ale ludzie byli szczęśliwi. Domy, płoty, słupy, samochody poubierane - powiewają papieskie i pol­ skie flagi, wszędzie kwiaty, sztuczne bądź prawdziwe, okna „umajone" z wiel­ ką starannością. Stoją w nich ołtarzyki z portretami Ojca Świętego. Obrazki przywiezione z Rzymu są bardziej święte od tych z veritasu w Zakopanem, czy Nowym Targu. Jeszcze nie przyjechał, a już jest obecny. Przez cały czas jak był Ojciec Święty to my musieli trzymać obraz w oknie i kwiatami ustroiła. Do okna �164 MAGDALENA PROSIŃSKA był twarzą i to wszędzie po oknach było. Niektórzy mu nawet świeczkę zaświecili w oknie i piknie było w każdziutkim domu, nie bylo jednego domu. Nawet jak jeszcze idę gdzieś przez wieś to jeszcze nie sprzątane, jeszcze jest w oknie widok Ojca Świętego [...], a w kościele Ojciec Święty po prawej stronie wystawiony był. W każdym podhalańskim domu znajdziemy kapliczkę. Wśród innych świę­ tych będzie tam obrazek z podobizną Ojca Świętego, ustawiony obok Pana Jezusa i Matki Boskiej - Ludźmierskiej najczęściej w okolicach Ludźmierza, Fatimskiej w sąsiedztwie Sanktuarium na Krzeptówkach, Częstochowskiej w wioskach otaczających kościół na wzgórzu zwanym Bachledówką koło Czerwiennego. Szczególny jest stosunek informatorów do obrazków z Papie­ żem - są święte, on na nich jest traktowany niemal jak żywa istota. O obrazku mówi się: Mamy w domu Ojca Świętego, zapalmy świeczkę Ojcu Świętemu, nasz Ojciec Święty jest wystrojony elegancko. Sąsiadki prześcigają się w strojeniu okien - czyj Ojciec Święty wygląda ładniej i robi większe wrażenie. Tak pisze 0 zjawisku kultu świętych obrazków Jacek Olędzki: Charakterystyczną cechą ludowego kultu świętych był sensualizm przejawiający się w traktowaniu obiektów kultu, a więc wyobrażeń tych postaci jako realnych istot obdarzonych zmysłami. [...] Innymi przejawami tej postawy wobec wizerunków świętych mogło być osłanianie figur daszkiem lub wnęką kapliczki, odziewanie ich w sukienki, składanie do kapliczek darów (Olędzki 1971, s. 76). Na Podhalu to stwierdzenie byłoby przesadzone. Górale czczą przedsta­ wienia Papieża, ale nie uważają, że np. gipsowa figurka Jana Pawła I I jest realną postacią. Jest ona uobecnieniem świętego, przypomnieniem jego praw­ dziwego oblicza. Tym samym prawdziwe obrazy pozostają na granicy światów zmysłowego i duchowego, niczym okna otwarte ku niebiosom. [...] Zarówno funkcjonowanie bożych stów, jak i prawdziwych wizerunków dowodzi, iż pojęcia autentyku i kopii, oryginału i plagiatu tracą sens w kontekście religijnym. Schemat raz uznanego objawienia staje się własnością powszechną (Zowczak 1998, s. 35). Wynajęłam pokój na szczycie Gubałówki. Widzę stamtąd krzyż na Giewon­ cie i całe Zakopane. Mam poczucie, że mieszkam na szlaku Zakopane - Niebo. Nocą szeroko otwieram okno i słyszę śpiewy unoszące się z czuwających kościołów. Tu, na wysokości odbijają się od gór i mieszają ze sobą. W dole tysiące światełek, wyglądają jak gorąca lawa, każde oznacza oczekiwanie. Ojciec Święty, Ojciec Święty słychać od rana na ulicach. W rozmowach nie brak wątków paraapokaliptycznych: Zadepczą nas, trzeba zrobić zakupy, bo wszystko wykupią, co to będzie. Wprowadzono zakaz sprzedaży alkoholu 1 surowego mięsa. Górale mówią, że nie sprzedają wódki, bo święta osoba przyjeżdża do ich ojczyzny, wiedzą że wódka może oznaczać awantury (z dru­ giej strony, gdy Papież zachorował opowiadali dowcipy, że to z powodu zakazu picia za jego zdrowie). Po mieście biegają małe smyki, sprzedają różnego rodzaju rekwizyty: papierowe biało-żółte chorągiewki i baloniki z her­ bem papieskim, różnego rodzaju żółte czapki na wypadek słońca i żółte pele- �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 165 ryny na wypadek deszczu, choć deszcz jest mało prawdopodobny, bo Niebo się z nami raduje, obrazki z Ojcem Świętym, kufle do piwa z jego podobizną, gip­ sowe główki Papieża (hurtownia jednego z producentów tych dobrze sprzeda­ jących się główek została okradziona przed pielgrzymką). Ochroniarze jak szaleni jeżdżą parami na białych, błyszczących motorach, ćwiczą trasy przejazdu. Czasem podąża za nimi samochód udający papamobile. Kilka razy dziennie samochody-wykrywacze bomb robią objazd poten­ cjalnych tras przejazdów. Ciągle słychać warkot silników samochodowych, a w górze helikopterów, które też mają ćwiczenia. Panuje psychoza, że ktoś będzie chciał zabić Papieża i świat oskarży ich o zabójstwo. U nas nic nie groziło Ojcu Świętemu, ale wszyscy myśleli, że przyjezdni mogą być. Mityczny bohater również często ginie z ręki najbliższych. Powitanie króla* „Witamy Cię zmęczony Baco, Pasterzu nasz i Ojcze" (radio Aleks) Zakopane jest coraz bardziej kolorowe, na ulicach kłębią się tłumy han­ dlarzy, wojska, pielgrzymów, dziennikarzy i mieszkańców Podhala, z których wielu już chodzi w strojach góralskich, często szytych specjalnie na tę okazję. Ci, którzy nie mają ich jeszcze skompletowanych teraz biegają i pożyczają od rodziny lub sąsiadów. Każdy na mszy chce wyglądać elegancko. W powietrzu czuć zapach czegoś wielkiego, co ma już za kilka godzin nastąpić. Słychać podniecone szepty: [Papież] na Podhalu wreszcie prawdę powie, bo On górali kocha najbardziej; Przyjeżdża do nas, trzeba Go uroczyście powitać (podsłucha­ ne na Gubałówce). Emocje sięgają szczytu. Po kilku dniach pobytu na Podhalu, ja także nie mogę się doczekać, aby zobaczyć, jak będzie wyglądało powitanie gościa. Dnia 31 Lipca 1886 przybył po południu Jego Exellencyja ks. Biskup krakowski Albin Dunajewski z Wizytą Kanoniczną do Zakopanego - wyjechało naprzeciw 120 koni - po drodze strzelano. Powitalną mowę przy bramie miałem następującą: Już to 21 lat temu - jak podnosimy oczy na góry za pokrzepieniem się duchowym oglądając - Czekaliśmy i doczekaliśmy się - Dzięki Bogu dzisiaj nas to szczęście spotyka z przybyciem Twoim Arcypasterzu nasz! Nic dziwnego, że jak kania na deszczu spragnieni i rozradowani i do głębi rozczuleni jesteśmy, tern więcej, że się spodziewamy z rąk Twoich błogosławionych darów - jakich świat dać nie może - bo darów niebieskich. Wierzymy bowiem że dary - jakie z sobą dla nas przynosisz - ulżą nam w doczesnej niedoli i ubezpieczą nas na żywot wieczny - A teraz racz przy tern spotkaniu i powitaniu nas pobłogo­ sławić (Stolarczyk 1997, s. 59). Tak relacjonował przyjazd do Zakopanego szanowanego biskupa ksiądz Stolarczyk. A oto już X X wiek i równie emocjonalne wspomnienie. 80-letnia góralka z Gubałówki opowiada o wydarzeniu sprzed kilkudziesięciu lat, o wjeź­ dzie innej niezwykle ważnej persony, tak ważnej jak Papież dzisiaj, zresztą informátorka myli się nazywając go papieżem (to zdarzało się również w innych wywiadach). Mowa o kardynale Wyszyńskim, który właśnie wyszedł z więzienia, gdzie był więziony przez komunistów: �166 MAGDALENA PROSIŃSKA Wtedy powiedzieli, ze 1000 zł kto konia da, bo na koniach jechali. Bo tak jechali tego Papieża, nie, tego Wyszyńskiego witać. A tak straszny deszcz lał, a to było sto koni, bo to oni już przyjechali do Szaflar przed Zakopanem. I potem jechali na wprost przez Czarny Dunajec i tu przyjechali przez Chochołów i coraz więcej tych koni było. I tak jechali i już była noc. Już ciemno było i ja też byłam tam. Co to było narodu, a deszcz lał jak z cebra i wszyscy byli mohrusieńcy. A światła wyłączyli, miasto wyłączyło światła, bo tak robili, to przecież nikt nie mógł się sprzeciwić. I wtedy jechali po cichu, tak jak wojna, takie to straszne było i te konie. Oni jechali tu od Kościeliska do tego kościoła, właśnie naszego, Św. Rodziny. I wołał tak głośno, i mówił tak pięknie. I mówił tak pięknie, i myśmy tam wszyscy byli. Boże, i płakali ludzie jak mówił... 4 czerwca 1997 roku, o godzinie 21.00, na Gubałówce przed domami, albo na dachach stoją ludzie. Patrzą w niebo: Nie wiedzieliśmy, w którym to helikopterze, bo tych helikopterów było, wszędzie białe, białe, białe, same białe te helikoptery leciały, nikt nie wie, w którym był. My liczymy, że w ostatnim, albo w przedostat­ nim. Przed każdym gospodarstwem pali się ognisko, na Giewoncie też: przy każdym domu z miłości do Papieża paliło się ognisko. Flaga na Giewoncie, ognisko i flaga była, ktoś odważny to powiesił, mógł się zabić; wszędzie ogień był okropny. „Powitanie przez okoliczne satelitarne miasta i przejazd ulicami przez dwie bramy tryumfalne, obustronnie ozdobne"*, czyli przejazd Ojca Świętego z Zakopanego przez Gubałówkę, Ząb, Bańską, Sierodzkie aż do Ludźmierza, Szlakiem zwanym odtąd Papieskim Widziałem, jak przejeżdżała Bozia przez Gubałówkę i ręką do mnie machała - m ó w i 4-letni chłopczyk, dla którego dzień 7 czerwca 1997 roku był pełen wrażeń. Kilka wieków temu „w mroźny styczniowy poranek (141) przy pięknej pogodzie stanął Król Jegomość w Łobzowie, by obyczajem ojca i brata wjechać do Krakowa. Na spotkanie króla wyszli mieszkańcy miasta i przyległych osad. Barwny tłum z chorągwiami cechowymi, pod bronią, zajął obszar od łobzowskiego zamku aż po Kleparz i mury miejskie. Wśród tego szpaleru miał przejechać Jan Kazimierz (Rożek 1976, s. 83). I podobnie w 2 połowie X I X wieku: Były dwie Bramy - jedna na starej Polanie - druga gotycka zaraz za mostem - lud wielki i cała publiczność była zgromadzona. Strzelano z moździerzy i torpedy z Krakowa sprowadzono - Przyjęcie było tak wspaniałe - że nawet innowiercy byli poruszeni - jak sami zeznawali (Stolarczyk 1997, s. 58). Przyjęcie zorganizowane przez samego autora wspomnień, ks. Stolarczyka, było barwne i huczne, wzięli w nim udział wszyscy mieszkańcy Zakopanego, którzy niecierpliwie oczekiwali na przejazd biskupa Dunajewskiego. Na trasie przejazdu Papieża z Zakopanego do Ludźmierza również ustawiono bramy. Jedną na Gubałówce, drugą w Zębie: Tam Mu zrobili jak się Ząb zaczyna bramę. Z gontu była i pięknie i napis Witaj Arcypasterzu i Kochamy Cię Ojcze Święty. Jak przyjeżdżał na bierzmowanie dwa razy to robili na granicy Zębu bramę i pisali Witaj Arcypasterzu, bo to osoba duchowna. Nad ulicą Kościeli­ ską, w drodze do Sanktuarium na Krzeptówkach, wisiały niebieskie i żółte �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 167 transparenty, które górale nazywali bramami, napisy na nich głosiły: Ojcze Święty ratuj naszą Ojczyznę; Ojcze Święty ratuj nasze rodziny; Ojcze Święty nie opuszczaj nas, pomóż przezwyciężyć problem; Kochamy Cię Ojcze Święty. Bramy tryumfalne, które budowano już w antyku, np. dla zwycięskiego cesa­ rza powracającego z wojny, stawiano również w barokowym Krakowie dla przyszłego króla wjeżdżającego na koronację. Te ostatnie nawiązywały treś­ cią dó ciągłości dynastii i podkreślały, że król otrzymał władzę od Boga. Oddawały naród pod jego opiekę. Tak jak są podania ludowe z poszczególnych miejscowości, że tędy Św. Woj­ ciech szedł do Polski, albo tędy wracał Jan Kazimierz, więc sobie wyobrażam, że jak za 500 lat przyjdzie dziennikarz i w Zębie mu opowiedzą, że Papież rzymski tą drogą jechał do Ludźmierza, to historycy wyjmą mapy z tego okresu i powiedzą, że to była peryferyjna wtedy droga, że to niemożliwe. [...] To było świadomie wybrane, żeby jak najwięcej wsi Skalnego Podhala dotknął swoją stopą lub wzrokiem. Mają to w swojej historii zapisane - mówi z-ca burmistrza Zakopanego. Przejazdy i loty helikopterem zostały tak zaplanowane, aby jego świętość zawitała do wszystkich wiosek. Relacje z przejazdu Ojca Świętego w lipcu roku 1997 były bardzo emocjonalne, mimo że z niektórymi osobami rozmawiałam kilka miesięcy później. Dla wielu górali to był najważniejszy moment pielgrzymki, spodziewano się wyjątkowych błogosławieństw dla rodzin i domostw: Taki ruch był, że nie wiem, nie widziałam, co w domu robić, co sprzątać, ludzie het aż pogłupieli. Informátorka z Gubałówki, czekając na spóźniającego się Papieża, który miał przejechać koło jej domu, co pół godziny zmienia kwiaty, którymi przyozdobiła front chałupy, aby były świeże. Jest stara i ledwo chodzi. Za każdym razem wdrapując się po drabinie ryzykowała życiem. Wystrojone domy i koło dróg było ludzi, o wszystko, od takiego małego dziecka, było po góralsku ubrane. Wszystko w kwiatach ubrane, w żółte i w białe już były całe płotki, tam pełno kwiatów było w tym, same kwiaty były, taką bramkę dla niego zbudowaliśmy. No i wszyscy czekali, Boże, bili brawa. No ale co z tego, ino moment, a wszyscy byli załamani. A jechało ich tutaj ogromnie, moc co tych samochodów, motorów i całego tego i ten z trąbką na przedzie, taki młody ksiądz w pierwszym samochodzie i trąbił, oznajmiał, że ten Ojciec Święty jedzie. A ja tak patrzyłam i ta moc samochodów i nie widziałam tego Ojca Świętego, aż go zobaczyłam tego papamobile. A orkiestra jak grała tu przy kapliczce aż po lesie się rozlegało. 80-letnia mieszkanka Gubałówki, która wiele lat temu znała kardynała Wojtyłę, od wczesnych godzin rannych siedziała na chłodzie czekając na błogosławieństwo. Podobnie jak wielu innych, miała nadzieję, że ukochany Papież zatrzyma się koło jej domu, miała naszykowane oscypki i kilimek w prezencie i przygotowała ten jej kościółek zbudowany z kapliczki. Ona strasznie na niego czekała, a jak się nie zatrzymał to płakała, tak się szykowała, miał się zatrzymać, później długo chorowała - opowiada sąsiadka. Gubałówka nie była wystarczająco strzeżona, dom informatorki znajduje się przy lesie. A papież nie miał czasu na odwiedzanie dawnych znajomych, był spóźniony na różaniec do Ludźmierza, gdzie, jak zwykle, niecierpliwie czekały na niego tłumy śpiewając: �168 MAGDALENA PROSIŃSKA Góralu czy Ci nie żal, Odchodzić od stron ojczystych? Świerkowych lasów i hal, I tych potoków srebrzystych? Góralu czy ci nie żal? A Góral? Góral na lasy spoziera I łzy rękawem obciera, I rzekł: „Ha darmo, kiej trzeba! [...]". Zakopane powoli pustoszało, robiło się coraz bardziej ponure - codzienne, takie, jakiego nie było dane oglądać Ojcu Świętemu, który już odjechał daleko od ojczystych stron. Ksiądz Stolarczyk tak wspomina smutne chwile odjazdu biskupa Dunajewskiego do Krakowa: Znów po południu odjazd nastąpił do Poronina. Dnia 3-o była wycieczka do Kościeliskiej Doliny - Jego Exell. ks. Biskup - wybierzmował przeszło 1400. Był z wszystkiego zadowolony, bardzo serdecznie do ludu przemawiał - lud płakał - a przy odprowadzinach do Bramy na głos beczał - rozstanie było bardzo rzewne - bo też Biskup jakich mało może jest w kościele bożym - Jego ślachetne - ojcowskie prawdziwie apostolskie obchodzenie się w każdym kierunku było do podziwiania - nie mam słów na to określenie - wszystkich nas oczarował - niech mu Bóg da zdrowie (Stolarczyk 1997, s. 59). Z „wysokiej" katolickiej teologii, głoszonej przez Jana Pawła I I , odbierana jest jej uproszczona wersja. Ludzie zapamiętali, że burmistrz klęczał, że Ojciec Święty patrzał w kierunku gór i był wzruszony, że prawie nas błogosławił, to było przepiękne, że pogłaskał po głowie małe dzieci, to jest takie wzruszające, że ruszał dłonią w takt muzyki góralskiej, że biły dzwony, a na Giewoncie paliło się dla niego ognisko, które rozpalił z narażeniem życia góralski śmiałek - zapamiętali gesty, obrazy, symbole - w tych kategoriach rozumieją i opisują najważniejsze w ich ojczyźnie wydarzenie: Ze mszy najbardziej mi się podobało przywitanie, aż się płakało takie wzruszające było jak Go przyjmował burmistrz, jak klęczał przed Nim uroczyście z wiarą, nadzieją i miłością. Z kazań górale wyłowili słowa-klucze mocno zakorzenione w ich systemie wartości. Mówili, że w kazaniu było o krzyżu na Giewoncie, o tym, że krzyża trzeba bronić, co zrozumieli bardzo dosłownie (później burmistrz Zakopanego pisał odezwę broniącą krzyża na Żwirowisku w Oświęcimiu), o pokoju, nadziei, miłości, o 10 przykazaniach. Papież w czasie homilii potępił narkomanię. Wielu cytowanych fragmentów, jak ten o narkomanii, w ogóle w kazaniu nie było, jeśli spojrzeć na treść dosłownie. Duże znaczenie miało to, co było widoczne dla innych - góralskie stroje, udekorowane domy i płoty. Najbardziej mi się podobało, że każdy dom był udekorowany, jak przejeżdżał tędy, ludzi pełno stało koło drogi. Na ten stosunek ludności wiejskiej do kultu religijnego zwracano wielo­ krotnie uwagę. Pisał o nim, z pewną jednak przesadą, S. Czarnowski: Obrzędy stają się w ich oczach zespołem gestów i formuł potrzebnych i świętych, ale nie zawie­ rających innej treści pojęciowej niż ta, którą nadaje im codzienne życie chłopa rolnika. Zrozu­ miałe wydaje się przeto, że mimo, iż akty religijne zajmują w życiu ludu polskiego wiele miejsca, �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 169 religia tego ludu jest niesłychanie uboga z punktu widzenia doktrynalnego. Wyraża się to w sto­ sunku włościanina do zagadnienia osobistego życia religijnego i osobistego zbawienia. Wystarczy mu wiara w to, że go Jezus odkupił i że opiekuje się nim Matka Boska, on zaś sam łamać sobie głowy nie potrzebuje nad nauką prawd objawionych - to rzecz księży - aby tylko zacho­ wywał starannie nakazy obrzędowe, śpiewał w kościele, zdejmował czapkę i żegnał się przed krzyżem (1956a, s. 105). U źródeł tej postawy leżała głęboka wiara w dany raz na zawsze porządek rzeczy, do którego wystarczyło się przystosować, aby zapewnić sobie osiągnięcie podstawowych celów (Tomicki 1981, s. 48). Informatorzy przywiązują wagę do ceremonii, formuł, gestów. One są nie­ zbędne, by wejść w kontakt z sacrum i je obłaskawić. Czy ludzie nie rozumieją filozofii Jana Pawła II? Czyżby on nie zdawał sobie z tego sprawy, może mówi tylko do wykształconych odbiorców, a do reszty - do prostych chłopów nic nie dociera? Ważne jest co innego - słowo jest tylko magiczną, tajemniczą formułą, w której od czasu do czasu pojawiają się bliskie sercu, wiarygodne elementy - symbole. Każdy mszę zrozumiał na swój sposób: jako spotkanie całej społeczności, jako wydarzenie przełomowe w historii, bądź jako wielkie przedstawienie artystyczne. Najważniejsze jest, że uczestnicy spektaklu spotykają się razem, stają się równi, zapominają o smutnej codzienności, przez chwilę są szczęśliwi, nieskoń­ czenie silni wśród braci i sióstr. Jak z orkiestry śpiewali to ludzie z sektora też dołączyli się i śpiewali. A niektórzy, łezki, wiesz, niesamowite... Liczy się zjedno­ czenie wokół czegoś, co człowiek bardzo potrzebuje, co wszystkich elektryzuje, przyciąga, jednoczy wokół wspólnej idei, którą dzisiaj uosabia Papież: On jest następcą Pana Jezusa, dawno też się zgromadzali po tych wioskach, po tych wszyćkich miastach. A tu teraz to samo. On święty już dziadziula, święty. Ludzie może rozumieją tę ideę na różnych poziomach, a im jest bardziej tajemnicza, nieosiągalna dla umysłu, tym głębiej sięga w duszę. Pojęciem najlepiej określa­ jącym ten stan jest communitas będące opozycją struktury społecznej, na tej opozycji oparł swoje rozumienie mitu Victor Turner. Communitas opisuje on jako stan pełnej komunikacji, komunii, który tworzy się spontanicznie. Autor nazywa go fenomenem marginalnym, w którym łączą się takie jakości jak świętość, homogeniczność, braterstwo, kameraderia. Różnica pomiędzy struk­ turą - u Wasilewskiego społeczeństwem (Wasilewski 1989) - i communitas nie jest taka jak pomiędzy profanum i sacrum. Communitas jest nieformalnym esencjalnym, ogólnoludzkim związkiem. Więzy są niezróżnicowane, równe, bezpośrednie, ciągłe, nieracjonalne, egzystencjalne. Communitas jest sponta­ niczna, natychmiastowa, konkretna, nieabstrakcyjna, jest, jak mówi Turner, częścią „prawdziwego życia". Ona nie scala tożsamości, osobowości. Ona prowadzi od komformizmu do ogólnych zasad. Jest emocjonalna, jest w niej coś magicznego, a ci, którzy jej doświadczą mają poczucie nieskończonej siły. Pielgrzymka, według Turnera, ma wiele wspólnego z communitas - jest przeciwieństwem struktury społecznej. M a cechy liminalności obrzędów przejś­ cia, takie jak: uwolnienie z przyziemnych struktur, homogenizacja statusu, �170 MAGDALENA PROSIŃSKA ujednolicenie ubioru i zachowania, communitas, głębokie przeżycia, refleksja nad znaczeniem podstawowych religijnych i kulturowych wartości, związek pomiędzy religijnymi paradygmatami i wspólnym ludzkim doświadczeniem, wydobyciem integralnej osoby ze skomplikowanej osobowości, poruszanie z ziemskiego centrum na święte peryferia, które nagle tranzystenejalnie stają się centralne dla jednostki, stają się axis mundi przeznaczenia (Turner 1978, s. 34). Człowiek żyje w ustrukturyzowanym społeczeństwie, ale marzy o wspól­ nocie, którą udaje mu się osiągnąć w sytuacjach wyjątkowych, świętych, w trak­ cie pielgrzymki na przykład. LITERATURA C a i l l o i s R. 1995, Człowiek i sacrum, Warszawa. C l i f f o r d J. 1988, The Predicament of Culture. Twentieth-century etnography, literature and art, Harvard University Press. E l i ad e M . 1970, Sacrum, mit, historia, Warszawa. J a n i on M., Żmigrodzka М. 1978, Romantyzm i historia, Warszawa. K r och A. 1971, Zbójnik Podhalański, Polska Sztuka Ludowa, nr 2, s. 79. Ł o z i ń s k a K . 1990, Więc oto idzie papież słowiański - romantyczne tło mitycznego wizerunku Jana Pawła I I , Prace etnograficzne, Zeszyt 27, Kraków, s. 37-46. M i e l e t y ń s k i E . 1981, Poetyka mitu, Warszawa. O l ę d z k i J . 1971, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. R o ż e k M . 1976, Uroczystości w barokowym Krakowie, Kraków. S t o l a r c z y k J . 1997, Kronika dawnego Zakopanego, oprać. Maciej Pinkwart, Zakopane. T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M.Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, Wrocław, s. 29-70. T u r n e r V. 1978, Image and pilgrimage in christian culture. Anthropological perspectives, New York. W a s i l e w s k i J.S. 1989, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Z o w c z a k M . 1991, Bohater wsi - mit i stereotypy, Wrocław. - 1998, Modlitwa ludowa, Polska sztuka ludowa, nr 1, s. 33-39. M A G D A L E N A PROSIŃSKA WANDERS HOLY FATHER IN PODHALE Summary One of the main motives and figures of Polish literature of the nineteenth century was that of a brave man-warrior enriched with some attributes of the Christian figure of a holy man. He was supposed to arrive one day and liberate the country from the oppressors. Maria Janion, in her essays on history of Polish literature, maintains that some of the attitudes of the Poles to what happened in their most recent history still reach back as far as the romanticism and its ideas. The partition of Poland and romanticism preceded the World War I I , followed by fifty years of communist oppression terminated, according to the peasants from Podhale, in the election of Karol Wojtyła the Pope John Paul I I . Freedom is the top value in the value system of the Tatra highlanders. The Pope is identified with the national cause, his function is a messianic one. This kind of view can be clearly inferred from what the people from Podhale (Tatra region) say. �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 171 The concept of cultural hero refers to one of the universal categories of human thought. I realized that it could be the most helpful frame of reference for me in interpreting the ethno­ graphic material collected recently in Podhale (region in the Tatra mountains, southern Poland) The cultural hero is conceived as benefactor, saviour, protector of people, personification of the cosmic order cultural teacher, the figure that exists on the border between the sacred and the profane.Resemblance to the figure of John Paul I I such as he is described by the highlanders of Podhale can be ascertained. Holy Father is perceived as the one who has led his beloved people out of the "red thraldom" and who is believed to have the magic power of mediating between the highlanders and God. Their welfare depends on him , so they give him gifts, pay him homage, promise obedience and abide by the rules given by him. The Pope blesses his people, heals and unites them. The stories told by rural people in Podhale about "Pope the peregrinator" resemble apocryphal stories about Jesus Christ and St. Peter who were believed to have peregrinated across the world calling at poor peasants' cottages testing people's morality and hospitality, rewarding the good and punishing the evil. The Pope is said to transform the chaos (communism? secular­ ization?) into a new order - new or the very old, once created by God but later forgotten by imperfect human race. In the article the Pope's visit to Zakopane in June 1997 is described. In the part called "the sacred time" the author trys to prove the process of syncretization of old European traditions, namely in the ways of greeting, welcoming and paying reverence, traditions reaching back as far as ancient times. She intended to set forth adequately the tone of the arrival of the "king-saviour". It became the time of suspending ordinary, everyday life which was then replaced by exaltation and demonstration of national dreams.The ceremony can be described in terms of communitas (Turner 1978). The Pope's pilgrimage to his homeland was considered an opening of a new stage in the history of the region. Mircea Eliade would call it "the time of first origins". As another system of reference author used the structure of the traditional seventeenth century ceremonial entries of celebrities (as the historian Michał Rożek describes them). She tried to prove that the ceremonies of the welcome of the Pope in Podhale resembled to a great extent those historical happenings. Appearing of the cultural hero imposes order on time and space .As an outcome of the contact with Holy Father deep changes were supposed to take place in everyday life and in otherwise common places. The space became differentiated, mysterious and alluring. At the same time that unknown sacrum which took up its residence near to people's settlements took on a more familiar form of the image of Holy Mother resembling "an ordinary peasant woman". There were wayside shrines, chapels and churches which the Pope had visited once during his mountain trips when he was young. There were other places which became "sacred" more recently when "he touched the villages of Podhale with his foot or his sight". The Highlander's stories oscilate on a thin line dividing the sacred and the profane. In interpreting their discourse the meaning of terms "saint" or "hero" seems often either too broad or too narrow. They sometimes oppose to the local image of the Pope or to the self-image of the community .The Catholic saint and the "rouge-hero" of the local folklore - neither of them seems to fit perfectly. On the one hand the people the author asked were not sure if the Pope can be called a "hero" since he is perceived as an ideal person, closely connected with sacrum, devoid of the faults characteristic for the folk heroes of the highlanders' culture. On the other hand Holy Father is defined as familiar, "one of us" (like, for example Janosik the brigand, the most famous hero of folk tales). Self-image of the group and its representation, i.e. the hero should be consistent. The figure of John Paul I I evades all established patterns. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565b97217507778a3ecea38dd9f097e6.pdf 756733bb32c56d579305664050a9d332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5698 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5297 Title A name given to the resource Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Przybyła, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jakub Przybyła Psycholog, filozof, psychoterapeuta psychodynamiczny. Absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikował w czasopismach: „Psychoterapia", „Anthropos?", „Pressje". IPsyckoawlitycsme uwagi na temat końca świata Pisanie na tematy społeczne i kulturowe z perspektywy psychoanalitycznej zawsze • wiąże się z kilkoma t r u d n o ś c i a m i . Głów­ / nym problemem jest sama m o ż l i w o ś ć ekstra­ polacji t w i e r d z e ń klinicznych, wypracowanych w kontakcie z pacjentem, na zjawiska społeczne, k u l t u r ę i sztukę. To zagadnienie wzbudza żywe dyskusje w ś r ó d przedstawicieli r ó ż n y c h dzie­ dzin nauk humanistycznych, ale r ó w n i e ż w ś r ó d samych p s y c h o a n a l i t y k ó w . N a pewno niniejszy a r t y k u ł nie jest miejscem, gdzie należałoby to rozstrzygnąć Proponuje on za to by p o t r a k t o w a ć koncepcie psychoanalityczne jako pewne narzedzie badawcze i interpretacyjne służące do opisa­ nia różnych zjawisk świata człowieka. Pomimo, że ujecie takie będzie zawsze p e w n ą formą psycho logicznego redukcjonizmu nie rości sobie wcale prawa do najlepszego i najbardziej podstawowego ooisu rzeczywistości Zamiast tego o r ó b u i e oóiść w t y m względzie za badaczami kultury, k t ó r z y korzystają w swoich analizach z p o m y s ł ó w J a c ą u es'a Lacana. D o b r y m p r z y k ł a d e m jest tutaj znany filozof słoweński Slavoj Żiżek, k t ó r y na bieżąco komentuje rzeczywistość społeczną u ż y w a j ą c ter­ minologii psychoanalitycznej. C i e k a w ą propozy­ cję u ż y c i a twierdzeń psychoanalitycznych przed­ stawił też ostatnio Jan Sowa , a n a l i z u j ą c historię p o l i t y c z n ą i e k o n o m i c z n ą Polski w kategoriach lacanowskich. M o ż n a oczywiście postrzegać takie ujęcie sprawy jako n a d u ż y c i e . C h c i a ł b y m jednak z a p r o p o n o w a ć punkt widzenia, k t ó r y traktuje koncepcie psychoanalityczne instrumentalnie jako n a r z ę d z i a hermeneutyczne. W y n i k i takiej redukcji psychologicznej m o g ą bowiem okazać sie przydatne, jeżeli połączy się ie z i n n y m i per spektywami badawczymi. 1 Podejście związane z badaniem rzeczywistości społecznej ma długą tradycję w psychoanalizie, k t ó r a od początku p r ó b o w a ł a opisać różne feno1 1 (19) P019 BARBARZYŃCA J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesn ą formą, Universitas, Kraków 2011. �Jakub Przybyła 100 meny k u l t u r y P r z y k ł a d e m takich analiz są spo­ łeczne i antropologiczne pisma samego Sigmunda Freuda . Z a jego p r z y k ł a d e m poszli n a j b l i ż s i w s p ó ł p r a c o w n i c y : Karl Abraham i O t t o Rank . Wymienieni badacze łączyli różne ustalenia k l i ­ niczne z m a t e r i a ł e m mitologicznym i etnologicznym. Starali s i ę p o k a z a ć , jak teksty kultur dawnych i tradycyjnych u j a w n i a j ą różne feno¬ meny n i e ś w i a d o m e g o życia psychicznego. Tego rodzaju badania prowadzili z powodzeniem rów­ n i e ż Bruno Bettelheim i Geza R ó h e i m . W publi­ kacjach tego ostatniego o d n a l e ź ć m o ż n a wiele analiz łączących elementy w i e r z e ń , o b r z ę d ó w 2 3 4 5 1 z w y c z a j ó w z danymi k l i n i c z n y m i . O c z y w i ś c i e taka postawa badawcza była mocno krytykowana przez badaczy t e k s t ó w kultur tradycyjnych, jako rodzaj redukcjonizmu psychologicznego. Przy­ k ł a d e m m o ż e tutaj b y ć Eleazar M i e l e t i n s k i , wybitny znawca mitologii. R ó w n i e ż n i e c h ę t n i e p r z y j m o w a ł tezy Freuda klasyk b a d a ń folklory­ stycznych W ł a d i m i r Propp. Nie przeszkadzało mu to jednak często samemu czynić uwag o natu­ rze psychologicznej . 6 7 W tekście t y m chciałbym zaproponować przyjrzenie się zjawisku k o ń c a ś w i a t a z perspek­ tywy psychoanalitycznej - p r ó b ę zrozumienia pewnych psychologicznych korzeni m y ś l e n i a o k o ń c u ś w i a t a i l ę k u przed n i m . W analizie c h c i a ł b y m posłużyć się teorią Melanie Klein oraz tekstami jej głównej kontynuatorki Hanny Segal. Obie badaczki stworzyły j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h koncepcji we współczesnej psychoanalizie, okre­ ślanej mianem „teorii relacji z obiektem". Ten nurt b a d a ń k o n t y n u o w a ł pracę Freuda głównie w zakresie psychologii popędów, eksplorowania znaczenia p o p ę d u śmierci a przede wszystkim - znaczenia relacji z obiektami wewnatrzpsychicznymi oraz relacji z obiektami z e w n ę t r z n y m i , jakie tworzy człowiek od najwcześniejszych faz swojego życia. 2 M o ż n a z a s t a n a w i a ć s i ę , dlaczego psy­ c h o a n a l i t y k ó w tak bardzo interesowały • teksty mitologiczne czy fenomeny kultur pierwotnych. Podobnie jak t e o r e t y k ó w innych orientacji, s z c z e g ó l n i e interesuje i c h powta­ rzalność pewnych w ą t k ó w i treści w tradycyj­ S. Freud, Pisma społeczne. Dzieła. Tom IV, tłum. nych utworach zbiorowych (jak np. tradycyjna R. Reszke, A. Ochocki, M . Poręba, KR, Warszawa twórczość ustna) oraz tekstach historycznych. 2009; S. Freud, Sztuki plastyczne i literatura. Dzteła. Obserwacja tych p r a w i d ł o w o ś c i d o p r o w a d z i ł a do Tom X, tłum. R. Reszke KR!Warszawa 2009. powstania np. antropologii strukturalnej, k t ó r a C. Abraham, Dreams and Myths. A Study in Race Psy­ cholog tłum. W A . White, „The Journal of Nervous p r ó b o w a ł a znaleźć n i e ś w i a d o m ą i n f r a s t r u k t u r ę andMentalDisease-6 1912. r ó ż n y c h zjawisk kulturowych. Warto zaznaczyć, O. Rank, The Myth ofthe Birth ofthe Hero. A Psychological że na to m y ś l e n i e , które zapoczątkował Claude Interpretation ofMythology, tłum. F. Robbins, S E . Jelffe, Levi-Strauss, w p ł y n ę ł a lektura dzieł Freuda. Levi„The Journal ofNervoufandMentalDisease" 1 1913. -Strauss pisał: B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuały inicjacji i za­ zdrość męska, tłum. D . Danek, Czytelnik, Warszawa Jeśli, jak utrzymujemy, nieuświadamiana działal­ 1989; B. Bettelheim, Cudowne pożyteczne. O znaczemach i wartościach baśni, tłum. D Danek, Wydawnic­ ność umysłu polega na nakładaniu form na pewną two W A B . , Warszawa 2010. treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame G. Róheim, Magie and Schizophrenia, International dla wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytUniversities Press, New York 1955. 8 2 3 4 5 t 6 7 8 E. Mieletinski, Poetyka mitu, tłum. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. Odniesienia krytyczne do Freuda, jak też hipotezy psychologiczne samego Proppa, są rozrzucone w tek­ ście obu jego najważniejszych publikacji: W. Propp, Morfologia bajki magicznej, tłum. P. Rojek, Wydaw­ nictwo NOMOS, Kraków 2011; W. Propp, Histo­ ryczne korzenie bajki magicznej, tłum. J. Chmielewski, KR, Warszawa 2003. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 101 nych, pierwotnych i cywilizowanych - co w sposób jaskmwy ukazuje badanie fiinkcji symbolicznej jako wyrażającej się w języku - to trzeba i wystar­ czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajo­ nej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać zasadę interpretacji stosowalną prawo­ mocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem, rzeczjasna, iż analiza doprowa­ dzona jest dostatecznie głęboko . 9 Fragment ten pokazuje, że Levi-Strauss odwo­ ływał się do kategorii nieświadomego, a bada­ nie symboliki tekstu, odniesienia do tego, co n i e u ś w i a d a m i a n e , u c z y n i ł g ł ó w n y m zadaniem antropologa. Aby w y j a ś n i a ć te fenomeny, Carl Gustaw Jung stworzył pojęcie archetypu: pewnego psy­ chologicznego, n i e ś w i a d o m e g o wzorca, k t ó r y multiplikuje się w różnych kulturach i okresach historii c z ł o w i e k a . Z jego p o m y s ł ó w czerpał Mircea Eliade, choć r o z u m i a ł archetypy raczej jako pewne wzorce kulturowe, n i ż psycholo¬ giczne. To, że pewne elementy m y ś l e n i a człowieka są niezmienne, podkreślał też Joseph Campbell , k t ó r y w tekstach współczesnej kultury w i d z i a ł odzwierciedlenie tradycyjnych, mitologicznych struktur. Z powodu wspomnianych regularno­ ści treści i p o d e j r z e ń o istnienie w s p ó l n e j i m gramatyki, zjawiska kultur pierwotnych, ale też mitologie starożytności w z b u d z a ł y emocje i zain teresowanie badaczy różnej proweniencji. Warto 10 11 ' C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. L S ^ " I X £ 10 badań Freuda. J. Prokopiuk, CG. Jung, czyli gnoza XX wieku, [w:] C. G. Jung, Archetypy symbole P sma wybrane, Czy­ telnik, WaLawa 1993, s. 20-22 (przypis od redakcji). J. Campbell, Potęga mitu, tłum. I . Kania, Znak, Kra­ ków 2009; J. Campbell, Bohater o tysiącu twarzy, tłum, A. Jankowski, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2013. t 11 1 (19) P019 w i ę c zacząć analizę tematu k o ń c a ś w i a t a od historycznych i mitologicznych przykładów. P r o p o n u j ę spojrzeć na p r z e w i j a j ą c y się w kul­ turze w ą t e k k o ń c a ś w i a t a jako przejaw projekcji treści psychicznych na rzeczywistość zewnętrzną. Kulturowe opracowanie tych różnych treści mia­ ł o b y p o m a g a ć c z ł o w i e k o w i w radzeniu sobie z n i m i . W różnych kulturach zawsze był ktoś, kto o d g r y w a ł rolę swoistego przewodnika w świecie. M o ż n a przyjąć, że w tradycyjnej kulturze miejsce psychoanalityka-psychoterapeuty z a j m o w a ł wiadacz mitów, bajarz, W dzisiejszym świecie tę funkcję obok psychoanalityka spełnia częściowo np. kino, jeśli zaufać Ż i ż k o w i . 12 W y o b r a ż e n i e k o ń c a świata jest dość powszech­ nym w ą t k i e m w tekstach mitologicznych. Założyć w i ę c m o ż n a , zgodnie z w c z e ś n i e j s z y m i uwagami, że ma ono w s p ó l n y substrat psychologiczny. Substrat ten byłby n i e z a l e ż n y od w a r u n k ó w spo­ łecznych czy okoliczności historycznych. Oczywi­ ście treść b y ł a b y tu zmienna i przybierała różne postacie, j e d n a k ż e jej infrastruktura byłaby stała i niezmienna. Przykładowo m o ż n a w s p o m n i e ć tutaj o stoickim w y o b r a ż e n i u cykliczności świata, k t ó r y p o d l e g a ł zniszczeniu, „ z o g n i e n i u " (ekpyrosis). I n n ą ideą, p o w s t a ł ą z kolei na granicy p o g a ń s k i e j starożytności i chrześcijaństwa była idea apokatastazy. Twórca świata, demiurg' m i a ł t w o r z y ć go, aby później w c h ł o n ą ć z powrotem W religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j koniec ś w i a t a został przedstawiony w postaci zagłady apokaliptycznej Ta wizja, j u ż jako fenomen kulturowy, w p ł y n ę ł a ^''~^^''^ZZ n^T^y^^ r^w^SobtTIwlfe^ b y ł y m i n różne w y o b r a ż e n i a prawosławnych t BARBARZYŃCA 12 The Pervert's Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006. �Jakub Przybyła 102 sekt ( s t a r o o b r z ę d o w c y ) , filozofów i t e o l o g ó w (np. W ł a d i m i r S o ł o w i o w ) , o c z e k u j ą c y c h k o ń c a ś w i a t a i odbudowania go w nowej formie . B y ć może najbardziej znanym z a k o ń c z e n i e m ś w i a t a w tradycyjnych, p o g a ń s k i c h mitologiach Europy jest bitwa b o g ó w Ragnarók . 13 14 15 16 l i w y m konflikcie nuklearnym. Dostrzegała, że za r ó ż n y m i kulturowymi ekspresjami wizji apokalip­ tycznych stoi opisany przez Freuda i Klein p o p ę d ś m i e r c i . Pisała: „ R e a k t y w a c j a p o p ę d u ś m i e r c i i jego ostateczne u c i e l e ś n i e n i e w postaci wojny atomowej p c h a j ą nas w stronę tego, co nazywam ś w i a t e m schizofrenicznym" . 17 Wszystkie przedstawione t u p r z y k ł a d y nie są jednak zagładą totalną. Po zniszczeniu świat się odbudowuje. Nastaje nowy, lepszy ś w i a t . W kategoriach psychoanalizy kleinowskiej m o ż n a by p o w i e d z i e ć , że ostateczne zwycięstwo Dobra nad Z ł e m jest wyrazem endopsychicznego zwy­ cięstwa miłości nad destrukcją. Ta wiara, że po zniszczeniu n a s t ą p i odrodzenie, jest wyrazem nadziei człowieka, k t ó r a p ł y n i e z d o ś w i a d c z e ń tzw. pozycji depresyjnej (co - m a m n a d z i e j ę - uda m i się p o k a z a ć w dalszej części tekstu). W tej pozycji n i e m o w l ę uczy się tolerować nie­ obecność matki i wykształca w sobie mechanizmy radzenia sobie z w y o b r a ż e n i a m i na temat w ł a s n e j d e s t r u k c y j n o ś c i . Tę t e n d e n c j ę rozwojową Mela¬ nie Klein na.zwa.ła. V6pctvctcjct To właśnie r e o a. r 3L~ cia Dozwala wierzyć w o d b u d o w ę W y o b r a ż e n i e o k o ń c u ś w i a t a zaczyna b y ć przerażające dopiero wówczas kiedy brakuje perspektywy odrodzenia Taka svtuacia zaniepokojona bvła kontynuatorka dzieła Klein Hanna Segal, k t ó r a w okresie zimnowojennym w i d z i a ł a niezwykłe zagrożenie w m o ż Wyznacznikiem takiego ś w i a t a jest lęk przed t o t a l n ą z a g ł a d ą . C a ł k o w i t a destrukcja n a s t ę ­ puje w ó w c z a s , kiedy człowiek traci p e r s p e k t y w ę symbolicznego przetrwania w postaci w ł a s n y c h w y t w o r ó w , dzieci, w n u k ó w . Po globalnej kata­ strofie nuklearnej nie ma j u ż nic. Takie wyobra­ żenie w e d ł u g Segal o d w o ł u j e się do najbardziej pierwotnych l ę k ó w d z i e c i ę c y c h przed zupełną a n i h i l a c j ą . Lęki te aktywowane są na. zasadzie w e w n ą t r z p s y c h i c z n e j regresji w r ó ż n y c h zabu­ rzeniach psychicznych, w szczególności schizo­ frenii. W pozycji schizofrenicznej nie ma. sza.ns na ocalenie i n a p r a w ę świata. B y ć m o ż e p o d o b n ą i d e ę w y r a ż a j ą apokaliptyczne wizje ś w i a t a po tragedii.biochemicznej jak w filmowej serii Resident Evil. Świat po katastrofie jest tam ś w i a t e m bez nadziei pustkowiem w y p e ł n i o n y m umar¬ ł y m i k t ó r z y p r a g n ą zniszczyć resztki życia. Taka wizja jest zgodna 7 t\^m co Seeal pisze na. teixia.t 18 l J nonrzedzaiacei nozvcie denresvina nozvcii L L l n o sciiizoiuaniej. chizoidalnH Podobnie ie.t w świecie iioiuaino rououme jesi ś wnara iecie nolifvki i crrnn s n o ł e r 7 n v r b - Jnnv sfaie sie obiek 13 14 15 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Tekstowe i plastyczne wi­ r m n r i V ł n i r V f W m i r tern projeKcji wia.snej a.gresji, czego ereKtem jest zje czasu Apokalipsy w piśmiennictwie starowierców, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), Czas apokalipsy "^Z^Z^clc^.W ^cycn właściwości . w pozycji p a r a ^n^^A^ Wizje dni ostatecznych w kulturze europejskiej, Wydaw­ nej agresja jest wyprojektowana w świat. Wraca nictwo Neriton, Warszawa 2013, s. 120-126. A. Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do re­ nesansu religijno-filozoficznego, WUJ, Kraków 2005, s. 560-561. Na temat wizji apokaliptycznych w prawosławiu zob. K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cn., s. 127-134. 16 17 A. Szrejter, Mitologia germańska, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2006, s. 63-65; L. P. Słupecki, Ragnarók. Wizja końca świata w mitologii i mitografii nordyckiej, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cit., s. 15-25. 18 19 11^2 H . Segal, Milczenie jest prawdziwa zbrodnią, [w:] idem, Psychoanaliza, literatura i wojna. Pisma z lat 1972-1995, tłum. D . Golec, M . Piskorska, G. Rut­ kowska, GWP, Gdańsk 2005, s. 217. H . Segal, Od Hiroszimy po Zatokę Perską, [w:] Ibid, s. 235. Mechanizm projekcji w odniesieniu do zjawisk spo­ łecznych w wielu miejscach i w wielu publikacjach opisuje Slavoj Żiżek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 103 p ó ź n i e j w postaci o b i e k t ó w p r z e ś l a d o w c z y c h : to Dopiero wojna ś w i a t o w a zniszczyła ten porządek. p o w r a c a j ą c y z z a ś w i a t ó w umarli. To właśnie try­ u m f zła nad dobrem i miłością, które katastrofa Pozwoliła u k a z a ć się wszystkim u k r y t y m n a p i ę ­ ciom s p o ł e c z n y m i t r u d n o ś c i o m ekonomicznym. globalna ostatecznie i bez nadziei u ś m i e r c a . Świat jest w ó w c z a s residuum zła. P o z w o l i ł a t e ż na rozpoczęcie procesu przeno­ szenia się centrum cywilizacyjno-kulturowego 3 do dynamicznie r o z w i j a j ą c y c h się S t a n ó w Zjed­ P o w y ż s z e refleksje m o g ą b y ć jednak m a ł o z r o z u m i a ł e bez odniesienia ich • do g ł ó w n e g o schematu psychorozwo- jowego, jaki stworzyła Melanie Klein i jego sta­ tusu na polu psychoanalizy. Punktem w y j ś c i a jest tutaj problem ludzkiej agresji i w r o g o ś c i . Freud d o p r a c o w a ł teorię ludzkiej a g r e s y w n o ś c i i d e s t r u k c y j n o ś c i dopiero w ostatnich dwudziestu latach swojego życia. Powszechnie łączy się jego zainteresowanie tym tematem z d o ś w i a d c z e n i a m i pierwszej wojny ś w i a t o w e j . S w o j ą drogą warto 20 zaznaczyć, że wojna ta w pewien sposób znisz­ czyła porządek społeczny kulturowy i cywiliza­ cyjny k t ó r y f o r m o w a ł sie przynajmniej od stu lat. Czas ten to przede wszystkim d ł u g o t r w a ł a dominacja i globalna rywalizacja kolonialnych potęg To okres europejskiego ładu ustalonego w 1815 roku w W i e d n i u . To w k o ń c u okres dominacji kulturowej Francii i o a ń s t w niemiec koiezvcznvch sunremacii gosnodarczei kolonia]" nego imnerium brvtviskiego To ś w i a t L r z ą d k u d v k t o w a L o n J l e wciąż rzadv monarchi Arzne knlnnLlnv wstem L n n d L z v i dość i Hn l"r europejski r n i i system r A lKulturowy, r r W rr jednolity, warto z a u w a ż y ć , ze powolny, niejako p o k o r n y rozkład tego systemu nie Dyl oczywisty dla m i e s z k a ń c ó w ówczesnej nuropy. Upisuje to w k o n t e k ś c i e życia samego Freuda historyk i psychoanalityk 1 eter ^ay . l o m i m o p o w t a r z a j ą c y c h się lal nastro­ j ó w antysemickich czy nawet wojen jak ta Austrii z I r u s a m i (1866 r.), mieszczańskie życie Wiednia nie przezywało znaczących wstrząsów. noczonych . Sama psychoanaliza w łonie tego u p o r z ą d k o w a n e g o ś w i a t a była pewnego rodzaju 22 siłą r e w o l u c y j n ą . Jak chce Eli Zaretsky , w p i ­ sała się ideologicznie w n a s t ę p u j ą c y w X X wieku 23 krach starego p o r z ą d k u . W ł a ś n i e dlatego tak c h ę t n i e p r z y j ę t o teorie Freuda w Stanach Zjed­ noczonych (pomimo pewnej n i e c h ę c i Freuda do zastanej tam kultury). Zaretsky a mentuje 21 Zob. P. Gay, Freud. Życie na miarę epoki, tłum. H . Jan­ kowska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2012, s. 426, a szczególnie rozdział „Rewizje 1915-1939". Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA że rewolucyjny p o t e n c j a ł psychoana¬ lizy dobrze pasował do i n n o w a c y j n o ś c i k u l t u r y amerykańskiej. Jak sugeruje Peter Gay, Freud p o c z ą t k o w o nie d o c e n i a ł w swojej teorii roli ludzkiej destruk­ cyjności właśnie ze w z g l ę d u na istnienie rozsy­ p u j ą c e g o się, ale do czasu wojny w c i ą ż silnego, mieszczańskiego p o r z ą d k u . Dopiero pod w p ł y ­ wem zachwiania się ś w i a t a , w k t ó r y m żył, pod w p ł y w e m ogromu ofiar i traum wojennych, doce­ nił rolę agresywności ludzkiej. Dlatego w 1920 roku w p r o w a d z i ł do swojej koncepcji p o j ę c i e popędu śmierci . To właśnie ó w p o p ę d śmierci m i a ł b y b y ć odpowiedzialny za l u d z k ą 3-gresywność i d e s t r u k c y j n o ś ć . Nieco w c z e ś n i e j , w 1917 24 2 2 2 3 2 4 2 0 u- Fernand Braudel sugeruje, że ostateczne przesunięcie się centrum gospodarczego z Europy do Stanów Zjed­ noczonych nastąpiło w 1929 r. Zob. F. Braudel, Dyna­ mika kapitalizmu, tłum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2013, s. 105. E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa hi­ storia psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska, Prószyński Mediaf Warszawa 2009. J. Laplanche, J.-B. Pontalis, Popędy śmierci, [w:] J. Laplanche, J.-B. Pontalis, D . Lagache (red.), Słownik psychoanalizy, tłum. E. Modzelewska, E. Wojciechow­ ska, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 225-231. �Jakub Przybyła 104 roku, w artykule Żałoba i melancholia ^ Freud opisał, jak w stanie depresji człowiek kieruje agre­ sję na samego siebie, d o p r o w a d z a j ą c się do autodeprecjacji, przytłaczającego smutku i myśli n i h i listycznych o bezsensie ś w i a t a i własnego życia. W ten sposób, posiłkując się danymi z własnej praktyki klinicznej, pokazał możliwość dominacji p o p ę d u ś m i e r c i nad p o p ę d e m życia. O b e c n o ś ć p o p ę d u ś m i e r c i i jego teoretyczny status w z b u d z i ł w łonie psychoanalizy liczne dyskusje. Melanie Klein uznała, że emocjonalna agresywność będąca ekspresją p o p ę d u śmierci, obecna jest w życiu człowieka od samych narodzin. 1 Do opisu pierwszego roku życia dziecka Klein ukuła terminy pozycji paranoidalno-schizoidalnej i pozycji depresyjnej. Użyła terminu „pozycja", aby podkreślić, że nie chodzi tu tylko o fazę rozwo­ jową, ale o specyficzną konfigurację m e c h a n i z m ó w obronnych i różnych psychologicznych procesów, które m o g ą zostać na powrót aktywowane - głów­ nie w przebiegu różnych zaburzeń psychicznych. Pozycja schizoidalna dotyczy w e d ł u g Klein pierw¬ szego półrocza życia człowieka. Jest to okres, kiedy dziecko nie różnicuje siebie od matki. Podobnie nie różnicuje rzeczywistości zewnętrznej od rzeczy­ wistości w e w n ę t r z n e j . To co rodzi sie w psychice dziecka w reakcji na sensomotoryczne doświadczęnia jest przeżywane przez nie jako jedyna realność. W tym sensie doświadczenia dziecka podobne są d o ś w i a d c z e n i o m osób psychotycznych, opanowanvch przez halucynacje i urojenia. Dziecko m i n w wvniku odczuwania ^łodu i i e zaspokaja' nia tworzy wizie świata zdominowana nrzez zło i dobro. Doświadczenia interakcji z ciałem matki T O Klein założyła, że istotną rolę w tych procesach odgrywa wrodzona agresywność dziecka i jego reakcje lękowe. Freud , idąc w tej kwestii częściowo za O t t o Rankiem , w swojej ostatniej wersji teorii lęku uznał t r a u m ę narodzin jako moment pojawienia się lęku i paradygmat dla jego późniejszego dozna­ wania. W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do Ranka nie twierdził, że k a ż d a patologia czy sytuacja l ę k o w a jest b e z p o ś r e d n i m odtworzeniem tej traumy. Dla Klein l ę k wywodzi się natomiast z wrodzo­ nego p o p ę d u ś m i e r c i . Popęd ten, jak r ó w n i e ż k r u c h o ś ć fizyczna m a ł e g o dziecka, p o w o d u j ą pojawienie się w n i m l ę k ó w przed śmiercią, anih i l a c j ą i rozpadem . N i e m o w l ę radzi sobie z t y m d o ś w i a d c z e n i e m p r o j e k t u j ą c go lub m ó w i ą c ina­ czej - e w a k u u j ą c - na zewnątrz. W ten s posób przypisuje potencjał destrukcyjny rzeczywistości z e w n ę t r z n e j , k t ó r a w ó w c z a s jest reprezentowana przez różne części ciała matki głównie k a r m i ą c e piersi K a r m i ą c a pierś iest w percepcji dziecka czymś dobrym Kiedy dziecko d o ś w i a d c z a l e k ó w nrzed zagada i stanów frustraci! nroiektuie ie w ciało matki co powoduje że odczuwa ie jako 26 27 28 złe M o ż n a zatem n o w i e d z i e ć nrocesów fizioloiicznych 2 7 28 2 5 Z. Freud, Żałoba i melancholia, [w:] idem, Psycholo­ gia nieświadomości. Dzieła. Tom VIII, tłum R. Reszke, KR, Warszawa 2009. _ Dominacja frustracji i zbytnia a g r e s y w n o ś ć dziecka powoduje, że d o ś w i a d c z a ono zalewu złych obiektów, co staje się p o d s t a w ą dla powsta­ nia l ę k ó w prześladowczych. Jednym ze sposobów, wyrwa prymitywnycn obiektów, w ten sposób powstaje psychiczna, w e w n ę t r z n a rzeczywistość człowieka. czarno b i a tymi obrazami obiektów. 26 oraz w ł a s n y c h że ś w i a t n i e m ó w leHaiestwvnełnionvnrvmitvwnvmi Z. Freud, Zahamowanie, symptom i lęk, [w:] idem, Histeria i lek. Dzieła. Tom VII, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2009. O. Rank, Trauma narodzin i jej znaczenie dla psycho­ analizy, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2011. M . Klein, Uwagi na temat niektórych mechanizmów schizoidalnych, [w:] eadem, Zawiść i wdzięczność oraz inne prace z lat 1946-1963. Pisma. Tom III, tłum. A. Czownicka, H . Grzegołowska-Klarkowska, GWP, Gdańsk 2007. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Psychoanalityczne uwagi 105 w jaki dziecko radzi sobie z t y m i l ę k a m i , jest roz­ szczepianie obrazu ś w i a t a i obrazu siebie na dwie biegunowo różne rzeczywistości. Klein pisze: Rozszczepianie ego i obiektów wewnętrznych na różne sposoby sprawia, że jednostka czuje, iż jego ego jest pokawałkowane. Uczucie to przy­ czynia sie do stanu dezintegracji. W normalnym rozwoju niemowlę doświadcza stanów dezinte­ gracji, które mają charakter przejściowy. Jednym z czynników pomocnych w przezwyciężeniu takich stanów schizoidalnych jest powtarzające się doświadczenie zaspokajania przez zewnętrzny dobry obiekt. Zdolność niemowlęcia do prze­ zwyciężania chwilowych stanów schizoidalnych ma związek z dużą elastycznością i odpornością umysłu małego dziecka . 19 Klein uznaje, że jeśli są dla dziecka n i e m o ż l i w e do przezwyciężenia i przedłużają się, m o g ą b y ć symptomem choroby schizofrenicznej. Dlatego za wyraz regresji do tych w c z e s n o d z i e c i ę c y c h sta­ n ó w uznaje stany depersonalizacji i schizofrenicz­ nych dysocjacji u dorosłych pacjentów. Warto w s p o m n i e ć , że to właśnie ze w z g l ę d u na ten związek pozycji paranoidalnej dziecka ze stanami schizofrenicznymi, Segal m o g ł a n a z w a ć świat w obliczu katastrofy nuklearnej ś w i a t e m schizofrenicznym. Pod koniec cytowanego arty­ k u ł u Melanie Klein o d w o ł u j e s i ę do Freuda i jego uwag d o t y c z ą c y c h przypadku paranoi Daniela Paula Schrebera. Freud odniósł się do słynnej na początku X X wieku pozycji Pamięt­ niki Y16T%V0%V0 chorego, gdzie Daniel Schreber opisał swoje paranoidalne d o ś w i a d c z e n i a . K l e i n zwraca u w a g ę na to, że Freud p o t r a k t o w a ł stany Schrebera i jego w y o b r a ż e n i a jako ekspresję prze30 31 29 ż y w a n e j n i e ś w i a d o m i e w e w n ę t r z n e j katastrofy, k t ó r a przybrała postać k o ń c a świata. D l a Klein było to potwierdzenie jej w ł a s n y c h d o c i e k a ń na temat l ę k ó w anihilacyjnych dziecka aktywowa­ nych w d o ś w i a d c z e n i u psychotycznym, k t ó r e m o g ą p r z y b r a ć - w ś w i a d o m o ś c i - formę l ę k u przed zagładą świata. Teoria Melanie Klein zakłada, że około szó­ stego miesiąca życia dziecko wchodzi w k o l e j n ą pozycję, t y m razem d e p r e s y j n ą . Z w i ą z a n e jest to z dojrzewaniem biologicznym i psycholo­ gicznym n i e m o w l ę c i a . Jeżeli poprzednia faza, dzięki dominacji sił miłości, libido, nad siłami p o p ę d u śmierci i destrukcji, z a k o ń c z y się p o m y ś l ­ nie, dziecko dostrzega d y s t y n k c j ę ja - ś w i a t z e w n ę t r z n y . Agresywne impulsy o d g r y w a j ą t u nadal bardzo dużą rolę. N i e ś w i a d o m i e n i e m o w l ę zaczyna się jednak b a ć , że ta agresja spowoduje ś m i e r ć obiektu miłości; że obiekt miłości - matka - opuści dziecko To powoduje m ó w i ą c skró­ towo, że n i e m o w l ę wycofuje agresję ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o i kieruje j ą na samo siebie. Prze­ ż y w a w ó w c z a s l ę k z w i ą z a n y z własną siłą destruk cii i ooczucie winy ze wzLdu na nia Te stany uznała Klein za oaradwrnLc/ne dla deoresH i reakcii depresyjnych w życiu dorosłym Sposo 32 bem na zdrowe P Doradzenie sobie z tvm y lekiem ę jiest nroces renaracir wzrost tendencii miłosnvch do obiektu i nwewnetrznienie d o b r L n w i e r 7 v ń V b" kr r r ł bn " nr' i k i" r skiego^ oDieKtu, o s u n i ę c i e projeKcji agre­ sji w świat z e w n ę t r z n y i wzrost wiary w statosc obiektu, w jego niezniszczalnosc. * Konfigurację zjawisk obecnych w pozy/ cji depresyjnej m o ż n a prześledzić w róż| tnych zjawiskach kultury. To właśnie te w y o b r a ż e n i a śmierci, zniszczenia, katastrofy, po / / Ibid., s. 10-11. 3 2 30 31 D.P. Schreber, Pamiętniki nerwowo chorego, tłum. R. Darda-Staab, LIBRON, Kraków 2006. M . Klein, Uwagi..., op cit., s. 24-25. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA _ M . Klein, Żałoba i jej związek ze stanami maniakałno-depresyjnymi, [w:] eadem, Pisma. Tom I. Miłość, poczu­ cie winy i reparacja oraz inne prace z łat 1921-1945, tłum. D . Golec, A Czownicka, GWP, Gdańsk 2007. �Jakub Przybyła 106 k t ó r y c h n a s t ę p u j e odrodzenie. B y ć może odpo­ w i a d a ł o b y to wierze ludzi w m o ż l i w o ś ć napra­ wienia świata. Wiara ta oparta byłaby wówczas na w c z e s n o d z i e c i ę c y m procesie reparacji. Warto z a u w a ż y ć , jak w y r a ź n i e się to przejawia w różnych ceremoniach religijnych, gdzie ofiara, u ś m i e r ­ cenie jej, ma z a d o ś ć u c z y n i ć grzechy pojedyn¬ czego człowieka, czy nawet całej społeczności. M o ż n a tak spojrzeć na różne ceremonie, podk t ó r y c h realnie lub symbolicznie s k ł a d a n y był w ofierze człowiek. Taki wymiar ma r y t u a ł eucharystyczny w religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Ofiara z p ł o d ó w ziemi (wino i chleb) typowa dla kultur rolniczych, zamienia się w ofiarę C h r y s t u s a - C z ł o wieka i Chrystusa-Boga. Jezus, p o z w a l a j ą c się u k r z y ż o w a ć , dokonuje aktu autoagresji samopo ś w i e c e n i a dla zbawienia i o d k u p i e n i a ' g r z e c h ó w (poczucia winy) ludzkości B y ć może obrzęd ten jest formą zbiorowej i kulturowej reparacji . 33 Podobnie m o ż n a s p o j r z e ć na inne obrazy mitologiczne, w k t ó r y c h pojawia się zniszczenie ś w i a t a i jego odrodzenie. W mitologii skandy­ nawskiej zniszczenie to n a s t ę p u j e poprzez samoofiarę b o g ó w w d n i u ostatniej bitwy. M o ż n a w i d z i e ć w t y m p e w n ą formę samoofiarowania się boga w akcie kreacji ś w i a t a (częsty motyw mitologiczny), k t ó r y jest „ w i e l k i m człowiekiem", Makroantroposem . Z c z ł o n k ó w ciała tego pier­ wotnego człowieka powstaje świat. Podobnie jest u S k a n d y n a w ó w - na trupach u m a r ł y c h i poko­ nanych b o g ó w powstaje kolejny cykl ś w i a t a W tej perspektywie r ó ż n i c a b ó g - c z ł o w i e k jest z ł u d n a , co pokazuje mitologia religii chrześcijanskiej. A zatem p o ś w i ę c e n i e boga w akcie samo34 35 3 3 3 4 3 5 bójczej śmierci jest formą autoagresji w służbie z a d o ś ć u c z y n i e n i a i reparacji. Dla Melanie Klein pozycja depresyjna była jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h zjawisk w rozwoju człowieka. Jeżeliby zgodzić się na takie w a r t o ś c i o ­ wanie, należy stwierdzić, że wielość o b r z ę d o w y c h , mitologicznych i religijnych o d n i e s i e ń do zjawisk tej pozycji powinna służyć kulturowemu ułatwie­ niu radzenia sobie przez człowieka z jego ś w i a t e m w e w n ę t r z n y m i t y m , jak odbiera rzeczywistość zewnętrzną. Być może dałoby się prześledzić podobne p r a w i d ł o w o ś c i w kulturze współcze­ snej, popularnej albo w zjawiskach społecznych, politycznych. Warto t u jednak p r z y p o m n i e ć , że taki w y w ó d jest mimo wszystko ryzykowny i grozi n a d u ż y c i e m . N a l e ż y p a m i ę t a ć , że każde zjawisko warto a n a l i z o w a ć z różnych perspek tyw a sama perspektywa kleinowska b y ł a b y tu znacznie wulgaryzuiaca i upraszczająca zagadnie nie W przypadku t e k s t ó w kultury tradycyjnej łatwiej iest szukać psychologicznych proiekcii ze w z g l ę d u na nrzyimowana nrzez cześć anronolo „ów i n s y c h o L ó w koncencie mówiąca o zbioro L J,rl fnornaracraf 9 ninieiszel artykułu^ W n teKsty^Kultur r k r k Ir tradycyjnycn 1 fn b Dy b łyoy b w t t y im sensie narracyjnym i o o r z ę d o w y m opracowaniem treści ; y *, , f m ° p o f , i c nawet w ó w c z a s , jeśli bada się te teksty ze w z g l ę d u na zmiany w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h , gospodarczo-cywilizacyjnych, czy formalno-strukturalny wymiar. P a m i ę t a j ą c o poczynionych z a s t r z e ż e n i a c h , warto p o w r ó c i ć do propozycji Hanny Segal, by z a a p l i k o w a ć psychoanalityczne ustalenia doty­ czące opisanych wcześniej pozycji rozwojowych do analizy zjawisk społecznych i politycznych. Zob. J. Przybyła, Msza święta jako restytucja piersi. Wyraz temu dała w różnych a r t y k u ł a c h , w k t ó ­ Refleksje psychoanalityczne, [w:] ,,Pressje" 32-33 2013, rych z w r a c a ł a u w a g ę na z a g r o ż e n i a p ł y n ą c e s. 85-94 M . Eliade, Kowale i alchemicy, tłum. A. Leder, Alethe- z w y ś c i g u zbrojeń, rozwoju arsenału nuklearnego ia, Warszawa 2007, s. 30. czy prowadzenia polityki opartej na agresji, 3- C O A. Szrejter, op. cit.,s. 65. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi za t y m idzie, na wzmacnianiu potencjału militar­ nego. O p i s y w a ł a agresywny dyskurs polityczny jako przejaw m y ś l e n i a psychotycznego, gdzie świat zostaje rozszczepiony na dobry i zły, gdzie g u b i ą się s z a r o ś c i . Agresja militarna byłaby t u r ó w n o w a ż n a z psychotycznym atakiem na k o g o ś , kogo w n i e ś w i a d o m y sposób samemu się uczy­ niło g r o ź n y m . To sytuacja, kiedy agresję i l ę k , k t ó r y ona w y w o ł u j e , obronnie projektuje się na zewnątrz, i tam - w tej zewnętrzności, widzi się wroga. O c z y w i ś c i e m o ż n a się z a s t a n a w i a ć , na ile poczynania d e c y d e n t ó w społecznych, gospodar­ czych i politycznych są dyktowane procesami n i e ś w i a d o m y m i , a na ile w y r a c h o w a n ą , ś w i a d o m ą analizą z y s k ó w Niemniej jednak, p r z y k ł a d y cionalnych zdarzeń- kataklizm wojen w i e l o ś ć p r z y p a d k ó w religijnych i etnicznych p o g r o m ó w p o k a z u j ą że chodzi t u o n i e ś w i a d o m e procesy które zachodzą w grupach społecznych 36 Segal p r ó b u j e r o z u m i e ć te zjawiska poprzez p s y c h o l o g i ę grupy z a p r o p o n o w a n ą przez W i l ­ frieda Biona . W swojej teorii dotyczącej procesu grupowego Bion przedstawił k o n c e p c j ę psychotyzacji grupy. Jest to sytuacja, kiedy grupa regresuje się do m e c h a n i z m ó w psychotycznych, tych właśnie, które opisała Melania Klein. Jest to m o ż ­ liwe, p o n i e w a ż grupa wytwarza w s p ó l n ą płaszczy¬ znę, którą m o ż n a n a z w a ć n i e ś w i a d o m y m grupy. Dlatego grupa., jak w przypadku poszczególnego człowieka, może się zregresować do poziomu psy­ chotycznych m e c h a n i z m ó w . To też powoduje, że członkowie zpsychotyzowanej grupy z a c h o w u j ą sie i działają poza racjonalnością Opanowani są przez mechanizmy pozycji paranoidalnei i schi zoidalnej. Jeżeli w y c i ą g n ą ć to zjawisko z prze strzeni z awisk klinicznych m o ż n a dzięki niemu p r ó b o w a ć z r o z u m i e ć funkcjonowanie w i ę k s z y c h zbiorowości społeczności , narodów. M o g ł o b y to 37 36 3 7 H . Segal, Od Hiroszimy..., op. cit, s. 235. H . Segal,Milczenie..., op. cit, s. 216. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 107 t ł u m a c z y ć , dlaczego indywidualna paranoja może stać się p a r a n o j ą zbiorową. D o b r y m p r z y k ł a d e m historycznym byłoby t u zjawisko nazyfikacji społeczeństwa niemieckiego w okresie I I I Rzeszy . Polityka hitlerowska w p i ­ suje się idealnie w świat schizofreniczny. Znisz­ czenia pierwszej wojny ś w i a t o w e j , które były prze­ cież w dużej części efektem agresywnej polityki bismarckowskich Niemiec, zostały przetworzone w poczucie krzywdy, a rodząca się złość i sja zostały wyprojektowane na zewnątrz. Ofiarą tego stał się porządek wersalski i określone grupy etniczne: Żydzi, Cyganie, Słowianie. Obiektem wrogim stał się r ó w n i e ż człowiek upośledzony, słaby, albo o odmiennych p o g l ą d a c h . Świat stał się czarno-biały. Efektem tego schizoidalnego postrzegania był l ę k prześladowczy, k t ó r y stał się podstawa do kolejnych a k t ó w agresji militarnej i chęci unicestwienia zagłady wrogich złych ele m e n t ó w reprezentowanych w dużei mierze przez Żvda TÓ oowtarzaiacv sie motvw w X X wieku morvw czystek etnicznych Wvnroiekrowanie agresji opartej na lekach d o t y c z ą c y c h własnego nn J s r w L J n n n i L i a i krzvwdv n o w o d o w l h ' rr ™ n" n" b k V L i 38 7 7 7 Pozwolę sobie z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że tak właśnie działo się podczas czystek etnicznych na W o ł y n i u , w Bośni, czy Rwandzie. W tych konfliktach nie chodziło j u ż o zwycięstwo sym­ boliczne, ale fizyczne: biologiczne unicestwienie wroga. Charakterystyczne było też postrzeganie wroga jako moralnie i fizycznie o d r a ż a j ą c e g o , a siebie jako dobrego, czy wręcz idealnego (co o d p o w i a d a ł o b y fantazjom omnipotentnym pozy­ cji schizoidalnej), w y s t ę p u j ą c e w treści wzajem­ nych oskarżeń (niech p r z y k ł a d e m będą t u losy s t o s u n k ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h w okresie m i ę d z y - 38 The Pervert's Guide to Ideology, reż. S. Fiennes, Irlan­ dia, Wielka Brytania 2012. �Jakub Przybyła 108 w o j e n n y m , albo też reakcje serbskich intelektu­ alistów na kolejne konflikty b a ł k a ń s k i e ) . 39 40 M o ż n a by zadać pytanie, dlaczego dochodzi do psychotyzacji m y ś l e n i a grupowego i ewaku­ acji agresji na zewnątrz, poprzez tworzenie sobie wyimaginowanego wroga? O d p o w i e d z i ą jest t u istnienie wspomnianego j u ż p o p ę d u ś m i e r c i . Jeżeli przyjąć za Freudem i Klein, że jest to wro­ dzona właściwość człowieka, to łatwiej zrozu­ m i e ć powszechność działań agresywnych i fanta­ zji o zagładzie i destrukcji. Wydaje się, że jest to p o g l ą d zgodny z koncepcjami etologów, pryma.t o l o g ó w i b i o l o g ó w ewolucyjnych . Z a k ł a d a j ą c dalej, za Freudem, że p o p ę d a m i rządzi logika ekonomii energetycznej, bo dążą one do rozłado­ wania, trzeba przyjąć, Że r ó w n i e ż p o p ę d śmierci będzie p o d l e e a ł b i o l ó e i c z n e i i psycholoeicznei k o n i e c z n o ś c i ujawniania się. N a poziomie psycholoeicznym rzadza t VJT1 o c z y w i ś c i e nieświa¬ dome mechanizmy i procesy. Hanna Segal pisała Popęd ś m i e r c i podobnie ak popęd życia dażv do a jest artykule n i m , oprócz śmierci, wła­ śniezaspokojenia, b ó l " . W innym zaznacza: 41 - 42 Głównym przejawem popędu śmierci jest atak na rzeczywistośćten fakt łączy moje rozważania z ostatnią teorią Freuda wyjaśniającą konflikt miedzy popędami życia i śmierci. Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie pozycji depresyj­ nej. Miłość do obiektu, miłość do własnego życia, a także życia jako takiego prowadzi do wycofa- 3 9 4 0 41 A. Garlicki, Siedem mitów Drugiej Rzeczypospolitej, Czytelnik, Warszawa 2013, s. 122-129, 183-189. Zob. I . Colović, Bałkany - terror kultury, tłum. M . Petryńska, Czarne, Wołowiec 2007. 4 W tej starej opozycji miłości i nienawiści, Erosa i Tanatosa, zawiera się psychoanaV _ > J • lityczna wizja ludzkiego życia p o p ę d o wego. Kreacja, wzrastanie, rozwój i trwanie jest ekspresją p o p ę d u seksualnego, libidalnego. Jak twierdzili Freud i Klein, agresywność, destruk­ cja, zadawanie bólu sobie i i n n y m jest wyrazem p o p ę d u śmierci. Tak jak miłość i jej różne formy p r z e j a w i a j ą się w życiu człowieka samoistnie, tak też podobnie jest z impulsami p o p ę d u ś m i e r c i . Tak jak pewne zjawiska kulturowe i społeczne można. uzna.ć za. wyra.z tendencji libidalnych, tak inne - jako efekt i m p u l s ó w tanatycznych. Popęd ś m i e r c i musi zatem p r z e j a w i a ć się w a k t y w n o ś c i ś w i a d o m e j i n i e ś w i a d o m e j człowieka. W t y m , co robi i w t y m o czym m y ś l i Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć t e n d e n c j ę ludzka do z a g ł ę b i a n i a sie w różne fantazje i wizje apokaliptyczne Mecha nizmv oozvcii schizoidalnej t ł u m a c z a oowszech ność l e k ó w nrzed zagada śmiercią zniszczę niem Kkróre sa wvdohvwane nrzez niem, i o r e są wyuouywane i wzmacniane przez różne nroresv kulturowe i snołerzne Tam odzie k nr r i r n r U / r ' n rr n 1" Konstytuuje się grupa, czy będzie to partia poli­ tyczna czy sekta w y z n a ń owa, m o ż l i w e jest zejście jej w psychotyczny styl tunkcjonowania, Który doprowadzi j ą do w y o b r a ż e ń mesjanistycznycn, poslanniczych, nihilistycznych, bądz katastroheznych. Wydaje się zatem, ze powtarzanie się takich zjawisk nieuniknione g l ę d u na ludzką n a t u r ę , jest w którą wpisany ze ,estw zpopęd destrukc,! D . Peterson, R. Wrangham, Demoniczne samce. Małpy człekokształtne i źródła ludzk ejprzemocy, tłum. M . Aupy riga, PIW, Warszawa 1999. A. Mościskier, Spór o naturę i c m i f*rr\ ludzką. Socjologa czy socjobiologia?, Wydawnictwo Uni­ i ś m i e r c i . wersytetu Warszawskiego, Warszawa 1998. t 4 2 nia projekcji. Dzięki temu można zadbać o swój obiekt, a uznanie własnej zależności umożliwia selfprzetrwanie w rzeczywistości. Miłość życia pro­ wadzi do dbania o przetrwanie obiektu i samego siebie, co wymaga uznania rzeczywistości. Zkołei popęd śmierci znajduje wyraz w pragnieniu znisz­ czenia łub unicestwienia rzeczywistości życia. Jego ostatecznym celem jest śmierć ^. H . Segal, O klinicznej użyteczności pojęcia popędu śnuerci, [w:] idem, PsychoanaUza..., op cit., s. 45 H . Segal, Fantazja i rzeczywistość, BARBARZYŃCA [w:] ibid., s. 68. 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi Kara i zagrożenie m o ż e p r z y b i e r a ć wedle psy­ choanalizy różne formy M o ż e chodzić tu o karę za impulsy edypalne, neurotyczne. W ó w c z a s zagłada przybiera postać przemijającego zalewu treści nie­ ś w i a d o m y c h , gdzie b e z w z g l ę d n e i surowe nad-ja (superego) znęca się nad ja (ego) i represjonuje seksualne pragnienia. To wizja, k t ó r ą wedle Slavoja Ż i ż k a przedstawia film Hitchcocka Ptaki. T y t u ł o w e ptaki są s y m b o l i c z n ą karą za seksualne fantazje d w ó j k i b o h a t e r ó w : kobiety i mężczyzny. Nad-ja jest tu reprezentowane przez m a t k ę boha­ tera m ę s k i e g o . Inaczej m o ż e w y g l ą d a ć jednak wizja ś w i a t a o g a r n i ę t e g o p s y c h o t y c z n ą l o g i k ą l e k ó w prześladowczych i wszechobecnego zagrożenią. To wizje zagłady, gdzie resztki życia bronią się przed zalewem c a ł k o w i c i e złych o b i e k t ó w . N i e ma nic bardziej u o s a b i a j ą c e g o popęd śmierci niż postać żywego rupa w kulturze popularnej. 44 groźnych, 109 Jednak najbardziej przerażającą wizją, wizją sięgającą najdalej w historię życia k a ż d e g o czło­ wieka, jest perspektywa katastrofy totalnej, po której nie ma j u ż życia. To wizja postnuklearnego ś w i a t a multiplikowana w w y o b r a ż e n i a c h o zde­ rzeniu się Z i e m i - residuum życia - ze śmier­ c i o n o ś n y m , martwym asteroidem. Te w y o b r a ż e ­ nia k o n f r o n t u j ą człowieka z n a j w c z e ś n i e j s z y m i n i e m o w l ę c y m i l ę k a m i przed p o k a w a ł k o w a n i e m i anihilacją. W i d a ć zatem, że psychologicznych, psychodynamicznych p rzyczy n w y o b r a ż e ń o kata­ strofie i zagładzie może b y ć kilka. O d w o ł u j ą się one do różnych faz rozwoju człowieka i związa­ nych z n i m i konfiguracji zjawisk m e c h a n i z m ó w i procesów psychicznych. W s p ó l n y m mianowni¬ kiem tych zjawisk może być zapewne fakt zaprze¬ czenia życiu i miłości czyli przewaga sił p o p ę d u ś m i e r c i Popęd ś m i e r c i k t ó r y jest psychologiczną reprezentacja biologicznej skłonności do agresii wvdaie sie o d p o w i a d a ć za wszelkie wariacie S P O ' łeczne i kulturowe w y o b r a ż e ń o zagładzie i k o ń c u SWicltcl 44 ThePenerń Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006; S. Żiżek, Lacrimae rerum. Kieślowski, Hitchcock, Tarkowski, Lynch, tłum. G. Jankowicz, J. Kutyła, K. Mikurda, P. Mościcki, Korporacja halart, Kraków 2007, s. 156-157. Psychoanalytical remarks on the end ofthe world The author ofthe article inyestigates millenaristic and apocalyptic elements in psychoanalytic theory and practice on the example of works by S. Freud, M . Klein and H . Segal. The author underlines the problem of unconsciousness' and it connections with the anthropological idea o f myth'. The author applies the psychoanalytic theories to selected phenomena and texts from popular culture, especially to literaturę and movies. Those, being repositories o f popular images and concepts, provide the data for analysis o f projections o f collectiyely shared desires and amdeties. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bc25a8b5645bb7806d350f2cd1cd410.pdf fad0419545b21404de9c1b18181aa601 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6072 Title A name given to the resource Anthropology of Contemporary Culture: Preface/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.4-5. Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Uolume 1 flnthropology of Contemporary Culture Cover: Photo by Kinga Łozińska �T he selected texts presented in this edition appeared in KO NTEKSTY from the late 1970s to the 1990s and are featured up to this day; inspired by the experiences of struc­ turalism, semiotics, phenomenology and hermeneutics they reflect the spirit of our pe­ riodical. The anthropology of contemporary society and culture, the anthropology of memory, historical anthropology, the anthropology of literature, the anthropology of the town and, fi­ nally, the anthropology of film and visual anthropology comprise characteristic fields readily pursued by authors publishing their studies in KO NTEKSTY and cooperating both with the quarterly and the Department of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts at the Institute of Art of the Polish Academy of Science, which publishes it. We dedicate this collection of texts to the memory of Professor Aleksander Jackiewicz, au­ thor of Antropologia Filmu (1975) and numerous publications dealing with film studies. The special English-language issue of “KO N TEKSTY” was prepared as part of the “N a­ tional Programme for the Development of the Humanities”. We would like to treat our publi­ cation as an opportunity to share noteworthy research tendencies in Polish studies concerning the anthropology of contemporary culture and anthropology of film discussed in our quarterly. It is our intention to indicate interesting phenomena in this field by highlighting anthropology of culture as an experience of reflections as well as interpretations developed between Anthro­ pology and Art (between Science and Art), and to present “K O N TEKSTY” as important for reflections on the anthropology of contemporary culture and anthropology of film, involving authors from all academic centers dealing with anthropological studies in Poland. In memoriam Professor Aleksander Jackiewicz Krzysztof M. Bednarski, Victoria, 1983. 4 �Roads. Photo: Zofia Rydet � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/966e134e239d9293c454dcfac4aa8a51.pdf 447f96a3cb4f0db6d8665c96f231e9b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6577 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6148 Title A name given to the resource Notes on Authors / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.429-431 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz - anthropologist. Doctor of the Humanities, lecturer at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of Warsaw, works at the Institute of Art, Polish Academy in Warsaw, head of the Department of Anthropology of Culture, Film and Audiovisual Arts (1993-2011). Editor-in-chief of the quarterly “Konteksty” (“Contexts”), a member of the edi­ torial board of “Kwartalnik Filmowy” (“Film Quarterly”). Author of works on symbolic imagination and contem­ porary anthropology. Author of numerous articles on the subject, co-author and editor of books: Film and context (1988); Art at Eye Level. Film and Anthropology (1991 ); Zbigniew Rybczynski - The Traveler to the Realm of Impossi­ bility (1993). Author of several books in the field of cultur­ al anthropology: A House in the Folk Tradition (1992); Im­ ages of The “Strangers". From Stereotype to a Symbol (2000); The Home - The Way of Being. Home in Folk Tradition [with Danuta Benedyktowicz] (2009). Notes on Authors filmu (Film Anthropology, 1975), Gwiazdozbiór (Constella­ tion, 1983), Moja filmoteka (My Film Archive, 1983), Kino polskie (Polish Cinema, 1983), Kino na świecie (Film of the World, 1983). Justyna Chmielewska - anthropologist, Turkish studies expert, editor at the Konteksty quarterly magazine (Insti­ tute of Art at the Polish Academy of Sciences), author of numerous texts and book reviews published in “Kontek­ sty”, “Nowe Książki”, “Dziennik Opinii”, “ (op.cit.,)”, “Le­ ktury Reportera” and “Notes na 6 tygodni”. In 2009 her book Holy Blood, Holy Times, Holy People was published. W iesław Juszczak - art historian, philosopher. Professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences and Institute of Art History of University of Warsaw (where he was a longtime teacher). Author of dozens important books and articles on 19thand 20th century art, Young Po­ land Movement, art theory, ancient Greece, archaic art, japonese aesthetic and film history. Lately he received PEN Club Award (2010) and Gloria Artis Award of Min­ istry of Polish Culture (2012). Ryszard Kapuściński (1932-2007) - Polish journalist and writer, one of the top Polish writers most frequently translated into foreign languages. He was often named the “Third World Chronicler” or the “Voice of the Poor” for his famous reportages and books describing developing countries on all continents. Among other books, he pub­ lished: The Emperor on Ethiopia, Shah of Shahs about Iran, The Shadow of the Sun about Africa, Another Day of Life about Angola, and Imperium about the Soviet Union. Ryszard Ciarka - anthropologist, editorial secretary of “Kwartalnik Filmowy”, works at the Institute of Art Polish Academy of Sciences. Dariusz Czaja - anthropologist, essayist, music reviewer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropol­ ogy of Culture at the Jagiellonian University, editor of the quarterly “Konteksty” (Institute of Art Polish Academy of Sciences). Recently he has published: Signature and frag­ ment. Anthropological narrations (2004), Anatomy of the soul. Figures of the imagination and language games (2006), Lessons of darkness (2009), Somewhere farther, somewhere else (2011), Micrologies. Anthropology as spiritual exercise (2013). His field of interest contains: anthropology of the contemporary, methodology in humanities, film analysis, anthropology of literature, culture contexts of music, pres­ ence of myth and symbol in cultural “texts”. He regularly publishes in: “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Kro­ nos”, “Prace Kulturoznawcze”, “Dwutygodnik”. Aleksander Jackiewicz (1915-1988) - film theorist and critic, essayist, writer, professor at the Institute of Art of Polish Academy of Sciences, a longtime teacher at Film School in Łódz. Author of many books on film: Gorki i film (Gorki and Film, 1955), Latarnia czarnoksięska (Laterna Magica, 1956), Film jako powieść XX wieku (Film as a Novel of 20th-century, 1968), Historia literatury w moim kinie (Literature History in my Cinema, 1974), Antropologia 429 Karolina K osińska - Assistant Professor at the Depart­ ment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw); member of the Editorial Staff of “Kwartalnik Filmowy”. Her research focuses on problems of social re­ alism and on British social cinema. Her papers were pub­ lished i.a. in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty”, “Kultura Popularna”, “Czas Kultury”, “Kino” and “Studies in East­ ern European Cinema”. B eata Kosińska-Krippner - specialist in media studies and film studies (Ph.D). Assistant Professor at the De­ partment of Cultural Anthropology, Film and Audiovisual Arts - Institute of Art of the Polish Academy of Sciences (Warsaw), member of the Editorial Staff of „Kwartalnik Filmowy”. Her research interests include the theory and history of film and television, with a focus on documen­ tary cinema in the context of hybrid border genres, the history and theory of film and TV genres, as well as Aus­ trian cinema. M arta Leśniakowska - Professor, art and architectural historian at the Institute of Art Polish Academy of Sci­ ences in Warsaw. She is the author of Polski dwór, wzorce architektoniczne, mit, symbol [The Polish manor house, ar­ chitectural models, myths, and symbols], 1992; Co to jest architektura? [What is architecture?], 1996; Architekt Jan �NOTES ON AUTHORS Koszczyc Witkiewicz (1881-1958) i budowanie w jego cza­ sach [Jan Koszczyc Witkiewicz (1881-1958): architect and building in his times], 1998; series of books Architektura w Warszawie [The Architecture in Warsaw], 1998-2005. She published many texts among other in “Teksty Dru­ gie”, “Konteksty”, “Modus”, “Biuletyn Historii Sztuki”, “Rocznik Historii Sztuki”. Czesław Robotycki (1944-2014) - anthrpologist, eth­ nographer. Professor at the Institute of Ethnology and Anthropology of Culture at the Jagiellonian University in Cracow, former chief of this Institute. Member of the Edi­ torial Staff of “Konteksty”, chief of based in Cracow “Pi­ wnica pod Baranami” Association. Author of many texts and books on problems of contemporary anthropology, methodology of history, ethnography, popular culture. W ojciech M ichera - professor in the Film and Visual Culture Section at the Institute of Polish Culture, Uni­ versity of Warsaw; member of the editorial board of the academic journal “Konteksty”; lecturer at the Academy of Dramatic Art in Warsaw. He is primarily interested in narratology applied to film and visual images; and theo­ ries of image and representation. Author of two books: Anti-Daniken, 1994, and recently: Piękna jako bestia. Przy­ czynek do teorii obrazu [Beauty as the Beast. Contribution to the Theory of Image], 2010; and more than 40 aca­ demic publications (including papers in magazines such as “Konteksty”, “Kwartalnik Filmowy”, “Teksty Drugie”, “Kinowiedczieskije zapiski”, “Literatura ludowa”, “Bien dire et Bien Aprandre. Revue de Médiévistique”). Trans­ lator of many important texts into Polish (by authors such as Roland Barthes, Jacques Lacan, Jaś Elsner) and author of numerous TV shows and educational movies (for TVP and TV Arte). Grzegorz Nadgrodkiewicz Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade a la Godard Nadgrodkiewicz reflects on the phenomenon of the dura­ bility of a cultural model, i.e. commedia dell’arte with its central characters - Pierrot and Columbine. He detects this cultural pattern in Jean-Luc Godard’s Pierrot le fou (1965). In Godard’s film this model takes on the form of a peculiar tragic-comedy dell’arte. Ferdinand, the main hero, and his lover Marianne hide their true faces under masks isolating them from the world. They permanently get involved in absurd and grotesque situations, and a series of circumstances leads them inevitably towards the tragic end. Their flight from Paris, car thefts, gunrunning, assaults and unhappy love lead towards death, their final fate. The film is strongly placed in Mediterranean tradi­ tion and the pop culture of the 1960s, and its heroes are young people of their time. They have no illusions, are witty and smart, ruthless and self-ironic but desperately helpless in the face of society-imposed commands. Their clownish revolt is doomed to disaster. M aria Poprzęcka - art historian, essayist. Professor at the Institute of Art History, University of Warsaw, former director of this Institute, she leads Art Historian’s Asso­ ciation. She is an author of many books and articles on modern art, 19th century art, methodology of art history, academism, feminine art. In 2009 she received Gdynia Literary Award for her book Other images. From Alberti to Duchamp. 430 A leksandra Rodzińska-Chojnowska , M.A. degree at the Historical Faculty (Warsaw University), 1972 (thesis on John of Salisbury). In 1978 granted Ph.D. degree for dis­ sertation: Anglo-Norman Intelectuals of the Twelfth Century, and began translating into the English texts on history, his­ tory of art, philosophy and law. Cooperated, and collabo­ rates up to this day with: History Meeting House, Arkady Publishing House, National Museum, Fryderyk Chopin Institute, Sejm Publishing House and DiG Publisher, as well as with periodicals: “Acta Poloniae Historica”, “Dzieje Najnowsze”, “Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, “Kwar­ talnik Historyczny”, “Muzealnictwo”, “Teatr Lalek” and “Quaestiones Medii Aevi Novae”. Since 2000 translated into the English, i.a. Iwona Taida Drózd, The Buddist King­ dom of Lo, Warszawa 2001; Anna Masłowska, Chronicle of Exhibitions at National Museum in Warsaw 1862-2002vol. 1. 1862-1962, Warszawa 2002; vol. 2. 1963-1982, War­ szawa 2006; The History of Polish Diplomacy X-XX c. (eds. Gerard Labuda, Waldemar Michowicz), Warszawa 2005; Federalism in the History of Poland: “The Free with the Free, the Equal with the Equal", Warszawa 2008; The Lebenstein Code: Poland during the Twentieth Century along the Traces of Drawings by Jan Lebenstein, Warszawa 2010; Andrzej Rottermund, Warsaw, Warszawa 2000; Wojciech Fijałkowski, Wilanów Vademecum, Warszawa 2011; Mariusz Karpow­ icz, What the Façades of Wilanów Tell Us, Warszawa, 2011. Teresa Rutkowska - editor-in-chief of „Kwartalnik Fil­ mowy” („Film Quarterly”). Her research interests centre on the narrative strategies in fiction and non-fiction film. Published in “Kwartalnik Filmowy”, “Konteksty” and “Nowe Książki”. Sławomir Sikora - Assistant Professor at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, University of War­ saw. His main research interests cover: visual anthropolo­ gy, anthropology of death, urban anthropology and meth­ odological issues connected with anthropology. Author of Fotografia. Między dokumentem a symbolem [Photography. Between Document and Symbol, 2004], Film i paradoksy wizualności. Praktykowanie antropologii [Film and Paradox­ es of Visuality. Practicing Anthropology, 2012], co-editor of Zanikające granice. Antropologizacja nauki i jej dyskursów [Disappearing Borders. Anthropologisation of Science and Its Discourses, 2009, with Adam Pomieciński]. He has also published numerous articles in, among others, “Kwartalnik Filmowy”, “Kultura Współczesna”, “Kontek- �NOTES ON AUTHORS sty”, “Lud”. Co-author of the film Zeby to byb ciekawe... O mediatyzacji obrzędów weselnych [Making it interesting... A film on mediatization of wedding rituals, 2009, with Karo­ lina Dudek]. A nna Sobolewska - professor, historian of literature, a lit­ erary critic and an essayist. Since 1970’ s she has been work­ ing in the Institute of Literary Studies of the Polish Acad­ emy of Sciences in the department of contemporary litera­ ture and literary communication. She has also classes with students of film studies at the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. Her main research sphere is the rela­ tion of literature and mysticism and the poetics of inner experiencies. She is specially interested in the lay mysticism of everyday life in the works of poets and writers of the 20th c. Her other spheres of interest embrace transformations of narrative forms, comparative literature, film studies and the new media of today. She is the author of books: Polish Psychological Prose 1945-1950 (1979); The Mysticismn of Everyday. The Poetics of Inner Experiences (1992); Maximally Successful Existence. Essays on the Life and Creative Work of Miron Białoszewski (1997); Masks of God. Essays on Writers and Mystics (2004); Spiritual Maps of Today. What Has Been Left for Us after New Age? (2009). Her book Cela. A Reply to Down Syndrome” (2002) is a autobiographical narrative about her daughter Cecylia with Down Syndrome. She is a member of many associations promoting mentally handi­ capped people, of educational and literary associations as well as social platforms of religious dialogue and reconcilia­ tion of Christians and Jews. K uba Szpilka - ethnologist (graduate of the Jagellio- nian University, then studied in the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences). Mountaineer, alpinist. Author of numerous articles, published in “Konteksty” and in “Tatry” (a magazine of the Tatra National Park). His texts have been published in numerous compilation, such as Mitologie popularne (edited by D. Czaja, 1994). Author of the books: Bóg się rodzi (along with M. Krupa and J. Mikołajewski, with illustrations by J. Wilkoń), Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości (along with M. Krupa and P Mazik, 2011) and Ślady, szlaki, ścieżki (along with M. Krupa and P Mazik, 2013). Curator of numerous museal exhibitions: Zakopiańczycy. W poszuki­ waniu toższamości (2011), Wyprawa. Pośród tatrzańskich i zakopiańskich idei (2013), PRL pod Giewontem (2013). Co­ organizer of the conference titled Ekstremalnie (2013). Co­ founder of „Zakopiańczycy. W poszukiwaniu tożsamości” foundation. Lives in Kościelisko. Ludwik Stom m a - anthropologist, writer, essayist. Pro­ fesor at EPHE and Sorbonne in Paris, former researcher at the Jagiellonian University and Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Author of dozens books and articles on anthropology and history. He is also author of popular commentaries published in “Polityka” weekly. 431 Tomasz Szerszeń - anthropologist, art historian, pho­ tographer. A graduate of the Inter-faculty Individual Studies in the Humanities at the University of Warsaw and the Photography Department of National Film, Tel­ evision and Theatre School in Łódź, recently granted a Ph.D. degree in Humanities. Researcher in Institute of Art, Polish Academy of Sciences. Granted a stipend of Ministry of Culture (2007, 2013), French Govern­ ment (2006, 2008, 2012), Foundation of Polish Science (2010), City of Warsaw Artistic Scholarship (2010). He is a member of editorial board of quarterly “Konteksty” and “View. Theories and Practices of Visual Culture”. He is an author of dozens of texts published in books and in such a reviews like “Konteksty”, “Literatura na Świecie”, “Tygodnik Powszechny”, “Res Publica Nowa”, “Dwutygodnik.com”. His artistic projects were presented in Archeology of Photography Foundation in Warsaw, in Exchange Gallery in Łódź, Asymetria Gallery, Nowy Teatr in Warsaw and in Paris Photo 2012 and 2013. His book Voyagers without map and passport. Michel Leins and Documents will appear soon in Słowo / obraz terytoria editions. M onika Sznajderman - anthropologist, publisher. She graduated from the Warsaw University, Faculty of His­ tory, Department of Ethnography and the postgraduate studies at the Institute of Art of Polish Academy of Sci­ ences in the Department of Film History and Theory. She obtained her doctorate in 2000. Her doctor’s thesis con­ cerned the figure of the jester in culture; she was also en­ gaged in the anthropology of the present (especially in the problems of the visual popular culture) and in the forms of today’s popular devoutness and religiosity. She wrote the following books: The Pest. Mythology of Plague, Cholera and AIDS (Warsaw 1994), Biblia pauperum. Essays on the video and popular culture (Cracow 1998) and The Jester. Masks and Metaphors (Gdańsk 2001, Warsaw 2014); also many articles published in the scientific press and cultural maga­ zines. Since 1996 she runs the Czarne Publishers (www. czarne.com.pl), which she founded with her husband, the writer Andrzej Stasiuk. Jacek Waltoś - painter, sculptor. Professor at Academy of Fine Arts in Cracow. He also writes on art. In the sixties he was a co-founder of artistic group Wprost, in the eight­ ies he was linked with artistic independent movement. In 2002 he received Jan Cybis Award. Jerzy Sławomir Wasilewski - Professor at the University of Warsaw, Institute of Ethnology and Cultural Anthro­ pology. Main areas of interest: peoples of Central Asia and their symbolic culture; long-term ethnographic fieldwork in Mongolia, Siberia, penetrations in Inner and Eastern Asia. Books on shamanism and taboo, articles on symbol­ ic language in ritual and belief, ethnography of travel and globalization. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b31d0aaaa452e8dbe7147fa441a429b.pdf 2385fee21b662d5fde4f360efae84493 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6578 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6149 Title A name given to the resource Bibliographic Note / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.432 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BIBLIOGRAPHIC NOTE Bibliographic Note Volume I: Anthropology of Contemporary Culture Zbigniew Benedyktowicz, The Symbol in Ethnography (Symbol w etnografii), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1988, vol. 42, nr 3, pp. 145-148. Ludwik Stomma, The Alcmene Myth (Mit Alkmeny), „Etnografia Polska” 1976, vol. 20, nr 1, pp. 99-110. Ryszard Kapuściński, On Memory and Its Threats [Ryszard Kapuściński Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja] (O pamięci i jej zagrożeniach; z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, vol. 57, nr 3-4, pp. 12-24. Province Czesław Robotycki, The “Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilem­ mas of Cultural Communication („Prowincja” z antropologicznego punktu widzenia. Refleksja z pespektywy dylematów komunikacji kulturowej), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 7-13. Dariusz Czaja, The Paradox of the Province (Paradoks prowincji), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 28-33. Zbigniew Benedyktowicz, Coming Back Home. (In Praise of the Province). The Italian Experience of Tarkovsky and Kantor (Powrót do domu. Tarkowski i Kantor), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 14-27. Maria Poprzęcka, At Home (W domu, u siebie), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 25-27. Jacek Waltoś, The Studio —the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home (Pracownia - dom częściowo oswojony, przenośny lub przechodni), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 31-32. Dariusz Czaja, My Mobile Home. The Travelling Artist (Dom mój ruchomy. Artysta w podróży), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 107-118. Wiesław Kuba Szpilka, My Province (Moja prowincja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 2, pp. 40-44. Center, Metropolis, Cities Zbigniew Benedyktowicz, A Phantom of the Centre of the World. A Contribution to the Anthropology of Contempora­ neity (Widmo środka świata. Przyczynek do antropologii współczesności), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1991, vol. 45, p. 16-32. Ludwik Stomma, The Beauty of Human Error (Uroda ludzkiej pomyłki), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1991, vol. 45, nr 1, pp. 11-15. Dariusz Czaja, Fragments of the Venetian Discourse (Fragmenty dyskursu weneckiego), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 3-4, p. 125-148. Justyna Chmielewska, Istanbul: Recollections from a Lost City (Stambuł: wspomnienia z utraconego miasta), „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 1-2, pp. 13-19. Tomasz Szerszeń, Phantom Houses and Voyages to Nowhere (Genex: historia pewnego nie-miejsca), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2013, vol. 67, nr 3, pp. 163-166 [extended version]. Wiesław Kuba Szpilka, Poor Ethnography (Biedna etnografia), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2008, vol. 62, nr 3-4, pp. 178-183. Ethnologist en route Jerzy S. Wasilewski, The Secret History of Objects (Tajna historia przedmiotów), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1998, vol. 52, nr 3-4, pp. 120-123. Jerzy S. Wasilewski, People of the Taiga, the Reindeer People, the People... (Ludzie tajgi, ludzie rena, ludzie...), „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa” 2002, vol. 56, nr 1-2, pp. 87-93. Jerzy S. Wasilewski, Who Says Bonjour to Whom on Mont Blanc? Attempted Anthropology of Conventional Be­ haviour (Kto komu mówi bounjour na Mont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, vol. 57, nr 3-4, pp. 165-174. Anthropology of Memory Wojciech Michera, The Homelessness of Odysseus, (Bezdomność Odyseusza), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 2-3, pp. 123-128. Tomasz Szerszeń, Anthropology as a Mask, a Costume, a Metaphor: the Case of Michel Leiris and Roger Caillois (An­ tropologia jako maska, kostium, metafora. Przypadek Michela Leirisa i Rogera Caillois), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 3, pp. 170-172. Wojciech Michera, Image, Crypt, Interpretation (Obraz, krypta, interpretacja), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 1, pp. 152-158. 432 �BIBLIOGRAPHIC NOTE Jerzy S. Wasilewski, Transgression and Tragedy, Laughter versus Death (Transgresja wobec tragedii, śmiech przeciwko śmierci), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2010, vol. 64, nr 4, pp. 184-190. Dariusz Czaja, The Shadows of Europe. History and Metaphor (Europa i jej cień. Historia i metafora), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2009, vol. 63, nr 3, pp. 80-89. Sławomir Sikora, Living Monuments. Forms of Memory and Oblivion in the Film Gyumri (Żywe pomniki. Pamięć i zapomnienie w filmie Gyumri), „Kwartalnik Filmowy” 2010, nr 129, pp. 121-130. VOL. II ANTHROPOLOGY OF FILM Zbigniew Benedyktowicz, Anthropology of Film. Introduction (Antropologia Filmu. Wprowadzenie, „Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 3-4. Teresa Rutkowska, Fellini’s Wandering (Wędrówki Felliniego), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 19-28. Aleksander Jackiewicz, Charlie on an Italian Road (Charlie na włoskim gościńcu), [in:] Moja Filmoteka (Kino na świecie), Warszawa 1983; idem, „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 72-73, pp. 104-105. Zbigniew Benedyktowicz, Road Movie —a Poem about the Pebble (Film drogi —Poemat o kamieniu. [„La Strada”, Federico Fellini 1954]), „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 72-73, pp. 106-134. Wojciech Michera, “Nights of Cabiria" by Federico Fellini. Anthropological Notes („Noce Cabirii” Federica Felliniego [notatki antropologiczne]), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 62, pp. 18-26. Grzegorz Nadgrodkiewicz, Tragicomedy dell’arte, or Pierrotade d la Godard („Tragikomedia dell’arte, czyli pierrotada d la Godard"), „Kwartalnik Filmowy” 2000, nr 31-32, pp. 265-275. Wiesław Juszczak, The Work and the “Boundary of Meaning" (Dzieło a „granica sensu”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 72-75. Dariusz Czaja, The Eternal Moment. On „Babette’s Feast” (Moment wieczny. O „Uczcie Babette”), „Konteksty. Pol­ ska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 76-80. Zbigniew Benedyktowicz, Mary and Martha Remarks on Babette’s Feast (Maria i Marta [Uwagi o „Uczcie Ba­ bette"]), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 81-84. Marta Leśniakowska, The Sin of Gluttony and the Cultural Conflict. On the Margin of „Babette’s Feast” (O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 85-86. Wojciech Michera, In Front of the Room (Stalker) (Przed komnatą [Stalker]), „Kwartalnik Filmowy” 1995-1996, nr 69-70, pp. 119-127. Dariusz Czaja, Cypher and Epiphany. Several Remarks on n [first edition]. Ryszard Ciarka, Film and the True State of Things (Film i prawdziwy obraz rzeczy), „Konteksty. Polska Sztuka Lu­ dowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 112-116. Sławomir Sikora, The Predicament of the Meaning of „Blow-up” (Kłopoty ze znaczeniem: „Blow-up”), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 62, pp. 27-38; idem, Fotografia. Między dokumentem a symbolem, Izabelin 2004. Dariusz Czaja, Why Is It the Way it Is? [first edition]. Wojciech Michera, The “Image” in Blow-Up —the Problem of Focalisation („Obraz” w Powiększeniu —problem fokalizacji), „Kwartalnik Filmowy” 2008, nr 64, pp. 46-56. Dariusz Czaja, Le Chef-d’oeuvre inconnu. Balzac and Rivette (Zagadka arcydzieła. Balzak i Rivette), „Kwartalnik Filmowy” 2009, nr 125, pp. 129-146. Wiesław Szpilka, To See the World. Ethnography vis a vis Film and Mass Culture (Zobaczyć Świat. Etnografia wobec filmu i kultury masowej), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 125-128. Wiesław Szpilka, „Batman” - a Story of Creation („Batman” —opowieść o stworzeniu), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 129-131. Monika Sznajderman, What’s Under the Mask. On the Motif of the Man Who Laughs: Several Remarks on Batman (Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie”), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 135-137. Anna Sobolewska, The Construction of Existence (Konstrukcja istnienia), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1992, vol. 46, nr 3-4, pp. 117-119 Zbigniew Benedyktowicz, “Tango” —a Dance of Polish?/Universal? Alienation („Tango” —taniec polskiej ?/ uniwersal­ nej? alienacji), „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1994, vol. 48, nr 1-2, pp. 48-53. Dariusz Czaja, Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo (Szczątkowe obecności. Portrety Carla Gesualdo), „Kwartalnik Filmowy” 2004, nr 91-92, pp. 244-265. Karolina Kosińska, The Androgyne Who Fell to Earth (Androgyne, który spadł na ziemię), „Kwartalnik Filmowy”, 2004, nr 91-92, pp. 155-174. Dariusz Czaja, Homo Faber. Accident or Necessity (Waltera Fabera przypadki), „Kwartalnik Filmowy” 1993, nr 64, pp. 16-35. Beata Kosińska-Krippner, The Parodic Nature of the Appropriation of Factual Codes and Conventions in Mockumentaries (Parodystyczna natura przywłaszczeń aktualnych kodów i konwencji w mock-dokumentach), „Kwartalnik Filmowy” 2006, nr 116, pp. 47-72. 433 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86954786b874f9cf5eabe6b212881f95.pdf ce05aa57e6febf2aa4b10a470d5e4ba7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6534 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource okładka 2005/1 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6106 Title A name given to the resource Okładka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2005 rok LIX nr 1 (268) Indeks 369403 ISSN 1230-6142 Cenal5zl KONTEKSTY • A N T R O P O L O G I A KULTURY • ETNOGRAFIA # SZTUKA ANTROPOLOGIA ŻYCIA. ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. Zagęszczanie życia Peter Brook Aldona Mickiewicz, Tadeusz Kantor FOTOGRAFIA Andrzej Łojko, Wojciech Prażmowski �Tierno Bokar Petera Brooka. Fot. Maciej Hadrych Zrealizowano przy pomocy finansowej Ministerstwa Kultury Okładka: Polacy, portrety współczesne: Józef Czapski. Fot. Krzysztof G i e r a ł t o w s k i Polacy, portrety współczesne: Portret mojego synka. Fot. Krzysztof G i e r a ł t o w s k i Redakcja K O N T E K S T Ó W : R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Danuta Benedyktowicz (sekretarz redakcji), Dariusz Czaja, Wojciech Michera, Maciej Różalski, Czesław Robotycki Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński, A n t o n i Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Projekt graficzny: Wojciech Markiewicz Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 26/28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, teł. (+48 22) 50 48 243 tel./fax (+48 22) 50 48 296; e-mail: konteksty@ispan.pl; www.konteksty.pl Wydawcy: Instytut Sztuki PAN, Fundacja Kultury Mrgraf TOMASZ DUKIELSKI Skład: Katarzyna Płońska. Druk i oprawa: Argraf 03-301 Warszawa, ul. Jagiellońska 76, tel. (0 22) 811 51 11 �Polacy, portrety współczesne: Fot. Krzysztof Gierałtowski PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" za rok 2005 Półroczna - 30 zł Roczna - 60 zl Warunki prenumeraty przez „ R U C H " SA O . K . D . P. Prenumerata krajowa: Wpłaty na prenumeratę przyjmują jednostki kolportażowe „RUCH" SA właściwe dla miejsca zamieszkania. Termin przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową - do 5 każdego miesiąca poprzedzającego okres rozpoczęcia prenumeraty. Prenumerata opłacana w złotówkach ze zleceniem wysyłki za granicę: Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA Oddział Krajowej Dystrybucji Prasy, 01-248 Warszawa, ul. Jana Kazimierza 31/33, telefony 5328-731, 5328-816, 5328-819, 5328-820 infolinia 0-800-1200-29 wpłaty na konto w banku PEKAO SA IV O/Warszawa Nr 12401053-40060347-2700-401112-005 lub kasa Oddziału. Dokonując wpłaty za prenumeratę w Banku lub w Urzędzie Pocztowym należy podać: nazwę firmy kolportażowej, nazwę banku, numer konta, czytelny pełny adres odbiorcy za granicą, okres prenumeraty, rodzaj wysyłki (p-tą lot. czy zwykłą) oraz zamawiany tytuł. Warunkiem rozpoczęcia wysyłki prenumera­ ty jest dokonanie wpłaty na konto „RUCH". Prenumerata opłacana w dewizach przez odbiorcę z zagranicy:przelewem na konto w banku w USD PEKAO SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-457872-001 w EUR PEKAO SA IV O/W-wa 12401053-40060347-2700-459782-001 Po dokonaniu przelewu prosimy o przesianie kserokopii polecenia przelewu z podaniem adresu i tytułu pod nr faxu + 48 22 532-87-32. Opłaty za prenumeratę można dokonać również czekiem wystawionym na firmę „RUCH SA OKDP" i przesianym razem z zamówieniem, listem poleconym, na adres „RUCH". Informujemy, że klienci płacący z zagranicy mogą też dokonać wpłaty na prenumeratę kredytowymi VISA i MASTERCARD w internecie http://www.ruch.pol.pl. CENTRALA HANDLU ZAGRANICZNEGO ARS POLONA 03-933 Warszawa, Obrońców 25, Polska tel.: 22 509-86-00, fax: 509-86-48 e-mail: arspolona@arspolona.com.pl VAT No: PL 5251700016 Sprzedaż prowadzi również Dział Wydawniczy Instytutu Sztuki PAN, 00-950 Warszawa, ul. Długa 28, tel. 50 48 274 www.ispan.pl iswydawnictwo@ispan.pl Sprzedaż na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę w Dziale Wydawniczym oraz w kiosku Instytutu Sztuki. Również numery archiwalne. �W NASTĘPNYM NUMERZE * GEORGIJ IWANOWICZ GURDZIJEW Peter Brook Wstęp * Recepcja Grzegorz Ziółkowski Recepcja nauczania Geo­ rgija Iwanowicza Curdżijewa w Polsce * W stronę esencji Peter Brook Wprowadzenie: "W stronę esencji", Peter Brook Grając rolę w życiu, James Moore Wystąpienie we Wrocławiu w listopadzie 2001 roku, taurence Rosenthal W stronę esencji, Tilo Ulbricht Wprowadzenie do nauczania o wielkich prawach * Nauczanie Thomas de Hartmann Nasze życie z panem Gurdżijewem (fragment), Piotr D. Uspienski Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego (fragment), Jeartne de Salzmann Pierwsza inicjacja, Michel de Salzmann Widzenie: niewyczerpane źródło wewnętrznej wolności, Henri Tracol "Pamiętanie samego siebie", James Moore Omawiane objawienie * Belzebub i Ruchy Henri Tracol Tako rzeki Belzebub, Joanna Haggarty Niektóre aspekty Ruchów, Rola Ruchów wywiad z Pauline de Dampierre * Gurdżijew - człowiek Michel de Salzmann Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Fritz Peters Dzieciństwo z Gurdżijewem, Tchesslav Tchechovitch (Czesław Czechowicz) Wierni dnia dwudziestego, Henriettę Lanes Rozpoznać mistrza * Biblio­ grafia Michel de Salzmann Odsyłacz do literatury na temat Curdżijewa, Grzegorz Ziółkowski Bibliografia źródeł w języ­ ku polskim na temat Gurdżijewa i jego nauczania * Henryk Jurkowski Craig w świecie Idei Henryk Jurkowski Sztuka ak­ torska jako wyraz dualizmu filozoficznego * ISTA - WROCŁAW, 2005 Maciej Różalski - Utopia, której udało się zaist­ nieć, Eugenio Barba - jak doszło do powstania ISTA, Julia Varley ISTA - Opowieść o przemianie. Otwarty list do uczest­ ników i prowadzących czternastej sesji ISTA, Wrocław, 2005, Nando Taviani Doświadczenie teatru między improwizacją i premedytacją, Roberta Carreri, Julia Varley, Ibn Nagel Rasmusen Improwizacje aktorów Odin Teatrem, Paweł Soszyński Sen Andersena, Paweł Soszyński Slow Morion, Eugenio Barba Dzieci Ciszy. Rozważania o czterdziestoleciu Odin Teatrem, Eugenio Barba Tajemnemu ludowi - przyjaciołom Odin Teatrem, Eugenio Barba Zdobywanie różnicy - List do pewnej historyczki o nieukierunkowaniu pamięci autobiograficznej � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc4b1c279fb41a03954583298e5d263f.pdf 856bf8cd4034d8c854038653b750c707 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6535 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6107 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • ANTROPOLOGIA KULTURY • E T N O G R A F I A • SZTUKA* 2005 rok LIX nr 1 (268). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K , F U N D A C J A S P I S ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ KULTURY T R E Ś C I A n t r o p o l o g i a życia. A n t r o p o l o g i a śmierci. Zagęszczanie życia DOKTORAT HONORIS CAUSA PETERA BROOKA NA UNIWERSYTECIE ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU, 6 MARCA 2005. A N T O N I SMUSZKIEWICZ 7 Decani Oratio U c h w a l a Senatu U n i w e r s y t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w P oznaniu z d n i a 22 marca 2004 r o k u w sprawie nadania tytułu d o k t o r a honoris causa P eterowi B r o o k o w i DOBROCHNA RATAJCZAKOWA „Pomiędzy". Twórczość Petera Brooka. 9 Promotoris Laudatio GEORGES BANU Zagęszczać życie. Być sprawiedliwym. W hołdzie Peterowi B r o o k o w i ZBIGNIEW OSIŃSKI 8 W teatrze niektórzy 12 świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr Petera Brooka. O p i n i a w sprawie nadania Panu Peterowi B r o o k o w i tytułu d o k t o r a honoris causa JÓZEF T O M A S Z P O K R Z Y W N I A K 15 O b y w a t e l świata. O p i n i a w sprawie nadania Panu Peterowi B r o o k o w i tytułu d o k t o r a honoris causa PETER B R O O K 19 Pokarm. O b i e t n i c a sensu. Zatrzymany zegar. Wystąpienie z okazji przyznania d o k t o r a t u honoris causa przez U n i w e r s y t e t A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu, 6 marca 2005 PETER B R O O K 23 Całe życie chciałem opuścić teatr... Zapis ze spotkania z Peterem B r o o k i e m - Teatr Polski w Poznaniu, PETER B R O O K M A R I E ­ H É L È N E ESTIENNE Fragment spektaklu 6 marca 2005 r. 25 Tiemo Bokar 26 O T i e r n o Bokarze 27 Tierno Bokar 28 1 �Dlaczego pan podróżuje?... Zapis spotkania z Peterem B r o o k i e m w Teatrze Polskim we Wrocławiu, przed próbą spektaklu Tiemo Bokar prezentowanego n a zaproszenie Ośrodka i m . Jerzego Grotowskiego MACIEJ RÓŻALSKI KRYSTYNA D U N I E C 29 C z y m jest prawda - o spektaklu Tiemo Bokar Petera Brooka 33 Doświadczenia Petera Brooka 39 FILOLOGIA KLASYCZNA, HISTORIA I ANTROPOLOGIA JAMES REDFIELD Filologia klasyczna i antropologia Przełożyła Katarzyna Przyłuska Y A N N I S PAPADOPOULOS 42 Potrójny logos mitycznego Sfinksa l u b zagadka psychologicznych rozstajów. DARIUSZ CZAJA Przełożyła Katarzyna Przyłuska 51 G u z i k z historii? D y l e m a t y współczesnej historiografii 58 ANTROPOLOGIA ŚMIERCI. SZTUKA I ŚMIERĆ A L D O N A MICKIEWICZ N l N A KiRALY TADEUSZ K A N T O R D w a cynowe naczynia i i n n e przedmioty 69 A r s Poetka Tadeusza K a n t o r a 77 Mówić wtenczas o śmierci było n i e t a k t e m . Sztuka jest bliska śmierci 84 JACEK L E O C I A K Spotkanie z t r u p e m : sekcja zwłok 88 JACEK L E O C I A K Spotkanie z t r u p e m . A n e k s K O N S T A N T I N BlEBL GOTTFRIED B E N N Z Wierszy zebranych Murzyna, STANISŁAW GROCHOWIAK (1912-1920) Mały Aster, Requiem, Piękna młodość, Lekcja anatomii (Rembrandta), Rozbieranie JEAN C L A I R 102 Sekcja zwłok Narzeczona 102 Krążenie Portretowanie umarłej, do snu O plugastwie w sztuce dzisiejszej - fragmenty książki De 105 Immundo BOŻENA STOKŁOSA 103 C i a ł o i sztuka 112 DOM - PORTRET ARTYSTÓW WE WNĘTRZU M A R E K JANCZYK, I W O N A S W I Ę C H WOJCIECH PRAŻMOWSKI Dom artysty. Słowa i obrazy Pornografii W i t o l d a Gombrowicza ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ JAN STRZELECKI w v w . oITH 122 Polacy, Polacy - antropologia wizualna i p o r t r e t y w i e l o k r o t n e Krzysztofa Gieraltowskiego ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ 115 Miejsca i d u c h miejsc - podróż po Polsce śladami 129 To nie stało się dzisiaj - Rozmowa z Krzysztofem G i e r a l t o w s k i m na wystawie Twarz jako znak 135 Z zapisków, listów, n o t a t e k . Szwecja 151 N o t y o autorach 157 summaries 161 Contents 167 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f705926a20c9e1eed761eba0a92f6a98.pdf 2cf16907a4108b9b84ed70ef15aab731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6352 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource summary Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5927 Title A name given to the resource Noty o autorach , summary, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.188-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Noty o autorach Teresa Ryf Esbert - studentka historii sztuki na Uni­ wersytecie w Bernie w Szwajcarii. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Jerzy Jarnuszkiewicz (1919-2005) - studiował w Szko­ Wojciech Bałus - prof. dr hab., historyk sztuki, dy­ rektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego. Zajmuje się teorią i historią sztuki XIX i XX wieku (architektura, malarstwo, sztuka ogrodowa, sztuka sakralna). Redaktor rocznika „Modus. Prace z Historii Sztuki” i serii „Ars Vetus et Nova”. Członek rady redakcyjnej czasopisma ”Centropa. A Journal of Central Europe­ an Architecture and Related Arts” (Nowy Jork). A u­ tor książek: Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki (1996), Malarstwo sakralne (2001), Figury losu (2002), Krakau zwischen Traditio­ nen und Wegen in die Moderne. Zur Geschichte der A r­ chitektur und der öffentlichen Grünanlagen im 19. Jahr­ hundert (2003), Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część pierwsza (współautor, 2003). Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re­ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu­ ka Ludowa”. Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go”. Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. A u­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Krzysztof Bielawski - adiunkt w Zakładzie Filologii Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w badaniach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dramacie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydawca, założy­ ciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmującej m.in. Starożyt­ ne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksualizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w działaniu Olivera Taplina. Justyna Chmielewska - studentka Instytutu Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instutu Orientalistycznego UW. Od 2002 roku prowadzi badania wśród Świętych Chrześcijan Syjonistów Muraszkowców na zachodniej Białorusi oraz zachodniej i połu­ dniowej Ukrainie. le Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Kra­ kowie, następnie w Warszawskiej Szkole Sztuk Zdobni­ czych i Malarstwa, początkowo w pracowni Tadeusza Breyera. Po wojnie kontynuował studia w ASP w War­ szawie, gdzie po uzyskaniu dyplomu w pracowni Fran­ ciszka Strynkiewicza. W 1950 r. prowadził Pracownię Kompozycji Brył i Płaszczyzn przy Wydziale Rzeźby. Od 1952 r. kierował samodzielną Pracownią Rzeźby z pra­ wem dyplomowania. W roku 1957 został docentem, a w 1968 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Począ­ tek samodzielnej twórczości artysty przypada na czas okupacji i obejmuje małe formy, figurki, portrety w gip­ sie, studia natury. Realistyczne przedstawienia zastępuje z czasem inna skala obrazowania i ekspresji, dążność do monumentalizmu, heroiczności gestu. Z drugiej strony artysta rozwija bardziej prywatny, dekoracyjny styl wi­ doczny głównie w exlibrisach. W końcu lat 50. przecho­ dzi do zagadnień przestrzeni i otoczenia, widocznych w nowatorskich projektach pomnikowych. W początku lat 60. znikają z rzeźb Jarnuszkiewicza motywy figuralne i ekspresyjne interpretacje form na rzecz poznawania nowych możliwości pracy w metalu. Powstają geome­ tryczne konstrukcje z blachy i prętów, poetycko-ekspresyjne, pełne metaforycznych odniesień. Tworzy również konstrukcje skupione na mnożeniu przestrzeni, rytmizacji i dynamizacji kompozycji. W końcu lat 60. Jarnusz­ kiewicz powraca do przedstawień figuralnych, sięga po tematy o metafizycznym i duchowym sensie. Tworzy po­ mniki, jest też wybitnym medalierem, autorem monet obiegowych oraz rysownikiem i grafikiem. Artysta uczestniczył w kilkudziesięciu pokazach zbiorowych w kraju i za granicą, miał również wystawy indywidual­ ne; m. in.: 1964 - Ravne; 1966, 1970, 1990 - Warsza­ wa; 1972 - Montreal; oraz z okazji 75. Rocznicy Urodzin w CRP w 1994 roku. Przykładowe realizacje: 1950 grupy rzeźbiarskie na Cmentarzu-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie, 1952 - płaskorzeźby Hutnik i Nauczycielka na MDM w Warszawie, 1960 - Pomnik Adama Asnyka w Kaliszu, 1963 - ołtarz i krucyfiks w kościele w Quebec, Kanada, 1964 - kompozycja rzeź­ biarska w Ravne, Jugosławia, 1967 - Międzynarodowy Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu w Oświęcimiu-Brzezince, 1968-71 - krucyfiks w kaplicy KUL-u w Lublinie, 1973-78 - cykl Kagańce, 1983 - Pomnik Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego na dziedzińcu 188 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM NOTY O AUTORACH KUL-u w Lublinie, 1983 - Pomnik Małego Powstańca w Warszawie, 1983 - cykl Stacje Męki Pańskiej. Tadeusz Kantor (1915-90) - reżyser, twórca happenin­ gów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki, aktor we własnych przedstawieniach, wykładowca krakowskiej ASP. Czerpał inspiracje z konstruktywizmu i dadaizmu, malarstwa informel i surrealizmu. Kształcił się w Akade­ mii Sztuk Pięknych w Krakowie pod okiem wybitnego scenografa międzywojnia Karola Frycza. W roku 1955 grupa plastyków, krytyków i teoretyków sztuki pod jego kierownictwem założyła teatr CRICOT 2. Pierwszą pre­ mierą CRICOT 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), W drugim przedstawieniu Cyrk, odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora - ambalaż. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do „teatru informel” (1960-62) - teatru au­ tomatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii. Aktorzy w przedstawieniu „teatru informel” W małym Dworku wg Witkiewicza (1961) - byli trakto­ wani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozba­ wieni indywidualności. Ideę „teatru informel” zastąpiła koncepcja „teatru zerowego” (1962-64), pozbawionego akcji dziania się. Jej najpełniejszym wyrazem był spektakl Wariat i Zakonnica także wg Witkiewicza, wystawiony przez Kantora w 1963 roku. Następnie ewolucja prakty­ ki i estetyki akcji scenicznych doprowadziła Kantora do granicy teatru pojmowanego tradycyjnie. W roku 1965 powstają pierwsze polskie happeningi - Cricotage i Linia Podziału. Dwa lata później słynne: List oraz Panoramiczny Happening Morski. Rozczarowanie happeningiem przy­ wiodło Kantora na powrót do teatru. W 1972 roku po­ wstają Nadobnisie i Koczkodany wg Witkiewicza, w któ­ rych elementy happeningu zostały wchłonięte przez widowisko. Trzy lata później spektaklem Umarła Klasa rozwinął Kantor kolejny nurt w swym teatrze opatrzony przez autora mianem „teatru śmierci”. Właśnie do tego nurtu przypisywane są najwybitniejsze i najbardziej znane spektakle artysty: Wielopole, Wielopole (1980), Niech sczezną artyści (1985), Nigdy już tu nie powrócę (1988) oraz wystawione pośmiertnie Dziś są moje urodziny (1991), których motywem głównym jest śmierć, przemijanie i pa­ mięć oraz utrwalona w niej historia. W widowiskach „te­ atru śmierci” uwypukla się obecna w całej twórczości Kantora koncepcja „Realności Najniższej Rangi”. Agnieszka Karpowicz - asystentka w Instytucie Kul­ tury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się awangardową i neoawangardową kulturą artystyczną XX wieku oraz antropo­ logią słowa. Prezentowany tekst jest fragmentem roz­ prawy doktorskiej Kolaż. Awangardowy gest kreacji. Themerson. Buczkowski. Białoszewski. Książka ukaże się w 2007 roku. Ważniejsze publikacje: Słowo kolażu („Przegląd Huma­ nistyczny” 2005, nr 1), Ready-made. Przedmiot w pro­ zach Mirona Białoszewskiego, („Pamiętnik Literacki” 2006, z. 1). Jacek Leociak - adiunkt w Instytucie Badań Literac­ kich PAN, kierownik Zakładu Badań Nad Literaturą Holocaustu IBL PAN. Opublikował: Tekst wobec Za­ głady. O relacjach z getta warszawskiego (1997, przekład angielski 2004) oraz (wspólnie z Barbarą Engelking) Getto warszawskie, Przewodnik po nieistniejącym mieście (2001, przekład angielski ukaże się w 2006 w Yale University Press). Artykuły, szkice, recenzje publiko­ wał w „Pamiętniku Literackim”, „Tekstach Drugich”, „Tygodniku Powszechnym”, „Nowych Książkach”, „Res Publice” i „Res Publice Nowej”, „Midraszu”, „Gazecie Wyborczej” , „Rzeczpospolitej” oraz w książ­ kach zbiorowych. Zajmuje się literaturą dokumentu osobistego i formami zapisu doświadczeń granicznych (w tym doświadczenia Zagłady). Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała w latach 1955-85), Pracownia Słownika Artystów Pol­ skich. Autorka 8 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (mo­ nografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., Neriton, War­ szawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie pol­ skim, Arkady, Warszawa 1999 Sztukmistrz. Twórczość artystyczna i myśli o sztuce Cypriana Norwida, 2001; Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia między­ wojennego 1918-1939, 2005. Marek Nowakowski - pisarz, debiutował w 1957 r. opo­ wiadaniem Kwadratowy na łamach „Nowej Kultury”, które opisywało świat marginesu społecznego. W kolej­ nych tomach (powieść Trampolina, 1964; zbiory opowia­ dań Silna Gorączka, 1963; Zapis, 1965; Gonitwa, 1967; Mizerykordia, 1971; Układ Zamknięty, 1972; Śmierć żół­ wia, 1973) pisarz poszerzał krąg peryferyjności. Następnie wydał Wesele raz jeszcze (1974), Robaki (1968); Książę no­ cy (1972); Chłopiec z gołębiem na głowie (1979), Raport o stanie wojennym (1982-1984), Notatki z codzienności (1983), Dwa dni z aniołem (1984), Wilki podchodzą ze wszystkich stron (1985), Grisz, Ja tiebia skażu (1986). Ra­ port o stanie wojennym zapewnił mu europejski rozgłos. Rozważania autotematyczne pojawiły się w tomach Por­ tret artysty z czasów dojrzałości, (1987), Karnawał i post (1989) oraz w opowiadaniu Bożydar z tomu Grecki bożek (1993). Po 1989 roku wydał m.in. Homo Polonicus (1992), Grecki bożek (1993 Strzały w motelu George 189 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES (1997), a także zbiory opowiadań, będących rodzajem nostalgicznego powrotu do Warszawy tuż-powojennej i jej barwnego półświatka (Powidoki, 1995, 1997). Dorota Piekarczyk - językoznawca, adiunkt w Zakła­ dzie Językoznawstwa Ogólnego UM CS w Lublinie. Autorka prac z zakresu językowego obrazu świata, m.in. książki Kwiaty we współczesnym językowym obra­ zie świata (Lublin 2006). Joanna Pietruszka - absolwentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Interesuje się życiem codziennym w krajach postsocjalistycznych. Czesław Robotycki - etnograf, antropolog kultury, prof. dr hab., dyrektor Instytutu Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UJ. Autor książek: Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Environment and Pollution (ra­ zem z M. Ekstromer), Etnografia wobec kultury współ­ czesnej, Nie wszystko jest oczywiste oraz 140 artykułów. Redaktor wydawnictw UJ: „Prace Etnograficzne”, serii „Anthropos”, Przewodniczący Rady programowej serii „Cultura”. Zajmuje się analizą różnych form polskiej kultury współczesnej i Europy środkowej (świadomość narodowa i etniczna, twórczość amatorska i inne formy ekspresji kulturowej, etos, obyczajowość itp.). (1930—39), Polacy na Biennale Sztuki w Wenecji 1895—99 oraz Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880—39. Pu­ blikowała m.in. w „Biuletynie Historii Sztuki”, „Twór­ czości”, „Kresach”, „Znaku”, „Architekturze”. Paweł Stangret - absolwent filologii polskiej Uniwer­ sytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Publi­ kował m.in. w „Didaskaliach”, „Tekstach Drugich”, „Teatrze”, „Dialogu”. Zajmuje się twórczością literac­ ką Tadeusza Kantora, interesuje go także pogranicze sztuk plastycznych i literatury. W IBL PAN przygoto­ wuje rozprawę doktorską na temat Lekcji mediolańskich Tadeusza Kantora pod kierunkiem prof. Marii Prussak. Obecnie na UKSW prowadzi konwersatorium Co to jest teatr? Jest stypendystą Polskiej Akademii Nauk. Bernd Stieghorst - kolekcjoner, pracował jako kura­ tor w muzeum rzeźby w Zurichu. Żyje i pracuje w Zurichu i Monachium. Joanna Szadura - językoznawca, adiunkt w Zakładzie Tekstologii i Gramatyki WspółczesnegoJęzyka Polskie­ go IFP UM CS w Lublinie. Swoje zainteresowania do­ tyczące problemów językowego obrazu świata i stereo­ typów językowych rozwija, uczestnicząc w pracach nad wydawanym w Lublinie Słownikiem stereotypów i symbo­ li ludowych. Członek Komisji Etnolingwistycznej Komi­ tetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk. Artur Rumpel - absolwent Śląskiej Akademii Me­ dycznej (farmacja) i Uniwersytetu Śląskiego (etnolo­ gia). Bada religijność ludową i symboliczne aspekty folkloru. Publikował w „Gadkach z Chatki”, „Panacei” i „Uniwersytecie Kulturalnym”. Mieszka w Rybniku. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia dokto­ Joanna Sosnowska - dr hab. historyk sztuki, docent Bartłomiej Walczak - socjolog, antropolog kultury w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. Ukończyła stu­ dia na Uniwersytecie Warszawskim, doktoryzowała się w Instytucie Sztuki PAN, tam też uzyskała habilitację w 2004 roku. Wykłada na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zajmuje się polską sztuką XIX i XX wieku. Wydała Materiały do dziejów Instytutu Propagandy Sztuki w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej Peda­ gogium w Warszawie. Zainteresowania badawcze: epi­ stemologia i metodologia nauk społecznych, metodo­ logia badań on-line, teoria i historia antropologii amerykańskiej, analiza i filozofia tekstu, narratologia i teorie dyskursu, yanomamologia. Summaries eidetic (phenomenological) ethnography, outlined in his previous texts. The experiences registered by Stoller are analysed with the assistance of the conception of triple mimesis (Paul Ricoeur) and instruments ap­ plied for text analysis. Regardless of the dramaturgy of the experience itself, the case of Paul Stoller is an excellent contribution to reflections on the boundary of cognition in anthropology, and the translatability of perspectives between distinct varieties of Lebenswalt. The dramatic history of the author of Money Has No Smell demonstrates that an attempt at a total opening up towards local cognitive categories, the detextualisation of culture, and the assumption of ”the skin” of the Bartłomiej Walczak Paul Stollers Project of Eidetic Ethnography A presentation of the controversial In Sorcery’s Shadow by Paul Stoller and Cheryl Olkes - a record of Stoller’s experiences with the Songhay in Niger. The au­ thor of this review formulated the thesis that Stoller’s mimetic involvement in sorcery and the resultant strong emotive (and psychosomatic) reaction are the consequence of an attempt at realising a programme of ranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury maso­ wej. Mieszka w Kościelisku. 190 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Other may end in a significant deprecation of research objectives and a mimetic merge of two identities. The text is partly based on chapter V of the Ph. D. dissertation Podmiot a przedmiot poznania nauk społecz­ nych na przykładzie antropologii kulturowej. Analiza wy­ branych struktur narracyjnych w pisarstwie antropolo­ gicznym (The Subject and the Object of Cognition in the Social Sciences upon the Example of Cultural Anthropology. An Analysis of Selected Narration Structures in Anthropological Writings), presented in 2006 in the Institute of Applied Social Sciences at Warsaw University. Agnieszka Karpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive The "ephemera of memory” comprise a category con­ stitutive for the works of Leopold Buczkowski. Punctualistic, aleatoric non-fiction constructions create museum space in which the author tries to revive "Rusin words-sounds”, i. e. the living, dialogical and multicultural vernacular of pre-war Podolia. His sto­ ries, however, progress more in time than in space by creating simultaneously overlapping strata of myriad versions of events, myths, and imagery, enrooted in collective imagination. The homophonic quality of the ephemera corresponds to the fleeting nature of human memory. With attempts at capturing living speech and music as his point of departure, Buczkowski arrived at decontextualised records or even written down conver­ sation when, for instance, he creates narration com­ posed of quotations from Polish-French phrase-books. Only decontextualisation, characteristic for the writ­ ten word, is regarded by the author as a tool suitable for building a memory museum; he thus endeavours to create an archive of forms no longer existent after the Second World War, in this way salvaging a dying world and chronotypes doomed to oblivion. By setting up an archive of past forms of culture and art Buczkowski also conducts an in-depth analysis of modern culture based on the bourgeois ethos and wri­ tings which he holds responsible for the catastrophe of the Second World War. In the ”museum of memory” writing has assumed the shape of archaeology, i. e. the extraction of the relics and forms of a vanishing world from oblivion. This is the reason why narration brings to mind a collection. It re­ mains specific because its medium is the printed word. Just as in collections of objects, it constitutes an attempt at reaching, via material (here: the letter, the visible sign of writing), that which is invisible and impalpable forms of a world which perished in World War II. The instruments applied by the author are close to the techniques of twentieth-century art which also frequ­ ently turns into archaeology by gathering actual objects and the debris of contemporary civilisation. Prose by Buczkowski resembles a visual art collage, an assembla­ ge executed with the help of the recycling technique. Jacek Leociak Contemporary Antigone One the determinant of humanity mentioned by Giambatisto Vico is burial of the dead. The author of this study does not deliberate on burial conceived as attempts at taming dread of the deceased or an act stemming from fear of the impurity of the corpse. He is interested in testimonies describing situations in which the human corpse is defiled and the burial ritu­ al - violated, as well as in attempts at restoring the thus undermined order of things. Subsequently, he ponders on the nature of interment in extreme situ­ ations (such as the world wars or the Holocaust) and the cultural meanings borne by the act of defiling the corpse and desacralising the burial ground. The artic­ le starts with recalling classical tradition (Homer, So­ phocles, Virgil, and the Bible) and goes on to study re­ cords from the Warsaw ghetto (primarily those by Rachela Auerbach). In doing so the author focuses on burial comprehended as the obligation of the living towards those who were not allowed to survive. In this context, efforts to fulfil the burial ritual should be understood as a final protection of the foundations of humanity at the time of Shoah. Paweł Stangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s Lekcje mediolańskie The article considers the presence of the avantgarde in the oeuvre of Tadeusz Kantor, and tries to capture the artist’s conceptions relating to contemporary art. The helpfulness of Lekcje mediolańskie (The Milan Lessons) lies in the fact that this publication is situ­ ated on a margin of Kantor’s theoretical reflections and artistic undertakings. The text shows how abs­ traction, Constructivism and Surrealism affected the work of the author of Umarła klasa (Dead Class). Lekcje mediolańskie also indicates the reasons why Kantor referred to precisely those three trends, sum­ ming up their role and significance in twentieth-cen­ tury art. Kantor returned to the bases of modern art in order to define his whole oeuvre and contempora­ neity as such vis a vis the listed currents. Aleksandra Melbechowska-Luty, Elegy and Drama. 191 The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński. In March 2006 the Studio Gallery in Warsaw held an exhibition of paintings and drawings by Jack Sempo­ liński, testifying to the considerable extent in which his oeuvre is connected with the ingenium of Kazi­ mierz on the Vistula, an exceptionally picturesque �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES small town whose symbolic, myth and legend have successively grown in the course of past centuries. Sempoliński used to come here already as a child, and from 1979 he spends his summer vacations in an old thatched-roof cottage in nearby Męćmierz. The show featured numerous "Kazimierz” works (executed in mixed techniques) in which objects and motifs chan­ ge into sui generis phenomena of spiritual art, functio­ ning on a lower level and living a life of their own. The works in question include a Baroque statue of St. John from the parish church, transposed by the artist, The Crucified from the church of St. Anne, dramatic Heads of the dying Christ, simple crosses without the figure of Jesus, executed in pencil, water paint or pa­ stel, the local quarry with outlines of blocks of stone, the shadow of a cross or a skull, as well as views of the castle in Janowiec, a metaphor of the author’s recol­ lections and youthful experiences. Aleksander Jackowski Jerzy Jarnuszkiewicz In this fragment of a book currently in print, Aleksan­ der Jackowski reminisces about the outstanding sculp­ tor Jerzy Jarnuszkiewicz, recalling the post-war years, the 1950s and the 1960s in the artist’s oeuvre. This pe­ riod certainly differed from the contemporary condi­ tions of Polish art ”His era required memory and forced the artist to tackle the setting of lies and the gag of cen­ sorship. Today, young artists are free of such determi­ nants and feel no need to commemorate anything. The world of their imagination is open. They astonish and even shock, without having to paying any price for do­ ing so (...) Could a portrait of an artist, even such an acclaimed one, be of any interest at a time when all the components of art are changing, and when it has beco­ me outright embarrassing to speak about the categories of beauty and consider what which is ethical (...)?” The proposed text is also an attempt at personal me­ ditation on memory: ”We live in such rapid times that unrecorded memory vanishes instantly. Art? Everyday there appear more painters and sculptors than in the whole history of mankind. The rushing tide of facts is simply enormous. Which young intelligent person to­ day knows anything about Tadeusz Sieklucki, Tade­ usz Brzozowski, Józef Gielniak or Jerzy Panek? About the great artists? What are you working on at the moment? - I was asked by a female journalist from an important daily. - I’m writing about Jarnuszkiewicz... - And who’s he? Well, I am writing so that she would know”. Aleksandra Melbechowska-Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz The numerous sculptures by Magdalena Abakanowicz (and her examples of related arts) include unusual vi­ sual concepts, meanings and contents relating to man’s individual and group experiences. Abakano­ wicz is interested in all that is alive: man, animal and plant, their diverse” bodies”, which she shapes or commemorates in anthropomorphic or biomorphic forms by using natural material, e. g. wool, canvas, ju­ te, hide, horsehair, and wood but also stone and me­ tal. The characteristic features of her works include monumentalism and a masterly treatment of ”mobile” textures which link the structures of the surface with the very core of a given composition. Abakanowicz is the author of highly unconventional fabrics known as Abakany; these by no means decorative or utilitarian objects comprise large-scale soft sculptures organising space. She finds the thread which ties together the structure of living organisms to be fascinating mate­ rial. The human figures which are, as a rule, incom­ plete, maimed, naked, headless, armless, and sexually undefined (derived from the myth of Androgyne), are accompanied by Sitting Figures, Backs, Heads, Faces, Self-portraits and the figures and heads of animals. Hundreds of figures - swathed in sacking or cast in bronze - are arranged in rows and crowds against the backdrop of a panorama of large towns, in parks and gardens or on the banks of rivers and lakes. These “collective” compositions carry universal symbolic messages and speak about ”primary things” extracted from the depths of time; simultaneously, they are transposed into contemporary life and evoke a meta­ phorical image of the endless ”migration of the pe­ oples”. Abakanowicz constantly resorts to the oldest motifs, such as the form of the circle. She executes ro­ und spoke constructions and rolled bearings, and in Israel arranges large circles composed of limestone in the Negev Desert. She also embarks upon the cathar­ sis motif and depicts perennial War Games involving wounded human bodies and war machinery - guns and missiles, resembling toppled trees. Her Sarcophagi bring to mind coffins and the covers of nuclear reac­ tors. Untamed imagination directs her towards archi­ tectural-town planning sculpture designed on an im­ mense scale. Abakanowicz is the author of visions of plant-entwined houses-gardens intended for Paris and the 640-metres high Hand Monument, probably the loftiest statue in the world, stretched towards the sky and commemorating the victims of Hiroshima. Her entire oeuvre refers to the existential and spiritual condition of homo universalis and all cultures, at the same time becoming part of the ”correspondence of the arts” since the compositions resound with the echoes of musical rhythm or correspond to the visions of poets (T. S. Eliot) and architects (Hand Monument evokes the conception launched by Le Corbusier who half a century earlier executed a sculpture of The Open Hand raised towards the heavens in the Indian town of Chandigarh). 192 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Joanna Sosnowska An Old Female Artist Paints Wojciech Bałus Dan Brown, his Macho and the Qu­ estion of Truth Only recently has old age become the object of reflec­ tions pursued in assorted domains of science. Indubita­ bly, the reason for this phenomenon lies in constantly expanding longevity. We still do not have at our dispo­ sal criteria for determining the precise onset of old age, and prevailing opinions remain at odds. As a rule, it is accepted that old age is tantamount to maturity when spiritual issues predominate over material ones, parti­ cularly corporeal. Marcel Proust was an exponent of a contrary view claiming that the commencement of old age is marked by a changed attitude towards the surrounding world, when bodily relations, to use the expression coined by the writer, become more impor­ tant than spiritual ones. This is the moment when con­ tact with the object, the landscape and another person assumes a new significance, and becomes a nourish­ ment of sorts, indispensable for life and creativity. Późna twórczość wielkich artystów (The Late Works of Great Artists), a book by Mieczysław Wallis published more than thirty years ago and devoted predominan­ tly to aged artists - albeit not exclusively, since the very term ’’late works” does not have to denote creati­ vity dating from an artist’s old age, makes no mention of female artists as if the very problem did not pertain to them. From a statistical viewpoint, for centuries women tended to die earlier than men, but this was not the essential reason for the omission. The expla­ nation should be sought in the category of womanho­ od obligatory in our culture. Only a woman capable of fulfilling maternal functions was regarded as notewor­ thy. An old woman who had already completed all her duties towards the family and society, became a matron and was accepted only in this guise. Appa­ rently, the combined status of a matron and an artist was excluded. Those two social constructions could not be mixed, and female artists were refused the ri­ ght to have a family; for all practical purposes old fe­ male artists did not exist. Nevertheless, there always remained the sort of a woman who violated the impo­ sed rules of conduct, and frequently she was an artist. Already in her youth Olga Boznańska rejected the de­ mands of the patriarchal world and did not accept the functions deemed fitting for a woman by totally devo­ ting herself to art. By refuting all subjugation to co­ nventions, in time she drew attention to something which usually remains invisible, i. e. otherness atta­ ined by age itself. As an older woman she fascinated the visitors who appeared in her rather unkempt stu­ dio. Physical relations, understood as contact with ob­ jects and people, remained extremely important due to the very fact that she was a painter, and with age they grew even more intense. She needed them in the same manner as the one described by Proust, succum­ bing to the tide of life delineated by old age. In his critical comments about Dan Brown’s bestsel­ lers, W. Bałus, an historian of art, omits their widely commented factographic preposterousness and focu­ ses on the measures applied by the novelist in order to construct the leading protagonist as well as the lat­ ter’s conceptions about culture. Robert Langdon, the hero of Brown’s books, appears to be a scientific ma­ cho and an advocate of scientism, whose knowledge possesses all the traits of total unambiguity akin to ni­ neteenth-century visions of culture. Brown is descri­ bed as yet another "master of suspicions”, and his bo­ ok is regarded as a successive example of postmodern para-religious nonsense. Artur Rumpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery Folk songs are suffused with symbolic, in the past uni­ versally understood and today largely forgotten. A l­ most every song had not a single meaning but at least two or even more. A t present it has become impossi­ ble to discover all of them although in certain cases such an objective may be attained. The presented song Miała Kasia Jasia (Kate and her Johnny) descri­ bes the tragic death of a young man on the battlefield and the complicated love for a poor boy, disclosed by a sequence of legible symbols which create a logical whole. Czesław Robotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols The title of the article suggests a cautious use of dic­ tionaries of catalogue-arranged symbols in all inter­ pretations of culture (in Poland the author of the most popular dictionary of this sort is W. Kopaliński). C. Robotycki claims that the anthropologist will find ethno-linguistic dictionaries of greater use. Dictiona­ ries of symbols list meanings without indicating their pragmatic context, while the latter variety locates symbolic meanings within the context of the vocabu­ lary, grammar and pragmatic rules. Such a dictionary has been written by Jerzy Bartmiński (together with a team of collaborators). The range of this publication encompasses folk symbols and linguistic stereotypes, making it possible to reconstruct the linguistic image of the world of culture. The author discusses the pre­ mises of the presented dictionary and the manner of their realisation; he also emphasises the importance of links between ethno-linguistic and anthropological reflections, indicating the long tradition of ethno-linguistics derived from the philosophy of the language, anthropology and linguistic studies. 193 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Aleksander Jackowski “N a Skróty”. Postscript towards the maintenance of a continuum and resistan­ ce against the gradual loss of impact on one’s fate. A postscript to the autobiographical N a Skróty (Shortcuts) by the long-term editor-in-chief of ’’Pol­ ska Sztuka Ludowa” and a steady collaborator of the quarterly ’ Konteksty” ; the book was published seve­ ral years ago. Joanna Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Stu­ dy on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian Countryside A presentation of old age along the borderline betwe­ en contemporary society and a Ukrainian traditional rural community facing extinction. The portrayed gro­ up of people share their place of residence, age, and experiences of historical events as well as the progres­ sing disappearance of village life. Upon the basis of a local comprehension of the conception of age - wi­ thin the context of performed social roles and health, the author interprets the organisation of life and the changes transpiring within the community. Observa­ tions of daily life, communication and memory of the deceased serve as a foundation for describing strivings Justyna Chmielewska An Old Story of New Jerusalem An attempted reconstruction of the history of the Murashkovtsy Christian Holy Zionists - a religious communi­ ty established in the 1930s in present-day Western Bela­ rus and Ukraine. The chief protagonists are the prophets Ivan Murashko and Olga Kirylchuk-Korneychuk who, according to the Zionists, embodied the Second Coming of Christ. By basing herself on on-the-spot interviews the author tried to bring the reader closer to hagiographic narrations about the miracles and sanctity of the Father and Mother of Zion, as the founders of the movement were known, and the history of New Jerusalem - a holy city built in 1936-39 in Volhynia as a realisation of the idea of the Kingdom of God on Earth. We learn about prophets, apostles, holy blood and New Zion as well as about rejection and strong social stigma­ tisation. The post-war history of the group is branded with persecution, arrests and imposed wanderings from Volhynia across the Caucasus to Central Asia and fi­ nally to the environs of Odessa where more than 350 members of the congregation continue to reside. From the very onset the Zionists, engaged in imple­ menting their utopia, remained on the margin of so­ cial and religious life. Ridiculed by some and openly branded by others, they sought refuge in isolation, fled the outside world, and closed themselves in enclaves governed by rules formulated by the prophets. The presented text is an attempt at bringing the reader close to the alternative created by the Murashko ad­ herents in their New Jerusalem. Wiesław Szpilka No So Long Ago In 1981 ”Polska Sztuka Ludowa” published a survey on Ethnography - ethnology - anthropology of culture. What are they? What is their objective? The survey was a sui generis generation manifesto issued by researchers connec­ ted with the editorial board of ”Polska Sztuka Ludowa” (today: ’’Konteksty”), who at the time perceived ethno­ graphy as a ’ science without boundaries” and one which ”opts for freedom”. This methodological breakthrough (which coincided with the proclamation of martial law) became the reason why, according to the author of the article, Polish ethnography lost its innocence. The presented text, written in the form of a recollec­ tion, challenges oblivion. Józef Czapski wrote that ”personal reminiscences rebel against the reduction of our past, which has been already pigeonholed by hi­ storians and devoured by statistics and figures in the order of millions to become abstract and almost me­ aningless for the next generation”. Fot. Marta Leśniakowska 194 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE Contents 1 2007 B artłomiej W alczak Paul Stoller’s Project of Eidetic Ethnography A gnieszka K arpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive J acek L eociak Contemporary Antigone Paweł S tangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s “Lekcje mediolańskie” A leksandra M elbechow ska -Luty Elegy and Drama. The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński A leksander J ackow ski Jerzy Jarnuszkiewicz W ojciech B ałus Gothic with no roots A leksandra M elbechow ska -Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz B ernd S tighorst The Crowd and the Individual T eresa R yf E sbert Magdalena Abakanowicz J o a n n a S o sn o w ska An Old Female Artist Paints W ojciech B ałus Dan Brown, his Macho and the Question of Truth A rtur R umpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery C zesław R obotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols 195 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM CONTENTS J ERZY B artmiŃSKI Polish Dictionary Folk Stereotypes and Symbols A leksander J ackow ski “N a Skróty”. Postscript J o a n n a Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Study on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian J ustyna C hmielewska An Old Story of New Jerusalem W iesław S zpilka No So Long Ago K RZYSZTOF B ielawski A Pterodactyl in a Compote. The answer to Maciej Rychły 196 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c67ba9c73c112a91a78667c8d1dd167.pdf e83c1e5ba3099e2fe4bff8b45f04ec76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5928 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł IN STY TU T SZTUKI POLSKIEJ AKADEM II NAUK, STOW ARZYSZENIE LIBER PRO A RTE S P I S J OHANN W o l f g a n g N i k l a u s B ł a ż e j M a t u s i a k OP J. B ORKOWICZ, R. H UZARSKI, M. K l i n g e r , A . K u l i g o w s k a -K o r z e n i e w s k a , T R E Ś C I Antropologia teatru i rekonstrukcja średniowiecznego dramatu liturgicznego................................................................................... 4 Świadectwo Egerii, przełożył Jan W ierusz-Kowalski............ 9 Wokół Egerii.................................................................................. 15 Dramat liturgiczny dzisiaj. Wątpliwości, nadzieje, wizje. Zapis spotkania w KIK-u R. L e w a n d o w s k i , A . L e w a ń s k a , B. M a t u s i a k , W . M i c h e r a , J. P a l i k o t , M. S i c i a r e k J ULIAN L e w a ŃSKI ................................................................................................................................ Artystyczne aspekty udramatyzowanej liturgii, jej swoista poetyczność i teatralność............................................................. M AGDALENA M i j a l s k a 32 Wprowadzenie do Ludus Danielis. Przewodnik po kilku kręgach teatru liturgicznego......................................................... M ARCEL P e r e s 19 38 Od Moraw po Toledo. Tradycja śpiewu mozarabskiego w kontekście poszukiwań związanych z praktyką, przełożyła Katarzyna Jackow ska.............................................. M ICHAŁ S i c i a r e k 43 O wykonywaniu pieśni nabożnych w kręgu bernardyńskim na przełomie X V i XVI wieku.......................................................... 46 IOSIF V lVILAKIS Wprowadzenie do dramatu bizantyjskiego, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... S VETLANA B u t s k a y a 57 Kunicza —wieś staroobrzędowców w Mołdawii, przełożyła Larysa Stegienko...................................................... 69 R a f a ł L e w a n d o w s k i Epifanie B ach u sa........................................................................... 74 A LEKSIS S OLOMOS „T a scena dzieje się w Niebie”, przełożył Rafał Lewandowski. 75 Liturgia na Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył M ichał K o ss................................................................ 1 81 �M ICHAELIS A d a m i s Oficjum Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... R AFAŁ L e w a n d o w s k i 83 Apokryficzność obrazu: ikony świętych Konstantyna i Heleny w Anastenariach........................................................................... G ERARDUS V a n DER L e e u w 86 Święta gra. Reminiscencje, przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławomir S ik o ra ..... M ARCEL P e r e s 93 Podjąć na nowo refleksję nad tradycją —z M arcelem Peresem rozmawia ksiądz Claude Barthe, przełożył Błażej M atusiak O P .................................................. 98 J acek J an P awlik SV D Poszukiwania................................................................................ 106 TONI C a sa lo n g a A Granitula, przełożył Maciej Kaziński ................................ 112 BERNARDIN SKUNCA O FM Tradycyjne, ludowe procesje pasyjne Wielkiego Tygodnia na wyspie Hvar, przełożyła A gata H a rz ....................................... K atarzyna J acko w ska KRZYSZTOF M aria B yrski ANNA Ł o patow ska W poszukiwaniu „harmonii totalnej", czyli o tym, czemu służą procesje w Castelsardo................................................................. 118 Indyjski teatr świątynny i dramat liturgiczny........................... 136 Poszukiwania Gestu —Moje spotkanie z zespołem Scholi Teatru Węgajty ......................................................................................... MACIEJ K aziński 113 141 Ludus Passionis, G ra o Męce Pańskiej, manuskrypt Carmina Burana, Benediktbeuern, XIII w. —nota.................................. 148 Informacja o płycie C D ............................................................... 154 Ludus Passionis G ra o Męce Pańskiej..................................... 155 M onika P a śn ik -Petryczenko Schola Teatru Węgajty................................................................ 167 R en a ta R ogozińska Nic stoi w m andorli..................................................................... 169 R en a ta R ogozińska O ikonie.......................................................................................... 175 Zbigniew W ładysław S olski BogusławKierc Nieznana realizacja Historyi o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim ..................................................... 178 Wyłażenie z wora.............................................................................. 186 Noty o autorach............................................................................. Summary......................................................................................... Contents......................................................................................... 189 192 198 O d redakcji Nie ma potrzeby tym razem pisania wprowadzenia do tego numeru, doskonale to zrobił Johan Wolfgang Niklaus założyciel i współtwórca Scholi Teatru Węgajty - jeszcze jednego na naszej mapie punktu żywych artystycznych, teatralnych (i nie tylko) poszukiwań łączących się z doświadczeniem antropologii i uprawianiem praktyki antropologicznej. Jedyne, co można zaproponować Czytelnikom w przypadku tego numeru to pewien eksperyment - namawiałbym by zaczęli go „czytać” od końca. To znaczy by spróbowali zacząć od tego niezwykłego śpie­ wu, wysłuchania go najpierw z płyty, a potem przeszli do czytania tekstów, artykułów zamieszczonych w tym numerze. Warto! (Choćby, na początek fragment np. Conversio Mariae Magdalenae). N a stronie 154 zamieszczona jest informacja o dwuczęściowej płycie CD, a na stro­ nach 155-166, tekst liturgicznego dramatu Ludus Passionis. (Z.B.) 2 �Prorok Daniel; fresk bizantyjski z XVI wieku; klasztor w Sucevita, Mołdawia, Rumunia; Archiwum Scholi 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d613708c0ea4cf692b55a8bfd02b4097.pdf 575a5722431b605b633978a97173a9ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6385 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5958 Title A name given to the resource Noty o autorac, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.189-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Noty o autorach Michaelis Adamis (ur. 1929) - znany grecki kompo­ zytor awangardowy o swoistym idiomie opartym na es­ tetyce muzyki bizantyjskiej. Autor ponad 200 dzieł wokalnych, instrumentalnych i elektronicznych. Stu­ diował również bizantyjską paleografię muzyczną i działał aktywnie na tym polu. Do najważniejszych je­ go osiągnięć należy odkrycie najstarszego znanego we Wschodnim Kościele przykładu muzyki polifonicznej, pochodzącego z okresu późnośredniowiecznego. Do­ konał również transkrypcji i rekonstrukcji Oficjum Trzech Młodzianków. Prezes Greckiego Towarzystwa Muzyki Współczesnej. Krzysztof Maria Byrski (ur. 1937) - ukończył wyższe studia indologiczne na Uniwersytecie Warszawskim w 1960 roku. W 1961 r. wyjechał do Indii. Po powrocie do kraju podjął pracę w Uniwersytecie Warszawskim, gdzie prowadził i nadal prowadzi badania i dydaktykę w dziedzinie kultury indyjskiej oraz języka i literatury sanskryckiej oraz języka hindi. Po odzyskaniu suweren­ ności przez Polskę, wyjechał w 1990 roku do Indii jako radca Ambasady Polskiej w tym kraju. W 1993 roku zo­ stał powołany na stanowisko ambasadora. W 1996 zo­ stał dyrektorem Instytutu Orientalistycznego. Obecnie jest profesorem w Zakładzie Azji Południowej Instytutu Orientalistycznego na Uniwersytecie Warszawskim. Jest członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Towarzystwa Krzewienia i Popierania Nauk, Polskiego Towarzystwa Orientalistycznego, International Asso­ ciation of Sanskrit Studies, Société Asiatique oraz Par­ liament of Cultures z siedzibą w Ankarze. Jest także członkiem Komitetu Etyki PAN oraz Komitetu Nauk 0 Kulturze PAN i członkiem zarządu Fundacji Artes Li­ berales oraz współpracuje z Collegium Civitas. Jest au­ torem ponad stu różnych publikacji (w tym trzech ksią­ żek) w języku polskim, angielskim i hindi. Specjalizuje się w dziedzinie kulturoznawstwa indyjskiego ze specjal­ nym uwzględnieniem klasycznego teatru, estetyki oraz etyki. Svetlana Butskaya - doktor muzykologii, absolwent­ ka konserwatorium moskiewskiego. Obecnie mieszka w Mińsku (Białoruś). W kręgu jej naukowo-praktycz­ nych zainteresowań znajdują się szukanie i odtwarza­ nie materiałów z muzycznych manuskryptów XVII wieku, szczególnie z okresu przełomu w rosyjskiej tra­ dycji cerkiewnej i polskiej XVII wieku. Materiały z od­ nalezionych rękopisów w archiwach Moskwy i Peters­ burga otrzymują nowe życie w koncertowych programach w wykonaniu takich zespołów jak „Drewnierusskij raspiew” Anatolija Grindenko, „Sirin” Andreja Kotowa czy Schola Teatru Węgajty. Współpracuje z Teatrem i Scholą Teatru Węgajty od lat już prawie 20, bierze udział w pracy artystycznej 1 warsztatowej, współtworząc nowe programy i odkry­ wając nowe światy. Toni Casalonga - malarz, rzeźbiarz, scenograf i działacz kultury. Urodzony w 1938 roku w Ajaccio na Korsyce, obecnie mieszka i pracuje w Pigna. Stu­ diował sztuki piękne w Paryżu i Rzymie. Brał udział w wielu wystawach na całym świecie. Jako scenograf pierwsze prace realizował w 1980 roku dla opery P. A. Zianiego L Assalone Punito prowadzonej przez Rene Clemencicia, współpracował z Fondation Gulbenkian w Lizbonie, Teatro de la Zarzuela w Madry­ cie, Brucknerhauss w Linzu, Alte Oper we Frankfur­ cie, Théâtre des Champs Elysées w Paryżu i innymi teatrami realizując projekty scenograficzne. Od 1987 pracuje nad scenografiami do barokowych ora­ toriów, m.in. dla weneckiego teatru la Fenice, Festi­ val de Musiques Sacrées de Lourdes, Oude Musiek Festival d’Utrecht, Festival de la Chaise Dieu. Od 1990 współpracuje z Marcelem Peresem i Ensemble Organum, opracowując scenografię, kostiumy i światło do średniowiecznych dramatów liturgicz­ nych Jeu des Pèlerins d’Emmaus i Laudario di Corto­ na . Jako scenograf współpracuje również z Ensemble Gilles Binchois (Jeu d’Hérode, Jeu des Trois Maries) i Discantus (Quem Quaeritis). Prowadzi działalność pedagogiczną. Wykłada m.in. scenografię na Uni­ versité di Corsica i jest dyrektorem artystycznym Auditorium di Pigna. Katarzyna Jackowska - studiowała w Toruniu histo­ rię sztuki (wybiórczo) oraz w Krakowie w Katedrze Et­ nologii i Antropologii Kultury UJ, gdzie obroniła pra­ cę magisterską w 2004 roku. Od 2000 roku współpracuje ze Scholą Teatru Węgajty jako śpie­ waczka, aktorka, pracownik biura organizacyjnego etc. Nie publikuje, nie wykłada; bywa, że prowadzi warsztaty. Maciej Kaziński - muzyk. Od momentu powstania (1994) bierze udział artystyczny i organizacyjny w pra­ cach Scholi Teatru Węgajty, pracując nad rekon­ strukcją średniowiecznych łacińskich dramatów litur­ gicznych. Odbył szereg podróży kulturoznawczych i muzykologicznych w Europie, Azji, Afryce Pn. 189 �NOTY O AUTORACH i Ameryce Pd. Tłumacz książek o tematyce muzyczno-historycznej (ostatnio opublikował Historię Muzyki i Hymnografii Bizantyjskiej E. Wellesza, wyd. Homini). Dyrektor artystyczny festiwalu „Pieśń Naszych Korze­ ni” w Jarosławiu. Błażej Matusiak OP - dominikanin, duszpasterz aka­ demicki, filolog klasyczny. Autor książki pt. Hildegarda z Bingen. Teologia muzyki, redaktor działu średniowiecz­ nego pisma „Canor”, poświęconego muzyce dawnej. Magdalena Mijalska (1975-2002) - absolwentka te­ Rafał Lewandowski - historyk sztuki A T K w War­ szawie. Studiował aspekty duchowości i sztuki Kościo­ ła Prawosławnego w Szkole Teologicznej Uniwersyte­ tu im. Arystotelesa w Salonikach. Od wielu lat zajmuje się badaniami nad kulturą Bizancjum. Dokto­ rant w Instytucie Sztuki PAN. Autor licznych prze­ kładów z języka greckiego. Uczestnik spotkań i sesji IMoDaL Scholi Teatru Węgajty. Julian Lewański (1915-2003) - profesor, historyk li­ teratury i teatru. Najwybitniejszy badacz dramatu i te­ atru staropolskiego. Był autorem fundamentalnych prac z zakresu teatru religijnego średniowiecza, rene­ sansu i baroku, wydawcą Antologii dramatu staropol­ skiego, badaczem związków kulturalnych polsko-wło­ skich i polsko-francuskich. Był inicjatorem i głównym redaktorem monumentalnego wydania Polskiego dra­ matu religijnego. Z 16 zaplanowanych tomów Towarzy­ stwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskie­ go wydało trzy. Wraz z Kazimierzem Dejmkiem był inicjatorem zna­ komitych inscenizacji tekstów staropolskich w pol­ skim teatrze m. in. Historyja o chwalebnym Zmartwych­ wstaniu Pańskim. W zakresie prac dokumentacyjnych szczególną zasługą prof. Lewańskiego było przeprowa­ dzenie inwentaryzacji, a następnie zapisanie na mikro­ filmach, rękopiśmiennych zabytków dawnego drama­ tu i teatru, ocalałych ze zniszczeń wojennych. Anna Łopatowska - absolwentka Liceum muzyczne­ go im. H. Wieniawskiego w Łodzi i PW ST im. Zelwe­ rowicza w Warszawie. Od 1973 do 1993 r. pracowała jako aktorka w teatrach w Warszawie. Była stypen­ dystką ICCR w Indiach, studiując najstarszą teatral­ ną tradycję na świecie - kudijattam - w Keralakalamandalam Academy of Arts w Stanie Kerala na Południu Indii. Jest pierwszą cudzoziemką dopuszczo­ ną do nauki tej sztuki. Była uczennicą Mani Madhawy Ćakjara, Siwena Nambudiri i Giridźi Devi. Ponad­ to uczyła się klasycznego tańca świątynnego bharatanatjam prywatnie u Gitadźiaji Kolanad. Od 1996 r. prowadzi zespól tańca bharatanatjam „Nataraja”. Jako aktorka grywa w serialach telewizyjnych i fil­ mach. Współpracuje ze Scholą Teatru Wiejskiego Węgajty od 1998 r. Publikacje na temat sztuki kudijattam: „Dialog” nr 10, 11, 12 1985 r. - Kudijattam, albo inspiracje jungowskie, nr 2 1993 r. Tradycyjny teatr indyjski, kwartalnik „Prze­ gląd Orientalistyczny” 2001, nr 3-4 (198 - 199) Moje spotkanie ze sztuką kudijattam. atrologii UJ. (Swoją pracę magisterską poświęciła dzia­ łalności Scholi Teatru Węgajty). Publikowała w „Di­ daskaliach”, tłumaczyła literaturę teologiczną. Zginęła tragicznie w wypadku samochodowym w roku 2002. Johann Wolfgang Niklaus - wiceprezes Stowarzysze­ nia Teatr Węgajty, dyrektor artystyczny Scholi Teatru Węgajty (od 1994), autor projektu IMoDaL - Mię­ dzynarodowe Spotkania Dramat i Liturgia. Studiował teatrologię, etnologię i romanistykę na Uniwersytecie Wiedeńskim (1978-83). Ukończył cykl kursów aktorskich w Dramatisches Zentrum w Wied­ niu (1978-81). Staże w Teatrze Laboratorium Jerzego Grotowskiego (1979-80). Prowadził studencką grupę teatralną w Dramatisches Zentrum w Wiedniu (1980­ 82). Asystent reżysera w Centrum Poszukiwań T e­ atralnych w Pontederze (1980). Aktor i muzyk w te­ atrze Gardzienice (1981-85). Jeden z założycieli Teatru Wiejskiego Węgajty w 1986 i Stowarzyszenia Teatr Wiejski Węgajty w 1990, aktor i muzyk w spek­ taklach Teatru Węgajty: Historie Vincenza, Gospoda ku wiecznemu pokojowi, Opowieści kanterberyjskie; reży­ ser i solista dramatów liturgicznych Scholi Teatru Węgajty: Ordo Stellae, Ludus Passionis, Planctus M a­ riae, Ludus Paschalis, Ordo Annuntiatione, Ludus Danielis i Miracula Sancti Nicolai. Monika Paśnik-Petryczenko - absolwentka teatrolo­ gii na Uniwersytecie Jagiellońskim. 1992-93 staż w Teatrze Gardzienice. Od 1993 r. w Teatrze Węgaj­ ty, w Scholi - od jej powstania w 1994 r. W latach 1996 -2003 prowadziła dziecięcy zespół Mała Schola. Jacek Jan Pawlik, SVD - doktor etnologii, afrykanista, adiunkt na Wydziale Teologii UWM w Olsztynie. Ostatnio opublikował książkę Zaradzić nieszczęściu. Rytuały kryzysowe ludu Basari z Togo, Studio SQL, Olsztyn 2006. Zainteresowania badawcze: studia nad rytuałem, sztuka afrykańska, hybrydyzacja kulturowa. Marcel Pérès - śpiewak, muzykolog, organista, kom­ pozytor, pedagog. Jeden z pierwszych specjalistów w dziedzinie muzyki średniowiecznej, którzy przepro­ wadzili historyczną refleksję nad formą, kontekstem li­ turgicznym i zagadnieniami wykonawczymi łacińskie­ go chorału liturgicznego. W roku 1982 założył i do dziś prowadzi zespół „Organum”, z którym dokonał szeregu odkrywczych nagrań. Projekty badawcze i na­ graniowe obejmują m.in. chorał starorzymski, mozarabski, benewentyński, akwitański, tradycje zgroma­ 190 �SUMMARIES dzeń zakonnych (cystersów i dominikanów), wczesną polifonię, działalność szkoły Notre Dame, aż po muzy­ kę kościelną XVII w. i repertuar korsykańskich kon­ fraterni. W swojej pracy artystycznej wykorzystuje na­ rzędzia etnomuzykologiczne, czerpiąc z doświadczeń kultur tradycyjnych, jak grecka czy arabska. W latach 1984-2000 Marcel Pérès był dyrektorem Studia Badań nad Interpretacją Muzyki Średniowiecza, przekształ­ conego w 1994 roku w Europejskie Centrum Badań nad Muzyką Średniowieczną z siedzibą w Royaumont, zaś od roku 2001 jest szefem CIRMA (Centre Itinérant de Recherche sur les Musiques Anciennes) w Moissac. Renata Rogozińska - etnolog, historyk sztuki, profe­ sor Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu. Autorka wielu tekstów poświęconych problematyce współcze­ snej sztuki religijnej i sakralnej oraz książki W stronę Golgoty. Inspiracje pasyjne w sztuce polskiej w latach 1970-1999 [2002]. Mieszka w Poznaniu. Michał Siciarek - doktorant muzykologii na Uniwer­ sytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warsza­ wie, zajmuje się tradycjami liturgiczno-muzycznymi późnego średniowiecza w Polsce, prowadzi w Warsza­ wie zespół Schola Sanctae Crucis wykonujący chorał gregoriański i monodię liturgiczną. Robert Skunca OFM - ur. 1937 w Chorwacji, fran­ ciszkanin, studiował w Paryżu i Zagrzebiu, doktor teo­ logii (specjalizuje się w liturgii pastoralnej); autor licz­ nych artykułów i książek (Osobitost stovanja Isusove muke na otoku Hvaru, Sakralni prostor tijekom povijesti i danas (u suradnji), Bogosluzni prostor —crkva, u svjetlu teologije, arhitekture i umjetnosti, Za Kristovim stolom, Bogosluzje u zupnoj zajednici, Duh i obred). Profesor teologii i sztuki sakralnej na Wydziale Teologii Uni­ wersytetu w Splicie, wykładał także na katolickich uczelniach w Zagrzebiu i Zadarze. Piastował różne ważne funkcje formacyjne i urzędnicze w chorwackim Kościele Rzymskokatolickim. Członek stowarzyszenia „Bracia chorwackiego smoka“. Obecnie mieszka w klasztorze na wyspie Krk. Aleksis Solomos - reżyser i teoretyk teatru. Opraco­ wał własną, zasadniczo modernistyczną, entuzjastycz­ nie przyjętą przez widownię, lecz mocno atakowaną przez krytyków wersję ecclessiazousai. Jest autorem na­ stępujących książek o teatrze: Święty Bachus (1964), Wiek teatru (1973), Teatr kreteński (1980), czy poświę­ conej teatrowi greckiemu pozycji The living Aristopha­ nes (1961). Wykorzystuje elementy różnych widowisk: publicznych festynów i świąt religijnych, karnawału, cyrku, rewii, teatru cieni, kina etc. Zbigniew Władysław Solski - adiunkt w Katedrze Teatru, Filmu i Nowych Mediów Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Opolskiego. Zainteresowania: współczesny dramat, performatyka, pogranicza teatru i liturgii. Autor Ikon krawędzi w dramatach Samuela Becketta, Karola Wojtyły i Martina Bubera (Opole 2002). Redaktor Twórczości Karola Wojtyły (Wrocław 1998) i współredaktor (z M. bisem) Ikon Niewidzialne­ go (Opole 2003) oraz (z H. Sobeczką) Liturgii w świecie widowisk (Opole 2005). Reżyser i scenograf - zrealizo­ wał m. in. Historyję o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim w Teatrze balek w Wałbrzychu (1984) i Pro­ mieniowanie ojcostwa Karola Wojtyły w Teatrze Współ­ czesnym we Wrocławiu (1997). Założył we Wrocławiu Teatr Chleba, który służył integracji osób niepełno­ sprawnych (1984-1990). Dramaturg - autor m. in. sztuk: współczesnej Kolejka trwa (1979) i o powstaniu warszawskim - Kuferek (1981). Wyróżnienie za sztukę Site gradum w konkursie Episkopatu Polski (1984) i druga nagroda za sztukę dla dzieci Krajobraz z Tobia­ szem w konkursie na sztukę religijną (1988); stypen­ dium Ministra Kultury i Sztuki na napisanie współcze­ snej sztuki Blok (1988). Iosif Vivilakis - profesor na wydziale studiów o te­ atrze na Uniwersytecie Ateńskim. Wykłada historię średniowiecznego teatru europejskiego oraz teatru bi­ zantyjskiego. Ukończył teologię (1984) i studia te­ atralne (1994) na Uniwersytecie Ateńskim. Doktorat (pod tytułem Theatrical terminology among the church fathers. A contribution to the study of the connection be­ tween the church and the theatre) obronił pod kierun­ kiem profesora Waltera Puchnera. Autor wielu arty­ kułów nt. teatru bizantyjskiego (m. in. Theatrical representation in Byzantium and the West, Ateny 2003) i współczesnego teatru greckiego. 191 �SUMMARIES Błażej Matusiak OP A Commentary to The Testimo­ Summaries Johann Wolfgang Niklaus The Anthropology of the Theatre and the Reconstruction of Mediaeval Liturgical Drama The author describes the manner in which the activi­ ty of the Schola of the Wggajty Theatre, focused on the reconstruction and presentation of mediaeval li­ turgical drama, refers to the anthropology of the the­ atre. The text is an introduction to a series of studies publi­ shed in this issue, dealing with the quest conducted by the artists of the Schola in cooperation with humani­ sts, as well as the purely artistic, historical-scientific, theological, anthropological and cultural-studies rese­ arch carried out for the more than the past ten years. Upon the basis of the example of an expedition to Castelsardo in Sardinia, a description of Holy Week processions, the so-called sacre rappresentazioni - de­ pictions of the saints, and a meeting with the Frater­ nity of the Holy Cross, the author demonstrated the essential rank of the anthropological approach, aga­ inst the backdrop of historical studies, together with the creative tasks of the company, i. e. a reconstruc­ tion of Ludus Passionis, the oldest Passion play in La­ tin Europe. This monumental liturgical drama is con­ tained within a thirteenth-century manuscript known as Carmina Burana , from the Benedictine mo­ nastery in Kaufbeuern and kept in the National Li­ brary in Munich. What could be the outcome of the described expe­ riences, apart from the purely cognitive results, obvio­ us for the activity of the company? Meetings with such persons as members of the fraternity from Castelsardo and other representatives of then world of li­ ving tradition open up a door to the world of the Ho­ ly Game (Sacer Ludus) envisaged by Gerardus van der Leeuw, which in its pure and earnest form is what our contemporary life lacks. It is the author’s sincere hope that the proposed selec­ tion of texts and material will describe the fashion in which a theatrical company may build, enhance and realise its tasks by basing itself on instruments moul­ ded by the anthropology of the theatre. ny of Egeria A brief theological reflection serves as an introduc­ tion to an ancient description of Paschal liturgy in Je­ rusalem. There are two extant traces of the Jerusalem Holy Week liturgy: the catechesis of Bishop Cyril and the testimony of Egeria who went on a pilgrimage from Gaul to the Holy Land. The Holy Week in Jerusalem was devoted to tracing the sites of the Passion. ’’The road” is a key concept in Christianity. The earthly li­ fe of Christ is composed of His exodus and a return from this world to His father. The life of Christians is an emulation of Christ and a path leading to the Ho­ me of the Father, while a pilgrimage and a procession are copies of that road, The very essence of Easter is such a recollection of the path traversed by Jesus, which offers participation in all that which is remem­ bered, The Passover of Christ is not a part of the past but an eternal event, and the role of liturgy, including liturgical drama, is to guide towards eternity. This is probably the reason why the Egeria text continuously mentions infinite matters: luminescence, the glimmer of candles, and the voices of singers. If according to Nikolaus Harnoncourt it is worth performing only that sort of music, which proves alive today, then a re­ turn to the liturgical drama of yore even more so can­ not denote a departure into the past. Liturgical Drama Today. Doubts, Hopes, Visions. A Register of a Discussion Held in a Catholic In­ telligentsia Club The titular discussion was attended by theatre experts, theologians, clergymen, musicologists and anthropolo­ gists. Theoreticians and practicians. The friends and lovers of Schola of the Węgajty Theatre. The multi­ -motif debate concerned assorted aspects of the Schola’s activity. Much was said about the importance of the quest conducted by the Schola, aimed at a reani­ mation of liturgical drama in Poland and its introduc­ tion into a living theatrical-religious circuit. The parti­ cipants of the discussion showed the distinctness of the undertakings pursued by Wolfgang Niklaus and his company against the backdrop of the theatrical avant-garde associated with Kantor and Grotowski. The topic of the debates included the difficult and hi­ ghly ambivalent revalorisation of tradition, indicating the accompanying threats (a tendency towards tur­ ning the theatre into a museum), but also the positive side of such ventures (a living, currently created and constructed tradition). The speakers demonstrated the obstacles which hamper the staging of liturgical drama, connected with an incessant balancing betwe­ en the sacral and the secular. The great merit of the discussion was its extremely personal nature. It must be stressed that in many cases erudite theoretical-hi­ storical statements or those concerning musical per­ 192 �SUMMARIES formances, were accompanied by totally private con­ fessions made by musicians collaborating with the Schola or the participants of the dramas presented by this theatrical company. Their views not only stimula­ ted the discussion, but also proved irrefutably that de­ spite certain differences in the assessment of the Wggajty Theatre, its members perceive the encounter with liturgical drama as an essential experience. Julian Lewanski The Artistic Aspects of Dramatised Li­ turgy The lecture considers the poetic of the mediaeval li­ turgical drama. By resorting to the liturgical recom­ mendations contained in Polish Church texts from the fifteenth and sixteenth century, the author recon­ structed in detail the course of the dramatised rituals of the Holy Week (Palm Sunday, Elevatio Crucis, Descensio ad infernos, Visitatio Sepulchri), and analysed the measures of theatrical expression applied therein (i. a. a concentration of contents, simultaneity, the ef­ fect of strong contrasts and vivid oppositions, the "blurred” personality of some of the dramatis perso­ nae). The rituals in question were an act of piety and, at the same time, a spectacular drama featured on a stage without footlights since the whole town could become a theatre. The author claims that if we wish to understand properly the artistic merits of liturgical drama, we must become familiar with entirely new aesthetic rules. Magdalena Mijalska An Introduction to Ludus Danielis. A Guide to Several Ranges of the Liturgical Theatre The author began her presentation of the structure of the liturgical drama entitled Ludus Danielis - a sui ge­ neris "spectator’s guide” - by examining the text of the manuscript from Beauvais. She went on to consi­ der the dynamic of the reality created in the church interior by the theatrical word and gesture. In doing so, she indicated such features as the vanishing con­ trast between the actors and the spectators, the redu­ ced significance of the plot and the characters, the in­ creased rank of the structure as well as the deceleration of the rate of events. In this sort of the­ atre, the centre of gravity is transferred from the plot to ”contemplative activity”, the celebration of the "happening”, and the dynamic of relations between man and God. The author also studied from a meta­ -theatrical vantage point the question of the part and the actor, taking this opportunity to cite the theatri­ cal reflections of Juliusz Osterwa (his plans of trans­ forming the Reduta Theatre into a Brotherhood of St. Genesius). Marcel Pérès From Moravia to Toledo Marcel Pérès, one of the greatest singers, musicologi­ sts and researcher on the field of traditions of sacred chant presents the tradition of mozarabic chant of the brotherhood Andavias in Spain. To show the comple­ xity of this topic, he draws the wide context of his me­ eting with Andavias tradition: the way that led him and his friend of Festival in Jarosław, during over ten years of tracing and studying different kinds of chant traditions. He shows links between the practical use and contemporary existence of the treatise of Hiero­ nymus de Moravia, Greek Byzantynian chant, Corsi­ can tradition of polyphony and the history of appe­ arance and development of the mozarabic chant in Spain. He is pointing differences and similarities be­ tween the living tradition and showing their actual condition, meaning and importance for the revival of the West Christian sacred chant. The article is based on Mercel Pérès’ speech from the International Festival of Early Music “The Song of Our Roots” in Jarosław in 2006. Michał Siciarek On the Performance of Bernardine Pious Songs at the Turn of the Fifteenth Century Introductory data are to recollect the history of the appearance of the Bernardines in Polish lands - the foundations of the particular monasteries, and the ori­ gin of the Bernardine tertiary nuns and secular frater­ nities. The author went on to examine briefly the Franciscan or Bonaventuran model of Passion devo­ tion, especially the forms, motifs and prayer schemes particularly popular during the Late Middle Ages among the Franciscans. General comments on piety are followed by a Polish-language Franciscan reperto­ ire: catechism songs, chaplets, the hours and para­ -theatrical forms - Nativity and Easter Passion plays. This repertoire possessed its own performance milieu - the subsequent fragment outlines views concerning the performance of songs by the Bernardine monks and nuns or secular brotherhoods. Next the author discussed four monuments preserved in Bernardine sources - two songs by Władysław of Gielniów: Jezusa Judasz przedał and the chaplet Kto chce Pannie Maryi służyć, followed by examples preserved in a manu­ script of Psalterium Beatissimae ac Gloriosissimae Virginis Mariae from Lwów and, finally, Coronula sive Ko­ ronka, written by Brother Seweryn from Goblin. The text ends by briefly mentioning the impact exerted by the Council of Trent and the post-Council Catholic reform upon the development of Franciscan folk pie­ ty, achieved by, i. e. regulating the contents of prayer books and the status of the tertiary nuns and piety fra­ ternities. Iosif Vivilakis An Introduction to Byzantine Drama This lecture starts with a reference to the Byzantine dramatic tradition. The Byzantium, and in particular the church, did not encourage the growth of religious theatre and this is mainly due to theological reasons. 193 �SUMMARIES During the 15th century, a few years before the end of the Byzantine Empire, the religious theatre of the ca­ tholics was characterized as “sect” and “innovation”. They are terms which ostensibly show a theatrophobia, but which are comprehended in the context of the liturgical art of the church and by the study of another view of the world where the catalytic presen­ ce of the holy dominates. It is distinctive that only one Byzantine manuscript that emanates from Cyprus gives elements for a theatrical performance of the Pas­ sion of the Christ. Nevertheless, some of the resear­ chers tried to apply the conclusions for the religious theatre of the catholic west in the Byzantine culture, attributing to phenomena irrelevant to the stage, the terms “theatre” and “drama”. This study examines the role of theatre in the Byzantium (through the compa­ rison of theatrical experience between west and east) and it negotiates texts and practices that can be con­ sidered as belonging to the religious drama, with the literal importance of term: a text with instructions, which is intended to be presented on a stage in front of a crowd. Svetlana Butskaya The Tradition of the Old Believers An account of the most important aspects of on-the­ -spot work conducted in the village of Kunicha. The objective of the research was a complex study of the traditional culture of the Old Rite community living in Moldova. The seventeenth-century schism in the Russian Orthodox Church, which was the outcome of the reforms introduced by Tsar Alexey I and Patriarch Nikon remains one of the most dramatic pages in Russian history. The raskoniki (raskol- schism), perse­ cuted by the state and the official Church, tried to preserve not only their faith but also their very lives. Entire settlements, villages and families took Church books, manuscripts and icons along with them while seeking refuge in dense forests along the borders of Russia and even abroad. Many found safety in the lands of pre-partition Commonwealth. Today, Old Believer settlements may be encountered all over the world - in Baltic countries, Romania, Moldova, Tur­ key, the U SA and Canada. The earliest Old Believer settlements in Moldavia (today: Moldova) were founded in the first half of the eighteenth century. Up to this day, Old Believer Rus­ sian villages coexist with those of an entirely different cultural tradition and tongue. Assimilation, however, never took place: the Old Believers vigilantly protect the spiritual message of their ancestors. The Molda­ vian environment treats the Russians with respect, and accepts the complexity of their nature - enclosu­ re within their tradition and an unwillingness to esta­ blish closer contacts; both attitudes are associated with a specific historical plight. During the early 1970s the prosperous and large village of Kunicha was inhabited by more than 4 000 Old Believers. Altho­ ugh the young people tend to leave for the cities, ge­ nerally speaking the bond with the land of the fathers remains undisturbed, as evidenced by the gatherings of whole families for assorted important holidays, especially Christmas and Easter. The necessity to adapt to a constantly changing social situation is one of the many aspects of the daily life of the village. Openness to transformations is a feature only of eco­ nomic activity. A t the same time, the life of the villa­ gers is still marked by Church festivities and rituals, and the community functions predominantly in a sa­ cral time, closely subjected to the daily and yearly li­ turgical cycle of Church services. Throughout the whole liturgical year Kunicha reso­ unds with a one-voice znamienniy chant, recorded in a special neumatic notation, similar to the medieval tradition of Western Europe. The Old Believers did not accept the record introduced by Patriarch Nikon with square notes and polyphony - and continue sin­ ging according to the old books. Today, the inhabi­ tants of Kunicha are not forced to flee their foes. The Eastern rite, Ukrainian part of the village respects ne­ ighbours who cultivate different customs. Young pe­ ople from the two parts of the village attend the same school, and from early childhood are taught deference and good will towards both creeds. Peaceful Kunicha carefully distinguishes between the two worlds - it do­ es not impose its lifestyle upon the outsiders but it al­ so does not allow itself to succumb to external impact. Rafał Lewandowski The Epiphanies of Bacchus Bacchus-Dionysus, seen by A. Solomos in the mosaic of the church in Dafni, is depicted as an allegorical guide to the “hidden theatre”. The essay by R. Lewan­ dowski presents the scientific and poetic work by the author of Saint Bacchus on unknown epochs in the Greek theatre from 300 BC to 1600 AD. In contrast to the West, which separates antiquity from the mo­ dern era, the East cultivates the continuum and deve­ lopment of the theatre. The Greek-Christian drama acts as a bridge linking the two epochs. Alexis Solomos This Scene Takes Place in Heaven A summary of a chapter from A. Solomos’ book Saint Bacchus, outlining the origin and history of Christian drama as the outcome of the psalm-the Christian di­ thyramb. Next we have the Song of Songs conceived as the prototype of the opera and psalms intended for choral performance; the introduction of songs into the liturgy by the heretics and the adaptation of Chri­ stian psalms to the principles of ancient Greek music; the protest expressed by Christians against psalms, perceived as earthly pleasure as well as their ultimate acceptance by the orthodox Christians and the esta­ blishment of the custom of singing poetic songs at the 194 �SUMMARIES time of the Fathers of the Church. From the fifth cen­ tury on, Syrian communities witnessed the flourishing of the art of the hymnographers, the most distingu­ ished being Roman Melodos. Hymns and kontakions assumed a dramatic character although not openly (since the theatre was much criticised). Such drama­ tic features as the absence of the narration and "the­ atrical” dialogue, a person in place of an animal cha­ racter (the serpent with Adam and Eve), and scenes described by the hymnographers reflect Church cu­ stoms; in the introduction of the forces of darkness (the Devil, Hades, Thanatos) words do not possess the merits of salvation. The hymns display a formal si­ milarity to the secular theatre. The author proposed a hypothesis about the theatrical staging of hymns; in his opinion, The Descent to Hell, enacted up to this day in Greece, is a relic of this practice. Michaelis Adamis The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace M. Adamis portrayed the Officium of the Furnace, i. e. a liturgical depiction of the story of the Three Youths in a Fiery Furnace, once staged in the main churches of Constantinople and Thessaloniki as well as other metropolitan churches in Byzantium. The author cha­ racterised the context of the performance, namely, the sung version of the Divine Service. He also cited infor­ mation contained in manuscripts and described the ar­ rangement of parts of the officium and its dramatic co­ urse. M. Adamis then wrote about the place held by the officium in question in the liturgical calendar, the means of its execution, the type of songs (alternate) and motion (dance) and probable props (furnace, icon). The article mentions the doubts harboured by members of the Church hierarchy about this particu­ lar form of the cult as well as the justifications of its de­ fence. Finally, the author outlined the course of his own work on the reconstruction of this form, which had not survived in live tradition. The reader is offe­ red additional information about the tradition of per­ forming the Officium of the Furnace in Rus’. ted by Prof. Wiesław Juszczak, as well as an account about similar objects in antiquity, The Apocryphal N a­ ture of the Painting is an attempt at a new look at the icon, with the ultimate analysis avoiding solutions ba­ sed on the heretic character of the likeness. Gerardus van der Leeuw The Holy in Art . Remini­ scences The presented fragments come from the second chapter of Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, a book by the acclaimed Dutch phenomenologist. The whole text has been already published in "Konteksty” more than ten years ago but owing to the importance of van der Leuuw’s reflections for the activity of the Schola of the Węgajty Theatre we have decided to reprint it again, this time in an abbreviated version. In the cited frag­ ments the author followed closely the differences, simi­ larities, and tension between art and religion. In doing so, he portrayed the sacral hinterland of drama and the European theatre. His highly erudite remarks indicate a number of essential religious and symbolic contexts for understanding the role and function of liturgical drama. Marcel Pérès Anthropological Meanings of the Space of Liturgy. A Conversation Held by Rev. Claude Barthe with Marcel Pérès The topics of this conversation encompass liturgical music, both present-day and past, whose recreation and performance are the domain of Marcel Pérès; other motifs include the musical culture ”amnesia” of the contemporary Catholic Church, failed attempts at reform (the reforms proposed by Pius X and the Solesmes movement, Vaticanum II), the quest for tradi­ tional sacral space and the liturgical revival. Jacek Pawlik Quests The search conducted by the Schola of the Węgajty Theatre has two objectives; it involves, on the one hand, the reconstruction of mediaeval manuscripts and, on the other hand, the staging of religious dra­ mas. The author drew parallels between the research carried out by the Schola and the work performed by P. Nawrot, relating to the reconstruction of Baroque manuscripts from Bolivia; subsequently, he went on to compare African ritual drama and the Indian ramlila with the spectacles featured by the Schola. Rafał Lewandowski The Apocryphal Nature of the Pa­ inting: Icons of St. Constantine and St. Helen in Anastenaria Greek refugees from Bulgaria, who during the 1920s settled down in Greek Macedonia, brought over the ancient cult of the Anastenaria, a pagan ritual which merged the Christian holiday of St. Constantine and his mother, Helen. The presented text contains a description of the basic elements of the holiday in question, with special atten­ tion paid to the icon of the Anastenarides, traditional­ ly described as the superior component of the cult. In this case, the iconic aspect was discussed in refe­ rence to studies dealing with the apocrypha, conduc­ Bernardin Skunca, OFM Traditional Folk Holy Week Passion Processions on the Island of Hvar The extraordinary Passion heritage on the island of Hvar is regarded as one of the phenomena of Christia­ nity. The author focused on three Passion processions held in the course of the Holy Week, which have su­ rvived uninterruptedly from the Middle Ages and re­ main part of live tradition. Having described the con­ texts and course of the Theophoric Evening 195 �SUMMARIES Procession on Good Friday, the "Following the Cross” procession and the procession to the “Lord’s Sepul­ chre”, he outlined the historical background, empha­ sising the significance of the local brotherhoods and confraternities in the transmission of folk religious tradition. The article then considers the concurrence of the contents and form of this tradition with Church liturgy, and concludes about the unquestionable me­ rits of this spiritual and cultural legacy not as a mere historical fact but as a manner of cultivating spiritual life by the congregation itself. Katarzyna Jackowska In Search for the „Total Harmony” In northern-west coast of Sardegna, in a small town called Castelsardo, there exist a religious brotherhood of medieval origins - Confraternita Oratorio di Santa Croce di Castelsardo. Among many similar groups of profane people dedicating their activity to religious purpose, this one is quite special - because of their tradition of chant and rituals. The culmination of the­ ir activity is a Holy Week, fulfilled with chant and processions, with a great procession of Lunissanti. This procession, absolutely unique among other Euro­ pean rituals, takes place on Monday, after the Palm Sunday, and lasts from early morning till late night. The article focuses on few features of brotherho­ od’s activity and their rituals: dramatic dimension and social context of feasts, and necessarity and possibili­ ties created by real - both physical and spiritual parti­ cipation - that can help one to find something called by members of the brotherhood “the total harmony”. Krzysztof Maria Byrski Indian Temple Theatre and Li­ turgical Drama The invocation, which preceded my presentation in its last line, calls theatre a sacrifice. W hat does that mean? Hindus basically have a monistic vision of re­ ality. The entire universe emerged from the One that was at the beginning of time. The most important and characteristic feature of our universe is perception. This is why it is termed - perceptive reality. In order to create such reality the One had to become a perce­ iving subject and at the same time a perceivable ob­ ject. It just had to die as the One and had to become many, just for the sake of joy of uniting again. This union can be a joyful experience because the one di­ vides itself also into one who desires and into another one who is desired. While watching this loveable sa­ crifice for the eyes that theatrical performance is, we emotionally identify ourselves with the process of such unification, follow it and experience the joy of merger into One. The question now has to be answe­ red why can it happen in theatre and why it is so dif­ ficult to experience in our daily life? The answer is an emotional distance, which we do not have in our nor­ mal life, in which we shun unpleasant experiences and seek only pleasant ones. In theatre we enjoy both of them equally. Why? Because the stage reality is not the proper reality of a hero of a play. It is also not the proper reality of an actor or a spectator. Therefore it is a non-particular reality, which evokes non-particu­ lar emotional responses. The Kudiyattam theatre of Kerala by its highly conventionalised form makes it even more striking and by associating it with temple ritual turns theatre into ritual as well. Anna Łopatowska The Search for Gesture. My Enco­ unters with the Schola of the Węgajty Theatre Company My encounter with the Węgajty Schola. The first pre­ sentation of the kudijattam theatre in Gdańsk, initial conversations about eventual cooperation with Wol­ fgang Niklaus and his company. Some basic informa­ tion about the kudijattam temple theatre from Kera­ la. Several remarks about the possible application of original gestures in liturgical drama upon the basis of my acting and theatrical experiences as well as those connected with studies on kudijattam. Select informa­ tion about the manner in which my imagination cre­ ated gestures for the needs of the performers from the Schola of the Węgajty Theatre. Monika Paśnik-Petryczenko The Schola of the Węgajty Theatre The Schola of the Węgajty Theatre, an international company of artists active since 1994, deals with the reconstruction of medieval liturgical drama, research into the tradition of sacral songs and tracing the tra­ ditional cultures of assorted regions of Poland and Eu­ rope. The author discusses the prime programme pre­ mises, repertoire, history, work and composition of the company. Renata Rogozińska Nothing Stands in the Mandorla Jan Berdyszak referred to the icon in Reserved Places and Facies, two series from the 1970s. The first was based on the motif of a flaming rhomb, characteristic especially for the Saviour in Majesty icon, while the second recalls the imprint of the face of Christ on fabric, produced, ac­ cording to tradition, in a mysterious, divine manner. In both series Berdyszak resigned from a presentation of fi­ gures for the sake of a shape indicating the (non) pre­ sence of Christ or, to put it differently, an evocation of the places from which God has vanished - an oval of a head without a face, and a rhomb, frequently combi­ ned with a circle (mandorla) and a square. The empty space delineated by Berdyszak by means of gaps, fissures and openings becomes “space proper”, a place for contemplating the invisible, an epiphanic space. The material elements of the composition are re­ duced to a "casing”, concealing that which remains in­ visible to the eyes or, to use the name of another series by the same artist, they produce a passe-partout of sorts 196 �SUMMARIES and, simultaneously, a transition to an entity (passe­ -par-tout). This approach contradicts the profound hu­ manism of Eastern-rite painting, based on the dogma of the incarnation. The veraicon in particular depicts hu­ manity in a highly expressive and poignant manner wi­ thin the perspective of suffering and death. This is also the reason why the fact that Jan Berdyszak applied ’’the true icon of Christ”, or actually its damaged form, to demonstrate the experiencing of God in a void and no­ thingness, so close to mysticism, could be interpreted as a symptom of radical (provocative?) iconoclasm. The character and message of both series is excellently ren­ dered in Paul Celan’s well-known Mandorla: In der Mandel —was steht in der Mandel?/ Das Nichts./ Es steht das Nichts in der Mandel./ Da steht es und steht1 twork, produced on the basis of avant-garde individu­ alism. Artists inspired by the icon include representa­ tives of the most varied currents and conventions. From Klimt and Moreau, the Russian avant-garde, Matisse, Kandinsky, Modigliani, Andrzej Pronaszko, Chwistek, and Hiller, to Mondrian, Berdyszak, Bed­ narczyk, Damasiewicz, Sadley, Rothko, Tapies, Klein, Wiktor or Warhol, they executed works of astoni­ shing formal variety, frequently at first glance totally unlike the original. Przypis/Note 1 Paul Celan, Utwory wybrane (Selected Works), prep. by R. Krynicki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2003. Renata Rogozińska Towards the Icon The icon has become a permanent fixture of Western culture and occupies a prominent place within the “museum of the imagination” of the average viewer. Encountered in churches, both Catholic and Prote­ stant, featured in museums and innumerable art gal­ leries, smuggled across borders, purchased at presti­ gious art auctions and in street flea markets, created with the preservation of ancient rules and models as well as counterfeit, paraphrased and reproduced, it has gained an army of art lovers across the world. The popularity of Russian Orthodox Church painting has its repercussions also in contemporary art. The spectrum of artistic attitudes and manners of depic­ tion derived from the icon is extensive and situated between two extremities: imitation and purely mental inspiration, illegible in the formal shape of the ar­ Zbigniew Władysław Solski An Unknown Staging of The Story of Glorious Resurrection of the Lord The director proposed comments on his own staging of the play by Mikołaj of Wilkowieck, shown at Easter 1983 by the State Puppet Theatre in Wałbrzych. A recollection of the socio-political context of the spectacle, and a presentation of the sources for the conceptions and inspiration of this stage vision. Z. W. Solski also indicated the supplements of the basic text and the reasons for such an operation, and went on to describe in detail one of the open-air performances. The text is followed by three appendices: Message, Staging notes and A description of the spectacle, making it possible to bring the reader close to the impact of this production in the historical conditions prevailing in the People’s Republic of Poland. 197 �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n t e n t s 2 2 00 7 Johann Wolfgang NIKLAUS The Anthropology of the Theatre and the Reconstruction of Mediaeval Liturgical Drama Peregrinatio Aetherii Błażej Matusiak OP Commentary to The Testimony of Egeria J. Borkowicz, R. Huzarski, M. Klinger, Liturgical D ram a Today. Doubts, Hopes, Visions A. Kuligowska-Korzeniewska, R. Lewandowski, A. Lewańska, B. Matusiak, W. Michera, J. Palikot, M. Siciarek Julian LEWAŃSKI Magdalena MIJALSKA Marcel PERES Michał SICIAREK Iosif VIVILAKIS Svetlana BUTSKAYA Rafał LEWANDOWSKI Aleksis SOLOMOS Michaelis ADAMIS Rafał LEWANDOWSKI Gerardus Van der LEEUW Jacek Jan PAWLIK Toni CASALONGA Bernardin SKUNCA, OFM Katarzyna JACKOWSKA Krzysztof Maria BYRSKI Anna ŁOPATOWSKA Maciej KAZIŃSKI Monika PAŚNIK-PETRYCZENKO Renata ROGOZIŃSKA Renata ROGOZIŃSKA Zbigniew Władysław SOLSKI A Register of a Discussion Held in a Catholic Intelligentsia Club The Artistic Aspects of Dramatised Liturgy A n Introduction to Ludus Danielis. A Guide to Several Ranges of the Liturgical Theatre From Moravia to Toledo On the Performance of Bernardine Pious Songs at the Turn of the Fifteenth Century A n Introduction to Byzantine Drama The Tradition of the Old Believers The Epiphanies of Bacchus This Scene Takes Place in Heaven The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace The Officium of the Three Godly Youths in a Fiery Furnace The Apocryphal Nature of the Painting: Icons of St. Constantine and St. Helen in Anastenaria The Holy Game. Reminiscences Anthropological Meanings of the Space of Liturgy. A Conversation Held by Rev. Claude Barthe with Marcel Pérès Quests A Granitula Traditional Folk Holy Week Passion Processions on the Island of Hvar In Search for the „Total Harmony” Indian Temple Theatre and Liturgical Drama The Search for Gesture. My Encounters with the Schola of the Wçgajty Theatre Company Ludus Passionis —notes Ludus Passionis The Schola of the Wçgajty Theatre Nothing Stands in the Mandorla Towards the Icon A n Unknown Staging of The Story of Glorious Resurrection of the Lord 198 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3244751e7693905239cba8eaabbd3bbd.pdf 098cc29db8295194f1e1500521ed652c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5959 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 3-4 (278-279). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S P I S T R E Ś C I D ariusz C zaja Leiris. Zarys.................................................................................... T omasz S zerszeń Michel Leiris instrukcja obsługi.................................................. 3 7 Autobiografia i antropologia *** MICHEL L eiris MICHEL L eiris M ichel L eiris MICHEL L eiris M ałgorzata B aranow ska M ichel L eiris JAMES CLIFFORD DENIS H ollier DARIUSZ C zaja P hilippe L ejeune Michel Leiris —nota biograficzna, opracował Tom asz Szerszeń..................................................... Nazywam się Michel Leiris, skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata, przełożyli Teresa i Jan Błońscy .......................... „...Częcie”, przełożył Jan Gondowicz .................................... Sacrum w życiu codziennym, przełożyła Joanna Pawelczyk .................................................. Dusza, przełożyli Teresa i Jan B łoń scy................................... D u sza.............................................................................................. Dziennik 1922-1989: fragmenty, przełożyła Jola Skomska-Godefroy, wybór i opracowanie Dariusz Czaja i Tom asz Szerszeń ........................................... Metaforyczny realizm Michela Leirisa, przełożyła Ewa Dżurak ............................................................. Nagłówek Holofernesa (Notatki o Judycie), przełożyła Katarzyna Przyłuska............................................... Cięcie Judyty. Ekscesy egzegezy................................................. Czytając Leirisa. Autobiografia i język przełożyła Ewa M a le c ................................................................. 23 26 28 29 34 35 36 48 56 66 75 Afryka dzika (i nie) MICHEL LEIRIS TOMASZ S zerszeń *** MICHEL LEIRIS R aymond R oussel L ’Afrique fantôme, wybrał i przełożył Tom asz Szerszeń .... Od Dakaru do Dżibuti, od Afrique do fantôm e.................... Misja Dakar-Dżibuti. Nota, przełożył Tom asz Szerszeń..... Wędrowiec i jego cień, przełożył Jan Gondowicz ................ Fauna Afrykańska wybrał, streścił i przełożył Jan Gondowicz................................ O lga S tan isław ska N a skrzyżowaniu spojrzeń. Polska - Europa - A fryk a.......... GEORGES B aland ier , CATHERINE Joseph Conrad i «ciemności» Afryki Środkowej COQUERY-VIDROVITCH, PIERRE HALEN, - zapis dyskusji ELIKIA M ’bokolo , SlLVÈRE MONOD, przełożyła Joanna Pawelczyk J ean O masombo -T schonda ......................................................................................................... J an G ondow icz Smak człowieka........................................................................... S ławomir S ikora Nostalgia urzeczywistniona........................................................ MICHEL L eiris Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zâr przełożyła Joanna Pawelczyk .................................................. 92 105 107 108 110 111 113 121 124 130 Lustro sztuki MICHEL L eiris Francis Bacon, en face i z profilu przełożył M arek K ędzierski...................................................... 1 139 �FRANCIS B a c o n , M ichel L eiris O sobie / do siebie (Listy M ichela Leirisa do Francisa Bacona przełożył M arek K ędzierski)..................................... DARIUSZ C zaja Francis Bacon: ślady katastrofy ................................................. MICHEL L eiris Alberto Giacometti, przełożył M arek Kędzierski ................. M arek K ędzierski Giacometti przed Giacomettim .................................................. 151 153 163 165 Namiętności corridy M ichel L eiris M ichel L eiris L udwik S tom m a JOSÉ ORTEGA Y GASSET JEAN C lair JOSÉ B ergamin GEORGES D idi-H uberman MANUEL D elgado R uiz MAGDALENA B arbaruk *** Lustro tauromachii. Wybrane fragmenty przełożyła M aryna O c h a b ........................................................ Rafaelillo, 9 października, Nîmes, przełożył Tom asz Szerszeń ....................................................... Antropolog i corrida .................................................................... Szkic epilogu dla Domingo Ortegi przełożyła Justyna Myszkowska ............................................. Od corridy do Ukrzyżowania, przełożyłaMaryna Ochab .... Milcząca muzyka corridy, przełożyła W eronika Ignas-M adej.......................................... Tancerz samotności, przełożyła Ewa M alec ........................... Tauromachia Leirisa wcielona w nas przełożyła A m elia Franas ........................................................ Toreros umierają młodo. Corrida w filmach Pedro Almodóvara ...................................................................... Słownik tauromachiczny opracowała M agdalena B a rb a ru k .......................................... 172 174 175 178 182 187 189 193 198 210 Poruszenia językiem JAN G ondowicz Suw słów. Leiris w kręgu alchemii sło w a .................................. M ichel LEIRIS Sezam, przełożył Jan Gondowicz ............................................ M ichel L eiris Koncept i realność u Raymonda Roussela przełożył Jan Gondowicz ......................................................... D ariusz C zaja D ak ar.............................................................................................. 211 214 216 223 Wyjście do opery A ndrzej S osnow ski MICHEL L eiris JEAN J amin Uwagi dotyczące wykonań O p ery ............................................ Turandot, przełożył Dariusz Czaja ......................................... Niedomówienie. Leiris, Lévi-Strauss i opera przełożyła Jola Skom ska-Godefroy ....................................... TOMASZ C yz Turandot albo Liù według Pucciniego ..................................... 226 227 229 236 Etnografia, surrealizm i... „nauka bez imienia” T om asz S zerszeń „Documents” 1929-1930 ........................................................... 240 D enis H ollier Problem etnografii laickiej (entropologiczna dzika karta) przełożył Sławomir Sikora ....................................................... 250 K rzysztof R utkow ski Paluch ............................................................................................ 254 K rzysztof R utkow ski Ucho .............................................................................................. 258 JULIA H olew iń SKA Soczewka pod maską. O teatralnym aspekcie fotografii Claude C ah u n .............................................................................. 261 M ałgorzata B aranow ska Leiris i N e r v a l............................................................................... 268 K atarzyna K aniow ska Leiris i etnografia ......................................................................... 270 * * * „Nie jesteś w błędzie, mówiąc mi, że jestem jedynym surrealistą, który stał się etnografem” (z Michelem Leirisem rozmawiają Jean Jam in i Sally Price), przełożył Tom asz S zerszeń ....... 274 GIORGIO A gamben Aby Warburg i „nauka bezimienna” przełożył i komentarzami opatrzył Krzysztof Rutkowski ..... 277 M ichał R ydlewski Docenione dziedzictwo czyli surrealizm etnograficzny dzisiaj...... 287 *** L udwik S tom m a Tradycja (Fragment książki Wstyd,dzieciństwo, czas... Antropologia historii).................................................................... 295 N oty o au to rach ......................................................................... 301 Summaries .................................................................................... 304 C o n ten ts....................................................................................... 311 Acknowledgements .................................................................. 312 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd509892777bccef80c14f8d9c4489c9.pdf b7c89e707362b02d9cc9a4143f6727b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6134 Title A name given to the resource Ostatnie strony, noty o autorach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Georges Banu - profesor w Instytucie Studiów Te­ atralnych Nowej Sorbony i w Centrum Studiów Te­ atralnych Uniwersytetu Louvain-la-Neuve w Belgii. Współredaktor pisma ..Alternatives théâtrales", współpracuje z „Art Press". Kieruje serią wydawniczą Le temps du Théâtre w wydawnictwie Actes Sud, gdzie jest także redaktorem naczelnym pisma ,,1'Art du théâtre". Noty o autorach Publikował liczne artykuły i książki poświęcone przede wszystkim widowisku XX w., m i n . : Peter Brook, de Ti­ mon d'Athènes à Hamlet (2. wydanie pod tytułem: Pe­ ter Brook, Vers un théâtre premier, Paryż 2005), Le rouge et or (najpiękniejsze teatry europejskie), Notre théâtre. 'La Cerisaie' (najważniejsze inscenizacje Czechowa), Le Rideau ou la fęlure du monde oraz l'Homme de dos (prace na temat związków między teatrem i malar­ stwem), Exercices d'accompagnement, d'Antoine Vite? à Sarah Bernhardt (owoc współracy z Antoine Vitez). Pod kierunkiem Banu powstała praca zbiorowa Ry­ szard Cieślak, acteur-emblème des années soixante (Paryż 1992). Ostatnio zredagował też podwójny numer „Al­ ternatives théâtrales", zatytułowany L'épreuve du ri­ sque, towarzyszący festiwalowi w Avignon 2005. Jego najnowsza książka Loubli. Essai en miettes (Zapomnie­ nie. Esej z okruchów) jest dopełnieniem wcześniejszych prac poświęconych pamięci (zwłaszcza Les Mémoires du théâtre, wyd. Actes Sud, wznowienie 2005). Georges Banu trzykrotnie otrzymał nagrodę za najlep­ sza francuską książkę o teatrze. Jest autorem dwóch filmów zrealizowanych dla ARTE/INA: Tchékhov le témoin impartial et Shakespeare oraz Des Rois dans la tempête które otrzymały nagrody UNESCO Zbigniew Benedyktowicz ­ antropolog kultury, re­ daktor naczelny kwartalnika „Konteksty. Polska Sztu­ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. A u ­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom iv tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portret? „obcego" (2000). Peter Brook - dyrektor Międzynarodowego Ośrodka Twórczości Teatralnej w Paryżu. Wcześniej pracował jako reżyser i dyrektor w The Royal Shakespeare Com­ pany w Wielkiej Brytanii. Wystawił wiele przełomo­ wych przedstawień teatralnych, do których należą: Marat/Sade, Sen nocy letniej i Mahabharata. We współ­ pracy z Jeanne de Salzmann wyreżyserował film Me­ etings with Remarkable Men (Spotkania z wybitnymi ludź­ mi). Jego książka The Empty Space (Pusta przestrzeń), podejmująca problematykę istoty i roli teatru, należy do najważniejszych publikacji o teatrze XX wieku. Jean Clair - historyk sztuki, dyrektor Muzeum Picas­ sa w Paryżu. Opublikował m.in.: Consideration sur l'etat des Beaux-Arts (1983), Elevage de po ussière (1992), LArt est­il une connaissance (1993), Le respo n­ sabilité de l'artiste. Les avant­garde entre terreur et raiso n (1997) Dariusz Czaja ­ antropolog kultury, absolwent etno­ logii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redak­ tor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zjawiskami kultury współcze­ snej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. Ostatnio wydal książkę Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, (2003) Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru Insty­ tutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z za­ kresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Krzysztof Gierałtowski - fotograf, fotoreporter, por­ trecista. W latach 1982-89 niezależny fotograf (Niem­ cy, Holandia, Polska); wystawy w znaczących muzeach europejskich. Od 1982 pracuje nad liczącą dziś prze­ szło 90 tys. negatywów kolekcją, „Polacy, portrety współczesne". W 1994 powstaje Studio Gierałtowskiego - portrety i zdjęcia ludzi w akcji dla prasy i agencji reklamowych Leo Burnett, Lintas, E/B/D, Publicis FCB, TJ Partner, Euro RSCG, BBDO. W latachl994-98 stały współpracownik TWOJEGO STY­ LU. Od 1996 kontynuacja dotychczasowych działań Studia i Galerii, która prezentuje między innymi: Jean Loup Sierra, R. Walkera, W. Wołkowa, Z. Furmana, St. Wosia, W. Witka/Oslo, Anitę Andrzejewską oraz młodych fotografów. 1997-99 inicjator i juror konkur­ su fotograficznego Szansa/FOTO i Wielka Szan¬ sa/MAGAZYN G A Z E T A WYBORCZA. W roku 1999 album - Krzysztof Gierałtowski Portrety, (Wyd. WAiF) wyróżniony ł^l" L' PTWK. W 2000 r. Gale­ ria/Studio otrzymuje nagrody i wyróżnienia za koncep­ cje i produkcję kalendarzy fotograficznych. Konkursy: Złote Orły i Vidical 2000 Album promocyjny -Polska zawszebliska Warszawa 2001 ORLEN SA wydaje Ka­ lendarz nortretowv z nieścia zwinięta w fiee na okład Gierałtowski c 2002 2002 03 Oczvma Gierałtow' — _ 7 Va m loparni r a m hiał m i k m 2004 P II T V P wyemitował fflm o Gierałtowskim Polacy Pola- 157 �NOTY O AUTORACH cy..." prezentowany na festiwalach w Krakowie, Kan­ tonie i Rzymie. Książka Gry z portretem - Dokumenta­ cja Gierałtowskiego 1963-2004. 2005 Krytyczne felie­ tony w miesięczniku fotograficznym POZYTYW. Wy­ kłady w Wyższej Szkole Sztuk Wizualnych i Nowych Mediów Stypendysta Polskiego i Holenderskiego Ministerstwa Kultury, Rządu Republiki Francuskiej oraz Agencji I n ­ formacyjnej U S A oraz Fondation pour une Entraide Intellectuelle Européenne. Marek Janczyk - historyk sztuki. Pracuje w Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. Kurator wystaw m.in. z zakresu sztuki fotografii i ma­ larstwa (np. wystawy prezentujące twórczość fotogra­ fów: Zygmunt Rytka, Zbigniew Tomaszczuk, Jerzy Lewczyński i in.) oraz autor tekstów poświęconych sztuce współczesnej np. o malarstwie Grzegorza Bed­ narskiego, o romantyzmie fotografii polskiej i i n . Współautor (z Iwoną Święch) monograficznej wysta­ wy Andrzeja Różyckiego. Marie­Hélène Estienne ­ po okresie pracy dzienni­ karskiej w Nouvel Observateur oraz Nouvelles Littéra­ ires, została asystentką Michela Gui, opracowując z n i m program Festival d'Automne w Paryżu. W 1977 dołącza do Centre International de Créations Théâtrales (CICT) w związku z realizacją Ubu aux Bo­ uffes - współpracuje przy wszystkich projektach. Jest asystentką Petera Brooka przy La Tragédie de Carmen, Le Mahabharata, następnie współpracuje przy insceni­ zacji La Tempête, Impressio ns de Pelléas, Wo za Albert, a ostatnio Tragedii Hamleta (2000). Jest współatorką (z Peterem Brookiem) LHomme Qui i Je suis un phénomène ­ przedstawionych w Théâtre des Bouffes du Nord. W Bouffes du Nord zrealizowała adaptację francuską sztuki Le Costume (The Suit) na podstawie Can Themba (1999) oraz Far Away Caryl Churchill (2002). Współpracowała przy realizacji oraz wspólnie z Jean-Claude Carrière opracowała tekst Tragedii Hamleta (2002). Ostatnio opracowała z Jean­Claude Carrière tekst La Mort de Krishna oraz zrealizowała francuską adaptację Ta main dans la mienne Carol Ro- element ówczesnych widowisk Kantora - ambalaż. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właści­ wego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną ma­ terię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do „teatru informel" (1960-62) - teatru automatycz­ nego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii. Aktorzy w przedstawieniu „teatru informel" -W ma­ łym Dworku wg Witkiewicza (1961) - byli traktowani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozbawie­ ni indywidualności. Ideę „teatru informel" zastąpiła koncepcja „teatru zerowego" (1962-1964), pozbawioakcji dziania się. Jej najpełniejszym wyrazem był spektakl Wariat i Zakonnica także wg Witkiewicza, wy­ stawiony przez Kantora w 1963 roku. Następnie ewołucja praktyki i estetyki akcji scenicznych doprowadzi­ ła Kantora do granicy teatru pojmowanego tradycyj­ nie. W roku 1965 powstają pierwsze polskie happe­ ningi - Cricotage i Linia Podziału. Dwa lata później słynne: List oraz Panoramiczny Happeniang Morski. Rozczarowanie happeningiem przywiodło Kantora na powrót do teatru W 1972 roku powstają Nadobnisie i Koczkodany wg Witkiewicza w których elementy haoneninsu zostałv wchłonięte orzez widowisko Trzv lata później spektaklem Umarła Klasa rozwinął Kantor rmalem^teatru śmie^irMaSe^tego^ nPe T 3 najwybitniejsze i najbardziej znane spek rvrV"wi Ni h zą y y O), gyjz^ po ocę\yoojioraz wystawione pośmiertnie uzis są moje uroazmy i i y y i j , Ktorycn motywem g ownym jest smierc, przemijanie i pamięć oraz utrwalona w niej mstona. w widowi­ skach „teatru śmierci uwypukla się obecna w całej twórczości Kantora koncepcja „Realności Najniższej Rangi . fkT Tadeusz Kantor (1915-1990) - reżyser, twórca hap­ peningów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki, aktor we własnych przedstawieniach, wykładowca krakowskiej ASP Czerpał inspiracje z konstruktywi­ zmu i dadaizmu, malarstwa informel i surrealizmu. Kształcił się w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie pod okiem wybitnego scenografa międzywojnia Karo­ la Frycza. W roku 1955 grupa plastyków, krytyków i teoretyków sztuki pod jego kierownictwem założyła teatr C R I C O T 2. Pierwszą premierą C R I C O T 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), w drugim przedstawie­ niu Cyrk, odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny 158 '^Z~W hrilmO) U P N i n a Kiraly - filolog rosyjski (z fakultatywną specja­ lizacją polską i węgierską) pracowała w Zakładzie H i ­ storii Kultury Instytutu Słowianoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk pod kierownictwem prof. I . F.Bełzy. Tematem naukowym były badania z historii polskiego teatru X V I I I wieku. W 1964 r. przeniosła się na stałe na Węgry i w latach 1965 -1966 w Instytucie i M u ­ zeum Teatralnym w Budapeszcie brała udział w przy­ gotowaniu materiałów do węgierskiego wydania histo­ rii teatru na świecie. W 1.1966-1968 w ramach stypendium doktoranckie­ go Węgierskiej Akademii Nauk, pracowała w archi­ wach Ossolineum, Biblioteki UJ, A G A D w Warszawie nad tematem Polski Teatr Narodowy 1765-1795, korzy­ stając z konsultacji naukowych prof. Z. Raszewskiego, prof. Z. Libery, pracowni Oświecenia IBL w Warszawie i Wrocławiu. Pracę (400 str.) obroniła w Węgierskiej Akademii Nauk (stopień kandydata nauk w dziedzinie historii kultury). W 1.1966-1994 -była adiunktem I n ­ stytutu Slawistyki, od 1978 wyodrębnionej Katedry Polonistyki, której była współzałożycielką. W 1. 1984- �NOTY O AUTORACH 1990 visiting profesor w Zakładzie Teatru na wydziale Filologii Polskiej UJ w Krakowie, gdzie prowadziła wy­ kłady i seminaria z historii polskiego teatru oraz teorii teatru. Były to lata ścisłej współpracy z Tadeuszem Kantorem, Jerzym Jarockim, Krystianem Lupą, Wło­ dzimierzem Staniewskim, Leszkiem Mądzikiem. Arty­ kuły o ich twórczości, jak również o stanie badań teatrologicznych w Polsce (o pracach Z. Raszewskiego, I.Sławińskiej, Z.Osińskiego, Leszka Kołakowskiego) sukcesywnie ukazywały się na łamach periodyków wę­ gierskich oraz w czasopismach Chorwacji, Grecji, Francji, Rosji, Bułgarii. Uczestniczyła w licznych kon­ ferencjach teatrologicznych w Polsce, Francji, Wiel­ kiej Brytanii, Słowenii, Serbii, Rosji, Turcji, Włoszech opracowując tematy z historii i teorii polskiego teatru oraz tematy komparatystyczne z historii dramatu (przeważnie okresu romantyzmu i symbolizmu), była kuratorem dużej jubileuszowej wystawy teatralnej Ta­ deusza Kantora w Galerii Budapest oraz współorgani­ zatorem wystawy polskiej scenografii w teatrze Naro­ dowym na Zamku wał w „Pamiętniku Literackim", „Tekstach Drugich", „Tygodniku Powszechnym", „Nowych Książkach", „Res Publice" i „Res Publice Nowej", „Midraszu", „Gazecie Wyborczej", „Rzeczpospolitej" oraz w książ­ kach zbiorowych. Zajmuje się literaturą dokumentu osobistego i formami zapisu doświadczeń granicznych (w tym doświadczenia Zagłady). W 1. 1993-1999 była dyrektorem Instytutu i Muzeum Teatralnego w Budapeszcie. W tym okresie wyszły ze­ szyty monograficzne „Teatru na świecie" („Wagszinhaz")z tłumaczeniem na język węgierski tekstów Gro­ towskiego i materiałów o jego twórczości oraz dotąd nie publikowane teksty, poświęcone teatrowi Europy Środkowej, pierwsze najbardziej pełne książkowe wy­ danie tekstów Tadeusza Kantora, eseje Jana Kotta. N i ­ na Kirâly stale współpracuje z polskimi czasopismami teatrologicznymi; jest też współredaktorem zeszytu monograficznego „Pamiętnika Teatralnego" (rocznik 2004), poświęconego teatrowi Witolda Gombrowicza. Jest członkiem zarządu francuskiego Towarzystwa H i ­ storyków Teatru (La Société Internaciionale d'histoire Comparée du Theatre, de 1 Opera et du Ballet au Uni­ versité de Paris I V - Sorbonne), członkiem Polskiego Towarzystwa Historyków Teatru, członkiem Rady Artystycznej teatralnego pisma greckiego „Teatrographia", w r. 1975 otrzymała odznakę Ministra Kultury i Sztuki .Zasłużony dla Kultury Polskiej". Ostatnio członek Rady Artystycznej Nowego Teatru w Buda­ peszcie pośredniczy w realizacji wspólnego projektu pomiędzy teatrem w Toruniu i Teatrem ICatona József" w Budapeszcie Polski Ośrodek I T I (International Theatrical Institute) orzvznal iei Naerode im Witka­ cego 2004r za osiągnięcia w promowaniu polskiego teatru na świecie Jacek Leociak - adiunkt w Instytucie Badań Literac­ kich PAN, kierownik Zakładu Badań Nad Literaturą Holocaustu IBL PAN. Opublikował: Tekst wobec Za­ głady. O relacjach z getta warszawskiego (1997, przekład angielski 2004) oraz (wspólnie z Barbarą Engelking) Getto warszawskie, Przewodnik po nieistniejącym mieście (2001, przekład angielski ukaże się w 2006 w Yale University Press). Artykuły, szkice, recenzje publiko­ Andrzej Łojko - artysta fotografik, fotoreporter, sce­ nograf. O d 1971 r. członek grupy fotograficznej „Sto­ doła 60" działającej przy klubie studenckim „Stodoła", brał udział w wystawach zbiorowych „Stodoły 60" W roku 197 7 i 1986 współpracował z Tadeuszem Kan­ torem przy realizacji zdjęć spektakli Teatru Cricot 2 w warszawskiej „Stodole". Zajmuje się także projektowaniem kalendarzy, plaka­ tów i okładek płytowych dla wydawnictw i ponad 300 firm i agencji artystycznych a także stara się odzyskać i uratować stare fotografie, zapomniane i zniszczone ślady historii naszego dziedzictwa narodowego. Uczestnik wystaw indywidualnych „Sąsiedzi", 2003 Galeria Nizio i zbiorowych m.in. „Druga strona War­ szawy", 2004 Galeria Luksfera w Muzeum w Bełżcu i Muzeum Powstania Warszawskiego. W przygotowaniu wystawy: Andrzeja Łojko - Kantor; Jacka Sielskiego - Praska Ballada; Michała Browarskiego - Chopinowskie Mazowsze; Piotra Zaniewskie­ go - Zamki polskie. Aldona Mickiewicz - młoda matka, artysta malarz, absolwentka krakowskiej ASP W latach osiemdziesią­ tych uczestniczyła w wystawach Ruchu Kultury Nieza­ leżnej. Swoje obrazy prezentowała na dwudziestu wy­ stawach indywidualnych i ponad osiemdziesięciu zbio­ rowych. Publikowała w „Tygodniku Powszechnym" i „Znaku". Zbigniew Osiński - teatrolog, profesor zwyczajny w Instytucie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki UW, projektodawca oraz dyrektor artystyczny i nauko­ wy Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Autor wielu książek i artykułów z zakresu historii i teo­ rii teatru, edytor tekstów: Jerzego Grotowskiego, Mie­ czysława Limanowskiego, Juliusza Osterwy, Wacława Radulskiego, Konrada Swinarskiego. Najważniejsze książki: Teatr Dionizosa, Romantyzm w polskim teatrze współczesnym, Wydawnictwo Literackie 1972; Grotow­ ski i jego Laboratorium, PIW, Warszawa 1980; Grotowski wytycza trasy, Pusty Obłok, Warszawa 1993; Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998; Pamięć Reduty, wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2003 Yannis Papadopoulos - profesor na Uniwersytecie Egejskim (Grecja). Zajmuje się socjologią teatru oraz badaniem i interpretacją tekstu tragicznego. 159 �NOTY O AUTORACH Józef Tomasz Pokrzywniak - prof. zw. w Instytucie Filologii Polskiej U A M , dyrektor Instytutu od r. 1996, historyk literatury polskiej, szczególnie okresu oświe­ cenia. Autor książek i artykułów o twórczości Ignace­ go Krasickiego (w tym książki o jego zlekceważonych i niedocenianych komediach), Franciszka Karpińskie­ go, Józefa Wybickiego i o innych pisarzach epoki Ga­ nię Gorczyczewskim, Michale Dymitrze Krajewskim, Gracjanie Piotrowskim i innych. Wojciech Prażmowski - fotograf, doktor w dziedzinie sztuki, ukończył Szkołę Fotografii Twórczej w Brnie oraz Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną i Teatralną w Łodzi. Do chwili obecnej uczestniczył w ponad 250 wystawach fotograficznych w kraju i za­ granicą. Reprezentuje nurt fotografii kreacyjnej. Jest twórcą „Foto-obiektów". Aktualnie prezentuje pre­ mierowy zestaw fotografii „On the ground" na Trien­ nale Fotografii w Jyvaskyla /Finlandia/ oraz poświęco­ ną Witoldowi Gombrowiczowi, autorską „Lieux et Esprit des Lieux" otwartą w listopadzie 2004, w Gale­ rie Port Autonome w Paryżu. Mieszka i tworzy w Czę­ stochowie. reotyp fabularny fantastyki naukowej (1980), Zaczaro­ wana gra. Zarys dziejów polskiej fantastyki naukowe) (1982), Retoryka współczesnej polskiej powieści łustorjcinej dla dzieci i młodzieży (1987), Stanisław lem (1995), oraz współautor Leksykonu polskiej literatury fantastyce nonaukowej (1990). Iwona Święch - etnolog, kustosz Muzeów: Etnogra­ ficznego w Toruniu i Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku, obecnie Muzeum Historii Fotografii w Krakowie. Autorka i współautorka wielu tekstów dotyczących sztuki ludowej i muzealnictwa oraz wy¬ staw z zakresu sztuki i folkloru np. „Alchemiczny krąg Teofila Ociepki", „Kujawskie skrzynie wianne", „Iko­ ny", „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii", cykl o ludowych rzeźbiarzach, monograficznej wystawy Andrzeja Różyckiego (z Markiem Janczykiem) pt. „Chodzę swoimi drogami". Bożenna Stokłosa - tłumaczka literatury angielskiej, niezależna krytyczka i historyczka sztuki, autorka po­ nad stu artykułów naukowych i krytycznych, opubli­ kowanych w Polsce i za granicą, w czasopismach, ka­ talogach i pracach zbiorowych (w tym m.in. w Polskim życiu artystycznym w latach 1945-1960, Wrocław War­ szawa Kraków 1992). Przygotowuje do druku książkę o instytucjonalnych aspektach funkcjonowania sztuki w PRL. O d połowy lat dziewięćdziesiątych głównie tłumaczy. Przetłumaczyła ponad 30 książek (w tym m.in. Słownik symboli, Warszawa 2001, Słownik symbołi w sztuce, Warszawa 2001). Dobrochna Ratajczakowa - prof, teatrolog i dramatolog, jest autorką książek, prac redakcyjnych, licz­ nych studiów i artykułów. Zajmuje się teatrem i dra­ matem od X V I I I wieku do współczesności. Nie repre­ zentuje żadnej szkoły badawczej, ani żadnej traktowa­ nej ortodoksyjnie metodologii, wprost przeciwnie uważa terytorium dramatyczno-teatralne za otwarte na wszelkie możliwe ujęcia i koncentrujące różne punkty widzenia. Kieruje Zakładem Dramatu i Teatru w Instytucie Filologii Polskiej U A M . Jan Strzelecki - urodzony 4 V I I 1919 r. w Warszawie, zmarł 11 V I I 1989 r. w wyniku brutalnego napadu w do dziś niewyjaśnionych okolicznościach. Był socjologiem-filozofem, publicystą, eseistą. Rozpoczęte przed wojną studia kontynuował w czasie wojny, studiował na tajnym uniwersytecie. Działał w grupie młodzieży „Płomienie" związanej z organizacją „Wolność - Równość - Niepodległość". Współredago­ wał pisma młodzieży socjalistycznej „Płomienie", „Mło­ dzież Socjalistyczna" i „Droga". Uczestniczył w działa­ niach bojowych m.in. w pomocy Warszawskiemu Get­ tu. W Powstaniu Warszawskim walczył w batalionie „Żywiciel" ( A K ) . Dwukrotnie odznaczony Krzy­ James M . Redfield - filolog klasyczny i antropolog, profesor University of Chicago, autor m.in. Nature and Culture in the Iliad: The Tragedy of Hector (1975; 1994) i The Locrian Maidens: Love and Death in Greek Italy (2004). Maciej Różalski - absolwent Instytutu Filozofii i So­ cjologii UW, obecnie na studiach doktoranckich w In­ stytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnieniami z za­ kresu pogranicza antropologii kultury, filozofii kultury i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, krwawej ofiary, spożywania w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, mię­ dzy innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice oraz jako performer teatrów ulicznych. Antoni Smuszkiewicz - prof, dr hab., dziekan Wy­ działu Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. A . Mickiewicza w Poznaniu, specjalista w zakresie pol­ skiej literatury dla dzieci i młodzieży, literatury współ­ czesnej i metodyki nauczania, m.in. autor książek: Ste­ 160 żem Walecznych i Krzyżem Powstańczym. Po wojnie, w 1946 r. został asystentem prof. Stanisła­ wa Ossowskiego w Katedrze Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, a także przewodniczącym akademic­ kiego Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (AZNMS), członkiem PPS i jej Rady Naczelnej. (Po połączeniu PPR i PPS stał się członkiem PZPR z któ­ rej £o usunięto w roku 1978 za permanentna działał ność opozycyjną). Już w roku 1946 był aresztowany pod zarzutem należe­ nia do W I N , zwolniony dzięki ostrej interwencji władz PPS. O d tego jednak czasu był stale, aż do tragicznej �NOTY O AUTORACH śmierci, inwigilowany przez służby bezpieczeństwa. W r. 1952 usunięty z pracy na U W jako „ideologiczny demoralizator młodzieży akademickiej". Nigdy więcej nie pozwolono mu wrócić do pracy z młodzieżą. W la­ tach 1957-1988 pracował w Polskiej Akademii Nauk. Uczestniczył w wielu inicjatywach niezależnych i opo­ zycyjnych - był współtwórcą i prezesem Klubu Krzywe­ go Koła, współpracował z KOR-em, współtworzył To­ warzystwo Kursów Naukowych, Konwersatorium Do­ świadczenie i Przyszłość (DiP), współdziałał ze środo­ wiskami katolickimi - Klubem Inteligencji Katolickiej, z „Tygodnikiem Powszechnym", z „Więzią", z Katolic­ kim Uniwersytetem Lubelskim, z „Laskami" i z Duszpasterstwami Ludzi Pracy. Szczególnie bliskie kontakty miał z kościołem św. Stanisława Kostki i z górnikami. W roku 1980 w Gdańsku został doradcą „Solidarno­ ści" i działał w niej do końca swoich dni. Udział w ru­ chu „Solidarność" widział jako dalszy ciąg uczestnic­ twa w Powstaniu Warszawskim. Brał udział w wielu konferencjach międzynarodo­ wych, m.in. Rencontres de Geneve, Klub Rzymski, W.F.S.F, Wilton Park. Zarówno w swojej twórczości, jak i działalności repre­ zentował myśl niepodległościowego i humanistyczne­ go socjalizmu, ładu społecznego opartego na idei bra­ terstwa i chrześcijańskiego personalizmu. Było to per­ manentnym „powstawaniem" przeciwko wszelkim przejawom totalitaryzmu i nieprawościom władzy. Był członkiem polskiego PEN Clubu, który w r. 1990 ustanowił nagrodę jego imienia. Autor kilku książek i ok. 150 artykułów. Najważniej­ sze pozycje: O socjalistycznym humanizmie, Zapiski z lat 1950-1953, Próby świadectwa, Niepokoje amerykańskie, Socjalizmu model liryczny, Kontynuacje, Solidarite. Ana­ lyse d'un [ soaai (wyniki badań socjologicz­ nych przeprowadzonych wspólnie z prof Alainem Touraine). Summaries Peter Brook in Poland - Resolution on Granting an Honorary Doctorate, Passed by the Senate of the Adam Mickiewicz University in Poznań on 22 March 2004 A series of articles published i n this issue of "Kontek­ sty" dealing with Peter Brook, the outstanding film and theatre director, who paid a visit to Poland i n the first half of March 2005. The prime reason for the vi­ sit was the presentation of an honorary doctorate by the Adam Mickiewicz University i n Poznań. This oc­ casion was marked by a series of meetings held with the director i n Poznań and Wroclaw, as well as a sta­ ging of his most recent spectacle: Tiemo Bokar. The texts contained i n the quarterly comprise chiefly a do­ cumentation of the discussions and meetings organi­ sed upon the occasion of the spectacle and the docto­ ral degree ceremony. Additional material includes te­ xts by professors-authors of opinions relating to the doctorate, and reviews of Tiemo Bokar and Peter Bro­ ok's Moving Point CLASSICAL PHILOLOGY A N D ANTHROPOLOGY James Redfield, Classical Philology and Anthropology Deliberations on the relations, mutual dependencies, and differences between anthropology and classical philology, pursued from the perspective of the au­ thor's personal academic praxis. In the tragedy Oedipus the King Sophocles frequently returns to the crossroads, the site where Oedipus met and killed his father, Laios. The author of the article perceives this as a certain conceptual scheme making it possible to shape and describe man's triple psychic structure, which i n psychoanalytical categories corre­ sponds to the consciousness, the subconsciousness, and the unconsciousness. This scheme (which also complies with the triple logos of the Sphinx) describes the stratification of Oedipus' consciousness, and forti­ fies his tripartite psyche. While wandering along the three parting roads, he attained inner peace and ined a fully shaped personality, familiar with each le­ vel of his ego and, i n a social dimension, the secret of a providential polis. Yannis Papadopoulos - The Triple «hgos» of the Mythi­ cal Sphinx, or the Puzzle of Psychological Crossroads 161 Dariusz Czaja History is Naught? The Dilemmas of Contemporary Historiography A presentation of Pamięć, etyka i historia (Memory, Ethics and History), an anthology of translations de­ aling with the theoretical problems of contemporary historiography. Meticulously compiled by Ewa Do- �SUMMARIES mafiska, and containing an apt selection of texts, the book is an exceptional accomplishment in Polish hu­ manities. Its rank is testified, on the one hand, by a re¬ presentative choice of the authors who include such outstanding names as F. Ankersmit, H . White, and D. La Capra, and, on the other hand, by the, as a rule, high level of the dissertations relating to the funda­ mental and delicate epistemological questions of con­ temporary historiography. The review, written by an anthropologist of culture, underscores primarily those motifs and queries that are shared by historical and anthropological research. The reviewer emphasised the fact that both historians and anthropologists encounter the problems of repre­ sentation, signature, authority, and art versus science. Hence the importance attached to historical solutions by anthropological literature. Texts by Ankersmit, La Capra and Gumbrecht were subjected to a closer cha­ racteristic, which entailed the resultant conclusions. ANTHROPOLOGY OF DEATH. ART AND DEATH. Aldona Mickiewcz Two Cinnamon Vesseb and Other Objects The seventeenth century witnessed a growing popula­ rity of portraying the five senses with the assistance of the still life. The best examples of this depiction of matter show the nature of experiencing matter, that" body of things" which confirms us i n our own corpo­ reality. Apparently, the more a given object is portray­ ed and described as individual, concrete, and extrac­ ted from amongst numerous other objects, the more it is perceived as symbolic. The symbol, i n turn, manife­ sts itself in a concrete form, the physical outer coating of matter. rank, „the poor theatre", „the impossible theatre/mo­ nument", and the „theatre of death". Jacek Leociak - A Meeting With a Cadaver in Two Acts The author reflects on the iconographie and textual evidence of autopsy. This treatment of the human corpse, subjected to cultural models and social rules, is deeply enrooted in a medical, anthropological and philosophical discourse. Its characteristic features in­ clude the dynamic and variability of the discourse, as­ sociated with changes within the paradigm of know­ ledge about man. The article draws forth symptoma­ tic properties of autopsies of the past, as well as their symbolic and anthropological meanings, predominan­ tly ambivalence. The reader is offered a comparison of assorted manners of recording the experience of a ..meeting with a cadaver" - graphic art and painting on the one hand, and poetic texts on the other. Jean Clair On Grossness in Contemporary Art. Fragment of the Book De Immundo. Apocastasis in Present-day An The author poses a fundamental question asking why contemporary art appears to be enthralled with the external aspects of the body, its products, inner fluids, and excreta. What sort of fascinations are expressed under the name of a work of art, considering that the art of the corporeal outer shell as well as the interior does not introduce anything new to the exploration of the human body. Never has art been so cynical, and to such a degre associated with scatology, impurity and filth; never before has the art of debasement be­ en so highly esteemed by the heads of great cultural institutions in London, New York or Paris. Marek Janczyk, Iwona Swięch A n Artist's House. Words and Images I n this verbal-photographic essay the image is tre­ ated on par w i t h the written word. The presentation concerns the home collection of Andrzej Różycki photographer, director, and collector - brimming with works of folk art, especially sacral. The unusu­ al atmosphere of the interior is created by lush ve­ getation which, together w i t h bunches of dry herbs and flowers, expresses the union between Nature and art. W i t h i n this space Andrzej Różycki introdu­ ced his numerous collages composed of fragments of texts, photographs, and press cuttings, to illustrate his reflections on daily life. Everything which gene¬ rates the ambience of this extraordinary house se¬ rves as a source of inspiration for the author's art of photography, in which the theme of the house con­ stitutes also a sui generis universe, pursued not par­ ticularly often but consistently w i t h i n his entire The artist is compelled to incessantly balance between his knowledge about the selected fragment of reality and that which he sees; artistic awareness assumes it shape somewhere on the borderline between knowled­ ge, comprehension, pure (?) perception and wisdom. N i n a Kirâly Ars Poetica of Tadeusz Kantor A n introduction by a Hungarian theoretician of the theatre to a series of conversations with Tadeusz Kan­ tor about painting and the theatre. Tadeusz Kantor To Speak About Death was Tactless. Art is Close to Death A recorded statement by Kantor, from a interview conducted for the Hungarian „Studio" programme during his brief stay in Budapest in November 1989. The artist reconstructed the history of the esta­ blishment of his theatre and its theoretical premises, and spoke about, i . a. the origin and understanding of such concepts close to his art as reality of the lowest oeuvre 162 �SUMMARIES Wojciech Prazmowski - Places and Spiritus Loci - Tra­ A continuation of records and reflections by the au­ velling Across Poland Along the Trails of Pornografia by thor - a sociologist and passionate mountaineer - from Witold Gombrovjicz his scientific stay i n Sweden and Norway in 1988. A n originally devised text by a photographer (written Bożenna Stokłosa Remarks on Books by Izabela Ko­ in the form of a letter), derived from the Berlin frag­ walczyk: Ciab ment of Dzienniki (Journals). The author confronts 90.(Body and Power. Polish Critical A r t of the 1990s), nostalgic fragments written from the perspective of Warszawa 2002, and Niebezpieczne związki sztuki z cia­ the Berlin Tiergarten w i t h his own stay i n Berlin and łem (Dangerous Unions of A r t and Body), Poznań 2002 subsequent journeys to the writer's homeland. The A critical review of two books by I . Kowalczyk about text is accompanied by a vast photographic documen­ the functioning of the body i n contemporary art. The tation of the Polish provinces. author draws attention to the inadequacy of theoreti­ i władza. Polska sztuka krytyczna lat cal language vis a vis a description of the discussed Zbigniew Benedyktowicz - Poles, Poles - Visual Anth­ phenomena. Emphasis is placed on Kowalczyk dogma­ ropology and Multiple Portraits by Krzysztof tic adherence to her own interpretation concepts, and Gieraltowski a prevalence of postmodern theory (ideology) over a.n Jan Strzelecki From Records, Letters, Notes. Sweden, Norway analysis of the art work, which takes into account h i ­ storical reality. P R O B L E M A T Y C E A N T R O P O L O G I I T E A T R U P O Ś W I Ę C O N E BYŁY N U M E R Y : N R 3-4/1991 Mircea Eliade, „Marebito". Rytuał i teatr Gerardus van der Leeuw, Święta gra Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik, Włodzimierz Pawluczuk, O teatrze. Zapis rozmowy Leszek Kolankiewicz, Teatr zarażony etnologią Laura Bohannan, Szekspir w buszu Jacek Dobrowolski, A kapela karuzela Wacław Sobaszek, Ewolucja teatru wiejskiego Zbigniew Osiński, Mieczysław Limanowski dzisiaj Mieczysław Limanowski, Rok polski i dusza zbiorowa Seweryn A . Wislocki, Jędrzej Ciemiak i jego teatr ludowy Maria Fiderkiewicz, „Herody" na deskach teatru Dormana Eugenio Barba, Trzeci brzeg rzeki Bożena Dudko, „Uciska nas ten but", czyli o Teatrze 8-go dnia Michael Gibson, Afryka Brooka Wojciech Krukowski, Teatr w teatrze życia. Akademia Ru­ chu Kazimierz Braun, Święta księga Mahabharata Andrzej Seweryn, A k t o r w teatrze wyobraźni. O Mahabha- Roman Woźniak, W obszarze sacrum racie Petera Brooka Hanna Kirchner, Ludwik Hering i Teatr Osobny Andrzej Seweryn, Z dziennika Zbigniew Taranienko, Odczynianie świata. Rozmowa Ludmiła Murawska, Jak to się zaczęło Magdalena Smęder, „Betlejem, Golgota, Bastylia i pusty z Włodzimierzem Staniewskim, Gardzienice, sobota-nie- pokój" dziela 27-28 kwietnia 1991 r. Dariusz Czaja, Krajobraz z Tobiaszem Czesław Robotycki, Byłem w Gardzienicach Zbigniew Taranienko, O d początku do „Brzegu". Rozmowa z Leszkiem Mądzikiem Zbigniew Taranienko, „Zielnik" - opis spektaklu Katarzyna Walewska, „Dwa teatry": psychodrama anali­ tyczna a teatr otwarty Mariusz Gołaj, Dawno temu w „Gardzienicach" Jadwiga Rodowicz, Nie cytat lecz inspiracja Michał Klinger, Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu Ludwik Stomma, 1: O, czyli ludzie jak bogowie Joanna Hubner-Wojciechowska, Mityczna i magiczna ge­ neza tańców dworskich jego święta (24/25 czerwca, gdy schodzi się tam mnóstwo narodu) Krzysztof Czyżewski, List z podróży Krzysztof Czyżewski, Podróż na Wschód Wojciech Szroeder, „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" Tadeusz Kornaś, „Węgajty" Zbigniew Taranienko, „Brzeg" - opis spektaklu Henryk Jurkowski, O książce Marka Waszkiela: Dzieje te­ atru lalek w Polsce Wacław Sobaszek, Przedsięwzięcie Ośrodka Teatralnego „Węgajty" N R 2/1993 163 �Aldona Mickiewicz • D W A C Y N O W E N A C Z Y N I A I I N N E P R Z E D M I O T Y Zbigniew Raszewski, Z Raptularza (Twórczość a wirtuoze­ ria. Wolność i samowola inscenizatora) Eugenio Barba, Czterech widzów Marcin Jarnuszkiewicz, O teatrze i wokół teatru (rozmowa prowadzona przez Aleksandra Jackowskiego) Joanna Walaszek, Dwie „Nastazje" Andrzeja Wajdy Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo Bando, Nastazja FiUpowna Tamasaburo Bando Jan Berdyszak, Teatr - i „Teatr"? Marcin Giżycki, Performance art dzisiaj: perspektywa ame­ rykańska Janusz Byszewski, Obok edukacji i sztuki Leszek Kolankiewicz, Raport z Holstebro (Przygotowany w Katedrze Kultury Polskiej przez studentów) Halina Wałaszewska, Raport z warsztatów teatralnych Leszka Mądzika (w Łucznicy) N R 1/1993 Aleksander Jackowski, Wariacje na obrazy i przestrzeń te­ atralną Andrzeja Majewskiego N R 1-2/1994 Grzegorz Sinko, Umberto Eco o teatrze N R 2/1995 Barbara Myerhoff, Przekształcenie świadomości w przedsta­ wieniach rytualnych: kilka myśli i problemów Leslie D u . S. Read, Początki teatru w Afryce i w obu Ame­ rykach H e n r y k Jurkowski, Lalki w rytuale Monika Sznajderman, Błazen. Narodziny i struktura mitu N R 1-2/1999 Przedmioty w teatrze Tadeusza Kantora Małgorzata Dziewulska, Drugie życie przedmiotów Edyta Bielawska, Aparat fotograficzny - karabin maszyno­ wy z przedstawienia Wielopole, Wielopole Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu Niech sczezną ar­ tyści Dorota N o w a k , Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Ta­ deusza Kantora Wielopole, Wielopole A n n a Łoboda, Obrus z przedstawienia Wielopole, Wielopole D o m i n i k a Rembelska,Opis postaci Wuj Stasio Zesłaniec ze spektaklu Wielopole, Wielopole Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora Niech sczezną artyści Igor Gorzkowski, Drezynka w spektaklu Tadeusza Kantora Niech sczezną artyści Marta Krystyna Tylkowska, Katarynka Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu Wielopole, Wielopole Rozmawiają Tomasz Dobrowolski, Małgorzata Dziewul­ ska i Piotr Kłoczowski, Muzyka i dźwięk w przedstawie­ niach Kantora. Sławomir Sikora, Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czy­ li jak być. Shakespeare, antropologia i Toma Stopparda gra w teatr N R 1-4/2001 Zbigniew Osiński, Grotowski wobec gnozy N u m e r poświęcony Ośrodkowi Praktyk Teatralnych Leszek Kolankiewicz, Aktorstwo w teatrze Grotowskiego Wojciech Dudzik, O teatrze alternatywnym Raporty studentów: Gardzienice, Holstebro, Schecrsberg, Gardzienice. Zbigniew Benedyktowicz, Antropologia kultury pomiędzy nauką a sztuką Sejny Z Włodzimierzem Staniewskim rozmawia Zbigniew Be­ nedyktowicz, „Tajemnicę czynić bliską". Włodzimierz Staniewski, Po drugiej w nocy. Włodzimierz Staniewski, Notatki Zapiski do zajęć ze stu­ dentami w Katedrze Kultury Polskiej U W N R 3-4/1995 Magdalena Saganiak, Makabra w Mistycznym Teatrze Ju­ liusza Słowackiego Wiesław Juszczak, Realizm i liturgia. Kontury rzeczywisto­ ści w „Coctail Party" Eliota Mariusz Gołaj, Metamorfozy - zapiski aktora Tomasz Rodowicz, Onou Orchesis - Taniec Osia. O pracy nad Metamorfozami N R 1-2/1996 Krystyna Bartol, Paideia poetów Jerzy Danielewicz, Biesiadne inicjacje - rozważania o grec­ kim sympozjonie Z warsztatów teatralnych Roman Woźniak, Przestrzeń w teatrze, przestrzeń teatru. Z Khalidem Lyabji nie tylko o teatrze rozmawiają Jola Cynkutis, Dagnosław Demski i Sławomir Sikora, Błazen. Z perspektywy kilku światów Włodzimierz Lengauer, Dionizos kourotrophos. Kult Dio­ nizosa i inicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej Lech Trzcionkowski, Misteria Demeter na terenie Attyki. Obrzędy Lykomidów we Phlyi pomiędzy inicjacją a misterium Giovanni Cerri, Archaiczne poematy greckie o naturze a rytuały misteryjne(Ksenofanes, Parmenides, Empedokles) (przel. Jerzy Danielewicz) Kirsten Hastrup, Poza antropologią. Antropolog jako przedmiot przedstawienia dramatycznego. Warren D . Anderson, Etyczne i duchowe aspekty muzyki starożytnej Grecji (przeł. Maciej Bańkowski) Jacek Ostaszewski, O muzyce w teatrze. N R 2/1998 164 �Aldona Mickiewicz ' D W A C Y N O W E N A C Z Y N I A I INNE PRZEDMIOTY Mira Zelechower-Aleksiun, Kosmos - Gardzienice Agata Zyglewska, Akademia Praktyk Teatralnych, Infor­ macja o wykładach. Akademia Praktyk Teatralnych 1997/2001 Leszek Kolankiewicz, Widowiska polskie a religia Dionizo­ sa. Krzysztof Rutkowski, Poezja i obrzęd. Słowo i tradycja we­ dług Mickiewicza Maria Fogler, Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice" jako przykład działalności hermeneutycznej w teatrze Piotr Machul, Mały słownik terminów Ośrodka Praktyk Teatralnych Zbigniew Taranienko, „Złoty Osioł" „Gardzienic" - odsła­ nianie twarzy Grecji Dariusz Kosiński, Z, pomiędzy i ku. „Misteria, Inicjacje" Kraków 2000 „Gardzienice". Wybrane hasła Paweł Passini, Fragment raportów Tomek Kubicki, Abecadło gardzienickie Tomek Kubicki, Joanna Wichowska, Raporty - Wiersze Viliam Dociolomansky, Bóg mieszka w Polsce Viliam Dociolomansky, Wypowiedź o „Gardzienicach" Przemysław Sieraczyński, Oswajanie aktora Mariusz Gołaj, Zapiski z gardzienickiej chaty Tomasz Rodowicz, O dwuznaczności związku sztuki z sa¬ crum. W notatkach robotnika sztuki. Krystyna Bartol, Jerzy Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, Wiesław Juszczak, Tomasz Kubikowski, Włodzimierz Lengauer, Czesław Robotycki, Richard Schechner, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranien­ ko, Lech Trzcionkowski, Festiwal „Misteria, Inicjacje". Dyskusja panelowa Michael Lambert, Etyka w klasycznych Atenach i tradycyj­ na etyka afrykańska: hermeneutyka wstydu i winy (przel. Ewa Klekot) Jadwiga M . Rodowicz, Pieśń jako zawiązek działania aktor­ skiego Wojciech Michera, Tradycja i współczesność. Aktor. Albert Hunt, „Gardzienice" - celebracja zdziwienia (przeł. Sławomir Sikora) Piotr Machul, „Zawierzenie i powrót do początku". Z Macie­ jem Rychłym o pracy nad muzyką do spektakli Carrmna Bu­ rana i Metamorfozy rozmawia Piotr Machul Jan Staszewski, Muzyka greckiego antyku, „Gardzienice" i Maciej Rychły Peter Hulton, „Gardzienice". Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim (przeł. Sławomir Sikora) Paweł Gożliński, Grzegorz Ziółkowski, Janusz R. Kowal­ czyk, Krzysztof Miklaszewski, Zbigniew Osiński, Frag­ menty not i recenzji o książce Z. Taranienki „Gardzienice" Zbigniew Taranienko, Jak pisałem „Gardzienice"... Wybrana bibliografia tekstów o działalności „Gardzienic", [Informacje o wyjazdach zagranicznych - Metamorfosi Błażej Matusiak, OP Wino z potłuczonej wazy Dariusz Czaja, Muzyka greckich cieni Włodzimierz Staniewski, Metamorfozy albo Złoty Osioł. Synopsis Jakob Ullman, List do Tomasza Rodowicza (przeł. Dariusz Czają) Zofia Kałku, Człowiek splątany Krystyna Bartol, Anna Wyka, Zbigniew Benedyktowicz, Danielewicz, Jacek Dobrowolski, Ireneusz Guszpit, D a ­ riusz Kosiński, Tomasz Kubikowski, Włodzimierz Len­ gauer, Czesław Robotycki, Tomasz Rodowicz, Maciej Ry­ chły, Włodzimierz Staniewski, Zbigniew Taranienko, Lech Trzcionkowski Magdalena Bartnik, Agata Zyglewska, Paweł Passini, „Taniec z tradycją jak z wazą Francois". Dyskusja panelowa o „Gardzienicach" i „Metamorfozach" Agata Zyglewska, Komentarz do niektórych wypowiedzi po „Misteriach, Inicjacjach" Krystyna Duniec, Pokolenie, którego nie ma. Miody teatr lat dziewięćdziesiątych Maria Prussak, „Wesele". Między Fredrą i Słowackim. Adam Nawierski, Węgajty - między teatrem a rytuałem? Uwagi na marginesie spektaklu „Ludus Paschalis". Włodzimierz Lengauer, Postscriptum o ofierze krwawej u Greków (w odpowiedzi Jackowi Dobrowolskiemu) Howard Brenton, Dajcie Osiołkowi Róże (przel. Anna Wyka) Zbigniew Taranienko, Dwadzieścia lat „Gardzienic" Alison Hodge, Włodzimierz Staniewski: „Gardzienice" i aktor naturalizowany (przeł. Anna Wyka) Lucjan Świetlicki, Gawędy gardzienickie Carol Martin, Inny rodzaj metamorfozy (przeł. Maciej Bań­ kowski, przekł. przejrzał Jacek Dobrowolski) Jacek Dobrowolski, Metamorfozy i nieporozumienia Arkadiusz Cholewa, Historie gardzienickie Włodzimierz Staniewski, „Carmina Burana" - Scenariusz I Jacek Dziekan, Ezoteryczna prywatność. O sposobach bu­ dowania postaci N R 3-4/2002 Víctor Turner, Czy isntnieją uniwersalia widowiskowe w micie, rytuale i teatrze. N R 3-4/2003 Zbigniew Osiński, Osterwa i Reduta w notatkach Lima­ nowskiego. Piotr Machul, w „Carmina Burana" O P T „Gardzienice" Włodzimierz Staniewski, Noty reżyserskie. Żywota protopo¬ pa Awwakuma, Carmina Burana, Metamorfozy Gardzienickie manuskrypty. N R 1-2/2004 Maciej Różalski, Butoh - taniec życia i śmierci Monika Kubat, Wokół Żywota protopopa Awwakuma. Z Je­ rzym Nowosielskim rozmawia Monika Kubat Nrinw. 165 •<a> .feiO. �Akademia Praktyk Teatralnych 2005 pod auspicjami Ośrodka Praktyk Teatralnych Akademia odwołuje się do ponad dwudziestopięcioletniego Ośrodka Praktyk Teatralnych w zakresie: doświadczenia teatru - kształtowanie środków aktorskiego wyrazu: Pieśń - Ciało - Słowo, pracy artystycznej w różnych środowiskach naturalnych - przestrzeń w teatrze w relacji do przestrzeni w naturze, badań i studiów tradycji źródłowych w zakresie głosu, ruchu, muzyki w wielu krajach świata dziedzictwo kultur tradycyjnych, lekcje mistrzów tradycji rytualnych, współpracy z ośrodkami teatralnymi i kulturotwórczymi w wielu krajach świata - lekcje mistrzów teatru, działalności teatralnej kształtującej postawy w kulturze, prowadzenia kursów dla aktorów teatrów repertuarowych, teatrów poszukujących, animatorów kultury, studentów w Polsce i za granicą. Projekt adresowany jest do adeptów sztuki aktorskiej, animatorów kultury, studentów kierunków humanistycznych. Spotkania wstępne w formie sesji warsztatowych odbędą się w Gardzienicach października 2005 w polowie (przyjazd, nocleg i wyżywienie na koszt własny). Kandydatów prosimy o przygotowanie krótkich (5 - minutowych) wystąpień opartych na pieśni, tekście, ruchu, tańcu, grze na instrumencie lub etiudzie teatralnej. Zgłoszenia - listy motywacyjne ze zdjęciem oraz C V - prosimy kierować na adres: Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice" ul. Grodzka 5a, 20UJ 12 Lublin Tel/faks: (081) 53 298 40, 53 296 37 e-mail: office@gardzienice.art.pl Z dopiskiem „Akademia" koordynacja projektu - Mariusz Golaj Projekt dotowany jest przez Ministerstwo Kultury 166 �hlska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • E T H N O G R A P H Y • ART^ 2005 rok LIX nr 1 (268). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zl INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FOUNDATION Contents 1 2005 ZBIGN1EW BENEDYKTOWICZ Anthropology of life. Anthropology of death. To Condense Life. Resolution on Granting an Honorary Doctorate, Passed by the Senate of the Adam Mickiewicz University in Poznań on 22 March 2004 A N T O N I SMUSZKIEWICZ Decani oratio D O B R O C H N A RATAjCZAKOWA „Between". The Oeuvre of Peter Brook, Promotońs Laudatio GEORGES B A N U To Condense Life. To Be Just. In Honour of Peter Brook ZBIGNIEW OSIŃSKI In the Theatre Some Shine in the Manner of Lanterns. The Trans-cultural Theatre of Peter Brook. A n Opinion on Granting an Honorary Doctorate to Mr. Peter Brook JÓZEF T O M A S Z POKRZYWNIAK Citizen of the World. A n Opinion on Granting an Honorary Doctorate to Mr. Peter Brook PETER BROOK Nourishment. The Promise of Meaning. The Paused Clock. Speech Given Upon the Occasion of Granting an Honorary Doctorate by the Adam Mickiewicz University in Poznań, 6 March 2005 PETER BROOK A l l My Life I Yearned to Abandon the Theatre... A Record of a Meeting with Peter Brook, Polski Theatre in Poznań, 6 March 2005 Why Do You Travel ?... A Record of a Meeting with Peter Brook, Polski Theatre in Wroclaw, 9 March 2005 Prior to a Rehearsal of Tiemo Bokar, Staged upon the Invitation of the Grotowski Centre MACIEJ RÓŻALSKI What is Truth - on Tiemo Bokar, Directed by Peter Brook. KRYSTYNA D U N I E C The Experience of Peter Brook 167 �CLASSICAL PHILOLOGY, HISTORY AND ANTHROPOLOGY JAMES REDFIELD Classical Philology and Anthropology YANNIS PAPADOPOULOS The Triple bgos of the Mythical Sphinx, or the Puzzle of Psychological Crossroads DARIUSZ CZAJA History is Naught? The Dilemmas of Contemporary Historiography ANTHROPOLOGY OF D E A T H . ART AND DEATH. A L D O N A MiCKIEWCZ TWO Cinnamon Vessels and Other Objects NiNAKlRALY Ars PoetJca by Tadeusz Kantor TADEUSZ KANTOR TO Speak About Death was Tactless. A r t is Close to Death JACEK LEOCIAK A Meeting W i t h a Cadaver in Two Acts JEAN C L A I R O n Crossness in Contemporary A r t . Fragment of the Book De Immundo. Apocastasis in Present-day A r t BOŻENA STOKŁOSA Body and art - Remarks on Books by Izabela Kowalczyk: Ciało i władza. Polska sztuka krytyczna łat 90. (Body and Power. Polish Critical A r t of the 1990s), Warszawa 2002, and Niebezpieczne związki sztuki z ciałem (Dangerous Unions of A r t and Body) , Poznań 2002 THE H O M E - A N ARTISTS' PORTRAIT IN AN INTERIOR M A R E K JANCZYK, I W O N A Ś W I Ę C H WOJCIECH PRAŻMOWSKI A n Artist's House. Words and Images Places and Spiritus Loci - Travelling Across Poland Along the Trails of Pornografia by Witold Gombrowicz ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ Poles, Poles - Visual Anthropology and Multiple Portraits by Krzysztof Gieraltowski ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ It has not began today - Discussion with Krzysztof Gieraltowski at the exhibition Face as a sign, JAN STRZELECKI From Records, Letters, Notes. Sweden, Norway 168 �Errata Na skutek awarii technicznej w redakcji, w wersji tekstu Jana Strzeleckiego wysłanej do dru­ ku pominięte zostały objaśnienia do tekstu, a także pozostały pewne błędy literowe. Autorkę opracowania tekstu, podającą tekst do druku Panią Jadwigę Strzelecką i czytelników serdecz­ nie za to przepraszamy. Poniżej zamieszczamy stosowne uzupełnienia i niezbędne poprawki do wydrukowanego tekstu. Str. 151 w przedostatnim akapicie: Spotkałem dziś młodego Norwega z Osło, przez którego poślę list do Ingrid... [Ingrid Ide - od dawna zaprzyjaźniona z Jankiem, przez wiele lat minister Oświaty w Norwegii, a w t y m okresie przedstawicielka Norwegii w ONZJ str. 152 we fragmencie: Skansen czyli stara Szwecja Jest wiejski kościółek z Dalamy czy Varmlandu -jak dobrze pamięta się nazwy szwedzkich prowin­ cji, nad którymi przelatywały gęsi z Niłsem Halgerssonem! [Nils Halgersson - bohater książki Cudowna podróż szwedzkiej autorki Selmy Lagerloef, która byłą ulubiona lekturą J. S. W czasach dzieciństwaj str. 153 we Framencie Spotkanie z Hakonem [Hakon Wiberg - profesor w Lund, który kilka razy odwiedzał Polskę. Z Janem Strzelec­ k i m spotykał się na różnych międzynarodowych konferencjach.] str. 154 we fragmencie Tełefon do M . był w szomrach a nie w KZMP... [Żydowska młodzieżowa organizacja socjalistyczna, utworzona w 1913 r. w Galicji - roz­ powszechniła się po całym świecie. W Polsce zlikwidowana w 1949 r.P.f] str. 154 we fragmencie I I I Wilhelm Aubert [Wilhelm Aubert - socjolog norweski, z którym Jan Strzelecki się zaprzyjaźnił. Na wieść o tragicznej śmierci Jana Strzeleckiego, w dniu, w którym się dowiedział o tym dostał ata­ ku serca i zmarł.] str. 155 we fragmencie I V Potem moje „kazanie" z sierpnia zeszłego roku dla tutejszych „postsołidarnościowców"... [Filozofia Porozumień sierpniowych - tekst, który był wygłoszony w Gdańsku w rocznicę Solidarności, w r. 1987] Mamy nadzieję, że te i inne błędy i uchybienia jakie pojawiły się w dotychczas drukowanych fragmentach niepublikowanych tekstów, zapisków i listów Jana Strzeleckiego nie staną na przeszkodzie i zostaną usunięte w przyszłej książkowej wersji. Intencją redakcji było bowiem zainteresować ewentualnych przyszłych wydawców przygotowaniem pełniejszej edycji pism Jana Strzeleckiego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f9b075bfc428091346954d5c5b5630.pdf 49e548152e51ff52d3b9e81c6dd48fa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6298 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5874 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok ISBN 978 8389 101679 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S p i s t r e ś c i Zb i g n i e w B e n e d y k t o w i c z Dlaczego Magdaleana Abakanowicz? .......... ........... S u z a n n e Pa g e 5 ........... 7 M a r i u s z H e r m a n s d o r f e r M agdalena A bakan ow icz ................................... ........... 9 R y s z a r d S t a n i s ł a w s k i O kondycji ludzkiej ......................................... ........... 19 W o j c i e c h K r u k o w s k i Pomniki źrodeł.................................................. ........... 23 M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z Portret dwudziestokrotny .............................. Sztuka koczownicza ......................................... Nie lubię re g u ł.................................................. Abakany ........................................................... Lina...................................................................... O nietrwałości .................................................. G łow y.................................................................. Postacie siedzące................................................ Embriologia......................................................... Plecy.................................................................... Rysowanie........................................................... O Androgynie.................................................... K atarsis................................................................ Inkarnacje........................................................... N e g e v .................................................................. Kom ary................................................................ W tłumie ........................................................... Głowy rozumne.................................................. Przestrzeń smoka .............................................. Gry wojenne....................................................... Ja p o n ia ................................................................ Projekt dla Hiroszimy ..................................... Sarkofagi............................................................. Aluminium i b rąz.............................................. 1 ........... ........... ........... 27 35 39 ........... 41 ........... 47 ........... 49 ........... 53 ........... 57 ........... 59 ........... 61 ........... 65 ........... 69 ........... 73 ........... 75 ........... 77 ........... 79 ........... 83 ........... 85 ........... 87 ........... 89 ........... 93 ........... 97 ........... 99 ........... 101 �M IC H A E L B r e n s o n M ARY J a n e J a c o b M a gdalena A b a k a n o w ic z JA S IA R J . SE W A R D JO H N S O N , B e ic h a r d t rooke B a r r ie M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z i n o w o c z e s n a r z e ź b a ........... F lo s v ita e : K w ia ty M a g d a le n y A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł a K a t a r z y n a S t a n i s z e w s k a ) ................................... 121 R o z m y ś l a n i a .......................................................................................... 129 M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z ............................................................ 141 O P rz e strz e n i k a m ie n ia M a g d a le n y A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) JA C Q U IE A splu n d h t a n is ł a w s k i SU Z A N N E L a n d a u 151 .................................................. 155 N i e p o k ó j - K a t a r s i s , R a g a z z i ................................................... 159 G e n i u s lo c i - d o ś w i a d c z e n i e p u s t y n i ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) .................................................. 163 r ó blew sk a C z y m j e s t A r c h i t e k t u r a a r b o r e a l n a ? .................................... 165 M IC H A E L B r e n s o n I d e a A r c h i t e k t u r y a r b o r e a l n e j ................................................ 169 DANUTA W A ndrzej P in n o M IC H A E L B r e n s o n nten ucci A r b o r e a l e ................................................................................................ 1 7 3 Z w i e r z ę c e r y t u a ł y ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ...... 175 o b in s o n W y z n a n i a ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ........................ 183 B ech erer W y z n a n i a ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ........................ 187 D A V ID R JO SE P H A .................................................. K a m ie n n e w y z n a n ia - w y w ia d z M . A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) R y sz a r d S 105 K A R O L IN A H übner R ó ż n i c a i p o w t ó r z e n i e : n a jn o w s z e r z e ź b y M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z ......................................................................................... 199 L e k c j e z a n a t o m i i , c z y li N i e r o z p o z n a n i M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z ........................................................................................... Ew a B IE L O W SK A -N O W A K 205 N ie ro z p o z n a n i, A g o r a , V a n c o u v e r A n c e s to r s - ś r e m s k i e r e a l i z a c je M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z . ( p r z e ło ż y ł a A l e k s a n d r a R o d z i ń s k a ) M O N IK A M a łk o w sk a ...................................... 2 0 9 G d z ie je s t P a n i d o m ? - w y w ia d z M a g d a le n ą A b a k a n o w i c z (p r z e ło ż y ła A l e k s a n d r a R o d z i ń s k a ) ......... K E V IN N ance 213 R z ę d y b e z g ł o w y c h o lb r z y m ó w w k r a c z a j ą d o P a r k u G r a n t a ................................................................................... 2 1 9 M a gdalena A b a k a n o w ic z C z y m j e s t s z t u k a ? .............................................................................. 2 2 3 2 �Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Why Abakanowicz? Dlaczego Abakanowicz? The answer to the titular question (and the reason for the publication of this issue) is obvious. In the autumn of 2005 Magdalena Abakanowicz received the highest prize awarded to living sculptors by their milieu - the highly prestigious International Sculpture Centre’s Lifetime Achievement Award, presented in New York. In November this year, at the same time when this issue is to appear, the Agora project - a composition of a hundred figures cast in iron - will be installed and opened to the public in Grant Park (Chicago). We would like this monographic and bilingual issue devoted to the Artist and her oeuvre, containing texts frequently scattered in assorted catalogues supplementing her successive exhibitions, as well as her own texts and declarations, not only to commemorate Magdalena Abakanowicz but also to accompany her in consecutive shows planned for the coming years. The number of tasks posed by the nearest future - new projects, shows and commissions - appears to be overwhelming... A special feature of the discussed oeuvre lies in the ways in which it is experienced and understood all over the world. The art of Magdalena Abakanowicz possesses its own profound anthropological, symbolic and universal dimension. In this fashion, the presented issue, thanks to the collected texts interpreting her works and the statements made by the artist herself, has become a significant part of a series of our most recent fascicles on the anthropology of the image. It also situates itself in the very centre of our anthropological discussion. Suffice to mention the realisations of various Abakanowicz projects introduced into the landscapes of Tuscany, Japan and Lithuania, and more broadly: Europe, Asia, Australia, and America, to immediately ask about the way in which this art, so deeply embedded in the individual experiences of its author and so closely connected with local culture and experiences, manages to produce such a response among other cultural environments. If the essence of anthropology lies in dialogue, then the works of Magdalena Abakanowicz fully deserve to be described as anthropological art, not merely due to their dialogical character. Their force also lies, as the authors of many of the presented texts noted, in the restoration of the universal dimension, so frequently omitted in latest anthropological interpretations, a trait underlined by Mary Jane Jacob in her study about the Wold Flowers series of drawings (cf. : Flos vitae: Flowers of Magdalena Abakanowicz). ”The validity o f the universal view has been challenged and in many ways stripped of its pre-eminence in recent decades. Critical theory has deconstructed the universalizing impulse, revealing it as generalizations of implicit colonialist arrogance. Culturally specific, site specific, locally specific, community specific: these are the terms that have come into use to differentiate peoples, their cultures and their aesthetic sensibilities. We have recoiled from the “universal” as a functional concept in our multicultural, pluralistic world. Yet some artists - of which Abakanowicz figures among the very few of our time - remind us that “universal” is not a passé notion but an idea essential to the understanding of our humanity. In revealing the aspects we share, the artist plays a critical role in society. Through the singular example, Abakanowicz speaks of all in the genus. A drawing of a flower is never of a particular plant, just as each of the Faces (1981) in her earliest cycle of major drawings are never portraits. Rather, the content of her flowers is of indisputable universal relevance: birth and death, pain and suffering, endurance and transcendence. So one flower tells of all life as one speck o f sand tells of the earth and passage of time. Monumental, not delicate in scale, they have a presence that is capable of taking on other images and more profound themes. In their multiplication, these flowers (or faces and heads, or bodies and backs throughout her oeuvre) comprise a morphology, as the range of forms are not only variants of one another but also transfigurations that move between the micro- and macrocosmic worlds.(...) For Abakanowicz (...) ambiguity allows for self-identification and collective empathy.” Odpowiedź (i przyczyna powstania tego numeru) jest oczywista. Magdalena Abakanowicz jesienią 2005 roku została laureatką najwyż­ szego odznaczenia przyznawanego żyjącym rzeźbiarzom przez ich własne środowisko. Otrzymała prestiżową nagrodę za Osiągnięcia Życia przy­ znawaną przez Międzynarodowe Centrum Rzeźby w Nowym Jorku (In­ ternational Sculpture Center’s Lifetime Achievement Award). Jesienią tego roku, w czasie gdy numer ten ma się ukazać, w listopadzie, nastąpi instalacja i otwarcie jej projektu Agora realizowanego w Grant Park w Chicago. Praca przeznaczona dla Chicago będzie się składać ze stu fi­ gur odlanych z żelaza. Tym monograficznym, dwujęzycznym numerem poświęconym A r­ tystce i jej twórczości, gromadzącym teksty częstokroć rozproszone po katalogach wydawanych z okazji jej kolejnych realizacji i licznych wy­ staw, gromadzącym także jej własne teksty i wypowiedzi, chcemy nie tyl­ ko ją uczcić, ale i towarzyszyć w kolejnych projektach zaplanowanych na następne lata. A tych zadań, jakie stawia wobec niej najbliższa przy­ szłość, nowych projektów, wystaw i zamówień jest wciąż wiele... Szcze­ gólną cechą tej twórczości jest także to, jak przyjmowana, odbierana, przeżywana i rozumiana jest ona na świecie. Sztuka Magdaleny Abaka­ nowicz ma swój głęboki antropologiczny, symboliczny i uniwersalny wy­ miar. W ten sposób numer ten, za sprawą zebranych tu tekstów inter­ pretujących tę twórczość i dzięki wypowiedziom artystki, staje się jedno­ cześnie istotnym głosem, i znacząco wpisuje się w cykl ostatnich zeszy­ tów naszego pisma poświęconych antropologii obrazu. A także wchodzi w sam środek naszych antropologicznych dyskusji. Wystarczy wspo­ mnieć realizacje projektów Abakanowicz wpisane w krajobraz, Toskanii, Japonii, Izraela, Litwy, szerzej: Europy, Azji, Australii, Ameryki, by od razu zapytać jak to się dzieje, że sztuka ta tak mocno zakorzeniona w przeżyciu i doświadczeniu jednostkowym, indywidualnym autorki, tak głęboko związana z kulturą lokalną i doświadczeniem lokalnym, spotyka się z takim odzewem w innych środowiskach kulturowych. Jeśli istotą antropologii kultury jest dialog, to twórczość Magdaleny Abakanowicz, nie tylko ze względu na ten jej dialogiczny charakter, w pełni zasługuje na miano sztuki antropologicznej. Ale także, jak zwraca na to uwagę wielu autorów zgromadzonych tu tekstów, jej siłą jest przywracanie jak­ że często zapoznawanego ostatnio w ujęciach antropologicznych wymia­ ru uniwersalnego. Pisze o tym w zamieszczonym tu studium o cyklu ry­ sunków Abakanowicz Dzikie kwiaty Mary Jane Jacob (porównaj dalej: Flos vitae: Kwiaty Magdaleny Abakanowicz): „Słuszność perspektywy uniwersalnej została w ciągu ostatnich dzie­ sięcioleci zakwestionowana i różnymi drogami spycha się ją na dalszy plan. Teoria krytyczna zdekonstruowała impuls uniwersalistyczny, uka­ zując go jako generalizację rodem ze ślepej arogancji kolonialisty. Specy­ fika kulturowa, specyfika terenowa, specyfika lokalna, specyfika wspól­ noty: oto terminy, które pojawiły się w użyciu, aby rozróżniać ludzi, ich kultury i ich estetyczne wrażliwości. Odstąpiliśmy od „uniwersalnego” jako funkcjonalnego pojęcia w naszym wielokulturowym, pluralistycz­ nym świecie. Jeszcze tylko niektórzy artyści - wśród których, bardzo dziś nielicznych, figuruje Abakanowicz - przypominają nam, że „uniwersal­ ne” to nie idea passé, lecz myśl zasadnicza, niezbędna do zrozumienia na­ tury człowieka. W odkrywaniu tych aspektów, które ze sobą dzielimy, ar­ tysta spełnia w społeczeństwie rolę krytyka. Poprzez pojedynczy przykład, Abakanowicz mówi o wszystkim z je­ go kategorii. Rysunek kwiatu nie jest nigdy poszczególną rośliną, tak sa­ mo, jak żadna z Twarzy (1981), wczesnego cyklu głównych rysunków ar­ tystki, nigdy nie jest portretem. Istotą jej kwiatów jest raczej ich nieza­ przeczalne odniesienie uniwersalne: narodziny i śmierć, ból i cierpienie, trwanie i transcendencja. Jeden kwiat opowiada więc o całym życiu, tak jak jedno ziarnko piasku opowiada o ziemi i upływie czasu. Nie filigrano­ we, lecz monumentalne w swojej skali, posiadają obecność zdolną do przyjmowania innych wyobrażeń i podejmowania głębszych tematów. W swoim namnożeniu kwiaty te (lub twarze i głowy, czy też ciała i ple­ cy z dorobku artystki) mieszczą w sobie morfologię, podobnie jak w ga­ mie form, nie są tylko swoimi wzajemnymi wariantami, lecz także transfiguracjami, które przemieszczają się pomiędzy mikro- i makrokosmicznym światem. (...) Dla Abakanowicz (...) wieloznaczność pozwala na samoidentyfikację i zbiorową empatię.” The editors express their gratitude to all the authors of the collected texts and the photographs, as well as the publishers whose consent to include original versions of the texts and their translations into Polish and English has greatly contributed to the appearance of this issue. Special thanks go to Danuta Wróblewska and Wiesława Wierzchowska for their inspiration and initiative, and to Ms Katarzyna Staniszewska and Artur Starewicz for their valuable editorial cooperation. Redakcja składa serdeczne podziękowanie wszystkim autorom ze­ branych tu tekstów, autorom fotografii, domom wydawniczym, wszyst­ kim, którzy udzielili zgody na publikacje ich oryginalnych wersji i tłuma­ czeń w języku polskim i angielskim, i przyczynili się do powstania tego numeru. Szczególne podziękowania składamy Danucie Wróblewskiej i Wiesławie Wierzchowskiej, z których inspiracji i inicjatywy numer ten powstał. Za owocną współpracę redakcyjną w przygotowaniu tego wy­ dawnictwa dziękujemy Pani Katarzynie Staniszewskiej i Arturowi Starewiczowi. 5 �Z uroczystości przyznania Magdalenie Abakanowicz doktoratu honoris causa w Royal Collage of Art, London, 1974. Ceremony of receiving honoris causa doctorate by Magdalena Abakanowicz from Royal Collage of Art, London, 1974. 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f656a1f5421269e918241b219e99e03.pdf e2ab330e9d55ddd97be1d51260c5c45c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6296 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5873 Title A name given to the resource Noty o autorach, summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.178-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Noty o autorach „Rzeczpospolita”, „Kino”, „Psyche-Info”. Tłumacz siedmiu książek o medytacji z angielskiego (m.in. Umysł zen, umysł poczatkujacego Shunryu Suzukiego, Wolność od autorytetu Toni Packer,) oraz tekstów po­ etyckich (m.in. Sutra Pradźnia Paramita). Tłumacz wystąpień artystów teatru: Peter Brook, Eu­ genio Barba, Robert Wilson, Christopher Hampton, Peter Greenaway, Pina Bausch, Ellen Stewart, Sanjukta Panigrahi, Ariel Dorfman. Tłumacz, researcher, reporter i dziennikarz m.in.dla: BBC (od 1989), CNN, NBC, CBS, CBC, National Geographic TV. W 2005 roku odznaczony medalem „Gloria Artis” przez Ministra Kultury. Krzysztof Bielawski, adiunkt w Zakładzie Filologii Aleksandra Hirszfeld - doktorantka Instytutu Filozo­ Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w bada­ niach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dra­ macie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydaw­ ca, założyciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmują­ cej m. in. Starożytne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksu­ alizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w ak­ cji Olivera Taplina. Julia Holewińska - ur. 1983, absolwentka Wiedzy Anna Bogdanowicz - członek Stowarzyszenia T e­ Małgorzata Jabłońska - ur. 1981. Studentka teatro­ atralnego „Chorea”; studentka IV roku Wiedzy o T e­ atrze na Uniwersytecie Jagiellońskim; absolwentka Fi­ lologii Angielskiej na Uniwersytecie Śląskim, Akade­ mii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Bierze udział w projektach Stowarzyszenia: Tańce Labiryntu, Orkie­ stra Antyczna i przedstawianiu Tezeusz w labiryncie; zajmuje się pisemnym i ustnym przekładem z i na ję­ zyk angielski. logii w Instytucie Polonistyki UJ. Zajmuje się mitoznawstwem oraz kulturowym uwarunkowaniem tech­ nik posługiwania się ciałem. Aktualnie w trakcie re­ dakcji pracy magisterskiej na temat condidtio humana zapisanej w partyturze cielesnej aktora. Agata Diduszko-Zyglewska - absolwentka Akade­ mii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach (1999) i Instytutu Anglistyki UW (2003); doktorantka In­ stytutu Sztuki PAN; prezes Stowarzyszenia “Sztuka Społeczna”. Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru In­ stytutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książ­ ki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Jacek Dobrowolski ukończył anglistykę na UW, po­ eta, tłumacz, autor wielu utworów m.in. Raróg - po­ emat dramatyczny, Reprint, 1991, Partytury - tom wierszy, Wydawnictwo Przedświt, 1997, Dziewanna dramat poetycki, wydawnictwo doM wYdawniczy tCHu, 2006, wiersze pisane po angielsku drukowane w biuletynach ośrodków zen w U.S.A. oraz w książce - Zen Master Seung Sahn: Bone of Space. Autor esejów i recenzji publikowanych w: „Teatr” (stały współpra­ cownik), „Res Publica Nowa”, „Odra”, „Konteksty”, fii Uniwersytetu Warszawskiego specjalizująca się w problematyce współczesnych sztuk audiowizualnych. 0 Teatrze w Akademii Teatralnej. Publikowała w „Sce­ nie”, „Teatrze”. Z rosyjskiego tłumaczy eseje o teatrze 1 dramaty współczesne. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Mikołaj Jewrieinow - (1879-1953), rosyjski drama­ turg, teatrolog, reżyser, jeden z założycieli „Bezpań­ skiego Psa”. Autor nowatorskich teorii dotyczących teatralizacji życia. Katarzyna Kasia jest doktorantką w Zakładzie Estety­ ki Uniwersytetu Warszawskiego. Aktualnie zajmuje się badaniem hermeneutycznej estetyki włoskiej, a przede wszystkim koncepcji formy w filozofii sztuki Luigiego Pareysona. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunko­ waniami przekazu wizualnego oraz popularną recepcją sztuki. Tłumaczyła z angielskiego m.in. Egipt na wysta­ wie świata Mitchella i Potęgę wizerunków Freedberga (Wydawnictwo UJ, Kraków 2005). 178 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Dariusz Kosiński - adiunkt w Katedrze Dramatu Uniwersytetu Jagiellońskiego, antropologizujący hi­ storyk teatru i dramatu. Ostatnio opublikował książki Sceny z życia dramatu (Księgarnia Akademicka 2004) i Dramaturgia praktyczna. Polska sztuka aktorska XIX wieku w piśmiennictwie teatralnym swej epoki (Societas Vistulana 2005). Stale współpracuje z „Didaskaliami”, regularnie publikuje w „Dialogu”. Aleksandra Koś ur.1978, doktorantka w Instytucie Filozofii UW, prowadzi zajęcia z filozofii społecznej na Uniwersytecie Szczecińskim, licencjat w dziedzinie fo­ tografii intermedialnej na A SP w Poznaniu, publikuje teksty naukowe (np. „Nowa Krytyka”), publicystyczne (np. „Pogranicza”) i literackie (np. „Rita Baum”), or­ ganizuje imprezy artystyczne (np. we współpracy z T e­ atrem Kana), sporadycznie pokazuje własne prace. Alicja Kuczyńska filozof, estetyk. Autorka wielu pu­ blikacji z zakresu estetyki i historii estetyki w tym ksią­ żek m.in. Sztuka jako filozofia w kulturze włoskiego rene­ sansu (1988); Filozofia I teoria piękna Masilia Ficina (1972); Piękny stan melancholii. Filozofia niedosytu i sztuka (1999). Uczennica Władysława Tatarkiewicza, opublikowała Władysław Tatarkiewicz, Wybór pism es­ tetycznych (2005); Art Transforming Life. On Tatarkie­ wiczs Aesthetics (2006). Alicja Kuczyńska jest profe­ sorem zwyczajnym na Uniwersytecie Warszawskim. Bogna J. Obidzińska - IB w UW C of the Adriatic 1996, mgr w Instytucie Filozofii UW 2001, doktorant­ ka w IF UW, publikacje m.in. w „Sztuce i Filozofii” oraz „Nowej Krytyce”. Dorota Porowska , studia polonistyczne na Uniwersy­ tecie Warszawskim. W latach 1984-2004 aktorka Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Od 2002 prowadzenie formacji Tańców Labiryntu. Współudział w tworzeniu i prowadzeniu Stowarzyszenia Teatralne­ go „Chorea”. W 2004 współreżyserowanie (razem z Elżbietą Rojek) spektaklu Tezeusz w labiryncie. N a­ stępnie udział w spektaklu Po ptakach, powstałym we współpracy z Earthfall Dance.Na przełomie 1991/1992 roku razem z Anną Zubrzycką dostała nagrodę za ko­ biecą rolę roku w spektaklu Carmina Burana. Jerzy Prokopiuk (ur. 1931) - religioznawca, filozof, psycholog, gnostyk, antropozof - jest przede wszyst­ kim znany jako tłumacz i popularyzator literatury hu­ manistycznej (głównie ezoterycznej, religioznawczej, filozoficznej i psychologicznej) z niemieckiego, angiel­ skiego i francuskiego obszaru językowego; jest twórcą i redaktorem naczelnym Gnosis oraz prezesem hono­ rowym Klubu Gnosis. Do autorów 113 przełożonych przezeń (i wydanych w latach 1957-2001) książek należą m.in. Mistrz Ec- khart, Anioł Ślązak, Telemann, Goethe, Schiller, N o­ valis, Hegel, Schleiermacher, R. Steiner, G. Wehr, E. Bock, Freud, Jung, E. Neumam, Pauli, Kerenyi, Max Weber, W.F. Otto, van der Leeuv, U. von Balthasar, C.F von Weizsacker, E. Junger (litereatura niemiec­ ka), R. Benedict, Fromm, Galbraigth, Hillman, A. Huxley, E.O. James, P. Johnson, Koestler, Laing, S. Leak, Mayendorff, D. Morris, S. Runciman (literatura angielska i amerykańska), Eliade i Sedir (literatura francuska), jak również H. Hesse, B. Goetz i M. Ende (beletrystyka). Kilkanaście przełożonych przezeń ksią­ żek, nie zostało jeszcze wydanych. Jego dokonania translatorskie zostały uwieńczone nagrodą Instytutu Polsko-Niemieckiego w Darmsztacie w roku 1987, zaś w dwa lata później został laureatem nagrody Stowa­ rzyszenia Tłumaczy Polskich. Wspomnieć nadto należy, iż Jerzy Prokopiuk jest au­ torem niemal trzystu esejów, artykułów i wywiadów publikowanych tak w periodykach naukowych, jak i zwróconych do szerszej publiczności, w prasie kultu­ ralnej. Od lat sześćdziesiątych prowadzi też bogatą działalność odczytową. Dotychczas ukazały się następujące książki Jerzego Prokopiuka: Labirynty herezji, Warszawa 1999, Ścieżki wtajemnicze­ nia. Gnosis aeterna, doM wYdawniczy tCHu, Warsza­ wa 2000. W czerwcu 2001 roku ukazał się w Gdyni trzeci tom esejów J. Prokopiuka - Nieba i piekła. Jesienią 2003 ukazały się dwa tomy Szkice antropozoficzne i pierwszy tom Zapisków życia duchowego —Światłość i radość —Inspiracje i refleksje. Tomasz Rodowicz - Historyk filozofii, aktor, muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uzależnio­ nej. W latach 1974 - 76 współpracował z Teatrem La­ boratorium we Wrocławiu przy projektach parate­ atralnych. Współzałożyciel Ośrodka Praktyk Teatral­ nych „Gardzienice”, gdzie pracował przez 28 lat. W 1985 roku wyreżyserował w Munster (Niemcy) „Prometeusza” wg. Ajschylosa. W latach 1992 - 94 współpracował z Teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 z duńskim Oyfn Veg. W „Gardzienicach” był odpo­ wiedzialny za stronę muzyczną projektów; w 2000 r., razem z zespołem Gardzienic, wydał płytę z muzyką antyczną (w aranżacjach Macieja Rychłego) ze spek­ taklu Metamorfozy. W 2001r wraz z Maciejem Ry­ chłym powołał w OPT Gardzienice projekt muzyczno - badawczy Orkiestra Antyczna, który dotyczył naj­ starszych, praktycznie nieznanych źródeł muzyki euro­ pejskiej. W 2003r. grupa wydała płytę Orkiestra An­ tyczna. W 2003 r. w wyniku współpracy Orkiestry A n­ tycznej z walijską grupą Earthfall Dance powstał spek­ takl Hodç Galatan , którego T. Rodowicz był współreżyserem. W lutym 2004r. wraz z Elżbietą Rojek i D o­ rotą Porowską powołał Stowarzyszenie Teatralne 179 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Chorea, którego jest prezesem T. Rodowicz jest auto­ rem muzyki do pierwszego spektaklu grupy Tezeusz w labiryncie (2004). We wrześniu 2005r. odbyła się premiera spektaklu Po ptakach, wspólnej produkcji Stowarzyszenia Chorea oraz walijskiej grupy Earthfall Dance. Tomasz Rodowicz jest współreżyserem spekta­ klu i odtwórcą jednej z głównych ról. Piotr Schollenberger - obronił w czerwcu 2006 r. pra­ cę doktorską poświęconą problemowi doświadczenia es­ tetycznego pod kierownictwem prof. dr hab. Alicji Ku­ czyńskiej w Zakładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW Marcin Sutryk jest doktorantem na wydziale Filozofii w Instytucie Socjologii i Filozofii Uniwersytetu War­ szawskiego. Zajmuje się też malarstwem. Elżbieta Rojek - rozpoczęła karierę wokalną w 1986 roku z zespołem „Orkiestra św. Mikołaja”, zajmującym się tradycjami muzycznymi Łemków i Hucułów. W 1990 roku rozpoczęła współpracę z Ośrodkiem Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice”, zaś w 1994 dołączyła do niego na stałe. Wystąpiła w spektaklach Avvakum, Car­ mina Burana oraz Metamorfozy. W roku 2002, w ra­ mach działalności „Gardzienic” rozpoczęła, wraz z Do­ rotą Porowską, pracę nad projektem Tańce Labiryntu, który zajmował się tańcem antycznym, inspirowanym ikonografią zapisaną na wazach starożytnej Grecji. Za­ grała główne role we wspólnym projekcie (finansowa­ nym ze środków unijnego programu Kultura 2000) A n­ tycznej Orkiestry Gardzienic i brytyjskiego teatru tańca Earthfall, zatytułowanym Hode Galatan (2003), oraz Tezeuszu w labiryncie (2004), będącym jednocześnie jej debiutem reżyserskim wspólnie z Dorotą Porowską. Elż­ bieta Rojek brała również udział w filmie „Gardzienice Trening Aktorski” (2001) Michała Tarkowskiego i Włodzimierza Staniewskiego, jak również w filmie Jac­ ka Petryckiego „Metamorfozy” (2005). Płyty z jej udzia­ łem to: „Metamorfozy: muzyka antycznej Grecji” (2000) i „O miłości przy grabieniu siana” (2004) - pły­ ta oparta na poezji Wandy Czubernatowej. Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii UW, obecnie na studiach doktoranc­ kich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnie­ niami z zakresu pogranicza antropologii kultury, fi­ lozofii kultury i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, ofiary w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice oraz jako perfor­ mer teatrów ulicznych. Alicja Sawicka - Absolwentka filozofii Uniwersytetu Warszawskiego (temat pracy magisterskiej: Czy możliwe są normy odbioru dzieła teatralnego?), doktorantka z Za­ kładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW. Ma na swoim koncie publikacje poświęcone teatrowi oraz insceniza­ cjom Anny Augustynowicz (miesięcznik „Dialog”). Tomasz Szerszeń - absolwent Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) na UW, doktorant w IS PAN, robi również dyplom na kierunku Fotografia w Szkole Filmowej w Łodzi. Od 2005 członek redakcji „Kontekstów”. Małgorzata Szum - krytyk teatralny; od 1992r. publi­ kacje w pismach: „Teatr” ; „Didaskalia”; „Dialog” ; „Scena” m.in. na temat dramaturgii i teatru brytyj­ skiego; W latach 2001-2005 Wicedyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. Martin Litchfield West - ur. 1937. Od 1991 roku Se­ nior Research Fellow w All Souls College w Oksfordzie (uprzednio: w latach 1974-1991 Professor of Greek na University of London, w Bedford College, później w Royal Holloway i Bedford New College; w latach 1960-1963 Junior Woodhouse Research Fellow, w St. John’s College w Oksfordzie i w latach 1963-1974 Fel­ low and Praelector in Classics w University College w Oksfordzie), członek Akademii Brytyjskiej, Akade­ mii Europejskiej w Londynie i Akademii Umiejętności w Getyndze, uznawany za najwybitniejszego żyjącego grecystę, jest autorem kilkunastu ważnych książek, m. in. na temat metryki greckiej, krytyki tekstów, poezji elegijnej i jambicznej, oraz licznych edycji krytycznych. Laureat Nagrody Balzana (2000) w kategorii nauk hu­ manistycznych, społecznych oraz sztuk pięknych „za mistrzowskie edycje i komentarze poezji greckiej od Homera po tragedię attycką oraz za pionierskie studia nad nadal burzliwie dyskutowanymi - związkami po­ między Grecją i Orientem”. Autor ważnych monografii: Early Greek Philosophy and the Orient, Oxford 1971, Textual Criticism and Edi­ torial Technique, Stuttgart 1973, Studies in Greek Elegy and Iambus, Berlin 1974, Greek Metre, Oxford 1982, The Orphic Poems, Oxford 1983, Introduction to Greek Metre, Oxford 1987 (wyd. pol. pt. Wprowadzenie do metryki greckiej, przekł. J. Partyka, Kraków 2003), Stu­ dies in Aeschylus, Stuttgart 1990, Ancient Greek Music , Oxford 1992 (wyd. pol. pt. Muzyka starożytnej Grecji, przekł. A. Maciejewska, M. Kaziński, Kraków 2003), The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Gre­ ek Poetry and Myth, Oxford 1997. Jerzy S. Wasilewski - etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW. W latach 1971-80 był uczestnikiem corocz­ nej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. 180 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Wiesława Wierzchowska - historyk i krytyk sztuki, redaktor w pismach PROJEKT i ASPIRACJE, stała współpraca z pismem krytyków POKAZ. Kuratorka wielu wystaw, autorka wywiadów z artystami, tekstów o sztuce, wstępów do katalogów wystaw. Opublikowa­ ła m.in. „Współczesny rysunek polski” (1982), „Sąd nieocenzurowany” (1989, drugi obieg), „Autoportrety (1991), «Andrzej Mierzejewski» (1997), «Aleksandra Jachtoma» (2003, ze Zbigniewem Taranienko), opra­ cowanie korespondencji «Panek-Gielniak» (2006, z Elżbietą Dzikowską). Danuta Wróblewska - Studia na Uniwersytecie War­ kę artystyczną. 1956 - 1983 praca w redakcji czasopi­ sma «Projekt». 1984 - 1989 współtwórczyni utworzo­ nego w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej działu sztuki współczesnej. W latach 80. udział w ruchu kul­ tury niezależnej. 1990 - powołana do prowadzenia ga­ lerii Kordegarda (do 2001). W latach 80. i 90. publi­ cystka w czasopismach «Dom»,”Dom i wnętrze», «Po­ kaz». W 1995 założyła Muzeum Rzeźby A.Karnego w Białymstoku. Od 2001 roku ścisła współpraca z gale­ rią STUDIO. 2004 2006 redaktorka «Aspiracji» wyda­ wanych przez Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie. Autorka i kuratorka wystaw, także autorka tekstów z zakresu polskiej sztuki współczesnej. szawskim w Instytucie Historii Sztuki. Uprawia kryty­ Podpis pod zdjęcie do Contents: Trening, Bułgaria, Radopy, maj 2005, od lewej Dominika Gorzkiewicz, Adam Biedrzycki, Dorota Porowska, fot. Andrzej Koziara 181 �178-188 noty.ps - 9/7/2006 4:34 PM Anna Bogdanowicz Summaries Zbigniew Benedyktowicz Continuity Jerzy S. Wasilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque The everyday life of the Eveny (so Vitebsky, 2005), a group of reindeer herders of Yakutia (Siberia) is split or dissociated in several ways. The male herders, mi­ grating continuously in the taiga, are separated from their settled-down womenfolk, which results in a ba­ sic discontinuity in the transmission of culture. With the post-soviet economic collapse animal husbandry lost its meaning. The purpose of the reindeer herders festival in Topolino is to re-establish hope and a sen­ se of meaning. Organized and choreographed by local authorities, which accounts for its bureaucratic folk­ lore and political nostalgia, it gives nevertheless the herders a rare chance “to show off themselves and to look at the others”. A crucial personage of the old culture, the shaman, moved away to the capital city, where the custo­ mers are. And so did another unusual member of the Eveny group, Anatoliy Alekseev, an outstan­ ding culture broker who introduced Savey, a sha­ man from the taiga, to the modern city public. With his truly tricksterian qualities, he provides an impressive mix of mythological and scientific expla­ nations for Savey’s actions, thus enriching their spiritual dimension and contributing to their at­ tractiveness (see his unusual photos from a shamanistic séance , showing allegedly supernatural po­ wers at work). CHOREA The chapter concerning Theatre Association „Cho­ rea” consists of the texts that provide the short glimpse at the three-year period of the Associa­ tion’s diverse activities. Though so young, the A sso­ ciation has its share in the history of its founders the former actors of The Center for Theatre practices “Gardzienice”: Tomasz Rodowicz, Elżbieta Rojek and Dorota Porowska. The Association continues artistic work and research around the culture of Ancient Greece, that its founders begun in Gardzienice. The two main areas of interest and exploration are an­ cient Greek music and dance and the priciple of choreia i. e. simultaneous use of dance, music and voice in performance. The Bulgarian “Banka" with Cheese and Spinach.” Tur­ kish" Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Expe­ riencing the Different in the Theatrical Quest The text that opens the chapter (Bulgarian ‘banitza’with cheese and spinach, turkish coffe and vine leaves. About the need to experinece the Other in theatre rese­ arch) is an impression after the group’s journey to Bul­ garia between May and June 2005. It is a subjective account of a few meetings with Bulgarian folk cultu­ re, witch were also a search for inspiration to theatre work with iconography and music of Ancient Greece. Tomasz Rodowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project The text by Tomasz Rodowicz - one of the funders of the Association concerns the origins of the Associa­ tion and situates the phenomenon in the wider histo­ rical context and in the context of the personal expe­ rience of the author. The text is an attemt to sum up the hitherto achievements of the Association and sketch the plans for upcoming projects. Martin L. West Forward to the past translated by Marianna Cielecka Martin L. West Music af Ancient Greece. Its Transmission Then and Now translated by Sara Rodowicz, checked by Wło­ dzimierz Lengauer Martin L. West Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz The author of the three followig texts - Martin L. W est - the prominent clacissist and musicologist, author of Music of Ancient Greece (Polish translation by A. Maciejewska and M. Kaziński, Homini Publi­ shing House, 2003) visited Poland in October 2004 at the invitation of the Theatre Association Chorea and Homini Publishing House. During the visit he gave two of the three lectures published here (Music a f Ancient Greece. Its Transmission Then and Now In­ stitute of Art, Polish Institute of Science, Warsaw and Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradi­ tion, Jagiellonian University, Kraków). Krzysztof Bielawski The Paeans of Delphi —Historical Context Article by Krzysztof Bielawski is a fragment of the book (Poetic Texts of Greek music fragments) that is being prepared for publishing. He places the paeans that were performed at the occasion of Delphic fe­ stivals, in the religious, social and political context. 182 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Małgorzata Jabłońska He also writes about the performers - the technitai - artists of Dionysios that were associated in the guilds. Dariusz Kosiński Clouds Essay Clouds by Dariusz Kosiński is reflection after performance After the Birds (Theatre Association Chorea in cooperation with Earthfall Dance). The au­ thor situates the performance in the context of the contemporary theatre and music phenomena in Po­ land, inspired by the culture of Antiquity. He developes his iterpretation in relation to the text of Aritophanes The Birds, which was the pretext for the per­ formance. Dorota Porowska Theseus and the Labyrinth Dances Dorota Porowska writes about the beginning of the work with the group of the Dances of the Labyrinth, interweving the personal reflections with the techni­ cal explenations of the methods of work and giving some resources for the research that accompanied ńreadingi vase painting through the body. She also writes about the myth that became the basis for the performance Theseus in the Labyrinth and she explains interpretative traits that constitute the ńrealityi of the performance. Agata Zyglewska-Diduszko Theseus in the Labyrinth Then Agata Zyglewska, in her review of the prformance organizes her reasoning around the theree chosen motives: ‘Woman and Bull’, ‘Theseus and La­ byrinth’ and ‘Community’. She also stresses the cere­ monial - ritualistic traits as one of most crucial quali­ ties of the performance. Małgorzata Szum The light of Antic: Hode Galatan — Earthfall/Choreafirst part of the trilogy The text by Małgorzata Szum is an extended review of the performance Hode Galatan , which was produced in co-operation with Welsh company Earthfall Dan­ ce. The performance was the result of putting toge­ ther modern, urban form of choreography represented by the Welsh directors Jim Ennis and Jessica Cohen and interpretations of ancient Greek music performed by Ancient Orchestra run by the Polish director of the piece - Tomasz Rodowicz. The author notices in the piece the question about the form of art related to a an artist’s desire of experiencing the sacred. A t the same time there is a search for authenticity and a new language of expression reaching to the Greek roots of theatre and exploring the principle of chorea - the tri­ -unity of poetry, music and dance. The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World The subject of the work on iconography of Ancient Greece is also undertaken by Małgorzata Jabłońska. In her text she undertakes profound interpretation of the labyrinth of signs: dance, gesture, body, rhythm, ri­ tual and those that are created in the relations and actions of the characters from the story in the performace Theseus in the Labyrith. She also records frag­ ments of different versions of the myth and in relation to these she draws her associations and possible lines of interpretation. Elżbieta Rojek A Few Thoughts On the Training The author analyses the emergent form of training that has been the result of many years of her work on Ancient Greek dance “reading” the movement from the paintings on ancient vases, relieves and other iconographic sources. She also talks about other inspira­ tions: film, diverse form of dance, literature, and gives an example how a piece of text was made into a piece of movement. She places her discoveries in the wider context of dance theory and research quoting for example Polish dance anthropologist Roderyk Lange. She concludes her text with a statement that training in itself does not have a stable value, it constantly de­ velops and inspires new projects. She also mentions that in her research she plans to look for the “three-di­ mensional” kind of movement that would be useful in exposing the meaning and the emotional content of dance. Maciej Rychły A Pterodactyl in a Compote — Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea The last text by musician and composer Maciej Rychły Pterodactylus in Stewed Fruit - Subjective N o­ tes from the work on Ancient Music with Chorea (The­ atre Association Chorea) is a collection of often hu­ morous reflections about the work with remaining fragments of Ancient Greek musical notation and composing music on their basis. The author writes about all the intricacies of the process, finds surpri­ sing analogies and in the end, appears to be a gifted storyteller. Krystyna Duniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Trans­ gression Krystyna Duniec in her text analyzes functions of hu­ man body in a contemporary theatre. She shows how an artistic function of actor body has been changing during a discussion of different theatrical and theore­ tical concepts of the XX century art. 183 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Ewa Klekot, Tomasz Szerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Hap­ pens with Man in the Face of Beauty...". A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “The Power of Ima­ ges: Studies in the History and Theory of Response" The book by David Freedberg makes an important attempt at examining the image from an anthropolo­ gical vantage point. Although the author is by tra­ ining an art historian he challenged his discipline by writing that the whole discourse which emerged and grew around ’’art” is a mere evasion. The image al­ ways exerts a similar impact upon the recipient - Fre­ edberg drew attention to, i. a. the Freudian motif of suppression, and underlined the religious character of art and the image. The point of departure for rese­ arch into art is the question of iconoclasm. The pre­ sented text is a recorded conversation about the titu­ lar publication. Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia Alicja Kuczyńska Shall I Close My Eyes to See? It is true that we live in a world of images although their existence remains sightly ambiguous: increasin­ gly often they are shown not only in a completed form but are merely generated. For quite some time now, their exclusive and indisposable feature has ceased to be eyewitness perception comprehended literally, sin­ ce the winner in the competition with it is spontane­ ous imagination and its derivatives. Images exist, press all round us, and populate in great numbers all possible regions of cognition. Katarzyna Kasia The Author Within the context of the so-called “death” of the au­ thor in contemporary art I analyse two phenomena: the non-existent author (and his works) and collecti­ ve creativity rendered possible by the www web. I al­ so refer to real examples of unreal authors, inquiring into the merits of their works and pondering on the manner in which they are perceived by contemporary philosophy. Bogna J. Obidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself In order to fulfil the function of depicting something else than itself, the painting must leave the the centre of attention. It is this act of departure that art wishes to avoid. Successive attempts at rendering the representing-represented dichotomy whole proved to be ineffective - abstraction resigns from the represented, illusionism - from the representing, academic realism transforms the represented in its own fashion, and al­ though the symbol combines both elements, the reci­ pient, while noticing them, incessantly wavers betwe­ en one and the other, unable to encompass both si­ multaneously. The Pre-Raphaelites insisted on the authenticity of art understood as creation based directly on Nature and according to its laws. The outcome of their work is painting which presents itself and thus makes it po­ ssible to establish contact with the reality to which it belongs and refers. In an aesthetic experience the Prerap h aelite oeuvre reveals both the image and the depicted world. Alicja Sawicka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions This text is a “record” of assumptions about the inten­ tions motivating Krzysztof Kieslowski and the opi­ nions which this director could have voiced in a di­ scussion on "The eye, the view, representation. The image in culture”. All the questions and answers co­ me from the author of the article. The basic point of reference is a series of TV films made in 1988/1989 under the joint title of Decalogue. By citing the statements made by the director (K. Kie­ slowski About Myself, Kraków 1997) and proposing an interpretation of selected fragments of the Decalogue, the author outlines the artistic path followed by Kie­ ślowski (a departure from the documentary film for the sake of the feature film) as a consequence of per­ ceiving the danger that might be created by the power wielded by the director over the viewers of his films. In order to preserve a so-called director’s sincerity the artist begins to deprive himself of the right to use cer­ tain means while working on a concrete film. Reli­ nquishing them one after the other, he is finally is left with nothing and compelled to resign from making movies. This takes place in a situation when the di­ rector becomes aware of the necessity of taking into consideration three intermingling perspectives: the author or authors, the protagonists, and the spectator. As a consequence - he also experiences the need to suggest to the spectator the existence of these view­ points, a task achieved with the assistance of certain “signs”. The director is forced to leave behind assor­ ted traces of his presence in the film: sufficiently am­ biguous so that their meaning could not be identified with a certain single thought which he supposedly wi­ shed to express and at the same time sufficiently unambiguous so that they could be noticed by the spectator and recognised not as signs referring to so­ me sort of meanings. Unwilling to appear in the role of a judge (and not wishing to allow the recipient to assume such a rank) the director must accomplish wi­ thin the film an “interiorisation” of a single percep­ tion, i. e. his own and the spectator’s. The basic pro­ blem which concentrates the analyses and interpreta­ tions proposed by the author of this text, is the possi­ 184 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES bility of implementing the above-outlined ideal and indicating those of its consequences which could turn against the good intentions of the artist who wishes to retain his honesty as a director. Piotr Schollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art The author discusses the question of “narcissism”, specifically understood in the phenomenological works of Merleau-Ponty, in which it denotes a percep­ tion that discovers truth within itself, the unexpres­ sed, pre-rational truth of the world as it is, which best captures the process of painting as a work of art. Merleau-Ponty believes that although it evades the cla­ ims made by the rationalising description, the relation between the visible and the invisible generates a lingu­ istic, discursive meaning. In other words, it is possible to speak about art in the language of philosophy and, in addition, to speak well by doing justice to a given work of art, or not. Does the philosophical discourse apply pa­ inting as an illustration, or perhaps it unites in a com­ mon objective the solution of the mystery of visibility, or discovers within it its own “silent” reflection? Regardless of the answers we give to these questions, the problem of “narcissism” - a perception which finds the truth wi­ thin itself - remains a problem not only of contempora­ ry philosophy but also of contemporary art. Maciej Rozalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work The text focuses on the possibility of “animating” an already completed work of art which serves as a the­ me and source of inspiration in the process of creating another artwork. The author cites the example of the efforts pursued by the “Gardzienice” company while referring to ancient Greek vase painting, primarily the Francois Vase, as well as iconographic themes relating to the Greek Cabiri mysteries. simir Malevich. This was the form which in the ar­ tist’s oeuvre acted as a point of departure and a goal, by designating the beginning or signalising the end. Furthermore, the form in question encloses all the su­ prematist accomplishments of the painter. The artic­ le tries to decipher the form of the square as a unique boundary. Aleksander Jackowski Hasior Recalled Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Cre­ ative UNIVERSE in a Nutshell is a cursory survey of the wide spectre of films by Peter Greenaway from the per­ spective of innumerable webs composed of events, symbols and figures. The whole Greenaway oeuvre, his collages - the reference to earlier and later works, the creation of imagery and installations or theatrical-ope­ ra spectacles which supplement his cinematic pursuits - enable the spectator to enter premises full of artifacts created not necessarily in a manner resembling the conditions and events transpiring in our world, and to cross the boundaries of a separate Universe. The artic­ le is an attempt at finding a key to this sophisticated multi-level world composed of a labyrinth of images, and at placing Greenaway’s work within a certain fra­ mework of contemporary philosophical thought, toge­ ther with the prime ascertainment that the world de­ picted by the author of The Pillow Book ceased presen­ ting something and became art solus ipse, part of the post modern current of multiplying Borgesian maps. The creative Universe, including every film, comprises maps of a new world, a new self-reference hyper-reali­ ty, a film model of simulation. The spectator - invited to take part in the game, to watch the film world, to celebrate the webs of connections, and to seek keys and open successive domains concealing myriad refe­ rences and finely constructed mini-truths, enters a world of a schematic construction as subtly knit as Descartes’ model of reality, a Magic World of a Creati­ ve Universe built by a certain Englishman. Aleksandra Kos The Text of the Image Although the perception of the photograph as a “mir­ ror of reality” is universal, it cannot be upheld. The process of noticing the complexity of relations betwe­ en language and reality is by no means a new discove­ ry. Already at the very outset of photography there appeared theoretical opinions indicating that it faith­ fully registers only the physical world while the rema­ ining meaning is created by a cultural superstructure. Photography is a text. Jerzy Prokopiuk Marcin Sutryk “The Black Square” by Kasimir Malevich The author attempts to define the role played by the form of the square in the suprematist painting by K a­ 185 What we can do with Gurdjieff? a renowned Polish anthroposophist and translator (R. Steiner, C. G. Jung, E. Fromm, M. Eliade), puts Gur­ djieff s teachings in a historical theosophical context. He sees them as syncretic, anti-Christian, pseudo-Su­ fi and negative Gnostic teachings. Still his advice is not to fight them but to transform them. Zbigniew Osinski Contribution to the Reception of Gurdjieff The interest in Gurdjieff disclosed by Grotowski was the outcome of his years-long friendship with Peter Brook, starting with the 1960s. Its evidence includes the correspondence, cited in the article, between the �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Customs Office in Zgorzelec and Jędrzej Selle (in 1966-1971 deputy head of administration at the La­ boratorium Theatre in Wrocław, in 1972-1978 head of organisation entrusted with the duties of deputy director), who in December 1968 brought Grotowski’s books over to Poland. The more than ten titles, primarily classics of literature, philosophy and mysti­ cism, included French translations of Gurdjieff ’s Belzebub’s Tales to His Grandson , 1950 (Récits de Belzébuth a son petit-fils) and P. D. Uspiensky’s In Search of the Miraculous: Fragments of an Unknown Teaching, 1949 (Fragments dun enseignement incon­ nu), highly regard by the Gurdjieff circles. In the light of the documents cited in the article the beginnings of more profound interest in Gurdjieff could be dated as 1968. I discuss the copy of Uspiensky’s book given to me by Grotowski in 1982, prior to his final departure from Poland. I also recall that the part of the young Gurdjieff in Jeanne de Salzmann’s and Peter Brook’s Me­ etings with Remarkable Men (1978) was supposed to have been played by Ryszard Cieślak. Grotowski was not interested in having some of his te­ xts, originally published in the West, translated in Po­ land. They included his study on Gurdjieff - A Kind of Volcano. An Interview with Jerzy Grotowski, based on three meetings with Michel de Salzmann in Paris in 1991, published in French in Switzerland in 1992, and in English in the U SA in 1996. In this case, however, the Polish translation was issued in November 2001, almost three years after Grotowski’s death. His heirs agreed to the request made by Peter Brook, who tur­ ned to them in connection with a publication prepa­ red upon the occasion of a conference held in Wro­ cław - “Towards the essence. Georgiy Ivanovich Gur­ djieff - impact and significance”. It is a great pity that we do not have at our disposal a precise list of Grotowski’s book collection, and that all chances for such a list will be lost irreversibly. Gro­ towski was to a considerable degree influenced by a dialogue with certain book, as I mentioned more extensively in the article Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przedmiot badań (The Works of Jerzy Grotowski as a Topic of Research), published in this issue of “Konteksty”. Finally, I would like to mention that, as far as I know, Grotowski never connected his name with any of the Gurdjieff groups; on the other hand, he harboured the conviction, which he shared with others, including me, about the absence of any sort of a missionary inc­ lination both on the part of Gurdjieff himself and his followers. Naturally, we cannot exclude the possibili­ ty that even if he had not met Peter Brook, Grotow­ ski could have stumbled upon Gurdjieff in some other way. These are, however, mere speculations which it is best to evade. Jacek Dobrowolski „Guru Gurdjieff" a Polish poet, critic and translator, criticizes Gurdjieff following Anthony Storr’s diagnosis published in his Feet of Clay. Saints, Sinners and Madmen: a Study of Gurus as a charismatic, highly narcissistic manipula­ tor who abused his students. Dobrowolski sees his te­ aching as a distorted Sufi doctrine combined with wild theosophical theories of his own making. Nikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre The author poses a question about the essence of the theatre by opposing the generally accepted perception of the theatre as entertainment or narrowly compre­ hended “art”. Nikolai Evreinov saw the presence of the theatre in simplest human activity, claiming that each person possesses a theatrical drive and instinct which compel him to conduct constant transforma­ tions both of reality and himself. Stress is placed on the fact that we render our life theatrical already in childhood, if only in the assorted games we play. The role of games among Indian tribes, Mexicans, etc. is also discussed. Finally, Evreinov was one of the first to introduce the concept of the theatralisation of life, which remains fundamental for such domains as the anthropology of the theatre or performance studies. Julia Holewińska A Pearl from an Old Curiosity Shop A t attempt at a brief presentation of the life and works of Nikolai Evreinov - one of the leading figures of the Russian Silver Age. This extended biogramme mentions both Yevreinov’s involvement in successive artistic initiatives, including the establishment of the “Under the Homeless Dog” club, his activity in “The Crooked Mirror”, and theoretical texts. The author draws attention to the multitude of pro­ fessions pursued by Evreinov, who was a director, a philosopher, an actor, a playwright and a theoreti­ cian of art. Sprostowanie: W poprzednim numerze pisma w artykule pani Aleksandry Melbechowskiej-Luty pt. Harmonia mundi. Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego, na s. 105 doszło do pomylenia podpisu pod jedną z ilu­ stracji. Zamiast Grafika komputerowa, 2002 powinien być podpis Orion linoryt 1969. Za pomyłkę przepraszamy. 186 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART^ 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FOUNDATION, LIBER PRO ARTE Contents 2 2006 Zbigniew B enedyktowicz Continuity J ERZY S. W asilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque Chorea A n n a B OGDANOWICZ The Bulgarian “Banica” with Cheese and Spinach.” Turkish” Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Experiencing the Different in the Theatrical Quest T OMASZ R odowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project M ARTIN L. W est Forward to the past translated by Marianna Cielecka M ARTIN L. W est Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradition translated by Sara Rodowicz, checked by Włodzimierz Lengauer M ARTIN L. W est Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz K rzysztof B ielawski The Paeans of Delphi —Historical Context D ariusz K osiński Clouds D o ro ta Porow ska Theseus and the Labyrinth Dances A g a t a Zyglew ska -D iduszko Theseus in the Labyrinth M ałgorzata S zum “The World on Antiquity" Hode Galatan — Earthfall/Chorea- First Part of the Trilogy M ałgorzata J abło ń ska The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World 187 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM El żbieta R ojek Several Thoughts on Training A Few Thoughts On the Training? M aciej R ychły A Pterodactyl in a Compote —Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea K rystyna D uniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Transgression Ew a K lek o t , T om asz S zerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Happens with Man in the Face of Beauty ...’’. A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “ The Power of Images: Studies in the History and Theory of Response" Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia A licja K uczyńska Shall I Close My Eyes to See? K atarzyna K asia The Author B o g n a J. O bidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself A licja S aw icka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions Pio tr S chollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art M aciej R ó żalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work A leksandra H irszfeld Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Creative UNIVERSE in a Nutshell A leksan dra K oś The Text of the Image M arcin S utryk “The Black Square" by Kasimir Malevich A leksander J ackow ski Hasior Recalled J erzy Prokopiuk What we can do with Gurdjieff? Zbigniew ó sinski Contribution to the Reception of Gurdjieff J acek D obrow olski Guru Gurdzijew N ikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre J ulia H olew ińska A Pearl from an Old Curiosity Shop 188 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86d07db51fce35e52776bef5e2f5090c.pdf e737893f3a24d40ad2e76761dd1fc5a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5792 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.375-436 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 VI. K R O N IK A 87. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO , OPOLE, 23 W RZEŚN IA 2011 Porządek obrad objął dwadzieścia sześć punktów. Przybyłych delegatów oraz członków PTL przywitał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, który na przewodniczącego obrad zaproponował prof. Zbigniewa Jasiewicza, a na sekreta­ rza dr Katarzynę Majbrodę. Zebrani w jawnym głosowaniu jednogłośnie opowiedzieli się za zaproponowanymi kandydaturami. Zgodnie z tradycją WZD PTL, minutą ciszy uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ireny Bajerowej, Janiny Ulanowskiej, Ma­ rii Jordan, Jana Krzysztofowicza, Adama Mucka, Jana Władysława Rączki, Zofia Su­ likowskiej-Zegan, Jana Szymika (z Oddziału w Krakowie), Marii Paradowskiej, Zofii Staszczak (z Oddziału w Poznaniu), Zofii Janczewskiej (z Oddziału w Toruniu). Następnie prof. Michał Buchowski podziękował prezesowi Oddziału PTL w To­ runiu, mgr. Arturowi Trapszycowi, za zorganizowanie ubiegłorocznego 86. WZD PTL i sesji naukowej „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżo­ wania”, wręczając mu okolicznościowy dyplom. Odczytał również podziękowania dla prof. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej za długoletnie kierowanie pracami Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Następnie zwrócił się do dr. Janusza Kamockiego, dziękując mu za wieloletnie kierowanie redakcją „Ar­ chiwum Etnograficznego”. Odczytano także list gratulacyjny dla dr. Krzysztofa Wol­ skiego - seniora Oddziału PTL w Krakowie. Głos zabrali goście z Czech i Słowacji: Zuzana Beńuśkova, przedstawicielka Narodopisne spolocnosfi Slovenska oraz Da­ niel Drapała, prezes Ceske narodopisne spolecnosti. Prof. Buchowski poinformował zgromadzonych o uczestnictwie wiceprezes ZG PTL, dr Małgorzaty Michalskiej, w Walnym Zgromadzeniu Ceske narodopisne spolecnosti. Zapoznała ona zebranych z działalnością bratniego towarzystwa. Następnie prof. Jasiewicz odczytał Regula­ min 87. WZD, który delegaci przyjęli jednogłośnie. Przystąpiono do wyboru Komisji Mandatowej, do której zaproszono mgr Paulinę Suchecką, dr. Janusza Kamockiego oraz dr Urszulę Wróblewską; przedstawio­ ne kandydatury przyjęto jednogłośnie, przewodniczącą została mgr Suchecka. Na członków Komisji Skrutacyjnej zaproponowano dr Irenę Kotowicz-Borowy, mgr Krystynę Reinfuss-Janusz oraz mgr Magdalenę Dolińską; w jawnym głosowa­ niu za tymi kandydaturami opowiedziało się 39 osób, trzy osoby wstrzymały się od głosu, nie było głosów przeciw. Przewodniczącą została dr Kotowicz-Borowy. Wybrano także Komisję Wnioskową w składzie: dr Damian Kasprzyk, dr Tomasz Siemiński oraz dr Artur Gaweł, jej skład przyjęto jednogłośnie, a przewodniczącym został dr Kasprzyk. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Przewodni­ �376 Kronika cząca Komisji, mgr Suchecka ogłosiła, że na sali znajduje się 42 delegatów spośród 49 uprawnionych do głosowania, tym samym potwierdzono, iż Walne Zgromadze­ nie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. Przystąpiono do jawnego głosowania nad przyjęciem protokołu z 86. WZD, które odbyło się 24 września 2010 roku w Toruniu. Za przyjęciem wniosku opowiedzieli się wszyscy obecni. W kolejnym punkcie obrad dr Jerzy Adamczewski (sekretarz generalny) przed­ stawił sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego. W dyskusji nad nim głos za­ brała prof. Teresa Smolińska, wyrażając swoje uznanie dla tych działań. Sprawozda­ nie zostało przyjęte jednogłośnie w jawnym głosowaniu. Sprawozdanie skarbnika, dr Anny Weroniki Brzezińskiej, z działalności finansowej Zarządu Głównego także przyjęto w jawnym głosowaniu: 41 osób było „za”, jedna osoba wstrzymała się od głosu. Dalej wysłuchano sprawozdania Sądu Koleżeńskiego przedstawionego przez dr. Janusza Kamockiego, które przyjęto jednogłośnie. Po wysłuchaniu sprawozda­ nia Głównej Komisji Rewizyjnej za jego przyjęciem głosowało 37 osób, natomiast pięć wstrzymało się od głosu. Następnie Główna Komisja Rewizyjna sformułowa­ ła wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu PTL. Za przyjęciem tego wniosku opowiedziało się 36 osób, sześciu delegatów wstrzymało się od głosu. W sprawie przewidzianej porządkiem obrad, to jest prezentacji sprawozdań poszcze­ gólnych oddziałów PTL, głos zabrał prof. Buchowski, zgłaszając wniosek o pominięcie tego punktu, ze względu na dostępność sprawozdań na stronie internetowej PTL. W kolejnej części WZD PTL, przewodniczący obrad podziękował ustępującemu ZG PTL oraz prezesowi prof. Michałowi Buchowskiemu, który mimo zaangażowa­ nia w pracę naukową oraz liczne pełnione funkcje znajduje czas na działalność w Pol­ skim Towarzystwie Ludoznawczym. Poprosił zebranych delegatów o zgłaszanie kan­ dydatów do nowego Zarządu Głównego. Odczytano list nieobecnego podczas obrad prof. Zygmunta Kłodnickiego, który zgodził się kandydować do Zarządu Główne­ go. Po ustaleniu listy kandydatów przystąpiono do tajnego głosowania, w wyniku którego zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: prof. Michał Buchowski - 40, prof. Grażyna Ewa Karpińska - 40, prof. Jan Adamowski - 39, dr Magdalena Rostworowska - 39, prof. Teresa Smolińska - 38, dr Hubert Czachow­ ski - 38, dr Anna Weronika Brzezińska - 38, dr Jerzy Adamczewski - 37, dr Małgo­ rzata Michalska - 37, prof. Dorota Simonides - 34, dr Anna Nadolska-Styczyńska - 34, dr Michał Mokrzan - 34, dr Katarzyna Barańska - 27, prof. Waldemar Kuligowski - 27, prof. Zygmunt Kłodnicki - 18, dr Agata Strządała - 16. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się ostatecznie w następującym składzie: prezes - prof. M. Buchowski, wiceprezesi - prof. G.E. Karpińska, dr M. Michalska, prof. T. Smolińska, sekretarz generalny - dr J. Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr M. Mokrzan, skarbnik - dr A. W. Brzezińska, zastępca skarbnika - dr M. Rostworowska. Członkowie ZG: prof. J. Adamowski, dr H. Czachowski, prof. D. Simonides, dr A. Nadolska-Styczyńska; zastępcy członków ZG: dr K. Barań­ ska, prof. W. Kuligowski. Po ustaleniu listy kandydatów do Głównej Komisji Rewizyjnej przystąpiono do tajnego głosowania; zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: �Kronika 377 mgr Małgorzata Oleszkiewicz - 39, dr Damian Kasprzyk - 35, mgr Artur Trapszyc - 34, mgr Zbigniew Toroński - 31, dr Magdalena Kwiecińska - 28, mgr Elżbieta Filip - 25. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w następującym skła­ dzie: przewodnicząca - mgr M. Oleszkiewicz, sekretarz - dr D. Kasprzyk, członek mgr A. Trapszyc, zastępcy członków - dr M. Kwiecińska, mgr Z. Toroński. Część wyborczą WZD PTL zamknął wybór Sądu Koleżeńskiego. Osoby zapropo­ nowane do jego składu otrzymały następującą liczbę głosów: dr Artur Gaweł - 36, mgr Maciej Kwaśkiewicz - 36, dr Kinga Czerwińska - 33, mgr Teofila Latoś - 32, dr Mateusz Szubert - 30, dr Katarzyna Majbroda - 25. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w nastę­ pującym składzie: przewodniczący - dr A. Gaweł, sekretarz - dr K. Czerwińska, członek - mgr M. Kwaśkiewicz, zastępcy członków - dr M. Szubert oraz mgr T. Latoś. Delegaci jednogłośnie podjęli uchwałę o wyborze władz. W kolejnym punkcie programu obrad przewodniczący poprosił zebranych o zgła­ szanie wniosków. Głos zabrała dr Kotowicz-Borowy, poruszając kwestię braku ak­ tywności Oddziału PTL Warszawa. Zaproponowała, aby połączyć go z Północno-Mazowieckim Oddziałem PTL w Ciechanowie. Do dyskusji włączyła się dr Michalska, proponując restytucję warszawskiego Oddziału PTL poprzez zintensyfikowanie jego kontaktów z warszawskim środowiskiem akademickim, a zwłaszcza przez nawiąza­ nie współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Głos w sprawie uaktywnienia Oddziału PTL w Warszawie, bez konieczności łączenia go z Oddziałem Północno-Mazowieckim, zabrał także prof. Adamowski, reprezentujący Odział PTL w Lublinie. W dalszej części obrad dr Damian Kasprzyk, przewodniczący Komisji Wniosko­ wej, przedstawił dwa wnioski dr. Janusza Kamockiego. W pierwszym wnioskowa­ no o wyznaczenie przez Zarząd Główny osoby odpowiedzialnej za utrzymywanie kontaktów z Polakami mieszkającymi poza granicami kraju, w drugim o nawiązanie przez PTL kontaktów ze Światową Radą Badań nad Polonią. Trzeci z wniosków, autorstwa prof. Jasiewicza, dotyczył potrzeby stworzenia tak zwanej platformy po­ rozumienia - formy kontaktu, która umożliwiłaby członkom PTL wymianę refleksji i doświadczeń związanych z działalnością w poszczególnych oddziałach. Wniosek o zbliżonej treści i podobnej intencji złożyła także dr Rostworowska. Następnie przewodniczący Komisji Wnioskowej odczytał list napisany przez nieobecną na ob­ radach prof. Kopczyńską-Jaworską, która życząc uczestnikom zjazdu pomyślnych obrad, wnioskowała o to, by honorowi członkowie PTL otrzymywali bezpośrednio z biura ZG PTL (a nie, jak dotychczas, z oddziałów) informacje dotyczące kolejnych WZD PTL, a także powiadomienia o aktualnych wydarzeniach, organizowanych konferencjach oraz wszelkich podejmowanych przez PTL inicjatywach. Po wysłuchaniu zgłoszonych wniosków przystąpiono do dyskusji, podczas której zebrani zgłaszali swoje uwagi i komentarze. Głos zabrał dr Kamocki, argumentując za przyjęciem sformułowanych przez siebie wniosków. Przewodniczący obrad stwierdził konieczność bardziej szczegółowego określenia zakresu obu przedstawio­ nych wniosków i związania ich z charakterem działalności PTL. Zaproponował na­ stępującą treść wniosku: „wnioskuję, by ZG PTL wyznaczył osobę odpowiedzialną za kontakty w badaniach nad kulturą ludową środowisk polonijnych”. Do dyskusji �378 Kronika włączył się prof. Buchowski, przypominając, że przedstawiciele Polonii przynależą do różnych organizacji w kraju i za granicą, które zapewniają im stały kontakt z kul­ turą polską Podkreślił także, że kontakty z Polonią nie wpisują się w kluczowe cele, jakie wyznacza sobie PTL, a zjawisk, nad którymi podejmuje się w ramach PTL dys­ kusję, jest wiele, a jednak nie skutkuje to powoływaniem osób odpowiedzialnych za kontakty z różnymi instytucjami czy też organizacjami. Dr Michalska przypomniała zebranym, iż współpraca z Polakami mieszkającymi poza krajem wpisana jest w sta­ tut PTL. Ostatecznie wnioski zgłoszone przez dr. Kamockiego odrzucono. W jaw­ nym głosowaniu za wnioskiem prof. Jasiewicza, dotyczącym stworzenia „platformy porozumienia”, opowiedziało się 28 osób, dwie były przeciwne, 12 osób wstrzymało się odgłosu; wniosek prof. Kopczyńskiej-Jaworski ej przyjęto jednogłośnie. Po zakończeniu części poświęconej sprawom wnioskowym, dr Anna W. Brze­ zińska w imieniu Oddziału PTL w Poznaniu, a także współorganizatorów: Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Centrum Badań Migracyjnych UAM, Instytutu Oskara Kolberga w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu zaprosiła zebranych na kolejny WZD PTL do Po­ znania. Proponowany termin zjazdu to 20-23 września 2012 roku, towarzyszyć mu bę­ dzie konferencja naukowa „Europa regionów - perspektywy badawcze i edukacyjne”. Sekretarzem konferencji został prof. UAM, dr hab. Jacek Schmidt. Po komunikacie dr Brzezińskiej podjęto dyskusję na temat miejsca obrad WZD PTL w 2013 roku. Na miejsce zjazdu i towarzyszącej mu konferencji naukowej zaproponowano wstępnie Zieloną Górę, podkreślając pograniczność etniczno-kulturowąziemi lubuskiej. Kandy­ datem do zorganizowania WZD PTL w 2014 roku jest Oddział PTL w Lublinie. Przewodniczący obrad, prof. Zbigniew Jasiewicz pogratulował członkom nowo wybranego Zarządu Głównego PTL, a także osobom współtworzącym Główną Ko­ misję Rewizyjną oraz Sąd Koleżeński. Dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosił koniec 87. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. Po oficjalnym zamknięciu obrad głos zabrał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, dziękując zebranym za uczestnictwo w Walnym Zgromadzeniu. Podkre­ ślając pracę i zaangażowanie członków ZG PTL na rzecz sprawnego funkcjonowania i umacniania pozycji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prezes przypomniał długoletnią historię i tradycję tej szacownej instytucji, jednocześnie kreśląc perspek­ tywy jej dalszego rozwoju. Prof. Buchowski podkreślił, że kwestią priorytetową dla działalności PTL jest powołanie sekcji, które łączyłyby przedstawicieli różnych od­ działów zainteresowanych określonymi problemami i zjawiskami społeczno-kulturo­ wymi. Konsekwencją powołania wspomnianych sekcji w ramach PTL byłaby zmia­ na charakteru konferencji towarzyszących WZD, które przybrałyby postać dyskusji panelowych organizowanych jednocześnie w ramach kilku bloków tematycznych, co zdynamizowałoby przebieg zjazdów, zapewniając im niekwestionowaną wartość poznawczą; w szerszej zaś perspektywie ich powstanie wzmocniłoby naukową i po­ pularyzatorską działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. sekretarz obrad - dr Katarzyna Maj broda przewodniczący obrad - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz �Kronika 379 SPRAW OZDANIE Z D ZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2010 DO SIERPNIA 2011 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 86. WZD w Toruniu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa; 9. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Dane ogólne 24 września 2010 roku w Toruniu odbyło się 86. Walne Zgromadzenie Delega­ tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”. Protokół z 86. WZD został opublikowany w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. W okre­ sie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgro­ madzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działał w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Michał Buchowski, wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, dr hab. prof. UL Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski, skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzyli: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jawor­ ska, a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Mał­ gorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na 3/4 etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpo­ wiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. �380 Kronika 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - obsługuje magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję korespondencji, a także obsługę czytelni­ ków, zakupy na potrzeby biura itd. 3. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1 października 2009 roku jest na pięciolet­ nim urlopie bezpłatnym, bowiem obecnie jest zatrudniona na pełnym etacie w Bi­ bliotece Uniwersyteckiej, ale dalej świadczy pracę na rzecz Biblioteki PTL. 4. Pani Agata Sikora na 1/2 etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2010 roku nagrodę roczną w ustawowej wysokości 8,5% rocznych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada stronę internetową www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego dr Hubert Czachowski. Portal redagują: Hubert Czachowski, Olga Kwiatkowska i Ja­ kub Kopczyński. W zamierzeniach jest również utworzenie Newslettera - elektronicz­ nej formy biuletynu rozsyłanego za pomocą poczty elektronicznej, gdzie internauci będą mogli zapoznać się z najnowszymi wydarzeniami i informacjami o Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Realizacja wniosków z 86. WZD W trakcie 86. WZD Komisja Wnioskowa przedstawiła wniosek, aby minimalna roczna składka członkowska wynosiła 30 zł. Większością głosów został on przyjęty. Decyzję tę opublikowano w protokole z 86. WZD w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. Działalność Zarządu Głównego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja poza­ rządowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie do Spraw Niematerial­ nego Dziedzictwa Kulturowego i w listopadzie 2010 roku, w Nairobi (Kenia), PTL zostało oficjalnie zatwierdzone jako organizacja ekspercka w zakresie niematerialne­ go dziedzictwa kulturowego. 23 i 24 sierpnia 2010 roku miało miejsce kolejne spotkanie World Council of An­ thropological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), któ­ rego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem, jako jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przedstawicieli organiza­ cji z całego świata, od Japonii po Brazylię. Polskę, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował prezes, prof. Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji EASA w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią krajowych i międzynarodowych stowarzyszeń, która ma na celu koordynowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię �Kronika 381 oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorod­ ności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopoli­ tyczną dyscyplinę. W CAAma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest obecnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL - prezes M. Buchowski. Prof. M. Buchowski jest również członkiem Rady Towarzystw Naukowych przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, której przewodniczy dr hab. inż. Zbigniew Kru­ szewski, prof. SWPW w Płocku. Sfinalizowana została sprawa zatwierdzenia nowego statutu Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego. 11 stycznia 2011 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Od 1 października 2009 roku obowiązują dwie nowe umowy z Uniwersytetem Wrocławskim, które regulują funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w powiązaniu z tą wyższą uczelnią. Jedna umowa, podpisana na okres pięciu lat, dotyczy użyczenia zbiorów bibliotecznych. Druga, również pięcioletnia, traktuje 0 użytkowaniu lokalu przez PTL i zobowiązuje do płacenia kosztów mediów propor­ cjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosunku do całości zajmo­ wanego lokalu. Płacimy również czynsz za biura, a wynegocjowana stawka to 20 zł za metr kwadratowy, czyli 341,60 zł. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach, 11 stycznia oraz 12 kwietnia 2011 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocła­ wiu przy ul. Szczytnickiej 11. Najważniejsze tematy, które poruszono, to: sytuacja Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, ustalenia dotyczące przeprowadzenia inwentaryzacji magazynu wydawnictw i sporządzenia inwentarza pozostałych środków trwałych PTL poprzez wykonanie spisu z natury, co zaleciła Główna Komisja Rewizyjna, sprawy wydawnicze (m.in. zmiana procedur dofinan­ sowania przez MNiSW, uchybienia wydawnicze), organizacja 87. WZD w Opolu 1 towarzyszącej mu konferencji naukowej, sprawy członkowskie (przyjęcie nowych członków, niepokojąca sytuac ja w warszawskim oddziale PTL). 10 czerwca 2011 roku odbyło się wyjazdowe posiedzenie Zarządu Głównego z kadrą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi (ODilE) w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii UL. W spotkaniu udział wzięli przed­ stawiciele ZG PTL: prof. Grażyna Ewa Karpińska - wiceprezes, dr Małgorzata Mi­ chalska - wiceprezes, dr Anna Weronika Brzezińska - skarbnik, dr Hubert Czachow­ ski - zastępca sekretarza generalnego; przedstawiciele ODilE PTL w Łodzi: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska - kierownik, dr Inga Kuźma, mgr Małgorzata Wilbik, mgr Maria Łęgocka oraz prof. Władysław Baranowski - dyrektor Instytu­ tu Etnologii i Antropologii Kulturowej UL. W rezultacie dyskusji między innymi zaktualizowano obowiązujący Regulamin Prac Ośrodka, w którym zaproponowano powołanie ciała doradczo-merytorycznego dla ODilE, złożonego z trzech osób: de­ legata Zarządu Głównego PTL, członka zarządu lokalnego oddziału PTL oraz osoby wskazanej przez dyrekcję IEiAK UL. Ponadto przedyskutowano możliwości tech­ niczno-prawne umieszczenia strony www i katalogu on-line „Bibliografii Etnografii �382 Kronika Polskiej w Internecie” na stronach internetowych Towarzystwa. Ze względu na po­ trzebę częstszych kontaktów kierownictwa ODilE z ZG PTL postanowiono, aby kie­ rownik Ośrodka miał prawo uczestniczyć w ZG PTL, a co najmniej raz w roku przed Walnym Zjazdem Delegatów brał udział w posiedzeniu Zarządu Głównego. W skład komisji inwentaryzacyjnej magazynu wydawnictw weszli członkowie wro­ cławskiego oddziału PTL - Michał Mokrzan jako przewodniczący komisji oraz Kata­ rzyna Majbroda i Justyna Starczewska-Licznerska. Poprzednia inwentaryzacja miała miejsce w 2003 roku. Inwentaryzacja wykazała nadwyżki w wysokości 11.292,50 zł, które powstały najczęściej poprzez nieuwzględnienie w kartotekach tak zwanych nad­ bitek drukarskich powyżej zamówionego nakładu. Aby tego uniknąć w przyszłości, postanowiono wpisywać do kartotek wyłącznie nakład faktycznie dostarczony z dru­ kami, czyli nakład właściwy oraz nadbitki. Stwierdzono również niedobory na kwotę 4.328,50 zł, co stanowi niecały 1% całego stanu magazynowego. Powstały one naj­ prawdopodobniej podczas wielokrotnego przenoszenia magazynu, zanim znalazł się on na ulicy Szczytnickicj. Zarząd Główny uznał te braki za niezawinione. Dla uniknię­ cia takiej sytuacji w przyszłości, inwentaryzacja odbywać się będzie w cyklu dwulet­ nim. W trakcie weryfikacji zostały spisane również egzemplarze uszkodzone o łącznej wartości 4.151,50 zł. W sprawie tak zwanych kominów, które zawyżają realną wartość magazynową, a nie rokują sprzedaży, dokonano oszacowania według kryterium roku wydania: do 1980 roku pozostawia się maksimum 50 egzemplarzy, po 1980 do 2004 roku - po maksimum 100 egzemplarzy, po 2004 roku - w pełnej liczbie. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2010 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2011. Najważniejsze pozycje wśród wpływów to dota­ cja celowa Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co stanowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało ob­ niżone dofinansowanie wymiany wydawnictw. Dotacją objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­ ry podróżowania” towarzysząca 86. WZD w Toruniu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnienie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok do bibliografii mię­ dzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Biblio­ graphy o f the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; �Kronika 383 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami za­ granicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów muzealnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawniczą objęło dofinansowanie w wysokości 97.000,00 zł na na­ stępujące pozycje: „Lud” 94: 2010 - 25.200,00 zł; „Literatura Ludowa” 2010: 1-6 - 24.000,00 zł „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00 zł; „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3 - 11.250,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00 zł; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00 zł; „Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00 zł; „Prace Etnologiczne” 23, praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00 zł. Sprzedaż wydawnictw przyniosła dochód w wysokości 35.663,35 zł. Koszty w 2010 roku wyniosły 310.612,11 zł. Per saldo w roku 2010 zaistniała minusowa różnica bilansowa - 21.831,44 zł. Powyższa sytuacja wynikła przede wszystkim z konieczności zaangażowania własnych środków w realizację zadań dofinansowa­ nych przez MNiSW - finansowe środki własne to ponad 30 tys. zł. Ponadto w 2010 roku z powodu niższej niż w latach wcześniejszych dotacji na utrzymanie biblio­ teki i archiwum PTL niemożliwe było pokrycie całości wydatków osobowych. Od 2010 roku Zarząd Główny ponosi opłaty eksploatacyjne oraz czynszowe za pomiesz­ czenie biurowe (5.271,42 zł). Ponoszone są także pewne koszty na rzecz Zarządu Głównego, to jest koszty delegacyjne, organizacji posiedzeń, korespondencyjne czy inne związane z funkcjonowaniem Biura. Przy ujemnym wyniku finansowym Zarząd Główny był wypłacalny i miał płynność finansową na działalność w 2011 roku. Został sporządzony bilans oraz rachunek zysków i strat za rok 2010, które to wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans, jednogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG, został złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30 czerwca 2010 roku. �384 Kronika Natomiast na 2011 rok Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało dofinan­ sowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 200.860,00 zł. W tym na wydawnictwa: „Lud” 95: 2011 -21.500,00 zł; „Literatura Ludowa” 2011: 1-6 - 21.000,00 zł; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­ fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska, G.E. Karpińska) - 7.200,00 zł; „Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red. naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska) - 5.640,00 zł; „Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­ cy 1863 roku - 9.600,00 zł; „Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi 9.600,00 zł; „Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa W. Kuligowski) - 4.500,00 zł; „Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci (red. naukowa T. Smolińska) - 6.000,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 2, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa M. Michalska) 11.400,00 zł; „Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­ go (red. naukowa T. Smolińska) - 9.000,00 zł; „Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­ skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich) - 12.600,00 zł; oraz na działalność biblioteki i archiwum, w tym: Biblioteka: 1. Wymiana wydawnictw z instytucjami zagranicznymi i krajowymi - 8.600,00 zł; 2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.200,00 zł; 3. Gromadzenie zbiorów - uzupełnienie zbiorów bibliotecznych - 8.500,00 zł; 4. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 3.000,00 zł; 5. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 3.500,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 4.450,00 zł; Archiwum: 1. Konserwacja zbiorów archiwalnych - 1.950,00 zł; 2. Opracowanie zbiorów archiwalnych - 2.400,00 zł; 3. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.200,00 zł. Ponadto MNiSW przyznało dofinansowanie na konferencję naukową „Tradycyjna obrzędowość w kulturze współczesnej”, towarzyszącą WZD w Opolu - 10.000,00 zł oraz na: �Kronika 385 1. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok 2011 - gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficznych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Scien­ ces - 7.520,00 zł; 3. Modernizacja strony internetowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej 3.000,00 zł. W pierwszym półroczu 2011 roku uzyskano dochód ze sprzedaży wydawnictw w wysokości 16.633,32 zł. Koszty wyniosły 73.588,84 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej, 12 kwietnia 2011 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych czasopism i serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Zgodnie z planem wydawniczym, w 2010 roku ukazały się następujące czasopisma i książki: A. Periodyki: „Lud” 94: 2010; „Literatura Ludowa” 49: 2010; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, praca zbiorowa, Etyczne problemy badań an­ tropologicznych; B. Serie wydawnicze: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka; „Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków, „Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3; „Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś\ „Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia. �386 Kronika Zadania wydawnicze na rok 2011 to: „Lud” 95:2011; „Literatura Ludowa” 50: 2011; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­ fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska, G.E. Karpińska); „Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red. naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska); „Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­ cy 1863 roku; „Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi; „Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa W. Kuligowski); „Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci (red. naukowa T. Smolińska); „Archiwum Etnograficzne” 52, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa M. Michalska); „Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­ go (red. naukowa T. Smolińska); „Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­ skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich). W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2012: „Lud” 96 i „Literatura Ludowa” 51; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 51, praca zbiorowa, Antropolog w mieście i o mie­ ście (red. naukowa G.E. Karpińska); „Archiwum Etnograficzne”, Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­ ry podróżowania z materiałami (20 art.) z międzynarodowej konferencji naukowej w Toruniu w 2010 roku (red. naukowa W. Olszewski i V. Wróblewska); „Prace Etnologiczne”, tom z materiałami konferencji w Poznaniu organizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i IEiAK UAM „Rozwój a kultura”, pod red. Ryszarda Vorbricha; „Prace Etnologiczne”, Kultura na pilota. Medialne wymiary rzeczywistości spo­ łecznej, (red. naukowa W. Kuligowski, M. Hermanowski); „Prace Etnologiczne”, Jacek Splisgart, Obrzędowość rodzinna w Japonii (red. na­ ukowa R. Vorbrich); „Biblioteka Literatury Ludowej”, Ryszard Bieńkowski, Cerowanie dziurawym parasolem deszczu (red. naukowa M. Jakitowicz); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Andrzej Stachowiak, Wyznania na Łemkowszczyżnie (red. naukowa A. Brencz); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Natalia Maksymowicz, Podwójny wzór kultu­ rowy na Podhalu (red. naukowa A. Brencz); �Kronika 387 „Archiwum Etnograficzne”, Mateusz Gralewski, Kaukaz. Wspomnienia z dwu­ nastoletniej niewoli (opracowanie Przemysław Adamczewski, Timirlan Ajtberow); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Aleksandra Winiarska-Marciniak, Mit „Soli­ darności”. O narracjach i dyskursach czasu polskich przemian (red. naukowa G.E. Karpińska); „Biblioteka Popularnonaukowa”, Bożena Kaczmarczyk, Tradycyjne oraz współ­ czesne gry i zabawy dziecięce (red. naukowa T. Smolińska); „Biblioteka Zesłańca”, Stefania Skowron-Markowska, Z Oyfordu na Syberię. Dziedzictwo naukowe Marii Antoniny Czaplickiej (red. naukowa F. Rosiński); „Biblioteka Zesłańca”, Polacy w guberni archangielskiej. XIX i X X wiek (red. naukowa Antoni Kuczyński, Mirosław Marczyk); „Biblioteka Zesłańca”, Adolf Januszkiewicz, Listy i dziennik ze stepów kirgiskich, w opracowaniu Haliny Gerber (red. naukowa Antoni Kuczyński). Składy redakcji serii wydawniczych i czasopism sąnastępujące: 1. „Lud” : zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Danuta Penkala-Gawęcka, zastępca redaktora naczelnego - dr Jacek Bednarski, sekretarz redak­ cji - dr Natalia Bloch, redaktor - mgr Roman Bąk. Rada redakcyjna: prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, dr hab. prof. UŁ Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Lech Mróz, prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński, prof. dr hab. Czesław Robotycki; 2. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: redaktor naczelny - dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca redaktora naczelnego - dr Justyna Słomska-Nowak, sekretarz redakcji - dr Mariola Tymochowicz; 3. „Dziedzictwo Kulturowe” : redaktor naczelny - prof. dr hab. Teresa Smolińska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, mgr Ewa Repsch; 4. „Biblioteka Zesłańca”: redaktor naczelny - dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyń­ ski oraz prof. dr hab. Wiesław Caban, dr Adolf Juzwenko, prof. dr hab. Zbigniew Wójcik, prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński; 5. „Biblioteka Popularnonaukowa” : redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Wal­ demar Kuligowski oraz mgr Olga Dyba, dr Magdalena Kwiecińska; 6. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UŁ Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz redakcji - mgr Małgorzata Chelińska, zastępca sekretarza - mgr Aleksandra Krupa. Komitet redakcyjny: dr hab. prof. UŁ Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UŁ Ewa Nowina-Sroczyńska, dr Katarzyna Orszulak-Dudkowska, dr hab. prof. UJ Jan Swięch, prof. dr hab. Andrzej P. Wejland; 7. „Archiwum Etnograficzne” : kandydatura prof. Jana Adamowski ego na redak­ tora naczelnego musi zostać zatwierdzona przez WZD w Opolu; 8. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki oraz prof. dr hab. Andrzej Brencz, prof. dr hab. Michał �388 Kronika Buchowski, prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka, dr Barbara Falińska, prof. dr hab. Wanda Paprocka, prof. dr hab. Marian Pokropek, prof. dr hab. Anna Szyfer; 9. „Prace i Materiały Etnograficzne”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Andrzej Brencz oraz dr Hubert Czachowski, dr Małgorzata Michalska; 10. „Prace Etnologiczne” : redaktor naczelny-dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich oraz dr Przemysław Hinca; 11. „Literatura Ludowa”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska, sekretarz redakcji - Maria Bożena Kuczyńska oraz prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof. dr hab. Jerzy Jastrzębski, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyński, prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Roch Sulima, prof. dr hab. Ryszard Waksmund; 12. „Biblioteka Literatury Ludowej”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof. dr hab. Maria Jakitowicz, prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, prof. dr hab. Piotr Kowalski, prof. dr hab. Roch Sulima. Podjęto decyzję o płaceniu za recenzje wydawnicze. Ustalone wynagrodzenie to 400,00 zł brutto. Koszty recenzji nie są rozliczane przez MNiSW, a wyłącznie ze środków PTL. Dr A. W. Brzezińska przygotowała formularz recenzji, który będzie wykorzystywany przez recenzentów do opiniowania prac przygotowywanych do druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Nastąpiła zmiana statusu „Łódzkich Studiów Etnograficznych” z serii na czaso­ pismo naukowe. Wynika to z wprowadzonej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnic­ twa Wyższego parametryzacji jednostek naukowych, a szczególnie parametryzacji czasopism, co związane jest z oceną naukowej działalności wydawniczej. Zespołowi redakcyjnemu przewodniczyć będzie prof. G.E. Karpińska. W związku ze zmianą procedur przyznawania dofinansowania przez Minister­ stwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, termin składania wniosków na realizację zadań w 2012 roku uległ znacznemu przyspieszeniu, to jest do 30 września 2011 roku. Dlatego też recenzje („papierowe” oraz w wersji elektronicznej) oraz teksty do pu­ blikacji (w wersji elektronicznej) muszą być składane w biurze do końca czerwca. Dostarczona praca musi być zapisana w PDF w jednym pliku. Dotyczy to również prac zbiorowych. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą, pod nadzorem mgr Pauliny Sucheckiej, mgr Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej (od 1 października 2009 r. zatrudniona na etacie Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego) i Bożena Wrońska od strony tech­ nicznej. Biblioteka jest czynna codziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie �Kronika 389 informacyjnym w gronie Bibliotek Zakładowych Uniwersytetu Wrocławskiego, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. W celu umożliwienia korzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych biblioteka jest czynna również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmono­ gram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udo­ stępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiań­ skiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć stu­ denci etnologii oraz członkowie PTL. Stan zasobów biblioteki na 31 grudnia 2010 roku wynosił 44.068 woluminów (w tym: 22.132 woluminów druków zwartych, 20.435 woluminów czasopism, 1.511 wydawnictw kartograficznych), których ogólna wartość wynosiła 313.186,09 zł. W roku 2010 wpłynęło 440 woluminów, w tym: 280 woluminów druków zwartych i 160 woluminów czasopism. Do zbiorów zakupiono 207 woluminów dzieł zwartych oraz 26 woluminów czasopism. Otrzymano również 34 egzemplarze darów i 18 wo­ luminów wydawnictw własnych. W ramach wymiany wpłynęło 107 woluminów od instytucji zagranicznych i 48 od instytucji krajowych. W zamian wysłano 311 wolu­ minów za granicę i 91 woluminów do instytucji krajowych. W 2010 roku z zasobów biblioteki skorzystało 418 osób. Byli to przede wszyst­ kim studenci uczelni wrocławskich i innych, członkowie PTL, pracownicy naukowi oraz inne osoby zainteresowane problematyką etnograficzną. W bibliotece udostęp­ niono 2.343 woluminów, w tym 1.836 egzemplarzy druków zwartych (na miejscu 1.613, wypożyczenia 223), 738 czasopism (na miejscu 730, wypożyczenia 8). Stan na 30 czerwca 2011 roku wyniósł 43.808 woluminów, od początku roku wpłynęło 199 woluminów, co zostało odnotowane w rejestrze nabytków. W ramach wymiany zagranicznej przybyły 52 woluminy (czasopism), z wymiany krajowej 32 (czasopisma 17, zwarte 15); dary - 17 woluminów, wydawnictwa własne - 4 wo­ luminy, zakupy - 94 woluminy. Od początku roku do 1 lipca 2011 roku z biblioteki skorzystało 315 osób. Udostępniono 1.213 woluminów, w tym 754 druków zwartych (572 na miejscu, wypożyczenia 182), 459 czasopism (451 na miejscu, 8 wypoży­ czeń). W wyniku przeprowadzonego w roku 2009 skontrum, zadecydowano o wyco­ faniu ze stanu braków: 459 jednostek inwentarzowych ze zbiorów kartograficznych (realizacja zalecenia GKR). Powyższe pozycje zostały wpisane do rejestru ubytków. Konserwacja zbiorów: poddano konserwacji i oprawiono tomy czasopism i serii „Folk-Lore. A Quarterly Review of Mytli, Tradition...”, London 1898-1939, „Jahr­ buch des Bukowiner Landes-Museum”, Cemiovitz 1893-1908, „Srpski Etnografski Zbomik” 1894-1926 oraz kilkanaście tytułów dzieł zwartych. Łącznie oprawiono 85 woluminów. Komputeryzacja zbiorów: zgodnie z planem sporządzono zapis publikacji zagra­ nicznych, które otrzymano w latach 1993-2008. W 2010 roku wprowadzono do kom­ puterowego katalogu dzieła zwarte pozyskane w latach 1993-1995. �390 Kronika Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydawnictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (a czasem kupowane w antykwariatach), wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki, publika­ cje z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, sporządzanie wykazów wewnętrznych wpływaj ących książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontrahentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dań krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytu­ cje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partne­ rów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzyma­ nych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalogu Zagra­ nicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej, dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii i folklorystyki. W okresie sprawozdawczym zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolej­ ne wspomnienia sybirackie (11 nowych tek) oraz o dokumentację naukową i wydaw­ niczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegó­ łowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Pozyskiwane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy. Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, między innymi słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (tom 3. wydany w 2010 r.) oraz książek z serii �Kronika 391 „Biblioteka Zesłańca” (przygotowano do wydania w 2011 r. dwa kolejne tomy). Gro­ madzone w Archiwum PTL zbiory są także źródłem do merytorycznego przygoto­ wania wystaw muzealnych (np. wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu „Zastaw więcierz, wódź niewodem... Rybołówstwo drzewiej”). W pierwszym półro­ czu 2011 roku ze zbiorów skorzystało 10 osób, udostępniono 110 teczek. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym przyjęto 32 nowych członków: Oddział Poznań - 7 osób, Oddział Północno-Mazowiecki - 5, Oddział Kraków - 4, Oddział Wro­ cław - 4, Oddział Łódź - 3, Oddział Gdańsk - 2, Oddział Lublin - 2, Oddział Opole - 2, Oddział Toruń - 2, Oddział Opoczno - 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej W okresie sprawozdawczym w ramach corocznych grantów z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Ośrodku przygotowano wybory do dwóch mię­ dzynarodowych bibliografii: Internationale Volkskundlische Bibliographie i Inter­ national Bibliography o f the Social Sciences. Przygotowano na nośnikach kom­ puterowych 214 not bibliograficznych etnografii polskiej za 2009 rok do IVB oraz 310 not do IBSS. W wyniku tych prac ukazują się noty bibliograficzne o polskich wydawnictwach w drukowanych, międzynarodowych rocznikach bibliograficznych oraz w prowadzonej przez IBSS bazie on-line dostępnej na subskrybowanej stronie internetowej. Drugim podstawowym zadaniem wykonywanym w ODilE są prace związane z bieżącą bibliografią etnografii polskiej w Internecie. Zapisano w komputerowej ba­ zie danych i wprowadzono do katalogu on-line łącznie 1125 not bibliograficznych. Bibliografia internetowa: „Bibliografia etnografii polskiej w Internecie” udostępnia­ na na stronie http://bep.uni.lodz.pl zawiera (dane z końca czerwca 2011 r.) ogółem 27.474 noty bibliograficzne, w tym: 4.532 noty za lata 1926-1939, 8.007 not za lata 1986-2000, 5.170 not za lata 2001-2003, 8.603 noty za lata 2004-2009 oraz 307 not za rok 2010. Na prace ODilE uzyskano dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: 2010 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda biblioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; upowszechnianie i promo­ cja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za rok 2009 do bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences 8.350,00 zł; �Kronika 392 2011 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja na rok 2011. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bi­ blioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficz­ nych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Sciences - 7.520,00 zł oraz modernizacja strony inter­ netowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej - 3.000,00 zł. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski D O RO BEK OŚRO D K A DOKU M ENTA CJI I IN FO RM A CJI ETN O G RA FIC ZN EJ PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL został powołany na wniosek prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej przez Zarząd Główny PTL w 1968 roku. Ze względu na kierującą jego pracami, został usytuowany w Łodzi, przy Kate­ drze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od 1972 r. pracami kierowała prof. Broni­ sława Kopczyńska-Jaworska). Zgodnie z intencjami założycielki, zakres działalno­ ści ODilE miał obejmować szeroko pojętą dokumentację krajowego i zagranicznego ruchu naukowego, jak również aktywności kulturalnej w zakresie kultury ludowej, w tym w pierwszym rzędzie sztuki ludowej i folkloru. ODilE rozpoczął pracę w oparciu o dotację specjalną uzyskaną z Wydziału I PAN oraz środki przekazywane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez PAN na działalność statutową. Sumy te podlegały stałym wahaniom w zależności od zmian w sposobach finansowania nauki i kultury przez państwo oraz od pozyskiwanych dla Ośrodka i całego Towarzystwa dotacji specjalnych. Prace z funduszy specjalnych były wykonywane na zlecenia przez specjalistów-etnografów, będących członkami PTL. W zależności od możliwości finansowych Towarzystwa zatrudniano w Ośrodku stałych pracowników, od jednego na 1/2 etatu w 1968 roku do dwóch pełnych etatów do końca lat 80. Wraz z cofnięciem przez PAN stałych, corocznych dotacji dla towarzystw nauko­ wych, przeznaczanych na cele statutowe, zatrudnianie pracowników w ODilE z roku na rok ulegało stałemu ograniczaniu. Aby wieloletnim współpracownikom zapewnić choćby ciągłość pracy, zatrudnienie pod koniec lat 90. wynosiło 2/5, a nawet 1/3 peł­ nego etatu (w 1973 r. pracownicy ODilE i Instytutu im. O. Kolberga otrzymali status pracowników naukowych), co nie zapewniało pracownikom nawet opieki lekarskiej. �Kronika 393 Z tego powodu ostatnie pracownice odeszły z zatrudnienia etatowego w czerwcu 1998 roku. Mgr Maria Niewiadomska-Rudnicka zrezygnowała całkowicie ze współ­ pracy, druga - mgr Małgorzata Wilbik pomaga w pracach ODilE do dziś. Przez cały czas środki na pokrycie kosztów działalności Ośrodka były uzupełniane różnymi co do wielkości i niecorocznie pozyskiwanymi dotacjami. Należy nadmienić, że po stałym uruchomieniu w Łodzi studiów etnograficznych w 1972 roku, w latach następnych Ośrodek korzystał z pomocy (10 dni pracy w roku akademickim) około 10-osobowej grupy studentów, którzy zaliczali w Ośrodku praktykę instytucjonalną. Niestety w nowych, oszczędnościowych programach na­ uczania praktyka ta została zlikwidowana i nawet na tę niewielką pomoc Ośrodek nie może liczyć. Przez pierwsze kilka lat po likwidacji zatrudnienia etatowego w Ośrodku organi­ zowano dyżury (2 godz. w tygodniu) na zasadzie pracy społecznej byłej pracownicy Ośrodka oraz pomocy pracownicy archiwum naukowego, wyznaczonej przez dyrek­ tora Instytutu. Od czasu przeniesienia pokoju Ośrodka z drugiego piętra Instytutu na parter, w pobliże biblioteki i archiwum Instytutu, raz w tygodniu dwugodzinny dyżur pełniła w nim pracownica archiwum Instytutu, a po uzgodnieniu telefonicznym, in­ formacji udzielała na miejscu kierowniczka ODilE. Niestety, w ramach oszczędno­ ści, w roku akademickim 2009/2010 ograniczono w bibliotece Instytutu liczbę pra­ cowników i archiwistka instytutowa pełni dyżury w bibliotece. W Ośrodku pomaga kierowniczce ODilE dorywczo, w razie istotnej potrzeby. Przedstawione okoliczności spowodowały, że cały okres działalności Ośrodka podzielić można na kilka podstawowych okresów różniących się intensywnością działań, efektami i charakterem pozyskiwanych rezultatów. Zapoczątkowanie prac Ośrodka Początek prac Ośrodka przypadł na lata sześćdziesiąte XX wieku, w którym to okre­ sie Katedra Etnografii UŁ nie prowadziła pracy dydaktycznej. Sytuacja ta pozwoliła na poświęcenie Ośrodkowi szczególnej uwagi. Zgodnie z przyjętym planem działania należało zacząć gromadzić potrzebne dane, z czym wiązały się podstawowe problemy techniczne, jak również sprawa ustalenia zakresu zbieranych informacji oraz techniki ich archiwizowania. Główny problem archiwum stanowił sposób pozyskiwania da­ nych, ich kolekcjonowania, podziału i wreszcie odszukiwania w zbiorze archiwalnym. Organizacja bazy dokumentacyjnej W latach 60. i 70. zarówno muzea, jak i inne instytucje i placówki naukowe gro­ madziły informacje systemem kartotekowym. Dyskusja koncentrowała się wokół kwestii wyboru najlepszych systemów wyszukiwawczych, z czym łączył się pod­ stawowy problem wypracowania systemu klasyfikacji danych, związany nierozłącz­ nie z zakresem przedmiotowym dyscypliny, wyodrębnieniem jej dziedzin i stoso­ wanymi pojęciami. W znanych nam placówkach europejskich panowała ogromna �394 Kronika różnorodność systemów klasyfikacyjnych. Rozpoczęliśmy więc prace nad zasadami tworzenia klasyfikacji, co na gruncie etnologii nie było rzeczą prostą ze względu na zainteresowanie naszej dyscypliny nie tylko człowiekiem i jego zachowaniami, ale także światem wytworów materialnych i niematerialnych jego działalności. Do waż­ niejszych prac z tego okresu należały: w 1970 roku udział pracowniczek Ośrodka w seminariach Ośrodka Informacji Naukowej PAN oraz zapoznanie się z pracami o systemach klasyfikacji i zasadach budowania tezaurusów dyscyplinarnych; w 1971 roku przygotowanie trzech artykułów o potrzebach dokumentacji osią­ gnięć naszej dyscypliny; w 1973 roku udział w pracach sekcji dokumentacji MUNAiE w Chicago; w 1978 roku przejęcie kierownictwa sekcji ds. dokumentacji i informacji KNE PAN, udział w dyskusjach redakcyjnych „Demosu”; w 1980 roku organizacja konferencji KNE PAN; w 1983 roku udział pracownic w kursie OIN PAN; w 1984 roku referat o stosowanej klasyfikacji na kongresie SIEF w Wiedniu; w 1987 roku udział w opracowaniu hasła do „Słownika etnolingwistycznego” pod redakcjąprof. J. Bartmińskiego; w 1989 roku współorganizacja w Toruniu konferencji poświęconej dokumentacji muzealnej; w 1990 roku powielenie opracowanego przez ODilE Słownika kultury material­ nej (rozprowadzanego przez PTL). Kartoteki dokumentacyjne Od początku działalności nawiązano kontakty z Ośrodkiem Informacji Naukowej PAN, Biblioteką Narodową oraz Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Eko­ nomicznej (CINTE), prowadzącymi szkolenia i publikującymi literaturę przedmiotu oraz służącymi fachowym poradnictwem. Pierwsze prace w Ośrodku polegały na założeniu kartotek informujących o pro­ wadzonych w kraju i za granicą pracach badawczych, muzeach etnograficznych, in­ stytucjach naukowych, zespołach folklorystycznych i ich pracownikach, twórcach ludowych itp. Wymagały dotarcia do istniejących źródeł informacji oraz przyjęcia współczesnych sposobów ich przechowywania i wyszukiwania. W założeniach powołania Ośrodka planowano, że stanie się on centralną, ogólno­ polską instytucją udzielającą informacji pomocnych w szeroko pojętej działalności kulturalnej. Jednak już po pierwszych latach działalności przekonano się, że pomimo wysiłków, wiedza o istnieniu Ośrodka i jego możliwościach nie docierała do szero­ kiego kręgu społecznego. Mimo że Ośrodek zgromadził szereg kartotek dokumen­ tujących życie naukowe w dziedzinie etnografii oraz działalność zespołów folklory­ stycznych, rzemieślników i twórców ludowych, po informacje o nich zainteresowani zwracali się przede wszystkim do regionalnych i większych muzeów etnograficz­ nych. Z tego powodu już w początku lat 70. zamknięto kartoteki folklorystyczne, �Kronika 395 ograniczając się do zbierania wiadomości o ruchu naukowym oraz informacji biblio­ graficznych. Działania związane z prowadzeniem kartotek dokumentacyjnych: 19671990 - przygotowanie i publikacja informacji o polskim ruchu naukowym w dziedzinie etnografii w kolejnych rocznikach „Ludu” (t. 54 do 73); 1957-1982 - doktoraty i habilitacje z etnografii i etnologii; 1968- 1970 - prace badawcze prowadzone przez etnografów; 1969- 1973 - festiwale, „dni”, konkursy folklorystyczne; 1970- 1977 - magisteria z etnografii; 1970- 1986 - etnograficzne wystawy czasowe; 1971- 1988 - konferencje naukowe o tematyce etnograficznej; 1975-1977 - polskie etnograficzne wystawy za granicą. Prace bibliograficzne W chwili powołania Ośrodka, PTL przekazał mu notatki z bieżącej bibliografii etnografii polskiej gromadzone przez Bolesława Gawina i do 1960 roku publikowane w „Ludzie”. Stały się one zaczątkiem bibliografii kontynuowanej przez następne lata w Ośrodku. Dane bibliograficzne gromadzono na kartkach katalogowych, wypisując dane z wykazu publikacji zwartych i przeglądu zawartości czasopism publikowanych przez Bibliotekę Narodową. Uzyskane informacje weryfikowano i uzupełniano prze­ glądając roczniki i tygodniki czasopism zamieszczających artykuły interesujące etno­ grafa. Następnie kartki porządkowano zgodnie z przyjętym układem przygotowanych do druku bibliografii, obejmujących kolejne pięciolecia. Po sporządzeniu maszynopi­ su bibliografii, na podstawie szczotki druku sporządzano indeksy - etnogeograficzny i osobowy. Przygotowanie jednego tomu bibliografii zajmowało kilka lat. Pracę uprościło i zintensyfikowało udostępnienie Ośrodkowi przez Katedrę Etno­ grafii UL w roku 1989 komputera, a następnie przystosowanie programu CDS ISIS do tworzenia komputerowej bazy opisów prac etnograficznych. Dzięki temu proces klasyfikacji i wydruku dokonywał się automatycznie. Dodatkowej pracy wymagało wprowadzenie obszerniejszych opisów oraz słów kluczowych oddających zawartość treściową publikacji. Główną troską Ośrodka było zapewnienie ciągłości prac i wystarczających środków na weryfikację biblioteczną, dość pracochłonny wpis poszczególnych not do komputera oraz znalezienie środków na druk kolejnych bibliografii. Ponieważ ostatecznie Ośrodkowi odmówiono środków na publikację bibliografii za lata 1990­ -2000, w oparciu o grant przyznany w wyniku starań prof. B. Kopczyński ej-Jawor­ skiej wprowadzono bazę bibliograficzną do Internetu. Główne dokonania bibliograficzne: 1982 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 1; 1983 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 2; 1986- publikacja bibliografii zawartości „Literatury Ludowej” za lata 1957­ -1985; �396 Kronika 1988 - publikacja bibliografii zawartości „Ludu” załata 1895-1985; 1989 - publikacja bibliografii za lata 1976-1985, udostępnienie komputera PC, adaptacja programu CDS ISIS; 1991 - początek gromadzenia materiałów bibliograficznych z lat 1986-2000; 1993 - publikacja bibliografii załata 1926-1933; 1996 - publikacja bibliografii za lata 1934-1939 oraz za lata 1986-1990; 2004 - opracowanie struktury bazy internetowej, wprowadzenie słów wyszuki­ wawczych, wprowadzenie do bazy danych z 2001 roku; 2005 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2002-2003; 2006 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2004-2006; 2007 - w styczniu - udostępnienie bazy w Internecie. Wybory bibliograficzne dla bibliografii zagranicznych Polskie środowisko etnograficzne utrzymywało współpracę z redakcją między­ narodowego czasopisma abstraktów etnologicznych i folklorystycznych „Demos” (redakcja w Dreźnie, NRD). Między innymi, z ramienia PTL w pracach redakcyj­ nych uczestniczył dr Stanisław Błaszczyk, a z IHKM PAN prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa. W latach 70. przekazano zadanie gromadzenia abstraktów, korektę tłu­ maczeń i korespondencję Ośrodkowi. Średnio wysyłano rocznie około trzydziestu abstraktów (przygotowywano je w języku polskim, tłumaczone były w Dreźnie). Dla potrzeb klasyfikacji opracowano niemiecko-polski słownik słów kluczowych. Waż­ nym zadaniem było opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych słownika słów kluczowych stosowanych w analizie treści pozycji przedstawianych w abstraktach. Współpraca z „Demosem” : 1980 - ankieta muzealna i sporządzenie charakterystyki polskich muzeów do „muzealnego” zeszytu „Demosu”; do 2002 roku udział w zebraniach redakcyjnych „Demosu” : Drezno, Lubiana, Berlin Wschodni, Błażejewko koło Poznania, Drezno, RFN. Po zjednoczeniu Niemiec „Demos” przedstawiający prace tak zwanych demoludów i ZSRR, przestał się ukazywać. Bibliografia IVB W oparciu o przygotowywaną bibliografię bieżącą w Ośrodku opracowywano od roku 1977 wybory do Internationale Volkskundliche Bibliographie, wydawanej najpierw w Szwajcarii, potem w Niemczech Zachodnich, a następnie w Bremie. Po wyzwoleniu krajów bloku sowieckiego redakcję przeniesiono do Tallina w Estonii. Pracownicy Ośrodka brali udział w kolejnych zebraniach redakcyjnych IVB - 1990 Brema, RFN; 1991 Burgerland, Austria; 1992 Zurych, Szwajcaria; 1994 kongres SIEF, Wiedeń, Austria. W zebraniu w 2004 roku nie wzięliśmy udziału ze względu na brak środków. Przesłaliśmy tylko referat opublikowany w „Ludzie” 89, 2005. �Kronika 397 Bibliografia UNESCO W 1971 roku ODilE podjął się redakcji wyborów bibliograficznych dla Section International de Documentation et Information UNESCO, redagującej w Paryżu mię­ dzy innymi Social Science Bibliography/Anthropology. Redakcja ta z czasem prze­ niosła się do London School of Economics, gdzie oprócz corocznego tomu bibliogra­ fii w wersji książkowej zaczęto wydawać bibliografię na CD, a następnie udostępniać ją w Internecie. Z redakcją International Bibliography o f the Social Sciences Ośro­ dek współpracuje do dziś. Należy zaznaczyć, że po roku 2000 Ośrodek dwukrotnie nie dostawał na ten cel rocznych dotacji! W pierwszym roku Ośrodkowi przyszły z pomocą uniwersyteckie ośrodki etnologiczne, opodatkowując się dobrowolnie na rzecz przygotowania bibliografii, w drugim Ośrodek otrzymał jednorazową dotację z Redakcji IBSS, która nie chciała zrezygnować z naszej współpracy. Kartoteki osobowe W 1996 roku sporządzono w Ośrodku dublety kart członkowskich PTL. Zapro­ wadzono ewidencję zmarłych. Rozpisano ankietę osobową wśród pracujących w za­ wodzie absolwentów etnografii. W 1986 roku na zlecenie KNE PAN pozyskano dane statystyczne z GUS z akcji „Magister” i uzupełniono kartoteki. Sporządzono dla KNE PAN analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. Oprócz kartoteki założono teczki osobowe z danymi pozy­ skiwanymi w ramach różnych działań Ośrodka. Po śmierci dr. Jana P. Dekowskiego, w 1988 roku Ośrodek zabezpieczył komple­ towane przez niego materiały do „Słownika zasłużonych etnografów”, który projek­ tował. W 1990 roku, decyzją ZG PTL, przejęła je dr Anna Kowalska-Lewicka. Amerykański słownik antropologów W 1988 roku na zamówienie uniwersytetu w Chicago sporządzono 67 biogramów wybitnych badaczy polskich na polu etnologii, zmarłych przed rokiem 1920. Ze wzglę­ du na rozmiary publikacji tylko trzydzieści z nich redakcja umieściła w International Dictionary o f Anthropologists, New York-London: Garland Publications 1991. Sekcja korespondentów terenowych PTL W 1975 roku, w planie tematu węzłowego (temat 11.1 .IV) została powołana w ra­ mach PTL Sekcja, której celem miało być zorganizowanie siatki korespondentów, mających odpowiadać na przesłane ankiety. Kierownictwo merytoryczne Sekcji ob­ jęła mgr Zofia Neymanowa z Sieradza, natomiast stronę administracyjnąpowierzono Ośrodkowi. Poza sprawami finansowymi Ośrodek zajmował się powielaniem, wysy­ łaniem i ewidencjonowaniem ankiet oraz organizowaniem zjazdów korespondentów. �398 Kronika W 1980 roku przekazano Ośrodkowi kierownictwo Sekcji. Z powodu braku środków finansowych Sekcja decyzją Zarządu Głównego PTL zawiesiła działalność w 1987 roku. Pracowała 12 lat i skupiała od 89 korespondentów na początku, do 137 pod koniec działalności. Archiwum Sekcji zostało przekazane do archiwum PTL we Wro­ cławiu. Odbyły się cztery zjazdy korespondentów: w roku 1976 w Łodzi, w 1977 w Uniejowie, w 1978 w Kaliszu, w 1984 w Łodzi. Bibliograficzna baza internetowa Jak wspomniano, materiały do ostatniego tomu drukowanej bibliografii, obejmu­ jące lata 1986-1990, wprowadzano już do bazy komputerowej programu CDS ISIS przystosowanej do przygotowywania bibliografii przeznaczonej do druku. Podobnie wyglądały zapisy obejmujące lata 1990-2000, z tym że częściowo były one niekom­ pletne, gdyż w latach tych Ośrodek nie posiadał już stałych pracowników. W momencie opracowywania wersji internetowej bazy, opis bibliograficzny roz­ budowano, w związku z czym przekazana do Internetu baza ze wspomnianych lat wymaga niestety pewnych uzupełnień. Redakcje i inne prace organizacyjne Oprócz jedenastu tomów różnego rodzaju bibliografii bieżących i retrospektyw­ nych, Ośrodek zredagował i przygotował do druku dla Ministerstwa Kultury i Sztuki informatory o ośrodkach ginących umiejętności rzemieślniczych w latach 90. XX wieku. Ponadto organizował liczne konferencje i seminaria dotyczące problemów dokumentacji etnograficznej, w tym konferencję poświęconą współczesnym proble­ mom wsi przygotowaną razem z Radą Krajową Towarzystw Regionalnych i Uni­ wersytetem Łódzkim w 1997 roku (referaty drukowane w „Łódzkich Studiach Et­ nograficznych” 37: 1998). Ponadto Ośrodek zorganizował w 1968 roku na terenie łódzkiego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego wystawę połączoną z poka­ zem produkcji tkanin dwuosnowowych. Wystawa była włączona do programu Mię­ dzynarodowego Triennale Tkaniny zorganizowanego przez Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. Odnośnie do prac organizacyjno-redakcyjnych należy także wspomnieć o zgromadzeniu i przetłumaczeniu w latach 1982-1983 artykułów do „polskiego” zeszytu czasopisma „Objets et Mondes” 24: 3-4, 1967, wydawanego przez Musée de 1’Homme w Paryżu. Baza źródłowa Ośrodka Na zakończenie powyższych informacji warto jeszcze dodać, że w wyniku pro­ wadzonych prac, oprócz dokumentów administracyjnych, Ośrodek posiada materiały dokumentujące niektóre etnograficzne konferencje międzynarodowe i krajowe oraz wystawy etnograficzne, bogate materiały do prac klasyfikacyjnych i słownikowych, �Kronika 399 materiały dotyczące historii i przeglądów filmów etnograficznych, prac związanych z wprowadzeniem do programów szkolnych elementów wiedzy etnograficznej (dzie­ dzictwo regionalne) czy akcji opieki nad twórczością i sztuką ludową, wreszcie dane biograficzne o etnografach czy materiały słownikowe. Można je, moim zdaniem, wy­ korzystać w opracowaniach dotyczących historii naszej dyscypliny. Bronisława Kopczyńska-Jaworska PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN, CIESZYN, 14 M A JA 2010 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie. Rozpoczęła je dziekan Wydziału, prof. dr hab. Halina Rusek, witając członków Komitetu. Obrady poprowadził, według wcześniej przyjętego porządku, przewodniczący Komitetu, prof. Aleksander Posem-Zieliński. Podziękował władzom dziekańskim i dyrekcji Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UŚ za zaproszenie KNE, a następnie usprawiedliwił nieobecnych członków Komitetu: Michała Buchowskiego, Jolantę Kowalską, Piotra Kowalskiego, Sławoja Szynkiewicza, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia. Posiedzenie było poświęcone trzem zespołom zagadnień: prezentacji komunika­ tów, wypracowaniu stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych, nie­ zbędnego do syntetycznej oceny polskiej humanistyki w ramach zadania Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze i Sztuce PAN, oraz prezentacji wnio­ sków wynikających z przeprowadzonej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształ­ cenia etnologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004-2009”. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o sytuacji w PAN, o pracach nad nową ustawą o PAN, szczególnie o dalszym statusie komi­ tetów, a także o reformie nauki i ustawie o tytułach naukowych. Prof. Posem-Zie­ liński przedstawił też założenia organizowanej przez Komitet konferencji „Rozwój a kultura”. Następnie prof. Lech Mróz omówił przygotowania do jubileuszu 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i połączonych z tymi obchodami przedsięwzięć: konferencji „Antropologia sąsiedzka”, wystawy „Etnologia warszaw­ ska po 75 latach” i studenckiej wystawy w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Z kolei prof. Władysław Baranowski poinformował o konferencji „Antropologia miasta” w Łodzi, a prof. Katarzyna Kaniowska o konferencjach studenckich: „Etycz­ ne problemy badań terenowych” i „Jakiej antropologii oczekujemy”. W nawiązaniu do tej ostatniej informacji, prof. Posem-Zieliński wspomniał o podobnej sesji orga­ �400 Kronika nizowanej niegdyś przez archeologów i zaproponował, aby w przyszłości zaplanować konferencję traktującą o tym, czego inne dyscypliny oczekują od nas. Następnie poru­ szono kwestię wydawnictw: prof. Ryszard Vorbrich apelował o składanie materiałów do serii PTL „Prace Etnologiczne”, a prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała 0 powołaniu dr Natalii Bloch na nowego sekretarza „Ludu” oraz o dotacji (25.000 zł) otrzymanej na kolejny, 94. tom tego czasopisma (dziesięć arkuszy w tym tomie stano­ wić mają materiały z konferencji Komitetu na temat globalizacji). W dyskusji rozwa­ żano kwestię, czy poszczególne tomy „Ludu” mogą być tematyczne oraz techniczne problemy związane z recenzowaniem artykułów nadsyłanych do redakcji „Ludu”. Podejmując drugie, przewidziane porządkiem obrad, zagadnienie, przewodniczą­ cy Komitetu podkreślił konieczność wypracowania stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych. Poinformował, że istnieje projekt opublikowania zgro­ madzonych materiałów całego Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze 1 Sztuce PAN. Zwrócił uwagę, że taka publikacja będzie traktowana jako wizytówka nauk humanistycznych. Dla nauk etnologicznych zarezerwowano około ośmiu stron tekstu. Przewodniczący dodał, że nieco zmodyfikował - w stosunku do pierwowzoru - ankietę, którą rozesłał w celu pozyskania danych. Tekst, który zamierza przygoto­ wać w oparciu o otrzymane materiały, będzie traktował o stanie badań w etnologii. Przedstawił 9-punktowy konspekt tego opracowania: 1. ewolucja od etnografii do antropologii. Sytuac ja strukturalna, miejsce etnologii w zespole nauk. Zakres przedmiotowy badań (terytorialny, merytoryczny, refleksja teoretyczna a badania empiryczne), badania jakościowe - przesuwanie się przed­ miotu zainteresowań od „tradycyjnej” kultury wsi do nowych obszarów, na przykład miasta czy Internetu; 2. związki interdyscyplinarne - etnologia i antropologia jako nauki społeczne i humanistyczne, związki z muzealnictwem, religią, sztuką, historią, literaturą, antropologizacja nauk pokrewnych (banalizacja, ale też rozszerzenie współpracy): re­ fleksja antropologiczna i zapożyczanie metod etnologicznych przez inne dyscypliny, ambiwalentne relacje między kulturoznawstwem a antropologią kulturową; 3. kulturotwórcza rola etnologii (ochrona materialnego i niematerialnego dzie­ dzictwa, rozbudzanie tożsamości narodowej, edukacja regionalna, ochrona pamięci kulturowej); 4. najważniejsze osiągnięcia poszczególnych ośrodków w zakresie badań w ostat­ nich pięciu latach (nad Poloniąi Polakami w innych krajach, transformacją od 1989 r., życiem codziennym, antropologią miasta, problemami regionalnymi, uchodźcami w Polsce); 5. popularyzacja wiedzy (ochrona dziedzictwa w muzeach, ekspertyzy, wystawy, publikacje antropologiczne w przekładach, szkoły letnie, konferencje interdyscypli­ narne, udział w mediach, ścieżki edukacji regionalnej, edukacja etnologiczna dla in­ nych kierunków, współpraca z instytucjami samorządowymi, muzealnymi); 6. analizowane i pożądane kierunki badań (studia nad nową Europą, migracjami, uprzedzeniami, antropologia polityczna, antropologia rozwoju, antropologia stoso­ wana, antropologia biznesu, zarządzania, antropologia edukacji, antropologia tury­ styki); �Kronika 401 7. przeszkody i bariery rozwoju: finansowe, organizacyjne (słaby udział w więk­ szych grantach i publikacjach z „pierwszej linii”); 8. środki na realizację badań (granty: promotorskie, indywidualne, krajowe); 9. formy współpracy z zagranicą (zbyt mało konferencji międzynarodowych or­ ganizowanych w kraju, słaba obecność na konferencjach zagranicznych, mało pro­ jektów zagranicznych). W konkluzji prof. Posem-Zieliński stwierdził, że po przygotowaniu opracowania zostanie ono rozesłane członkom Komitetu. W ostatniej części posiedzenia zespół ekspertów wyłoniony przez Komitet, w składzie: prof. prof. Aleksander Posem-Zieliński, Zygmunt Kłodnicki, Lech Mróz, Ewa Nowina-Sroczyńska i Czesław Robotycki, zaprezentował swoje wnioski wyni­ kające z przeprowadzonej ekspertyzy na temat praktyki kształcenia etnologicznego, po czym nastąpiła dyskusja. W ramach wolnych głosów i wniosków, prof. Kaniowska wystąpiła z inicjatywą, aby kolejne posiedzenie Komitetu poświęcić kwestii kształ­ cenia na poziomie doktoranckim i zaproponowała, że przygotuje materiał wprowa­ dzający do dyskusji; stąd prośba do zebranych o dostarczenie odpowiednich danych na ten temat, jeżeli podjęta będzie ta problematyka. Prof. Lech Mróz dodał, że jednym z tematów do dyskusji powinna być też kwe­ stia powstawania nowych ośrodków etnologicznych, a prof. Zbigniew Jasiewicz pod­ kreślił, że trzeba się zastanowić, jak tym nowym ośrodkom pomóc. Zamykając zebranie przewodniczący obiecał, że najbliższe posiedzenie będzie poświęcone sygnalizowanym wyżej zagadnieniom. Ryszard Yorbrich PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN, PO ZNA Ń, 21 PAŹDZIERNIKA 2010 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Otworzył je przewodniczący KNE, prof. Aleksander Posem-Zie­ liński, usprawiedliwiając nieobecnych członków Komitetu: prof. prof. Czesława Robotyckiego, Jana Swięcha, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia, następnie poprowadził je według wcześniej przyjętego porządku. Posiedzenie zostało podzielone na trzy części. Pierwszą poświęcono aktualnym problemom środowiska, w tym komunikatom, sprawom bieżącym Komitetu, infor­ macji o sytuacji w PAN, Wydziale I PAN i w innych ośrodkach organizacji nauki, na tle reformy nauki, oraz sprawozdaniu z przebiegu Interkongresu Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Turcji. �402 Kronika W ramach komunikatów przekazano informacje o zakończonych i będących w toku habilitacjach (J. Kajfosza, D. Demskiego, K. Marciniak, M. Trojana, D. Czai) oraz o wszczętych procedurach profesorskich (J. Tokarskiej-Bakir, A. Wieczorkie­ wicz, I. Kabzińskiej). Następnie prof. Ryszard Vorbrich omówił program konferencji „Rozwój a kultura” organizowanej przez KNE w Ośrodku Konferencyjnym w Będlewie koło Poznania. Powiadomiono zebranych o zaszczytnych funkcjach i wyróżnieniach członków Komitetu: prof. Michała Buchowskiego, który został wiceprzewodniczącym World Council of Anthropological Associations, prof. Doroty Simonides, która została nagrodzona „Śląskim Szmaragdem”, prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego, który został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a także o jubileuszach człon­ ków Komitetu: prof. prof. Henryka Zimonia, Zygmunta Kłodnickiego i Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Następnie omówiono przebieg naboru na studia w poszczególnych ośrodkach et­ nologicznych. I tak, w Toruniu przyjęto 60 osób na pierwszy stopień studiów oraz 36 na drugi stopień (W. Olszewski); w Gdańsku 60 na pierwszy stopień (W. Bęben); w Poznaniu 70 (pierwszy) i 36 (drugi); w Łodzi 96 (pierwszy) i 28 (drugi), maleje za­ interesowanie studiami wieczorowymi (W. Baranowski); w Warszawie 45 (pierwszy) i 29 (drugi), na niestacjonarne 39 (pierwszy) (L. Mróz); w Cieszynie 75 (pierwszy) i 25 (drugi), nie ma studiów niestacjonarnych i doktoranckich (Z. Kłodnicki); we Wrocławiu około 40 osób na studia dzienne, prowadzenie zaocznych nie opłaca się (A. Paluch). Poinformowano także o kategoriach (pierwszej i drugiej) przyznanych poszczegól­ nym placówkom etnologicznym po ocenie parametrycznej. W dyskusji poruszano mię­ dzy innymi to, że nowa ocena parametryczna nie jest korzystna dla nauk humanistycz­ nych, podobnie jak preferowanie publikacji w języku angielskim, postulowano także potrzebę zmiany „filozofii punktowania” publikacji. Podniesiono także problem stu­ diów doktoranckich, czyli studiów trzeciego stopnia na etnologii. Studia takie funkcjo­ nują w kilku ośrodkach. Na UMK sąto studia wydziałowe, a doktoranci mają stypendia rotacyjne (W. Olszewski); naUAM przyjęto dwie osoby, ogółem jest 12-13 doktoran­ tów, powołano też studia zaoczne płatne (1.500 zł za semestr) (M. Buchowski); na UŁ na studiach wydziałowych studiuje 19 osób, istnieje tendencja do przyjmowania jak największej liczby kandydatów (W. Baranowski); na UW na studiach wydziałowych jest 12 osób, brak stypendium na pierwszym roku i brak pracy po studiach nie zachę­ ca do ich podejmowania (L. Mróz); w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN nabór kandydatów trwa od dwóch lat, a studia są płatne. W dyskusji prof. Posem-Zieliński podkreślił, że korzystne jest kształcenie nowych kadr, ale problemem pozostają dla instytutów koszty, które generują doktoranci i to, kto je ma pokrywać. Kolejną kwestią, o której informowano były granty. Stwierdzono, że do granto­ wej komisji archeologiczno-etnologicznej trafiają także wnioski z innych dyscyplin, mające walor etnologiczno-antropologiczny, co powoduje zagęszczenie puli granto­ wej i konkurencję dla naszych wniosków. W dyskusji wspomniano o sprawie lokalu dla komisji grantowej (R. Vorbrich) oraz powiadomiono o przyznaniu trzech grantów Instytutowi im. O. Kolberga. �Kronika 403 Na zakończenie przekazano komunikaty o interesujących konferencjach: dedy­ kowanej P. Szackiemu - w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie; poświęconej C. Levi-Straussowi; na temat antropologii miasta - w Łodzi; konferen­ cji PTL „Antropologia podróżowania” - w Toruniu; „Obcy w karykaturze” - w War­ szawie; Szkole letniej połączonej z jubileuszem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Z bieżących spraw Komitetu omówiono przede wszystkim kwestię wydawnictw. Poinformowano o wydaniu pierwszego tomu materiałów z konferencji „Antropolo­ gia polityki i polityka w antropologii” (red. M. Drozd-Piasecka i A. Posem-Zieliński, Warszawa 2010) oraz o stanie prac redakcyjnych nad drugim tomem materiałów z tej konferencji. Ponadto przekazano informację o ukazaniu się materiałów z konferencji Komitetu na temat globalizacji w 94. tomie „Ludu” (czasopismo otrzymało środki na dodatkowe siedem arkuszy). W dyskusji mówiono o tym, że zaprojektowanie ko­ lejnego tomu tematycznego „Ludu” nie jest łatwe, bo nadsyłane teksty nie spełniają stawianych wymogów. Zasygnalizowano też, że na UJ powstała praca licencjacka na temat „Ludu”. Prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała o projektowanej konferencji Ko­ mitetu poświęconej zagadnieniom z zakresu antropologii medycznej, która odbędzie się w Będlewie w 2011 roku. Będzie to druga konferencja Komitetu, bo wcześniej, także w Będlewie, odbędzie się sesja międzynarodowa organizowana przez Komisję do Badania Wschodu KNE i Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK. Przechodząc do kolejnego punktu programu, przewodniczący przedstawił krótko aktualną sytuację w PAN i stwierdził, że Komitet winien funkcjonować według do­ tychczasowych zasad do 31 grudnia, czyli do przyjęcia nowych procedur i urucho­ mienia wyborów. Stąd nie ma jasności, czy będzie mogło odbyć się przyszłoroczne, wiosenne posiedzenie plenarne Komitetu, planowane w Gdańsku w Zakładzie Etno­ logii. Przewodniczący dodał, że w projekcie nowej ustawy o PAN wstrzymano próby ograniczenia liczby komitetów - mają one pełnić funkcje eksperckie, pozostawiono oddziały, będzie funkcjonował dawny podział członków PAN, ale dodatkowo zo­ stanie wprowadzone rozgraniczenie na członków-seniorów i członków, przy czym funkcje w PAN będą mogli sprawować tylko członkowie „juniorzy”. Projektuje się także wprowadzenie rad kuratorów dla instytutów, nie rozstrzygnięto jednak, kto bę­ dzie wchodził w ich skład. Nowością jest utworzenie Akademii Młodych, składającej się z naukowców do 38. roku życia, wybieranych na jedną kadencję. Wprowadzono zmiany organizacyjne: z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej i Zakładu Kra­ jów Pozaeuropejskich utworzono Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Oriental­ nych PAN. Przewodniczący poinformował także, że zostanie wybrany nowy skład Centralnej Komisji na lata 2011-2012, ale zasady jej działania w tym okresie będą takie, jak dotychczas. Następnie prof. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z Interkongresu Między­ narodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) w Beka w Tur­ cji, zatytułowanego „Na rozdrożu cywilizacji”, podczas którego wygłosił referat. Ze względu na wysoki koszt, liczba uczestników była ograniczona. Referaty wygła­ �404 Kronika szano w kilku sesjach, ale poziom prezentacji był dość niski. Przeważała tematyka Bliskiego Wschodu - problemy globalizacji, migracji. Referaty dotyczyły głównie etniczności, globalizacji, praw człowieka i tubylczości. Można było zauważyć, że mniejszym zainteresowaniem cieszą się gender studies, studia etnohistoryczne czy z problematyki ekologicznej. Następny interkongres jest planowany w 2011 roku w Perth w Australii, a pełny kongres Unii w 2012 roku w Manchesterze w Wielkiej Brytanii. Natomiast kongres SIEF odbędzie się w 2011 roku w Lizbonie. W części drugiej posiedzenia odbyły się prezentacje przebiegu i rezultatów dwóch przedsięwzięć badawczych. Prof. Zbigniew Jasiewicz wprowadził zebranych w szcze­ góły projektu „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII w. do 1918 r.)”, realizowanego w ramach grantu KBN. Podał kilka powodów zajęcia się tym tematem: rozwój poszczególnych ośrodków etnologicznych i tworzenie się no­ wych, rozwój instytucjonalny etnologii, zwiększenie liczby studentów na tym kierun­ ku, konieczność popularyzacji wiedzy o podstawach etnologii i antropologii kulturo­ wej, globalizacja nauki i poszukiwanie miejsca dla naszej dyscypliny. Dodatkowym motywem było to, że sam wykładał historię etnologii. Sieci poszukiwań zostały szero­ ko zarzucone w kilku kierunkach: objęły między innymi analizę zjawisk etnicznych, opisy i interpretację kultur i ludów pozaeuropejskich, przedstawienie rozwoju kultury ludowej czy próby ukazania innych niż lud warstw narodu. Dwa wątki szczególnie zafascynowały prof. Jasiewicza: początek ośrodka wileńskiego oraz rola kobiet w et­ nologii polskiej. Rezultatem prac będzie monografia zgłoszona do publikacji w ramach serii „Prace KNE PAN”. Dziękując prelegentowi, przewodniczący wyraził nadzieję, że Komitet otrzyma środki na publikację tego tomu. Z kolei o Centrum Badań Migracyjnych UAM mówił dr hab. Jacek Schmidt, któ­ ry wymieniając powody jego powstania wskazał między innymi na tradycje poznań­ skie w zakresie badań migracji (chociaż podkreślił, że prym w tym względzie wiodą Warszawa i Kraków) i brak takiego ośrodka badawczego w Poznaniu. Utworzenie tej placówki jest próbą zintegrowania środowiska badaczy z zachodnich rejonów Polski, zajmujących się migracjami. Centrum jest placówką ogólnouniwersytecką z siedzibą w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, skupia 30 członków z pięciu wydziałów UAM i sześciu różnych dyscyplin, ale także osoby z zewnątrz. W skład rady programowej wchodzą profesorowie: Aleksander Posem-Zieliński, Michał Buchowski, Werner Schiffauer i Jan Sandorski. Cele Centrum to: 1. integracja roz­ proszonych działań, wymiana doświadczeń, aplikacja o fundusze; 2. informacyjny, założenie strony internetowej, wymiana informacji o konferencjach, założenie subbiblioteki; 3. badawczy - prace badawcze będzie prowadził zespół (także obcokra­ jowcy z Włoch, Niemiec i USA) z dużym doświadczeniem, również w pozyskiwa­ niu grantów indywidualnych, ale priorytetem będą granty zespołowe. Dr hab. Jacek Schmidt mówił o zrealizowanych pracach, wdrożonych projektach, zainteresowaniu władz samorządowych badaniami, o zajęciach dydaktycznych, a także o planach utworzenia filii Centrum we Frankfurcie nad Odrą. W ramach trzeciej części zebrania (wolne głosy i wnioski), głos zabrała prof. Katarzyna Kaniowska, która zastanawiała się, czy nie byłoby zasadne omówić na następnym posiedzeniu Komitetu zagadnień studiów doktoranckich. Zaznaczyła, że �Kronika 405 wie, iż nasze środowisko doktorantów oczekuje wsparcia i pomocy w tym zakresie. Na takie spotkanie należałoby przygotować wystąpienia na temat studiów doktoran­ ckich, które byłyby podstawą do dyskusji. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował, aby - ze względu na koń­ czącą się kadencję KNE - do tematu studiów doktoranckich powrócić po wyborach, na początku nowej kadencji. Ryszard Vorbrich K O N FEREN CJA „ETHICS, HEALTH CARE A N D A N TH R O PO LO G Y ”, A M STERD A M , 10 G RU D N IA 2010 Konferencję zorganizowała redakcja holenderskiego czasopisma poświęconego spo­ łecznym i kulturowym aspektom zdrowia, choroby oraz ochrony zdrowia „Medische Antropologie”, ukazującego się od 1989 roku. Jego redaktorem naczelnym jest jeden z najbardziej znanych antropologów medycznych w Europie, profesor Sjaak van der Geest. Spotkanie miało charakter interdyscyplinarny. Brali w nim udział antropolodzy, filozofowie, etycy oraz przedstawiciele biomedycyny (niektórzy również z przygo­ towaniem antropologicznym), przede wszystkim z Holandii, ale również z Niemiec i Bangladeszu. Teksty wszystkich prezentacji były dostępne uczestnikom przed spo­ tkaniem; referenci krótko streszczali swoje prace, a następnie szczegółowo je dysku­ towano. Po uwzględnieniu uwag i komentarzy artykuły zostaną opublikowane w ko­ lejnym numerze „Medische Antropologie”. Wyodrębniono trzy tematyczne panele: etyka ochrony zdrowia - perspektywa medyczna i etyczna, etyka ochrony zdrowia - perspektywa antropologiczna, etyka w badaniach antropologii medycznej. W ramach dwóch paneli poświęconych etyce służby zdrowia prezentowano przede wszystkim wyniki badań prowadzonych w Europie. Antropolożka z Norwegii, El­ len Kristvik (Akershus University Hospital, Lorenskog), podjęła kwestię wyrażania przez pacjenta zgody na terapię. W społeczeństwie zachodnim bardzo dużą wagę przypisuje się autonomii człowieka oraz możliwości decydowania o samym sobie. W kontekście ochrony zdrowia niesie to ze sobą zagrożenie, że lekarze zbyt często oddają decyzję o dalszym postępowaniu pacjentowi, który nie posiada przecież wie­ dzy i doświadczenia lekarskiego. Elleke Landeweer, filozofka z EMGO Institute for Health and Care Research w Uniwersytecie Medycznym w Amsterdamie, omówiła zagadnienia przymusu stosowanego wobec pacjentów oddziałów psychiatrycznych, z uwagi na bezpieczeństwo personelu, oraz związane z tym dylematy moralne. Janus Oomen, lekarz z wykształceniem antropologicznym, skupił się na problemie błędów lekarskich, starając się wyróżnić rodzaje krzywd wyrządzonych przez lekarzy: nie­ zamierzone, nieuniknione oraz takie, których można było uniknąć. Omawiano także �406 Kronika problemy etyczne pojawiające się przy sprawowaniu opieki nad nastoletnimi matkami oraz związane z programami prewencji upadków wśród osób starszych. Opisano toczą­ cą się obecnie w Holandii publiczną dyskusję wokół etycznie istotnych tematów sztucz­ nego zapłodnienia oraz eutanazji. Podjęto również temat zarządzania służbą zdrowia, wskazując na konieczność ciągłego balansowania między dobrem pacjenta a interesem placówki. Freerk Heule, emerytowany lekarz i antropolog, omówił działania fundacji pomagających realizować marzenia terminalnie chorych dzieci, które określa jako in­ stytucjonalizację społecznej potrzeby rekompensaty. Klaartje Klaver z Uniwersytetu w Tilburgu zajęła się kwestiami teoretycznymi i, posługując się koncepcją habitusu Pierre’a Bourdieu, zaprezentowała dane z badań nad opieką szpitalną w Holandii. W tej grupie tylko dwie prezentacje odnosiły się do badań spoza zachodniego kręgu kulturowego. Jedna z nich pokazywała, na przykładzie leczenia gruźlicy w In­ diach, nieadekwatność standaryzacji terapii leczniczych wypracowanych na gruncie euroamerykańskiej biomedycyny. Natomiast Lianne Holten, położna i antropolożka, która pracowała i prowadziła badania w Mali, wskazała, że w krajach, gdzie roz­ winięta jest medycyna tradycyjna, wysiłki czynione na rzecz jej zastąpienia przez biomedycynę są skazane na niepowodzenie. Jej zdaniem, dla dobra pacjentów ko­ nieczny jest dialog między różnymi medycynami i ich integracja. Wystąpienia dotyczące etyki badań z zakresu antropologii medycznej zwracały uwagę na konieczność prowadzenia stałej refleksji nad działaniami badacza. W inte­ resujący sposób ukazano, że kodeksy etyczne stworzone w Europie i Stanach Zjed­ noczonych nie sprawdzają się w innych kontekstach kulturowych, co podważa zasad­ ność oceniania projektów badawczych przez komitety etyczne. Sjaak van der Geest zaapelował do etyków o większe zaufanie do antropologów, którzy znając kulturowe i społeczne uwarunkowania miejsca, w którym prowadzą badania, są najbardziej kompetentni do oceny etyczności swoich działań. W kolejnych prezentacjach stawia­ no również pytanie: „czy kodeksy etyczne mogą podróżować?”. Na koniec zabrała głos specjalistka zdrowia publicznego, Prisca Zwanikken, z komitetu Royal Tropical Institute w Amsterdamie zajmującego się analizą projektów antropologicznych pod względem ich etyczności. Rozważa on wprowadzenie w przyszłości procedur zasię­ gania opinii „lokalnych autorytetów”, w celu dostosowania stawianych badaczowi wymagań etycznych do miejscowych uwarunkowań. Interdyscyplinarne seminaria, podczas których spotykają się reprezentanci róż­ nych perspektyw badawczych i naukowych, mają dużą wartość dla antropologów, gdyż ukazują nam inne punkty widzenia, a to umożliwia pogłębienie naszego inter­ pretowania rzeczywistości. Szczególnie znaczenie ma uwrażliwienie antropologów na etyczne aspekty naszych badań w obrębie systemów ochrony zdrowia i opieki medycznej. Z drugiej strony, etycy oraz lekarze, zapoznając się z wynikami badań antropologicznych prowadzonych w społecznościach pozaeuropejskich, mogą ła­ twiej zauważać kulturowe uwarunkowanie potrzeb zdrowotnych oraz weryfikować założenia swoich dyscyplin dotyczące uniwersalności zasad moralnych. Anna Helena Wądołowska �Kronika 407 KO N FEREN CJA „RO ZW ÓJ A KULTURA. PER SPEK TY W Y POZNAW CZE I PR A K TY CZN E” , BĘDLEW O , 21-23 PAŹDZIERNIKA 2010 Zagadnienia rozwoju i postępu należą do wiodących w światowej antropologii, zwłaszcza w ujęciu postkolonialnym. Polska - po włączeniu w struktury unijne zasiliła grono państw świadczących pomoc rozwojową krajom uważanym za mniej uprzywilejowane. Tym bardziej działania podejmowane w zakresie polityki rozwo­ jowej powinny stać się przedmiotem namysłu i debaty z udziałem nie tylko antro­ pologów, ale i badaczy z innych dyscyplin. Temu celowi służyła trzecia już z cyklu będlewskich konferencji. W organizacji tego przedsięwzięcia siły połączyły trzy ośrodki etnologiczne: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Insty­ tut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Pozna­ niu1. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny i zgromadziła, oprócz antro­ pologów - socjologów, politologów, prawników, filozofów, historyków, geografów i misjologów, wśród których byli również praktycy w zakresie pomocy rozwojowej. Wygłosili oni łącznie ponad 30 referatów. Pierwsza sesja plenarna, otwierająca konferencję, nosiła tytuł „Perspektywy rozwoju w ujęciu historycznym i antropologicznym”. W tej części obrad wystąpiło trzech prelegentów. Wątkiem przewodnim referatów był problem samego pojęcia rozwoju, tak w perspektywie historycznej, jak i antropologicznej. Karol Piasecki dokonał analizy zagadnienia rozwoju, łącząc ujęcia adaptacji biologicznej i kultu­ rowej. Argumentował, że główny problem badawczy tkwi w zbyt wąskim rozumie­ niu niezwykle istotnego komponentu definicji rozwoju, jakim jest pojęcie adaptacji biokulturowej. Prelegent rozważał zależności pomiędzy wzrostem a zmniejszaniem się poziomu skomplikowania systemów biokulturowych i wskazywał na różne kon­ sekwencje tych procesów, w tym poznawcze. Referat Ryszarda Vorbricha dotyczył zagadnienia rozwoju w kontekście globalizacji i zmian społeczno-kulturowych we współczesnej Afryce. Od wielu lat ważnym pojęciem jest tu „agent kontaktu”, który we współczesnej formie jest przedstawiany jako „agent rozwoju”. Prelegent zdefi­ niował go jako osobę, która partycypuje w dwóch (lub więcej) kulturach i z racji swej kluczowej pozycji w strukturach społecznych, politycznych czy ekonomicz­ nych, odgrywa istotną rolę w procesie rozwoju grupy i regionu, głównie jako po­ średnik w transferze idei, dóbr materialnych i technologii. W ostatnim referacie w tej sesji, przygotowanym przez Helenę Patzer i Agatę Hummel, analizie zostały poddane powiązania pomiędzy antropologią a rozwojem społecznym. Autorki argumentowa­ ły, iż antropologia jako dyscyplina nauki zaangażowana była od samego początku 1Te trzy ośrodki organizują corocznie konferencję w Będlewie koło Poznania, od 2008 r. Wcześniej miały miejsce dwa takie spotkania: „Komunikacja i dialog kultur” (13-15.06.2008 r.) oraz „Antropolo­ gia polityki i polityka w antropologii” (18-20.05.2009 r.). �408 Kronika swego istnienia - w sposób mniej lub bardziej świadomy - w rozwój i sprawowanie władzy, tak w kontekście kolonialnym, jak i postkolonialnym. Dziś, by nie powielać błędów przeszłości, systematycznie i kompleksowo buduje ona nową subdyscyplinę - antropologię rozwoju, zainteresowaną takimi zagadnieniami, jak zrównoważony postęp, kolonializm oraz neokolonializm, imperializm (w tym kulturowy), Trzeci Świat oraz relacje Północ - Południe. Dyskusja w drugiej sesji plenarnej, zatytułowanej „Perspektywy rozwoju w uję­ ciu filozoficznym, prawnym i misjologicznym”, koncentrowała się wokół relacji obcy - tubylec i dotyczyła wystąpień trzech prelegentów. W wygłoszonych refera­ tach Jarosław Różański i Wojciech Bęben zwrócili uwagę na sposób prowadzenia ewangelizacji, zadając pytanie, czy winna nią kierować zasada inkulturacji czy też inkorporacji. Ta pierwsza rozumiana jest jako swoiste prawo (a nie ustępstwo ze strony Kościoła) kultury do uszanowania jej wartości i promowanego stylu życia, jeśli nie są one sprzeczne z Ewangelią. Jej podstawowym mankamentem wydaje się fakt, że to obcy przeprowadza swoistą selekcję kultury tubylczej, nie do końca ją rozumiejąc. Powinien to raczej robić człowiek wychowany w danej kulturze, który potrafiłby dokonać trafnej jej interpretacji. Inkorporacja zaś dotyczy całości kultury, co może być trudne do zaakceptowania przez Kościół, jako że nie wszystkie elemen­ ty tubylcze są zgodne z jego naukami (na przykład poligynię można przemilczeć, ale zabijanie bliźniąt już nie). Drugi wątek dyskusji dotyczył kwestii praw ludności tubylczej w kontekście świadczonej jej pomocy. Zwracano uwagę, że definicje praw­ ne są oderwane od złożonej i pełnej niuansów rzeczywistości. Trudno więc w tej sytuacji stworzyć uniwersalnie dobre prawo, które można by stosować w praktyce. Jako przykład prelegent - Aleksander Posem-Zieliński - wskazał sytuację Mapuchów z Chile. Mieszkając na swoich terenach, definiowani są jako tubylcy i z tego tytułu przysługuje im prawo do pomocy. Kiedy jednak migrują za pracą do dużych miast, tracą status tubylca. Wątkiem przewodnim trzeciej sesji plenarnej - „Rozwój w doświadczeniach Ja­ ponii” - były przemiany japońskiej gospodarki oraz bezpośrednio z nimi związane zmiany społeczne i kulturowe, które przybliżyło słuchaczom dwoje gości z Japonii. Mayumi Sekizawa z National Museum of Japanese History w Tokio nakreśliła obraz skutków nagłego rozwoju ekonomicznego po II wojnie światowej, ze szczególnym uwzględnieniem przemian z lat 50. XX wieku. Doprowadziły one do gwałtowne­ go spadku produkcji rolnej, zaniku społeczności typu wiejskiego w niektórych re­ gionach, a zarazem do rozwoju osad typu miejskiego i wzrostu liczby robotników w ośrodkach wielkoprzemysłowych. Jedną z przemian, dobitnie zaakcentowanych przez Sekizawę, było pojawienia się nowego modelu rodziny - nielicznej, miesz­ kającej z dala od żyjących przodków oraz towarzyszące temu zjawiska alienacji, niskiej samooceny i problemy osobowościowe. Z kolei Takanori Shintani z Kokogakuin University w Tokio skupił się na przemianach dokonujących się w zakresie tradycyjnych upraw ryżu. Zwrócił uwagę na fakt, iż proces mechanizacji prac rol­ nych doprowadził do zintensyfikowania kultur rolnych, ale równocześnie do indy­ widualizacji rolnictwa. Wraz z wprowadzeniem na szeroką skalę maszyn, utraciły rację bytu działania wspólnotowe i rytuały religijno-magiczne mające dotąd istotne �Kronika 409 znaczenie scalające społeczności wiejskie. Pojawiły się ponadto nieznane wcześniej problemy związane z dziedziczeniem areałów rolnych, masowymi migracjami do miast i ośrodków przemysłowych, starzeniem się społeczeństwa oraz przerwaniem więzi międzypokoleniowych. Wieńczące sesję wystąpienie Jacka Splisgarta stanowi­ ło uzupełnienie dwóch poprzednich referatów. Nakreślił on tło przemian japońskiej gospodarki od połowy XIX wieku do dziś - „otwarcie się” Japonii na idee, nowinki techniczne, a co za nimi idzie wpływy Zachodu. Jednakże zarówno ideologie, jak i technologie zostały w znacznym stopniu przetworzone na rodzimym gruncie i pod­ dane wnikliwej refleksji. Kanwą dla rozważań referenta stał się model rodziny japoń­ skiej przekształcający się z rodziny wielopokoleniowej w nuklearną, z ograniczoną liczbą potomstwa. Tematyka podjęta przez referentów została przyjęta z zaintereso­ waniem przez uczestników konferencji, czego wyrazem była ożywiona dyskusja. Dalsze obrady miały miejsce już w sekcjach. Dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Afryce i Azji” zgromadziła aż siedmiu prelegentów, którzy podjęli zagad­ nienie rozwoju na przykładzie projektów realizowanych w państwach afrykańskich (w Nigerii, Kongo, Tanzanii oraz w Kraju Dogonów w Mali) i azjatyckich (w diaspo­ rze tybetańskiej w Indiach oraz w Tadżykistanie). Wszystkie te wystąpienia łączyła osoba beneficjenta pomocy rozwojowej - zwykle postrzeganego przez instytucje po­ mocowe w kategoriach podporządkowania - traktowanego tu jako sprawczy pod­ miot. Krzysztof Trzciński zwrócił uwagę na istnienie lokalnych koncepcji rozwoju, dostosowanych do rzeczywistości i potrzeb tych, których nazywa się beneficjentami. Uczynił to na przykładzie nigeryjskiego myśliciela politycznego i społecznego Claude’a Ake i jego koncepcji rozwoju powiązanego z demokracją, na przykładzie utopii agrarnej. Koncepcja ta zakładała między innymi realizowanie projektów krótkoter­ minowych na poziomie wsi, decyzyjność samych beneficjentów oraz uniezależnienie od pomocy zewnętrznej. Jacek Łapott poruszył kwestię zmiany kulturowej wywoła­ nej rozwojem turystyki, i podejmowanych przez niektórych Dogonów prób oporu wobec niej. Natomiast Lucyna Tumanowicz ukazała sprawczość dzieci ulicy z tanzańskiej metropolii, które stosują szereg strategii mających na celu zawłaszczenie przestrzeni i generowanie dochodu - w tym ujęciu dziecko jawi się jako równy do­ rosłym żywiciel rodziny. Rafał Beszterda przedstawił działania podejmowane przez mieszkańców Kinnauru z północnych Indii w obliczu projektu budowy hydroele­ ktrowni w ich regionie, które świadczą o świadomym i umiejętnym wykorzystywaniu pomocy państwa, na przykład poprzez uzyskiwanie rekompensat za zniszczoną przez niefortunną realizację projektu rozwojowego drogę, co uniemożliwiało transport ja­ błek na sprzedaż. Natalia Bloch zwróciła uwagę, że pomoc rozwojowa świadczona grupom postrzeganym jako nieuprzywilejowane - jak na przykład uchodźcy tybetań­ scy w Indiach - może prowadzić do zmiany relacji zależności w kontaktach z lokalną ludnością. Dochodzi do sytuacji, gdy goście i gospodarze zamieniają się miejscami, co z kolei stanowi źródło napięć i potencjalnych konfliktów. Anna Cieślewska omó­ wiła współwystępowanie różnych form samorządności na przykładzie organizacji wioskowych w okręgu szarabadzkim w Tadżykistanie, zarówno tych nowoczesnych, mających być agentami rozwoju demokracji, jak i tradycyjnych, od dawna istnieją­ cych na tym obszarze. Z kolei Andrzej Nowak, zadając przewrotne pytanie: „Czy �410 Kronika Kongo istnieje?”, zwrócił uwagę na potrzebę historyczno-systemowego ujmowania kultur i ich rozwoju, czyli konieczność kontekstualizowania kategorii rozwoju. Kolejna, dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Ameryce Łacińskiej” prze­ niosła uczestników konferencji na inny obszar globu. Wystąpienia w jej ramach doty­ czyły trzech głównych kwestii. Pierwsza poruszała zagadnienie programów rozwojo­ wych kierowanych do krajów tego regionu. Marika Kosiel pokazała, jak istotną rolę w tworzonych aktualnie przez Unię Europejską projektach, adresowanych do kra­ jów regionu Karaibów, Pacyfiku, Ameryki Łacińskiej oraz Afryki, odgrywają unijne doświadczenia zdobyte w trakcie realizacji wcześniejszych kluczowych projektów: Wewnętrznej Polityki Spójności oraz Polityki Sąsiedztwa. Aleksander Posem-Zieliński przedstawił zakres oraz sposoby aplikowania różnego rodzaju pomocy (tej stricte materialnej oraz tej nakierowanej na zachowanie własnego dziedzictwa kulturowo-religijnego) przez agendy UE na obszarze Ameryki Łacińskiej. Istotną częścią jego wystąpienia była również analiza słabych punktów, jakie ujawniły się w trakcie reali­ zacji programów pomocowych, a które po części wynikały z ignorancji darczyńców wobec obcej kultury. Dzięki referatowi Magdaleny Śniadecki ej-Kotarskiej można było zapoznać się z problematyką projektów rozwojowych realizowanych wśród kobiet indiańskich w Boliwii. Drugi motyw przewodni dotyczył recepcji tychże programów rozwojowych przez ludzi, do których są one adresowane oraz wpływu, jaki mają na nią tubylcze obrazy świata. Mariusz Kański przybliżył tubylczą wizję „dobrego życia” Indian E ’ńepa z Wenezueli, która leży u podstaw ich sposobu odbio­ ru programów rozwojowych. Kontynuując ten wątek, Tarzycjusz Buliński pokazał, jak bardzo wątpliwe jest przypisywanie potencjału rozwojowego szkole państwowej działającej wśród Indian E ’ńepa. Zestawiając oficjalne cele programu edukacji dwukulturowej z praktyką tubylczą, zaprezentował szkołę jako instytucję zindianizowaną i wykorzystywaną przez Indian do osiągania swoich własnych celów. Z kolei Mag­ dalena Krysińska-Kałużna ukazała, jak dyskurs rozwoju i programów rozwojowych zostaje zawłaszczony i wykorzystany przez przedstawicieli kultury dominującej w Peru, i jakie przynosi to konsekwencje dla grup zdominowanych. Wreszcie trze­ ci wątek dotykał kwestii wpływu problematyki rozwojowej na koncepcje i praktyki badawcze dyscyplin naukowych. Bogumiła Lisocka-Jaegermann nakreśliła proces zmiany w praktyce terenowej geografów, którzy pod wpływem indywidualnych do­ świadczeń pozagabinetowych uwrażliwili się na żywy kontekst kulturowy. Dlate­ go też antropologia oraz tak zwana polityka miejsca stały się istotnym elementem „nowej” geografii kultury. Referat Łukasza Kaczmarka, zamykający sesję, przeniósł jej uczestników w krainę odległą zarówno w czasie, jak i przestrzeni, omawiając badania terenowe Józefa Obrębskiego przeprowadzone na wyspach Fidżi i Jamajce w połowie XX wieku. Osnową antropologicznej analizy zaprezentowanej przez auto­ ra stało się porównanie dwóch modeli rozwoju obu tych byłych kolonii brytyjskich. Drugi dzień konferencji wypełniły obrady w dwóch sekcjach i końcowa sesja plenarna. W ramach sekcji „Teoretyczne i praktyczne problemy rozwoju” podjęto między innymi zagadnienie relacji na linii płeć kulturowa - rozwój. Monika Bobako przedstawiła ujęcia teoretyczne, w których kategoria gender stanowi narzędzie anali­ zy skutków procesów modernizacji. Ambiwalentny wymiar tychże skutków, według �Kronika 411 prelegentki, polega na tym, iż z jednej strony mamy do czynienia z odrzuceniem tych form organizacji życia społecznego, politycznego i ekonomicznego, które niejako degradowały pozycję kobiet w społeczeństwie, a z drugiej z powstawaniem nowych, będących niczym innym, jak utrwaleniem wzorców patriarchalnych w ich nowej, „specyficznie nowoczesnej” formie. Krytyka procesów modernizacji z perspektywy genderowej słusznie zatem dowodzi niewłaściwości bezrefleksyjnego oceniania ich skutków tylko w kategoriach „rozwoju”, jednocześnie jednak niesie ze sobą ryzyko romantyzowania przednowoczesnych relacji społecznych. Z kolei Karol Masłow­ ski uzasadniał, iż skuteczność działań pomocowych jest zależna od mechanizmów regulujących stopień pożądania zmian społecznych. Przyjęcie za miernik rozwoju tych mechanizmów pozwala na sformułowanie uniwersalnej koncepcji rozwoju jako tych zmian w społeczeństwie, które są uznawane za „dobre”, „pożądane”. Natomiast Małgorzata Owczarska, w studium przypadku wolontariuszy organizacji studenckiej AIESEC, poruszyła problematykę rozwoju w kontekście międzynarodowej polity­ ki pomocy rozwojowej, wykazując rozbieżność pomiędzy jej przesłaniem (m.in. uwrażliwienie młodzieży na problemy globalne) a realizacją w praktyce przez orga­ nizacje pozarządowe (przekształcenie wolontariatu w formę turystyki). Wspólnym mianownikiem podsumowującym tę część konferencji było dokonanie krytycznej analizy pojęcia „rozwoju” z wykorzystaniem wachlarza różnorodnych ujęć epistemologicznych. Wystąpienia w sekcji „Problemy rozwoju w krajach postkomunistycznych” obra­ zowały kulturowe uwarunkowania i implikacje rozwoju gospodarczego, ich związki z tożsamością i pamięcią oraz ich wpływ na relacje międzyetniczne/międzykulturowe. W omówionych społecznościach lokalnych Bułgarii (Anna Kijewska), Polski (Maria Godyń) i polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego (Paweł Ładykowski i Łukasz Kaczmarek), transformacja związana z upadkiem „żelaznej kurtyny” i li­ kwidacją bloku wschodniego uruchomiła wzajemnie powiązane procesy gospodar­ cze i kulturowo-społeczne bądź ujawniła ich trwanie i dynamikę. Do takich zjawisk należy rewitalizacja życia religijnego w Bułgarii i związane z nią manifestacje etniczności czy odtwarzanie się międzykulturowych, „naturalnych” relacji pogranicza polsko-niemieckiego. Kwestia traumy poprzesiedleńczej mieszkańców wsi Manio­ wy, którą zlikwidowano na skutek decyzji administracyjnej (pod budowę zbiornika wodnego), stanowiła istotny przyczynek do dyskusji nad relacjami pomiędzy pań­ stwem a wspólnotami lokalnymi oraz do refleksji nad rolą pamięci w kulturze mi­ grantów. Istotną cechą wspólną wystąpień w tej sekcji oraz ich niekwestionowaną wartością był fakt, iż powstały one w oparciu o badania terenowe. Konferencję zwieńczyła sesja plenarna podsumowująca obrady w poszczegól­ nych sekcjach. Sławoj Szynkiewicz podkreślił trudność połączenia wątków poru­ szanych w referatach w ramach sekcji dotyczącej tak różnych obszarów, jak Azja i Afryka. Jako jej główny motyw wskazał problematykę negatywnych aspektów pro­ gramów rozwojowych oraz ich skutków ubocznych, niezaplanowanych przez twór­ ców. Obrady sekcji dotyczącej Ameryki Łacińskiej podsumował Karol Piasecki, we­ dług którego z poszczególnych wystąpień wyłaniał się spójny obraz walki o kształt programów rozwojowych, jaką w tym regionie toczą ze sobą społeczności indiańskie �412 Kronika i postkolonialne społeczności metyskie. Przejawy tej właśnie walki uczestnicy kon­ ferencji mogli śledzić w referatach dotyczących różnych grup i rozmaitej problema­ tyki, począwszy od emancypacji kobiet w wielomilionowym społeczeństwie Boliwii, a na niewielkich grupach w Amazonii skończywszy. Z kolei obrady sekcji dotyczącej teoretycznych i praktycznych aspektów rozwoju zsyntetyzował Wojciech Olszewski. Poszczególne referaty, niezależnie od ich zróżnicowania, łączyły elementy ideali­ styczne przewijające się w postulatach ich autorów i dotyczące koncepcji „dobrej” zmiany czy też propagowania feminizmu w krajach afrykańskich. Wreszcie proble­ matykę ostatniej sekcji dotyczącej krajów postkomunistycznych zreferowała Iwona Kabzińska. Podkreśliła, że wszystkie referaty były oparte na własnych badaniach terenowych i łączyło je ukazanie stosunku zwykłego człowieka do wielkich zmian przychodzących z zewnątrz. Jej uwagę zwrócił też fakt, iż w niewielkim stopniu obecne w nich było „antropologiczne zadziwienie”. Całość obrad podsumował pomysłodawca konferencji, Ryszard Vorbrich, który wskazał na kilka jej wiodących wątków. Zwrócił uwagę, że w centrum rozważań nie­ odmiennie plasowały się takie kategorie, jak „rozwój”, „postęp” i „ewolucja”, które poddane zostały krytycznemu oglądowi. Jego efektem było poszukiwanie nowych kategorii, jak na przykład „agent rozwoju”. Opisał dwie podstawowe drogi aksjolo­ giczne, którymi może podążać refleksja antropologiczna nad rozwojem: antropologię rozwoju i antropologię rozwojową. Podkreślił interdyscyplinarność konferencji, któ­ ra przyniosła bogactwo podejść do dyskutowanych kwestii. Współistnienie w obra­ dach ujęć antropologicznych, socjologicznych, politologicznych, prawniczych, filo­ zoficznych, geograficznych i misjologicznych pokazało, jak istotna jest konfrontacja podejść przedstawicieli rozmaitych dyscyplin naukowych. Zwracając na to uwagę, jednocześnie ubolewał, że w spotkaniu zabrakło ekonomistów, których głosy wnio­ słyby wiele do rozważań nad rozwojem. Wyraził na koniec nadzieję, że tradycja in­ terdyscyplinarnych spotkań w Będlewie będzie kontynuowana. Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński2 2 Opracowanie na podstawie sprawozdań Rafała Beszterdy, Natalii Bloch, Lucjana Buchalika, Tarzycjusza Bulińskiego, Łukasza Kaczmarka, Mariusza Kańskiego, Pawła Ładykowskiego i Lucyny Tumanowicz. �Kronika 413 K O N FEREN CJA „ZDROW IE, CH OROBA I LECZEN IE W PERSPEK TY W IE IN TER D Y SCY PLIN A RN EJ”, BĘDLEW O , 9-10 CZERW CA 2011 Konferencja zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN oraz In­ stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, a poświęcona dyskusji nad istot­ nymi problemami zdrowia, choroby i medycyny, odbywała się w tym roku w gronie prawdziwie interdyscyplinarnym. Zaproszenie przyjęło blisko sześćdziesięciu ba­ daczy, reprezentantów socjologii i historii medycyny, psychologii, filozofii, litera­ turoznawstwa, medycyny, farmacji, botaniki, antropologii fizycznej oraz antropolo­ gii kulturowej. Obrady otwierały dwa referaty prezentujące polską oraz zachodnią antropologię medyczną. Danuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM) wskazała na jej źródła, kierunki w polskich badaniach oraz związki z innymi naukami, podkreślając interdyscyplinarny charakter badań wynikający z jej ksztahowania się na pograniczu różnych nauk. Zwróciła też uwagę na inspiracje zagraniczne, odwołania do koncep­ cji Arthura Kleinmana, Charlesa Leslie czy Allana Younga. Zachodnią antropologię medyczną reprezentował Sjaak van der Geest (Medical Anthropology and Sociology Unit, University of Amsterdam), który ukazał społeczno-kulturowe uwarunkowania efektywności leków w biomedycynie. Ich zmienne znaczenie i skuteczność zależne sąod poziomu zaufania do lekarza i przepisywanej kuracji, co ma swoje strony dobre (efekt placebo) i złe (zastosowanie niezgodne z przeznaczeniem i związane z tym efekty uboczne). Rolą antropologa staje się działanie dla dobra publicznego - po­ znanie lokalnego sposobu percepcji biomedycyny oraz ścisła współpraca z lekarzem, który dzięki temu ma być lepiej przygotowany do kontaktów z pacjentem. Dalsze obrady toczyły się w czternastu sesjach, a dzięki zestawieniu referatów zależnie od problemu, nie zaś podejścia badawczego, stworzono szerokie pole do dyskusji. Zdrowie, choroba i leczenie - ta klasyczna triada kluczowych w antropo­ logii medycznej zagadnień znalazła odzwierciedlenie w strukturze konferencji. Naj­ więcej mówiono o sposobach dbania o zdrowie, zapobiegania jego utracie i przywra­ cania go. Czy jest to wyrazem globalnej tendencji postępującej medykalizacji, która znajduje oddźwięk w podejmowanej przez badaczy tematyce, czy może zwrotem ku zaangażowanej antropologii medycznej i - szerzej - zaangażowanej nauce skupionej na poszukiwaniu oraz ocenie metod i środków służących szeroko pojętemu dobrostanowi? Referenci na ogół chętniej stosowali pojęcie zdrowia niż choroby. Można więc powiedzieć, że zaczynamy widzieć szklankę raczej w połowie pełną niźli w po­ łowie pustą. Zmniejsza się też fascynacja egzotyką „niezwykłych” syndromów cho­ robowych i terapii, na rzecz zainteresowania problemami wyłaniającymi się na styku elementów dynamicznie kształtujących heterogeniczny, bogaty pluralizm medyczny dzisiejszego świata. Powyższy wątek pojawiał się w kilku panelach. W pierwszej grupie sytuowali się badacze poruszający kwestię spotkania medycyny pochodzenia nie-rdzennego (głównie biomedycyny) z tradycyjną w kulturach pozaeuropejskich. Współistnienie �414 Kronika tradycyjnej medycyny japońskiej z zachodnią przedstawiła Iwona Arabas (Insty­ tut Historii Nauki PAN i Muzeum Farmacji, Warszawa). Obserwowany w Buriacji konflikt dwóch światów - współczesnej medycyny tybetańskiej, związanej z kultu­ rą miejską, pismem i buddyzmem, oraz mongolskiej, związanej z kulturą wiejską, tradycją ustną i szamanizmem, ukazała Veronika Belyaeva-Saczuk (KEiAK US). Z kolei Tarzycjusz Buliński (IEiAK UAM) zaprezentował obraz biomedycyny, jaki mają Indianie Yanomami i w tym świetle zinterpretował problemy państwowej służ­ by zdrowia obszaru Amazonii. Druga grupa wystąpień dotyczyła głównie pluralizmu medycznego w Polsce zjawiska heterogenicznego, złożonego i zmiennego. Zdaje się, że przed nami rysuje się fascynujące pole badawcze, warte dalszej eksploracji. Małgorzata Gdok-Klafkowska (KEiAK US) omówiła próbę połączenia koncepcji Wschodu i Zachodu za­ wartą w Agni Jodze - systemie filozoficzno-religijnym autorstwa Mikołaja i Heleny Rerichów, powołanym do życia na użytek człowieka Zachodu. Tomasz Szymoszyn (IAiE PAN, Warszawa) opisał proces upowszechniania tradycyjnej medycyny ty­ betańskiej oraz przeobrażenia, jakim ulegała ona w trakcie dostosowywania do polskich realiów i potrzeb lokalnego odbiorcy. Socjologiczną analizę zjawiska „niekonwencjonalnej psychoterapii” Anatolij a Kaszpirowskiego zaprezentował Wło­ dzimierz Piątkowski (Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny UMCS, Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny, UM w Lublinie), natomiast Michał Kocikowski (Instytut Kultury Polskiej UW) - antropologiczne studium ruchu odnowy charyz­ matycznej. Zwracano uwagę na trudności czy wręcz niemożliwość jednoznacznej klasyfikacji całej gamy praktyk leczniczych, a także na napięcia między biomedy­ cyną i różnymi dziedzinami leczenia niekonwencjonalnego, ale i przejawy współ­ pracy. Interesująco prezentowały się badania łączące nurt historii i socjologii nauki. Uży­ cie perspektywy diachronicznej pozwoliło na wykazanie czasowej zmienności para­ dygmatów biomedycznych, a w konsekwencji też praktyk prozdrowotnych i leczni­ czych. Referenci prezentowali w tym ujęciu niemiecką medycynę okresu romantyzmu (B. Płonka-Syroka, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) i homeopatię, czy raczej dawne i dzisiejsze homeopatie (J. Jeszke, Wy­ dział Pedagogiczno-Artystyczny UAM) oraz zasady prawidłowego żywienia w kilku epokach - „właściwa” dieta pełniła zawsze funkcję samoregulacyjną poprzez dosto­ sowanie potrzeb do istniejących możliwości, wynikających z sytuacji społeczno-eko­ nomicznej i ekologicznej (J. Laskowska-Otwinowska, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa). Przeanalizowano tak­ że leki i terapie Rzeczpospolitej szlacheckiej XVII i XVIII wieku - zgodne z doktryną humoralną, ale w kwestii skuteczności oceniane na podstawie odczuć pacjenta, co pro­ wadziło do zacierania granic między praktyką specjalistów a domową sferą leczenia (J. Węglorz, IH UWr). Próba weryfikacji owej skuteczności dowiodła, że najwyższą miały nie leki zalecane na podstawie diagnozy zgodnej z doktryną humoralną, ale sto­ sowane w oparciu o potwierdzoną wcześniej empirycznie skuteczność działania. Dziś metody tego okresu zostałyby raczej uznane za komplementarne względem biome­ dycznych (D. Raj, Katedra Farmakognozji AM, Wrocław). Referenci pokazali, że na �Kronika 415 pluralizm medyczny można spojrzeć nie tylko tu i teraz, ale także biorąc pod uwagę głębię historyczną i transkulturowy proces przepływu idei. Pojęcie zdrowia pojawiało się podczas konferencji w kilku ujęciach. W kontek­ ście kosmologii społeczeństw pozaeuropejskich prezentowane było w klasycznym rozumieniu jako przeciwwaga dla choroby. Koncepcje zdrowia i choroby w dżajnizmie - indyjskim systemie filozoficzno-religijnym, który w odniesieniu do zdrowia i leczenia prezentuje się na tle innych tamtejszych systemów jako najbardziej kon­ sekwentny, omówił Piotr Klafkowski (KEiAK US). Mariusz Kański (IEiAK UAM) pokazał natomiast pojmowanie dobrostanu wśród Indian E ’nepa z Amazonii wenezu­ elskiej, łączone z pojęciem osoby i anty-osoby, zdrowia i choroby, a także powiązane z konstruowaniem człowieczeństwa i pokrewieństwa. Istoty tego, czym jest zdrowie, poszukiwano intensywnie podczas specjalnej sesji warsztatowej, prowadzonej wspólnie przez Danutę Penkalę-Gawęcką i Włodzimie­ rza Piątkowskiego. Młodzi reprezentanci różnych dyscyplin przedyskutowali różne nie-fizyczne jego wymiary. Problemy zdrowia społecznego w perspektywie makroi mikrospołecznej oraz kłopoty z mierzeniem jego poziomu (m.in. subiektywny cha­ rakter) omówiła Katarzyna Walentynowicz-Moryl (Instytut Socjologii, Uniwersytet Zielonogórski). Znaczenia wymiaru psychicznego dowodziła Katarzyna Chlewińska (IEiAK UAM), pokazując, jak interwencja kryzysowa (oddolna, niezinstytucjonalizowana, oparta na wczesnym reagowaniu i wsparciu) służy wzmacnianiu zdro­ wia. Współcześnie upowszechnia się takie właśnie pozytywne traktowanie zdrowia w perspektywie salutogenicznej. Mateusz Glinowiecki (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW) ukazał to przez pryzmat historii socjologii, a w ujęciu antropolo­ gicznym Natalia Weimann (Poznań), która w kontekście promocji zdrowia mówiła o rosnącej popularności takich trendów, jak well-being i slow movement, jako reakcji na ugruntowane koncepcje dobrostanu. Podczas innych spotkań panelowych dysku­ towano też o niektórych szczególnych aspektach zdrowia - głównie w odniesieniu do kobiet. Anna H. Wądołowska (Szkoła Nauk Społecznych IFiS PAN, Warszawa) omówiła dynamicznie rozwijające się w antropologii medycznej studia nad zdro­ wiem reprodukcyjnym, na tle badań nad tymi zagadnieniami w innych naukach spo­ łecznych oraz w naukach przyrodniczych. Przedstawiono także pojęcie urody na tle różnych wizji kobiecości, wskazując, że może być ono także traktowane jako „prze­ dłużenie” zdrowia (E. Kostrzewska, IH UŁ). W dyskusjach pewne kontrowersje budził natomiast problem edukacji zdrowot­ nej. Socjolodzy wykazują dysonans pomiędzy racjonalnością medyczną a potocz­ nym pojmowaniem zdrowego stylu życia, stąd specyfika postaw Polaków wobec zdrowia rysuje się mało optymistycznie (E. Korzeniowska, Krajowe Centrum Pro­ mocji Zdrowia w Miejscu Pracy, Instytut Medycyny Pracy, Łódź, i K. Puchalski, SWPS, Warszawa, Instytut Medycyny Pracy, Łódź). Jak zauważył Krzysztof Puchal­ ski, metody sondażowe nastręczają jednak wielu trudności w ocenie stopnia i zakresu dbałości o zdrowie, zatem niezbędne jest włączenie perspektywy antropologicznej, pokazującej kontekst obserwowanych zjawisk. Badania tego typu prowadzone są obecnie w środowiskach migracyjnych. Prowadząje: Maria Węgrzynowska (School of Nursing, Dublin City University, Irlandia) wśród Polek, które wyjechały z kraju �416 Kronika do Irlandii, oraz Izabella Main (IEiAK UAM) wśród migrantek z Polski w Katalonii (Barcelona) i Wielkiej Brytanii (Londyn). Badania te wykazały znaczną różnorod­ ność strategii zdrowotnych. Nowe środowisko, inna organizacja życia i obcy język skłaniają Polki do trzymania się sposobów leczenia i utrzymania zdrowia opartych na medium rodzimego języka (fora internetowe, telefoniczne porady polskich lekarzy). Mimo że w Irlandii poruszają się one dosyć swobodnie pomiędzy polską a irlandzką biomedycyną, to jednak zawsze chętnie uprawiają tak zwaną turystykę zdrowotną do kraju pochodzenia. Bez wątpienia pojęcie zdrowia ewoluuje i poszerza swoje granice, nie odbierając jednocześnie pola chorobie. Proces medykalizacji dotyczy chociażby kwestii uro­ dy, napędzając przemysł kosmetyczny. W coraz większym stopniu ulegają mu stany naturalne, zmienia się zakres tego, co uznajemy za normę. Halina Bogusz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) przedyskutowała problemy medykalizacji w odniesieniu do opieki paliatywnej, podkreślając, że w II połowie XX wieku umie­ rający na oddziale pacjent był symbolem medycznej porażki, natomiast dziś medy­ cyna przyjęła kierunek redukcjonistyczny w odniesieniu do śmierci. Równocześnie jednak coraz silniej medykalizowany jest okres przekwitania - już nie tylko łatwej do uchwycenia u kobiet menopauzy, ale i tak zwanej andropauzy u mężczyzn. W uję­ ciu biokulturowym pokazały to Maria Kaczmarek i Magdalena Skrzypczak (Instytut Antropologii UAM). Menopauza jawi się jako kompleks zjawisk o wielu wymia­ rach (biologiczny, medyczny, demograficzny, społeczny, kulturowy, historyczny). Na przykład, jak wykazują badania, prawie dziewięćdziesiąt procent kobiet w Polsce doświadcza uderzeń gorąca, podczas gdy w Japonii tylko kilka procent. Andropauza ma natomiast nie tyle podbudowę biologiczną, gdyż brak wyraźnego momentu utraty zdolności reprodukcyjnej, co znaczenie społeczne i medialne. Stopniowy spa­ dek sprawności seksualnej łączy się ze zmianami sytuacji społecznej i skutkuje tak zwanym kryzysem wieku średniego. Nasilającą się medykalizację i jej społeczne konsekwencje umieszczono też w kontekście konfliktu pomiędzy doświadczeniem ciała i aspektem performatywnym tożsamości budowanej w oparciu o przekaz kul­ tury popularnej (M. Bieńko, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW). Od nie­ co innej strony medykalizację porodu ukazała Antonina Doroszewska (Zakład Dy­ daktyki Ginekologiczno-Położniczej, WUM), kładąc nacisk na zmianę ról lekarza i pielęgniarki. Można tu nadmienić, że w innym ujęciu literacki obraz lekarza, jego zmiany oraz oddziaływanie na wzorce społeczne analizowała Edyta Rudolf (Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław). Rozważania nad chorobą dotyczyły różnych zagadnień, ogólnych i szczegóło­ wych. Marcin Moskalewicz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) za­ stanawiał się, czy istnieje choroba jako taka. Zauważył, że ma ona charakter totalny i dualistyczny oraz różne, wzajemnie nieporównywalne wymiary. W perspektywie fenomenologii hermeneutycznej zdefiniował ją jako stan dotykający całości struktury „bycia-w-świecie” jednostki, wypaczający tak zwany czas autentyczny, zaburzający narrację ciągłości. Zajmowano się także chorobą (zwłaszcza psychiczną) w kontek­ ście relacji władzy (M. Wróblewski, IF UMK). Z kolei przeprowadzona przez Ka­ tarzynę Kubat (IEiAK UJ) analiza dyskursu jadło wstrętu psychicznego przez pryz- �Kronika 417 mat jego modeli z podręczników psychiatrii wykazała, że zaburzenia odżywiania to zależny od warunków społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych element kul­ tury popularnej. W podobnym świetle przedstawiono melancholię, wiązaną w XVIII wieku z wysokim poziomem wykształcenia, ale zgodnie z doktryną humoralną także z nadmiarem płynu melancholicznego nagromadzonego w śledzionie (E. Nowosiel­ ska, IH UW). Natomiast, jak uzasadniała Anna Pietrzyk (IEiAK UŁ), świńska grypa w tekstach folkloru internetowego realizuje mitologiczny model zarazy rodem ze średniowiecza, niczym budząca ówcześnie postrach dżuma. W kontekście chorób pojawiło się też zagadnienie uzależnień - te substancjalne i niesubstancjalne należą łącznie do głównych problemów zdrowotnych przełomu XIX i XX wieku. Leczenie uzależnienia alkoholowego rozpatrywał Andrzej Stachowiak (Poznań), wskazując na pojęcie „zdrowienia”, ściśle wiązanego z konwersją osobowości. W rozważaniach przewijał się również wątek stresu, presji, pod jaką żyjemy w dzi­ siejszych czasach, pojawiając się w kontekście farmakologicznego radzenia sobie z tym problemem wśród kobiet na Zachodzie (S. van der Geest) oraz interwencji kryzysowej (K. Chlewińska) czy wzrastającej roli psychologa na oddziałach szpitalnych (A. Pa­ tyk i J. Stacherzak-Raczkowska, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceu­ tycznego AM, Wrocław). Małgorzata Wosińska (IEiAK UAM) przedstawiła wyniki swoich badań nad zróżnicowanymi sposobami radzenia sobie ze stresem pourazowym, traumą ludobójstwa w Rwandzie. Ogólniej stresem w perspektywie antropologii me­ dycznej zajęła się Małgorzata A. Charyton (IEiAK UAM), wykazując mnogość jego konceptualizacji we współczesnym świecie oraz ujawnianie się tego stanu w opisach wielu chorób i syndromów chorobowych kulturowo związanych. Wiele mówiono o wzroście podmiotowości i poczucia sprawczości. W II połowie XX wieku pacjent zaczął stawać się nauczycielem dla personelu medycznego, niczym rozmówca dla etnologa. Poruszono również problem emancypacji kobiet, których uroda odtąd w mniejszym stopniu miała być towarem wymienianym na utrzymanie i poczucie bezpieczeństwa, a na znaczeniu zyskiwały indywidualne odczucia, podo­ banie się samej sobie. Natomiast Anna Witeska-Młynarczyk (IEiAK UAM) zajęła się fenomenem porodów domowych, jako swego rodzaju przeciwwagi dla medykalizacji, pokazując ich znaczenie dla upodmiotowienia matki i ojca oraz emancypacji położ­ nej pomagającej przy porodzie. Sprawczość wyraża się jednak najdobitniej w etosie działania, akcji, obecnym w środowisku amazonek. Hubert Wierciński (IEiAK UW), przedstawiając opowieści o pokonanej chorobie nowotworowej kobiet, ukazał, jak uprzedmiotowienie ciała podczas terapii (odarcie z seksualności, odjęcie atrybutów kobiecości) staje się motorem zmian, prowadzi do całkowitego przewartościowania życia. Zajmująca analiza dyskursu zwolenników medycyny alternatywnej w Polsce zwróciła uwagę na fenomen legitymizowania własnego stanowiska w debacie pu­ blicznej poprzez zastosowanie strategii mówienia „w imieniu natury”. Andrzej No­ wak (IF UAM) pokazał, że zagadnienia związane ze zdrowiem, chorobą i leczeniem stanowią jedno z głównych pól społecznych, w których toczy się konflikt o ksztah nowoczesności. W dyskusjach zwracano uwagę na konieczność sytuowania badań nad pluralizmem medycznym w szerszym kontekście politycznym i społecznym, ze �418 Kronika szczególnym uwzględnieniem roli państwa neoliberalnego w kształtowaniu reżimów zdrowia i choroby. Podczas zamykającej obrady sesji plenarnej w stronę organizatorów kierowano wyrazy ogromnej wdzięczności oraz gratulacje. Z entuzjazmem podkreślano zasad­ ność i potrzebę interdyscyplinarnych czy transdyscyplinamych studiów nad zdro­ wiem, chorobą i leczeniem. Tę rodzimą perspektywę dopełnił Sjaak van der Geest, zwracając uwagę na niedokończony jeszcze w polskiej antropologii proces home­ -coming, ale i na potrzebę pokazania światu dokonań naszej nauki. Uczestnicy zgod­ nie wyrażali nadzieję, że spotkanie to wybitnie przyczyni się do zacieśniania współ­ pracy między przedstawicielami różnych nauk - badaczami problematyki zdrowot­ nej i medycznej. Małgorzata Anna Charyton1 1 Na podstawie opracowań Tarzycjusza Bulińskiego, Katarzyny Chlewińskiej, Anny H. Wądołow­ skiej, Natalii Weimann i Anny Witeskiej-Młynarczyk. KO N FEREN CJA „SZTU KA AFRYKI W K O LEK CJA C H I BA D A N IA C H PO LSK IC H ”, SZCZECIN, 15-17 LISTOPADA 2010 Ogólnopolska konferencja naukowa „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” została zorganizowana przez Muzeum Narodowe w Szczecinie we współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, Polskim Stowarzyszeniem Sztuki Orientu oraz Stowarzyszeniem Historyków Sztuki, Oddział w Szczecinie. Muzeum Narodowe w Szczecinie od lat 50. gromadzi zbiory afrykańskie, po­ zyskując je głównie w wyniku prowadzenia własnych badań terenowych w Afry­ ce. W Muzeum są prezentowane stałe ekspozycje afrykańskie, wśród których waż­ ne miejsce zajmuje sztuka. Zbiory te wciąż wymagają szczegółowego opracowania i konferencja o sztuce Afryki w zamyśle organizatorów miała być okazją do wymia­ ny doświadczeń i usystematyzowania dotychczasowej wiedzy. Organizatorzy konferencji postanowili potraktować pojęcie „sztuka Afryki” bar­ dzo szeroko, jako sztukę kontynentu afrykańskiego, i przedstawić tę tematykę chro­ nologicznie, poczynając od czasów prahistorycznych poprzez cywilizacje starożytne rozkwitające na północy kontynentu, wpływy wielkich religii monoteistycznych, jak chrześcijaństwo i islam, po zjawiska dawnej i współczesnej twórczości w kultu­ rach tradycyjnych subsaharyjskiej Afryki. W programie znalazło się również miej­ sce na przedstawienie różnych opinii na temat eksponowania zbiorów afrykańskich w warunkach muzealnych oraz problemów dotyczących inspiracji sztuką afrykańską w twórczości Zachodu. Organizatorom zależało na analizie rozmaitych form manife­ �Kronika 419 stacji artystycznej na terenie Afiyki - od sztuk plastycznych, przez architekturę, rze­ miosło tradycyjne, do nowych mediów używanych przez artystów współczesnych. Do udziału w konferencji zaproszono badaczy zajmujących się sztuką afrykań­ ską z perspektywy wielu nauk i specjalności: antropologii, archeologii, architektury, egiptologii, etiopistyki, etnologii, historii, historii sztuki, językoznawstwa, muzeal­ nictwa, orientalistyki. Reprezentowali oni uniwersytety: im. Adama Mickiewicza (UAM), Jagielloński (UJ), Warszawski (UW), Warmińsko-Mazurski (UWM), Mi­ kołaja Kopernika (UMK), Szczeciński (US), Śląski (UŚ), Łódzki (UŁ), Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego (UHP); Polską Akademię Nauk (PAN); muzea: Narodowe w Szczecinie (MNS), w Poznaniu (MNP), Archeologiczne w Po­ znaniu (MAP) i w Gdańsku (MAG), Okręgowe w Toruniu (MOT), Miejskie w Żo­ rach (MMŻ) oraz Stowarzyszenie Historyków Sztuki (SHS). W ciągu trzech dni wygłoszono 39 referatów, które zostały uporządkowane w sześć bloków tematycznych. Pierwszy blok - „Sztuka Afiyki w pradziejach” - poprowadził dr Stefan Jakobiel­ ski (PAN). Wygłoszone referaty poświęcono głównie sztuce naskalnej. Jako wstęp posłużyło wystąpienie „Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach ba­ dawczych” przygotowane przez trzech autorów: dr. hab. Andrzeja Rozwadowskiego (UAM), mgr Ewę Kuciewicz (UJ) oraz mgr. Pawła Polkowskiego (MAP), przedsta­ wiające polskie osiągnięcia w poznawaniu afrykańskiej sztuki naskalnej w perspek­ tywie historycznej. Każdy kolejny referat nawiązywał do pierwszego, odwołując się do przywołanych wcześniej stanowisk. Większość wystąpień dotyczyła interpretacji lytów naskalnych. Dr Mateusz Wierciński (UHP) w referacie „Motywy inicjacyjno-kosmologiczne w sztuce naskalnej Południowej Afryki” dokonał ciekawej pró­ by interpretacji rytów naskalnych w oparciu o badania nad religią i obrzędowością Buszmenów. O niezwykłym przedsięwzięciu ratowania rytów naskalnych z rejonu IV katarakty Nilu mówił mgr Henryk Paner (MAG). Wycinanie bloków skalnych od­ bywa się tam w związku z budową tamy na Nilu i spodziewanym zalaniem badanych przez archeologów obszarów Pustyni Nubijskiej. Kolejny blok tematyczny - „Sztuka Afryki Północnej w starożytności” - popro­ wadził prof. Włodzimierz Godlewski (UW). Wygłoszone referaty zostały przygoto­ wane w oparciu o polskie badania prowadzone w Egipcie (stanowisko Tell el-Farcha) i Libii (Ptolemais) oraz kolekcje z Afryki Północnej znajdujące się w polskich muze­ ach lub gromadzone przez polskich kolekcjonerów, archeologów-amatorów. Takim był na przykład Michał Tyszkiewicz, którego sylwetkę oraz działalność przybliżyła dr Cecylia Gałczyńska (SHS) w referacie „Kolekcja zabytków egipskich Michała Tyszkiewicza (1828-1897). Polski przyczynek do dziewiętnastowiecznych wykopa­ lisk nad Nilem”. Blok „Sztuka Afryki - I tys. n.e. - XIX w.” poprowadził prof. Michał Tymow­ ski (UW), który wygłosił referat wprowadzający „Sztuka Afryki przedkolonialnej jako przedmiot rozważań historyka”. Zwrócił w nim uwagę na znaczenie dzieł sztu­ ki w badaniach nad przeszłością Afiyki. Stanowią one nieocenione źródła do ba­ dań, między innymi nad strukturami społecznymi, funkcjami władców, ceremonia­ łem dworskim, kontaktami między społeczeństwami afiykańskimi. Prof. Tymowski �420 Kronika poruszył też problem datowana dzieł sztuki afrykańskiej. Do tego tematu nawiązał dr Stefan Jakobielski (PAN) w wystąpieniu „Malowidła z Faras. Pół wieku po od­ kryciu”, w którym podjął się próby nowego datowania poszczególnych malowideł. Podobnie, wyniki badań termoluminescencyjnych - metody umożliwiającej datowa­ nie obiektów znajdujących się w polskich kolekcjach muzealnych - przedstawił mgr Sławomir Szafrański (MNS) w referacie „Terakoty z Mali”. Próbę datowania, tym razem na podstawie szczegółowej analogii wielu podobnych obiektów znajdujących się w muzeach europejskich, podjęła również mgr Marta Tobota (MNS) (na przykła­ dzie brązowej głowy Królowej Matki z Królestwa Beninu ze zbiorów Muzeum Na­ rodowego w Szczecinie). Pozostałe referaty dotyczyły między innymi architektury kameruńskich i nigeryjskich dworów monarszych (dr Krzysztof Trzciński, UW) oraz uszeregowania pewnych emblematycznych cech ikon koptyjskich (dr Marta Woź­ niak, UŁ). Kolejny blok zatytułowano „Sztuka tradycyjna ludów Afryki od XIX wieku”. Poprowadził go i przygotował referat wstępny („Od fetysza do dzieła sztuki. Dekontekstualizacja przedmiotu rytualnego”) ks. prof. Jacek J. Pawlik (UWM). Poru­ szył między innymi problem statusu obiektów sakralnych, pochodzących z kultur tradycyjnych, we współczesnym muzeum europejskim i ich klasyfikacji jako obiek­ tów estetycznych. Zastanawiał się nad tym, czy istnieją jednoznaczne kryteria po­ zwalające zaliczyć określony obiekt do kategorii dzieła sztuki, i kto jest najbardziej odpowiednią do tego osobą: etnolog czy historyk sztuki. W pozostałych referatach scharakteryzowano zbiory afrykańskie w wybranych muzeach: Muzeum Etnogra­ ficznym w Poznaniu (mgr Justyna Kowalińska), Muzeum Okręgowym w Toruniu (mgr MagdalenaNierzwicka) oraz Muzeum Uniwersyteckim w Toruniu (Małgorzata Baka-Theis i mgr Sławomir Majoch). Przedstawiono także sztukę niektórych ludów: Kurumbów (dr Lucjan Buchalik, mgr Katarzyna Podyma - oboje z MMŻ), Bamana (mgr Ewa Prądzyńska, MNS), Tuaregów (dr Adam Rybiński, UW). Innym rodzajem twórczości zajęła się dr Anita Bednarz (Union Internationale de la Marionnette, Fran­ cja), która w referacie „Eclairage sur la naissance et l ’évolution du théâtre en Afrique de l’Ouest” podjęła się analizy źródeł teatru i kierunków jego rozwoju w Afryce Za­ chodniej. Piąty blok tematyczny - „Inspiracja sztuką afrykańską i obrazy Afryki w twór­ czości Zachodu” - poprowadził prof. Maciej Ząbek (US, UW), który rozpoczął go wystąpieniem „Ci fascynujący barbarzyńcy. Portrety Afrykanów w XIX-wiecznej ilustracji europejskiej”. Omówił Afrykę i jej mieszkańców widzianych oczami euro­ pejskich podróżników, pokazując bogaty materiał ilustracyjny pochodzący z dwóch bardzo rzadkich publikacji: Le tour du monde pod red. Eduarda Chartonaz 1889 roku i czasopisma „Misye Katolickie” z 1908 roku. Analizą ilustracji - w tym przypad­ ku fotografii, zajęła się również dr Hanna Rubinkowska-Anioł (UW) w wystąpieniu „Fotografia w książkach etiopskich ze zbiorów biblioteki Katedry Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego”. Tu mogliśmy się przyjrzeć Afryce oczami jej mieszkańców, którzy jako środek artystycznego wyrazu wybrali fotografię. Inny ro­ dzaj aktywności artystycznej Afrykanów przedstawiła mgr Miłosława Stępień (UW). W referacie „Festiwale filmowe jako miejsce ekspozycji współczesnej afrykańskiej �Kronika 421 sztuki audiowizualnej” zwróciła uwagę na trudności, jakie napotyka europejski widz, oglądając filmy powstające w zupełnie innej estetyce. Według prelegentki filmy te wymagają odpowiedniego komentarza, bez niego bowiem stają się często narzę­ dziem prowadzącym do uogólnień i stereotypów o kontynencie afrykańskim oraz utrwalają negatywny wizerunek Afryki. Ostatniego dnia konferencji odbył się blok zatytułowany „Współczesna sztuka Afryki - studia nad estetyką afrykańską”, który poprowadziła dr Małgorzata Kądzie­ la (US). Nie mogło w tym bloku zabraknąć referatu o malarstwie Tingatinga, chyba najbardziej rozpoznawalnej współczesnej sztuki afrykańskiej. Podjął się tego zadania kolekcjoner i miłośnik tej twórczości, mgr Krzysztof Dubiński (Wyższa Szkoła Za­ rządzania Personelem w Warszawie). Dwa kolejne wystąpienia traktowały o współ­ czesnej sztuce i jej twórcach - absolwentach kierunków artystycznych uczelni wyż­ szych w Ghanie (mgr Urszula Duda, UW, „Sztuka Ghany XX w. Epoka przemian czy błędnych interpretacji?” i mgr Marta Ryborz, MMŻ, „Sztuka współczesna tworzona w Akrze - jak zdaniem artystów odbiera się ich prace na gruncie lokalnym”). O spe­ cyfice filmów hausańskich, jednej z prężniej rozwijających się współcześnie kine­ matografii, opowiadała dr Izabela Will (UW). Zwróciła uwagę na ich specyficzną estetykę: sekwencje taneczno-muzyczne, długie mowy wygłaszane przez bohaterów, często nieakceptowane przez widzów spoza hausańskiego kręgu kulturowego. Inte­ resujący referat przedstawiła mgr Hanna Schreiber (UW), która zatytułowała swoje wystąpienie „Miejsce sztuki afrykańskiej w koncepcji «sztuki prymitywnej»: między etnologią a estetyką (od XIX do początku XXI wieku)”. Wiele miejsca poświęciła koncepcji „sztuki prymitywnej” oraz odwiecznemu sporowi, jaki toczą antropolo­ dzy i historycy sztuki o pojmowanie sztuki ludów pozaeuropejskich. Antropolodzy zarzucają historykom sztuki, że swoje badania nad sztuką afrykańską ograniczają do formy dzieła, nie interesując się społeczeństwem, z którego ono pochodzi. Prelegent­ ka poruszyła też problem autentyczności dzieła sztuki afrykańskiej oraz zwróciła uwagę na kwestię jej anonimowości - wartość często zależy od nazwiska kolekcjo­ nera, a twórca w ogóle się nie liczy. Te wątpliwości były też podstawą dyskusji, które ze względu na brak czasu toczy­ ły się głównie w kuluarach. Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” była pierwszym w Polsce spotkaniem poświęconym w całości sztuce Afryki. Zgromadziła wielu pre­ legentów i słuchaczy. Godny podkreślenia jest fakt, że większość referatów przygoto­ wano w oparciu o własne badania terenowe. Choć wygłoszono prawie 40 referatów, sygnalizowały one jedynie pewne problemy związane z badaniami nad sztuką Afry­ ki. To pokazuje, jak bardzo potrzebne są takie spotkania i wymiana doświadczeń. Z licznych prowadzonych w kuluarach dyskusji narodził się pomysł, aby częściej organizować konferencje poświęcone sztuce Afryki, skupiając się na konkretnych aspektach tej tematyki. Ewa Prądzyńska �422 Kronika PR O JEK TY N A U K O W E I ED U K A CY JN E W M U ZEA CH M ARTYROLO GICZN YCH. N A PR ZY K ŁA D ZIE PR O JEK TU „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O”, M U ZEU M M ARTYROLO GICZN E W ŻA BIK O W IE, 4 M A R CA 2011 W Muzeum Martyrologicznym w Żabikowie zorganizowano seminarium poru­ szające problematykę podejmowania działań naukowych i edukacyjnych dotyczą­ cych Zagłady Spotkanie to było jednocześnie okazją do podsumowania dokonań badawczych grupy studentów, doktorantów i pracowników naukowych zaangażowa­ nych w realizację interdyscyplinarnego projektu „Sztutowo czy Stutthof. Oswajanie krajobrazu kulturowego”. Został on podjęty przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu, a jego ewaluacja dała impuls do rozważenia potrzeby organizowania podobnych działań badawczych, rozpowszechniania wyników oraz ich pożytku dla instytucji państwowych związanych z wystawiennictwem pozostałości Holocaustu i upamięt­ nianiem martyrologii na terenie całej Polski. Głównym punktem konferencji było zaprezentowanie wyników badań tereno­ wych prowadzonych w gminie Sztutowo na przełomie kwietnia i maja 2010 roku. Prezentacja obejmowała: 1. interpretację wywiadów biograficznych i kwestionariu­ szowych prowadzonych z mieszkańcami terenów okołoobozowych, ze szczególnym uwzględnieniem sposobów oswajania się mieszkańców Sztutowa i okolic z prze­ strzenią poobozową; 2. pokazanie kierunku regionalnej polityki, rozwoju i promocji gminy w kontekście działalności Muzeum Stutthof; 3. analizę ankiet prowadzonych wśród osób zwiedzająch Muzeum Stutthof - problem postrzegania gminy przez turystów; 4. rekonstrukcję przestrzeni byłego obozu poprzez zastosowanie niein­ wazyjnych metod archeologicznych, nienaruszających dziedzictwa KL Stutthof; 5. sporządzenie wizualizacji obozu Stutthof z punktu widzenia więźnia i porówna­ nie z dzisiejszą topografią widzianą oczyma zwiedzającego; 6. omówienie zagrożeń materialnego dziedzictwa archeologicznego na terenie byłego obozu, który nie został włączony w przestrzeń muzealną. Seminarium podzielono na dwa panele. Pierwszy z nich, zaraz po oficjalnym roz­ poczęciu obrad i powitaniu gości, rozpoczął referat „Założenia projektu Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” wygłoszony przez dr Annę Wero­ nikę Brzezińską oraz mgr Małgorzatę Wosińską, obie z IEiAK UAM. W wystąpieniu „Zastosowanie GIS w badaniach nad przestrzenią byłego obozu koncentracyjnego Stutthof’ Daria Ratajczak (IP UAM) przestawiła wizualizację przestrzeni obozowej będącą wynikiem nieinwazyjnych badań prowadzonych przez archeologów na terenie muzeum. Następnie kierownik działu oświatowego Muzeum Stutthof w Sztutowie, Marcin Owsiński, w wystąpieniu: „Co wy tam właściwie robicie w tym Muzeum?”, ukazał działalność edukacyjną i zaangażowanie pracowników muzeum w rozwijanie kształcenia o Zagładzie. W kolejnym - „Turyści w Muzeum Stutthof’ - Kornelia �Kronika 423 Kajda (IEiAK UAM, IP UAM) przedstawiła recepcję muzeum przez zwiedzają­ cych w kontekście współczesnej tanatoturystyki. Sesję zakończył referat Pawła Wity (IEiAK UAM), „Lokalny kontekst funkcjonowania KL Stutthof i Muzeum Stutthof poruszający kwestie rozwoju gminy i budowania jej wizerunku w oparciu o Muzeum Stutthof. Drugą sesję otworzył Mikołaj Smykowski (IEiAK UAM) wystąpieniem „Recy­ kling postobozowy. Nowe «u-życie» przedmiotów ocalonych z Zagłady”, w którym zajął się różnymi sposobami wykorzystywania przedmiotów pozyskanych z KL Stutthof przez ludność lokalną. Tematykę materialności Zagłady kontynuowali mgr Marcin Michalski (IP UAM) i mgr Maksymilian Frąckowiak (IP UAM) w refera­ cie „Zjawisko «poszukiwaczy skarbów» w kontekście ochrony dziedzictwa byłego obozu KL Stutthof’ prezentującym współczesne praktyki niszczenia dziedzictwa archeologicznego wokół Muzeum Stutthof. Następnie mgr Małgorzata Wosińska przedstawiła efekt działań badawczych w ramach „Projekt soundscape w KL Stutt­ h o f’, który miał na celu uchwycenie poszczególnych elementów krajobrazu dźwię­ kowego obecnego muzeum i pokazanie ich wpływu na odbiór ekspozycji przez zwie­ dzających. Tomasz Michalik (Instytut Prahistorii UAM, Instytut Psychologii UAM) w prezentacji: „Piękny obóz. Stutthof - myślenie w kategoriach estetyki” rozważał kwestie estetyzacji przestrzeni naznaczonej Holocaustem. Na zakończenie konferen­ cji, kierowniczka działu pedagogicznego Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie w wystąpieniu „Projekty realizowane przez Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie” dokonała podsumowania dotychczasowej działalności edukacyjnej placówki, w któ­ rej odbywało się seminarium. Równolegle odbył się wernisaż wystawy dokumentującej prace terenowe badaczy zaangażowanych w projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturo­ wego”. Pieczę nad wystawą sprawowali jej twórcy - Agnieszka Skowron i Mateusz Nowak, studenci IEiAK UAM. Seminarium w Żabikowie pokazało, na jakie problemy natykamy się w nauko­ wym ujmowaniu Zagłady, jak o niej mówić i jak prezentować wyniki badań w prze­ strzeniach byłych obozów koncentracyjnych. Różnorodność tematyczna wystąpień stała się inspiracjądo długich dyskusji, zarówno w sali obrad, jak i w kuluarach, gdzie nawiązano nowe kontakty sprzyjające kontynuacji badań w podobnych placówkach. Konferencja, nie tylko w przekonaniu jej organizatorów, ale przede wszystkim gości i słuchaczy, udowodniła, że warto podejmować współpracę z muzeami martyrologicznymi w celu pogłębiania refleksji o Holocauście i wzbogacania dotychczaso­ wych sposobów jego upamiętniania. Projekty badawcze i edukacyjne są obopólną korzyścią zarówno dla środowisk uniwersyteckich, jak i muzealniczych, warto więc we wzajemnym porozumieniu podejmować jak najwięcej działań tego typu. Mikołaj Smykowski �424 Kronika OD KUJAW DO BAŁTY KU. TAJEM NICE CO DZIEN NO ŚCI KULTURY LU DOW EJ. NOW A, STAŁA EK SPO ZY CJA W M UZEUM ETN O G RA FIC ZN Y M W TO RUN IU W 2009 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu obchodziło pięćdziesiąte uro­ dziny. Pracownicy Muzeum uświetnili ten jubileusz, przygotowując z wielką sta­ rannością i wnikliwością nową, stałą wystawę opowiadającą o życiu codziennym mieszkańców wsi i małych miasteczek następujących regionów etnograficznych przylegających do dolnego biegu Wisły: Kujaw, ziemi chełmińskiej, ziemi dobrzyń­ skiej, Kaszub, Borów Tucholskich, Kociewia, Pałuk, Krajny, Żuław i Powiśla. Auto­ rzy wystawy nie ograniczyli się tylko do pokazania kultury ludowej zamieszkuj ących te tereny Polaków i katolików, nie potraktowali ich w izolacji w stosunku do innych warstw społecznych, grup religijnych i etnograficznych. Względy geograficzne, hi­ storyczne, polityczne, gospodarcze, prawne i kulturowe, a także ramy czasowe na­ rzucone ekspozycji (połowa XIX w. - połowa XX w.) wręcz zmusiły do wyjścia poza granice objętych wystawą regionów po to, by pokazać pograniczność kultury ludowej ulegającej wpływom płynącym z sąsiedniego Pomorza, Wielkopolski i Ma­ zowsza, wpływom kultury mieszczańskiej i szlacheckiej, oraz po to, by nakreślić obraz polskiej kultury ludowej nie będącej obojętną wobec kiedyś licznie żyjących na tych terenach Niemców, Żydów, menonitów i ewangelików, poddającej się re­ gułom masowego rynku czy tym wyznaczanym przez władze PRL. W muzealnych salach zobaczymy różne światy kulturowe występujące na obszarze „od Kujaw do Bałtyku”, łączące na różne sposoby, często w wyniku świadomie podejmowanych działań, elementy różnego pochodzenia. Oglądamy tu reprezentację przeszłego sta­ nu kultury, która nigdy przecież nie stanowiła jednorodnej rzeczywistości, lecz była twórczą kombinacją złożoną z rozmaitych tradycji i wyobrażeń, ideologii i kodów kulturowych. Widzimy, jak zacierały się bariery kulturowe, jak wyróżniały się pewne elementy, obserwujemy też, jak różne zjawiska kultury zyskiwały nowy wymiar. Jest to jeden z wielu poważnych atutów toruńskiej wystawy, spełniający jej dydaktycz­ ne zadanie w zakresie edukacji regionalnej: wystawa pokazuje specyfikę kulturową konkretnego obszaru w określonym czasie, co może ułatwiać mieszkańcom dotarcie do własnych korzeni, równocześnie zwracając uwagę na istnienie przemieszczają­ cych się globalnie form kultury. Od ponad dekady zachodnią, a od kilku lat polską humanistykę ożywia ponowne zainteresowanie rzeczami oraz dyskusje etnografów-muzealników i badaczy akade­ mickich o nowym podejściu do przedmiotów, sposobie badania rzeczy i formułowa­ nia pytań badawczych. Sposób widzenia i poznawania rzeczy i poprzez rzeczy ostat­ nimi czasy przeszedł przemianę, wykształcił nowy sens pojęcia kultury materialnej. W obrębie antropologii kulturowej powstała nowa subdyscyplina - antropologia rzeczy, która odchodzi od starego paradygmatu i nie bada przedmiotów jako świa­ dectw materialnych lub jako materialnych kolekcji, lecz widzi je w ścisłym związku z człowiekiem (zob. Kwiatkowska, Kola 2006: 128, 143) i jest nastawiona na bada­ �Kronika 425 nie społecznego i kulturowego życia przedmiotów. Wśród kilku tendencji wspiera­ jących powrót do zainteresowania rzeczami, podkreślę te, które głoszą, że wszystkie przedmioty są w jakimś sensie aktorami społecznymi, ponieważ „wykraczają poza ludzkie działanie i służą do przekazywania znaczeń miedzy ludźmi” (Dant 2007: 25), również „mają możliwości komunikacyjne” (Edensor 2004: 139). Tim Dant zwraca uwagę na to, że proces kulturowy przystosowywania rzeczy polega na różnorod­ nych interakcjach między ludźmi a przedmiotami, jak na przykład patrzenie na nie, dotykanie, mówienie o nich, używanie, a nawet przechowywanie czy przetwarzanie i konserwowanie. Te interakcje z rzeczami mają charakter społeczny w tym sensie pisze Dant - że „uczymy się ich i dzielimy się nimi w obrębie kultury. Przedmioty materialne są fizycznymi wytworami kultur, lecz również wytworami społecznymi w taki sposób, że stają się elementami ustalonego porządku, codziennych zwyczajów i sposobów życia” (Dant 2007: 25-26; zob. też Edensor 2004: 138). Nowa wystawa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu wpisuje się w nowy spo­ sób myślenia o przedmiotach. Jej autorzy postawili sobie za cel opowiedzieć o życiu ludzi i ich codzienności poprzez rzeczy (Czachowski, Łopatyńska, red., 2010: 7). Dokonali tego, oddając głos rzeczom. Oddanie głosu artefaktom okazało się zabie­ giem udanym: przywraca rangę i blask rzeczom, zmusza bowiem chodzącego po wystawie do zmiany myślenia o przedmiotach - nie są one tutaj jedynie produk­ tami czy towarami, nie są też obiektami muzealnymi sprowadzonymi do fizycz­ nego pokazania konkretnych rzeczy, lecz również równoprawnymi podmiotami, rzeczami posiadającymi znaczenie, będącymi nośnikami rozmaitych przekonań, wartości, wierzeń oraz będącymi istotną częścią życia człowieka. Autorzy wystawy umiejętnie pokazali, że kultura rozprzestrzenia się dzięki konkretyzacji w rzeczach, a więc w manifestacjach symbolicznych. W jaki sposób rzeczy są nośnikami nie­ materialnych treści kultury, jak technologia wyznacza obszar jej rozumienia, jakie były w latach 1850-1950 nowe ścieżki rozprzestrzeniania się kolejnych przedmio­ tów? Dowiadujemy się o tym, oglądając na przykład różne formy osadnicze, kształty i wielkości zagród, gdy czytamy reklamy zakładów ubezpieczających budynki, zwie­ rzęta i zasiewy od pożarów, powodzi i kradzieży, gdy patrzymy na tabliczki z na­ zwami towarzystw ubezpieczeniowych umieszczane na ścianach domów czy czyta­ my reklamy maszyn rolniczych, octu, Pomorskiej Fabryki Makaronu, Pomorskiego Browaru, gdy patrzymy na sprzęty i przedmioty stojące i wiszące w zrekonstruowa­ nych wnętrzach klasy szkolnej, sklepu czy zakładu fryzjerskiego, służące do higieny osobistej, używane w lecznictwie, w pracach domowych, na polu czy przy hodowli pszczół, rzeczy konieczne do spełnienia wielu rytuałów, pamiątki chrztu, I Komunii czy z wojska. Wszystkie przedmioty na wystawie zostały umieszczone w zrekonstru­ owanych kontekstach odpowiednio poszerzonych o fotografie, nagrania magnetofo­ nowe, prezentacje multimedialne i filmy dokumentalne, co pomaga rzeczy „ożywić” i zrozumieć. Ramą kompozycyjną wystawy, narzędziem służącym do rekonstrukcji kul­ tury ludowej, jest kategoria codzienności. Rekonstrukcja kultury ludowej „od Kujaw do Bałtyku” poprzez codzienność nadała wystawie charakter uniwersal­ ny, taką jej funkcję wymusza bowiem tematyka zwyczajnej, codziennej egzysten­ �426 Kronika cji i jej najdrobniejszych, pozornie nic nie znaczących elementów i przejawów. Zaznaczę, że uniwersalność owa nie kłóci się w żaden sposób z tym, że wysta­ wa ta jest etnograficzną wizytówką regionu, którą to cechę podkreśliłam na po­ czątku - jest to bowiem paradoksalność pozorna, o czym nie trzeba przekonywać antropologów. Małgorzata Bogunia-Borowska, wypowiadając się na temat codzienności i jej społecznych kontekstów, napisała: Badanie różnych aspektów życia codziennego można porównać do malarstwa im­ presjonistycznego, w którym pojedyncze pociągnięcia pędzla i farby nałożone na płótno oglądane z bliska tworzą mieszaninę barw i kolorów, a nie żaden całościo­ wy obraz. Wystarczy jednak znaleźć nieco inną perspektywę, spojrzeć z dystansu na ową mieszaninę impresjonistycznych kolorowych kropek, a wyłoni się z nich wyrazisty, pełen treści obraz (Bogunia-Borowska 2009: 8). Czy taki „wyrazisty i pełen treści” obraz codzienności kultury ludowej udało się złożyć autorom toruńskiej wystawy? We wstępie do katalogu wystawy jej autorzy podkreślają, że przez życie codzien­ ne rozumieją zarówno czas pracy, jak i czas święta, a obiekty na wystawie prezento­ wane są tak, by ilustrowały codzienność ludzi: „co jedli, w co się ubierali, jak dbali o higienę, jak praktykowali i spędzali wolny czas, jak świętowali i w co wierzyli” (Czachowski, Łopatyńska 2010: 9). Objęli zainteresowaniem wiele rodzajów aktyw­ ności człowieka: takie rutynowe działania, jakimi są prace w domu i gospodarstwie, konsumpcja czy higiena, jak również praktyki religijne, magiczne czy symboliczne, działalność w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim oraz w przestrzeni publicznej (w straży pożarnej, samorządzie wiejskim, wojsku, w zespołach śpiewaczych, towarzystwach gimnastycznych, w szkole). Scenariusz wystawy nakazuje wręcz nie tracić z pola uwagi tego, że codzienność zawsze jest uwarunkowana społecznie, że życie jednej grupy mieści w sobie elementy i praktyki wielu innych grup społecznych. Codzienność została przedstawiona poprzez rzeczy - te używane na co dzień, które ludzie gromadzili, którymi się otaczali, które eksponowali i które chowali jak skarby w szufladzie lub skrzyni, które miały dla nich znaczenie i do których mieli określony stosunek. Pokazano również rzeczy we wzajemnym powiązaniu i w po­ wiązaniu z człowiekiem. Innymi słowy, na wystawie oglądamy codzienność kultu­ ry ludowej poprzez przedmioty, które nadawały jej konkretny wymiar uczestnicząc w konkretnych sytuacjach. Rzeczy stanowią w tym przypadku soczewkę, poprzez którą patrzymy na wielopoziomowy, wielowarstwowy codzienny świat ludzi (tę me­ taforę powtarzam za Piotrem Sztom pką- Sztompka 2008: 31) wraz z jego wymia­ rem świadomościowym, symbolicznym i aksjologicznym. I tak oto w sposób udany połączono w muzeum toruńskim perspektywę teoretyczno-metodologiczną, jaką jest nowy sposób patrzenia na rzeczy i codzienność, z praktyką wystawienniczą. Autorzy wystawy tworzą narrację o rzeczach w użyciu: we wsi przyglądamy się nie tylko budynkom i zagrodom, lecz ponadto na fotografiach widzimy fachowców przy stawianiu obory i chlewu, ludzi pracujących na polu (przy wykopkach, ogławia- �Kronika 427 m Fot. 1. Wykorzystanie strych ulca w trakcie wypełniania gliną fonny do cegieł. Zalesie, Bory Tucholskie. Fot. Roderyk Lange 1960 (Muzeum Etnograficzne w Toruniu).. Fot. 2. Zakład fryzjerski Kuźmińskich z Golubia z okresu międzywojennego. Fragment ekspozycji. Fot. G.E. Karpińska 2010. �428 Kronika niu buraków cukrowych, siewie z płachty i z kosza, koszeniu kosą, podczas odpo­ czynku), oglądamy narzędzia pracy i sposoby ich używania, widzimy, jak na tę oko­ liczność się ubrali; zaglądając w domu do spiżami i kredensu, widzimy, jakie rzeczy tam przechowywano i używano w kuchni. Podobną wiedzę zdobywamy, oglądając film o wypieku chleba metodą tradycyjną, patrzymy na stroje nakładane na określo­ ne okazje i na materialne atrybuty takim okazjom przynależne, na meble uznawa­ ne za ładne, na dzieci bawiące się zabawkami, zapoznajemy się z narzędziami i za­ klęciami, którymi posługiwał się znachor (instruktażu dostarczają fragmenty filmu z 1968 r. Znachor z Radziejowa). Gdy oglądamy artefakty używane w obrzędowości rodzinnej zatrzymane na zdjęciach, pamiątki komunijne i z chrztu, możemy posłu­ chać kołysanek z Kujaw, pieśni oczepinowych z Pałuk i Kujaw, pieśni pustonocnych z Kaszub, a w specjalnie na ten cel przygotowanym pomieszczeniu usłyszymy opo­ wieści ludowe O Jasiu, który nie bał się strachu (ziemia chełmińska), O stolemach (Kaszuby), O czarnoksiężniku i trzech dziewicach (Kujawy), również o tym, jak Pan Jezus dla świętego Piotra zmienia prąd rzeki (ziemia chełmińska). Mamy możliwość oglądać książeczki do nabożeństwa dla katolików, również luterańską Biblię, kropielniczki wieszane przy drzwiach, szafę-ołtarzyk Tajemnice Różańca, którą jeden z gospodarzy na Pałukach zrobił zgodnie z otrzymanym we śnie nakazem; będziemy mogli stąpać po wzorach ułożonych z piasku. Zakład fryzjerski, sklep i szkoła z wy­ posażeniem zapraszają do przestąpienia ich progów, oglądania, dotykania różnych przedmiotów, do zaglądania „w kąty”. A gdzie tkwi tytułowa tajemnica codzienności kultury ludowej? Janusz Barań­ ski przywołuje Henri Lefebvre’a, francuskiego badacza codzienności, który wymie­ niając sprzeczne cechy codzienności, podkreśla wynikającą z tej sprzeczności jej tajemnicę i bezradność, jaką często wobec tajemnicy okazujemy: „Codzienność to najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i naj­ bardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty” (Barański 2007: 26). Komentując słowa Lefebvre’a, Barański pisze, że ten dualny charakter codzienności wyrażają również rzeczy, pełniąc funkcję „elementów szerszego kodu kulturowego”, „funkcję mediacyjną w ściśle antropologicznym znaczeniu” (Ba­ rański 2007: 27). Funkcji tych na co dzień nie dostrzegamy, ponieważ naszą uwa­ gę stępia pozorna oczywistość rzeczy wynikająca z bliskiej koegzystencji z nimi. Owa oczywistość pryska, gdy rzecz znajdzie się w gablocie muzealnej lub pojawi się w dziwnym kontekście - wtedy zauważamy, że jest ona wyróżniającym się ele­ mentem kultury i częścią naszego życia, podobnie jak ludzie, z którymi obcujemy (Dant 2007: 27). Tajemnica, by została dostrzeżona, musi mieć tło, jakim jest zwyczajność, norma, konwencja. Tajemnicą jest na wystawie to, co dla etnografii zawsze było najważ­ niejsze: to, co można dostrzec w codziennych przedmiotach pełniących zwyczajną funkcję (garnku, emaliowanej misce umieszczonej w metalowym stojaku, wózku dziecinnym, maszynie do szycia, wiatrowskazie, kaflu z pieca), oraz w przekształ­ caniu potocznego w niezwykłe, wyróżniające się, czasami dziwne, unaoczniające doniosłość sytuacji usankcjonowaną znaczeniami, które rzecz niesie (pocztówka z życzeniami na święta, skrzynia wianna, świąteczne nakrycia głowy, papierowe �Kronika 429 kwiaty w formie bukietów lub girland, wzory sypane piaskiem). Autorzy wystawy odkrywają przed nami ukrytą wiedzę narracyjną zawartą w zwyczajnych rzeczach. Wiadomo, że każda wystawa jest twórczym aktem kreacji jakiegoś fragmentu rzeczywistości za pomocą obiektów muzealnych, w specjalnie przygotowanej sce­ nografii. Realizatorzy wystawy „Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej po­ granicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950)” wyeksponowali w sposób nowoczesny prawie 1400 obiektów ze zbiorów muzeum, wkomponowując je w różne aranżacje scenograficzne i bogatą ikonografię. Części z nich nadano indywidualną wartość: zwiedzający może przekroczyć próg szkoły i usiąść w szkolnej ławce, wejść do skle­ pu kolonialnego i stanąć przed sklepową ladą, odwiedzić zakład fryzjerski i zasiąść w fotelu ustawionym przed konsolą z rozłożonymi szczotkami, grzebieniami, no­ życzkami i innymi fryzjerskimi akcesoriami; jeśli zechce, może posłuchać nagranych w terenie kołysanek lub opowieści - wystarczy założyć na uszy słuchawki, może też obejrzeć prezentacje multimedialne i fragmenty filmów. Dzięki tym prostym zabie­ gom wystawa angażuje i pobudza poznawczo, stymuluje zaangażowanie i ciekawość zwiedzającego. Dobry pomysł, rzetelność merytoryczna, ciekawa kompozycja i kształt plastyczny to właściwości toruńskiej wystawy, dzięki którym nie jest ona stereotypowym poka­ zem obiektów wybranych ze zbiorów muzealnych. Wspomaga jąefektownie wydany katalog liczący 231 stron, z niezwykłym materiałem ilustracyjnym (Czachowski, Ło­ patyńska, red., 2010). Ów katalog stymuluje doznania intelektualne i emocjonalne, jest zaproszeniem do obejrzenia ekspozycji i jednocześnie jej dopełnieniem. Grażyna Ewa Karpińska LITERATURA Barański J. 2007 Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo UJ. Bogunia-Borowska M. 2009 Codzienność i społeczne konteksty życia codziennego, w: M. Bogunia-Borowska (red.), Barwy codzienności. Analiza socjologiczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 7-25. Czachowski H., Łopatyńska H.M. 2010 Wstęp, w: H. Czachowski, H.M. Łopatyńska (red.), Tajemnice codzienności. Kultura ludowa ijej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń, Muzeum Etnograficzne, s. 9-10. Czachowski H., Łopatyńska H.M. (red.) 2010 Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń: Muzeum Etnograficzne. Dant T. 2007 Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, przeł. J. Barański, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Kronika 430 Edensor T. 2004 Tożsamość narodowa, kulturapopularna i życie codzienne, przeł. A. Sadza, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kwiatkowska O., Kola A. 2006 O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej. Głos podwójny w sprawie przedmiotów, w: M. Brocki, K. Górny, W. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 127­ -146. Sztompka P. 2008 Zycie codzienne - temat najnowszej socjologii, w: P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Kraków: Znak, s. 15-52. SETNA RO CZN IC A U R O D ZIN PR O FESO R A RO M A N A REIN FUSSA W 2010 roku obchodzono setną rocznicę urodzin Romana Reinfussa (1910­ -1998), niestrudzonego badacza kultury tradycyjnej, niekwestionowanego autorytetu w dziedzinie sztuki ludowej, autora wielu opracowań naukowych z zakresu kultury materialnej i sztuki ludowej, dotyczących między innymi budownictwa drewniane­ go, kowalstwa, garncarstwa, meblarstwa, rzeźby kamiennej i malarstwa. Profesor był organizatorem muzeów na wolnym powietrzu, pomysłodawcą i koordynatorem licznych projektów etnograficznych. Jego zainteresowania badawczo-naukowe kon­ centrowały się wokół takich zagadnień, jak problemy wyznaczników granic etnicz­ nych, kultura Łemków, Bojków i Hucułów, kultura ludowa Lubelszczyzny, polska sztuka ludowa i artystyczne rzemiosła ludowe. Pracował w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, prowadził Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Wrocławskim i na Uni­ wersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, aktywnie uczestniczył w pracach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, przez czterdzieści lat kiero­ wał Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej. Prowadził także działalność redakcyjną, współpracując z wieloma czasopismami. Jako człowiek o ogromnym dorobku naukowym był często zapraszany do przewodniczenia w różnych komite­ tach, radach programowych, komisjach konkursowych i festiwalowych. Prywatnie znany jako „dusza towarzystwa”, gawędziarz z dużym poczuciem humoru, zawsze życzliwy i szczery. Opracowana i opublikowana na łamach „Ludu” bibliografia Ro­ mana Reinfussa zawiera 268 pozycji liczących się w literaturze przedmiotu w skali europejskiej (Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Profesor pozostawił po sobie impo­ nujące archiwum obejmujące ponad 95 tysięcy pozycji inwentarzowych - rysunków �Kronika 431 i opisów, a także zbiór około 80 tysięcy fotografii oraz całe grono wykształconych etnografów - uczniów kontynuujących jego dzieło (Fryś-Pietraszkowa 1997: 37-38, 2002: 249-253; Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Jubileusz urodzin Profesora stał się okazją do zorganizowania kilku przedsię­ wzięć mających na celu przypomnienie jego dokonań. 27 maja 2010 roku (w rocznicę urodzin Profesora) w Oddziale Budownictwa Lu­ dowego w Szymbarku odbyło się uroczyste poświęcenie pomnika przedstawiającego postać badacza siedzącego na kamiennej ławeczce. Odsłonięcia pomnika dokona­ ły obecne na uroczystości córki Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz i Magdalena Reinfus s-Kny chał ska. Zaproszeni goście wzięli także udział w konferencji naukowej, podczas której zaprezentowano referaty poświęcone wybranym zagadnieniom bogatej działalności naukowej tego wybitnego etnografa. Obrady rozpoczęło wystąpienie Krystyny Rein­ fuss-Janusz, która wspominając postać ojca, zwróciła uwagę na jego związki z Mało­ polską, a szczególnie z Gorlicami. Jej wspomnienie wzbogaciła prezentacja fotografii z archiwum rodzinnego. Kolejne wspomnienie, zatytułowane „Roman Reinfuss - Gorliczanin z zamiło­ wania”, przedstawił przyjaciel rodziny Reinfussów - Jerzy Krzywicki, prezentując przy okazji rysowane przez samego badacza karykatury, komiksy oraz okoliczno­ ściowe wierszyki, będące dowodem wielkiego poczucia humoru Profesora. Całokształt pracy badawczej, naukowej i wydawniczej Romana Reinfussa i jego wpływ na rozwój badań etnograficznych w Polsce omówił prof. Jerzy Czajkowski. Z kolei Hubert Ossadnik, kustosz w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, zaprezentował i opisał kolekcje zdjęć profesora Reinfussa znajdujące się w zbiorach tego skansenu. Następne dwa wystąpienia - Eweliny L. Pierzyńskiej-Jelskiej i Bogumiły Szurowej - dotyczyły muzealnictwa skansenowskiego, zagadnienia, które w pracy Profe­ sora zajmowało wyjątkowo ważne miejsce. Należy dodać, że Roman Reinfuss był zaangażowany w organizację Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokami oraz Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Przez wiele lat był konsultantem podczas powstawania i rozbudowywania tych placówek muzeal­ nych, uczestniczył w posiedzeniach rad muzealnych, był członkiem Zespołu Do­ radców ds. Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Ostatni referat zaprezentował Tadeusz Łopatkiewicz, omawiając pionierskie ba­ dania Reinfussa nad kamienną rzeźbą ludową oraz działalność kontynuatorów tej dziedziny sztuki ludowej. Wszystkie wystąpienia zostały opublikowane w wydawnictwie pokonferencyjnym Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą urodzin, wzbogaconym licznymi fotografiami archiwalnymi oraz relacją z obchodów urodzin profesora (Niemczyńska-Szurek, red., 2010). Należy także zaznaczyć, że podczas uroczystości Ośrodkowi Budownictwa Lu­ dowego w Szymbarku nadano imię Profesora Romana Reinfussa oraz zmieniono nazwę oddziału na Skansen Wsi Pogórzańskiej. �432 Kronika Seminarium naukowe poświęcone pamięci Profesora zostało także zorganizo­ wane na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Przez wiele lat był on związany z tym miastem, między innymi jako profesor UMCS, przewodniczą­ cy Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz organizator Muzeum Wsi Lubelskiej. Pomysłodawcą i inicjatorem spotkania był prof. Jan Adamowski. W przygotowanie konferencji, obok Zakładu Kultury Polskiej Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, włączył się Lubelski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zorganizowane seminarium miało na celu, z jednej strony, uczczenie setnej rocz­ nicy urodzin Profesora, z drugiej zaś zaprezentowanie jego dorobku oraz ukazanie roli, jaką odegrał w życiu kulturalnym i naukowym UMCS, Lublina i Lubelszczyzny, jak również całej Polski. Innym motywem zorganizowania seminarium stało się re­ aktywowanie na UMCS etnologii jako samodzielnego kierunku studiów. W spotkaniu na lubelskiej uczelni uczestniczyli między innymi córka Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz, „lubelskie dzieci”, czyli jego wychowankowie, przed­ stawiciele instytucji kultury, pracownicy naukowi, studenci oraz zaproszeni goście. Seminarium rozpoczęło okolicznościowe wystąpienie prorektora UMCS - prof. Ryszarda Szczygła, który pamiętał Romana Reinfussa jeszcze z okresu swoich stu­ diów. Przedstawił wieloaspektowy obraz tego zasłużonego dla UMCS wykładowcy. Następnie Krystyna Reinfuss-Janusz w wystąpieniu: „Roman Reinfuss - mój ojciec” przybliżyła zebranym, w sposób ciepły i nierzadko żartobliwy, postać Profesora oraz lubelskie epizody z jego bogatej biografii. Jej wspomnienia wzbogaciła prezentacja fotografii i pamiątek rodzinnych. Aleksander Błachowski przedstawił z kolei wkład Profesora w badania nad sztuką ludową, a Janusz Kamocki w referacie: „Trudne cza­ sy. Roman Reinfuss jako opiekun zbiorów muzealnych w czasie II wojny światowej” omówił mało znany, ale niezwykle znaczący dla całej kultury polskiej epizod z życia Profesora, dotyczący heroicznej ochrony w okresie II wojny światowej narodowych pamiątek zgromadzonych na krakowskim Wawelu. W drugiej części seminarium omówiono działalność i inicjatywy Profesora reali­ zowane w środowisku lubelskim. Roman Reinfuss w latach 1969-1993 pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowej w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Był inicjatorem i koordynato­ rem powstania tej organizacji, ciesząc się uznaniem i autorytetem wśród twórców ludowych. O roli, jaką odegrał Profesor w historii tej instytucji, mówili prof. Jan Adamowski i Katarzyna Kraczoń w referacie „Co STL zawdzięcza prof. Romanowi Reinfussowi”. W kolejnym wystąpieniu Grzegorz Miliszkiewicz, pracownik lubel­ skiego skansenu, omówił wkład Reinfussa w organizację Muzeum Wsi Lubelskiej. Zaprezentowane zapiski i uwagi Profesora odnoszące się do organizacji przestrzen­ nej skansenu i ekspozycji muzealnych świadczą o jego profesjonalizmie i ogrom­ nej wiedzy w tej dziedzinie. Ostatni referat dotyczył działalności Romana Reinfussa jako profesora UMCS, pełniącego w latach 1957-1967 funkcję kierownika Katedry Etnografii i Etnologii. Jego dokonania i spuściznę, która obecnie znajduje się w In­ stytucie Kulturoznawstwa, zaprezentowali prof. Jan Adamowski oraz dr Marta Wój­ cicka. Wystąpieniu towarzyszył pokaz niepublikowanych dotąd fotografii z badań �Kronika 433 terenowych Profesora i jego studentów. Warto podkreślić, że w tym okresie Roman Reinfuss wykształcił grono świetnych specjalistów: sześciu doktorów i trzynastu magistrów etnografii. Wraz z nimi prowadził badania terenowe, w tym na obszarze Lubelszczyzny i Łemkowszczyzny, oraz opracowywał między innymi monografię kultury ludowej Lubelszczyzny. Spotkanie zakończyły wspomnienia współpracowników Profesora i jego uczniów. O swoim mistrzu i przyjacielu opowiadali prof. Jan Gurba, Danuta Powiłańska-Mazur oraz Maria Grybel-Meksuła. Zaprezentowane podczas uroczystości referaty, liczne wspomnienia i fotografie nie tylko przybliżyły postać, bogatą działalność i ogromny dorobek naukowy Roma­ na Reinfussa, ale były także hołdem złożonym wielkiemu badaczowi i miłośnikowi kultury ludowej. Katarzyna Kraczoń LITERATURA Cieśla-Reinfussowa Z. 1980 Bibliografia prac Romana Reinfussa, „Lud” 64, s. 54-64. Fryś-Pietraszkowa E. 1997 Prof. Roman Reinfuss, „Twórczość Ludowa” 35: 2, s. 37-38. 2002 Roman Marian Reinfuss (1910-1998), w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 249-253. Niemczyńska-Szurek A. (red.) 2010 Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą urodzin, Szymbark: Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. URO CZY STO ŚĆ N A D A N IA IM IEN IA JĘD R ZEJA CIERNIAKA PU BLICZN EM U GIM N A ZJU M W ZA BO RO W IE KOŁO BRZESK A, 27 K W IETN IA 2011 Uroczystość odbyła się w rodzinnej, umiłowanej wsi Jędrzeja Ciemiaka, gdzie nadal żyje jego bliska rodzina, a pamięć o „Krzesnym”, jak go zwano, jest wciąż żywa wśród mieszkańców. Jędrzej Ciemiak był wybitnym działaczem społeczno-oświatowym, autorem i inscenizatorem widowisk ludowych, miłośnikiem i krzewicielem polskiego folkloru, pisarzem, redaktorem, twórcą oryginalnej koncepcji „teatru ludowego”, założycie­ �434 Kronika lem i prezesem Instytutu Teatrów Ludowych. Urodził się w 1886 roku w chłopskiej rodzinie. Choć dla dalszego kształcenia się opuścił Zaborów i mieszkał potem przez długie lata w Warszawie, nigdy jednak nie zapominał o swej rodzinnej wiosce. Pra­ cował jako profesor gimnazjalny, następnie w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego piastował stanowisko wizytatora oświaty pozaszkolnej ze specjalnością w dziedzinie teatrów ludowych i uniwersytetów ludowych. Jeśli tylko czas pozwalał, przyjeżdżał do Zaborowa, z przyjemnością słuchał miejscowych pio­ senek, a w czasie pasterki kolęd, szczególnie tych najstarszych, śpiewanych w miej­ scowym kościele. Zawsze napominał młodzież, aby nie zapominała Zaborowskiej nuty. O tym do dziś wspominają starsi mieszkańcy. „To było święto, jak Krzesny odwiedzał wieś”, powiadają. On sam, wiele podróżując po Polsce jako wizytator, z nieodstępnymi skrzypkami, często wygrywał krakowskie, Zaborowskie melodie, a miejscową kapelę prezentował w rozgłośniach radiowych. Marzył o Domu Ludowym w rodzinnej wsi, w którym skupiałoby się życie spo­ łeczne i kulturalne. Udało się to zrealizować w 1934 roku. Ciemiak był współpra­ cownikiem i doradcą Komitetu Budowy, opracował statut Domu. Z myślą o miesz­ kańcach napisał monografię Wieś Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy (Warszawa 1936). Dom Ludowy służy mieszkańcom po dzień dzisiejszy, a stosowne tablice upa­ miętniają fundatorów i inicjatora. Niestety, nie ma już Izby Pamięci jemu poświęco­ nej, ale myśli się o znalezieniu na nią nowego lokalu. Uroczysty dzień rozpoczął się mszą św. w kościele parafialnym, w czasie któ­ rej odbyło się poświęcenie sztandaru szkoły. W imponującej szkolnej hali sportowej zgromadzeni goście i przedstawiciele rodziny Jędrzeja Ciemiaka zostali powitani przez dyrektorkę gimnazjum, mgr Joannę Ozorkę-Krawczyk. Nastąpiło nadanie imie­ nia, prawa posiadania i wręczenie sztandaru szkoły, ślubowanie uczniów. Wystąpili też z okazjonalnymi przemowami zaproszeni goście, między innymi przewodniczący Rady Gminy Szczurowa Kazimierz Tyrcha, wójt gminy Marian Zalewski, wizytator Andrzej Szlanta z Delegatury Kuratorium Krakowskiego w Tarnowie, Anna Spiss, redaktor słownika biograficznego Etnografowie i ludoznawcy polscy, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, którego 3. tom (2010) wręczyła dyrek­ torce szkoły. Znajduje się tam biogram Jędrzeja Ciemiaka, autorstwa Aleksandry Jacher-Tyszkowej. Najbardziej osobisty akcent wniosła jedyna żyjąca córka „Krzesnego”, Zofia Ciemiakówna, historyk sztuki, długoletni kustosz Muzeum Narodowe­ go w Krakowie. Mówiła wzruszająco o Ciemiaku jako głowie rodziny, ojcu trzech córek, nauczycielu, propagatorze polskiego folkloru, wreszcie jako Polaku-patriocie. Na początku okupacji hitlerowskiej miał szansę opuścić kraj wraz z rodziną rządo­ wym samolotem - wspominała - ale uważał, że jego moralnym obowiązkiem j est zo­ stać i działać w okupowanej Polsce. W czasie okupacji hitlerowskiej Ciemiak został prezesem tajnego Ludowego Instytutu Oświaty i Kultury, utworzonego w 1940 roku, i członkiem Komisji Oświatowej Stronnictwa Ludowego. Kiedy uczył w szkole po­ wszechnej na Targówku w Warszawie, zaangażował się w tajne nauczanie języka polskiego i historii. Aresztowany 22 kwietnia 1941 roku i uwięziony na Pawiaku, zginął rozstrzelany 2 marca 1942 roku w zbiorowej egzekucji. Ma symboliczny grób na cmentarzu w Palmirach. �Kronika 435 Fot. 1. Uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka gimnazjum w Zaborowie. Przemawia Zofia Cierniakówna. Fot. Piotr Krawczyk. Fot. 2. Zofia Cierniakówna przemawia na uroczystości nadania imienia Jędrzeja Cierniaka gimnazjum w Zaborowie. Fot. Piotr Krawczyk. �436 Kronika Bogaty program artystyczny został bardzo staranie przygotowany i przedstawio­ ny przez przejętą uroczystą chwilą młodzież szkolną Uczennice i uczniowie pre­ zentowali fragmenty utworów, widowisk Ciemiaka na tle „wiejskich”, domorosłych dekoracji, były żwawe tańce w krakowskich strojach, przyśpiewki. Duże zaintere­ sowanie wzbudził amatorski film zmontowany z wywiadów udzielanych uczniom przez krewnych Ciemiaka i niektórych mieszkańców wsi. Przejmujący wiersz Cierniaka A kiedy umrę... przeczytał wzruszony ks. Maciej Fleszar z miejscowej para­ fii. Potem nastąpiło uroczyste odsłonięcie i poświęcenie pamiątkowej tablicy w holu szkoły, ufundowanej przez Marię i Władysława oraz Marzenę i Józefa Wojnickich z Zaborowa, nad którą zawisł portret Ciemiaka namalowany przez wspomnianego księdza. Można było też obejrzeć planszową wystawę autorstwa Karoliny Sikory poświęconą życiu patrona, wypożyczoną z Muzeum Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie. Piękną, starannie zorganizowaną uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka drugiej szkole w Polsce (pierwsza to wspomniana szkoła na Targówku, obecnie nr 114, gdzie uczył) zakończył obiad przygotowany przez miejscowe gospo­ dynie, podany w sali widowiskowej Domu Ludowego. Zaproszeni goście, uczestnicząc w tak bogatym programie przy szczelnie wypeł­ nionej wielkiej sali, a także w trakcie rozmów z mieszkańcami, przekonali się, że pa­ mięć o Jędrzeju Ciemiaku jest kultywowana we wsi i w okolicy. Można mieć zatem nadzieję, że poprzez zapoznanie się z bogatą działalnością patrona uczniowie będą tym bardziej odczuwać dumę z przynależności do społeczności lokalnej, a współtwo­ rząc wizerunek własnej szkoły, będą ją promować w miejscowym środowisku. Autorkę utwierdza w tym refleksja, jaką podzieliła się z nią nauczycielka gim­ nazjum i współorganizatorka uroczystości, mgr Teodozja Turaczy, a mianowicie uczniowie spontanicznie zaproponowali, iż chcieliby raz w roku organizować dzień poświęcony swemu patronowi, na przykład konkurs wiedzy na temat jego życia i twórczości, śpiewać, tańczyć krakowiaki, kultywować tym samym tradycyjny folk­ lor lokalny, tak jak tego pragnął ich patron. Anna Spiss � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ec97e1f4c9c10c5592d286709e782b.pdf 20db77b5bad7d63c8052ec09851c574c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5774 Title A name given to the resource Contens / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 CONTENTS I. ARTICLES Michał B u c h o w s k i , Polish ethnography/ethnology in the period of „real socialism”. From non-Marxist orthodoxy of „ethnographism” to postethnographic pluralism. . . 13 Magdalena Z o w c z a k, Anthropology, history, and the Ukrainian question. About the tactics of the borderland............................................................................................ 45 Kacper P o b ł o c k i , Anthropology of the city - urbanization, space and social relatio n s.................................................................................................................... 69 Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Trust and scepticism - changing attitudes towards pharmaceuticals............................................................................. 93 Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Traps of the Net - on the ethical dimension of the anthropological research o n lin e .......................................................................105 Mariusz K a n i a , Creating Internet identity. Facebook as a creator of artificial intelligence.....................................................................................................................127 Maciej K u r c z , The anthropologist and post-war reality of contemporary Africa. Reflections on the fieldwork in Juba (South S udan)................................................. 143 Jacek Jan P a w l i k , Wax print textiles pagne as cultural heritage of the inhabitants of Togo...........................................................................................................................159 Anna U r b a f i s k a - S z y m o s z y n , Globalisation and glocalisation of the bon religion as exemplified by the Ligmincha community in the United States and P o lan d ...........................................................................................................................177 Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folkloristic sources of the myth of saviour in the context of cu ltu re ........................................................................................................ 203 Anna K a p u s t a , Agnieszka P ó ź n i ak, „The most Holy Head of Jesus”. From metonimic script to metaphorical biography............................................................. 225 Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „A milk witch” as described by the inhabitants of the Ciężkowicko-Rożnowskie Foothills and its surroundings........................................243 II. VIEWS AND OPINIONS Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Prospects of comparative cultural studies as exemplified by the programme of the Laboratory for Comparative Cultural Studies at Jan Długosz Academy in Częstochowa.................................................... 261 �10 III. REPORTS Barbara K u l e s z a , Bronisław Malinowski’s concept of freedom protection as the driving force of cultural p ro c e s s ................................................................................273 Karolina S z m i g i e l s k a , Living a nomadic life with spirits - ethnographic reflections about the landscape in M ongolia................................................................................281 Henryk D u s z y ń s k i , Illnesses in role playing games. Description of plots and research prospects........................................................................................................ 293 IV. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Zofia S o k o l e w i c z , „My scholarly life is like continual testing yet another key from a bunch that the theory of cognition gave me”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s questions.................................................................................................................... 303 V. REVIEWS AND REVIEW NOTES Thomas Hylland E r i k s en, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej [Small places, large issues. An introduction to social and cultural anthropology], Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen 2009 {Anna J a w o r).................................................................................................. 355 Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/ /etnologii [Myth - History - Memory. Cultural contexts of anthropology/ /ethnology], Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . 359 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięch). . . . 363 Barbara B a z i e 1 i c h (ed.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego [Folk traditions. Cultural heritage of native inhabitants of the Silesia Province], Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r)..................... 364 Katarzyna M a r c o l , Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim [Word and play. Verbal creativity of children living on the Polish-Czech border], Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369 VI. CHRONICLE 87th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Opole, 23 September 2011 (Katarzyna Majbroda).......................................................... 375 �11 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2010 to August 2011 {Jerzy Adamczewski)..................... 379 Achievements of the Ethnographic Documentation and Information Centre, Polish Ethnological Society {Bronisława Kopczyńska-Jaworska).....................................392 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Cieszyn, 14 May 2010 {Ryszard Vorbrich)........................................399 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznań, 21 October 2010 {Ryszard Vorbrich).....................................401 Conference „Ethics, health care and anthropology”, Amsterdam, 10 December 2010 {Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405 Conference „Development and culture. Cognitive and practical aspects”, Będlewo, 21-23 October 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński).....................................407 Conference „Health, illness and treatment - an interdisciplinary approach”, Będlewo, 9-10 June 2011 {Małgorzata Anna C haryton)....................................................... 413 Conference „African art in Polish collections and research”, Szczecin, 15-17 November 2010 {Ewa Prądzyńska)...............................................................................................418 Scientific and educational projects in martyrological museums. „Sztutowo or Stutthof? Adaptation of a cultural landscape” project, Museum of Martyrology in Żabikowo, 4 March 2011 {Mikołaj Smykowski).............................................................................422 Secrets of everyday life. Folk culture from Kujawy to the Baltic Sea. Anew permanent exhibition in the Ethnographic Museum in Toruń {Grażyna Ewa Karpińska) . . . 424 The centennial anniversary of Professor Roman Reinfuss {Katarzyna Kraczoń). . . . 430 Giving the name of Jędrzej Ciemiak to the middle school in Zaborów n. Brzesko, 27 April 2011 {Anna S p iss).........................................................................................433 VII. IN MEMORIAM Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)...........................................437 Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437 Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438 Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439 Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński).....................................439 Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447 Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448 Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K a b a t) ................................................................... 448 Recollections about Zofia Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta M. G o źd zia k).............................................................................................................. 452 Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457 Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457 Notes about the authors of a r tic le s ...................................................................................459 Information for a u th o rs ..................................................................................................... 463 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a09d14029aca9da47425a88edb64b62.pdf 9bb7ea3679a8bad2119818cc2447cd33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5773 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 SPIS T R E ŚC I I. ARTYKUŁY Michał B u c h o w s k i , Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu”. Od niemarksistowskiej ortodoksji „etnografizmu” do postetnograficznego pluralizmu................................................................................................................. 13 Magdalena Z o w c z a k , Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza................................................................................................................. 45 Kacper P o b ł o c k i , Antropologia miasta - urbanizacja, przestrzeń i relacje społeczne.................................................................................................................... 69 Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Zaufanie i sceptycyzm - zmiany postaw w stosunku do farmaceutyków................................................................... 93 Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie................................................................................... 105 Mariusz K a n i a , Kreowanie tożsamości internetowej. Przykład Facebooka jako twórcy sztucznej inteligencji...................................................................................... 127 Maciej K u r c z , Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki. Refleksje na temat badań terenowych w południowosudańskiej Dżubie................. 143 Jacek Jan P a w l i k , Tkaniny/>ogwe jako kulturowe dziedzictwo mieszkańców Togo . . 159 Anna U r b a ń s k a - S z y m o s z y n , Globalizacja i glokalizacja religii bon na przykładzie społeczności Ligmincha w Stanach Zjednoczonych i Polsce................177 Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folklorystyczne źródła mitu wybawcy w kulturze 203 Anna K a p u s t a , Agnieszka P o ź n i a k , „Najświętsza Głowa Pana Jezusa”. Od skryptu metonimicznego do biografii metaforycznej................................................. 225 Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „Czarownica mleczna” w relacjach mieszkańców Pogórza Ciężkowicko-Rożnowskiego i o k o lic.......................................................... 243 II. POGLĄDY I OPINIE Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Perspektywy komparatystyki kulturowej. Na przykładzie programu Pracowni Komparatystyki Kulturowej Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie............................................................................................261 III. KOMUNIKATY Barbara K u l e s z a , Bronisława Malinowskiego koncepcja ochrony wolności jako siły napędowej procesu kulturowego......................................................................... 273 �6 Karolina S z m i g i e l s k a , Koczując z duchami - etnograficzne refleksje na temat krajobrazu w M ongolii............................................................................................281 Henryk D u s z y ń s k i , Choroby w narracyjnych grach fabularnych. Charakterystyka wątków i perspektywy badawcze................................................................................293 IV. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Zofia S o k o l e w i c z , „Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza................................................................................303 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Thomas Hylland E r i k s e n , Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen 2009 {Anna J a w o r)..................................................................................................... 355 Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/ /etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . . 359 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięcłi)........................ 363 Barbara B a z i e 1 i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r).........................364 Katarzyna M ar col, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369 VI. KRONIKA 87. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Opole, 23 września 2011 (Katarzyna Majbroda)....................................................................375 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego za okres od września 2010 do sierpnia 2011 (Jerzy Adamczewski)............... 379 Dorobek Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Bronisława Kopczyńska-Jaworska).............................................. 392 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Cieszyn, 14 maja 2010 (Ryszard Vorbrich)........................................................................................................ 399 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Poznań, 21 października 2010 (Ryszard Vorbrich)............................................................................................... 401 Konferencja „Ethics, Health Care and Anthropology”, Amsterdam, 10 grudnia 2010 (Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405 �7 Konferencja „Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne”, Będlewo, 21-23 października 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Buliński)...............................407 Konferencja „Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie interdyscyplinarnej”, Będlewo, 9-10 czerwca 2011 {Małgorzata Anna Charyton)..................................413 Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich”, Szczecin, 15-17 listopada 2010 {Ewa Prądzyńska).............................................................................418 Projekty naukowe i edukacyjne w muzeach martyrologicznych. Na przykładzie projektu „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie, 4 marca 2011 {Mikołaj Smykowski)..................... 422 Od Kujaw do Bałtyku. Tajemnice codzienności kultury ludowej. Nowa, stała ekspozycja w Muzeum Etnograficznym w Toruniu {Grażyna Ewa Karpińska) . . 424 Setna rocznica urodzin Profesora Romana Reinfussa {Katarzyna Kraczoń)............... 430 Uroczystość nadania imienia Jędrzej a Ciemiaka publicznemu gimnazjum w Zaborowie koło Brzeska, 27 kwietnia 2011 {Anna S p is s ) ....................................................... 433 VI. IN MEMORIAM Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................437 Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437 Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438 Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439 Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński)........................................439 Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447 Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448 Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K abat)...................................................................... 448 Wspomnienia o Zofii Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta M. Gożdziak).................................................................................................. 452 Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457 Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457 Noty o autorach artykułów.................................................................................................. 459 Informacje dla autorów........................................................................................................ 463 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22732dd07c849506c2c85f8d1dc586c6.pdf 8ad074c2492d240ba418afc92eb74257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6185 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5770 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.473-514 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 VI. KRONIKA 86. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO, TORUŃ, 24 W RZEŚN IA 2010 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Collegium Maius Uniwer­ sytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Porządek obrad objął dwadzieścia punktów. Przybyłych powitała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska, która usprawied­ liwiła nieobecność prezesa, prof. Michała Buchowskiego. Zaproponowała na prze­ wodniczącą obrad prof. Grażynę Ewę Karpińską (wiceprezesa PTL), a na sekretarza dr. Jerzego Adamczewskiego (sekretarza generalnego). Zebrani w głosowaniu jaw ­ nym jednogłośnie opowiedzieli się za przedstawionymi kandydaturami. Zebrani uczcili minutą ciszy pamięć zmarłych członków PTL: Bartosza Toma­ szewskiego (O/Wrocław), Jana Mirosława Kasjana (O/Toruń), Haliny Sampławskiej (O/Gdańsk), Konstantego Ostrowskiego (O/Śląski), Ireny Bajerowej i Klemensa Krzysztofowicza (O/Kraków) oraz Jadwigi Śląskiej (O/Mszana Dolna). Następnie prowadząca obrady odczytała w imieniu prezesa, prof. Buchowskiego, podziękowania i wręczyła okolicznościowy dyplom dr. Michałowi Mokrzanowi, pre­ zesowi Oddziału PTL we Wrocławiu, organizatorowi ubiegłorocznego 85. WZD PTL i sesji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Odczytała również list prof. Zbigniewa Jasiewicza, w którym żałując, iż nie może uczestniczyć w WZD, życzył wszystkim udanych obrad. Dalej głos zabrali zaproszeni goście: doc. Hana Hloskova - Narodopisna Spoloćnosf Slovenska (Bratysława) i dr Miroslav Valka - Ceska narodopisna spolecnost (Brno), którzy podziękowali za zaproszenie do uczestnictwa w WZD i krótko scha­ rakteryzowali swoje towarzystwa. Przystąpiono do wyboru: Komisji Mandatowej, do której zgłoszono Elżbietę Ja­ w orską- O/Warszawa i Annę Spiss - O/Kraków; Komisji Skrutacyjnej - zgłoszono Damiana Kasprzyka - O/Łódź i Krystynę Reinfuss - O/Kraków oraz Komisji Wnio­ skowej, gdzie zaproponowano Natalię Bloch - O/Poznań i Janinę Hajduk-Nijakows k ą - O/Opole. Składy komisji wybrano jednogłośnie. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Jej przewodnicząca, Elżbieta Jaworska, ogłosiła, że na sali znajduje się 32 delegatów spośród 46 uprawnionych do głosowania. Stwierdziła, iż Walne Zgromadzenie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. W kolejnym punkcie, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała wnioski Zarządu Głównego dotyczące zmian w statucie PTL. Zarząd Główny zaproponował zmianę �474 Kronika zapisu w paragrafie 50, pkt. 2 z: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgroma­ dzenie Delegatów jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obec­ nych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”, na: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgromadzenie Członków Oddziału jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obecnych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”. Zaproponowano ponadto zmianę numeracji paragrafów: po paragrafie 54, dotych­ czasowy paragraf 56 (brak paragrafu 55) przyjmuje nr 55, a kolejne ulegają auto­ matycznemu przenumerowaniu. Wnioskowano także o ujednolicenie zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wszystkie słowa pisane z dużej litery) w para­ grafach 48, 50, 51. Wiceprezes Małgorzata Michalska zreferowała sprawę zgłoszonych zmian w statucie. Przy tłumaczeniu przez tłumacza przysięgłego (specjalista od tekstów prawniczych) na język angielski treści statutu, wyszły na jaw uchybienia: pomyłka w numeracji paragrafów - po paragrafie 54 był paragraf 56, niekonsekwentny zapis „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wyraz „członków” pisany raz z dużej, raz z małej litery) oraz błędne sformułowanie wymagające przegłosowania zmiany tekstu przez Walne Zgromadzenie Delegatów. Zamiast sformułowania w paragrafie 50, pkt 2 „Walne Zgromadzenie Delegatów” powinno być „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”. Pkt 2. nie był zgodny z pkt. 1. - wzajemnie się wykluczały. Wobec braku uwag i dyskusji w sprawie proponowanych zmian, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała treść Uchwały nr 1, dotyczącej zmiany numeracji paragra­ fów. Prowadząca obrady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu jednogłoś­ nie przyjęto Uchwałę nr 1. Następnie przedstawiła treść Uchwały nr 2, dotyczącej ujednolicenia zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”, a prowadząca ob­ rady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 2. Kolejno odczytała treść Uchwały nr 3, dotyczącej nowego brzmienia paragrafu 50, pkt 2. statutu PTL; delegaci w jawnym głosowaniu przyjęli ją jedno­ głośnie. Na koniec tej części obrad odczytała treść Uchwały nr 4, dotyczącą przyję­ cia statutu w jednolitym brzmieniu. Przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 4. Następnie poinformowano zebranych, że protokół z 85. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL we Wrocławiu został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” (93: 2009, s. 329-333). Odczytano sprawozdania: sekretarz generalny, Jerzy Adamczewski - skrót spra­ wozdania z działalności Zarządu Głównego (pełna wersja dostępna na stronie inter­ netowej PTL); skarbnik, Anna Weronika Brzezińska - skrót sprawozdania finanso­ wego (znajduje się na stronie internetowej PTL, a pełna wersja dostępna w biurze ZG PTL); w zastępstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej - kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, skrót sprawozdania - Jerzy Adamczewski (pełna wersja na stronie internetowej PTL) oraz Głównej Komisji Rewizyjnej - jej przewodnicząca, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. GKR nie �Kronika 475 stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności Zarządu Głównego. Postawiła wniosek o wykonanie inwentaryzacji magazynu. Sprawozdanie GKR jest dostępne w biurze ZG PTL. Przewodnicząca obrad zapytała, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedsta­ wionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Prezesi oddziałów terenowych (Bielsko-Biała, Ciechanów, Mszana Dolna, Kra­ ków, Opole, Poznań, Toruń, Wrocław, Zamość) odczytali sprawozdania z działalno­ ści za ostatni rok. W dalszej części, przewodnicząca Komisji Wnioskowej, Janina Hajduk-Nijakow­ ska, przedstawiła wniosek Zarządu Głównego dotyczący minimalnej składki człon­ kowskiej na rok 2011. ZG wnioskował, aby jej wysokość wyniosła 30 zł. Po krótkiej dyskusji, w której głos zabrali: Teresa Smolińska, Irena Kotowicz-Borowy, Hubert Czachowski i Paulina Suchecka, przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie nad wnioskiem. W jawnym głosowaniu oddano następującą liczbę głosów: za wnioskiem - 25 głosów, głosów wstrzymujących - 3, głosów przeciwnych - 4. W Uchwale nr 5 wniosek ZG został przyjęty. Janina Hajduk-Nij akowska zgłosiła Opole jako miejsce 87. Walnego Zgromadze­ nia Delegatów PTL. Temat i sekretarz konferencji miał zostać wskazany do 10 paź­ dziernika 2010 roku. Na zakończenie obrad wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła dwa ko­ munikaty: 23 i 24 sierpnia 2010 roku odbyło się kolejne spotkanie World Council of Anthro­ pological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), którego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem jako (przynajmniej dotąd) jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przed­ stawicieli organizacji z całego świata, od Japonii po Brazylię. PTL i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował pre­ zes Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią kraj owych i międzynarodowych stowarzyszeń, ma na celu koordy­ nowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorodności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopolityczną dyscyplinę. WCCA ma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest aktualnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL, prezes Michał Buchowski. W drugim komunikacie wiceprezes poinformowała o wiadomości mailowej od Pani Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowe­ go, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja pozarzą­ dowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie ds. niematerialnego dzie­ dzictwa kulturowego. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmie Komitet podczas posiedzenia, które odbędzie się w Nairobi w listopadzie 2010 roku. Wiceprezes pod­ kreśliła, że oba wyróżnienia są dużym sukcesem Towarzystwa. �Kronika 476 Przewodnicząca obrad, wiceprezes Grażyna E. Karpińska, dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosiła koniec 86. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. sekretarz obrad Jerzy Adamczewski przewodnicząca obrad Grażyna Ewa Karpińska SPRAW OZDANIE Z DZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2009 DO SIERPNIA 2010 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 18 września 2009 roku we Wrocławiu odbyło się 85. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Protokół z 85. WZD został opublikowany w „Ludzie” 93: 2009, s. 329­ -333. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium ZG i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działa w następującym składzie: prezes -prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski; skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzą: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jaworska, �Kronika A li a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Małgorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym są zatrudnione następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpowia­ da merytorycznie za bibliotekę i archiwum oraz sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; 3. Pani Agata Sikora na A etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego; 4. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1.10.2009 roku przebywa na pięcioletnim urlopie bezpłatnym w PTL. W związku z umową z Uniwersytetem Wrocławskim, etatowo umocowana w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego dalej świadczy pra­ cę na rzecz Biblioteki PTL. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swojąnowąstronę intemetowąhttp:// www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego, dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej, z wykorzystaniem nowoczesnych technolo­ gii, PTL uzyskało w 2009 roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu Ustalono minimalną roczną składkę członkowską na rok 2010 w wysokości 20 zł. Działalność Zarządu Głównego W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach: 20.01.2010 i 1.06.2010 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na styczniowym posiedzeniu omawiano kilka ważnych zagad­ nień. Mówiono o sytuacji Biblioteki Naukowej im. Jana Czekanowskiego PTL. Od 1 października 2009 roku weszła w życie na okres pięciu lat umowa z Uniwersytetem Wrocławskim o użyczeniu zbiorów bibliotecznych. Zasady funkcjonowania Biblio­ teki praktycznie nie uległy zmianie. UWr zobowiązał się ponosić niezbędne koszty jej utrzymania oraz przeprowadzić skontrum zbiorów. Od 1.10.2009 roku mgr Alek­ sandra Michałowska, dotychczasowy pracownik biblioteki PTL, została pracowni­ kiem UWr z dotychczasowym zakresem obowiązków. Jednocześnie na czas trwania umowy, zgodnie z obowiązującymi przepisami, pozostaje w PTL na urlopie bez­ płatnym. Działalność biblioteki jest prowadzona w dotychczasowym lokalu. Umowa użyczenia wiązała się z koniecznościąwykonania skontrum, łącznie z wyceną, po raz �478 Kronika pierwszy od 1945 roku. Od 7.10.2009 do 27.04.2010 roku komisja powołana przez dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu przeprowadziła skontrum za po­ mocą spisu z natury (druki zwarte) i inwentarza (druki ciągłe). Skontrum objęło dru­ ki zwarte oraz druki ciągłe. Wykazano braki względne, których powstanie, zgodnie z pisemną sugestią dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej, należy wyjaśnić i podjąć działania w kierunku odzyskania brakujących książek i czasopism. Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie informacyjnym w zespole Bibliotek Zakładowych UWr, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. Oprócz umowy użyczenia z 1.10.2009 roku zawarto porozumienie, na mocy któ­ rego UWr zwolnił PTL z opłat najmu pomieszczenia biurowego używanego przez Towarzystwo do realizacji zadań statutowych. Natomiast PTL zobowiązał się po­ krywać do 10. dnia każdego miesiąca koszty bieżącej eksploatacji pomieszczenia biurowego proporcjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosun­ ku do całości zajmowanego lokalu. Jednak od lutego, zgodnie z ustawą o finansach publicznych, PTL jako zewnętrzny podmiot prawny musi opłacać również czynsz. Ostatecznie 5.02.2010 roku podpisano nową umowę (na czas nieokreślony) dotyczą­ cą wynajmu pomieszczenia biurowego, będącą uzupełnieniem poprzednich doku­ mentów, w wyniku której do wcześniej ustalonych kosztów eksploatacji dołączono koszty czynszu. Sprawa Statutu PTL - na 85. WZD we Wrocławiu jednogłośnie przegłosowano jednolity tekst nowego statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w listo­ padzie 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut PTL. Jednakże w trakcie tłumaczenia tekstu na język angielski przez tłumacza przysięgłego zostały wykazane dwa uchy­ bienia, których nie zauważył sąd, a które dotyczą dwóch paragrafów: błędna nume­ racja dwóch kolejnych paragrafów oraz błędne sformułowanie. W związku z tym na tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów konieczne jest ponowne głosowa­ nie nad wprowadzeniem niezbędnej poprawki do statutu. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2009 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2010. Wszystkie koszty dotyczące zadań zleconych przez Ministerstwo Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego zaksięgowano i wypłacono w 2009 roku. Przychody finansowe pozyskane z rachunku bankowego pokryły koszty związane z obsługą rachunku bankowego. Po podsumowaniu aktywów i pasywów w księgach rachunkowych za rok 2009 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 9.876,10 zł. Oznacza to, że Zarząd Główny PTL posiadał płynność finansową na działalność w roku 2010. Sporządzony został za rok 2009 bilans oraz rachunek zysków i strat, które wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans jed­ nogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG został złożony wraz ze stosow­ �Kronika 479 nymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2010 roku. Dane finansowe zawierają następujące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2009 roku wyniosły 357.155,37 zł, w tym najważniejsze pozycje to: dochód ze sprzedaży wydawnictw - 40.020,75 zł oraz różne dotacje - 299.794,37 zł, z których największa to - 237.613,00 zł z Mini­ sterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2009 roku -357.894,75 zł; 3. Przychody w 1. półroczu 2010 roku to przede wszystkim dotacje w wysokości 205.494,00 zł, w tym 202.994,00 zł z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw - 19.478,15 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2010 roku wyniosły 86.284,81 zł. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co sta­ nowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało obniżone do­ finansowanie wymiany wydawnictw. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty. Kulturowe wymiary podróżowania” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok dla bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography of the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych - 16.000,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagra­ nicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 1 czerwca 2010 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych se­ �480 Kronika rii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2009. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki - w na­ wiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Periodyki: „Lud” 93:2009 (20.800,00); „Literatura Ludowa” 53: 2009 (24.000,00); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspólno­ ta - pamięć - narracja. Studium antropologiczne (7.200,00). B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (6.000,00); „Archiwum Etnograficzne” 49: Rastislava Stolicna, Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki (red.), Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne (9.600,00); „Prace Etnologiczne” 20: Lucj an Buchalik, Niewolnicy kobiet, czylipokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej (6.600,00); „Prace Etnologiczne” 21: Veronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej (10.200,00); „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachetta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej (9.600,00). W roku ubiegłym poza dotacją z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wydano dodatkowo pięć publikacji w różnych seriach wydawniczych: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 8: Anna Drożdż, Zwyczaje i obrządy weselne, cz. 3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrządu we­ selnego (drugapołowaXIXwieku iXXwiek)', „Prace i Materiały Etnograficzne” 36: Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian', „Biblioteka Zesłańca” 22: Wiesław Krawczyński, Przez tundrą i tajgą po sowie­ ckich łagrach', „Biblioteka Zesłańca” 23: Halina Kierska, Kędy kazachski step', „Dziedzictwo Kulturowe” 4: Ludowe tradycje - dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego. Publikacje te zostały wydane dzięki wsparciu instytucji kultury, władz samorzą­ dowych i osób prywatnych. W 2010 roku otrzymano decyzję nr 558/DWB/P/2010 z 19 lutego 2010 roku z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wy­ sokości 97.000,00 zł na następujące pozycje wydawnicze: Rocznik „Lud” 94: 2010 - 25.200,00; Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 54: 2010 - 24.000,00; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49: Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00; �Kronika 481 „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9, cz. 1: Zwyczaje, obrządy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00; „Archiwum Etnograficzne” 50: praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3 - 11.250,00; „Archiwum Etnograficzne” 51: Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8: Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00; „Prace Etnologiczne” 22: Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00; „Prace Etnologiczne” 23: praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00. W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2011: „Lud” 95; „Literatura Ludowa” 55; „Archiwum Etnograficzne” : 1. praca Alicji Małety o tragarzach (ozdobna bel­ ka w budownictwie drewnianym biegnąca wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca go). Na recenzentów zaproponowano dr. hab. Jerzego Czajkowskiego i dr. hab. Jana Swięcha; 2. publikacja zawierająca referaty z konferencji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, która to­ warzyszyła 85. WZD we Wrocławiu. Na recenzentów zaproponowano prof. Zbignie­ wa Jasiewicza i prof. Ryszarda Kantora; „Biblioteka Popularnonaukowa” : praca zbiorowa Tubylcy własnego świata. Ku etnografii zbliżenia. Na recenzentów zaproponowano prof. Czesława Robotyckiego, prof. Piotra Kowalskiego i prof. Wojciecha J. Bursztę; „Biblioteka Zesłańca” : 1. Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłańcy 1863 roku. Sąjuż dwie recenzje prof. Wiktorii Śliwowskiej i prof. Wiesława Cabana; 2. siostra Teresa Antonietta Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi. Miniatury z życia abp. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. Na recenzentów wybrano prof. Zbigniewa Wójcika i prof. Krystyna Matwijowskiego; „Biblioteka Literatury Ludowej”: Janina Hajduk-Nijakowska, Teresa Smolińska (red.), Folklorystyka w badaniach kultury współczesnej. Recenzję przygotuje prof. Roch Sulima i prof. Maria Jakitowicz; „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski. Recenzję mają przygotować dr Barbara Pabian i dr Krystyna Hermanowicz-Nowak; „Dziedzictwo Kulturowe”: Monika Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzy­ skiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne. Recenzenci: dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska i prof. Zygmunt Kłodnicki; „Prace Etnologiczne” lub „Biblioteka Literatury Ludowej” : Mateusz Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci... Kulturowy obraz gruźlicy. Proponowani recenzenci: prof. Marek Piechota, prof. Jolanta Ługowska lub prof. Bożena Płonka-Syroka; „Prace Etnologiczne” : Rafał Beszterda, Bracia Morawscy w Himalajach. Na recenzentów zaproponowano: prof. Sławoja Szynkiewicza, dr. hab. Jacka Pawlika, �482 Kronika dr. hab. Wojciecha Bębna, prof. Henryka Zimonia. Ostatecznie recenzentami zostali prof. Marek Mejor i prof. Zbigniew Jasiewicz. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: Anna Nadolska-Styczyńska, Ewa Karpińska (red.), Wokół społeczności wiejskiej. Etnografia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej - kontynuacje i inspiracje. Recenzje przygotują prof. Anna Szyfer i dr hab. Anna Malewska- Szałygin. Dr Małgorzata Michalska we współpracy z prof. Teresą Smolińską i prof. Ewą Karpińską przygotowała dokument „Ogólne wytyczne do wszystkich czasopism i se­ rii”, który został przez ZG PTL przyjęty i zaakceptowany. Został on przesłany do wszystkich redakcji do obowiązkowego stosowania. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę, pod nadzorem merytorycznym Pauliny Suchockiej, prowadzi pani mgr Aleksandra Michałowska. Biblioteka jest czynna codziennie od 9.00 w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umoż­ liwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmonogram znajduje się na stronie interne­ towej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Bibliote­ ki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. W roku 2009 wypożyczono na zewnątrz 471 książek, a w czytelni udostępniono 1020 książek i 714 czasopism. W ramach wymiany między bibliotekami wypożyczo­ no 18 książek i 2 czasopisma. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, komputeryzacja, wymiana wydawnictw) otrzymaliśmy w 2009 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 80.213,00 zł. W roku 2009 biblioteka wzbogaciła się o 430 woluminów. Zakupiono 125 wolu­ minów druków zwartych i 19 czasopism. Pozyskano również 52 dary oraz 24 wolu­ miny własnych wydawnictw. Z wymiany zagranicznej pochodziło 150 woluminów od instytucji zagranicznych (zwarte i czasopism) i 59 woluminów z wymiany krajowej. W zamian wysłano 343 woluminy za granicę i 99 woluminów do instytucji krajowych. 31.12.2009 roku zbiory liczyły łącznie 43.628 woluminów, w tym 21.852 woluminów dzieł zwartych, 20.265 woluminów czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficz­ nych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2009 roku wynosiła 293.653,46 zł. Na rok 2010 działalność Biblioteki Naukowej została dofinansowana przez MNiSW w wysokości 61.294,00 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2010 roku wartość zbiorów wynosiła 297.590,51 zł, stan posiadania zwiększył się o kolejne 230 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 44 woluminów (14 zwartych i 30 czasopism), z wymiany krajowej 17 czasopism, dary to 29 woluminów; wydaw­ nictwa własne stanowiły 4 woluminy. Stan ilościowy biblioteki wynosił na koniec sierpnia 2010 roku 43.361 woluminów. �Kronika 483 W roku bieżącym w czytelni skorzystano z 1093 książek i 440 czasopism, wy­ pożyczono na zewnątrz 149 książek i 5 czasopism, w ramach wypożyczeń między bibliotekami - 10 książek i 2 czasopisma. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dawczych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi ze 121 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towa­ rzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalo­ gu Zagranicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna doku­ mentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewiden­ cjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac była prowadzona pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Przygotowa­ no do oprawy czasopisma etnograficzne z przełomu XIX i XX wieku. Poddano kon­ serwacji i oprawiono 63 tomy, 81 woluminów. W okresie sprawozdawczym 2009 roku w zakresie komputeryzacji sporządzono zapis publikacji zagranicznych, które otrzymaliśmy w latach 1996-1999, 2008. Wprowadzono do komputerowego kata­ logu dzieła zwarte pozyskane w latach 1996-1999. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ �484 Kronika go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2009 dofinansowanie w wysokości 7.400,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz o dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisy­ wane i oprawiane w teki. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocław­ skiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy (m.in. z Ukrainy, Czech, Rosji). Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, m.in. słownika Et­ nografowie i ludoznawcy polscy oraz książek z serii „Biblioteka Zesłańca”. Groma­ dzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycz­ nego przygotowania wystaw muzealnych. Zakupiono specjalistyczne, wzmocnione teki kartonowe z tektury bezkwasowej o określonych wymiarach w celu ochrony najstarszych i najcenniejszych zbiorów. Konserwacją (m.in. odkwaszanie, prasowanie, uzupełnianie ubytków) objęto zespół archiwaliów pochodzących z wyprawy do wschodniej Syberii (kraj Goldów i Oroczonów) prof. S. Poniatowskiego. W obecnym stanie materiały te mogą już być udostępniane badaczom. W roku 2009 do archiwum wpłynęły 23 zamówienia na 328 tek, a w roku bieżącym dwa zamówienia na 15 tek. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowanie na rok 2010 wynosi 5.000,00 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym zostały zarejestrowane dwa nowe oddziały Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego: w Białymstoku (prezes - dr Artur Gaweł) oraz w Cieszynie (prezes - prof. Zygmunt Kłodnicki). Obecnie funkcjonuje 18 oddzia­ łów. Przyjęto 60 nowych członków: Oddział Toruń - 4, Oddział Wrocław - 5, Od­ dział Kraków - 8, Oddział Lublin - 4, Oddział Bielsko-Biała - 1, Oddział Śląski - 2, Oddział Cieszyn 11. Oddział Gdańsk - 1, Oddział Północno-Mazowiecki 12, Oddział Łódź - 1, Oddział Białystok 11. Na posiedzeniu ZG jednogłośnie zatwierdzono nową deklarację członkowską Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 485 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSK IEJ A K A D EM II N A U K , PO ZNA Ń, 18 M AJA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. Otworzył je i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Ko­ mitetu - prof. Aleksander Posem-Zieliński. Zebranie poświęcono pięciu zespołom zagadnień: przedstawieniu komunikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyj­ nych, sprawom interwencyjnym związanym z naukami etnologicznymi, prezentacji tomu wydanego na Kongres IUAES, zapoznaniu się z dorobkiem i pracami Instytutu im. Oskara Kolberga. Ostatnim punktem programu były wolne głosy i wnioski. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o organizo­ wanej przez KNE konferencji „Antropologia polityki i polityka w antropologii” oraz o najnowszych wydawnictwach etnologicznych. Mówił również o zakończeniu prac Państwowej Komisji Akredytacyjnej w placówkach kształcenia etnologicznego oraz 0 odbytych i planowanych habilitacjach. Przekazał także wiadomość o wyborze człon­ ka KNE, prof. Michała Buchowskiego, na prezydenta Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) oraz o akceptacji przez Wydział I PAN wniosku Komitetu w sprawie wyboru prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodni­ czącego KNE. Następnie zwrócono uwagę na odbyte oraz planowane konferencje na­ ukowe (w kraju i za granicą) oraz inne inicjatywy środowiska etnologicznego. W toku dalszych obrad zajmowano się bieżącymi sprawami organizacyjnymi KNE. Na wniosek prof. Doroty Simonides poruszono kwestię zapraszania na po­ siedzenia Komitetu reprezentantów ośrodków etnologicznych nie mających swych przedstawicieli w Komitecie. Podjęto jednogłośnie decyzję o zapraszaniu przedsta­ wicieli ośrodków z Opola i Szczecina. Następnie dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, redaktor naczelna „Ludu”, przekazała informację o dotacji (20.800 zł) dla czasopis­ ma na rok 2009 oraz o tym, że następny tom, w roku 2010, będzie zawierał część tematyczną, poświęconą globalizacji. Prof. Aleksander Posem-Zieliński zapoznał zebranych z kolejnym projektem logo Komitetu. Przewodniczący oraz prof. Miro­ sława Drozd-Piasecka poruszyli kwestię grantów MNiSW; zwrócili uwagę na to, że w ostatnim konkursie etnolodzy nie złożyli wielu wniosków. Omówiono także listę rankingową czasopism etnologicznych: po sześć punktów otrzymują teksty za­ mieszczone w „Ludzie”, „Literaturze Ludowej”, „Sprawach Narodowościowych” 1 „Etnografii Polskiej”, a po cztery - w czasopiśmie „Ethnologia Polona”. W tym kontekście, przewodniczący odczytał memoriał przygotowany przez slawistów i ro­ zesłany do placówek humanistycznych w sprawie bieżącej sytuacji nauk humani­ stycznych z prośbą o akceptację i uzupełnienia. W dyskusji prof. Zbigniew Jasiewicz zaproponował podjęcie uchwały wspierającej memoriał; tezy w nim zawarte zyskały aprobatę członków Komitetu. W dalszej kolejności zebrani zapoznali się z uchwałą Polskiej Akademii Umiejętności w sprawie rozwoju humanistyki polskiej, a także poparli propozycję Prezydium KNE skierowania do Wydziału I PAN wniosku o po­ wołanie nagrody im. Bronisława Malinowskiego z zakresu etnologii. �486 Kronika Przechodząc do spraw interwencyjnych, przewodniczący podziękował za od­ dźwięk na apel w sprawie wniosku dotyczącego zmiany nazwy dyscypliny. KNE dysponuje już kompletem dokumentów, w oparciu o które będzie można ponownie czynić starania. Ustalono, aby stosowny wniosek (przygotowany przez przewodni­ czącego) przedstawić na zebraniu plenarnym Wydziału I PAN, a dopiero potem Cen­ tralnej Komisji, Radzie Głównej i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego. Poddano również dyskusji materiały Fundacji „Perspektywy” dotyczące definicji etnografa i jego zawodowej sylwetki. Następnie prof. Lech Mróz zaprezentował książkę Exploring Home, Neighbou­ ring and Distant Cultures, przygotowaną na kongres International Union of Anthro­ pological and Ethnological Sciences w Chinach w 2009 roku. W kolejnej części zebrania dyrektor Instytutu im. O. Kolberga, mgr Jan Pałka, wprowadził zebranych w zagadnienia formalno-finansowe Instytutu, podkreślając, że jest on kontynuacją Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga przy Polskim Towa­ rzystwie Ludoznawczym. Instytut ten, aby móc kontynuować prace, musiał usamo­ dzielnić się w 1998 roku. Finanse na działalność wydawniczą, o które co roku trzeba zabiegać, pochodząz Ministerstwa Kultury i Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyż­ szego. Aktualny budżet roczny na całość potrzeb Instytutu wynosi około 300 tys. zł. Dotychczasowy dorobek placówki to wydanie 82 tomów dzieł Oskara Kolberga. Ze­ spół składa się z ośmiu osób (muzykologów, folklorystów, polonistów, etnologów), zatrudnionych na niepełnych etatach. Bieżące zadania polegają przede wszystkim na: 1. kontynuacji rozpoczętych prac i przygotowywaniu indeksów do dzieł Kolberga, 2. opracowywaniu edytorskim nagrań muzycznych ze zbiorów Sobieskich, 3. opra­ cowywaniu archiwum muzycznego zgromadzonego w Muzeum Archidiecezjalnym. W szczegółowe zagadnienia związane z bieżącymi pracami wprowadziła zebranych mgr Agata Skrukwa. W dyskusji podkreślano iście benedyktyński trud włożony przez pracowników w opracowanie tomów dzieł Kolberga. Zgromadzeni byli pełni podziwu i uznania dla dorobku zespołu, zwracano uwagę na dokumentacyjny walor tych wydawnictw, zasta­ nawiano się także nad projektowanym terminem zakończenia prac nad dziełami Kol­ berga. Mówiono też o ich percepcji i odbiorcach w całej Europie, a także w Bibliotece Kongresu USA, ale przede wszystkim w Polsce, co spowodowało, że część dzieł zosta­ ła już zamieszczona w Internecie, by dostępność do nich była coraz szersza. W końcowej części zebrania prof. Zygmunt Kłodnicki zaprosił członków Komi­ tetu na posiedzenie plenarne do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie w 2010 roku, aby można było zapoznać się z pra­ cami związanymi z Polskim Atlasem Etnograficznym, ocenić te prace i uczestniczyć w dyskusji nad wskazaniem dalszej drogi działalności pracowni atlasowej. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował Łódź lub Warszawę jako miejsce jesiennego posiedzenia Komitetu. Ponadto poinformował zebranych o stara­ niach podjętych w celu pozyskania środków dla przeprowadzenia ekspertyzy doty­ czącej „Oceny systemu i praktyki kształcenia etnologicznego (antropologicznego)”. Ryszard Vorbrich �Kronika 487 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSKIEJ A K A D EM II N A U K , WARSZAWA, 20 LISTOPADA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Otworzył je przewodniczący KNE - prof. Aleksander Posem-Zieliński, na wstępie informując zebranych o śmierci dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, byłej członkini Komitetu, i prosząc o uczczenie minutą ciszy pamięci Zmarłej. Następnie pogratulował prof. Zbigniewowi Jasiewiczowi otrzymania (decyzją Prezydium PAN) godności honorowego przewodniczącego Komitetu. Posiedzenie poświęcone było następującym zagadnieniom: przedstawieniu ko­ munikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, prezentacji wi­ zji muzeum etnograficznego w XXI wieku (w związku z planami rozwojowymi Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie), omówieniu nowych możliwości działań w ramach antropologii rozwoju (w kontekście instytucjonalnych i prawnych ram programu „polskiej pomocy” MSZ RP). Ostatnim punktem programu były wol­ ne głosy i wnioski. W części poświęconej komunikatom, przewodniczący oraz członkowie Komi­ tetu zaprezentowali najnowsze publikacje etnologiczne, przedstawili sprawozdania i przekazali refleksje o krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, w tym o kongresie International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces w Kunming w Chinach (prof. prof. M. Buchowski i J.S. Wasilewski), Kongresie Amerykanistycznym w Meksyku (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji „Anthropology of Europe - what is it and how should it be practised?” i posiedzeniu komitetu wykonawczego European Association of Social Anthropologists (EASA) w Poznaniu (prof. M. Buchowski), konferencji KNE, IEiAK UAM i Instytutu Archeologii i Etno­ logii PAN w Poznaniu „Antropologia polityki i polityka w antropologii” w Będlewie (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji PTL o Polonii (prof. M. Buchowski), konfe­ rencji Komisji Antropologii Miasta KNE „Lato w mieście” i konferencji dedykowa­ nej prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej (prof. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz 0 konferencji poświęconej prof. Jackowi Olędzkiemu. Następnie prof. Mirosława Drozd-Piasecka omówiła propozycję przekształcania instytutów PAN w centra badawcze, a prof. Michał Buchowski poinformował o po­ wstaniu Centrum Badań Migracyjnych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej UAM. Dyskutowano też na temat trudnej sytuacji szczecińskiej Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej, próbach otwarcia kierunku etnologia w filii KUL w Tomaszowie Lubelskim oraz o inicjatywie powołania etnologii na Uniwersytecie Gdańskim. Omawiając sprawy bieżące KNE, przewodniczący poddał dyskusji kolejną pro­ pozycję logo Komitetu, poinformował o ostatecznej zawartości 93. tomu „Ludu” oraz o możliwości opublikowania materiałów z konferencji „Antropologia polityki 1 polityka w antropologii”. Następnie powiadomił zebranych o otrzymaniu dotacji na wykonanie zaplanowanej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształcenia et­ �488 Kronika nologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004­ -2009” oraz zaawansowaniu prac z tym związanych. Poinformował też o powstaniu zespołów integracyjnych, grupujących poszczególne komitety i mających służyć jako zespoły eksperckie, co nie spowoduje likwidacji komitetów. W tym kontekście dla KNE właściwy jest Zespół Nauk o Kulturze i Sztuce, którego przewodniczącym został prof. Aleksander Posem-Zieliński. Szefowie poszczególnych zespołów tworzą zespół „megaekspercki” pod przewodnictwem prof. Andrzeja Wiatraka. Przewodniczący Komisji Etniczności KNE i Komisji do Badania Kultury Ludo­ wej w Karpatach KNE przedstawili następnie nowe składy Komisji, które zostały zaaprobowane. W dalszej części zebrania dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Adam Czyżewski, przedstawił historię budynku i obecności w nim Muzeum, za­ rysował program modernizacji Muzeum do 2012 roku i wskazał na priorytety w jego rozwoju, omówił wykorzystanie środków finansowych, zmiany organizacyjne i prze­ strzenne, realizację kolejnych projektów oraz inne problemy (kadrowe, związane z remontem itp.). Poinformował też o odbytych konferencjach muzealnych i zapla­ nowanej konferencji międzynarodowej „Experimental religion” w 2010 roku. Na zakończenie zapoznał zebranych z pierwszym numerem nowego czasopisma muze­ alnego „Etnografia Nowa”. W dyskusji poruszano zagadnienia relacji Muzeum z or­ ganem założycielskim (Urzędem Marszałkowskim) oraz kształtu wystawy planowa­ nej na otwarcie zmodernizowanego Muzeum. Następnie prof. Ryszard Vorbrich zapoznał zebranych z publikacjami, powsta­ łymi w rezultacie projektu „Pokaż mi swój świat - pokaż mi swoją szkołę”, oraz omówił zagadnienia związane z realizacją projektów rozwojowych w kontekście nowych możliwości działań w ramach konkursów na projekty finansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Kontynuacją tych działań ma być zaplanowana na jesień 2010 roku konferencja KNE „Rozwój a kultura”. W wolnych głosach poruszono następujące kwestie: 1. prof. Lech Mróz poin­ formował zebranych, że w czerwcu 2010 roku odbędzie się w Warszawie konfe­ rencja towarzysząca obchodom jubileuszu 75-lecia etnologii warszawskiej; 2. prof. Zygmunt Kłodnicki zwrócił uwagę, że została powołana specjalna komisja do oceny instytutów i zasugerował, aby wystosować pismo w sprawie utrzymania ocen UKA i PKA; 3. prof. Elżbieta Tarkowska powiadomiła o powstaniu centrum bibliograficz­ nego. Ryszard Vorbrich �Kronika 489 M IĘDZY NA ROD OW A KO N FEREN CJA „WHAT IS A N TH R O PO LO G Y OF EU ROPE AN D H O W SHOULD IT BE PR A CTIC ED ?”, PO ZNA Ń, 15-16 PAŹDZIERNIKA 2009 Na międzynarodową konferencję poświęconą praktykowaniu antropologii w Eu­ ropie przybyło do Poznania 47 antropologów z 18 krajów: Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Islandii, Izraela, Litwy, Niemiec, Polski, Portugalii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, USA, Węgier i Wielkiej Brytanii. Główni organiza­ torzy, poznańscy antropolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza, zaprosili do współpracy naukowców z krajów Grupy Wyszehradzkiej, reprezentujących Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie oraz Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu w Pardubicach. Temat tego spotkania miał, w zamierzeniu, sprowokować debatę nad aktualną kondycją antropologicznych studiów europejskich, odsłonić ich zaplecze teoretyczne i metodologiczne i skłonić do, chociażby częściowej, odpowiedzi na kluczowe pytanie: czy w ogóle można mó­ wić o antropologii Europy? Jak się okazało, w ocenie zarówno organizatorów, jak i wielu uczestników, konferencja jedynie wstępnie zarysowała powyższe problemy. Co zatem przyniosły dwudniowe obrady? To pionierskie spotkanie ujawniło przede wszystkim dwie kwestie. Pierwsza z nich dotyczy aktualnych zainteresowań kulturami europejskimi, wzbogaconych o refleksję nad rolą antropologii we współczesnym świecie. Druga to deklarowana potrzeba zacieśnienia współpracy pomiędzy poszczególnymi instytucjami antropolo­ gicznymi w Europie. Konferencja stworzyła pole do wymiany doświadczeń badaw­ czych uczestników, również dzięki osobistym spotkaniom z ludźmi będącymi auto­ rytetami w dyscyplinie, a znanymi często jedynie z publikacji naukowych. W tym sensie można zaliczyć ją do istotnych wydarzeń naukowych, mimo że pod względem merytorycznym nie w pełni spełniła oczekiwania organizatorów. Badania antropologiczne (etnologiczne) prowadzone w Europie posiadają swoją stosunkowo długą historię. Od ponad dziesięciu już lat są też organizowane między­ narodowe konferencje poświęcone specyfice antropologicznych badań europejskich. Jednakże, j ak pokazują publikacje stanowiące pokłosie owych spotkań bądź też efekt indywidualnych zainteresowań etnologów, dotąd nie podjęto próby kompleksowej odpowiedzi na pytanie, czy można mówić, a jeśli tak, to w jakim zakresie koncepcyjno-metodologicznym, o antropologii Europy. Kwestia ta wydała się organizatorom zasługującą na zainteresowanie, tym bardziej, jeśli wziąć pod uwagę warunki poli­ tyczne Europy po drugiej wojnie światowej. Zadecydowały one o rozwoju naszej dyscypliny w poszczególnych krajach i przyczyniły się do powstania krzywdzących stereotypów na temat „gorszych badaczy ze Wschodu” i „lepszych z Zachodu” tych, których wyłącznym udziałem są osiągnięcia teoretyczne. Mając w pamięci ten kontekst, możemy w treści zaprezentowanych wystąpień wyodrębnić kilka ważnych �490 Kronika wątków. Odnoszą się one nie tylko do konsekwencji wspomnianych podziałów poli­ tycznych i ich związków z rozwojem myśli antropologicznej, ale także do problema­ tyki podejmowanej w ramach studiów europejskich. Należy podkreślić, że wyodrębnienie zakresu badawczego antropologii Europy napotyka na problemy związane z samym pojęciem Europy, ze statusem danych etnograficznych i ich interpretacją. Tę kwestię podjęto w ramach sesji plenarnej „Anthropology Transcending Europę”, którą prowadził Michał Buchowski (UAM w Poznaniu). Według Chrisa Hanna (Instytut Antropologii Społecznej Maxa Plan­ cka w Halle), antropologia Europy, która ma zajmować się określonym „areałem kulturowym”, powinna rozstrzygnąć zasadność jego granic. W perspektywie long duree, Europę wiąże bowiem szereg podobieństw z Azją i Afryką Północną. Ponadto subdyscyplina ta musi uporać się z problemem, jakim jest szczególny status danych etnograficznych, pozyskiwanych zawsze w lokalnych warunkach. Zwrócono na to uwagę w drugiej sesji plenarnej: „Getting Knowledge”, pod przewodnictwem Ulfa Hannerza (Uniwersytet w Sztokholmie). Jak stwierdziła Kirsten Hastrup (Uniwersy­ tet w Kopenhadze), wszelka generalizacja czerpiąca z tego rodzaju empirii powinna być wynikiem głębokiego namysłu, gdyż wiedza zdobywana „lokalnie” przez antro­ pologa nabiera różnych znaczeń. Tak jest między innymi w przypadku badań nad mi­ grantami, na co zwrócił uwagę Werner Schiffauer (Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą), odwołując się do przykładu wyznawców islamu w Niem­ czech. Rekonstruują oni swoje praktyki kulturowe w zupełnie nowym kontekście, tak by zachować własną tożsamość. Badający ich antropolog musi uwzględnić ten fakt i przyjąć założenie, że jego wiedza na ten temat, choć pozostaje „lokalna”, to jednak nabiera innego znaczenia. Jest jakby „od-miejscowiona”, czyli pozbawiona pierwot­ nego kontekstu, w którym funkcjonowali imigranci, zanim przybyli do obcego kraju. I chociaż w pracę antropologa jest wpisana zgoda na nieustanne kwestionowanie sensu zdobywanej przez niego wiedzy o Innych, to nie należy poprzestawać na ta­ kich stwierdzeniach. Nauka nasza, by nie stracić swej mocy eksplanacyjnej i dalej się rozwijać, musi przestać być tak silnie samokrytyczna i skuteczniej współpraco­ wać z innymi dyscyplinami. Zagadnienia te podniesiono w ramach dwóch sekcji: „Against Old Hierarchies of Knowledge”, którą moderowała Helena Wulff (Uniwer­ sytet w Sztokholmie) i „Towards a New Anthropology of Europę?” prowadzonej przez Rajko Murśica (Uniwersytet w Lublanie). Kolejny wątek refleksji miał charakter ideologiczny i postulatywny. Pojawił się w kilku wystąpieniach prezentowanych aż w czterech sekcjach. Z jednej strony, uwy­ puklono negatywne skutki polityczne, do których przyczyniła się refleksja antropo­ logiczna. Antropolodzy bowiem nie tylko stworzyli nacjonalistycznie zorientowane etnologie, ale także ułatwili ekspansję kolonializmu. Z drugiej strony, dostrzeżono fakt, że chociaż dorobek tak zwanych antropologii narodowych stanowi cenne źródło wiedzy o kulturach Europy, to jest on pomijany na rzecz „wielkich” tradycji an­ tropologicznych. Na przykład w sekcji „Building Knowledge”, prowadzonej przez Hastrup, Tomasz Rakowski (Uniwersytet Warszawski) wskazał na mało znany, ale jakże inspirujący kapitał wiedzy etnograficznej Jacka Olędzkiego. Jak postulował Buchowski, należy więc włączyć „lokalne” antropologie do głównego nurtu dyscy­ �Kronika 491 pliny. Natomiast według Marcina Lubasia (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie) i Hany Cervinkovej (Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu) prezentujących referat w sekcji „Europe in the Field: Daily Life in Past and Present”, którą kiero­ wał Mihaly Sarkany, antropolodzy powinni aktywnie działać na rzecz społeczno­ ści, między innymi w krajach post-socjalistycznych. Takie zaangażowanie badaczy wpisywałoby się zatem w hasło world-building anthropology zaproponowane przez Hannerza, kiedy nawoływał do konstruowania „lepszego: nie-nacjonalistycznego i nie-imperialnego świata”. Zasadność takiej ideologizującej i zaangażowanej posta­ wy potwierdziła w swym wystąpieniu Alexandra Schwell (Uniwersytet w Wiedniu) występująca w sekcji „Crossing European Borders: Exploring European Margines” moderowanej przez Annę Horolets (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w War­ szawie). Schwell przytoczyła przykład opisuj ący, jak dla celów politycznych manipu­ lowano wyobrażeniami Austriaków na temat „niebezpiecznej Europy Wschodniej”, aby wzmacniać lub osłabiać ich poczucie bezpieczeństwa. Kreowanie negatywnych stereotypów na temat Zachodu i Wschodu to element realiów, w jakich przyszło się rozwijać lokalnym etnologiom, na przykład na Węgrzech, Słowacji czy w Polsce, które budowały swój potencjał w epoce komunizmu i po jego obaleniu. Problem ten pojawił się między innymi w referatach László Ktirtiego (Uniwersytet w Miszkolcu), Borsosa Balazsa (Węgierska Akademia Nauk w Budapeszcie), Janusza Barańskiego (UJ w Krakowie), Zofii Sokolewicz (UW) i Anny Ostrowskiej (Centrum Europej­ skie w Warszawie), którzy uczestniczyli we wspominanych już sekcjach: „Towards a New Anthropology of Europe?” i „Against Old Hierarchies of Knowledge”. Pre­ zentujący zwracali uwagę na obecną w historii rozwoju ich rodzimych etnologii dychotomię Wschód - Zachód. Zgodnie z nią, zachodnia myśl antropologiczna in­ spirowała dokonania „wschodnich” etnologii, a jednocześnie była traktowana jako „niedościgniony ideał”. Trzeci wątek, widoczny najbardziej w dwuczęściowej sekcji „Anthropology at Home and Abroad”, kierowanej kolejno przez Juraja Podobę (Słowacka Akade­ mia Nauk w Bratysławie) i Janinę Wedel (Uniwersytet George’a Masona w Fairfax County, USA) dotyczył zagadnień związanych z pojęciami antropologii „u siebie” („w domu”) i „za granicą”. Podjęto go także w sekcji „Ethnographer’s Identity: Betwixt and Between”, prowadzonej przez Andresa Barrerę-Gonzalesa. W referatach podkreślano, że antropolog w czasie badań odczuwa „obcość” lub „czuje się swoj­ sko”, w dużej mierze w zależności od tego, jak jest traktowany przez badanych. Tym samym zdekonstruowano i zrelatywizowano założenie wpisane w te pojęcia, że to, co bliskie („w kraju”), jest bardziej zrozumiałe dla badaczy niż to, co dalekie („za grani­ cą”). Na poczucie obcości wskazywały doświadczenia między innymi Szwedki w Ir­ landii (Wulff), Rumuna na Kubie (Marian-Viorel Anastasoaie, University College w Londynie), Portugalki w Hiszpanii (Maria de Fatima Amante, Uniwersytet Tech­ niczny w Lizbonie) czy Polaka w Brukseli (Paweł Lewicki, Uniwersytet Humboldtów w Berlinie). Natomiast amerykańska antropolożka Wedel stwierdziła, że przeżywa­ nie przez nią sytuacji wyobcowania w czasie badań w Europie Środkowo-Wschod­ niej posłużyło jej do konceptualizacji badań systemów władzy w USA. „Obco” czuli się niejednokrotnie także ci, którzy prowadzili badania terenowe w kraju, w którym �492 Kronika się urodzili i gdzie mieszkają. Twierdzili oni, że „dom” to kategoria stopniowalna i relatywna, która sama w sobie nie zawiera żadnej wyjątkowej eksplanacyjnej tre­ ści i jest wtórna wobec opozycji swój/obcy. Ponadto, odwołując się do własnych doświadczeń terenowych, Dan Podjed (Uniwersytet w Lublanie), współpracujący ze słoweńską organizacją monitorującą ptaki, Mariusz Filip (UAM w Poznaniu), badający polską organizację neopogańskich nacjonalistów i Agnieszka Chwieduk (UAM w Poznaniu), zajmująca się polskim biurem matrymonialnym, dowodzili, że w przypadku wspólnej tożsamości narodowej antropologa i badanych, granicę ob­ cości wyznacza kultura grupy społecznej (w ramach szerszej kultury narodowej), z którą identyfikują się badani. Potwierdziła to także Jessica Robbins (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), prowadząca badania wśród osób starszych, i Dong Ju Kim (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), eksplorujący środowisko rolni­ ków. Analogicznych wniosków dostarczyło też wystąpienie Grażyny Kubicy-Heller (UJ w Krakowie) w ramach sekcji „Europę in the Field: Ethnicity”, której przewod­ niczył Aleksander Posem-Zieliński (UAM w Poznaniu), na temat korespondencji między spolonizowanym Żydem Feliksem Grossem i Bronisławem Malinowskim. W referatach nie pominięto motywu „domu” pojmowanego jako bliskość społecz­ no-kulturowa pomiędzy antropologiem a badanymi. Może ona czasem prowadzić, jak zauważył Thomas K. Schippers (Instytut Etnologii Śródziemnomorskiej i Po­ równawczej w Aix-en-Provence), występujący w sekcji „Buliding Knowledge”, do swoistej „ślepoty” tubylczego antropologa i unikania analizy określonych tematów. Czwarty wątek dotyczył konkretnych przypadków badań antropologicznych w Eu­ ropie, które dotyczyły głównie zagadnień etniczności oraz migracji (sekcja „Europę in the Field: Ethnicity”). Tu warto przywołać wystąpienia na temat tożsamości naro­ dów bezpaństwowych. Ewa Nowicka-Rusek (UW) wskazała na przykład Wołochów/ Aromunów i Romów/Cyganów, Karolina Bielenin-Lenczowska (UW) na macedoń­ skich Torbeszów, zaś Frań Markowicz (Uniwersytet Ben-Guriona w Beersheva, Izra­ el) na problem Żydów w kontekście relacji serbsko-chorwackich. W ramach studiów migracyjnych, głównym punktem zainteresowania okazali się Polacy i Litwini. Anna Wojtyńska (University of Iceland) skoncentrowała się na naszych rodakach wyjeż­ dżających do Islandii, a Anna Horolets (SWPS w Warszawie) na podróżujących do byłego Związku Radzieckiego. Natomiast Vytis Ciubrinskas (Uniwersytet Vytautasa Magnusa w Kownie) omówił różnice między tożsamością Litwinów mieszkających w Stanach Zjednoczonych od XIX wieku i tych, którzy przyjechali tam w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci. Ostatni z wątków, pojawiający się w kilku sekcjach, dotyczył różnych zagadnień, które podejmowano, próbując uchwycić „kulturę Europy”. Między innymi Lucia Orviskâ (Uniwersytet we Fryburgu) poruszyła kwestie zaufania społecznego do krajów byłego bloku socjalistycznego w kontekście globalnych rynków finansowych i kry­ zysu ekonomicznego, a Agnieszka Kościańska (UW) wespół z Aniką Kinez (Uniwer­ sytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą) omówiły relacje władzy w Euro­ pie w perspektywie studiów nad płcią kulturową i seksualnością. Powyższy przegląd treści konferencji sugeruje, w jaki sposób można by obecnie rozumieć zakres badawczy antropologii Europy. W tym sensie spotkanie w Poznaniu �Kronika 493 należy uznać za niewątpliwe wydarzenie, którego uczestnicy zaprezentowali boga­ ctwo przykładów z badań, pomysłów i postulatów. Niedosyt budzi jednak brak wyraź­ nej odpowiedzi, na czym miałaby polegać metodologia w ramach tej subdyscypliny. W wystąpieniach przyjmowano bowiem najczęściej postawę krytyczno-postulującą, ale w odniesieniu do całości dyscypliny. Na przykład atrakcyjnie brzmiące postulaty odnośnie do tego, jak powinna wyglądać „nowa twarz antropologii” wzbogacona 0 wkład lokalnych antropologii nie zostały poparte propozycjami ich realizacji. Nie wiadomo też, jak należałoby osiągnąć skuteczniejszą współpracę z przedstawicie­ lami innych dyscyplin, ani jak antropolodzy powinni postępować, aby przyczyniać się do tworzenia „lepszego świata”, tym bardziej w ramach badań europejskich. Wy­ raźnie zabrakło też odpowiedzi na pytanie, czy osiągnięcia lokalnych antropologii tworzą taki kapitał wiedzy, który można by jednoznacznie określić mianem antro­ pologii Europy. Ponadto otwartą kwestią pozostaje, na ile i na jakich zasadach, przy oczywistych konsekwencjach długotrwałej wzajemnej izolacji na polu naukowym 1 społecznym, jesteśmy teraz w stanie pokonać obustronne uprzedzenia i autentycz­ nie współpracować. Niemniej, jeśli wierzyć deklaracjom uczestników, ich potrzeba współpracy powinna zaowocować dalszym rozwojem refleksji nad głównym proble­ mem tej konferencji. Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska K O N FEREN CJA M ED ICA L A N TH R O PO LO G Y STUDENT N E TW O R K EASA, BERLIN, 11-12 LU TEGO 2010 Młodzi antropolodzy dyskutowali w Berlinie nad problemami antropologii me­ dycznej. Było to pierwsze spotkanie Medical Anthropology Student Network, któ­ rą utworzono podczas konferencji European Association of Social Anthropologists (EASA) w Lublanie w 2008 roku jako „odgałęzienie” Medical Anthropology Net­ work, istniejącej od roku 2006. Sieć młodych antropologów medycznych w ciągu niespełna półtorarocznej działalności zgromadziła ponad 150 członków z 15 krajów Europy. Pierwsze spotkanie grupy, którego gospodarzem był Institut für Ethnologie, Freie Universität Berlin, stworzyło możliwość osobistego poznania się jej członków oraz nawiązania szerszej współpracy. W konferencji wzięło udział 40 doktorantów, stu­ dentów ostatnich lat studiów magisterskich oraz młodych doktorów. Najliczniejsi byli uczestnicy z Niemiec, a zaraz za nimi znalazła się trzyosobowa reprezentacja z Polski. Obecni byli również studenci i młodzi naukowcy z Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoch, a nawet Ugandy. Słowa uzna- �494 Kronika nia należą się organizatorkom spotkania, Susan Huschke z Freie Universität Berlin oraz Claire Beaudevin z Université Paul Cézanne Aix-Marseille, które pełniąfunkcję reprezentantek sieci od jej powstania. Blisko połowa uczestników konferencji prezentowała swoje dokonania badaw­ cze podczas sesji plenarnych, które zostały podzielone na pięć paneli. Ich tematyka skupiała się wokół tematów: 1. pluralizm medyczny, 2. metodologia i etyka w pra­ cy terenowej, 3. problemy zdrowia wśród imigrantów, 4. płeć kulturowa a zdrowie, 5. antropologia produktów farmaceutycznych i biotechnologie medyczne. Program był bardzo napięty. Każdy referent miał do dyspozycji 15 minut na zaprezentowanie swojego tematu, a zaplanowane częste dyskusje stwarzały możliwość wymiany opi­ nii między uczestnikami, którą kontynuowano także w kuluarach. Różnorodność tematyczna referatów świadczy o bogactwie zagadnień podejmo­ wanych w ramach antropologii medycznej, która w ostatniej dekadzie przeżywa roz­ kwit, szczególnie w krajach anglojęzycznych. Już pierwszy panel wyraźnie pokazał, że subdyscyplina ta daje możliwości korzystania z wielu perspektyw teoretycznych. W szerokim spektrum poruszonych tematów badawczych wyróżniały się dwa wio­ dące - problematyka zdrowia psychicznego oraz płodności i zdrowia reprodukcyj­ nego. Wśród prezentacji odwołujących się do badań nad zdrowiem psychicznym po­ ruszono temat zarówno medycznego, jak i społecznego konstruowania wizerunku osób uważanych za dotknięte chorobą psychiczną, na przykład pacjentów z anorek­ sją. Pojawiło się pytanie o etykę i metody badań etnograficznych prowadzonych na oddziałach psychiatrycznych. Podniesiono także problem przeprowadzania przez niektóre koncerny farmaceutyczne intensywnych promocji leków wśród lekarzy psy­ chiatrów. Problematyka zdrowia reprodukcyjnego, ściśle spleciona z tematyką gen Jer stu­ dies, pojawiała się przede wszystkim w licznych prezentacjach poświęconych HIV/ /AIDS. W wystąpieniach omawiano także zagadnienia z zakresu genetyki oraz kwe­ stie technik rozrodu wspomaganego medycznie. Dyskutowano również na temat pro­ gramów, których celem jest ograniczenie płodności mniejszości etnicznych: Romów na Słowacji oraz ludności indiańskiej w Meksyku. Wiele uwagi poświęcono także zagadnieniom z zakresu zdrowia publicznego i biomedycyny. Opisy funkcjonowania opieki zdrowotnej obrazowały jej splecenie z kontekstem kulturowym, powiązania z religią, uwikłanie w relacje władzy i za­ leżność od prawodawstwa danego państwa. Rozpatrywano również wpływ rynku farmaceutycznego. Niezwykle ważny wydał się uczestnikom temat relacji między migracjami a zdrowiem i jego ochroną. Nie zabrakło także rozważań na temat uzdro­ wień w kontekście praktyk religijnych. Toczyły się dyskusje nad charakterem subdyscypliny, jaką jest antropologia me­ dyczna, zastanawiano się nad jej metodologią i stosowanymi technikami badawczy­ mi. Rozważano, czym jest teren badawczy w różnych kontekstach - „domowym”, własnym oraz egzotycznym, obcym. Większość dyskutowanych podczas konferencji tematów dotyczyła Europy, ale prezentowano również wyniki badań prowadzonych �Kronika 495 w krajach położonych na różnych kontynentach (Meksyk, Tanzania, Turcja, Ugan­ da). Dzięki mniej oficjalnej formule spotkania, w którym uczestniczyli wyłącznie mło­ dzi badacze, możliwa była swobodna prezentacja postępów prac badawczych znaj­ dujących się na różnym stopniu zaawansowania. Stworzyło to doskonałą platformę wymiany doświadczeń między badaczami. W rozmowach kuluarowych zajmowano się między innymi praktycznymi problemami związanymi ze studiami doktorancki­ mi, prowadzeniem badań i pisaniem rozprawy doktorskiej, jak i perspektywami za­ wodowymi. Omawiano podobieństwa i różnice w sytuacji młodych badaczy z róż­ nych krajów europejskich. Warto wspomnieć, że do uczestnictwa w końcowej części konferencji zaproszo­ no dwie brytyjskie antropolożki, które przeprowadziły inspirujące warsztaty na temat „Careers in Applied Medical Anthropology”. Młodzi badacze, którzy swoją karie­ rę pragną wiązać z antropologią, dowiedzieli się o możliwościach podjęcia pracy w zawodzie poza uniwersytetem. Dr Rachel Gooberman-Hill z University of Bristol i dr Kathryn Tomlinson z Ministerstwa Obrony, reprezentujące Network of Applied Anthropologists (w ramach Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth - ASA), omówiły różne możliwości zatrudnienia dostępne antropo­ logom. Warsztaty miały pokazać, w jakich dziedzinach mogą pracować osoby dys­ ponujące wiedzą i umiejętnościami nabytymi podczas studiów antropologicznych, a szczególnie - specjalizujące się w badaniach z zakresu medycyny. Przedstawiono placówki, w których istnieje zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem antropologicznym i doświadczeniem w prowadzeniu badań terenowych. Warsztaty zamknęła ożywiona dyskusja, w której podniesiono między innymi kwestie etyczne antropologii stosowanej. Doktoranci z Polski, Czech, ale również z Francji, zwrócili uwagę na niewielką popularność antropologii w swoich krajach, co powoduje, że potencjalni pracodawcy nie są świadomi, czym zajmują się antropolodzy i dlaczego warto ich zatrudniać. Oprócz zagadnień stricte merytorycznych, sporo uwagi poświęcono wypraco­ waniu koncepcji dalszego rozwoju sieci. Podjęto decyzję o zmianie nazwy, gdyż poprzednia nie określała wyraźnie adresatów. Od marca 2010 roku sieć oficjalnie nosi nazwę Medical Anthropology Young Scholars (MAYS). Najważniejszym jej za­ daniem jest utworzenie platformy wymiany doświadczeń, ułatwienie przepływu in­ formacji na temat konferencji, seminariów i warsztatów poświęconych antropologii medycznej, a także stypendiów czy grantów badawczych. Na razie temu celowi słu­ ży grupa dyskusyjna dostępna pod adresem http://www.groups.google.pl/group/StuMedAnth-EASA. Członkowie MAYS będą mieli również okazję do regularnych spotkań. Uzgod­ niono, że kolejne konferencje będą się odbywały co dwa lata w różnych uniwersy­ tetach europejskich, a także ustalono zmianę formuły spotkań. Sesje plenarne będą w przyszłości skrócone, służąc głównie omówieniu spraw dotyczących funkcjono­ wania sieci. Referaty mająbyć natomiast prezentowane w trakcie kilku równoległych warsztatów tematycznych. Dzięki temu poszczególne prezentacje będą dłuższe, znaj­ dzie się również więcej czasu na dyskusje w gronie osób szczególnie zainteresowa­ �496 Kronika nych konkretnym tematem. Podniesiono także kwestię miejsca kolejnego spotkania. Wstępnie uzgodniono, że odbędzie się ono w Polsce (prawdopodobnie w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego), z uwagi na stosunkowo liczną repre­ zentację z naszego kraju na konferencji w Berlinie. Ten ostatni fakt świadczy o ros­ nącym w ostatnich latach zainteresowaniu antropologią medyczną w Polsce. Mamy nadzieję, że zorganizowanie spotkania MAYS w naszym kraju zmotywuje kolejnych młodych polskich antropologów do podjęcia badań nad zdrowiem, chorobą i opieką medyczną. Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Hełena Wądołowska M IĘDZY NA ROD OW A K O N FEREN CJA NAUKOW A „POLACY PO ZA G RAN ICAM I K R A JU U PR O G U X X I W IEK U RÓ ŻN E O BLICZA PO LSK IEJ TO ŻSA M O ŚCI” , WROCŁAW, 17-18 W RZEŚN IA 2009 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” towarzyszyła Walnemu Zgromadze­ niu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Honorowy patronat nad nią objęli: Marszałek Senatu RP - Bogdan Borusewicz, prezes Stowarzyszenia „Wspól­ nota Polska” - Maciej Płażyński oraz rektor Uniwersytetu Wrocławskiego - prof. Marek Bojarski. Konferencję zorganizowało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny oraz Oddział we Wrocławiu, a współorganizatorami byli: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Studiów Międzynarodowych Uni­ wersytetu Wrocławskiego, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wygłoszono 23 referaty. Do udziału, obok etnologów, zaproszeni zostali folklory­ ści, muzykolodzy, slawiści, historycy, politolodzy, socjolodzy, a także osoby bezpo­ średnio zaangażowane w działalność Polaków poza granicami kraju. Reprezentowali oni zarówno ośrodki naukowe w kraju (Wrocław, Opole, Poznań, Lublin, Łódź, Kra­ ków, Katowice, Cieszyn, Warszawa), jak i za granicą (Belgrad, Kijów, Ostrawa). Taki dobór referentów umożliwił wielostronne spojrzenie na życie Polaków poza grani­ cami kraju od strony naukowej oraz praktycznej (choć praktyków zaangażowanych w działalność na rzecz polskości było na konferencji zdecydowanie mniej). Planując konferencję, postanowiono skoncentrować się na procesach mających miejsce na przełomie XX i XXI wieku, na pojawiających się nowych zjawiskach, jak chociażby wzmożonych w ostatnich latach migracjach, głównie o charakterze ekonomicznym oraz dokonujących się przemianach w kształtowaniu tożsamości. Nie można jednak ich analizować bez kontekstów historycznych, do których niejedno­ krotnie odwoływali się referenci. �Kronika 497 Podjęto problemy dotyczące naszych rodaków mieszkających nie tylko na konty­ nencie europejskim (byłe kraje ZSRR, Czechy, Rumunia, Mołdawia, Serbia, Wielka Brytania), ale także w Ameryce Północnej i w Afryce. Konferencję otworzyła prof. dr hab. Dorota Simonides z Uniwersytetu Opol­ skiego referatem zatytułowanym „Wybrane problemy z prac Komisji Senatu RP do spraw Polaków za Granicą (z wieloletnich doświadczeń senatora)”, w którym zwróciła uwagę na istotne kwestie związane z działalnością instytucji państwowych. Przedstawiła sytuację Polaków w różnych krajach europejskich, a także w innych częściach świata. Wskazała na inicjatywy legislacyjne podjęte przez Sejm i Senat RP oraz na działalność organów europejskich, takich jak Rada Europy czy parlament OB WE. Zwróciła uwagę na problemy terminologiczne dotyczące określania Polaków żyjących poza Polską. Wątek ten rozwinął w swoim referacie „Koncepcja diaspory i problemy jej aplikacji do badań środowisk polonijnych” prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, mówiąc między innymi o roli właściwego użycia określonych pojęć w badaniach etnicznych oraz ich przekładalności na rzeczywistość społeczną. Podkreślił znaczenie kontekstowego ujmowania tych pojęć. Kolejne wystąpienia poświęcone były konkretnym zbiorowościom Polaków. 0 Polonii pozaeuropejskiej opowiedziały prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie 1 mgr Izabela Kołbon - doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - obie o Stanach Zjednoczonych, oraz mgr Marta Staszczak - doktorantka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego - o polskiej diasporze w RPA. Znacznie więcej referentów podjęło problematykę Polaków w Europie. Mgr Ka­ tarzyna Dębkowska, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego zaprezentowała referat: „Problem adaptacji kulturowej Polaków w Anglii - tożsamość hybrydyczna” o najnowszej polskiej emigracji do Anglii, po 2000 roku. Kolejne wystąpienia dotyczyły naszych rodaków mieszkają­ cych w Republice Czeskiej, głównie w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, czyli Zaolziu (prof. dr hab. Halina Rusek z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, dr Józef Szymeczek - prezes Kongresu Pola­ ków w Republice Czeskiej i pracownik Katedry Nauk Społecznych Uniwersytetu Ostrawskiego, dr Elżbieta Pałka z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr). Po­ lakom w Pradze poświęcony był referat dr Małgorzaty Michalskiej z Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UWr, zatytułowany „Polacy w Pradze i ich związki z ojczyzną- stara i nowa emigracja”. Jest to grupa, o której niewiele pisze się w lite­ raturze przedmiotu; większość badaczy zajmujących się Polakami w Republice Cze­ skiej skupia swoją uwagę na Zaolziu. Niejako nawiązaniem do tych wypowiedzi był referat prof. dr. Duśana Drljacy z Instytutu Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Belgradzie, „Od odrębności etnicznej ku tożsamości narodowej (polskiej): wiślanie w Ostojićevie (Banat, Serbia)” o potomkach wiślan w serbskiej wsi, których przodkowie wyemi­ growali tutaj w połowie XIX wieku ze Śląska Cieszyńskiego. �498 Kronika Kolejny dzień konferencji otworzyło wystąpienie dr. hab. Eugeniusza Kłoska z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, „Dziś i jutro Polaków na Buko­ winie rumuńskiej”. Pozostałe wypowiedzi były poświęcone Polakom mieszkającym w krajach byłego ZSRR. Tematyka ta od wielu lat cieszy się niesłabnącym zaintere­ sowaniem. Wspomniany blok tematyczny rozpoczęła prof. dr hab. Iwona Kabzińska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie referatem „Polskość odrzucona, ocalona i przypomniana. Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi”. Zwróciła uwagę na zróżnicowanie wielomilionowej zbiorowości złożonej z osób o polskich korzeniach, mieszkającej w krajach byłego ZSRR. Następnie dr Grzegorz Dąbrowski z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr przedstawił referat: „Polacy na Wileń­ szczyźnie przez pryzmat etnograficznego detalu”. Dwa kolejne wystąpienia - prof. dr. hab. Zdzisława J. Winnickiego oraz mgr Heleny Giebień (obydwoje z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr) dotyczyły problematyki białoruskiej, a następne poświęcono Polakom na Ukrainie (dr Helena Krasowska z Instytutu Slawistyki PAN w Warszawie, „Język jako wyznacznik polskiej tożsamości na pograniczach”; prof. dr Larysa Vakhnina, „Folklor jako przejaw tożsamości Polaków Ukrainy w kontekście współczesnej transformacji” oraz dr Halina Bondarenko, „Przynależność konfesyjna jako wyznacznik przynależności etnicznej ukraińskich Polaków” - obie z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego, Narodowa Akademia Nauk Ukra­ iny w Kijowie). W dalszej części obrad dr Irena Kotowicz-Borowy (Szkoła Główna Gospodar­ stwa Wiejskiego w Warszawie i Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie) wygłosiła referat „Rody ziemią karmione. Tożsamość potomków dawnych osadni­ ków kresowych”. Następne wystąpienia dotyczyły problematyki syberyjskiej (mgr Włodzimierz Siek - proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Irkucku, mgr Łukasz Smoluch - doktorant w Instytucie Muzykologii UAM), a ostatnie, dr. Krzysztofa No­ waka z Instytutu Historii US w Katowicach, Polaków w Mołdawii („Między Wscho­ dem a Zachodem. Wokół postaw i dylematów Polaków mołdawskich”). W ostatnich latach, mimo prowadzonych badań, w środowisku etnologicznym nie było konferencji poświęconej Polakom poza granicami kraju, która dotyczyłaby ca­ łego świata (warto wspomnieć, że cykl konferencji dotyczących Polaków na Wscho­ dzie zorganizował ośrodek wrocławski). Podkreślić należy fakt, że większość refe­ ratów autorzy oparli na własnych badaniach terenowych. W rezultacie otrzymaliśmy współczesną, wielopłaszczyznową diagnozę środowisk polonijnych, która jednak wymaga dalszych uzupełnień. Uczestnicy zwracali uwagę w swoich wystąpieniach na różne czynniki kształtujące tożsamość, między innymi na język, kulturę, religię, tradycję, a także na rolę różnego typu instytucji w ich kształtowaniu (np. Kościół, szkoła, polskie organizacje). Ze względu na ograniczenia czasowe, można było odczuć pewien niedosyt i po­ trzebę zorganizowania kolejnych, może nawet bardziej interdyscyplinarnych, konfe­ rencji poświęconych prezentowanej tematyce. Jak wynika z wygłoszonych referatów i podjętych dyskusji, obraz polskich tożsamości u progu XXI wieku jest mocno zróż­ nicowany i wielowymiarowy. Małgorzata Michalska �Kronika 499 K O N FEREN CJA „ZA M IEDZĘ, ZA M ORZE, W ZAŚWIATY... KULTUROW E W YM IARY PO DRÓ ŻO W A NIA”, TORUŃ, 23-24 W RZEŚN IA 2010 Międzynarodową konferencję naukową zorganizował Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze Oddział w Toruniu, przy współpracy z Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu, Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Instytutem Literatury Polskiej UMK (Zakład Folklorystyki i Literatury Popularnej oraz Zakład Wiedzy o Kul­ turze). Uroczystego otwarcia konferencji, odbywającej się w toruńskim Muzeum Etno­ graficznym, dokonali prezes ZG PTL prof. Michał Buchowski oraz prezes PTL O/T mgr Artur Trapszyc. Następnie głos zabrali zaproszeni goście - przedstawiciele ad­ ministracji samorządowej i władz uczelni, sprawujący patronat honorowy nad tym przedsięwzięciem. Część oficjalną zakończył podniosły moment - wręczenie nagród dla osób i instytucji zasłużonych dla regionu. Medal Marszałka Województwa Ku­ jawsko-Pomorskiego Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis w uznaniu zasług na rzecz upowszechniania dziedzictwa narodowego oraz promocji wojewódz­ twa kujawsko-pomorskiego otrzymał długoletni członek PTL oraz dawny pracownik Muzeum Etnograficznego - prof. Roderyk Lange. Następnie Muzeum Etnograficzne w Toruniu, reprezentowane przez dyrektora instytucji - dr. Huberta Czachowskiego, zostało nagrodzone przez Towarzystwo Miłośników Torunia statuetką Złote Astrola­ bium za wkład w rozwój kulturalny miasta. Konferencja była poświęcona tematyce podróżowania w ujęciu antropologiczno-historycznym. Program pierwszej części dotyczył zmian nie tylko w samym sposo­ bie podróżowania, ale także w doświadczaniu podróży. W pierwszym wystąpieniu prof. Piotr Kowalski (UWr) mówił o potworach i podróżowaniu, przybliżając ze­ branym staropolskie doświadczanie obcości. Swoistym uzupełnieniem tego referatu była dokonana przez mgr. Igora Zmetlaka (Slovenska narodna kniżnica w Martinie, Czechy) prezentacja wyobrażeń o „światach za morzem” w XVI wieku. W rozważa­ nia o przemianach w pojmowaniu podróżowania wpisał się także referat dr. hab. Jana Perszona (UMK) dotyczący antropologicznego i religijnego wymiaru pielgrzymowa­ nia w przeszłości oraz współcześnie. W końcowym wystąpieniu dr Krzysztof Woźniak (UL) opowiedział o zachodnioeuropejskich podróżach polskich pionierów uprzemysło­ wienia na przełomie XVIII i XIX wieku. Część druga obrad dotyczyła współczesnych aspektów podróżowania - od ujęć lite­ rackich po socjologiczno-antropologiczne. W tej części prof. Jolanta Ługowska (UWr) scharakteryzowała powieści o tematyce podróżniczej na przykładzie losów Katii z po­ wieści Astrid Lindgren. Z kolei prof. Świetlana Czerwonnaja (UMK) zastanawiała się nad modelem drogi-podróży uchodźców czeczeńskich po 2000 roku. Sesję za­ mknęło wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego (UAM), który mówił �500 Kronika 0 południowoamerykańskich tubylcach w podróży, w kontekście globalizacji i glokalizacji. Obrady drugiego dnia konferencji, które odbywały się w Katedrze Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UMK, toczyły się w dwóch równoległych sekcjach - etnolo­ gicznej i folklorystycznej. Sekcję etnologiczną rozpoczęło wystąpienie dr hab. Marii Jakitowicz (UMK), która - analizując dziennik Jakuba Salingera z 1863 roku - rozpatrzyła relacje mię­ dzy aktem podróżowania a zesłaniem. W dwóch kolejnych referatach pojawił się wątek podróży ujętej w kategoriach turystycznego pielgrzymowania. Dr Oleksandra Matyukhina (Państwowy Uniwersytet Lotniczy, Kijów) przedstawiła ten temat w kontekście osobliwości turystyki ZSRR, zaś dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska, prof. UO, w związku z tak zwaną turystyką katastroficzną. Referat dr Ewy Klekot (UW) poświęcony był natomiast turystyce historycznej. W następnych wystąpie­ niach dr Magdalena Ziółkowska-Kuflińska (UAM) scharakteryzowała zjawisko po­ dróży turystycznych, w których głównymi atrakcjami są safari, encierros i corrida; dr Natalia Bloch (UAM) przedstawiła tybetańskie obozy uchodźców odwiedzane jako „atrakcje wakacyjne”; podróże do pracy antropologów przedstawiła dr Anna Nadolska-Styczyńska (UMK), a aspekt biesiadowania w podróży pociągiem zanali­ zował dr Damian Kasprzyk (UŁ). W obradach sekcji folklorystycznej zajmowano się podróżami w kontekście folkloru tradycyjnego oraz w odniesieniu do zjawisk popkultury. Doc. dr hab. Katia Michałowa (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Muzeum Etnograficzne w Sofii, Buł­ garia) rozważała symboliczne aspekty podróżowania dziada wędrownego w kulturze ludowej Słowian. Następnie dr Katarzyna Smyk (UMCS) scharakteryzowała motyw podróży w polskiej balladzie ludowej, dr hab. Violetta Wróblewska (UMK) omówiła wizje bajkowych podróży „w inne światy i zaświaty” w opowieściach ludowych, a dr hab. Iwona Rzepnikowska (UMK) - spotkania w drodze, w kontekście kompozycyjno-gatunkowych właściwości rosyjskiej ludowej bajki zwierzęcej i magicznej. W dalszej części obrad tej sekcji dr Agnieszka Gołębiowska-Suchorska (UKW) wy­ głosiła referat dotyczący motywu wyboru drogi w rosyjskim folklorze tradycyjnym 1 współczesnym. Następnie mgr Małgorzata Czapiga (UJ) omówiła podróże inicja­ cyjne, zarówno w kategoriach pielgrzymki, jak i symbolicznej figury labiryntu, a na koniec mgr Tomasz Kalniuk (UMK) zajął się problemem religijnych „pop-wojaży”, próbując rozstrzygnąć, czy kryje się za nimi mistyka czy mistyfikacja. Wszystkie przedstawione w ciągu dwóch dni obrad referaty spotkały się ze znacz­ nym zainteresowaniem słuchaczy, o czym świadczyła nie tylko licznie zebrana pu­ bliczność, ale także żywe dyskusje toczące się po wystąpieniach. W kontekście wypowiedzi referentów i dyskutantów rzec można, iż dla człowie­ ka XXI wieku podróż nadal pozostaje wielkim wyzwaniem. Nie jest to już jednak problem natury organizacyjnej, gdyż w tym zakresie nastąpił znaczny postęp. Mamy do czynienia raczej z ekscytującym wyzwaniem kulturowym i mentalnym. Każda bowiem wyprawa, niezależnie od czasu i miejsca, niesie ze sobą nowe doświad­ czenia, wrażenia i wyobrażenia o tym, co nieznane, a oswajane przez bezpośredni kontakt. �Kronika 501 Konferencja poświęcona kulturowym wymiarom podróżowania pokazała, że każ­ dy człowiek to na swój sposób homo viator. I choć wyprawa w różnych okresach i w różnych kulturach ma odmienny charakter, a niekiedy odbywa się jedynie w wy­ obraźni, wydaje się nieustannie pozostawać w zasięgu działań i marzeń. Tym samym akt podróżowania okazuje się niewyczerpanym tematem naukowych dociekań. Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska K O N FEREN CJA „O B LIC ZA BUNTU. PR A K TY K I I TEO RIE SPRZECIW U W KULTURZE W SPÓ ŁCZESN EJ”, PO ZNA Ń, 4-5 M A R CA 2010 Konferencja była drugim spotkaniem w ramach cyklu kolokwiów antropolo­ gicznych organizowanych przez Zakład Studiów nad Kulturą Współczesną Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Celem kolokwiów jest, jak zapowiadają organizatorzy w materiałach anonsujących wydarzenie, „sproblematyzowanie i upowszechnienie badań nad fenomenem kultury współczesnej, prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych i przy użyciu różnych optyk teoretycznych”. Pierwsze spotkanie - „Różne kultury, różne globalizacje” miało miejsce w styczniu 2009 roku, trwało jeden dzień, a w jego ramach czternaście osób z polskich instytucji naukowych zaprezentowało swoje referaty. Tym razem konferencja przybrała kształt dwudniowego spotkania, z prawie podwojoną liczbą prelegentów reprezentuj ących różne ośrodki naukowe, tak kraj owe, j ak i zagraniczne. Spore zainteresowanie (ponad 100 zgłoszeń) było niewątpliwie efektem uczynienia buntu, praktyk i teorii sprzeciwu tematem drugiej odsłony cyklu. Bunt bowiem, obok poprzednio analizowanej globalizacji, jest przedmiotem ogromnego zainteresowania naukowców próbujących badać i ujmować teoretycznie różne współczesne zjawiska. Podobnie też jak globalizacja, czy nawet sama współczesność, sprawia on badaczom problemy definicyjne, zawiera w sobie wieloznaczności, stanowi punkt newralgiczny wielu kluczowych kwestii poruszanych na gruncie antropologii oraz innych nauk hu­ manistycznych. Dyskusja wokół niego ujawnia różne przeświadczenia i stanowiska, wyrażane także przez uczestników konferencji. Oczywiście, nie należy mieć złudzeń, iż organizatorom udało się poprowadzić konferencję w ten sposób, by rozplątać węzeł gordyjski teoretycznych sporów. Nikt z uczestników nie pokusił się o jego przecięcie i podanie choćby wstępnej definicji buntu czy sprzeciwu. Referenci nie zdecydowali się tworzyć „metanarracji”, wybrali �502 Kronika natomiast mikroopowieści, drobne przypadki dotyczące tak dyskursywnych aspek­ tów, jak i praktycznych realizacji buntu. Drobiazgowość i wielość przypadków nie przeszkodziła jednak próbie teoretycznego sproblematyzowania samego buntu. Za­ równo poszczególne części wystąpień, jak i dyskusje sięgały pewnego poziomu ogól­ ności, choć jednocześnie ukazywały zjawisko buntu w jego różnorodności. Zwykle też prezentacje przebiegały „od szczegółu do ogółu”, pojedyncze przykłady służyły do formułowania refleksji teoretycznej. Niemniej należy podkreślić, iż nie wszystkim starczyło sił i czasu, by poczynić spostrzeżenia tego rodzaju. Niewątpliwe szkoda, że niektóre wystąpienia, będące bogatymi egzemplifikacjami, nie rozwijały możliwych tez i nie zostały spuentowane wnioskami. Prelegenci wiązali swoje ujęcia buntu z konkretnymi społecznościami. Omawia­ ne formy sprzeciwu dotyczyły więc grup wpisujących się we współczesną panoramę ruchów kontestujących, takich jak chociażby: ruchy alternatywne w Niemczech za­ chodnich i wschodnich, wywodzące się z kontrkultury lat 60. (wystąpienie Lothara Quinkensteina z Instytutu Filologii Germańskiej UAM), grupa przygotowująca „Kra­ kowski Marsz dla Tolerancji” (wystąpienie Grażyny Kubicy z Instytutu Socjologii UJ), ruchy antysystemowe, alterglobalistyczne (wystąpienie Adama Pomiecińskiego z IEiAK UAM), aktywiści związkowi i anarchosyndykaliści (wystąpienie Renaty Hołdy z Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie), ruch kontrkulturowy oparty na zasadzie DIY, czyli do ityourself (wystąpienie Kami­ la Artura Siemaszko z Instytutu Socjologii UAM), ruchy promujące świadomą kon­ sumpcję (wystąpienie Pauliny Doroty Perki z Instytutu Studiów Politycznych PAN). Bunt był również przedstawiany jako wyraz sprzeciwu grup i nurtów wiązanych ze sztuką, jak miało to miejsce w referacie o środowisku poznańskiego Teatru Ósmego Dnia (Juliusz Sławomir Tyszka, Instytut Kulturoznawstwa UAM) czy slamie poe­ tyckim w Polsce (Rafał Kleśta-Nawrocki, KEiAK UMK). W tym kontekście ana­ lizowano też zjawiska dotyczące współczesnego teatru polskiego (Maria Delimata, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM) i najnowszej literatury polskiej (Anna Kolos, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM). Bunt w obszarze sztuki może przejawiać się także w działaniach jednostki, co pokazała Katarzyna Kułakowska (Instytut Kultury Polskiej UW) na przykładzie sprzeciwu wobec kulturowego uwi­ kłania w płeć, wyrażonego w twórczości piosenkarki i aktorki, Marii Peszek. Z drugiej strony, będący przedmiotem rozważań bunt wiązał się z problematyką narodowo-państwową, zagadnieniami mniejszości etnicznych, religijnych itp. Kwe­ stie funkcjonowania mniejszości, czy może raczej „zagrożonej” większości, przy­ bliżyli na przykładzie własnego kraju goście ze Słowacji (Jaroslav Cukan i Boris Michalik, Katedra manażmentu kultury a turizmu, Uniwersytet Konstantyna Filozo­ fa, Nitra). Katarzyna Małgorzata Jaszczyk (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW oraz Centre Européen de Sociologie et de Science Politique, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne) omówiła działania ruchu społecznego przeciwstawiającego się polityce imigracyjnej we Francji. Mariusz Marszewski (Instytut Wschodni UAM) zaprezentował, na wybranych przykładach, współczesny islam jako ideologię sprze­ ciwu społecznego, wskazując jednocześnie na rewolucyjny potencjał tkwiący w tej religii. Jarema Drozdowicz (Wydział Studiów Edukacyjnych UAM) i Luis Martinez �Kronika 503 Andrade (École des Hautes Études en Sciences Sociales w Paryżu) analizowali z kolei radykalny sprzeciw wywodzący się z ruchów społecznych w Ameryce Łacińskiej. Tak szerokie przedstawienie buntu pokazało, iż ma on różne oblicza i niejedno imię. Odwoływanie się do różnych praktyk i teorii sprzeciwu wskazało jednak, iż we współczesnych buntach to, co lokalne i globalne, zwykło się przenikać. Lokalne sprzeciwy odwołują się bowiem do globalnego dyskursu, ten zaś z kolei wykorzy­ stuje lokalne głosy. Kiedy Luis Martinez Andrade omawiał brazylijski ruch chłopów pozbawionych ziemi czy ruch zapatystów w południowo-wschodnim Meksyku, to jednocześnie ukazywał te ruchy w kontekście ogólniejszej problematyki „dekolonizacji władzy i wiedzy” i wskazywał na „słabości eurocentrycznych nauk społecz­ nych”. Adam Pomieciński w swoim referacie dotyczącym alterglobalistów i ruchów antysystemowych nawiązał do tego, jak zapatyści są wykorzystywani w roli wzorca i symbolu buntu przez współczesne ruchy oporu o charakterze globalnym. Wzajemne przenikanie i zachodzenie na siebie odległych nawet ścieżek buntu umożliwia wy­ ciągnięcie pewnych ogólnych wniosków o naturze sprzeciwu. Pozwala w dyskursie globalnym, w tym i w dyskursie nauki, stworzyć wspólny obraz „buntujących się” i tego, przeciwko czemu bunt winien być skierowany. W tak konstruowanej refleksji mamy głównie do czynienia z poszkodowanymi w wyniku działania neoliberalnego porządku, kultury konsumpcyjnej, korporacji itp. Wytworzenie owego modelu umoż­ liwia nie tylko aktywistom, ale i wielu naukowcom użycie różnorakich form buntu obecnych w lokalnych kontekstach do wyrażania własnego sprzeciwu. To właśnie miałem na myśli, zaznaczając powyżej, iż dyskusja wokół buntu ujawnia przeświad­ czenia i stanowiska uczestników konferencji. W konsekwencji, nieuniknione staje się dotknięcie poruszanej w trakcie spotkania problematyki zaangażowania. Chodzi tutaj oczywiście o zaangażowanie w sprzeciw i bunt, będące udziałem badanej grupy. Tak się złożyło, iż wiele referatów opar­ to o własne doświadczenie bezpośredniego kontaktu, przebywania w takiej grupie lub prowadzenia w niej badań terenowych. Grażyna Kubica opowiadała o aktywnej postawie swoich studentów i własnej w przygotowaniach i udziale w Krakowskim Marszu dla Tolerancji. Adam Pomieciński wskazywał, jak trudno było mu zachować dystans w trakcie protestów alterglobalistów i jak namawiano go do ostatecznego zdeklarowania się, po której jest stronie. Katarzyna Jaszczyk udzielała się w ruchu społecznym zajmującym się imigrantami we Francji, który stał się przedmiotem jej analizy. Kamil Siemaszko, omawiający scenę DIY jako sferę kontrkulturowego buntu, w istocie odwoływał się do działań zespołu muzycznego, w którym sam gra. W wielu referatach opowiedzenie się autorów po danej stronie, opowiedzenie się za grupą podejmującą sprzeciw, nie budziło wątpliwości i było jednoznaczne. Wobec ujęć współczesnej humanistyki, w tym i antropologii kulturowej, lokujących kwestie etyczne w centrum rozważań i nawołujących do zaangażowania badacza, zajmowa­ nie takiego stanowiska nie było niczym nadzwyczajnym. Natomiast osobiste historie dotyczące tej problematyki są same w sobie interesującym materiałem, stawiającym przemyślenia referujących w innym świetle. Kwestie buntu i sprzeciwu wyrażane i badane w antropologii w dość komplekso­ wy sposób przedstawił Waldemar Kuligowski (IEiAK UAM). Odbył on wycieczki �504 Kronika w przeszłość dziedziny, ale nawiązał także do interesujących inicjatyw ostatnich lat. W kontekście powiązania antropologii z buntem, zaangażowaniem, potraktowaniem samej dyscypliny jako sprzeciwu, szczególnie znaczące wydają się propozycje przy­ woływanych autorów, Davida Graebera i Jeffreya S. Jurisa. Pierwszy, podejmując próbę powiązania antropologii i anarchizmu, drugi zaś - postulując typ etnografii wojującej, przełamują definitywnie podział na badacza i aktywistę, prezentując an­ tropologię jako rodzaj praktyki zaangażowanej i sprzeciwiającej się, bunt zaś jako jej warunek konieczny. Część referatów i głosów w dyskusji poszła tym tropem. Bunt przedstawiano jako pewien permanentny stan, który pozwala nawet charakteryzować samąkulturę, pełną wewnętrznych tarć i sprzeciwów. Jest zatem nie tyle wymierzony w kulturę i przeła­ muje ją, co raczej ją definiuje. Z drugiej jednak strony, w trakcie dyskusji pojawiło się pytanie, czy możliwy jest jeszcze we współczesnej kulturze bunt. Esencjalizowanie kultury współczesnej i podkreślanie jej komercyjnego, konsumpcyjnego czy nawet masowego i popkulturowego charakteru (na przykład w wystąpieniu Michała Bogdana i Macieja Przybylskiego z Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych SWPS) utrudniało oczywiście pozytywną odpowiedź. Zauważano też, iż we współ­ czesnej kulturze trudno zlokalizować jakieś centrum, władzę czy system, przeciw którym w prosty sposób mógłby być skierowany bunt. Taka sytuacja niekoniecznie jednak niweczy sprzeciw, być może wymaga innego sposobu jego analizy. Niektóre referaty próbowały niewątpliwie wyjść poza dominujące paradygmaty przedstawia­ nia buntu, inne były dobrym świadectwem ożywionej dyskusji dotyczącej tej tema­ tyki. Dyskusji, którą warto kontynuować. Ciekawym akcentem całego wydarzenia, o którym warto wspomnieć, była pro­ wokacja przygotowana przez organizatorów. W otwarciu konferencji i w pierwszych sesjach uczestniczył tajemniczy mężczyzna, notujący i fotografujący wszystko w os­ tentacyjny sposób. Niektórych, nieco skonfundowanych uczestników, prosił o zgło­ szenie uwag i obserwacji, zostawiając im wizytówkę z nazwą równie tajemniczej agencji. Wielu obecnych na sali szeptało i wymieniało uwagi dotyczące tej dziwnej sytuacji, a organizatorzy bynajmniej nie demaskowali swej prowokacji. Zastanawia­ jące jest, iż ewentualna kontrola i zainteresowanie władzy oraz służb specjalnych buntem i intelektualnymi rozterkami w tym zakresie może już dziś stanowić formę żartu. To prawda, że żyjemy w Polsce w innej rzeczywistości niż jeszcze 30 lat temu, to prawda, iż sprzeciw zostaje dziś często opakowany w popkulturo wy karton i wy­ stawiony na sprzedaż. Po to jednak mamy antropologię i tego typu konferencje, by zastanawiać się, czy jest tak wszędzie i zawsze, oraz by wskazywać, że sprzeciw jest wciąż możliwy, a nawet konieczny. Rafał Kleśta-Nawrocki �Kronika 505 K O N FEREN CJA „PROJEKT: M IASTO POZNAŃ. PRZEG LĄ D PR O JEK TÓ W BA DA W CZYCH” , PO ZN A Ń , 18-19 M A R CA 2010 Miasto to jedno z tych wyzwań badawczych, które od lat wzbudzają zaintereso­ wanie przedstawicieli różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Współczesne miasta są przestrzenią krzyżowania się odmiennych trybów życia rozmaitych grup i katego­ rii społeczno-kulturowych (określanych na przykład jako „imigranci”, „przejezdni”, ludność „rdzenna”, „grupy społeczno-zawodowe”, „wyznaniowe”, „elity”, „zwykli ludzie”). Najważniejszym zatem wymiarem współczesnego miasta staje się dynamika zachodzących w jego granicach relacji, niespotykana w podobnym natężeniu w innych skupiskach ludzi. Wpływa ona na kształtowanie poszczególnych identyfikacji zbio­ rowych i indywidualnych oraz na tak zwany miejski krajobraz (podział na dzielnice, strefy centrum i peryferii, biedy i bogactwa, rozrywki i odpoczynku, kultury oficjalnej i alternatywnej). Wszystkie te tendencje i przemiany są widoczne we współczesnej tkance naszego miasta, w którym mieszkamy, pracujemy, spędzamy wolny czas. Prak­ tyka codziennego, tutejszego życia stała się inspiracją do podjęcia i realizacji projektu badawczego, którego Poznań został bohaterem. Motywy były nie tylko pragmatyczne, choć na pewno ma znaczenie, iż teren badawczy znajduje się tuż „za oknem”. Wybór ten podyktowany został także chęcią sprawdzenia własnych możliwości badawczych i interpretacyjnych, związanych z uwikłaniem antropologa w sieć relacji w danym miejscu poprzez zamieszkiwanie w nim, a tym samym budowanie określonego związ­ ku emocjonalnego z otaczającą rzeczywistością. Od roku 2008 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza jest realizowany projekt autorstwa Anny Weroniki Brzezińskiej i Agnieszki Chwieduk z Zakładu Etnologii Polski, którego główne pytania badawcze brzmią: czy istnieje miejski etnolog (mieszkający i działający w mieście), czy jest to raczej etnolog miasta (specjalista, który wie, w jaki sposób badać miasto i w jaki spo­ sób te badania przełożyć na konkretne działania)? W odpowiedzi na te pytania projekt proponuje spojrzenie na miejskie realia z dwóch perspektyw: „słownej” i „wizualnej”. Pierwsza z nich wskazuje na istnienie „opowieści” o mieście, obecnych w świadomo­ ści jego mieszkańców. Funkcjonują one w postaci międzypokoleniowych przekazów nawiązujących do zdarzeń, zachowań grupowych oraz wyobrażeń związanych z prze­ szłością lub z teraźniejszością miasta. Druga perspektywa - wizualna - dotyczy nazna­ czania przestrzeni miejskiej, wyznaczania granic (także tych wyobrażonych), sposo­ bów komunikowania się za pomocą obrazów i symboli. Projekt podzielony został na trzy etapy: 1. Podstawy teoretyczne. Na tym etapie ustalano zakres pojęciowy takich terminów, jak „lokalność - integralność”, „społeczność lokalna”, „tożsamość małych grup”, „mapy mentalne” (miejsca charakterystyczne i magiczne, dzielnice „wyobra­ żone”), „folklor miejski” (wizualny i słowny - mapa przestrzenna folkloru związa­ na z konkretnym miejscem); 2. Podstawy metodyczne. Rozpatrzono specyfikę badań w mieście, w tym między innymi sposoby dotarcia do respondentów i sposoby prowa­ �506 Kronika dzenia badań; 3. Podstawy historyczne - dzieje miasta, czyli kształtowanie przestrze­ ni miejskiej poszczególnych poznańskich dzielnic. W rezultacie badań, 18 i 19 marca 2010 roku, odbyła się konferencja zatytułowa­ na „Projekt: miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, której organizatorem był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. W konferencji brali udział naukowcy głównie z poznańskich uczelni: UAM i Akademii Sztuk Pięknych, a także pracownicy Polskiej Akademii Nauk - Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne­ go (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz goście z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Zielonogór­ skiego. Podczas dwudniowych obrad swoje projekty badawcze oraz wyniki badań zaprezentowało 37 prelegentów, reprezentujących takie dyscypliny naukowe, jak archeologia, architektura, etnologia, socjologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo, filologia polska i słowiańska, historia, geografia, muzykologia i muzealnictwo. Obra­ dy odbyły się w sześciu sekcjach tematycznych, z których każda prezentowała inne oblicze Poznania. Pierwsza sekcja, zatytułowana „Miasto - materia tekstu”, dotyczyła głównie problemów metodologicznych i metodycznych (A.W. Brzezińska i A. Chwieduk; K. Palmowska, K. Rybarczyk i M. Smykowski), a także sposobów opisywania mia­ sta poprzez analizę nazw poznańskich ulic (P. Borowiak), konstruowania opowieści 0 miejscach opuszczonych (B. Stańda), również w perspektywie obszarów granicz­ nych (K. Walentynowicz-Moryl i P. Luczys) oraz zagadnień biografii pisarek związa­ nych z Poznaniem i Wielkopolską (L. Marzec, A. Gajewska i A. Kovacheva). W sekcji drugiej - „Miasto warte pamięci?” - zaprezentowano podejście histo­ ryczne. Poznaliśmy punkt widzenia historyka dokumentującego historię powojenne­ go Poznania na podstawie archiwalnych zdjęć i dokumentów, a także zbierającego relacje bezpośrednich świadków (M. Klorek). Inna perspektywa historyczna odnosi się do okresu pradziejowego oraz sposobów odkrywania śladów najstarszej działal­ ności człowieka na terenie współczesnej aglomeracji poznańskiej (D. Jankowska, A. Michałowski, K. Pyżewicz i M. Makohonienko). Sekcja trzecia: „Kultura Miasta - pomiędzy instytucją a człowiekiem” - była po­ święcona zagadnieniom badań nad kulturą w obszarze metropolitarnego Poznania (P. Kieliszewski i M. Poprawski), przeglądowi projektów realizowanych przez ze­ spół etnologów-muzealników (J. Minksztym) oraz zaprezentowaniu koncepcji Mu­ zeum Powstania Wielkopolskiego (P. Mikołajczak). Omówiono także wyniki badań prowadzonych wśród młodych mieszkańców miasta, dotyczących rozpoznawania najpopularniejszych marek poznańskich (R. Pacanowska, D. Grala). W ramach czwartej sekcji - „Miasto kultur Obcych?” - poruszono problemy ba­ dawcze związane z nowym kierunkiem badań nad cudzoziemcami w Poznaniu, nad sposobami ich integracji i adaptacji (N. Bloch, A. Szczepaniak-Kroll, A. Bełkot). Sekcja piąta - „Miasto - materia obrazu i dźwięku” - odnosiła się do takich za­ gadnień, jak miejska etnomuzykologia (M. Wosińska) czy wizualne metody badania 1 doświadczania miasta (J. Stec, M. Rogowski i M. Sadło), a także do sposobów do­ kumentowania detali architektonicznych (W. Krzyżaniak, P. Szwiec) i prezentowania za pomocą dokumentacji rysunkowej nieistniejących budowli (J. Stiller). �Kronika 507 Dwudniowe obrady zamknęła sekcja zatytułowana „Miasto kultur Swoich?”, podczas której omawiano zagadnienia związane z tworzeniem się i funkcjonowa­ niem poznańskich szkół naukowych (A. Kobielska), prezentowaniem miasta przez literatów (J. Roszak) oraz powstawaniem poznańskich salonów (W. Przewoźny). Spotkanie przeplatały ożywione dyskusje na temat praktycznych zastosowań pre­ zentowanych projektów. Jak się okazało, naukowcy są świadomi faktu, że ich wysiłki badawcze nie mogą mieć ekskluzywnego charakteru, zwłaszcza w czasach, gdy jed­ nym z wyznaczników poziomu naukowego jest nie tylko dojrzałość teoretyczna, ale przede wszystkim przydatność osiągnięć badawczych. W dyskusji podniesiono ar­ gument, że poznańskie uczelnie mogą poszczycić się potencjałem naukowym, który mógłby niejednokrotnie zaowocować poprawą warunków lokalnego życia w różnych jego aspektach. Urzeczywistnienie tych dobrych pomysłów wymaga intensywnej współpracy z władzami lokalnymi, które jednak - jak to wynikało z wielu przytacza­ nych przykładów - rzadko wykazują zainteresowanie. Masowe imprezy w rodzaju Nocy Naukowców czy Festiwalu Nauki i Sztuki, mające na celu popularyzację na­ uki, to pożyteczna, ale już niewystarczająca inicjatywa. Konferencja odsłoniła więc naglącą potrzebę integracji środowisk naukowych, które, nolens volens, muszą być własnymi menedżerami, by zaistnieć j ako licząca się strona w publicznych rozstrzyg­ nięciach odnośnie do profilu miejskiego życia. W odczuciu uczestników wypełnia­ nie tego postulatu wymaga konsekwencji. Dlatego też organizatorki, przy poparciu obecnych, postanowiły zaproponować drugie spotkanie za rok, tym razem warszta­ towe, by sprawdzić, na ile determinacja w głoszeniu postulatów przełożyła się na skuteczne działania. Podobno „chcieć, to móc” ! Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk PROJEKT „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O” , PO ZNA Ń-SZTU TOW O , M AJ-CZERW IEC 2010 Od 29 kwietnia do 11 maja 2010 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego Stutthof - obecnie Muzeum Stutthof w Sztutowie oraz w pasie Mierzei Wiślanej (gminy Stegna, Sztutowo i Krynica Morska) przeprowadzono antropologiczno-archeologiczne badania terenowe. Prace te były jednym z etapów większego projek­ tu badawczego „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, który rozpoczął się w październiku 2009 roku z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej UAM, Instytutu Prahistorii UAM, The University of Manchester oraz Muzeum Stutthof w Sztutowie. W badaniach wzięli udział studenci, doktoranci i pracownicy obu uniwersytetów oraz pracownicy muzeum. �508 Kronika Projekt cechuje interdyscyplinarność, która znajduje wyraz zarówno na gruncie metodologicznym, jak i empirycznym (prace terenowe). Współpraca między antro­ pologią i archeologią wydaje się tutaj szczególnie istotna, gdyż pozwala określić kul­ turowy kontekst badanej przestrzeni fizycznej i umożliwia studia nad biografią kraj­ obrazu (wyrażanąprzez społecznąi indywidualnąpamięć jednostki/grupy). W trakcie realizacji projektu studenci archeologii i antropologii kulturowej poznają wzajemnie metodykę i specyfikę badań obu dyscyplin. Służy temu kurs przygotowujący do ba­ dań terenowych, same badania, a także prowadzone analizy, interpretacje i wzajemne reinterpretacje materiałów badawczych. Celem badań była analiza i wstępna identyfikacja zmian krajobrazu fizycznego i kulturowego KL Stutthof w kontekście czasu (od II wojny światowej do współczes­ ności) i przestrzeni (region Żuław, a szczególnie wsie przyległe do obozu). Akcent antropologiczny położono na badanie społecznej świadomości i działalności ludności lokalnej wobec KL Stutthof, sposoby oswajania przestrzeni (którą dla potrzeb pro­ jektu nazywamy „przestrzenią naznaczoną”), ekonomiczną stronę funkcjonowania muzeum przedstawiającego historię obozu koncentracyjnego we wsi nadmorskiej, o charakterze rekreacyjnym i turystycznym, a także refleksję nad wystawiennictwem martyrologicznym. Aspekt archeologiczny badań dotyczył natomiast zastosowania nieinwazyjnych metod badawczych w przestrzeni charakteryzującej się dużym ła­ dunkiem emocjonalnym (były obóz, cmentarz itp.), rekonstrukcji za pomocą me­ tod nieinwazyjnych części obozu żydowskiego i tak zwanego nowego obozu, a także analizy społecznego kontekstu kradzieży artefaktów leżących w przestrzeni KL Stutthof przez „detektorystów”1. Metody wykorzystane w terenie obejmowały wywi ad etnograficzny (w tym bio­ graficzny i kwestionariuszowy), ankiety, obserwację uczestniczącą, rejestrację ikonosfery badanej przestrzeni, fotoelicytację12, pomiary geopatyczne i geofizyczne. W ciągu dziesięciu dni badań zebrano 94 relacje pierwszych osadników przybyłych na teren Żuław po II wojnie światowej, przeprowadzono 100 wywiadów z mieszkań­ cami Sztutowa, 192 ankiety ze zwiedzającymi Muzeum Stutthof oraz 16 wywiadów z pracownikami muzeum. Dodatkowym materiałem były wywiady dotyczące dzia­ łalności „detektorystów” na terenie byłego obozu oraz materiał filmowy nakręcony w budynkach należących kiedyś do obozu (m.in. willa komendanta). Kolejnym etapem realizacji projektu było zorganizowanie spotkania, które od­ było się 18 czerwca 2010 roku w Poznaniu, z udziałem dyrektora Muzeum Stutthof oraz kierownika Działu Oświatowego tegoż. Zaprezentowano wstępne wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród zwiedzających muzeum oraz wyniki analizy SWOT uwzględniające możliwości rozwoju muzeum, a także jego ograniczenia. 1 Określenie to pochodzi od urządzenia służącego do wykrywania metali, zwanego „detektorem”. Są oni także popularnie nazywani „poszukiwaczami skarbów”. 2 Metoda stosowana w antropologii audiowizualnej polegająca na wykorzystywaniu fotografii pod­ czas prowadzonych wywiadów. Badacz może pokazywać informatorowi zdjęcia wykonane kilkadziesiąt lat wcześniej w jego miejscowości i prosić go o zidentyfikowanie widocznych na fotografiach miejsc na współczesnej mapie miejscowości. Takie działania mogą pomóc w nawiązaniu kontaktu z informatorem i skłonić go do podzielenia się swoimi wspomnieniami, odczuciami i emocjami z badaczem. �Kronika 509 Przedstawienie wszystkich efektów badań oraz danych zebranych przez etnologów i archeologów nastąpi podczas planowanej konferencji i w przygotowywanej publi­ kacji. W kolejnych latach planujemy kontynuowanie badań, w ramach długofalowej współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska PRO JEK T „PU SZCZA PY ZDRSKA . OLĘD RZY I ICH ZELAZN E D O M Y ”, W RZESIEŃ-CZERW IEC 2010 ORAZ KO N FEREN CJA „PU SZCZA PY ZD R SK A O LĘDRZY I ICH ŻELA ZN E DOMY, STAN DZIEDZICTW A I PER SPEK TY W Y N A PR ZY SZŁO ŚĆ” , BLIZANÓW , 13 LISTOPADA 2009 Puszcza Pyzdrska to obszar położony na wschodzie Wielkopolski, którego granice wyznaczają rzeki Warta, Prosną, Czarna Struga oraz linia lasu na południu. Od XVIII wieku był to teren intensywnego osadnictwa olęderskiego, a od 1815 roku - obszar pograniczny pomiędzy zaborem pruskim a Królestwem Polskim. Na tym obszarze zachował się specyficzny poolęderski krajobraz, na który składają się mozaika pól i lasów, łąki i rowy melioracyjne, puszczańskie osady z licznie zachowanym budow­ nictwem drewnianym, glinianym czy żelaznym, które stanowi jego wyróżnik. Po­ zostałości dawnej granicy wiążą się także z rozwojem społecznym i gospodarczym. Tak zwana kongresówka to obszar biedny, pełen niewielkich gospodarstw rolnych, ze słabo rozwiniętą infrastrukturą, w dawnym zaborze pruskim powstawały zaś folwar­ ki, drogi itd. Głównym celem badań było dokumentowanie dziedzictwa kulturowego i dzięki temu popularyzacja tego terenu jako atrakcyjnego turystycznie oraz pobu­ dzenie do rozwoju. Inicjatorem badań było Stowarzyszenie „Mecenat”, a środki na realizację projektu pozyskano z Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach programu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Badania prowadzili naukowcy z In­ stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Pracowni Projektowania Detalu ASP w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Pierwszym etapem realizacji projektu była kwerenda archiwalna przeprowadzona przez dr. Zbigniewa Chodyłę, w której efekcie powstało opracowanie: „Osadnictwo w Puszczy Pyzdrskiej od średniowiecza do początku XXI w.”. Prace realizowała in­ terdyscyplinarna grupa, która jesienią 2009 roku prowadziła na terenie puszczy sta­ cjonarne badania terenowe. W okolicznych wsiach badacze docierali do najstarszych mieszkańców, z którymi rozmawiali o historii ich rodzin, wsi, zmianach zachodzących na tym obszarze. Drugą grupą rozmówców były osoby pochodzenia olęderskiego, któ­ re po 1945 roku pozostały w Polsce. Pytano je o problemy dotyczące ich tożsamości, �510 Kronika wspomnienia z okresu II wojny światowej, koegzystencji z ludnością polską itd. W ra­ mach badań inwentaryzowano krzyże i kapliczki przydrożne. Architektoniczna część prac to inwentaryzacja budynków mieszkalnych oraz dokumentacja fotograficzna wy­ branych gospodarstw. W Pyzdrach przeprowadzono wśród uczniów gimnazjum an­ kietę dotyczącą identyfikacji z miejscem zamieszkania, a z nauczycielami tejże szkoły wywiady na temat realizacji programu zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Zebrano ogółem 77 ankiet z uczniami, 13 wywiadów' z najstarszymi mieszkańcami, dziewięć wywiadów z potomkami olędrów oraz zinwentaryzowano dziewięć domów. Rezultatem badań była konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, która odbyła się 13 listopa­ da 2009 roku w Blizanowie. Przemysław Kowalski (z „Echa Pyzdr”) przedstawił projekt, a następnie dr Anna W. Brzezińska (IEiAK UAM) wygłosiła referat „Co można znaleźć w Puszczy Pyzdrskiej? Możliwości wykorzystania potencjału kul­ turowego Puszczy Pyzdrskiej”, pokazując, w jaki sposób dziedzictwo kulturowe tego obszaru może służyć do aktywizacji lokalnych społeczności. Kolejny referat, „Co w Puszczy Pyzdrskiej piszczy, czyli mieszkańcy o dziedzictwie kulturowym”, przedstawiła Paulina Baranowska (IEiAK UAM). Mówiła o elementach, które two­ rzą tożsamość mieszkańców tego obszaru. Z kolei Witold Przewoźny (Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) w wystąpieniu „W kręgu pracy, wiary i uporu. Z historii osadnictwa olęderskiego w Polsce” opowiedział, na czym polegało osadnictwo olęderskie. Efekty badań architektonicznych zaprezento­ wała mgr Patrycja Mikołajczak (ASP Poznań), która w referacie „Puszcza Pyzdrska - zapomniane domostwa” scharakteryzowała budownictwo wiejskie, a na podstawie zagrody z Nowolipska omówiła konkretne rozwiązania architektoniczne. Wystąpie­ nie Bartosza Stańdy (IEiAK UAM) „Rozwój obszaru Puszczy Pyzdrskiej na przy­ kładzie wsi Czarny Bród” przedstawiało jedną z osad, ukazując, jak słabości tego terenu zamienić w jego walory. Konferencję zamknął referat dr. hab. Piotra Szwieca (ASP Poznań), „Architektura regionalna w krajobrazie Puszczy Pyzdrskiej”, który na podstawie konkretnych obiektów i rozwiązań architektonicznych scharakteryzował zjawisko architektury regionalnej. Ważnym efektem badań jest również wystawa „Olędrzy i ich domy z żelaza” zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, Oddział Muzeum Naro­ dowego. Wystawa ta ma na celu przybliżenie tak bliskiego, a nieznanego obszaru Wielkopolski. Poprzez zdjęcia i obiekty (sprzęty, meble) pozyskane w trakcie badań pokazuje bogactwo i różnorodność tego regionu. Wydaje się, że przeprowadzony projekt badawczy można traktować jedynie jako wstępny. Sytuacja społeczno-kulturowa regionu Puszczy Pyzdrskiej z całą pewnoś­ cią zasługuje na dalsze badania, a doskonale zachowane budownictwo tradycyjne wymaga pilnej inwentaryzacji oraz, w przypadku najciekawszych obiektów, prac kons erwatorski eh. Bartosz Stańda �Kronika 511 WYSTAWA „SZTU K A SPOD K RO SN A I IG ŁY ” , M U ZEU M ETN O G RA FICZN E, O D DZIA Ł M U ZEU M N A R O D O W EG O , W ROCŁAW, 27 LISTOPADA 2009-21 LU TEGO 2010 Tkanina jest od wieków związana z kulturą człowieka. Służyła dawniej przede wszystkim do wytwarzania odzieży chroniącej przed wpływem różnych warunków klimatycznych. O tym, że ludzie używali włókna lnianego już 35 tys. lat temu, świadcząznaleziska archeologiczne z jaskiń położonych w Gruzji. Można przypuszczać, że warsztat tkacki należy do jednych z pierwszych wynalazków człowieka. Ozdabianie wyrobów tkackich jest natomiast jednym z ważniejszych elementów sztuki ludowej. Materiały tkane wzorzyście znalazły szerokie zastosowanie w stroju ludowym, ale także we wnętrzu mieszkalnym, gdzie używano ich do przykrywania posłań, ław, do zawieszania na ścianach, zdobienia obrazów, występują też jako bielizna pościelowa i stołowa; niektóre służyły do przykrywania siedzenia na wozie lub były narzucane na konia. Na ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu zaprezentowano tka­ ninę nie tę odzieżową, ale dekoracyjną, zaspokajającą pewne potrzeby estetyczne, przejawiające się w chęci ozdabiania swojego najbliższego otoczenia. Były to więc różnego rodzaju narzuty na łóżka, ręczniki, obrusy i serwetki, poszewki na poduszki, kilimy, makatki. W sumie ponad 100 tkanin przywiezionych na Dolny Śląsk po 1945 roku przez ludność przesiedleńczą. Głównym założeniem wystawy było przedstawienie szerokiego spektrum pol­ skiego tkactwa ludowego, obejmującego różne zastosowane techniki, wzornictwo oraz funkcje poszczególnych typów tkanin dekoracyjnych. Szczególnie ważne było ukazanie różnorodności tkanin ze względu na ich proweniencję - pochodzą one z rozległego obszaru Polski przedwojennej, obejmującego zarówno Kresy Wschod­ nie, jak i Lubelszczyznę, Białostockie, Mazowsze. Część z nich przywieziono spoza Polski - z Bukowiny rumuńskiej i z Bośni. Cały wrocławski zbiór tkanin ludowych jest świadectwem burzliwych losów ludności przesiedlonej na Dolny Śląsk oraz spe­ cyficznej heterogenicznej kultury tego regionu. Walory plastyczne nadaje tkaninie przede wszystkim barwa i ornamentyka, choć w dużej mierze zależy to również od zastosowanego surowca i rodzaju splotu tka­ ckiego. Jeszcze pod koniec XIX wieku w tkactwie ludowym używano głównie su­ rowców naturalnych, takich jak len, wełna i w mniejszym zakresie konopie. Stop­ niowo wzrastało znaczenie bawełny, a w połowie XX wieku zaczęły pojawiać się włókna sztuczne. Szeroko przyjęło się również wtórne wykorzystanie zużytych tka­ nin fabrycznych, na przykład w chodnikach-szmaciakach. Wśród kilku stosowanych rodzajów splotów, najprostszy i najbardziej znany jest splot płócienny, w którym nici wątku i osnowy są tej samej grubości i przetykają się na przemian równomiernie. Blisko spokrewniony ze strukturą płótna jest splot rypsu płóciennego - różni się uży­ ciem rzadszej lub cieńszej osnowy, która staje się niewidoczna pod grubszymi nitka­ mi wątku. Trzecim, dość często spotykanym splotem, jest splot rządkowy, zwany też �512 Kronika drelichowym lub czynowatym - rozpoznaje się go po ukośnie biegnących rządkach. Trzy wymienione sploty mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą wczesnego śred­ niowiecza i były szeroko rozpowszechnione. Do ich wykonania wystarczyły dwie nicielnice. Przy zwiększonej liczbie nicielnic albo przy użyciu techniki kilimowej uzyskiwano wzory bardziej skomplikowane. Kolorystyka tkanin wzbogaciła się do­ piero w drugiej połowie XIX wieku, w związku z upowszechnieniem barwników anilinowych, które wyparły barwniki naturalne. Ze względu na rodzaj dekoracji można wyróżnić kilka większych grup tkanin. Są to materiały tkane w pasy, kraty lub bardziej wzorzyste oraz ozdabiane haftem. Dwie pierwsze grupy uważane są za najbardziej tradycyjne i typowe dla polskiego tkactwa ludowego. W tkaninach wzorzystych, takich jak dywany dwuosnowowe, tkaniny przetykane czy kilimy, często odzwierciedlały się również wpływy obce, przenikają­ ce do tkactwa ludowego za pośrednictwem pracowni rzemieślniczych. Pasiaki stanowiąnajliczniejszągrupę wśród ludowych wyrobów samodziałowych i mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą XI wieku. Lniana osnowa jest w nich najczęściej przeplatana różnokolorowym, wełnianym wątkiem. Początkowo tkaniny te były stosunkowo skromne, dwu- lub trzykolorowe, o wąskich paskach; współ­ cześnie kolorystyka niektórych pasiaków jest bardzo bogata. Występują w północno­ -wschodniej Polsce, na Mazowszu, północnej Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie, Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem. Znane były również wśród Kresowiaków i wraz z nimi trafiły po 1945 roku na Dolny Śląsk. Wprowadzenie różnobarwnych nici zarówno w wątku, jak i w osnowie daje w rezultacie tkaninę kraciastą, która znana była, po­ dobnie jak pasiak, już w czasach wczesnośredniowiecznych. Tkaniny dwuosnowowe znane są z terenów północno-wschodniej Polski - głów­ nie z Białostocczyzny, Podlasia, Mazur oraz z północnych Kurpiów. Składają się z dwóch warstw wykonanych z nici wełnianych prostym splotem płótna. Osnowa i wątek każdej warstwy są w odmiennych kolorach, przez co dywany są dwubarwne (sporadycznie wielokolorowe), często w bardzo kontrastowych zestawieniach. Wzór powstaje przez wydobywanie na wierzch, w określonych miejscach, warstwy dolnej. Najstarsze tego typu dywany z obszaru Polski pochodzą z XVIII wieku z Mazur, ale już w XIX wieku przestano je tam wyrabiać. Na Białostocczyźnie i Podlasiu ich produkcja utrzymała się do dzisiaj, a nawet wzrosła dzięki działalności Cepelii. Do tkactwa ludowego tkaniny dwuosnowowe dostały się za pośrednictwem tkactwa rzemieślniczego indywidualnego lub manufakturowego. W ornamentyce dywanów dwuosnowowych występują motywy geometryczne, zgeometryzowane roślinne i zoomorficzne oraz scenki zaczerpnięte z życia wiejskiego. Tkaniny „przetykane” są typowe dla pogranicza litewsko-białoruskiego (Wileńszczyzna, Nowogródzkie, Polesie), skąd rozeszły się na Białostocczyznę, Kurpie, Podlasie, Lubelszczyznę; znane są również na Mazurach i Pomorzu. Są stosunkowo młode, ich tradycja w zasadzie nie sięga XfX wieku, a w niektórych wsiach pojawiły się dopiero tuż przed II wojną światową. Do tkactwa ludowego trafiły za pośredni­ ctwem zawodowych tkaczy-rzemieślników, od których wiejskie tkaczki przejmowa­ ły jedynie prostsze wzory. Specyfiką tkanin przetykanych jest tło utworzone splotem płóciennym oraz wzór powstający poprzez przewlekanie dodatkowego wątku, który �Kronika 513 w kolorze oraz surowcu jest odmienny od tła. Kolorystyka jest bardzo różnorodna. Ornamenty, jakie powstają na tkaninach przetykanych, to przede wszystkim proste motywy geometryczne złożone z wzorów kostkowych. Z czasem wprowadzano motywy bardziej rozbudowane roślinne, zoomorficzne, a nawet antropomorficzne. Ornamentów nie wymyślały jednak same tkaczki, lecz były one odwzorowywane z wyrobów fabrycznych (kap, firan, obrusów). Kilimy są tkaninami dekoracyjnymi dwustronnymi o bardzo odległej tradycji. Technika ich wykonania jest jednym z najstarszych sposobów tkactwa wzorzy­ stego i polega na ręcznym wybieraniu osnowy w celu przeciągnięcia wątku two­ rzącego wzór. Na Huculszczyźnie (skąd pochodzi większość kilimów w zbiorach ME) początkowo były one wyłącznie wyrobami domowymi, którymi zajmowały się przede wszystkim kobiety. Pod koniec XIX wieku w Kosowie założono szkołę tkacką, w której wykonywano kilimy według wzorów ludowych i stylizowanych. Uczniowie tej szkoły zakładali później domowe warsztaty albo większe pracownie. W okresie międzywojennym Kosów stał się centrum przemysłu tkackiego, w okoli­ cy działało około 500 warsztatów. Ornament kilimów huculskich to przede wszyst­ kim motywy geometryczne w układach pasowych, ale także zgeometryzowane roślinne. Tkaniny ozdabiane haftem to głównie proste płótna lniane i bawełniane, choć w ten sposób zdobiono także tkaniny wzorzyste. Podstawowe techniki ludowych wyszyć były ściśle związane ze strukturą materiału. Do najbardziej tradycyjnych zaliczane są tak zwane ściegi liczone, w których odlicza się nitki płótna podczas wyszywania or­ namentów, co powoduje ich geometryzację. Najpopularniejszy jest ścieg krzyżyko­ wy, bardzo rozpowszechniony również ścieg płaski. Spośród ściegów swobodnych, niezwiązanych ze strukturą tkaniny, archaiczny w formie jest ścieg łańcuszkowy. Inne ściegi, takie jak na przykład zygzakowaty, okrętkowy, za igłą, „janina”, dzierga­ ny czy atłaskowy i podkładany, w kulturze ludowej zaczęły występować stosunkowo późno (XVIII-XIX w.), w wyniku wpływów rzemiosła cechowego. Jedną z przyczyn zarzucenia starych ściegów było także rozpowszechnienie się fabrycznego cienkiego płótna, na którym liczenie nitek było zbyt żmudne. Do ludowych wyszyć z hafciarstwa profesjonalnego i haftów środowisk wyższych grup społecznych przeniknęły pewne motywy zdobnicze, takie jak realistycznie ujmowane kompozycje kwiatowe. Z najbardziej tradycyjnymi technikami haftu wiąże się niewielkie zróżnicowanie ko­ lorystyczne. Na ogół były to hafty jednobarwne, rzadziej dwukolorowe. Wielobarwność wiąże się z wpływami obcymi, spoza środowiska wiejskiego, które przenikały głównie za pośrednictwem zawodowego hafciarstwa. Różnorodność zaprezentowanych tkanin przejawia się w dużym stopniu także w ich funkcji - od dekoracyjnej, przez użytkową do obrzędowej, przy czym jedna tkanina może spełniać kilka funkcji jednocześnie. Kilim zawieszony na ścianie de­ korował ją, ale również ocieplał. Na Huculszczyźnie przykrywano nim trumnę, po pogrzebie zaś zostawiano w cerkwi. Ręczniki nie służyły do celów higienicznych, ale przyozdabiano nimi święte obrazy, półki lub krzyże nagrobne. Narzuty na co dzień przykrywały łóżka, ale mogły służyć także do okrycia konia, siedzenia na wozie bądź też były używane jako płachta do przenoszenia dziecka. Obrusami i serwetkami �514 Kronika nabywano stoły od święta; obrus wigilijny czy serwetki do koszyczka ze święconką znalazły swoje miejsce w obrzędowości dorocznej. Płachta na trumnę, prześcieradło dla położnicy czy zwykłe płótno lniane zastosowane do rytualnego spowicia odgry­ wały ważną rolę w momentach przełomowych dla wiejskiej społeczności. Większość z tych tkanin była również niezbędnym elementem wiana panny młodej. W zaprezentowanym na wystawie zbiorze tkanin najstarszymi były: ręcznik po­ leski z 1882 roku oraz narzuta białostocka z roku 1890. Część wyrobów datowano na przełom XIX i XX wieku, większość natomiast pochodziła z okresu międzywo­ jennego, a na przykład chodniki-szmaciaki wykonane zostały już na Dolnym Śląsku przez ludność przesiedleńczą. Oprócz tkanin, ekspozycja ukazywała także cały proces tkacki - w prezentacji filmowej. Uzupełnieniem wystawy były fotografie oraz teksty informacyjne. Obecnie tkactwo zalicza się raczej do zawodów ginących. Wystawa umożliwiła zwiedzającym poznanie tradycji tkackich oraz hafciarskich charakterystycznych dla wielu regionów Polski. Ekspozycja dostała nominację w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2009 w kategorii wystaw etnograficznych. Hanna Goiła1 1Autorka scenariusza i realizacji oraz katalogu zbiorów, który towarzyszył wystawie: H. Goiła, Wrocław 2009; aranżacja plastyczna Joanna Głowacz, fot. Wojciech Rogowicz. T k a n in y lu d o w e , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/383446e9a25554904ec805bae0e73ff4.pdf 1c4b82b857e50590d8d8929ab1e6a2f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6152 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.273-328 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Kirsten H a s t r u p , Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 224, ISBN: 978-83-233-2449-2. Książka Kirsten Hastrup, A Passage to Anthropology: Between Expérience and Theory, która ukazała się w 1995 roku, doczekała się także wydania polskiego. Jest to jedna z najważniejszych prac duńskiej antropolożki, która swą karierę naukową roz­ poczęła w 1976 roku jako wykładowczyni na Uniwersytecie w Ârhus, mając w pla­ nach prowadzenie badań w Islandii. Udała się tam w 1982 roku, zaś wyniki jej pracy stanowiły podstawę dla doktoratu, który obroniła w 1990 roku na Uniwersytecie Ko­ penhaskim, uzyskując tytuł doktora nauk społecznych. W latach 1985-1990 Hastrup pracowała jako profesor na Uniwersytecie w Ârhus, a w 1998 roku otrzymała stano­ wisko pierwszego dyrektora badań w duńskim Centrum na Rzecz Praw Człowieka. Wielokrotnie gościła na Uniwersytecie Kalifornijskim, w latach 1989-1993 pełni­ ła funkcję przewodniczącej European Association of Social Anthropologists, była też członkiem The Royal Anthropological Institute of Great Britain oraz American Anthropological Association. Obecnie antropolożka skupia swoje zainteresowania na zagadnieniach teorii antropologicznej, epistemologii, antropologii historycznej, antropologii teatru, praw człowieka oraz antropologii środowiska i topografii. Naj­ nowsze badania Hastrup dotyczą początków duńskiej antropologii, wpływu zmian klimatycznych na życie społeczności Arktyki, a także relacji między postrzeganiem siebie, społeczeństwem i naturą. Wszystko to wpisuje się w nurt antropologii zorien­ towanej topograficznie, badającej wzajemne przenikanie się przestrzeni fizycznych i społecznych. Można powiedzieć, że Droga do antropologii to próba przerzucenia mostu pomię­ dzy pozytywistyczną i postmodernistyczną wizją naszej dyscypliny. Z jednej strony autorka kładzie nacisk na rolę doświadczenia w uprawianiu antropologii, z drugiej zaś podkreśla znaczenie języka w procesie formułowania teorii naukowych doty­ czących odmiennych sposobów konceptualizacji rzeczywistości. Jakkolwiek książka porusza przede wszystkim kwestie istotne z antropologicznego punktu widzenia, nie brak w niej też rozważań o charakterze bardziej filozoficznym oraz j ęzykoznawczym. Dzięki temu wnioski dotyczące postulowanego kształtu antropologii osadzone są w szerszym kontekście nauki jako takiej. Zgodnie z tytułem układ pracy nawiązuje do idei podróży — autorka już na wstępie informuje czytelnika, iż zachęca go do wyruszenia w drogę, by odnaleźć na nowo sens uprawiania antropologii (s. 20). Jako że zgodnie z zasadą kompozycji klamrowej epilog nosi tytuł „Powrót do domu”, ca­ �274 Rezenzje i noty recenzyjne łość sprawia wrażenie pracy spójnej, o dobrze przemyślanej strukturze. Główną tezą książki jest stwierdzenie, że antropologia jako nauka empiryczna nie skończyła się wraz z nadejściem zwrotu lingwistycznego, lecz przeciwnie — dzięki postmoderni­ stycznej krytyce wzrosła jej samoświadomość, dzięki której teorie formułowane na podstawie doświadczeń terenowych pozbawione są wcześniejszych imperialistycz­ nych sentymentów i naiwności (s. 16-17). Praca składa się z przedmowy, prologu, dziewięciu rozdziałów, epilogu, bibliografii i indeksu. W prologu czytelnik zapo­ znaje się z „trasą podróży” (s. 13), czyli historią rozwoju myśli antropologicznej oraz głównymi problemami omawianymi w książce. W kolejnych rozdziałach au­ torka rozwija poszczególne zagadnienia z zakresu języka, epistemologii oraz etyki antropologa zmuszonego do przełożenia doświadczenia zmysłowego na słowa. Roz­ ważania zamyka epilog, w którym badaczka czyni podsumowujące uwagi na temat formułowania i charakteru teorii antropologicznych. Najważniejsze w pracy Kirsten Hastrup jest, moim zdaniem, oryginalne podejście do problematycznego związku między doświadczeniem w terenie a teorią antropolo­ giczną. Autorka nie kryje swego optymistycznego nastawienia względem przyszłości dyscypliny, które uzasadnia wiarą w to, iż jest możliwe przezwyciężenie kryzysu przedstawienia poprzez powrót do empirii z pełną świadomością ograniczeń po­ znawczych badaczki, wynikających z jej kondycji człowieka. W ujęciu Hastrup owo ograniczające człowieczeństwo jest zresztą tym, co gwarantuje badaczce wspólnotę doświadczenia zmysłowego z badanymi ludźmi, bez względu na odmienne sposoby opisu tego doświadczenia. Antropologia jako nauka o człowieku istnieje dzięki przy­ jętemu u jej podstaw założeniu o posiadaniu przez każdego z nas pewnych uniwersal­ nych cech gatunkowych, do których należy przede wszystkim odbieranie bodźców ze świata zewnętrznego za pomocą tych samych zmysłów. Tak postrzegane doświad­ czenie broni się przed zarzutami postmodemistów co do jego małej wiarygodności i uprawomocnia stosowanie w antropologii empirycznych metod zbierania informa­ cji o świecie. Dotyczy to również całej wiedzy teoretycznej formułowanej na pod­ stawie danych empirycznych — użyte przez autorkę pojęcie radykalnej interpretacji (s.75) oznacza opis zakorzeniony w zmysłowym doświadczeniu, a więc pozbawiony przypisywanej mu przez konstruktywistów dowolności. Cenne jest przy tym przy­ wrócenie przez Hastrup prawomocności etnograficznemu czasowi teraźniejszemu. Subiektywne ze swej natury doświadczenie dane badaczce tu i teraz wymaga opisu w czasie teraźniejszym, co nie oznacza ahistoryczności badanych grup, a jedynie od­ daje specyficzne warunki bycia w terenie. Badana rzeczywistość jest współtworzona przez obecną w niej antropolożkę, staje się ona na jej oczach, a proces ten uchwytny jest tylko w języku chwili bieżącej (s. 21-38). Według autorki użycie czasu teraźniejszego w tekście etnograficznym nie jest tożsame z dążeniem do obiektywnego przedstawienia rzeczywistości. Jak słusznie zauważa, nie istnieje spojrzenie „z zewnątrz” i tym samym każdy opis jest tylko interpretacją, bardziej lub mniej adekwatną do rzeczywistości i tym samym możliwą do przyjęcia lub nie przez społeczność naukowców. Co przy tym ważne, owa ade­ kwatność oceniana jest nie w odniesieniu do jakiegoś zewnętrznego układu współ­ rzędnych, ale właśnie do z trudem poddającego się werbalizacji doświadczenia cie- �Rezenzje i noty recenzyjne 275 leśnego ludzi. Jest to zgodne z teorią rozwoju nauki Thomasa Kuhna, według której jedne paradygmaty zastępowane są przez inne dlatego, że istnieje większa zgoda co do ich względnej prawdziwości. Jak pisze Hastrup, każda teoria, aby zostać uznaną za obowiązującą, musi pozytywnie przejść próbę intersubiektywności i intertekstualności (s. 196), co oznacza spełnianie przez nią warunków zrelatywizowanych do kontekstu historyczno-społecznego. Czy wobec tego jest sens w uprawianiu antropologii, skoro nie potrafi dać ona od­ powiedzi na pytanie o obiektywny kształt rzeczywistości? Autorka książki uważa, że tak, bowiem zadanie antropologii polega nie na rozwiązywaniu problemów zachod­ niej filozofii, ale na burzeniu iluzji ludzi na temat świata, w którym żyją. Poprzez opis doświadczenia owego świata i jego naukową interpretację, antropolog uświa­ damia ludziom ich złudzenia i zwraca uwagę na niedostrzegane przez nich rzeczy istotne. Przypomina to działalność proroka, który opowiada o odległych, nieznanych rzeczywistościach, stwarzając dla nich przy tym nowe określenia w starym języku (s. 35-37). Dzięki wyobraźni, antropolog tworzy metafory będące pomostem między odmiennymi światami, służące poszerzeniu horyzontów i zrozumieniu inności. Tym sposobem metafora przestaje być kłamstwem w rozumieniu Friedricha Nietzschego (1993: 183-199) — przeciwnie, jest ona tym, co przybliża do prawdy. Podkreślenie tego znaczenia metafory w opisie antropologicznym wiąże się u Hastrup z konstruk­ tywną krytyką postmodernistycznych postulatów oddania głosu Innemu. Według autorki książki jest to nowa odmiana dobrze znanego naiwnego realizmu, która nie ma nic wspólnego z równouprawnieniem — zawsze bowiem nad redakcją tekstu tu­ bylczego czuwa antropolog, zajmując przez to pozycję nadrzędną wobec badanych. Lepiej zatem pogodzić się zarówno z niemożnością dosłownego przekładu, jak i wy­ równania relacji badacz — badany w tekście i zamiast tego skupić się na tworzeniu możliwie adekwatnych opisów Innych w oparciu o zmysłowe doświadczenie antro­ pologa wzbogacone jego wyobraźnią. Warto również wspomnieć o oryginalnej próbie zdefiniowania przez Hastrup isto­ ty doświadczenia antropologicznego poprzez odwołanie się do pojęcia teatru. Użycie tego pojęcia ma jednak niewiele wspólnego ze znaną w naukach społecznych kon­ cepcją Ervinga Goffinana (2000). Autorka nie tłumaczy ludzkich działań poprzez porównanie ich do gry na scenie, ale opisuje własne spotkanie z teatrem po to, by zobrazować charakter relacji badacz - badany (s. 137-158). Antropolog interpretu­ je Innych na tej samej zasadzie, co odgrywający role obcych ludzi aktor teatralny. Hastrup, która stała się główną bohaterką sztuki Talabot, w reżyserii dyrektora duń­ skiego Odin Teatret, Eugenio Barby, odczuła boleśnie, jak to jest, gdy ktoś przepro­ wadza na innej osobie badania terenowe. Tym razem to antropolożka została poznana i zinterpretowana. Gdy oglądała siebie na scenie, nie była w stanie utożsamić się z obserwowaną postacią, ale też nie mogła całkowicie się od niej zdystansować. Nie potrafiła już zdefiniować siebie bez odniesienia do bohaterki sztuki teatralnej, i gdy zespół odjechał, by odgrywać Talabota w innych częściach świata, Hastrup poczuła się nikim. Przeżyła kryzys tożsamości, znany osobom badanym, które przejrzały się w lustrze antropologa i zostały przez niego pozostawione sam na sam z nową, nie­ pokojącą wiedzą o sobie. Teatr i antropologia objawiają, lecz nie odbywa się to bez �Rezenzje i noty recenzyjne 276 bólu. Jak słusznie stwierdza autorka książki w jednym z najpiękniejszych, według mnie, zdań w tej pracy: „Świat zachwyca i rani” (s. 184). Jakkolwiek D roga do antropologii ma wiele zalet wynikających zarówno ze struktury tekstu, jak i zawartości merytorycznej, to jednak można doszukać się w niej kilku słabych punktów. Przede wszystkim, używany przez autorkę język jest niekie­ dy niezrozumiały. Z jednej strony wynika to z faktu, iż ma ona tendencję do snucia filozoficznych rozważań, które nie zawsze w prosty sposób nawiązują do omawia­ nych problemów naukowych. Z drugiej zaś strony, powodem niejasności niektórych fragmentów pracy jest używanie zbyt literackiego, obfitującego w metafory języka, który poprzez swą wieloznaczność oddala czytelnika od istoty poddawanych reflek­ sji zagadnień. Niestety, bardzo często stwierdzenia o takim charakterze pojawiają się w zakończeniach rozdziałów, przez co można odnieść wrażenie braku podsu­ mowania tez stawianych na początku. Sądzę, że warto byłoby zrezygnować czasem z zamieszczania literackich sformułowań — świadczących wprawdzie o wysokich umiejętnościach pisarskich autorki, ale zaciemniających znaczenie tekstu — i uciec się zamiast tego do mniej efektownego, ale za to bardziej uporządkowanego i jasnego przedstawiania wniosków zamykających poszczególne części książki. Podsumowując, omawiana książka Kirsten Hastrup to pozycja godna polecenia każdemu, kto pragnie twórczo podchodzić do uprawiania antropologii. Przejrzysty układ treści, nawiązujący do motywu podróży, zachęca do czytania i pozwala czytel­ nikowi wczuć się w rolę odkrywcy nowych antropologicznych przestrzeni. Co wię­ cej, zawartych jest tu sporo oryginalnych, czasem wręcz odkrywczych wniosków, które mogą stać się inspiracją do stworzenia przez odbiorcę własnej wizji uprawianej nauki, za którą będzie podążał. Przywrócenie wiary w możliwości poznawcze an­ tropologii, podkreślenie na nowo znaczenia doświadczenia i dostrzeżenie potencjału tkwiącego w na pozór ograniczonym języku to bodaj najistotniejsze elementy tej pracy. W obliczu postmodernistycznego kryzysu w antropologii obrona doświadcze­ nia badań terenowych i jego opisu jest trudnym wyzwaniem, a zarazem ma ogromne znaczenie dla przyszłości naszej dyscypliny. Warto zatem sięgnąć po tę lekturę, gdyż nie tylko tchnie ona dodającym motywacji do uprawiania antropologii optymizmem, ale też pokazuje konkretne rozwiązania problemów, z jakimi spotyka się prawie każ­ dy badacz społeczny we współczesnym świecie. N atalia Weimann BIBLIOGRAFIA Goffman E. 2000 Człowiek w teatrze życia codziennego, przeł. H. Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, Warszawa: Wydawnictwo KR. Nietzsche F. 1993 Pism a pozostałe 1862-1875, przeł. B. Baran, Kraków: Inter-Esse. �Rezenzje i noty recenzyjne 277 Michael W. Yo u n g, Bronisław Malinowski. Odyseja antropologa 1884-1920, przeł. P. Szymor, Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl 2008, ss. 808, ISBN: 978-83-7163-452-9. Biorąc do ręki pracę Michaela Younga, jeszcze zanim sięgnąłem do jej, jak się potem okazało, bogatego treściowo wnętrza, odniosłem wrażenie, że przyszło mi obcować z dziełem monumentalnym. Opasły, ciężki tom robi spore wrażenie na czy­ telniku, w dzisiejszych czasach już odwykłym od tak obszernych opracowań. Ale to nie objętość z górą ośmiuset stron żywego tekstu, uzupełnionych dodatkowo kilku­ nastoma czarno-białymi fotografiami, wprowadzającymi nas w „obrazowy” kontekst życia Bronisława Malinowskiego, sprawia, że o książce Younga, brytyjsko-australijskiego antropologa, bez wielkiej przesady da się powiedzieć, iż jest wyjątkowa. Czynią z niej taką inne jej cechy. Wśród nich na pierwszym planie jawi się — wy­ zierająca spomiędzy kolejnych wersów — determinacja autora w dotarciu do niezli­ czonych wprost źródeł, które poddane wyraźnie wizjonerskiej selekcji i inteligentnej interpretacji sprawiają, iż źródła owe dają interesujący (nie tylko zresztą dla profesjo­ nalistów) wgląd w zawiłe biograficzno-myślowe meandry jednego z ojców-założycieli akademickiej antropologii w jej wczesnodwudziestowiecznym wydaniu. Young powiada nawet — mając, jak sądzę, na uwadze podkreśloną wyżej tytaniczną pracę kwerendalną — iż Odyseja sama może „posłużyć za źródło dla badaczy” (s. 20). Trudno się z tym nie zgodzić, doceniając wysiłek włożony w dociekania badawcze, skutkujące wyłożeniem na światło dzienne materiałów, które przez kilka dziesięcio­ leci pozostawały skrzętnie ukryte w archiwalnych kartotekach, bądź otoczone aurą nienaruszalności prywatnych pamiątek. Niniejsza biografia (łącząca w sobie zarówno cechy, jak sugeruje autor, biografii naukowej i psychologicznej, ale przede wszystkim literackiej, bo Odyseja z pewnoś­ cią jest literaturą i to literaturą niezłych lotów) powstała z inicjatywy Heleny Wayne, córki, a jednocześnie spadkobierczyni spuścizny po Bronisławie Malinowskim. Naj­ młodsza z potomkiń słynnego badacza Wysp Trobrianda, niespodziewanie w 1991 roku zwróciła się do Younga z propozycją przygotowania przez niego pełnej biografii jej ojca, zarzucając tym samym pierwotny pomysł napisania tejże własnym piórem. Jakiekolwiek powody stały za taką właśnie decyzją wybór powiernika, przed któ­ rym stanęło niezmiernie trudne zadanie odpowiedzialnego zmierzenia się z legendą jednego z najwybitniejszych przedstawicieli nauki o człowieku okazał się — co po­ kazuje końcowy efekt projektu — ze wszech miar słuszny. Struktura Odysei antropologa 1884-1920 jest zbudowana zgodnie z zasadą współbieżności zdarzeń biograficznych z ułożonymi chronologicznie zdarzeniami historycznymi (u Younga tekstowy czas biograficzny nakłada się bardzo wyraźnie, jak powiedziałby Michaił Bachtin, na realny czas historyczny). Część pierwsza zaczyna się od roku 1884, kiedy to na świat przychodzi mały Bronio, i kończy się w 1910 — roku wyjazdu młodzieńca na studia do Londynu. Znajdujemy tutaj liczne nawiązania do lokalnych (tzn. krakowsko-zakopiańskich) i rodzinnych kontekstów; Young podróżuje razem z chorowitym Malinowskim na Podhale, do północnej Afryki i nad Adriatyk; opowiada o przyjaźni „Lorda Never- �278 Rezenzje i noty recenzyjne morę” z Bungiem (czyli Stanisławem Ignacym Witkiewiczem); napomyka o skom­ plikowanych, podszytych syndromem Edypa, relacjach łączących późniejszego autora Życia seksualnego dzikich z ojcem; wyjawia sekrety pierwszych zauroczeń kobiecością i kobietami; przybliża też świat uniwersytecki, mówiąc o jakże ważnych dla rozwoju dalszej kariery Malinowskiego fascynacjach naukami ścisłymi i filozo­ fią (w tym epistemologią Ernsta Macha, służącą za podstawę rozprawy doktorskiej przyszłego twórcy metody funkcjonalnej). Część druga Odysei opisuje natomiast anglosaskie „przygody” nieokrzepłego jeszcze na dobre naukowca. Spotkania z tuzami wzorcowej naonczas brytyjskiej an­ tropologii kulturowej, reprezentowanej m.in. przez Alfreda Corta Haddona, Edwarda Westermacka, Charlesa Gabriela Seligmana czy Williama Halse’a Riversa, uzmysła­ wiają Malinowskiemu, na czym polegają podstawowe zasady uprawiania antropolo­ gii w jej klasycznej postaci oraz dają asumpt do dalszych, już samodzielnych prze­ myśleń prowadzących do wypracowania, a następnie udoskonalenia własnej metody badań i teorii kultury. Także i w tych ustępach Young ponownie prowadzi nas zako­ piańskimi ścieżkami i zdaje sprawozdanie z duchowo-erotycznego wymiaru życia młodopolskiej bohemy artystycznej, do której należał również — nieco buńczucz­ nie, bardziej jednak prowokacyjnie, obwołujący samego siebie Josephem Conradem antropologii społecznej — Bronisław Malinowski. Biograf nie zapomina również odnotować kolejnych miłosnych zachwytów trawiących podatne na zranienia serce „Bronia”, upatrując w nich jednego z wiodących rysów osobowościowych tego nie­ tuzinkowego człowieka. Cezurą tej części opowieści są wspólne przygotowania Wit­ kacego i jego przyjaciela do podróży na drugi koniec świata, do dalekiej Australii. Część trzecia, a zarazem ostatnia, przybliża nieco przypadkową w gruncie rzeczy (bo ufundowaną na nieszczęśliwym zbiegu okoliczności w postaci nagłego wybuchu wojny i dość niejasnych powodach rozpadu zażyłej znajomości dwojga bliskich so­ bie osób) wyprawę w teren, wyprawę skutkującą jednak, jak świetnie wiemy, stwo­ rzeniem zrębów uznawanego po dziś dzień za profesjonalny wariantu antropologii kulturowej. Czytelnik — co celnie wychwytuje we wstępie do wydania polskiego Odysei Grażyna Kubica — obcuje tutaj z trzema komplementarnymi obrazami: obra­ zem psychologicznym (konstruowanym głównie w oparciu o zapisy dzienników Malinowskiego), obrazem etnograficznym (posiłkującym się notatkami terenowymi i oficjalnymi publikacjami) i obrazem instytucjonalno-politycznym, wypracowanym między innymi na podstawie danych przechowywanych w australijskich archiwach, takich jak na przykład teczka antropologa założona przez wywiad. Biograficzna ody­ seja kończy się opisem powrotu głównego bohatera, wraz ze świeżo poślubioną żoną Elsie, do Itaki — rodzinnej Europy, w 1920 roku. Omawiane dzieło ma jeszcze jednego, cichego bohatera. Są nim, w mym prze­ konaniu, dzienniki Malinowskiego. Tę warstwę Odysei uważam za najbardziej in­ spirującą. Michael Young zauważa we wstępie, że owe prywatne zapisy, wzbudzające liczne kontrowersje, stanowią znaczny problem dla tworzonej przez niego narracji biogra­ ficznej, jednakże bezpośrednio w ślad za tym stwierdzeniem idzie przyjęcie przez autora bardzo osobliwej strategii, polegającej na pisaniu własnego tekstu niejako �Rezenzje i noty recenzyjne 279 „pod dyktando” dzienników! Dzieje się tak głównie dlatego, iż te prowadzone na przestrzeni dekady (od 1908 do 1918 roku) intymne albo nawet arcyintymne wyzna­ nia (Kubica 2007), rzucają światło na „styl uprawiania etnografii i techniki badań terenowych Malinowskiego” (s. 21). Young odkrywa wszakże nie tylko tę — dziś uznawaną przecież powszechnie za oczywistą— prawdę na temat ścisłych powiązań zachodzących między doświadczeniami terenowymi a doświadczeniami osobistymi badacza; podąża zdecydowanie dalej, do punktu, który wydaje mi się niezmiernie intrygujący, a mianowicie do postawienia tezy, iż oto autobiografia wpływa na etno­ grafię. Więcej nawet: sama autobiografia jest etnografią! Young twierdzi, iż Malinowski przyglądał się własnemu życiu równie skrupulat­ nie, jak życiu australijskich Aborygenów, do jednego i drugiego podchodząc z podob­ ną (naukową) starannością i powagą1. W rozdziale 21 („Melbourne — stan chorobo­ wy”), znajdujemy mikropowieść „Zawsze scalać”, barwnie przybliżającą wypadki z listopada 1917 roku, kiedy to autor Argonautów Zachodniego Pacyfiku utyka wSamarai, oczekując na statek, który ma go przewieźć na Trobriandy. Dysponując sporą ilością czasu, zaczyna wtedy specyficzną pracę nad swą pamięcią, sporządzając tak zwane „tablice synoptyczne”. Przedstawione są one w formie ciągu kolumn, porząd­ kujących wspomnienia z okresu spędzonego w Melbourne (1915-1917); mają wstęp­ nie zapełnić lukę powstałą w dziennikowych notatkach, ale finalnie — w złożeniu z notatkami terenowymi — wykazują współzależność pierwiastków publicznego i prywatnego, i ich mocne związki. Konkluzja, na jaką zdobywa się Malinowski, j est uderzająca (podobnie jak uderzające jest miejsce, gdzie się ona pojawia, a są to od­ wrotne strony dzienników!): „Głównie należy zastanowić się nad dwoma działami: moją pracą etnologiczną i moim dziennikiem i braniem wskazówek z nich obu. Są one bardzo blisko, dopełniają się tak, jak tylko dopełniać się można” (Malinow­ ski 2007: 666, podkr. — M.A.K.). W Odysei znajduje się także inny znaczący akcent, mogący świadczyć o tym, iż idea autobiografizmu traktowanego jako metoda badań antropologicznych nie była efemeryczną, ale mieściła się wyraźnie w horyzoncie wizji nauki o człowieku bliskiej Malinowskiemu. Young w trakcie swych kwerend źródłowych napotkał konspekt ni­ gdy nienapisanej książki, powstały w latach 30. minionego wieku (a więc po ponad dziesięciu latach od powrotu antropologa do Europy), przy okazji zawierania umowy z wydawcą amerykańskim, wyrażającym chęć opublikowania podręcznika socjologii i antropologii. Jego przyszły autor przewidywał przygotowanie trzech rozdziałów, z których pierwszy nosić miał znamienny tytuł: „Kultura jako doświadczenie oso­ biste”. Zagłębiając się w passusy zaczerpnięte przez Younga z siedmiostronicowego dokumentu, można się zastanawiać, czy gdyby rzeczywiście doszło do zrealizowania zaplanowanego przedsięwzięcia (i gdyby — dodatkowo — w taki czy inny sposób 1Pogląd Michaela Younga jest w tym względzie zbieżny ze spostrzeżeniem Marii Danielewiczowej, która w recenzji A Diary in the Strict Sense o f the Term zaznaczyła jakże trafnie, pomimo ograniczone­ go dostępu do dzienników (miała do dyspozycji jedynie dwa ostatnie, „czysto terenowe” zeszyty), iż „Malinowski uważał samego siebie za przedmiot badań naukowych” (Danielewiczowa 1968, podkr. — M.A.K.). �Rezenzje i noty recenzyjne 280 została ujawniona zawartość sekretnych dzienników), losy antropologii potoczyłyby się znanym nam torem. Podejmując ten wątek w konwencji wypowiedzi recenzyjnej, warto pamiętać o dwóch istotnych, wzajemnie powiązanych ze sobą sprawach. Po pierwsze, chodzi o rosnący systematycznie, od początku lat 80., wykwit literatury antropologicznej bacznie przyglądającej się różnym rodzajom tak zwanych dokumentów osobistych — life-history, life-story, case-history, biografii i autobiografii, w tym także doty­ czących samych antropologów (Victor Turner, Barbara Myerhoff, Renato Rosaldo, Paul Rabinów, Vincent Crapanzano i in.). Po drugie, idzie o brak podobnej dyskursywnej przestrzeni w końcu XIX i na początku XX wieku. A przecież Malinowski nie był całkiem osamotniony w dążeniu do wyrażania wewnętrznych przeżyć. Na myśl przychodzą od razu: Wilhelm Dilthey wraz z jego postulatami zajęcia się przez humanistykę rozumieniem życia, z uznaniem autobiografii za bodaj najbardziej instruktywną jego formę; Michel Leiris, uprawiający ethnographie de soi-m êm e, et­ nografię podmiotu, czy wreszcie Florian Znaniecki, domagający się uwzględnienia współczynnika humanistycznego, by wymienić tylko pierwszych z brzegu badaczy wyłamujących się ze sztywnych ram nauki wspartej na szkielecie obiektywizmu. Moje rozważania domknę motywem odnalezionym we wstępie do Odysei. Young nie bez powodu opowiada tam o przypadku, jaki leżał u początków jego własnej przygody z antropologią. Zrządzenie losu, którym było spotkanie ze studentem an­ tropologii, napotkanym na bezdrożach Australii, pcha go ku antropologicznym stu­ diom w college’u i w London School of Economics. Poznaje tam nauczycieli, którzy obcowali twarząw twarz z twórcą metody funkcjonalnej — Darylla Forde’a i Phyllis Kaberry, Raymonda Firtha oraz Lucy Main Orientuje się także, iż jego podróż na Antypody odbywała się tą samą drogą, co wyprawa Malinowskiego: „nie miałem najmniejszego pojęcia, że mniej więcej czterdzieści lat wcześniej płynął tym samym szlakiem, tą samą linią — statkiem, który zawijał do tych samych portów: Neapo­ lu, Port Saidu, Adenu, Colombo, Fremantle, Adelajdy, Melbourne i Sydney” (s. 22). O powinowactwie duchowym istniejącym między dwojgiem ludzi można zaświad­ czać na wiele sposobów — Michael Young uczynił to, uzmysławiając nam dobitnie, że antropolog jest nie tylko badaczem, ale też zwykłym człowiekiem. M arcin A. K afar BIBLIOGRAFIA Danielewiczowa M. 1968 M ałość w wielkości, „Kultura” (Paryż) 243-244. Kubica G. 2007 Wstęp, w: B. Malinowski, D ziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 5-39. Malinowski B. 2007 Dziennik w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, wstęp i oprać. G. Kubica, Kraków: Wydawnictwo Literackie. �Rezenzje i noty recenzyjne 281 Yves W i n k i n, Antropologia komunikacji. Od teorii do badań naukowych, przeł. A. Karpowicz, wstęp W.J. Burszta, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersyte­ tu Warszawskiego 2007, ss. 252, ISBN: 978-83-235-0290-6. W jednej z książek Ervinga Goffmana znaleźć można pewien pouczający opis. Oto główny kelner szacownej restauracji ruga swoich struchlałych podwładnych. Stłoczeni na zapleczu, poza zasięgiem wzroku i słuchu gości, przyjmują na swoje głowy gromy potulni niczym baranki. Szef piekli się, ciska inwektywami, wygraża i złorzeczy. Po kilku minutach starannie poprawia fryzurę, wygładza poły uniformu i ściera ślinę z ust... po czym z promiennym uśmiechem człowieka o gołębim sercu pokonuje przejście między zapleczem a salą restauracyjną, gdzie na prawo i lewo rozdaje pozdrowienia, ukłony i uprzejmości. Uchylenie kotary jest przejściem od prywatności (wspartej przywilejem władzy) do bycia publicznego. Przekroczenie tej granicy jest początkiem teatru i gry, wkroczeniem w przestrzeń konwencji i styliza­ cji, przywdzianiem maski tego, co badacz określił akademickim mianem „rytuału interakcyjnego”. Yves Winkin, belgijski antropolog społeczny i profesor w École Normale Supé­ rieure Lettres et Science Humaines w Lyonie, autor pracy Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, jest admiratorem podejścia Goffmana. Przypomniana przeze mnie scenka musi bodaj należeć do jego ulubionych lektur i inspiracji, Winkin bowiem proponuje podobny sposób oglądu rzeczywistości społecznej i prezentuje jej opisy zbliżone do powyższego. Tak samo jak poprzednik uważa, że w momencie, kiedy przestajemy być w łazience sami, albo kiedy wychodzimy z kabiny przebie­ ralni na otwarty basen, zasadniczo transformujemy swoje zachowanie: inaczej sta­ wiamy stopy, inaczej poruszamy rękoma, spoglądamy, siadamy itp. Przestajemy być wyłącznie dla siebie, jesteśmy odtąd dla innych i to przez wzgląd na owych innych modyfikujemy w swoim postępowaniu niemal wszystko. Od niezobowiązującego ry­ tuału prywatności (czasem pełnego dziwactw i wstydliwych nawyków) przechodzi­ my do obligatoryjnego rytuału interakcji. Priorytetem staje się odtąd komunikacja, skomplikowana sieć znaków służących porozumiewaniu się: od słów, poprzez gesty, dzwonek telefonu, pukanie do drzwi, styl prowadzenia rozmowy, chrząkanie, aż po znaczące na wiele sposobów milczenie. Słowo komunikacja jest dzisiaj raczej nadużywane i kojarzone przede wszystkim z mediami, z czego Winkin doskonale zdaje sobie sprawę. W swojej książce — po­ myślanej jako rodzaj manifestu — proponuje własne ujęcie antropologii komuni­ kacji. Projektuje „antropologię przez komunikację, antropologię «komunikacyjną», na wzór antropologii kognitywnej, wizualnej, symbolicznej i innych” (s. 22). Ramą analityczną jest dlań komunikacja rozumiana w kategoriach „odgrywania kultury”, a nie tylko przekazywania komunikatu. Z takiego założenia wynika, że antropologia komunikacji to orientacja bez właściwego sobie przedmiotu badań; ważniejsze od zakresu przedmiotowego jest bowiem specyficzne odczytywanie i interpretowanie życia społecznego. Badacz jest bezwzględnie zobowiązany do pracy w terenie, bez praktykowania (skądinąd niebywale złożonej teoretycznie i psychologicznie) obser­ wacji uczestniczącej projekt ten nie ma racji bytu. �282 Rezenzje i noty recenzyjne Kreśląc autorski program antropologii komunikacji, Winkin przypomina i odnosi się do wcześniejszych projektów badań w tym zakresie. W części pierwszej książki autor skupia się na dwóch podstawowych koncepcjach komunikacji jako takiej. Roz­ poczyna od schematu komunikacji zbudowanego na bazie prac Norberta Wienera i Claude’a Shannona z końca lat 40. XX wieku. Badacze z Massachusetts Institute of Technology oparli swojąkoncepcję na analizach funkcjonowania telegrafu, stąd w li­ teraturze przedmiotu nazywa się j ą — i ujęcia pokrewne — „koncepcją telegraficz­ ną”. Programowi temu Winkin przeciwstawia „koncepcję orkiestralną”, zakładającą aktywne uczestnictwo w sytuacji komunikacyjnej. Ważnymi przedstawicielami tej koncepcji są dla niego Gregory Bateson, antropolog szeroko stosujący instrumenta­ rium psychiatrii, oraz Ray Birdwhistell, skupiony na lingwistyce i kinezyce. W części drugiej, zatytułowanej „Wynurzanie się antropologii komunikacji”, autor przybliża czytelnikom pojęcia i postaci kluczowe dla uksztahowania się nurtu antropologii ko­ munikacji (których czuje się spadkobiercą i twórczym kontynuatorem). Jest zatem Dell Hymes i jego „etnografia mówienia”, jest oczywiście nieodzowny i na nowo obecnie przypominany Erving Goffman. W części trzeciej książki, zatytułowanej „Postępowanie etnograficzne”, autor próbuje zastosować przywołane wcześniej założenia oraz metody; co więcej, część ta pisana jest głównie z myślą o studentach. „Jak nakłonić studentów, by porzucili swój przytulny pokój, kawalerkę lub bibliotekę i wyszli w teren — pyta autor — sta­ nęli twarzą w twarz z nieznanym, z drwiącymi «informatorami», pytaniem «co ja tu robię»?” (s. 107). W przejrzysty sposób pisze się tutaj o wybranych dylematach pracy terenowej, wyjaśnia pożytki płynące z prowadzenia dziennika terenowego, podpo­ wiada, jak uniknąć wrażenia nadmiaru faktów, które się obserwuje. Winkin świado­ mie opiera się na przykładach najprostszych, jego opowieść skierowana jest bowiem do debiutantów, a nie badaczy doświadczonych przez teren wielokrotnie. Dlatego nie kreśli wizji odległego wyjazdu do obcego społeczeństwa, ale zaprasza do obserwacji zdarzeń potocznych w codziennym, zwyczajnym otoczeniu. Ta część ilustrowana jest dodatkowo rysunkami przedstawiającymi właśnie tego rodzaju zdarzenia. Aby nie pozostać tylko na poziomie formułowania dyrektyw i analizy „rozrzedzo­ nych” zdarzeń, Winkin prezentuje efekty kilku własnych analiz. Im właśnie poświę­ cono czwartą część pracy — „W terenie”. Winkin opisuje zachowania w akademi­ ckiej stołówce; reflektuje nad tym, w jaki sposób marokański handlarz sprzedał mu, zupełnie niechciany, dywan: analizuje turystyczną wyprawę na Wielki Erg Wschodni w poszukiwaniu autentyczności; prezentuje wreszcie nieco ogólniejszą wizję działa­ nia pewnego uniwersytetu w Stanach Zjednoczonych. Ostatnia część Antropologii komunikacji — najmniej obszerna z wszystkich pięciu — jest w istocie powtórzeniem najważniejszych założeń. Mowa jest o wielu znacze­ niach, o kontekstach, w jakich współcześnie używa się terminu „komunikacja”, Winkin próbuje wpisać ów termin w kontekst „wymiany daru”, raz jeszcze podkreślając wagę szczegółu w badaniach mieszczących się w nurcie antropologii komunikacji. Operacyjną definicją kultury jest dla Winkina formuła Warda Goodenaugha: „istotą kultury jakiegoś społeczeństwa jest to wszystko, co jego członkowie muszą wiedzieć albo w co muszą wierzyć, by zachowywać się w sposób akceptowalny (...) �Rezenzje i noty recenzyjne 283 w każdej z akceptowalnych ról” (s. 102). Zakłada on zatem to, że jesteśmy przewidy­ walni i powtarzalni, że każde społeczne zachowanie ma swój sens i jest racjonalne, gdy poznamy je od wewnątrz, gdy uda się zidentyfikować jego kulturowe i społecz­ ne motywy. Przyjęcie tego rodzaju założenia pozwala empirycznie zorientowanemu Winkinowi na obserwacje i interpretacje codziennych zachowań, sytuacji banalnych, przyziemnych obrotów ciał społecznych. Belgijski badacz całym sercem namawia do radosnego przyjęcia postawy antropologa „endotycznego”: przecież te same rze­ czy, które jako badacze robimy na obcej ziemi, z powodzeniem możemy realizować u siebie. Mniej tu etycznych zasadzek, a życie tak samo — jeśli tylko uważnie mu się przyjrzeć — obfite w sensy, sekrety i dyskretne prawidła. Najlepszą jak sądzę, partią— pisanej z wyraźnym nachyleniem dydaktycznym — Antropologii komunikacji jest jej część trzecia. Jak ryba w wodzie Winkin czuje się objaś­ niając tajniki rzetelnego i efektywnego postępowania „w terenie”. I rzeczywiście, sporo można się od niego dowiedzieć. Jakie miejsca wybierać winien „endotyczny” badacz komunikacji? — dostępne i bliskie, podpowiada Winkin, na przykład pobliski park, koś­ ciół albo publiczny basen. Jaki zabierać ze sobą sprzęt? — najlepiej żaden, bezcenne jest wszak bystre oko i sporządzane wieczorem notatki; aparaty i kamery funkcjonują niczym odkurzacz, który wszystko zbiera, niczego nie pozwalając wyróżnić. Czy ukrywać swoje zadanie? — stanowczo nie, przyjmowanie wymyślonych ról zawsze kończy się demaskacją a do naukowego obserwatora wcześniej czy później wszyscy przywykają. „Sztu­ ka patrzenia, sztuka bycia, sztuka pisania. To trzy kompetencje które powinien posiadać etnograf’ (s. 111), stwierdza Winkin. Trudno z tym zdaniem na serio polemizować. Winkinowska A ntropologia kom unikacji nie j est pracą znaczącą teoretycznie. Au­ tor odsuwa — lub przegapia — wszelkie problemy epistemologiczne, nie kłopocze się fikcjonalnością naukowych opisów i ich konstruktywizmem. Oryginalności po­ szukuje w podejściu do świata raczej niż w zestawie nowych narzędzi służących jego okiełznaniu i usensownieniu. Mimo cennych wskazówek praktyka — które warto przekazywać studentom etnologii i antropologii kulturowej także w Polsce — jego projekt ani nie onieśmiela, ani nie zachwyca. Nazbyt wiele tu powtórzeń, zbyt dużo również wiary w wyjaśniającą moc detalu obyczajowego. Zajmowanie się banałem ma widać czasem ten skutek, że często do banału zbliża. Wyraźnie widać to w autor­ skich analizach zawartych w czwartej części książki. We wszystkich tych „jednoak­ tówkach”, Winkin zawarł wiele interesujących szczegółów, mało jednak konkretów, wykraczających poza silnie skontekstualizowaną doraźność, tyleż zdarzeń, co i oso­ bistych emocji. W opisie zachowań uczniów w klasach komputerowych przydarza mu się nawet znienacka „odkryć” regułę m edium is the message. Mimo tych uproszczeń, Antropologia kom unikacji Yvesa Winkina jest pracą po­ żyteczną wypełnia bowiem lukę w polskojęzycznej literaturze o nachyleniu antro­ pologicznym, lukę dotyczącą kwestii komunikacji, którą tak ochoczo zajmują się przedstawiciele studiów nad mediami, ekonomią reklamą performensem czy innymi dziedzinami sztuki. Szkoda zatem, że w książce o ambicjach pomocy naukowej (uzu­ pełnionej dodatkowo o wykaz prac po polsku) znalazło się tyle błędów w bibliografii. Waldemar K uligow ski �284 Rezenzje i noty recenzyjne Wiktor S t o c z k o w s k i , Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 2005, ss. 480, ISBN: 83-06-02986-0. Kosmici, jakich ujrzał Stoczkowski któregoś dnia w angielskiej bibliotece, nie za­ mieszkiwali Marsa ani żadnej z odległych planet — były to jedynie twory ludzkiego umysłu zaludniające niezliczone księgi w Cambridge. Stąd oczekiwania czytelnika chwyta jącego za recenzowane dzieło mogą nie pokrywać się z tym, czego dostarcza jego lektura. Sama początkowo sądziłam, iż książka opowiada głównie o teorii na temat sta­ rożytnych astronautów. Musiałam wrócić do jej lektury ponownie, by docenić bo­ gactwo przedstawionych faktów i ich powiązań, i dostrzec inne przesłanie książki — kosmici byli jedynie tłem, osnową na kanwie której Stoczkowski przekazuje swoje przemyślenia nad funkcjonowaniem myśli ludzkiej. Wiktor Stoczkowski pochodzi z Polski, jest absolwentem archeologii i etnolo­ gii Uniwersytetu Warszawskiego. Doktoryzował się w Paryżu, w École des Hautes Études en Sciences Sociales, gdzie obecnie wykłada w Laboratoire d’Antropologie Social. Jest także kierownikiem interdyscyplinarnej Groupe de recherches sur les savoir, która skupia się wokół czterech głównych zagadnień: antropologii wiedzy, kosmologii nauk społecznych, etnologii rasizmu i antyrasizmu oraz historii antro­ pologii. Jako jeden z nielicznych polskich naukowców potrafił „zaistnieć” w sto­ sunkowo zamkniętym środowisku zachodnioeuropejskich badaczy. Autor posiada niezwykle analityczny umysł, nadto erudycję i pasję zgłębiania tego, co go intryguje. Dodatkowo styl książki czyni ją szczególnie zajmującą. Wprawdzie polski czytelnik dysponuje jedynie tłumaczeniem z francuskiego, niemniej przypuszczam, że wersja oryginalna jest równie soczysta. Budowa książki jest nietuzinkowa — autor najpierw obrazuje problem przykła­ dem, a następnie cofa się do jego źródeł. Mamy nowe dane, nowy problem i... autor znów się cofa. Potem jednak łączy wszystkie fakty ze sobą i powraca do punktu wyj­ ścia. Piszę „nietuzinkowa” nie dla zaznaczenia nowatorstwa tej konstrukcji, ale dla podkreślenia jej wpływu na lekturę książki. Co chwilę dokonujemy wraz z autorem nowego odkrycia, zostajemy „porażeni” nowymi faktami i płynącymi z nich wnio­ skami, zastanawiając się, jak to się stało, że „tego” jeszcze nie wiedzieliśmy i ciesząc się na „to”, co książka wciąż dla nas chowa. Tytułowi przybysze z kosmosu to jedynie pretekst dla głębszych problemów nur­ tujących Stoczkowskiego. Książka jest refleksją nad zasadami ludzkiego myślenia, nad racjonalnością i irracjonalnością nad stanem zachodnioeuropejskiej nauki i zna­ czeniem lekceważonej kultury masowej. Stoczkowski wychodzi od pojęć racjonalności i irracjonalności, a także od za­ gadnień warsztatu etnologa badającego Obcych na swoim własnym terenie. Dopiero potem prezentuje koncepcję zwaną danikenizmem i jej wręcz „epidemiczne” roz­ przestrzenienie się na całym globie. Kolejnym krokiem jest przyjrzenie się nurtom krytyki tego zjawiska prowadzonym w celu odkrycia jego przyczyny — tu autor dochodzi do wniosku, że istniejące do tej pory wyjaśnienia były jednoprzyczynowe �Rezenzje i noty recenzyjne 285 i stąd niedostateczne. W następnym rozdziale, zastanawiając się nad pochodzeniem teorii o roli starożytnych astronautów, dociera do literatury fantastyczno-naukowej, która częściowo stała się dla niej pożywką. Zauważa jednak, że dänikenizm to coś więcej niż chwytliwa, zarabiająca na siebie powiastka — to po części teologia, ma­ jąca swe źródło w gnozie. Stąd już blisko do podjęcia (w siódmym rozdziale) tematu twórczości Madame Heleny Bławatskiej i jej teozofii. Poruszając zagadnienie lata­ jących talerzy, odkrywa uwikłanie literatury masowej w subkulturę okultystyczną. Sumując zgromadzoną wiedzę na temat dänikeizmu, podaje przyczyny powstania tego fenomenu, podkreślając, że zarówno twórcy, jak czytelnicy tych koncepcji to z reguły ludzie potrafiący używać swego mózgu całkiem sprawnie. Zauważa wpływ koniunktury na rozprzestrzenienie się „epidemii” po obu stronach globu, pojawiające się mody i sprzyjający marketing. Zagadka teorii o starożytnych astronautach zosta­ je rozwiązana po to, by zmusić nas w dwóch ostatnich rozdziałach do przyjrzenia się sobie samym, czyli sposobowi uprawiania zachodnioeuropejskiej nauki — bar­ dzo często odbiegającego od deklaratywnego wzorca racjonalności i mechanizmów rządzących naszym sposobem rozumowania. „Racjonalność” bynajmniej nie jest tą racjonalnością idealną, którą postuluje nauka. Rozwiązaniem jest nie tyle wiedzieć wszystko na pewno, ale zostawić sobie swobodę wątpliwości. Bowiem „idee mogą stać się straszliwą bronią w rękach mężczyzn i kobiet nieznających wątpliwości i niepotrafiących dostrzec błędów swojego rozumowania. Ogromna jest różnica między tymi, którzy wiedzą, że wierzą, a tymi, którzy wierzą, że wiedzą” (s. 409). Stoczkowski zadaje dwa pytania, na które potem konsekwentnie stara się odpo­ wiedzieć: 1. Jak coś takiego mogło narodzić się w ludzkiej głowie?, 2. Dlaczego i w jaki sposób mogła zrobić karierę idea równie irracjonalna, dziwna, hybrydyczna, która (ze zdroworozsądkowego punktu widzenia) nie miała szans na przetrwanie? Dänikenizm rozwinął się w latach siedemdziesiątych XX wieku, po ukazaniu się w 1968 roku książki Ericha von Dänikena Wspomnienia z przyszłości. Książka zapo­ czątkowała ogromny sukces wydawniczy tego typu pozycji i na dobre wpisała w kul­ turę masową przekonanie o pozaziemskim pochodzeniu człowieka. Śmiała i urzeka­ jąca teza poparta wieloma „dowodami” archeologicznymi zrobiła karierę, mimo że naukowcy grzmieli nad głupotą autora i czytelników. Czy aby wymyślić podobną teorię, trzeba być głupcem i ignorantem, jak chciano widzieć Dänikena? Stoczkow­ ski stanowczo sprzeciwia się takiemu podejściu. Stara się dojść do sedna sprawy me­ todą trzystopniową. Najpierw analizuje tradycję kulturową, z której Däniken czerpał wybrane elementy, by później połączyć je „po swojemu”; następnie — indywidualne operacje myślowe wpływające na narodziny kolejnej innowacji kulturowej, w tym przypadku teorii Dänikena; na koniec — śledzi współczesną autorowi atmosferę spo­ łeczno-kulturową i polityczną, która dostarczyła bodźców odpowiedzialnych za osta­ teczne ułożenie wszystkich elementów „układanki”. Stoczkowski musi się cofnąć w czasie, by odnaleźć wszystkie elementy genezy dänikenizmu. Tak więc, pierwszym zaskoczeniem dla niewtajemniczonego czytelnika jest do­ strzeżenie podobieństwa między książką Dänikena a wcześniej szą o kilka lat publika­ cją francuskiego pisarza Roberta Charroux. Plagiat wydaje się oczywisty. Większość przytaczanych dowodów pochodzi z jego książek, w tym te najmniej weryfikował- �286 Rezenzje i noty recenzyjne ne. Ale cofając się o jeszcze kilka lat widzimy, że Charroux jest także spadkobier­ cą innej, istotnej dla gatunku, książki napisanej przez Louisa Pauwelsa i Jacąuesa Bergi era. Stoczkowski stawia ciekawą hipotezę o bazie teologicznej danikenizmu. W teorii o starożytnych astronautach dopatruje się pytań o początek świata, o pochodzenie człowieka, o sens jego istnienia — podobne pytania stawia chrześcijaństwo i nauka. Jednakże danikenizm stwarza tylko pozory, że jest nauką. Odrzuca także zbyt wiele chrześcijańskich koncepcji, żeby mieć z nimi coś wspólnego. Jedyny trop prowadzi zatem do gnozy, z jej koncepcją Boga, który byłby tożsamy raczej z energią niż by­ tem osobowym, i z jej kosmogonią, która wyprowadza istnienie świata i wszelkich bytów z rozproszenia się tego „bóstwa” w materii. Duch pochodzi od owego Boga, jest boską iskrą, ciało zaś w tego typu wierzeniach zawsze jest stworzone przez istotę niższą — jakiegoś pośledniejszego demiurga. Dla Danikena jest jasne, iż demiur­ gami byli kosmici, których wdzięczna ludzkość uznała potem za bóstwa. Jedyne, czego chce, to odkrycia tej prawdy, odrzucenia bogów ziemskich religii — po to, by przyjąć wiedzę o rzeczywistych początkach i przeznaczeniu człowieka. Jak zauwa­ ża antropolog, wizja ta to kosmetyczny retusz idei chrześcijańskiego zbawienia lub gnostyckiego wyzwolenia z ciała. Nowym wyzwoleniem dla ludzkości ma stać się podbój kosmosu przez rasę ludzką. Stoczkowski doszukuje się także źródeł teorii o starożytnych astronautach w li­ teraturze fantastyczno-naukowej. Wykazuje, iż wszyscy czterej autorzy byli pod jej wpływem, a niektórzy sami zasilali ją jako pisarze. Wiele motywów koncepcji Da­ nikena wykluwało się na łamach magazynów science fiction, a nawet pojawiło się jeszcze wcześniej w książkach przygodowych, na przykład Juliusza Veme’a. Zagi­ nione cywilizacje, zatopione kontynenty, sekretne księgi, tajemnicze labirynty, wy­ marłe języki, poszukiwacze przygód itd. Kiedy szuka się jeszcze głębiej, znajduje się powiązanie tych wątków z XIX-wiecznym ezoteryzmem, którego najważniejszą przedstawicielką jest Madame Bławatska i jej teozofia. Teozofia jest systemem teologicznym wyrosłym na gnozie. Zawiera koncepcję Boga nieosobowego i hierarchii bytów (od duchowych po materialne). Inspirowana poza tym literaturą fantastyczną, archeologią, ewolucjonizmem, spirytyzmem, reli­ giami Wschodu, jest kompilacją różnorodnych idei i odkryć naukowych, dokonaną przez Helenę Piotrownę Bławatskąw jej dziełach: Izyda odsłonięta i Doktryna tajem­ na. Stworzony przez nią system j est tak skomplikowany i wielowątkowy, iż można tu wspomnieć tylko niektóre. Bławatska wierzy w istnienie jakiejś pierwotnej doktryny, wiedzy, która została zapomniana, a którą nauka — wespół z intuicją ludzi takich jak ona, posiadających kontakt z istotami duchowymi — jest w stanie odtworzyć, i która tym samym może, i wręcz powinna, stać się ratunkiem dla świata. Miałaby istnieć uniwersalna symbolika kodująca tę pradawną naukę. Dlatego w pracach Bławatskiej pojawiają się „dowody” archeologiczne na potwierdzenie tezy o istnieniu w pra­ dziejach rozwiniętych technicznie cywilizacji, które posiadały ową wiedzę. Ponadto wierzyła ona w reinkarnację (kładła nacisk na ewolucję duchową — przechodzenie w byty wyższego rzędu i gromadzenie coraz większej wiedzy), którą w dość śmiały sposób dostosowała do odkryć Darwina. Jako szczęśliwa posiadaczka daru czytania �Rezenzje i noty recenzyjne 287 na falach światła astralnego, poznała rzekomo całą prahistorię człowieka, prezento­ wała się także jako wybitna znawczyni ras ludzkich. Odniosłam wrażenie, iż autor pomimo ironii, z którą pisze o Bławatskiej, po­ dziwia jej bujną wyobraźnię, na tym tle Daniken i jego poprzednicy rozczarowują Jakby wciąż powracał do nurtującego go pytania — jak wszystko to mogło się na­ rodzić w ludzkich głowach? Niemniej zaznaczyć trzeba, iż Helena Bławatska jest najważniejszym elementem całej tej intelektualnej układanki. Po pierwsze, będąc niezwykle płodną pisarką i wizjonerką, nadto zaś czerpiąc ze wszelkich dostępnych jej źródeł i kultur, powołała do życia dzieła, które stały się jakby przechowalnią mi­ tów, toposów i pomysłów wykorzystywanych po dziś dzień w książkach i filmach. Po drugie, jako jedna z założycielek Towarzystwa Teozoficznego przyczyniła się do rozpowszechnienia idei ezoterycznych w kulturze masowej, a tym samym do zwią­ zania z nią subkultury okultystycznej. Idee nie unikają bowiem związków kazirodczych, a im bliżej są spokrewnione, tym bardziej jest prawdopodobne, że ponownie się skrzyżują i spłodzą wspólne potomstwo. Mechanizm ten wyjaśnia, dlaczego literatura fantastyczna i okultyzm mogły mieszać się tak łatwo i często, dając hybrydowe potomstwo, którego jed­ nym z najlepszych przykładów jest teoria starożytnych astronautów (s. 247). Stoczkowski nie oszczędza także nauki. Wyjaśniając sposób naszego rozumowa­ nia, specyfikę dostrzegania faktów poprzez przyjmowane uprzednio założenia, docho­ dzi do wniosku, że wiara w paradygmat nie różni się zasadniczo od wiary w dogmat. Z reguły dostrzegamy to, co wpisuje się w nasz światopogląd, zgrabnie pomijając wszystko, co się w nim nie mieści. Obiektywność w nauce nie istnieje, mimo że wciąż pokutuje jej mit. Nie znaczy to jednak, że nauka, w całym swym podobień­ stwie do danikenizmu i innych tego rodzaju koncepcji, nie ma racji bytu. Przeciwnie, bowiem „praktyczne zastosowania odkryć naukowych są tak liczne i różnorodne, że trzeba by wiele złej woli, by odmawiać wszelkim procedurom naukowym zdolności wytwarzania wiedzy stosunkowo wiernie odzwierciedlającej obiektywną rzeczywi­ stość” (s. 336). Autor proponuje operowanie pojęciem racjonalności, traktowanym jako skala, której jednym końcem jest racjonalność ograniczona, a drugim wydajna. Ta druga powinna przyświecać nauce, ale w życiu całkiem dobrze sprawdza się ta pierwsza. Byle tylko racjonalność ograniczona nie pretendowała do czegoś więcej. Książka tego polsko-francuskiego antropologa jest godna polecenia zarówno adeptom nauki akademickiej, jak i laikom. Przyznam, że mnie także nieobcy był dy­ lemat istnienia lub nieistnienia kosmitów. Zazwyczaj, gdy wieczorem spoglądałam w niebo, pojawiało się pytanie: Więc jesteśmy sami, czy nie... w tym wszechświecie? Jako dziecko wierzyłam w kosmitów, z wiekiem doszłam do wniosku, że ich nie ma, bo nie wypadało wierzyć w „coś takiego”. Niemniej, zdarzały się chwile wątpli­ wości... Dlatego lektura książki Stoczkowskiego okazała się tak niezwykłą przygo­ dą. Rozbrajała krok po kroku infantylną i przeszkadzającą mi „wiarę” w możliwość egzystencji Obcych. Takich Obcych, jakich wizerunek kreują media. To fascynujące cofać się wraz z autorem do źródeł powstania koncepcji głoszących istnienie kos­ micznych demiurgów, śledzić ich metamorfozy i dociekać przyczyn popularności. �288 Rezenzje i noty recenzyjne Snując swoje rozważania, Stoczkowski zaprzecza poglądom o irracjonalności towarzyszącej jakoby tylko wielkim kryzysom; przeciwnie — jest ona stałym ele­ mentem naszego zachodnioeuropejskiego intelektualnego pejzażu. Otacza nas w kul­ turze masowej i zakrada się nawet w akademickie progi. Czy nadszedł już czas, by racjonalność XXI wieku przyznała się do tego niechcianego związku? Pomogłoby to zrozumieć złożoność ludzkiego umysłu i być może przełożyło się na jakość osiąg­ nięć naukowych. Autor uczula także na to, że myślenie nie jest niewinną zabawą, i że wypada wziąć odpowiedzialność za to, co stworzyło się „w ciszy biblioteki”. Bo zazwyczaj tam wszystko się zaczyna... Samochód zabija, ponure statystyki przypominają nam to bezustannie; kto jednak potrafi policzyć ofiary idei? (...) Zdarzają się bowiem katastrofy spekulacji meta­ fizycznej podobne do wypadków, w których najostrożniejsi kierowcy giną z winy nieodpowiedzialnych piratów drogowych. Niebezpieczne kolizje idei są niekiedy bardziej dramatyczne niż najstraszniejsze karambole, o czym nie sposób zapo­ mnieć podsumowując historię minionego wieku, który wzbogacił leksykę potwor­ ności słowem ludobójstwo. Zanim śmiercionośne doktryny naszej epoki wcieliły się w programy polityczne, zanim opętały masy, zanim usprawiedliwiły ekstermi­ nację milionów istnień ludzkich, poczęto je w ciszy bibliotek, według klasycznych procedur racjonalności ograniczonej. Ta zaś przetrwała upadek zrodzonych z niej niesławnych doktryn XX wieku i wciąż wyznacza tory zarówno myśli zwykłej, jak i uczonej. Skoro metoda nadal istnieje, trudno się dziwić temu, że wydaje właściwe sobie owoce. Wystarczy na chwilę powrócić do zawiłych pism Roberta Charroux (...), by pokazać, że nie chodzi tu o niebezpieczeństwo wyimaginowane (s. 392). M arta Zyśko Galina L i n d q u i s t , Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia, Epistemologies of Healing, vol. 1, New York, Oxford: Berghahn Books 2006 (paperback repr. 2007), ss. 251, ISBN: 1-84545-093-0. Galina Lindquist to badaczka urodzona w Rosji, która w 1986 roku zamieszkała w Szwecji. Zdobyła tam wykształcenie antropologiczne i stopień doktorski za pracę nad miejskim neoszamanizmem w Skandynawii. Pracowała w Instytucie Antropolo­ gii Społecznej Uniwersytetu Sztokholmskiego. Jej zainteresowania badawcze skupia­ ły się na problematyce antropologii medycznej i religii; zajmowała się uzdrawianiem magiczno-religijnym na obszarze byłego Związku Radzieckiego i neoszamanizmem w różnych kontekstach kulturowych — na Zachodzie oraz wśród ludów współcze­ snej Syberii. Jej przedwczesna śmierć w 2008 roku przerwała studia, które prowadzi­ ła nad tymi ważnymi, nie tylko dla antropologii medycznej, problemami. �Rezenzje i noty recenzyjne 289 Książka Galiny Lindquist, Conjuring Hope: Healing and Magic in Contemporary Russia powstała w rezultacie badań prowadzonych przez nią w Moskwie w końcu lat 90. XX wieku. Autorka wykorzystała już wcześniej część zebranych materiałów w inte­ resujących artykułach (publikowanych po 2000 roku w tak znaczących czasopismach, jak „Ethnos”, „Urban Anthropology”, „Anthropology & Medicine” czy „Anthropology Today”), dostrzeżonych przez antropologów zajmujących się religią i medycyną. Omawiana praca daje systematyczny, przemyślany wykład problemów współcze­ snej miejskiej magii w Rosji, wraz z jej ważną częścią, jaką jest uzdrawianie. Rozpatru­ je to zagadnienie w kontekście problemów społeczno-gospodarczych postradzieckiej Rosji, rzutujących również na zachowania ludzi, którzy nierzadko poszukująrozwiązania swoich problemów, zwracając się do „współczesnych magów” i uzdrowicieli. Autorka podporządkowuje swój wywód wyraźnie sformułowanym założeniom metodologicznym. Sięga do „fenomenologii społecznej” Pierre’a Bourdieu oraz, w obrębie antropologii medycznej, Arthura Kleinmana, opowiadając się za badaniem codziennych procesów i praktyk w celu odkrycia „socjodynamiki doświadczenia kulturowego” (s. 5). Lindquist, rozpatrując ważne dla swych rozważań pojęcie na­ dziei, zwraca uwagę, że można ją traktować jako „egzystencjalny aspekt sprawczości {agency)” (s. 8). Podkreśla, że jej celem jest pokazanie, iż magię w Rosji można trak­ tować jako jeden ze sposobów „wytwarzania nadziei” (s. 8). Nie pomija szczegól­ nych problemów, jakie napotyka badacz zajmujący się delikatną materią ludzkiego cierpienia i bólu — utrzymuje, za Kleinmanem, że klasyczne już w antropologii po­ dejście interpretacyjne nie daje zadowalających efektów w takich badaniach; chodzi tu nie o interpretowanie doświadczeń ludzi (w terminach komentarza moralnego albo odniesień do relacji władzy), lecz o śledzenie ich własnych procesów interpretacji. Jako narzędzie analizy, które ma jej pomóc w osiągnięciu tego celu, autorka wy­ korzystuje założenia semiotyki Charlesa Peirce’a (powołuje się przy tym na prace Thomasa Csordasa, który wcześniej zastosował, ze znakomitym skutkiem, ową stra­ tegię metodologiczną). W swojej książce przekonująco wykazuje, że mechanizmy magii w Rosji są nie tylko natury symbolicznej, ale przede wszystkim ikonicznej i indeksowej, zatem w badaniu tej dziedziny rzeczywistości mniej ważne jest zna­ czenie przypisywane danemu znakowi, a bardziej — społecznie podzielane sposoby przypisywania znaczenia. Można się jednak zastanowić, czy zastosowanie w analizie triadycznej koncepcji znaku Peirce’a nie jest także sposobem interpretacji, a nie tylko metodą odkrywania interpretacji podmiotów. Lindquist, zgodnie ze swoimi założeniami metodologicznymi, bada magię, rozpa­ trując jej elementy jako „ikony władzy”, znaki homologicznie odpowiadające innym kulturowym wzorcom władzy i siły. Takimi „ikonami władzy”, w jej ujęciu, są prak­ tycy — uzdrowiciele i „magowie”, których siła wypływa z faktu, że tak właśnie sami siebie postrzegają i są postrzegani przez innych. Konstrukcja książki jest przemyślana i logiczna. Autorka stopniowo wprowa­ dza czytelnika w świat miejskiej, moskiewskiej magii, charakteryzując ją najpierw, w rozdziale o tytule „Urynkowienie magii”, jako zjawisko o charakterze publicznym, upowszechniane przez media i regulowane przez gospodarkę rynkową. Przedstawia również źródła współczesnej magii i uzdrawiania, w których mieszają się różnorodne �290 Rezenzje i noty recenzyjne tradycje, od medycyny ludowej, przez koncepcje bioenergii i zdolności paranormal­ nych, do rozmaitych idei i praktyk zaczerpniętych z medycyny niekonwencjonalnej Wschodu i Zachodu. Ukazuje działalność „centrów” medycyny komplementarnej i magii oraz sylwetki uzdrowicielek, spośród których najwięcej uwagi poświęca Katerinie (uzdrowicielka ta, z którąbadaczka nawiązała przyjaźń, stała się centralną po­ stacią książki). W kolejnych rozdziałach koncentruje się na spotkaniu „maga’Vuzdrowicielki z klientem/pacjentem, człowiekiem poszukującym pomocy w rozwiązaniu różnych problemów życiowych — zdrowotnych, rodzinnych, finansowych. Ważna część pracy dotyczy magii jako instrumentu służącego przemianie klienta — przekształceniu jego osobowości. Lindquist stosuje tukonsekwentniePeirce’owską semiotykę, pokazując w sugestywny sposób, jak już samo określenie, nazwanie pro­ blemu, a następnie narzędzia używane w trakcie uzdrawiania, czyli proste rytuały, działają symbolicznie, ikonicznie i indeksowo. Prezentuje szeroki wachlarz pojęć stosowanych przy stawianiu diagnozy — do najbardziej popularnych należą sglaz („złe oko”), porca (czary), a także „zaburzenie biopola”, „przekleństwo rodowe” czy „korona celibatu” albo „pieczęć samotności”. W ujęciu autorki określenia te „jako znaki są symboliczne i ikoniczne w odniesieniu do (...) kultury, repozytorium za­ równo obrazów, jak i języka, oraz indeksowe w odniesieniu do wewnętrznego świata pacjentów; np. korona celibatu jest indeksem samotności” (s. 72). Działania uzdro­ wicieli służą usunięciu tych „obiektów”, co może prowadzić do zmiany nastawienia pacjenta, transformacji osobowości i ulżenia cierpieniom. Ten tok rozumowania Galina Lindquist nie tyle ilustruje, co wypełnia żywymi, wciągającymi czytelnika obrazami seansów uzdrawiania oraz nasyconymi emocjonal­ nie narracjami pacjentów i uzdrowicieli. Książka jest wypełniona emocjami — nierozdzielnie złączonymi z doświadczeniem choroby, bólu, nieszczęścia; jeden z rozdziałów nosi wymowny tytuł: „Magia jako zarządzanie (management) emocjami”. Niezwykle sugestywna jest również część pracy przedstawiająca sposoby two­ rzenia się charyzmy uzdrowiciela, „szczególnego przyciągania”, na przykładzie Kateriny, uznanej przez autorkę za bliską Weberowskiemu typowi idealnemu autorytetu charyzmatycznego. Kolejny rozdział, „Charyzma urzędu: Siła uzdrowicielska i legi­ tymizacja biomedyczna”, w interesujący sposób przedstawia inne niż charyzmatycz­ ne źródła autorytetu praktyków magii — często obserwowane współcześnie odwoły­ wanie się do instytucji i osiągnięć naukowych biomedycyny. Książka Galiny Lindquist zasługuje na uwagę także dlatego, że ukazuje, poprzez opisy losów ludzi — „magów” i ich klientów — zmagających się z trudami życia w postsowieckiej Rosji, jak przekładają się na język codziennego doświadczenia tak często wypowiadane sądy o szczególnym znaczeniu magii, okultyzmu, wierzeń w zjawiska paranormalne w okresach przełomów, kryzysów, utraty poczucia bezpie­ czeństwa. Autorka nie ukrywa, że ludzie ci, wraz z ich problemami i nieszczęściami, są jej bliscy; jest im wdzięczna, że dopuścili ją do intymnego świata (światów) ich przeżyć. Pozwolę sobie na koniec wyrazić mój osobisty żal, że życie Galiny Lind­ quist, badaczki mądrej i pełnej empatii, zostało przerwane tak wcześnie. Danuta Penkala-Gawęcka �Rezenzje i noty recenzyjne 291 Maria W r o ń s k a - F r i e n d , Sztuka woskiem pisana. Batik w Indonezji i w Polsce, Warszawa: Wydawnictwo Gondwana 2008, ss. 255, il., ISBN: 978-83-920366-4-7. Po wielu latach „chudych”, w których opracowania poświęcone jakiejś dziedzinie kultury reprezentującej tak zwany materialny jej aspekt były rzadkością, pojawiło się ostatnio na naszym rynku sporo publikacji z tego zakresu. O ileż więcej było jednak tekstów dotyczących obiektów sztuki — obrazów, rzeźb itp., przygotowanych przez historyków sztuki, niż publikacji o charakterze etnologicznym czy antropologicznym. Zważywszy na moje wieloletnie doświadczenia pracy w muzeum etnograficznym oraz stałe zainteresowania, jestem szczególnie wyczulona na wszelkie wydawnictwa, które odnoszą się do przedmiotów, w tym obiektów muzealnych i wystaw. Mam na myśli nie tylko opracowania z zakresu antropologii czy socjologii przedmiotów, ale także dotyczące historii kolekcji, zdobnictwa, wytwórczości określonych „rzeczy” czy wreszcie inspiracji polskiej sztuki użytkowej (i nie tylko) wzornictwem i tech­ nikami typowymi dla innych obszarów świata bądź sztuką zwaną ludową. Dlatego też z radością powitałam opracowanie autorstwa Marii Wrońskiej-Friend, które tu omawiam. Jest to, moim zdaniem, praca podwójnie interesująca. Po pierwsze, ze względu na temat raczej rzadko pojawiający się na naszym rynku, po drugie z racji swojego „międzykulturowego” charakteru. Książka dotyczy bowiem polskich inspi­ racji jawajską sztuką i rzemiosłem1. Autorka przygotowała ją w oparciu o pogłę­ bione, wieloletnie badania, mając zarazem pełną świadomość nowatorstwa tematu. W przedmowie, zatytułowanej „Łączy nas wosk”, czytamy: Istotnie, niewiele osób, nawet w Polsce, słyszało o niezwykłym spotkaniu sztuki jawajskiej i polskiej, jakie nastąpiło w początkach XX w. W Krakowie, za pośred­ nictwem techniki barwienia tkanin z zastosowaniem rezerważu z wosku, zwanej batik. Choć Polska była jednym z wielu krajów Europy, które ponad sto lat temu uległy fascynacji jawajską metodą dekorowania tkanin, to właśnie u nas artyści skupieni w stowarzyszeniu Warsztaty Krakowskie, w latach 1913-1926 osiągnęli szczególnie ciekawe rezultaty w zakresie twórczej adaptacji tej techniki. Wraz z techniką i zasadami technologii barwienia do polskiej sztuki dekora­ cyjnej przeniknęły ornamenty i zestawy kolorystyczne zaczerpnięte z tkanin in­ donezyjskich, w wyniku czego powstał swoisty styl dekoracyjny, często określa­ ny jako jawajsko-krakowski. W latach dwudziestych polskie batiki cieszyły się wielką popularnością odnosząc sukcesy na wielu międzynarodowych wystawach, ale w późniejszych latach technika ta uległa prawie całkowitemu zapomnieniu. Dopiero pod koniec lat osiemdziesiątych XX w., w wyniku działalności Akademii Łucznica koło Garwolina, nastąpił renesans tej techniki, która dziś jako dziedzinę malarstwa na tkaninie uprawia kilkudziesięciu polskich artystów (s. I). 1 Problematyka ta jest od dawna przedmiotem zainteresowań autorki. W 1987 r. obroniła ona dy­ sertację doktorską poświęconą tym zagadnieniom, którymi zajmowała się także w następnych latach (Wrońska-Friend 2000, 2001). �292 Rezenzje i noty recenzyjne Ten atut publikacji podkreśla także prof. Irena Huml, która poprzedziła opraco­ wanie wprowadzeniem. Jest zdania, że książka: Wypełnia (...) istniejącą od lat lukę w literaturze przedmiotu i wprowadza polską tematykę w obieg międzynarodowej informacji. Prezentuje bowiem po raz pierw­ szy syntetycznie przedstawioną dawną i współczesną twórczość w tej dziedzinie. Ukazuje ją przy tym na europejskim tle jako jedno z najciekawszych historycznie i artystycznie zjawisk — obok batiku holenderskiego, które wniosło nowe wartości do zdobienia tkanin. W polskich batikach rozszerzono bowiem skalę motywów, a także wzbogacono paletę kolorystyczną dzięki licznym udanym eksperymentom farbiarskim z zastosowaniem barwników roślinnych (s. V). I kolejny aspekt, czyli wspomniana wcześniej „międzykulturowość” opracowa­ nia. Autorka, przez cały czas wieloletniego, stałego pobytu za granicą — początko­ wo na Nowej Gwinei, a od lat 90. XX wieku w Australii — starała się łączyć swoje zainteresowania i działania zawodowe ze ścisłą współpracą z polskim środowiskiem etnologicznym, a w szczególności z polskimi muzeami posiadającymi etnologiczne kolekcje pozaeuropejskie. Efektem podjętych wspólnie działań są interesujące zbiory nowogwinejskie i australijskie, które trafiły do tych muzeów2, kilka publikacji oraz wystawy opracowane według scenariusza Marii Wrońskiej-Friend, z których ostatnią autorka poświęciła właśnie batikowi. Ekspozycja miała dwie realizacje: w roku 2006 w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie i rok później w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie3. Zamknięciem tego tematu badawczego, łączącego oba nurty działań autorki, jest właśnie omawiana książka. Znajdujemy tu bowiem rozwinięcie problematyki batiku i powiązań polsko-indonezyjskich. Pierwszy rozdział poświęcono genealogii i cha­ rakterystyce batiku jawajskiego. Kolejny opisuje zarówno jego przemiany, rozwój i zróżnicowanie, jak i techniki, wzornictwo, symbolikę itd. W dalszej części zapre­ zentowano materiały związane z polskimi podróżnikami i kolekcjonerami sztuki jawajskiej: Jarosławem Waszakiem, Marianem Raciborskim, Michałem Siedleckim i Feliksem „Mangghą” Jasieńskim. Następne fragmenty pracy przybliżają polskie inspiracje batikiem. Autorka omawia techniki i motywy wzornicze Warsztatów Kra­ kowskich, a także międzynarodowe sukcesy polskich artystów zajmujących się tą twórczością. Ostatni rozdział Maria Wrońska-Friend poświęciła współczesnej twór­ czości polskich artystów, dla których batik stał się inspiracją. Przedstawiła okres do 1980 roku, a następnie skupiła się na twórczości współczesnej, omawiając działania Akademii Łucznica i pokazując, w jaki sposób technika batiku jest wykorzystywana między innymi w kształceniu plastycznym dzieci. 2 Między innymi do Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi. 3 Wystawa pokazywała, w jaki sposób i w jakim zakresie batik jawajski stał się przedmiotem zain­ teresowania polskich podróżników i kolekcjonerów, ale przede wszystkim polskich artystów, zarówno tych działających w okresie międzywojennym, jak i współcześnie. Prezentowane były polskie zbiory muzealne oraz prywatna kolekcja Rudolfa G. Smenda (Wrońska-Friend 2006, 2007). �Rezenzje i noty recenzyjne 293 Warta uwagi jest także zawartość aneksu, w którym odnajdujemy liczne zdjęcia pokazujące szczegółowo proces wykonywania batiku na środkowej Jawie, a także — jak sądzę, bardzo potrzebny i użyteczny nie tylko dla muzealników — słownik terminów jawajskich związanych z tą techniką. Książka zawiera streszczenie angielskie każdego z rozdziałów i opatrzona jest specjalistyczną bibliografią Ponadto poszczególne rozdziały ilustrowane są zdjęcia­ mi archiwalnymi i fotografiami obiektów muzealnych oraz wybranych przykładów batiku pochodzącego z kolekcji prywatnych. Jest to nie tylko pięknie wydana książ­ ka, stanowiąca dobre źródło wiedzy dotyczącej historii batiku, jego cech formalnych, motywów i technik, ale także historii polskich zainteresowań tą techniką oraz kulturą Indonezji. Warto tę książkę wziąć do ręki. Po to, by poznać technikę i wytwory batiku jawajskiego oraz po to, aby się przekonać, jak bardzo Indonezja i jej kultura stały się obiektem fascynacji i źródłem inspiracji artystycznej Polaków, aby zrozumieć, w jaki sposób tak odległe geograficznie i historycznie kultury znalazły wspólną płaszczyznę zainteresowań. Wynika z niej także, że współczesne zainteresowanie Polaków kultu­ rą Indonezji ma swoje dawne, wielopokoleniowe korzenie. Anna Nadolska-Styczyńska BIBLIOGRAFIA Wrońska-Friend M. 2000 Parang Rusak Design in European Art, w: M. Hitchcock, W. Nuryanti (eds.), Building on Batik. The Globalization o f a Craft Community, Lon­ don: Ashgate, s. 109-117. 2001 Javanese Batik for European Artists. Experiments at the Koloniaal Labo­ ratorium in Haarlem, w: I. van Hout (ed.), Batik — Drown in Wax. 200 years Batik Art from Indonesia at the Tropenmuseum Collection, Amster­ dam: Royal Tropical Institute, s. 106-123. 2006 Woskiem malowane. Batik jawajski i polski, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne. 2007 Niezwykłe spotkania. Jawajski batik w Krakowie, Kraków: Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”. �294 Rezenzje i noty recenzyjne Karolina B i e l e n i n - L e n c z o w s k a , Rodzina, ród, pokrewieństwo w per­ spektywie lingwistyczno-antropologicznej. Analiza języka polskiego XV I wieku i elementów słowiańskiej kultury tradycyjnej, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego 2008, ss. 261, ISBN: 978-83-6663-83-2. Karolina Bielenin-Lenczowska zajmuje się problematyką bałkańską oraz języ­ koznawczą. Od wielu lat prowadzi badania terenowe w Macedonii, uczestniczyła również w ekspedycjach terenowych w Bułgarii i Serbii. Omawiana praca powstała na podstawie jej rozprawy doktorskiej, w której znalazły odzwierciedlenie szero­ kie zainteresowania autorki, pogłębione w ramach kilku dyscyplin uniwersyteckich — polonistyki, slawistyki i antropologii kulturowej. Przygotowanie merytoryczne i metodologiczne autorki zadecydowało o wyjątkowości omawianej pozycji. Z ko­ nieczności koncentruję się jedynie na wybranych jej fragmentach. Do głównych celów pracy, zaprezentowanych szczegółowo we wprowadzeniu, zaliczyć należy opisanie językowo-kulturowych stereotypów kobiety i mężczyzny, zawartych w XVI-wiecznej literaturze polskiej oraz zestawienie ich z podobnymi stereotypami, funkcjonującymi na pozostałych obszarach Słowiańszczyzny (rozdział IV). Ustalony przedział czasowy — wiek XVI — nie jest przypadkowy. W części zatytułowanej „Rodzina w XVI-wiecznej Polsce” autorka wyjaśnia motywacje tego wyboru, rysując przed czytelnikiem sytuację społeczno-kulturową ówczesnej Polski i zwracając uwagę na zmieniającą się (m.in. w związku z reformacją) pozycję kobiety w społeczeństwie, czego konsekwencją były przemiany relacji „kobieta-mężczyzna” oraz przekształcenia modelu rodziny. Zjawiska te znalazły odbicie również w języku XVI-wiecznych dzieł polskiej literatury (rozdział III). Zebrany materiał autorka postanowiła przeanalizować, stosując teorie genderowe. Posądzanie autorki o kierowanie się ideologią feminizmu (co często zarzuca się pracom z zakresu gender studies) jest bezzasadne. Właśnie spojrzenie na literaturę i język XVI-wiecznej Polski z tej odmiennej perspektywy metodologicznej umożli­ wiło autorce odkrycie i opisanie specyficznie polskich modeli kobiety — matki, żony i gospodyni oraz mężczyzny — ojca, męża i gospodarza (rozdział IV). To z kolei pozwoliło między innymi podać w wątpliwość słuszność tezy o nieistnieniu w ów­ czesnej Europie pozytywnego wzoru miłości rodzicielskiej. Powołując się na wyniki swoich badań, Karolina Bielenin-Lenczowska stwierdza wprost, że podobne sądy są „przesadzone, albo mają zastosowanie tylko we francuskich (czy ogólnie zachod­ nioeuropejskich) realiach” (s. 68-70). Istotne, iż materiału do analizy dostarczyły autorce nie tylko dzieła literatury pięknej z tamtego okresu, ale również inne gatunki, takie jak kazania, poradniki, literatura okolicznościowa (epitalamia, testamenty) oraz pisma religijne, w tym pierwsze przekłady Biblii na język polski. Przemiany społeczne i kulturowe w Polsce XVI wieku przyczyniły się do osłabie­ nia tradycyjnych więzów rodowych na rzecz wzmocnienia więzi między najbliższy­ mi członkami rodziny. Konsekwencję tego zjawiska w XVI-wiecznej polszczyźnie stanowiło rozmywanie znaczeń tradycyjnych terminów pokrewieństwa i powinowa­ ctwa lub wręcz ich zanikanie (rozdział III). I tak na przykład zlewanie się znaczeń terminów „świekr” i „teść” oraz „świekra” i „teścia” wiąże autorka z zanikaniem �Rezenzje i noty recenzyjne 295 lewiratu. Z kolei zastępowanie starych terminów nowymi zilustrowane zostało mię­ dzy innymi analizą etymologiczną słowa „szwagier”. W tej części pracy znajdziemy ponadto analizę określeń dziecka w ówczesnej polszczyźnie, w tym staropolskiego „otrok”, („ten, który nie może mówić”, por. „niemowlę”), „robieniec” (robionek, robięta — „istota mała”, por. „robak”) oraz „dziecko”, a także wiele innych przykła­ dów przemian terminologii związanej z rodziną i domem. Bogaty materiał etnograficzny zaprezentowała autorka we fragmentach pracy po­ święconych kulturze społecznej Słowian (rozdziały III i IV). Zainteresowanie budzi zwłaszcza opis instytucji domazeta i muśkobany (zob. też Bielenin 2008), charakte­ rystycznych dla tradycyjnych kultur Europy południowo-wschodniej. Domazet — to mężczyzna, który wprowadza się do domu swojej żony w sytuacji, gdy ta nie ma braci; instytucja ta utrzymywała się podobno do lat 30-40. XX wieku. Mężczyzna był adoptowany przez rodziców żony, dzięki czemu kontynuował ich ród i mógł po nich dziedziczyć. Niemniej „pozycja domazetów była bardzo niska, najczęściej stawali się nimi słudzy, biedni, sieroty, czy mężczyźni, którzy musieli się chronić przed krwawą zemstą” (s. 152). Natomiast instytucją absolutnie wyjątkową w tradycyjnych kultu­ rach patriarchalnych była muśkobana: W przypadku gdy nie było męskiego potomka, zdarzały się sytuacje, gdy jedna z córek przysięgała dziewictwo, przywdziewała męski strój, strzygła włosy oraz zobowiązywała się wykonywać męskie zadania. Taka kobieta była traktowana przez społeczność jak mężczyzna, mogła uczestniczyć z mężczyznami w biesia­ dach czy zgromadzeniach, choć nie miała prawa głosu. Taka „kobieta-mężczyzna” (virgjina — „dziewica” po albańsku, po serbsku muśkobana — „chłopczyca”) miała zwykle wysoki prestiż w społeczności lokalnej, a jej decyzja o pozostaniu panną i przyjęciu roli męskiej była jej własną, przez nikogo nie narzuconą decyzją i związana była zwykle z niechęcią dziewczyny do małżeństwa oraz skłonnościami do zachowań postrzeganych jako męskie (s. 152-153). Autorka programowo odchodzi od jednostronnego obrazu kobiety w społecznoś­ ciach tradycyjnych, przedstawianej zwykle w literaturze jako bezwarunkowo podle­ głej mężczyźnie. Za macedońską badaczką Anetą Svetievą wprowadza rozróżnienie na role społeczne idealne i rzeczywiste: Kobiety niemalże w każdej sytuacji potrafiły znaleźć wyjście, dzięki któremu zdo­ bywały więcej praw i przywilejów. O ile rzeczywiście tradycja nakazuje kobiecie uległość i posłuszeństwo względem mężczyzny (ojca, męża, brata), o tyle wiele było przypadków, w którym model idealny się załamywał. Prowadziły do tego zarówno czynniki zewnętrzne, np. brak dorosłego mężczyzny (jego śmierć, po­ dróż, choroba), jak i przebiegłość niewieścia. Svetieva mówi o tzw. mechanizmach subkultury kobiecej, do których należy: kradzież, kłamstwo, dwulicowość i obłu­ da (...). Za pomocą pewnych zakazanych w danym społeczeństwie mechanizmów, niewiasty omijały wiele ograniczeń. Np. panny nie miały żadnego prawa decydo­ wania o swoim przyszłym mężu. Niemniej jednak, w związku z tym, że istniała �296 Rezenzje i noty recenzyjne w kulturze instytucja ucieczki z ukochanym, dziewczęta nierzadko z niej korzysta­ ły. W ten sposób begalki (uciekinierki) niejako przymuszały swoich rodziców do zgody na ślub z wybranym przez siebie mężczyzną, ponieważ zhańbionej ucieczką dziewczyny nikt inny nie chciałby pojąć za żonę (s. 180-181). Dalej następują przykłady z literatury etnograficznej, ilustrujące realne role spo­ łeczne kobiet. Znane są zatem przypadki, kiedy kobiety władały zadrugą czy posia­ dały swój własny majątek (np. ten wniesiony w wianie). Poza tym, niezależnie od władzy społecznej, kobiety posiadały również realną władzę magiczną. W trakto­ waniu kobiet ogromną rolę odgrywał „czynnik ludzki”, czyli osobowość ojca rodu i podległych mu członków rodziny. Wspomina o tym pośrednio prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, nawiązując do polsko-bułgarskich badań we wsi Gramada (płn.-zach. Bułgaria), prowadzonych w latach 1966-1970. Świat tamtych tradycji od­ szedł już w zapomnienie, chociaż w latach 60. XX wieku żyli jeszcze członkowie unicestwionych w okresie kolektywizacji zadrug. Dzisiaj obraz dawnych społeczno­ ści tradycyjnych odtwarza się na podstawie zastanych materiałów etnograficznych, często świadomie czyszczonych przez samych etnografów w chwili zapisu „z jakich­ kolwiek subiektywnych ocen czy komentarzy” (Kopczyńska-Jaworska 2003: 103). Tym cenniejszy wydaje się wysiłek Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, która zadała sobie trud nowego odczytania materiałów zastanych. Dzięki temu odnalazła moty­ wy przechodnie wizerunku kobiety i mężczyzny, spotykane nie tylko w rozmaitych gatunkach XVI-wiecznej polskiej literatury, ale i w materiale etnograficznym z całej Słowiańszczyzny: [istnieje — A.K.] wiele wspólnych cech, występujących na tym obszarze geograficzno-kulturowym, jak podrzędność kobiet i dzieci, te same kobiece przywary (...) i zalety (...) czy narzekanie na życie w małżeństwie przy jednoczesnym potępieniu i braku akceptacji dla starych kawalerów i starych panien (s. 245). Zestawienie danych językowych i etnograficznych nie uprawnia — co autorka wielokrotnie podkreśla — do uogólniania, jednakże potwierdza istnienie pewnych uniwersaliów ludzkiego myślenia, a z drugiej strony — relatywizmu językowego i kulturowego. Stare porzekadło głosi, że „każda pliszka swój ogonek chwali” — podobnie każ­ dy etnolog z przygotowaniem lingwistycznym podkreślać będzie doniosłą rolę znajo­ mości języków badanych kultur oraz umiejętności analizy językowej. Pozwolę sobie w związku z tym na pewną uwagę. Otóż językoznawca na ostatnim roku studiów ma głowę nabitą informacjami z dziedziny gramatyk opisowych i historycznych kilku ję­ zyków (na polonistyce jest to język polski i staro-cerkiewno-słowiański, a co dopiero na filologii słowiańskiej!). Jakże rzadkie są natomiast okazje, w których może on tę wiedzę wykorzystać całościowo... Dziś trzymam w ręku pracę Karoliny Bielenin-Lenczowskiej, dzięki której zsyntezowałam znaczną część swojej wiedzy slawi­ stycznej i etnograficznej, co — nie ukrywam — wymagało ode mnie niemałego wy­ siłku. Niektóre części omówionej pracy mogą się wydać etnologowi zbyt oczywiste, �Rezenzje i noty recenzyjne 297 niemniej należy pamiętać, że owa „oczywistość” dla przedstawicieli dziedzin filolo­ gicznych już tak „oczywista” nie jest. Mamy wszak do czynienia z pracą o charakte­ rze interdyscyplinarnym, co pociąga za sobą konieczność zestawienia teorii i meto­ dologii kilku odmiennych dyscyplin. Wyjaśniając we wstępie swoje naukowe cele, autorka podkreśla, że analiza terminologii pokrewieństwa wymaga nowego spojrze­ nia, uwzględniającego współczesne metody badawcze. I właśnie wykorzystanie naj­ nowszych teorii językoznawczych, społecznych i kulturowych stanowi o metodolo­ gicznej wartości i nowatorstwie pracy Karoliny Bielenin-Lenczowskiej. Sprawia to, iż dla współczesnej etnologii, antropologii kulturowej oraz slawistyki jest to pozycja szczególna, dowodząca, że wspomniane dyscypliny wciąż mają sobie wzajemnie wiele do zaoferowania. Anna Kijewska BIBLIOGRAFIA Bielenin K. 2008 Muskobana, virgjina, tobelija, „(op.cit.,). Maszyna interpretacyjna. Kwartal­ nik kulturalno-społeczny” 1 (38), s. 19-21. Kopczyńska-Jaworska B. 2003 Badania a obraz zapamiętany. Uwagi na marginesie badań w Bułgarii, w: J. Kowalska i in. (red.), Czas zmiany — czas trwania, Biblioteka Et­ nografii Polskiej, t. 56, Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, s. 91-104. Elizabeth C. D u n n , Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim biznesie i restrukturyzacji pracy, przeł. P. Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Poli­ tycznej 2008, ss. 213, ISBN: 978-83-61006-11-4. Książka Elizabeth Dunn jest niezwykła. W prowadzonej w mediach debacie do­ tyczącej transformacji wypowiadali się zwykle ekonomiści, socjologowie, a przede wszystkim publicyści, komentujący ten proces z olimpijskich wyżyn swej popular­ ności. Głosem najsłabiej słyszalnym był i jest głos badaczy terenowych — ludzi, któ­ rzy ruszyli w teren, aby zobaczyć ten proces z „oddolnej” perspektywy, z punktu wi­ dzenia ludzi doświadczających transformacji. Tymczasem, jak tego dowodzi książka Dunn, takie nietypowe — antropologiczne — spojrzenie może ukazać znacznie głęb­ sze aspekty problemu niż rozważania prowadzone na gruncie teorii ekonomicznych czy socjologicznych. Za Davidem Ostem, autorem słowa wstępnego, można wyrazić zdziwienie, dla­ czego to Amerykanka z Uniwersytetu Kolorado prowadziła badania, które wydają �298 Rezenzje i noty recenzyjne się powinnością polskich badaczy społecznych. Winą za taki stan rzeczy Ost obciąża utrwalony w Polsce „etos inteligenta”, któremu „po prostu nie wypada jechać do pro­ wincjonalnego miasta i pracować ramię w ramię z «miejscowymi»” (Ost 2008: 10). W tej sytuacji tym bardziej należy wyrazić podziw dla uporu i wytrwałości Elizabeth Dunn, która nauczywszy się polskiego, zatrudniła się w prywatyzowanym przed­ siębiorstwie przetwórstwa owocowego Alima w Rzeszowie, żeby z tak zdefiniowa­ nej grassroots perspective prześledzić proces prywatyzacji zakładu produkującego bobofruty. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że Michał Buchowski, zastanawiając się, dlaczego funkcjonujące w anglojęzycznym dyskursie antropologicznym książki 0 polskiej transformacji zostały napisane przez zachodnich badaczy, wskazuje na zu­ pełnie inne przyczyny niż Ost. Buchowski wypunktowuje między innymi założenie „większości badaczy anglosaskich”, że „ich antropologia jest lepsza od tubylczej” oraz nadawanie „rodzimym antropologom (...) statusu przedmiotu studiów”, a także odmienności techniki prowadzenia badań terenowych (Buchowski 2008: 176, 178). Zastosowanie antropologicznej metody badań, choć wymagało od autorki ogrom­ nego osobistego zaangażowania, doprowadziło do zaskakująco głębokich, wręcz fi­ lozoficznych wniosków. Ukazało te aspekty procesu transformacji, które przy innych metodach badawczych umykały. Najciekawszym spostrzeżeniem, pojawiającym się w wyniku interpretacji materiałów terenowych, jest postawiona przez Dunn teza, że nowy system gospodarczy wdrażany w latach dziewięćdziesiątych odwołuje się do zupełnie innej koncepcji jednostki ludzkiej niż wyobrażenia na ten temat podzielane przez polskich robotników. Zakład, w którym Elizabeth Dunn prowadziła swoje badania, został sprzedany amerykańskiemu koncernowi Gerber w 1992 roku. Nabywając przedsiębiorstwo, fir­ ma z Fremont w stanie Michigan rozpoczęła restrukturyzację i wdrażanie technologii, które sprawdziły się w jej fabrykach. Przy tym „technologie” odnoszą się nie tylko do nowych taśm produkcyjnych, lecz także do nowych systemów kontroli, sposobów zarządzania personelem, zasad wyceny pracy. Wdrażane techniki organizacji można scharakteryzować kilkoma hasłami, takimi jak rozliczalność, elastyczna ekonomia, zarządzanie uczestniczące czy marketing niszowy. Są to strategie charakterystyczne dla postfordowskiej, neoliberalnej postaci kapitalizmu. Analizując wprowadzane rozwiązania i ich uzasadnienia, Dunn starała się od­ tworzyć podstawowe założenia, kluczowe idee, które ów neoliberalny ład legitymi­ zowały i uprawomocniały. Sięgając do przeszłości, scharakteryzowała wcześniejsze formy kapitalistycznego zarządzania przedsiębiorstwami, określane mianem fordyzmu i tayloryzmu, po czym zestawiła je z zasadami organizacji przedsiębiorstw so­ cjalistycznych, aby pokazać, że przy fundamentalnych odmiennościach gospodarki rynkowej i nakazowo-rozdzielczej „fordyzm i państwowy socjalizm posługiwały się tym samym projektem modernizacyjnym, a jednak skończyły jako dwie róż­ ne nowoczesności. Prowadziło to do radykalnie odmiennego doświadczenia pracy 1 sprawiało, że robotnicy w tych systemach byli konstruowani jako osoby różnego typu” (s. 33). Obserwując sposoby samokonstruowania się jednostek, autorka stwierdziła, że menedżerowie i przedstawiciele handlowi Alimy-Gerber w latach dziewięćdziesią­ �Rezenzje i noty recenzyjne 299 tych starali się dostosować do nowych ideałów, kreując swój wizerunek tak, by był zgodny z propagowaną ideologią „elastycznych ciał”. W procesie autokreacji posłu­ giwali się, dla kontrastu, wizerunkiem robotnika przedstawianego jako „uosobienie socjalizmu” — Dunn nazywa te zabiegi „postsocjalistycznym wariantem orientalizmu” (s. 114). Autorka uzupełnia opis tych menedżerskich strategii charakterysty­ ką procedur, za pomocą których kierownictwo Alimy-Gerber wdrażało, utrwalało i uprawomocniało hierarchię zawodową w firmie. Nazywa te techniki „władzą bez podmiotu” (s. 141), podkreślając, że jest to rodzaj władzy utrudniający jakiekolwiek formy protestu i rozbijający robotniczą solidarność. Dunn charakteryzuje punkt widzenia pracowników produkcji Alimy-Gerber jako podkreślający aspekt moralny i uwydatniający pierwiastek wspólnotowy. Robotni­ cy nie chcieli stać się „osobami sprywatyzowanymi o ustalonej wartości w pienią­ dzu” (s. 74). Swoją wartość konstytuowali poprzez odniesienie do wspólnoty pracy, w oparciu o koncepcję osoby „społecznie zanurzonej” (s. 108), osoby, której pod­ miotowość konstytuowana jest „dzięki wartości relacji międzyludzkich, które [jed­ nostka — A.M.-S.] tworzy, produkując dla innych i przekazując im część siebie” (s. 201), osoby będącej „całkowitym przeciwieństwem jednostki zindywidualizo­ wanej i utowarowionej” (s. 188). Pracownice zakładu, w swoim mniemaniu, „były matkami przygotowującymi żywność dla dzieci, a nie robotnicami wypracowujący­ mi zyski dla «Gerbera»” (s. 171). W ten sposób, akceptując prywatyzację zakładu, przeciwstawiały się prywatyzacji ludzi i starały się zachować godność pracy i osoby ludzkiej, rozumianą zgodnie z katolicką nauką społeczną. Opisując te wyobrażenia, autorka upatruje ich źródeł w polskim katolicyzmie (s. 149, 168), dostrzegając też oczywiście wpływ socjalistycznego kontekstu gospo­ darczo-społecznego. Absolwent etnologii polskiego uniwersytetu, znający polsko­ języczną literaturę dotyczącą tradycyjnej kultury wsi, poszerzyłby wachlarz wyjaś­ nień, wskazując na zakorzenienie wielu przekonań i postaw opisanych przez Dunn w mentalności i kulturze ludowej. Trudno jednak czynić zarzuty z nieznajomości polskiej literatury etnograficznej Amerykance podejmującej badania nad współczes­ nymi procesami gospodarczo-społecznymi. Tym bardziej, że rekonstrukcja odmiennych wyobrażeń dotyczących osoby ludz­ kiej nie prowadzi autorki do kolonialnego pochylenia się nad zacofanymi pogląda­ mi tubylców, należących mentalnie do innej epoki i innego kontekstu kulturowego. Przeciwnie, Elizabeth Dunn opisuje robotniczą koncepcję człowieka, akceptując ją i podkreślając jej wartość. Szacunek dla przekonań robotników, traktowanych jako partnerzy w rozmowie o przyszłym kształcie prywatyzowanego przedsiębiorstwa, prowadzi badaczkę do wniosku, że polska transformacja mogłaby być mniej boles­ na, gdyby decydenci wzięli pod uwagę tę perspektywę, modyfikując nieco wdra­ żany model. I właśnie to poszanowanie i poważne potraktowanie przekonań słabo wykształconych ludzi, wśród których autorka prowadziła badania, czyni jej książkę niezwykłą i odmienną od wielu opracowań publikowanych przez polskich badaczy społecznych. Anna Malewska-Szafygin �Rezenzje i noty recenzyjne 300 BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 2008 Trudny dialog: relacje wiedzy między antropologią zachodnią a środkowo­ europejską etnologią, w: H. Czachowski, A. Mianecki (red.), Do Torunia kupić kunia, Toruń: Wydawnictwo UMK, s. 161-187. Ost D. 2008 Wstęp, w: E.C. Dunn, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, wielkim bi­ znesie i restrukturyzacji pracy, tłum. R Sadura, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, s. 5-12. Małgorzata L i s o w s k a - M a g d z i a r z , Media powszednie. Środki komu­ nikowania masowego i szerokie paradygmaty medialne w życiu codziennym Po­ laków u progu XX I wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego 2008, ss. 429, ISBN: 978-83-233-2636-6. Autorka publikacji jest doktorem nauk humanistycznych w zakresie nauk o po­ lityce. Jej zainteresowania badawcze to szeroko rozumiana teoria komunikowania, w tym teoria mediów, a także semiotyka. Najbardziej znane dotychczasowe publi­ kacje Lisowskiej-Magdziarz to: Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka (2000), w której analizuje związki między przemysłem muzycznym, reklamą i kulturą popularną — ze szczególnym uwzględnieniem strategii marketin­ gowych, polegających na zawłaszczaniu przez przemysł muzyczny autentycznych przejawów subkultur, kontrkultur czy tak zwanego młodzieńczego buntu; Analiza zawartości mediów —przewodnik dla studentów (2004), która z kolei jest pierwszym w języku polskim przewodnikiem po analizie treści i zawartości mediów. Lisowska-Magdziarz jest adiunktem w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikacj a składa się z dwóch zasadniczych części oraz aneksu poświęconego me­ todologii. Część pierwsza, „Media w strukturze codzienności”, składa się z sześciu rozdziałów. W tej części, jak pisze sama autorka, „opisywany jest kontekst kulturowy i społeczny, na tle którego odbywa się zmiana relacji Polaków z mediami i kulturą popularną” (s. 22). W poszczególnych rozdziałach Lisowska-Magdziarz przedsta­ wia założenia i efekty badań pod nazwą „Projekt ulica”. Nazwa wzięła się stąd, że w badaniach uczestniczyły osoby mieszkające przy jednej ulicy. Ulica ta znajduje się na obrzeżach Krakowa, a większość budynków przy niej się znajdujących powstała w latach 90. XX wieku. Autorka charakteryzuje badaną zbiorowość, przedstawia jej stan posiadania i, co najważniejsze, analizuje sposób, w jaki media funkcjonująw ży­ ciu codziennym badanych gospodarstw domowych. Obserwacje dotyczące miejsca i roli prasy, radia, telewizji, Internetu oraz książek w codziennym życiu badanych są �Rezenzje i noty recenzyjne 301 poparte statystykami dotyczącymi badanej populacji, a także obszernymi cytatami z przeprowadzonych przez Autorkę wywiadów. Część druga publikacji: „Szerokie paradygmaty medialne i ich interpretacje” za­ wiera charakterystykę „najważniejszych paradygmatów” medialnych i opinie na ich temat wyrażane przez badanych. W dziesięciu rozdziałach drugiej części LisowskaMagdziarz charakteryzuje między innymi gatunki medialne, tabloidy i tabloidyzację, infotainment, talk-show, teleturnieje, prasę skierowaną do kobiet i prasę skierowaną do mężczyzn, opery mydlane czy reklamy. Każdy z rozdziałów składa się z szerokie­ go omówienia danego „paradygmatu” i opinii badanych na jego temat. Dla przykła­ du, rozdział 14 — „Opera mydlana: melodramat w mediach” zawiera informacje na temat źródeł opery mydlanej, jej rodzajowego charakteru, cech gatunkowych i grupy docelowej, a także gatunków pokrewnych. Druga część rozdziału to opinie badanych na temat obecności tego gatunku w programie telewizyjnym i w ich życiu codzien­ nym (przywołajmy tu chociażby niezwykle interesujący fragment: „Widzowie opo­ wiadają seriale” — s. 353-356). Oprócz dwóch zasadniczych części, książka zawiera aneks, w którym autorka prowadzi rozważania na temat użytej podczas prowadzenia badań metody. Rozważa­ nia te są osadzone w szerokim kontekście teoretycznym. Książkę kończy wykaz osób uczestniczących w badaniach, bibliografia i skrupulatny indeks rzeczowy. Książka Lisowskiej-Magdziarz łączy w sobie cechy dwóch rodzajów opracowań dotyczących mediów i komunikowania masowego. Pierwszy rodzaj to książki, które starają się w sposób systematyczny przedstawić teoretyczne podstawy nauki o me­ diach i komunikowaniu masowym. Przykładem mogą być chociażby opracowania Macieja Mrozowskiego (2001) i Tomasza Gobana-Klasa (1999). Drugi rodzaj to książki, w których w centrum zainteresowania są odbiorcy przekazów medialnych; wykorzystuje się w nich popularną na Zachodzie, a słabo reprezentowaną w polsko­ języcznej refleksji nad mediami metodę etnograficzną. Najbardziej znanym polskim raportem z badań tego rodzaju jest opublikowana w 2006 roku praca Mateusza Halawy Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych. Nakierowanie refleksji na odbiorcę, a dokładniej na wykorzystywanie mediów w życiu codziennym, połą­ czone z solidną bazą teoretyczną, wydaje się największym atutem omawianej pu­ blikacji. Warto przyjrzeć się metodzie badawczej zaproponowanej przez autorkę. Jak już wspomniałem, badane rodziny mieszkają przy jednej ulicy w podmiejskiej dzielnicy Krakowa. Autorka, mieszkanka tej ulicy, przez trzy lata przeprowadzała ze swoimi sąsiadami wywiady na temat mediów. Były to rozmowy na temat „używania przez nich prasy, radia, telewizji i Internetu w domu; roli mediów w życiu codziennym i we wzajemnych interakcjach ludzi”, a także o „użytkowaniu i rozumieniu przez respon­ dentów” (s. 43) wybranych gatunków, tematów i dyskursów medialnych. Metoda obserwacji (nierzadko uczestniczącej) połączonej z wywiadami z członkami bada­ nej społeczności nosi wszelkie znamiona badań etnograficznych. Autorka zastrzega, że badana populacja nie jest reprezentatywna w sensie statystycznym, ale „jest ona reprezentatywna w ten sposób, że zawiera w sobie elementy charakterystyczne dla znacznej części społeczeństwa polskiego [miejskiego, przyznajmy, co stanowi bar­ �302 Rezenzje i noty recenzyjne dzo poważne ograniczenie tej pracy — M.H.] w dobie transformacji: powstawanie, budowanie nowego i rozpad starego, płynność więzi i struktur, przewartościowania i zmiany hierarchii i perspektyw, elementy nowe i charakterystyczne dla tzw. dłu­ giego trwania” (s. 45). W tym punkcie wypada się z autorką zgodzić, zwłaszcza po zapoznaniu się z ustaleniami, których w trakcie badań dokonała, i które przedstawiła w omawianej publikacji. Lisowska-Magdziarz, opisując „szerokie paradygmaty medialne” w życiu co­ dziennym Polaków, wielkimi garściami czerpie z dorobku nauk społecznych, od­ wołując się do rozmaitych orientacji badawczych. W bibliografii możemy znaleźć zarówno przedstawicieli studiów kulturowych, feministycznych, jak i socjologów, antropologów kultury czy teoretyków komunikacji i dziennikarstwa. W ten teore­ tyczny kontekst wpisane są obserwacje autorki badań i wypowiedzi badanych. Dla przykładu przywołajmy kilka obserwacji i ustaleń Lisowskiej-Magdziarz, które wy­ dają się interesujące. Strategia blokowa, podmiejska i altematywno-buntownicza, to trzy sposoby rozwiązania kwestii usytuowania odbiornika telewizyjnego w domach badanych. W pierwszym wypadku telewizory ustawione są w meblościankach, gdzie odbiornik jest elementem czegoś w rodzaju domowej wystawy; w drugim wypadku telewi­ zor zajmuje miejsce wcześniej dla niego przewidziane na głównej ścianie w pokoju dziennym, nie towarzyszą mu inne meble czy pamiątki; w przypadku trzeciej strate­ gii telewizor znajduje się na uboczu, w rogu pokoju bądź wręcz w piwnicy. Autorka, na postawie wywiadów i obserwacji, przedstawia też długą listę czynności, które badani wykonują oglądając telewizję. Są tu robótki ręczne, pedałowanie na rowerze stacjonarnym, ale też czytanie książek i gazet czy odrabianie lekcji z dziećmi. Po­ dobnych ustaleń i obserwacji w Mediach powszednich są dziesiątki. Lisowska-Mag­ dziarz opisuje między innymi modele korzystania z mediów, omawia domowe walki 0 pilota, rejestruje opinie na temat czytania tabloidów czy oglądania oper mydlanych 1 teleturniejów. W każdym z przypadków czytelnik otrzymuje podpartą literaturą analizę konkretnej części rzeczywistości medialnej, wzbogaconą o opinie badanych i (nierzadko zaskakujące) obserwacje autorki. Książka ma więc charakter zbioru ma­ łych opowieści o odbiorze treści przekazywanych przez media; można więc ją czytać fragmentami, wybierając poszczególne ze względu na interesujący czytelnika temat. To, co jest zaletą książki — jej wielowątkowość — może być przez niektórych czytelników odebrane jako wada. Wielość wątków i pojawianie się refleksji nad kon­ kretnymi aspektami funkcjonowania mediów w wielu miejscach pracy może prze­ szkadzać w całościowym odbiorze prezentowanego zagadnienia. Autorka stara się temu zapobiec poprzez liczne odnośniki znajdujące się w tekście (podające „drogę” do innych rozdziałów bądź podrozdziałów książki opisujących dane zagadnienie, np. -> OD ADAPTOWANIA DO SERIALIZACJI -> KULTURA KONWERGENCJI, -> NOWE GATUNKI MEDIALNE A KULTURA KONWERGENCJI), które mogą pomóc w zrozumieniu opisywanego zjawiska, ale też przeszkadzać w lekturze pu­ blikacji. Na zakończenie wypada pogratulować autorce koncepcji badań oraz ich efek­ tu, czyli opisywanej publikacji, która łączy teoretyczne rozważania na temat natury �Rezenzje i noty recenzyjne 303 mediów z obserwacjami zachowań i zapisami opinii odbiorców. Książka na pewno będzie ważną lekturą dla wszystkich, którzy interesują się mediami, a także życiem codziennym. Może być inspiracją do dalszych badań nad „mediami powszednimi”. Marcin Hermanowski BIBLIOGRAFIA Goban-Klas T. 1999 Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN. Halawa M. 2006 Zycie codzienne z telewizorem. Z badań terenowych, Warszawa: Wy­ dawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Lisowska-Madziarz M. 2000 Bunt na sprzedaż. Przemysł muzyczny — reklama — semiotyka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2004 Analiza zawartości mediów — przewodnik dla studentów, Kraków: Wydawnictwo NiF. Mrozowski M. 2001 Media masowe. Władza, rozrywka i biznes, Warszawa: Oficyna Wydawni­ cza ASPRA-JR. Maria L i b i s z o w s k a - Ż ó ł t k o w s k a (red.), Tożsamości religijne w spo­ łeczeństwie polskim. Socjologiczne studium przypadków, Warszawa: Wydawni­ ctwo Engram 2009, ss. 240, ISBN: 978-83-7641-021-0. Książka jest zbiorem tekstów powstałych w oparciu o referaty wygłoszone pod­ czas II Międzynarodowego Kongresu Religioznawczego, który odbył się we wrześ­ niu 2008 roku w Poznaniu. Celem ich autorów jest próba odpowiedzi na pytanie 0 rolę religii w kreowaniu tożsamości. Publikacja składa się z czterech części: „Społeczne wymiary kształtowania tożsa­ mości religijnej”, „Dylematy tożsamości religijnej w Kościele katolickim”, „Tożsa­ mość religijna a tożsamość etniczna i narodowa” oraz „Tożsamość religijna: centra 1 peryferie”. W każdej z nich czytelnik znajdzie zarówno opracowania teoretyczne, jak i analizy materiału empirycznego opisujące tożsamość z punktu widzenia socjo­ logii czy antropologii religii. W pierwszej części znalazł się tekst Haliny Mielickiej, Tożsamość indywidu­ alna a tożsamość społeczna jako wymiar religijności. Autorka w szczegółowy sposób ukazuje mechanizmy nabywania postawy religijnej w wymiarze indywi­ dualnym i społecznym. Za jej kształtowanie odpowiadają trzy komponenty: emocjo­ �304 Rezenzje i noty recenzyjne nalny, kognitywny i behawioralny. Mielicka zauważa, że religijność współczesnego człowieka jest podporządkowana doświadczeniu wewnętrznemu jednostki oraz jej przekonaniu co do istnienia rzeczywistości pozaempirycznej. Wysuwa wniosek, iż współczesna religijność jest przesiąknięta pluralistycznym systemem wartości, w któ­ rym koniecznością stało się dokonywanie wyborów zarówno w sferze religijnej, jak i codziennej. Z kolei w artykule Dylematy kształtowania tożsamości religijnej młodzieży a edu­ kacja religijna, Aniela Różańska stawia pytanie, jak w dzisiejszej dobie pluralizmu religijnego powinna wyglądać edukacja religijna dzieci i młodzieży, pozwalająca nie tylko na zachowanie własnej tożsamości religijnej, ale także na bezpośrednie doświad­ czenie Innego, różniącego się pod względem religii. Autorka zwraca uwagę na fakt, iż współczesna młodzież coraz częściej staje przed dylematami dotyczącymi sensu ży­ cia, spotyka się z postawami braku zaufania wobec Kościoła, poszukuje tożsamości w wymiarze religijnym. Głównym celem edukacji religijnej stało się podtrzymywanie i umacnianie wiary, jak również religijności jako dziedzictwa kulturowego i narodo­ wego. Tymczasem młodzież coraz częściej oczekuje od nauczyciela-katechety nie tyl­ ko informowania o innych religiach, ale także możliwości bezpośredniego spotkania z człowiekiem o innej religii oraz nauki porozumiewania się z nim. Według autorki, w praktyce szkolnej można by wykorzystać choćby poznawanie innych religii poprzez okazjonalne uczestnictwo w życiu religijnym uczniów innych wyznań. W ostatnim artykule tego rozdziału, Religiajako determinanta tożsamości studen­ tów i konwertytów, Maria Libiszowska-Żółtkowska stawia pytanie, na ile i w jakich okolicznościach religia warunkuje poczucie tożsamości. Posługując się wywiadami ze studentami i konwertytami, pokazując człowieka jako wędrowca poszukującego nie tylko swojego miejsca w życiu, ale także wartości, ukazuje religię jako świadomy i dobrowolny wybór, w którym spotkanie z osobą inaczej wierzącą bądź niereligijną może zaowocować rewizją własnych przekonań. W drugiej części książki, poświęconej dylematom tożsamości kapłańskiej księży, Józef Baniak (Źródła i przyczyny kryzysu tożsamości kapłańskiej księży rzymsko­ katolickich w Polsce) uzmysławia czytelnikowi, czym jest kapłaństwo oraz jakimi regułami się ono kieruje. Wyniki swoich badań nad źródłami kryzysu zawodowego, a także kryzysu tożsamości kapłańskiej księży przedstawia w odniesieniu do dwóch grup badanych — „byłych” księży oraz księży czynnych zawodowo. Przyczyn kry­ zysu upatruje zarówno w czynnikach religijnych (m.in. celibat i samotność, problemy z osobistą pobożnością, brak powołania kapłańskiego, osłabienie więzi z Kościołem i parafią), jak i świeckich („laicki tryb życia”). Autor zwraca uwagę na wpływający na opisaną sytuację kryzys współczesnej rodziny katolickiej. Natomiast Ewa Miszczak, w artykule Instytucjonalizacja apostazji w Polsce, sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, czy w Polsce rzeczywiście zapanowała „moda na apostazję”, czy też stała się ona symptomem choroby toczącej współcześnie Koś­ ciół katolicki. Zaznajamia czytelnika z definicją apostazji, formalnymi jej warunka­ mi oraz sankcjami kościelnymi (m.in. zakaz przyjmowania sakramentów świętych, pozbawienie prawa do katolickiego pogrzebu), oraz społecznymi (głównie ze strony rodziny i najbliższego otoczenia). Wysuwa tezę, iż apostazja jest znakiem czasów �Rezenzje i noty recenzyjne 305 — przejawem subiektywnego sposobu myślenia, jak również objawem kryzysu hie­ rarchii Kościoła. Niemniej, odejścia ze stanu kapłańskiego zdarzały się zawsze, i za­ wsze stanowiły temat do rozmów, rodzaj lokalnej sensacji, którą osłabiało zazwyczaj stwierdzenie, iż ksiądz to też człowiek pragnący mieć własną rodzinę. Wojciech Pawlik, w tekście Tożsamość religijna a etyka niezależna — społeczny wymiar dyskursu, prowadzi czytelnika przez historyczne meandry sporu pomiędzy systemami religijnymi a etycznymi. Sporu, który sięga początków oświecenia, kie­ dy etyka niezależna (ujmowana często jako przeciwieństwo „etyki chrześcijańskiej” i jako przejaw „etyki świeckiej”) podważyła religijne uniwersum, a po latach gene­ rowania napięć na linii Kościół — władze świeckie, w czasach postmodernizmu, stała się moralnością o charakterze sytuacyjnym. Autor porusza także problem rozdźwięku między sferą moralną i religijną w Polsce, ukazując oczyma księży próbę poszukiwania równowagi między religią przepełnioną nakazami moralnymi a „etyką bez Boga”. W trzeciej części, poświęconej tożsamości etnicznej i narodowej, na szczególną uwagę zasługuje artykuł Włodzimierza Pawluczuka, Tradycja religijna a etnicznocywilizacyjna tożsamość, w którym autor na przykładzie krajów bałkańskich rozpa­ truje, jak ważną rolę w kształtowaniu się tożsamości narodowej i etnicznej odegrała tożsamość cywilizacyjna, określana często jako tradycja religijna. Pokazuje, jak trud­ nym do zinterpretowania jest pojęcie religii, która w procesie historycznym ulega ciągłym zmianom, a mimo to nadal stanowi rdzeń cywilizacji. Ten sam wątek, na przykładzie środowiska polonijnego w powojennej Argenty­ nie, przedstawia Anna Popielarczyk-Pałęga w opracowaniu Rola czynnika religijne­ go w zachowaniu tożsamości narodowej polskich emigrantów na przykładzie powo­ jennej Argentyny. Stawia hipotezę, że czynnikiem scalającym środowisko polonijne jest religia, podpierając ją wynikami badań, wskazującymi na ścisły związek mię­ dzy czynnikiem narodowym a religijnym. Aktywność duszpasterska w środowisku polonijnym jest ukierunkowana na działalność patriotyczną, oświatową, kulturalną i naukową. Kościół poprzez organizację licznych pielgrzymek, świąt narodowych czy obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski pragnie zachować tożsamość narodową Po­ laków przebywających na obczyźnie. Ze swoim przesłaniem trafia tak do osób star­ szych, jak i do młodzieży, budując więź z Polską i ułatwiając znalezienie odpowiedzi na pytanie „Kim jestem?”. Dorota Ziętek (Tożsamość przez małe i duże „k” na przykładzie karaimskim), za­ stanawia się, co umożliwia Karaimom zamieszkałym w różnych państwach uniknąć asymilacji i zachować poczucie odrębności narodowej. Siedzi historię Karaimów, ich pochodzenie, religię oraz obyczaje. Opierając się na literaturze i badaniach własnych wysuwa tezę, że źródłem karaimskiej tożsamości jest to, co Antonina Kłoskowska nazywa „Walencją kulturową” — poczucie związku z własną kulturą etniczną, sta­ nowiące dziedzictwo kulturowe grupy uznanej za własną. Dla Karaimów to właśnie religia, obyczaje oraz udział w zbiorowych rytuałach zapewniają przynależność do tej grupy. Bycie Karaimem to nie tylko poczucie wspólnoty biologicznej, religijnej, ale także wspólna nazwa — pisana z wielkiej litery oznacza grupę etniczną, z małej zaś — religijną. �306 Rezenzje i noty recenzyjne Czwarty rozdział książki otwiera artykuł Grzegorza Pełczyńskiego, Wspólnoty ewangeliczne w Polsce. Problem tożsamości. Autor zapoznaje czytelnika z historią wspólnot ewangelicznych od lat 50. XIX do lat 90. XX wieku. Pokazuje, że ewangelicyzm to nie tylko rozmaite wspólnoty (jak np. baptyści, metodyści czy zielono­ świątkowcy), ale przede wszystkim ludzie, którzy — mimo iż nie łączą ich więzy krwi — tworzą świadomie wybraną rodzinę. Ich silne poczucie przynależności wy­ nika z identyfikacji z własnym zborem, denominacją, oraz ze świadomości, że należą do mniejszości, która chcąc przetrwać, musi podtrzymywać kontakty ze współwy­ znawcami z innych krajów. Opracowanie Andrzeja Kasperka, o socjologicznym charakterze, nosi tytuł Wy­ miary zaangażowania religijnego mieszkańców Katowic — studium socjologiczne. Autor, porównując wyniki badań przeprowadzonych wśród dorosłych mieszkańców Katowic w 2007 roku z badaniami młodzieży szkolnej z lat 2007-2008, a następnie zestawiając je z wynikami badań z lat 80. XX wieku, określa „parametry religijności”, do których zalicza między innymi stosunek do wiary i praktyk religijnych czy udział w nabożeństwach. Przeprowadzona analiza wykazuje, iż pomimo przemian ustrojo­ wych nie doszło na Górnym Śląsku do istotnych zmian w zakresie religijności. Ostatni artykuł, Stelli Grotkowskiej, Dyskursywne wytwarzanie tożsamości: Ra­ dio Maryja w polskiej prasie opiniotwórczej, wpisuje się w nurt prac o charakterze empirycznym. Autorka, stosując krytyczną analizę dyskursu, bada opinie na temat działalności Radia Maryja zawarte w artykułach zamieszczonych na stronach inter­ netowych trzech gazet: „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospolitej” oraz „Dziennika”. Opinie te, wyłącznie negatywne, ukazują Radio Maryja jako „orędownika PIS”, za­ wsze uwikłanego w politykę. Jak pisze redaktorka tomu, każda książka o tożsamości jest pisana z innego teore­ tycznego punktu widzenia. W tym przypadku jest to podejście socjologii religii, na­ uki zajmującej się związkami między religiąa społeczeństwem. Książka jest godna polecenia wszystkim, którzy pragną zgłębić, w jaki sposób życie religijne splata się ze społecznym. Ukazuje, jak różne mogą być oblicza tożsamości religijnej. Katarzyna Miądowicz Barbara O g r o d o w s k a , Witaj dniu uroczysty. Wielkanoc w Polsce. Trady­ cje, obrzędy i zwyczaje, Warszawa: Verbinum 2007, ss. 192, il., ISBN: 978-83­ 7192-318-0. Wielkanoc można rozumieć jako manifestację życia dokonującą się w Zmartwych­ wstaniu Chrystusa oraz w budzącej się do życia przyrodzie. Barbara Ogrodowska w swojej książce ukazuje połączenie elementów religijnych z ludowymi w zwyczajach, obrzędach i wierzeniach, które swą genezą niejednokrotnie sięgają odległych czasów przedchrześcijańskich. Wiele obrzędów ludowych występujących w naszym kraju ule­ gło procesowi asymilacji z elementami przedchrześcijańskimi rodzimymi i obcymi. �Rezenzje i noty recenzyjne 307 Na współczesną obrzędowość składają się zjawiska o różnym pochodzeniu czasowym, historycznym, kulturowym oraz o zróżnicowanej treści obrzędowo-wierzeniowej, magicznej czy społeczno-prawnej. Kultura ludowa uległa znacznemu przeobrażeniu podczas chrystianizacji Polski. Wiele dawnych zwyczajów i obrzędów ludowych zo­ stało włączonych do liturgii Kościoła po nadaniu im chrześcijańskiej interpretacji. W opracowaniu obrzędowości okresu wielkanocnego autorka korzystała z literatury et­ nograficznej, etnologicznej, religioznawczej, a w przypadku ceremonii kościelnych — z Biblii, Mszału niedzielnego i świątecznego oraz komentarzy liturgicznych. Zaprezentowana w książce tradycja ludowa charakterystyczna dla okresu wielka­ nocnego przedstawia się w całym bogactwie i złożoności. Praktykowane obrzędy łą­ czą w sobie elementy zaduszkowe, agrarne, matrymonialne oraz płodnościowe. Ge­ neza wielu z nich sięga czasów odległych, ale w obrzędowości ludowej wyposażone są w swoistą symbolikę. W monografii autorka przedstawia bogactwo zwyczajów i obrzędów mieszkańców wsi, które niejednokrotnie przyczyniły się do pełniejszego zrozumienia treści wiary. Przekazywane przez Kościół stawały się inspiracją do two­ rzenia i podtrzymywania przy życiu obrzędowości ludowej. Barbara Ogrodowska w sposób chronologiczny prezentuje w dziewięciu roz­ działach okres od Środy Popielcowej po Niedzielę Przewodnią, nazywaną też Białą Niedzielą, która przypada tydzień po Wielkanocy. Opracowanie rozpoczyna szkic o genezie i historii Wielkanocy. Analizując to najważniejsze święto w tradycji chrześ­ cijańskiej, autorka zwraca uwagę na podobieństwa, jakie łączą je z Paschą żydowską. Baranka starotestamentowego zastępuje Syn Boży, Jezus Chrystus. Ludowe wyobra­ żenia męki Pańskiej Ogrodowska ilustruje staropolską XV-wieczną pieśnią pasyjną Jezusa Judasz przedał za pieniądze autorstwa Ładysława z Gielniowa z 1488 roku. Przedstawia rys historyczny świąt wielkanocnych oraz ich symbolikę. Twierdzi, że w symbolice i w świętowaniu Wielkanocy można znaleźć wiele punktów stycznych oraz analogii z kulturami starszymi niż chrześcijaństwo (wierzenia związane z po­ witaniem wiosny, świętami ku czci zmarłych, obchodzonymi na przełomie pór roku; kult przodków w obchodach wielkanocnych przetrwał w prawosławiu do czasów współczesnych). Związki dostrzega się także ze świętami cyklu wiosennego, za­ równo z żydowskim Pesach, jak i z obrzędami wielu starożytnych religii Wschodu (s. 12-15). Rozdział kończy ogólna charakterystyka Wielkanocy w Polsce jako świę­ ta religijnego i domowego, głęboko zakorzenionego w naszej kulturze i obyczaju. Drugi rozdział to „Środa Popielcowa, czyli początek postu i nowego wiosennego cyklu świątecznego”. Autorka łączy zwyczaje religijne (symbolika popiołu, pokuty, postu) ze świeckimi, wiosennymi, w który to okres wprowadzają zapusty, odznacza­ jące się wesołością milknącą o północy wraz z rozpoczynającą się Środą Popielcową. Omawia relikty praktyk mających zapewnić urodzaj, tzw. kłodę popielcowąoraz wkupno do bab, regulujące życie rodzinne i społeczne (do „babskiego cechu” wkupywały się młode mężatki), wspomina także żur i śledzia — symbole wielkopostnych umartwień. W części poświęconej obrzędowości Wielkiego Postu Ogrodowska przedstawia historię kształtowania się postu w tradycji Kościoła, zaznaczając, że jest to czas po­ kuty i oczyszczenia, którego znakiem w polskiej tradycji są śpiewane Gorzkie żale (po raz pierwszy wydane drukiem w 1707 roku w zbiorku pod nazwą Snopek mirry). �308 Rezenzje i noty recenzyjne Zamieszcza też staropolski jadłospis wraz z procedurą przygotowania potraw (np. wielkopostna kapuścionka, postna zupa czosnkowa z miętką, kapusta sotlawa, klus­ ki tarciochy, lebiodka, kasza ze śliwkami). W poście obyczaj nakazywał skromny ubiór, powstrzymywanie się od palenia fajki, picia alkoholu; zamykano instrumen­ ty muzyczne do szaf, a wieczorami odmawiano różaniec, pacierze, śpiewano pieśni wielkopostne. Autorka opisuje hałaśliwe obchody półpościa, zwanego śródpościem, który wyróżniał się z głośnym klekotem drewnianych kołatek, grzechotek, terkotek, w czasie wykrzykiwania przez chłopców „Półpoście, półpoście”. Wtedy to o drzwi domów zamieszkałych przez panny rozbijano czerepy garnków glinianych z popio­ łem (s. 47). Autorka zwraca też uwagę na ludowe obrzędy i rytuały wiosenne, pole­ gające na niszczeniu zimy — śmierci i przywoływaniu wiosny — życia. W tradycję ludową Niedzieli Palmowej, zwanej też Kwietniową lub Wierzbo­ wą, wprowadza rys historyczny, w którym szeroko uwzględniono symbolikę palmy. Ponadto rozdział opisuje uroczyste procesje, podczas których na małej platformie obwożono figurkę Chrystusa na osiołku, Obchody Jezusa Palmowego oraz znany w Krakowskiem zwyczaj chodzenia na puchery (chłopcy chodzą od domu do domu i recytują wierszowane oracje będące połączeniem dawnych pieśni wielkopostnych, kolęd kantyczkowych i dialogów komicznych). Ostatnią część rozdziału o Wielkim Poście autorka poświęca Wielkiemu Tygo­ dniowi, którego dni nazywa się wielkimi. W Kościele jest on poświęcony nabożeń­ stwom pasyjnym. Kościelne widowiska pasyjne — Misteria Męki Pańskiej — odby­ wają się w kilku polskich sanktuariach, zwanych kalwariami albo Nowym Jeruzalem. Opisuje trzon misteriów i widowisk pasyjnych będących wielkimi dramatami męki Pańskiej. Omawia także domowe przygotowania do świąt (generalne porządki, goto­ wanie i pieczenie, kraszenie jaj), wspomina o tradycji, która nakazywała w połowie Wielkiego Tygodnia zakończyć najcięższe prace domowe. Szczegółowo opisuje wy­ strój świątecznie przystrojonych mieszkań. Przedstawia nastrój ostatnich trzech dni Wielkiego Tygodnia, zwanych Triduum Świętym, Wielkanocnym lub Paschalnym i charakterystyczne dla niego nabożeństwa oraz uroczystości religijne i zwyczaje ludowe. W Wielką Środę wypędzano diabła (chodząc po wsi, stukając kołatkami czy uderzając kijami w płoty). Wielki Czwartek w liturgii Kościoła akcentuje święcenie olejów, obmywanie nóg, zawiązanie dzwonów oraz obrzędy Wieczernika — usta­ nowienie Eucharystii i sakramentu kapłaństwa. Tego dnia występował też zwyczaj wieszania, palenia lub topienia Judasza. Wielki Piątek to dzień żałoby w Kościele, jedyny w roku, w którym nie odprawia się mszy świętej. Ogrodowska zwraca uwagę na widoczne znaki tej żałoby: nieozdobione kwiatami i światłami ołtarze, puste ta­ bernakulum, zasłonięte kirem wizerunki ukrzyżowanego Chrystusa oraz wielkopiąt­ kową liturgię z tekstami żałobnymi o męce Pańskiej i boleści Matki Bożej. Ponadto adoracja Krzyża, procesje zakapturzonych pokutników, zwanych też biczownikami, groby Pańskie i straże grobowe. W zwyczajach gospodarskich i domowych autorka zwraca uwagę na smaganie się o świcie żywymi gałązkami brzozy, agrestu, porzecz­ ki lub tarniny oraz na praktyki magiczne. Uważano, że tego dnia złe moce i demony stają się bezkarne i usiłują wyrządzić ludziom i trzodzie różne szkody. Wielka Sobo­ ta to dzień błogosławieństw. W kościołach święci się ogień, ciernie, wodę i pokar­ �Rezenzje i noty recenzyjne 309 my; autorka omawia więc ich symbolikę i znaczenie w Kościele oraz w zwyczajach ludowych. W następnej części książki Ogrodowska prezentuje Wielkanoc, czyli WielkąNiedzielę. Omawia święto rozpoczynając od mszy świętej, zwanej rezurekcją, której to­ warzyszą wystrzały petard, ładunków wybuchowych, a współcześnie też faj erwerków. Symbolizują one zmartwychwstanie Chrystusa lub są pamiątką łoskotu usuwania się kamienia grobowego. Autorka ukazuje atmosferę tego dnia, który rozpoczyna się wielkanocnym śniadaniem, zwanym święconką. Opisując święconkę, zwraca uwagę na symbolikę baranka wielkanocnego, pisanek i kraszanek, wiele miejsca poświęca sposobom wykonywania i zdobienia jaj oraz praktykom magicznym związanym z jaj­ kami. Rozdział kończy opisem tradycyjnych wielkanocnych dań, nie ograniczając się tylko do ich wyliczenia, ale również podając sposoby ich przyrządzania (s. 128-140). Poniedziałek Wielkanocny, zwany lanym poniedziałkiem, to dzień pod znakiem wody. Nie brakowało też obrzędów rolniczych i zaduszkowych. Ślady praktyk zadusz­ kowych autorka śledzi u wyznawców prawosławia, świętuj ącychpominalnicę. Ze zwy­ czajów agrarnych zwraca uwagę na święcenie i procesyjny objazd pól, podczas którego modlono się o urodzaj. Głównym atrybutem zabaw i zwyczajów tego dnia była jednak woda i oblewanie nią dziewcząt. Zwyczaj ten zwano śmigusem-dyngusem. Wspomina również o chodzeniu po dyngusie z pasyjką (figurką zmartwychwstałego Chrystusa), haczykiem wielkanocnym (figurka tracza z piłą) i chodzeniu z barankiem symbolizują­ cym Chrystusa — Baranka Bożego. Pochody te miały charakter religijny, gdyż śpiewa­ no pieśni o zmartwychwstaniu Jezusa. Bardziej zabawowym charakterem wyróżniały się obchody z kogutem, konopielką, z gaikiem. Ogrodowska kończy opis tradycji i ob­ rzędów okresu wielkanocnego, prezentując Wtorek Wielkanocny z krakowską rękaw­ ką i babskim śmigusem-dyngusem oraz Niedzielę Białą, zwaną Przewodnią, pierwszą po Wielkanocy (obecnie Niedziela Miłosierdzia Bożego, w Kościele prawosławnym zwana Przewody, od przeprowadzania dusz zmarłych na „tamten świat”). Barbara Ogrodowska, omawiając chronologicznie święta czy koncentrując się na głównych symbolach oraz ich atrybutach, przedstawia najpierw genezę i histo­ rię. Podtrzymując ten schemat w całej monografii, wprowadza czytelnika w istotę święta, przez co łatwiej jest współczesnemu odbiorcy zrozumieć łączące się z nim zwyczaje i obrzędy. Umiejętnie prezentuje funkcjonowanie dawnych przedchrześci­ jańskich zwyczajów w liturgii Kościoła, ukazując w ten sposób także proces inkulturacji Kościoła na ziemiach polskich. Odtwarzając dawne tradycje, powołuje się na wiele opisów zamieszczonych w literaturze, co dodaje barwności przekazywanym przez Autorkę treściom. Na szczególną uwagę zasługuje piękna szata graficzna książ­ ki oraz różnorodność tematycznie dobranych fotografii, które dopełniają przekaz. Pu­ blikacja jest adresowana do szerokiego grona Czytelników zainteresowanych kulturą ludową naszego kraju, a także do wszystkich, którym bliska jest tradycja ludowa oraz spuścizna narodowa naszych przodków. To ona stanowi o naszej odrębności i tożsamości narodowej w dzisiejszym zglobalizowanym świecie. W rzeczywistości, w której szczególnie pielęgnować trzeba tożsamość — tę indywidualną, ale też reli­ gijną i narodową. Zdzisław Kupisiński �310 Rezenzje i noty recenzyjne Barbara O g r o d o w s k a , Radość wszelkiego stworzenia. Rzecz o Adwencie i Bożym Narodzeniu — historia, tradycja, obyczaj polski, Warszawa: Verbinum 2008, ss. 366, il., ISBN: 978-83-7192-383-8. Książkę, poświęconą tradycjom adwentowym i bożonarodzeniowym, wyróż­ nia bogactwo faktograficzne, pogłębiona interpretacja obrzędowości, kontekstowe ujęcie tematu oraz ciekawe praktyczne porady (dotyczące przygotowania świątecz­ nych, obrzędowych posiłków), które stanowią swoistą nowość w tego typu opraco­ waniach. W dorobku naukowym autorki prezentowanej pracy jest wiele artykułów z zakresu polskiej obrzędowości ludowej, muzealnictwa i plastyki obrzędowej, sce­ nariuszy wystaw muzealnych, folderów, przewodników i katalogów oraz publikacji książkowych. Barbara Ogrodowska przedstawia w książce zwyczaje, obrzędy i wierzenia ad­ wentowe oraz bożonarodzeniowe, charakterystyczne dla obyczajowości polskiej oraz kultury europejskiej. Okres ten obejmuje czas od Adwentu do Matki Boskiej Gromnicznej, gdyż to święto w dawnej liturgii i tradycji ludowej kończyło świę­ towanie Bożego Narodzenia. Czas ten cechuje się bogactwem zwyczajów i obrzę­ dów świątecznych, z których wiele sięga tradycji przedchrześcijańskich, a te z kolei — w nowej interpretacji — przetrwały do czasów współczesnych. Autorka ukazuje obrzędowość z różnych regionów Polski, a przywołuj ąc ich genezę, sięga do źródeł znaków i symboli występujących w obrzędowości. W opracowaniu tematu korzysta­ ła z wielu materiałów i źródeł, takich jak: Pismo Święte Starego i Nowego Testamen­ tu, apokryfy, literatura piękna, materiały etnograficzne i etnologiczne, opracowania religioznawcze i liturgiczne oraz własne, etnograficzne badania terenowe. Godna podkreślenia jest dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, potwierdzona bogatym materiałem faktograficznym. Starania te miały na celu jak najpełniejsze odtworzenie genezy święta, korzeni świętowania oraz jego miejsca w tradycji i kulturze ludowej, a także dostrzeżenie przemian zachodzących w obrzędowości. Rozdział pierwszy, „Słowo o historii i genezie święta Bożego Narodzenia”, ma charakter wprowadzający. Zagadnienie jest o tyle istotne, że temat Bożego Narodze­ nia stał się inspiracją do analizy zwyczajów, obrzędów i wierzeń ludowych w naszym kraju oraz w świecie chrześcijańskim. Dlatego autorka najpierw przedstawia historię i genezę świąt Bożego Narodzenia w oparciu o świadectwa Starego i Nowego Te­ stamentu oraz dzieła historyków zajmujących się tą problematyką. Barbara Ogro­ dowska, niczym biblistka, stara się dotrzeć do istniejących źródeł mówiących o tym wydarzeniu. Nie jest znany dzień narodzin Chrystusa, Autorka przedstawia więc ter­ miny, w których obchodzono Boże Narodzenie w pierwszych wiekach chrześcijań­ stwa (2 I; 6 1; 18 IV; 28 V; 25 XII). Zaznacza, że w IV wieku biskupi rzymscy celowo wprowadzili do liturgii święto Bożego Narodzenia w dniu 25 grudnia. Miała to być przeciwwaga dla obchodzonego w tym terminie święta Narodzin Niezwyciężone­ go Słońca. Obecne już w staroirańskiej tradycji symbole słońca i światła otrzymały nową interpretację z chwilą narodzin Chrystusa. Z książki można się dowiedzieć o historii powstania tego święta. Gruntowne jej ukazanie jest konieczne, gdyż ła­ twiej czytelnikowi zrozumieć powstałą wokół tego wydarzenia obrzędowość ludo­ �Rezenzje i noty recenzyjne 311 wą. W dotychczasowych opracowaniach etnograficznych zagadnienie to nie było tak dogłębnie i merytorycznie przedstawiane. Autorka przytacza także barwne opisy narodzin i dzieciństwa Jezusa, znajdujące się w apokryfach (np. w Ewangelii dzieciństwa ormiańskiej, Ewangelii dzieciństwa arabskiej czy Protoewangelii Jakuba). Chociaż apokryfy nie zostały włączone do kanonu Pisma Świętego, to jednak zawdzięczamy im, jak stwierdza Ogrodowska, „piękne, literackie, baśniowe wręcz opisy i poetyckie wizje narodzenia Bożego, któ­ re opowiadają np. o tym, jak to świat cały znieruchomiał w zachwycie, o różnych niepojętych zjawiskach i cudach, jakie miały się dziać, gdy w marnej grocie, w pu­ stej pieczarze skalnej, służącej wcześniej za schronienie dla spędzonego z pastwisk bydła i trzody, rodził się Jezus, Syn Boży, Król, Zbawiciel świata” (s. 14). Autorka zamieszcza i analizuje fragmenty tych apokryfów. Po apokryfach powołuje się na podobne w treści i klimacie podania oraz legendy ludowe, w których zawarta jest historia narodzenia Bożego, a wśród nich przytacza le­ gendy polskie (np. legendę o osikowym drzewie, w którego cieniu próbowała schronić się Święta Rodzina uciekająca do Egiptu). Autorka, przedstawiając cud narodzenia Bo­ żego, przytacza także teksty liturgiczne i znajdujące się w nich cytaty z Pisma Świętego. Zamieszcza także rys historyczny ukazujący obchody Bożego Narodzenia w Kościele. Umiejętnie przedstawia kształtowanie się świąt Bożego Narodzenia w liturgii Kościoła i zwyczajach ludowych, zaznaczając, że w Europie kult narodzenia Bożego, Świętej Rodziny oraz Dzieciątka Jezus rozwinął się w średniowieczu. Rozwój kultu i liturgii Bożego Narodzenia przyczynił się do rozkwitu sztuki sakralnej, co można dostrzec na płótnach wielu mistrzów, a także na freskach, mozaikach, w rzeźbie i płaskorzeźbie. Następna część książki jest poświęcona Adwentowi. Autorka daje jego zwięzły rys historyczny i prezentuje polskie tradycje adwentowe, wśród których zwraca uwa­ gę na zwyczaje gospodarskie (skubanie czy darcie pierza, przędzenie lnu, wełny, przebieranie fasoli, grochu). Prace te sprzyjały rozwojowi życia rodzinnego i są­ siedzkiego. Pisząc o zwyczajach religijnych, zwraca uwagę na mszę św. zwanąroratnią, przedstawiając jej historię oraz powstałe wokół niej zwyczaje (świeca roratnia i wieniec adwentowy). Wyjaśnia znaczenie wypowiadanych podczas mszy św. słów w pierwszą niedzielę Adwentu: „Gotów jestem na sąd Boży” (s. 46). Przytacza różne porzekadła (np. matrymonialne: „W Adwencie same zięcie”), przypomina zwyczaje charakterystyczne dla niektórych regionów Polski (odwiedzanie domów przez prze­ bierańców, np. gwiozdki na Kaszubach). Charakteryzuje adwentowe święta kościel­ ne: św. Marcina, św. Andrzeja, św. Katarzyny, św. Barbary, św. Mikołaja, św. Łucji oraz Niepokalanego Poczęcia NMP Prezentuje postacie świętych według określone­ go planu: przedstawia krótką historię życia świętego, następnie ukazuje, jak ta postać zapisała się w tradycji polskiej, jakie miejsce zajmuje w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Z wieloma postaciami wiązano przysłowia i wróżby. Podobny schemat prezentacji Autorka stosuje także do omawianych świąt kościelnych. Wychodząc od tradycji Kościoła, kończy na polskiej tradycji ludowej. W rozdziale prezentuje za­ jęcia domowe i przygotowanie się na święta (wykonywanie ozdób choinkowych, struganie szopkowych figurek, gotowanie i pieczenie wigilijnych oraz świątecznych potraw i wiele innych). �312 Rezenzje i noty recenzyjne Wigilia Bożego Narodzenia z jej różnorodnymi obchodami i zwyczajami domo­ wymi, gospodarskimi, wegetacyjnymi, wierzeniami i legendami, a nawet z polskimi tradycyjnymi potrawami opisana jest w następnej części książki. Omawiając wigilię, nazywaną też „przedświecie”, czyli oczekiwanie i czuwanie, autorka wyjaśnia jej znaczenie historyczne i kościelne, aby skoncentrować się na wigilijnych tradycjach polskich. Przytacza wiele legend i podań mówiących o nadzwyczajnych zjawiskach podczas tej szczególnej nocy, kiedy nawet „dusze zmarłych mogą, z łaski Bożej, w Wigilię opuszczać zaświaty, nawiedzać domy, obejścia i przebywać w pobliżu swych bliskich” (s. 94). W opisie wystroju izby do wieczerzy wigilijnej wspomina 0 znajdujących się w niej snopach zboża, słomie czy sianie. Barbara Ogrodowska szczegółowo przedstawia rytuały i ceremonie towarzyszące wieczerzy wigilijnej, rozpoczynającej się łamaniem opłatkiem oraz wzajemnym składaniem sobie życzeń. Opisuje wigilijne dania regionalne, wspomina o przebierańcach i kolędnikach, cho­ dzących tego wieczoru i śpiewających pod oknem kolędy. Następna część książki jest poświęcona Bożemu Narodzeniu, zwanemu też Godami 1Godnymi Świętami. W tradycji ludowej ich początkiem jest msza św., zwana pasterką, podczas której śpiewane są kolędy o narodzeniu Jezusa. Od tego czasu zwyczajowo roz­ poczyna się karnawał i z nim związane figle i psoty w wykonaniu młodzieży. Autorka wspomina także dzień św. Szczepana i łączącą się z nim w Kościele tradycję święcenia owsa. Okres ten, do święta Trzech Króli, najlepiej charakteryzuje przysłowie „Od Go­ dów do Nowego Roku siedź prządko do zmroku, a od Nowego Roku aż do wieczerzy” (s. 178). Ogrodowska prezentuje obchody kolędnicze trwające do święta Trzech Kró­ li, a czasami do Ofiarowania Pańskiego; zwraca uwagę, że polskie obchody kolędnicze odznaczały się różnorodnością grup „chodzących po kolędzie, jak i kreowanych przez nie postaci, własnoręcznie wykonywanych kostiumów i akcesoriów, a przede wszystkim wątków fabularnych odgrywanych scenek i całych przedstawień” (s. 183). Opisuje grupy kolędnicze chodzące z Turoniem, Konikiem, Kozą, Niedźwiedziem. Te postacie spotyka się także w korowodach zapustnych. Autorka przytacza teksty oracji i pieśni kolędników. Podając jadłospisy, daje praktyczne wskazówki, jak przygotować potrawy wigilijne czy świąteczne „sojki”, bądź na przykład mazowiecki noworoczny groch z kapustą. W prezentacji obrzędowości sylwestrowo-noworocznej autorka na początek przy­ tacza rys biograficzny papieża św. Sylwestra oraz historię i legendę Nowego Roku. Podkreśla, że przejście ze starego do nowego roku łączył wieczór wróżb. W tradycji ludowej dzień Nowego Roku był ściśle powiązany z obchodami świątecznego cyklu Bożego Narodzenia. Przedstawiając święto Trzech Króli, Ogrodowska opisuje histo­ rię i tradycję tego święta, polskie tradycje kościelne, domowe i liczne zwyczaje lu­ dowe. Po nim następuje Niedziela Chrztu Pańskiego i prawosławne święto Jordanu. Autorka przedstawia historię tego święta w liturgii Kościoła katolickiego oraz zwy­ czaje ludowe z obrządku Kościoła prawosławnego. Omawianie okresu bożonarodze­ niowego kończy świętem Matki Boskiej Gromnicznej, opisując zwyczaje i obrzędy koncentrujące się wokół poświęconej świecy. Przytacza wiele przysłów i legend lu­ dowych, które wnoszą osobliwy urok w to święto. Ostatni rozdział jest zatytułowany „Najważniejsze atrybuty i tradycje polskich obchodów Bożego Narodzenia. Geneza i symbolika”. Są w nim przedstawione ta­ �Rezenzje i noty recenzyjne 313 kie tradycje i atrybuty świąteczne, jak: siano, słoma i ziarno, gałęzie „zimozielone”, podłaźnik, choinka, opłatki świąteczne i ozdoby z opłatka w polskiej tradycji, kolędy, żłóbek, szopka, jasełka. Autorka nie ogranicza się tylko do kwestii funkcjonowania zwyczajów i obrzędów ludowych, ale wskazuje też na etymologię ich nazw, na ge­ nezę, żywotność w minionych wiekach oraz współcześnie. Zwraca uwagę na zacho­ dzące przemiany oraz zanik wielu zwyczajów. Na uwagę zasługuje bogata oprawa graficzna. Liczne fotografie i rysunki stano­ wią dopełnienie tekstu i przybliżają czytelnikowi przekazywane treści. Zgromadzona faktografia tworzy najobszerniejsze opracowanie okresu bożonarodzeniowego, jakie dotychczas powstało w literaturze polskiej. Książka przeznaczona jest dla szerokiego grona czytelników, gdyż ukazuje dziedzictwo i dorobek życia religijnego oraz kultu­ ry ludowej naszych przodków. Zdzisław Kupisiński Irena B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Rodzina na Górnym, Śląsku, Katowice: Wy­ dawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2007, il., ss. 328, ISBN: 978-83-226-1655-0. Każda recenzja wyrasta z dialogu czytelnika, któremu powierzono ocenę, z autorem tekstu. Dobrze, kiedy taka „rozmowa” okazuje się przeżyciem skłaniającym do reflek­ sji. Lektura książki Rodzina na Górnym Śląsku nie pozostawia w tej kwestii niedosytu. Jej autorka zaprasza bowiem czytelnika do dyskusji nad światem wartości. Wbrew temu, co sugeruje tytuł, nie tyle rodzina, co ten właśnie aspekt ludzkiej egzystencji jest punktem wyjścia do refleksji. Jak z niej wynika, „rodzina” i „warto­ ści” to sfery współzależne, tworzące rozległy zakres znaczeń. Z tego powodu, oce­ niając pracę, należałoby wziąć pod uwagę wielki dorobek studiów antropologicznych zarówno nad pokrewieństwem, jak i nad systemami światopoglądowymi. Proponu­ ję jednak odnieść analizę do prac etnografów eksplorujących środowiska w ramach „własnej kultury” (w kraju, regionach, z którymi identyfikowali się prywatnie). Irena Bukowska-Floreńska prowadziła badania w takim właśnie, bliskim jej kontekście. Jednocześnie ważne dla książki pojęcia nawiązują do innego wątku — „osobistej tra­ jektorii” motywującej do badań. Nie wystarczy stwierdzić, że tworzy ją wyczuwalny związek badaczki z obszarem Górnego Śląska, z czego wynika jej potrzeba zrozu­ mienia zjawisk kulturowo-społecznych tam zachodzących. Kolejne części monogra­ fii skrywają też inne ważne przesłanie. Autorce jest wyraźnie bliski chrześcijański system wartości, który właśnie poprzez rodzinę gwarantuje człowiekowi właściwe rozpoznanie „tego, co dobre i tego, co złe”. Przyjmując, że w refleksji antropolo­ gicznej indywidualne uwarunkowania i motywacje odgrywają istotną rolę, warto się przyjrzeć, w jaki sposób wpłynęły na ujęcie tematu i ku jakiemu stylowi uprawiania antropologii prowadzą. Praca ta prowokuje do zastanowienia się nad jeszcze innymi pytaniami. Na ile jest ona ważna dla etnologicznych badań nad rodziną i systemem �314 Rezenzje i noty recenzyjne wartości? Jak autorka definiuje te pojęcia i jakie stawia problemy? W jakim kontek­ ście opisuje i interpretuje dostrzeżone fakty społeczno-kulturowe? Poszukując odpowiedzi na pierwsze i drugie pytanie, zakładam, że badaczka opi­ suje pojęcia i odpowiadające im działania jako społecznie konstruowane. Badania nad pokrewieństwem i rodziną to klasyczny temat antropologiczny, podejmowany już u progu rozwoju naszej dyscypliny. Również w drugiej połowie XX wieku antro­ polodzy europejscy dostrzegli szczególne znaczenie tych badań. W Wielkiej Brytanii pojęcia dotyczące pokrewieństwa pozwoliły im na problematyzację kategorii klasy społecznej. Z kolei badacze francuscy, rozwijając studia nad rodziną współczesną, gromadzili dane etnograficzne z życia wspólnot lokalnych. Wyniki interpretowali w perspektywie historycznej, uwzględniając zmienne wzorce społeczne. Także w Pol­ sce dostrzegano konieczność analizy środowisk lokalnych i rodzinnych, szczególnie wobec nasilającej się urbanizacji i industrializacji. Zastanawiając się więc, na ile omawiana książka jest ważna ze względu na ów zakres badawczy, należy uwzględnić zastosowane w niej podejście metodologiczne. Otóż Irena Bukowska-Floreńska, wymieniając pionierów antropologii zajmują­ cych się zasadami doboru partnerów i formowania więzi krewniaczych (Morgana, Tylora czy Westermarcka), przede wszystkim odnosi się do polskich badań z tego zakresu. Jej uwagę zwracają monografie regionalne poświęcone kulturze tradycyj­ nej (wiejskiej). Koncentrując się na teorii funkcji rodziny, omawia rozwój nurtów badawczych rozwijanych w krajowych ośrodkach naukowych, w tym — w ośrodku śląskim. Dokonuje również przeglądu literatury na temat relacji pomiędzy systemem wartości a rodziną, wskazując na ujęcia interdyscyplinarne. W związku z tym czytel­ nik otrzymuje do rąk pozycję syntetycznie i krytycznie omawiającą rodzime zainte­ resowania problematyką więzi rodzinnych. Podstawę treści dalszych rozdziałów tworzy ogromny materiał etnograficzny. Jako dowód solidnej pracy terenowej stanowi on niewątpliwą wartość książki. Dzięki takiej dokumentacji czytelnik poznaje szczegóły tworzące specyfikę życia codzien­ nego Górnoślązaków. Autorka wskazuje tak na wyobrażeniowy aspekt ich życia, jak i na zachowania codzienne. Jest to warte podkreślenia, gdyż wiąże się z kluczowym dla treści książki pojęciem „wzorzec”, odnoszonym do wartości przekazywanych nawykowo. Jednakże, co budzi pewne wątpliwości, według autorki grupa wyraża swój system wartości „wprost”, a zatem jest on bezpośrednio dostępny etnografowi. Pozostaje to jakby w sprzeczności z jednoczesnym twierdzeniem, że wzorce przeka­ zywane są nawykowo, a zatem bezrefleksyjnie. Warto by zapytać o kwestie bardziej ogólne (nie poruszane w książce): co etnograf może wywnioskować na podstawie obserwowanych zachowań, j ak może uchwycić reguły kieruj ące grupą i j ak dowiadu­ je się o przekazywanych w niej wzorcach? Podejście metodyczne autorki nie wiedzie do próby odpowiedzi na te pytania. Prowadząc obserwację, „przyglądała się” tylko grupie, „osobiście w formie długotrwałego procesu badawczego” (s. 17). Ujmuje przy tym rodzinę górnośląską nie tylko z perspektywy „tu i teraz”, ale również z per­ spektywy historycznej, która tłumaczy współczesne procesy identyfikacyjne. Odwo­ łując się do tak szerokiego kontekstu, w nim odnajduje źródło wzorców budujących odrębność wielopokoleniowych rodzin. Irena Bukowska-Floreńska pozostaje zatem �Rezenzje i noty recenzyjne 315 bliższa podejściu badaczy francuskich, dla których „robienie etnografii współczes­ nej” opierało się na zastosowaniu podobnej, historyczno-społecznej perspektywy. Odpowiedź na pytanie drugie, dotyczące definicji najważniejszych pojęć, wy­ maga uwzględnienia głównych problemów poruszanych w pracy. Przede wszystkim badaczka rozpatruje, na ile rodzina w czasach kryzysu „świadomości tego, co jest do­ brem, a co złem” (s. 9) jest miejscem, które zapobiega rozkładowi systemu wartości. Proponuje więc definicję wartości rozumianych jako zespół jasno wytyczonych reguł życia i praktyk społecznych, które służą klarownej wykładni egzystencjalnej. Wyni­ kła z tego odważna myśl, że gwarantem wartości jest przede wszystkim rodzina. Ire­ na Bukowska-Floreńska zauważa, że w antropologii dominowało podejście traktują­ ce rodzinę jako jedną z instytucji społecznych, wyznaczającą jednostkom określone (przez szerszy system, jakim jest społeczeństwo) funkcje. Systemowe ujęcie rodziny uznaje jednak za niewystarczające. Nie uzasadniając szerzej tego poglądu, twierdzi, że rodzinę należy ująć „podmiotowo” jako określoną „wartość dla jej członków” (s. 11). Jednocześnie, nie zrywając z systemowym ujęciem, autorka formułuje tezę, że rodzina funkcjonuje prawidłowo wtedy, kiedy posiada system wartości pozosta­ jący w spójności z „tradycją kulturową” grupy (s.ll), której jest integralną częścią. Myśl ta kieruje ku pytaniu, czym jest owo „prawidłowe funkcjonowanie”? Do ja­ kiej sfery należy je odnieść: psychologicznej (jednostki czują się emocjonalnie bez­ pieczne) czy społecznej (grupa zachowuje spójność, bo jej członkowie przestrzegają ważnych dla niej norm)? Kolejne rozdziały dostarczają pośrednio odpowiedzi na te wątpliwości. Ich treść ma także wyjaśnić jasno sprecyzowany problem badawczy — zależność pomiędzy tradycją, realizowaną w wartościach, a funkcjonowaniem ro­ dziny. Autorkę interesuje, na ile zachowania tradycyjne podtrzymują więzi rodzinne, lokalne i regionalne, i jak wpływają na budowanie tożsamości zbiorowej na tych poziomach. Badaczka rozpatruje rodzinę w kontekście pogranicza kulturowego i polityczne­ go, terenu o burzliwej historii. Skoro za centralny punkt odniesienia uznaje wartości, ważne jest pytanie, jak owe wartości były i są przez rodziny górnośląskie postrzega­ ne i praktykowane. I wreszcie, jak zostały one przez autorkę zinterpretowane? Już sama konstrukcja książki wskazuje na istnienie wzorców „długiego trwania”. W skomplikowanych losach regionu autorka dostrzega liczne przestrzenie kształ­ towania charakteru rodzin górnośląskich (sferę rytuał izacj i życia rodziny, trwałość osiedlenia, wyposażenia wnętrz, rozwój wspólnot lokalnych, folklor górniczy). Szczególną wartością jest praca (dotyczy jej rozdział czwarty). Wokół niej rodziny i społeczności lokalne budowały odrębność i poczucie wyjątkowości, które pozwoli­ ło im na zachowanie tożsamości, przede wszystkim regionalnej. Między innymi spe­ cyfika zawodów górnika i hutnika, traktowanych jako przedłużenie „boskiej opieki”, umocniła patriarchalny charakter rodzin (kobiety stały się opiekunkami ogniska do­ mowego). Badaczka zauważa jednocześnie, że brak pracy staje się przyczyną patolo­ gii rodzinnych. Wskazując na anomalie, uwypukla tym samym treść reguł typowych dla tego środowiska. W tej części pracy przeprowadzona została najbardziej spójna, w porównaniu z pozostałymi rozdziałami, analiza mechanizmu budowania odręb­ ności społeczności lokalnych wokół wartości. Autorka właśnie w wartościach widzi �316 Rezenzje i noty recenzyjne możliwość przeciwstawienia się zagrożeniom, jakie niesie obecny kryzys świadomo­ ści. Wartości przyświecające życiu rodzin górnośląskich są nadal aktualne, co gwa­ rantuje przetrwanie tradycyjnego systemu etycznego w czasach rozprzestrzeniania się koniunkturalnych wzorców bycia. Powinny być także przykładem w dążeniach do podtrzymywania naszej narodowej tożsamości. Taka interpretacja „z przesłaniem” skłania, by zapytać o osobiste motywacje au­ torki. Ich ślady są wymowne, pomimo powściągliwego stylu narracji, i wskazują na określony sposób uprawiania antropologii. Badaczka umieszcza w pracy własne zdjęcie (wraz z córką) — to subtelna wskazówka, że identyfikuje się z kulturą, którą poddaje naukowej analizie. Trudno też oprzeć się wrażeniu, że liczba cytowanych określeń gwarowych (niezależnie od imponującego słowniczka gwary) jest przeja­ wem sentymentu, jakim darzy ona region. Wreszcie kwestia wartości. W tle ich defi­ nicji stoją odwołania do etyki chrześcijańskiej, na przykład do myśli św. Augustyna (s. 60) czy dzieła Józefa Tischnera (s. 88). Zwrócenie się do tego światopoglądu wynika głównie z wychowania Ireny Bukowskiej-Floreńskiej w rodzinie śląskiej. Niewątpliwie opisywane w książce wartości ujawniają autorce swój głęboki sens, gdyż zostały przez nią doświadczone. W sumie osobiste pobudki badaczki to dla niej impuls do „wejścia w teren”. Choć odgrywa ją w opisie drugoplanową rolę, stają się jednak istotnym punktem w dyskusji nad wartościami. W ten sposób, oprócz mono­ grafii problemowej, otrzymujemy przykład uprawiania „antropologii z przesłaniem”. Prowokuje ona do głębszej refleksji nad tym, co nadaje życiu sens, lecz nie zmusza czytelników, przez moralizatorstwo, do przyjęcia obranej przez autorkę perspektywy. Po prostu stwarza im pole do dyskusji; tylko tyle... i aż tyle. Agnieszka Chwieduk Zuzanna G r ę b e c k a , Słowo magiczne poddane technologii. Magia ludowa w praktykach postsowieckiej kultury popularnej, Kraków: Nomos 2006, ss. 351, il., ISBN: 83-60490-26-0. Zuzanna Grębecka jest doktorem filologii i zarazem antropologiem kultury. Jej szeroki zakres zainteresowań obejmuje folklor tradycyjny i współczesny, histo­ rię i teorię teatru i filmu w XX wieku, historię idei, antropologię słowa, widowisk i audiowizualności. W swoim dorobku badaczka ma interesujące publikacje, jak na przykład Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią (Grębecka, Sadowski, red., 2007). Omawiana książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej (o podtytule: „Magia ludowa w praktykach współczesnej kultury popularnej na pograniczu polsko-białorusko-litewskim”). Centralnym zagadnieniem jest tu magia ludowa, a właś­ ciwie kultura oglądana przez pryzmat magii. Autorka metaforycznie podsumowuje zagadnienie, pisząc, że to książka o życiu, ponieważ: „magia, będąc ze swej istoty �Rezenzje i noty recenzyjne 317 odpowiedzią na bolączki egzystencji, pozwala lepiej zobaczyć kształt współczesnej kultury wraz z wieloma jej problemami” (s. 15). Podobne sformułowania, podkre­ ślające wagę magii, znaleźć możemy w publikacjach Michała Buchowskiego (1987, 1993), dorobek którego Grębecka uwzględnia w swoich rozważaniach. Autorka opiera analizę na zróżnicowanym materiale źródłowym. Wykorzystuje liczne wywiady etnograficzne przeprowadzone na pograniczu polsko-białorusko-litewskim, a przede wszystkim na Białorusi Zachodniej oraz różne rosyjsko- i białoruskojęzyczne źródła, takie jak czasopisma ezoteryczne, poradniki magiczne, strony i fora internetowe. Nie używa zatem terminu teren, lecz przestrzeń badań. O atrakcyj­ ności tej przestrzeni dla etnografa decyduje między innymi peryferyjność względem dwóch ośrodków cywilizacji — Wschodu i Zachodu. Tutejsze pogranicze ma wiele wymiarów: religijny, etniczny, językowy, mentalnościowy. Zderza się tu oralność z piśmiennością, ponieważ — jak dowodzi Grębecka — kultura krajów postsowieckich, formalnie będąc zalfabetyzowaną, w istocie ma wiele cech oralności. Książka podzielona została na osiem rozdziałów. Pierwszy, to rozdział wstępny, określający przedmiot badań, a więc magię ludową oraz cel — analizę sposobów jej przenikania do praktyk współczesnej kultury popularnej pod wpływem różnych me­ diów. Fragment ten zawiera również wstępne informacje o terenie badań i źródłach wiedzy. Szczegółowa charakterystyka badanej przestrzeni została jednak przesunięta do czwartego rozdziału, w którym czytelnik poznaje historyczne uwarunkowania wy­ tworzenia szczególnej świadomości lokalnej „miejscowych”. Dowiaduje się o silnym, choć noszącym znamiona zeświecczenia, wpływie Kościoła wschodniego oraz o pięt­ nie doktryny komunistycznej, mającej cechy kultu religijnego. Grębecka podkreśla, że nakładające się na to podłoże procesy globalizacyjne, które przekształcają kultury na całym świecie, tu nabierają specyficznego regionalnego charakteru. Czynnikiem kształtującym tę odrębność jest stosowanie odmiennego alfabetu — cyrylicy. Autorka zdecydowała się poprzedzić ową charakterystykę poszerzonym wpro­ wadzeniem w specyfikę swoich rozważań (rozdziały drugi i trzeci). Tu obrazowo ukazuje, co dzieje się z kulturą oraz jej nosicielami, kiedy znajdą się na styku dwóch cywilizacji o znacząco odmiennym poziomie zaawansowania technologicznego. Dowodzi, że takie właśnie zjawiska i procesy obserwować można na terenie Za­ chodniej Białorusi. Pokazuje, jak ważkie są uwarunkowane kulturowo, niskie kom­ petencje percepcyjne członków takiego społeczeństwa. Opisuje mechanizm „utradycyjniania” nowych treści oraz następującą „alfabetyzację wzroku i narracji”, a także zjawisko mylenia kreacji medialnej z rzeczywistością. Następnie omawia współczesne konteksty pojawiania się magii — od feminizmu, przez New Age, aż po fantastykę. W oddzielnym rozdziale pokazane są osoby parające się magią— specjaliści lu­ dowi (szeptuni) i „popkulturowi”. Opis obejmuje czynniki wpływające na ich popu­ larność, sposoby autokreacji oraz techniki uwierzytelnienia, którymi się posługują. Należy do nich głównie budowanie wizerunku eksperta, a także legitymizowanie się swoją „trądycyjnością” lub „religijnością” (prawosławną). Grębecka zwraca uwagę na zagadnienie mitologizacji nauki, podkreślając wpływ sposobu edukacji uzdrowi­ ciela na jego późniejszy stosunek do wiedzy. �318 Rezenzje i noty recenzyjne Ostatnie trzy rozdziały są zwrotem ku rozważaniom nad magią, tym razem w kon­ tekstach wyznaczonych przez specyfikę badanej przestrzeni. Autorka konfrontuje magię z nowymi mediami — szczególnie Internetem. Wykazuje, że zestaw współ­ czesnych usług magicznych traktować można jako „katalog problemów społecznych” (s. 246) i szczegółowo je omawia. Końcowy rozdział traktuje o związkach między magią i religią, ukazując, jak ta pierwsza się „ureligijnia”, a druga „umagicznia”. Religia zostaje „odarta” z sacrum, co powoduje, że pozostaje jedynie jej magiczny wymiar. Grębecka uwzględnia także pojęcie energii i w ten sposób te rozważania reasumuje: Pojęcie energii, będące „naukowym” wyjaśnieniem działania magii i słowa magicz­ nego (a także pewnych praktyk religijnych), przywraca słowu jego substancjalność (utraconą częściowo w wyniku „chrystianizacji” magii), ale odbiera uprzywilejo­ waną pozycję (s. 319). Autorka postawiła sobie za cel prześledzenie sposobów wnikania magii ludowej do kultury popularnej, przy uwzględnieniu przekształceń, którym w tym czasie owa kultura podlega. To zadanie oparte na przejrzystych przesłankach, acz niełatwe ze względu na mnogość pojawiających się wątków. Grębecka porusza problem bar­ dzo aktualny i ważki, jakim jest wkraczanie w cyberprzestrzeń różnych sfer kul­ tury. W polskiej antropologii nie powstało dotychczas wiele tej rangi opracowań tematu. Autorka sprawnie wykorzystuje dotychczasowe koncepcje, a liczne cytaty sankcjonują jej wywody. Praca jest ciekawym zastosowaniem sposobu analizy za­ proponowanego przez Waltera Onga (1992). Do jego spostrzeżeń autorka odwołuje się niejednokrotnie w toku swoich rozważań, prawdopodobnie stąd zaczerpnęła też inspirację dla tytułu książki. Badaczka posługuje się pojęciem „magii” w klasycznym już w polskiej nauce rozumieniu (Buchowski 1986: 6). Używając pojęcia „kultura” w odniesieniu do badanego obszaru, odwołuje się do terminu mającego już ugrunto­ waną pozycję w antropologii, a mianowicie „kultura typu ludowego”. Postawione na wstępie zadanie autorka systematycznie realizuje w kolejnych roz­ działach. Należy jednak zaznaczyć, że struktura książki nie jest prosta. Powodem tego jest zarówno obszemość pracy, jak i konwencja przyjęta przez Grębeckąprzy tworzeniu tytułów poszczególnych jej części, a także pewne odwrócenie czy przemieszczenie nie­ których treści w stosunku do typowego porządku prac naukowych (np. opis przestrzeni badanej). Bez wątpienia jednak autorka dołożyła wszelkich starań, aby te komplikacje, wynikające ze złożoności problemu magii w dzisiejszym świecie, zrekompensować czy­ telnikowi. Wyraża się to w skrupulatności, dbałości o rzeczowość i przejrzystość tekstu: każdy kolejny akapit mieści oddzielny wątek i jest „krokiem w przód”, każdy rozdział podsumowany jest wnioskami. Grębecka unika dalekich dygresji, dzięki czemu nić nar­ racji nie rwie się — przeciwnie, prowadzona jest w sposób płynny i zręczny. Zamieszczo­ ne na końcu książki ilustracje doskonale obrazują sens opisywanych zjawisk. Metody pracy terenowej nie zostały w publikacji omówione szczegółowo, przy­ puszczalnie ze względu na mniejszy nacisk kładziony przez filologa (w porównaniu z etnologiem) na te kwestie. Niemniej Grębecka opanowała warsztat etnologiczny, �Rezenzje i noty recenzyjne 319 sprawnie operuje aparatem pojęciowym. Ponadto przywiązuje dużą wagę do proble­ mu etyki badacza. Wybór literatury uwzględnia materiały drukowane oraz internetowe. Są to pozycje w językach: polskim, angielskim, niemieckim, rosyjskim, ukraińskim, białoruskim i estońskim, a ich zakres tematyczny obejmuje tak szeroki wachlarz za­ gadnień, jak rozległe są powiązania magii z innymi sferami kultury. Podstawową ba­ rierą dla czytelnik a-antropo1oga są terminy, głównie filologiczne, których Grębecka nie tłumaczy. Pewnym utrudnieniem może być zamieszczanie oryginalnych, gwarowych wypowiedzi informatorów bez translacji, choć autorka każdorazowo je omawia — są zresztą niezwykle interesujące i bez nich praca byłaby znacznie uboższa. Jak tłumaczy Grębecka, celem jej badań było zarejestrowanie i analiza aktualnych przemian kultury, a więc „stawania się”. Wydaje się, że dalsza obserwacja i ocena ewo­ lucji zachowań magicznych w cyberprzestrzeni byłaby wystarczająco ambitną konty­ nuacją zawartych w Słowie magicznym... rozważań. Sama autorka skromnie nazywa swą pracę „raportem z rekonesansu” i (za Jarosławem Drużyckim) „etnodziennikiem poniewczasie” (s. 321). Wciąż jednak nie wszystkie warstwy społeczeństwa przeszły przez ten ciąg przemian, jaki powoduje upowszechnianie się kolejnych mediów — od pisma po Internet. Wszak procesy, które opisuje Grębecka, jeszcze wiele razy będą miały miejsce w lokalnych światach. Antropolog ma więc szansę pisać swój etnodziennik w odpowiednim czasie, bogatszy o zawarte w tej książce spostrzeżenia. Małgorzata Anna Charyton BIBLIOGRAFIA Buchowski M. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: UAM. 1987 Magia, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: PWN, s. 218-222. 1993 Magia i rytuał, Warszawa: Instytut Kultury. Grębecka Z., Sadowski J. (red). 2007 Pałac Kultury i Nauki. Między ideologią a masową wyobraźnią, Kraków: Nomos. OngW. 1992 Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, przeł. J. Japola, Lub­ lin: KUL. �320 Rezenzje i noty recenzyjne Petr J a n e c e k, Ćerna sanitka a jine desive pribehy. Soućasne povesti a famy v Ćeske republice, Praha: Plot 2006, ss. 367, il. Toy_box, ISBN: 80-86523-74-8; Petr J a n e c e k, Cema sanitka. Druha zeń — Perak, ukradena ledvina a jine po­ vesti, Praha: Plot 2007, ss. 335, il. Stanislav Setinsky, ISBN: 978-80-86523-82-8. W fachowej literaturze określenie „nasze mity współczesne” ma wiele konota­ cji. Plotki, pogłoski, sensacje, nowiny, wieści, legendy miejskie, opowieści z życia, opowieści nieprawdopodobne, makabryczne czy „wampirowe”, legendy faktu — to tylko część z nich. Także zachodnie modern legend, contemporary legend, urban legend, rumor legend oraz modern myth, pojawiły się we współczesnej folklorystyce w momencie włączenia w zakres jej zainteresowań dwóch, pomijanych wcześniej gatunków folkloru — opowieści biograficznej (zwrócenie na nie uwagi było zasługą folklorystów rosyjskich) oraz legendy miejskiej. Termin „legenda miejska” (urban legend) został użyty po raz pierwszy w 1968 roku przez amerykańskiego folklorystę Richarda Dorsona, który określił w ten spo­ sób nieprawdopodobne opowieści, krążące — jak sama nazwa wskazuje — wśród mieszkańców miast, zaś za sprawą Harolda Brunvanda oraz jego książki Znikający autostopowicz. Amerykańskie legendy miejskie oraz ich znaczenie (The Vanishing Hitchhiker: American Urban Legends and their Meanings) pojęcie to rozprzestrzeni­ ło się i zyskało na popularności. Choć pierwsze takie opowieści zapisano już w latach 30., poważniejsze badania nad nimi rozpoczęły się dopiero w latach 80. XX wieku. Szczegółowego przeglądu badań nad amerykańską, angielską, francuską, niemiec­ ką oraz polską legendą miejską dokonał Dionizjusz Czubala, który jest na gruncie polskim najbardziej znanym (obok Józefa Ligęzy i Doroty Simonides) badaczem współczesnych legend miejskich (Czubala 1985, 1993, 1996; Ligęza 1954; Simoni­ des 1984). Jak wynika z prac wspomnianych badaczy, opowieści sensacyjne są relacjami 0 zdarzeniach realistycznych; zwykle dotyczą wydarzeń niedawnych. Ich bohaterem jest zazwyczaj sam opowiadający bądź jego krewny, znajomy, także znajomy znajo­ mego. Źródła legendy miejskiej są przeważnie nieznane, zawsze jednak opowiada­ na jest jako historia prawdziwa. Często podkreśla to narrator, zaczynając bądź koń­ cząc opowieść, mimo że legenda taka nie podlega w zasadzie weryfikacji, ponieważ opartajest na wierze osób, które jąsobie opowiadają. Ta wiara tworzy więź społeczną 1zbiorową tożsamość, i tak jak dawne mity łączyły małe społeczności, tak w czasach globalnej wioski legenda miejska oraz więzi międzyludzkie są globalne. Innymi ce­ chami charakterystycznymi tego gatunku są krótka żywotność oraz wariantywność. Jej zasięg jest w zasadzie nieograniczony, rozprzestrzenia się błyskawicznie — nie tylko w komunikacji bezpośredniej — lecz także przez prasę, radio, telewizję oraz Internet. Ciekawe, że opowieść tego typu, dotąd kojarzona wyłącznie z kulturą lu­ dową, doskonale funkcjonuje w przestrzeni miejskiej. Wbrew jednak temu, co mówi nazwa gatunku, nie każdy tekst lokuje swą akcję w mieście. Współczesna legenda miejska — wzmocniona elementami emocjonalnymi — ostrzega przed czyhającym niebezpieczeństwem, a tym samym wyzwala napięcie i skumulowany stres. Bywa również środkiem i zarazem wynikiem walki politycznej oraz konkurencji ekono- �Rezenzje i noty recenzyjne 321 micznej, a także wyjaśnia zaskakujące i kuriozalne zdarzenia, niezwykłe w szarej rzeczywistości. Udaną próbę zebrania legend miejskich na gruncie czeskim podjął Petr Janecek, młody folklorysta z Muzeum Narodowego w Pradze. Jego kolejna obszerna an­ tologia, będąca zapisem zbiorowej podświadomości, obaw, nadziei i uprzedzeń, spotkała się z niespotykanym dotąd czytelniczym zainteresowaniem w Czechach. Liczne badania naukowe i archiwalne, jakie Janecek prowadził podczas badań te­ renowych w USA, Austrii, Polsce i Słowenii, zaowocowały zainteresowaniem ro­ dzimym folklorem słownym, w wyniku którego w 2006 roku na rynku księgarskim w Republice Czeskiej pojawiła się interesująca i szeroko komentowana1praca tego autora, o tajemniczym tytule Czarna karetka pogotowia i inne przerażające hi­ storie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice, a już rok później jej kontynuacja Czarna karetka pogotowia: drugi zbiór. Wolant, kradzieże nerek i inne legendy. Obie antologie prezentują współczesne legendy miejskie oraz plotki, zgroma­ dzone w latach 2005-2007 przez Petra Janecka, jego studentów oraz czytelników pierwszej autorskiej książki. Złożyły się na nie głównie teksty przekazywane w tra­ dycji ustnej, uzupełnione o teksty elektroniczne, zebrane na forach dyskusyjnych czy przesłane przez użytkowników Internetu na podany adres e-mailowy. W badaniach brała udział imponująca liczba 164 informatorów w różnym wieku, o różnej płci, wy­ kształceniu i pozycjach zawodowych. Autor zadbał, by każdy tekst został opatrzony obszernym komentarzem, w którym znajdziemy między innymi informacje o wybra­ nych pozycjach bibliograficznych, szczegóły o informatorach oraz podsumowanie, uwzględniające międzynarodowe i rodzime badania nad współczesnym folklorem ustnym. Czasami komentarz staje się częścią szerszej interpretacji, jak wtedy, gdy Janecek śledzi istotne różnice, które pojawiają się w wariantach opowiadanych przez dzieci i młodzież, bądź podkreśla brutalizację współczesnych plotek, zdecydowanie większą w tradycyjnej legendzie miejskiej. Badacz nie stroni także od odniesień do kultury popularnej, zainteresowani czytelnicy mogą więc sprawdzić w umieszczonej na końcu książki filmografii, czy opowiadane historie lub ich warianty znalazły swe odzwierciedlenie w sztuce filmowej i literaturze. Antologia Czarna karetka pogotowia i inne przerażające historie. Współczesne opowieści i plotki w Czeskiej Republice jest podzielona na trzynaście rozdziałów zorientowanych tematycznie i zawiera w sumie 136 opowieści, zebranych od ponad sześćdziesięciu informatorów z całej Republiki Czeskiej. Każda z nich jest opatrzona obszernym komentarzem, w którym Janecek podaje także, prócz wspomnianych już informacji, dane porównawcze o rozwoju i ekspansji konkretnej legendy lub plotki, informacje na temat ich odbioru, a także stałych i zmiennych motywów. W myśl zasady „dla każdego coś dobrego”, tytuły rozdziałów zorientowane są tematycznie, a w każdym znajduje się od siedmiu do szesnastu miejskich legend, plotek i plo­ teczek. Każdy rozdział dotyczy pewnej grupy stereotypów, uprzedzeń, strachów, 1 Odsyłam na stronę internetową, poświęconą obu antologiom Petra Janecka, http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). �322 Rezenzje i noty recenzyjne zebranych pod nagłówkami, takimi jak: „Zabójcy, resort i duchy”, „Podstępni cu­ dzoziemcy”, „Nieoczekiwane składniki”, „Fauna i flora”, „Płeć i erotyczne”, „Alko­ hol i narkotyki”, „Wypadki, nieszczęścia i błędy”, „Samochód; autobusowe i kole­ jowe”, „Zakłady i kolonie dla dzieci”, „Dla średniego i wysokiego”, „Ku pamięci” oraz „Agencje i biura”. Oprócz komentarzy na temat sklasyfikowanych plotek oraz uzupełnienia teoretyczno-metodologicznego, kończącego każdy rozdział, Janecek zawarł w swej pracy także trzynastostronicowe omówienie współczesnych legend miejskich, spis wątków, informatorów, obszerną bibliografię oraz filmografię. Nie zabrakło podziękowań, zwłaszcza pod adresem informatorów i zbieraczy oraz apelu do nich, by „jeśli słyszeli, że znajomemu znajomego znajomej coś się ciekawego przydarzyło” — przysyłali co smaczniejsze „kąski”. Na końcu antologii znajdziemy krótką notę o autorze oraz ilustratorce, ukrywającej się pod pseudonimem Toy box, która opatrzyła książkę obrazkami jak z „pulpowych” komiksów, co — moim zda­ niem — nadało opowieściom dynamikę. Kontynuacja Czarnej karetki pogotowia..., która spotkała się z dużym zainte­ resowaniem zarówno opinii publicznej, jak i specjalistów, ukazała się w 2007 roku i stanowi wybór 174 nowoczesnych legend i plotek, popularnych między innymi w Republice Czeskiej. Nowa antologia również składa się z trzynastu rozdziałów tematycznych, lecz nowością jest niewątpliwie to, iż prócz opowieści o maniakach, zwierzętach czy katastrofach, znajdują się w niej rozdziały poświęcone reżimowi ko­ munistycznemu, II wojnie światowej i przerażającym historiom, opowiadanym przez najmłodszych uczestników letnich szkół i obozów. Janecek skrupulatnie dokumentu­ je zebrane opowieści — każda opatrzona jest komentarzem, informacjami dotyczą­ cymi rozprzestrzeniania się, wari antywn ości oraz recepcji. Podobnie każdy rozdział kończy się krótkim omówieniem funkcjonowania danego wątku w kulturze, a na końcowych stronach zamieszczono spis informatorów (wraz z metryczką, zawiera­ jącą — poza inicjałami imienia i nazwiska — wykonywany zawód, datę rejestru oraz miejscowość), natomiast w wypadku tekstów pozyskanych drogą elektroniczną — internetowe pseudonimy informatorów. Dołączono również wybraną bibliografię oraz filmografię. Ponieważ zbiór ten, w założeniu autora, ma przedstawiać nowoczesny folklor jako potencjalne pole odniesienia do socjologicznych, antropologicznych oraz psycholo­ gicznych badań nad ksenofobicznymi i rasistowskimi lękami, na początku omawia on specyfikę oraz funkcję współczesnej mitologii. I tu, podobnie jak w przypadku części pierwszej, na końcowych stronicach odnaleźć można krótką notę o autorze oraz — tym razem ujawnionym — ilustratorze, Stanislavie Setinskym, który podob­ nie jak Toy box uzupełnił zbiór zabawnymi i odważnymi rysunkami. Obie części Czarnej karetki pogotowia... sąpierwszymi w Czechach antologiami poświęconymi tak zwanym legendom miejskim i wpisują się tym samym w między­ narodowy nurt badań nad tym złożonym i interesującym gatunkiem. Petr Janecek proponuje czytelnikowi lektury zawierające wiele niebanalnych historii o dużej róż­ norodności tematycznej, często przyprawiających o dreszcz emocji. Agata Jaskot �Rezenzje i noty recenzyjne 323 BIBLIOGRAFIA Czubala D. 1985 1993 1996 Opowieści z życia. Z badań nadfolklorem współczesnym, Katowice: Uni­ wersytet Śląski. Współczesne legendy miejskie, Katowice: Uniwersytet Śląski. Nasze mity współczesne, Katowice: Fundacja dla Wspierania Śląskiej Hu­ manistyki. Ligęza J. 1954 Ludowa literatura górnicza, Katowice: Towarzystwo Zachęty Kultury. Simonides D. 1984 Śląski horror. O diabłach, skarbnikach, utopcach i innych strachach, Ka­ towice: Śląski Instytut Naukowy. Źródła internetowe: http://www.cemasanitka.cz (5.05.2009). Łukasz L u c z a j (red.), Dzikie rośliny jadalne — zapomniany poten­ cjał przyrody. Materiały z konferencji Przemyśl — Bolestraszyce, 13 września 2007 r., Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach 2008, ss. 251, il., ISBN: 978-83-924691-4-8. We wstępie do tomu czytamy: „okres kilku ostatnich pokoleń zaowocował dra­ matycznym wręcz spadkiem wiedzy i świadomości dotyczącej wartości odżywczej dziko rosnących roślin i grzybów mogący [mogących — M.K.] stanowić wartoś­ ciowy suplement codziennego pokarmu (...). Dobrze więc się stało, że grono osób od lat pasjonujących się dziko rosnącymi roślinami jadalnymi przybliżyło nam wy­ niki swych badań na ten temat podczas doskonale zorganizowanej międzynarodo­ wej konferencji”. Słowa te należą do Zbigniewa Mirka, dyrektora Instytutu Botaniki PAN w Krakowie. Stan obecnej wiedzy na temat dziko rosnących roślin jadalnych odzwierciedlił się w tematyce i perspektywie czasowej artykułów zamieszczonych w tomie. Prawie wszystkie odnoszą się do przeszłości, w większości są analizą źródeł etnobotanicznych, etnograficznych, przyczynkarskich oraz literatury pięknej z XVIII, XIX i pierwszej połowy XX wieku. Są wyjątki, a więc prace napisane w oparciu o badania terenowe zrealizowane w ostatnich latach. Niemniej dominującą kategorią czasową jest „dawniej”. Zbigniew Mirek nie sprecyzował, o czyją wiedzę dokładnie mu chodziło, jednak autorzy prac skupili się przede wszystkim na wiedzy ludowej w Polsce i na Ukrainie. „Grono osób, od lat pasjonujących się dziko rosnącymi ro­ ślinami jadalnymi”, to przedstawiciele różnych dziedzin nauki. Temat konferencji zachęcił zarówno biologów, ekologów, technologów żywienia, jak i etnologów oraz literaturoznawców do prezentacji wyników swoich badań. Czytaj ąc artykuły, ma się �324 Rezenzje i noty recenzyjne wrażenie, że niektórzy autorzy to rzeczywiście pasjonaci tematu. Na przykład Woj­ ciech M. Szymański, autor opracowania z zakresu archeobotaniki „eksperymental­ nej”, dotyczącego efektywności zbioru organów podziemnych dzikich roślin jadal­ nych w Polsce, sam wypróbował działanie większości przez siebie opisanych roślin; niektóre z nich są trujące w formie surowej. Zaś redaktor tomu, Łukasz Łuczaj, autor i współautor czterech prac zamieszczonych w książce, odwoływał się również do prowadzonych przez siebie warsztatów kulinarnych, propagujących wykorzystywa­ nie roślin dziko rosnących do wzbogacenia codziennej diety. Tom obejmuje osiemnaście artykułów, w tym piętnaście autorów polskich i trzy ukraińskich, prezentujących różnorodne perspektywy badawcze. Dominują prace etnobotaniczne, analizujące wiedzę i sposoby użytkowania dzikich roślin w celach konsumpcyjnych przez różne społeczności wiejskie obecnie i w przeszłości. Intere­ sujące dla etnologa są artykuły Elżbiety Szot-Radziszewskiej, Dziko rosnące rośliny jadalne na Kielecczyźnie w XIX i XX wieku w świetle źródeł etnograficznych; Marii Marciniak, Dzikie rośliny jadalne w kulturze wsi wschodniej części polskich Karpat, oraz Urszuli Janickiej -Krzywdy, Rośliny dziko rosnące zbierane w okolicach Babiej Góry. Artykuły te powstały w oparciu o badania terenowe oraz źródła pisane histo­ ryczne i etnograficzne, dotyczące omawianych obszarów. Autorki wyliczają gatunki roślin oraz omawiają ich obróbkę i formy spożycia, z zaznaczeniem roli płci i wieku osób pozyskujących surowce roślinne. Szot-Radziszewska włącza w opis przepisy potraw i nalewek, zebrane podczas prac terenowych. Do pewnego stopnia badaczki konfrontują wiedzę dawną z obecną, skupiając się głównie na przeszłych sposobach wykorzystania roślin w kuchni ludowej. Opisują też nowe zastosowania kulinarne roślin dzikich oraz zjawisko rewitalizacji starych praktyk, na przykład pojawienie się w menu gospodarstw agroturystycznych potraw z pokrzywy (wspomniane w pracy Szot-Radziszewskiej). Z rzadka podają, do jakiego czasu dane rośliny były użytko­ wane. Maria Marciniak pisze, iż na Podkarpaciu obfitość orzechów laskowych była tak znaczna, że zbieranie ich było zajęciem powszechnym. Do lat 70. XX wieku organizowano wycieczki zakładowe „na orzechy laskowe”. Obecnie zaś kupuje się je w sklepie, importowane z Turcji. Autorka niestety nie wyjaśnia, dlaczego zwy­ czaj zbierania laskowych orzechów niemal zanikł. Można jedynie zgadywać, że jest to efekt przemian społeczno-ekonomicznych, w wyniku których ludzie angażują się w pracę zarobkową w większym wymiarze niż jeszcze kilka dekad temu; skutek masowej migracji ludności wsi do miast, być może także zmniejszenia się areałów występowania orzechów, parcelacji i prywatyzacji ziemi. Prace przywołanych autorek są opisowe, z zarysowanym kontekstem społecznokulturowym. Mieszczą się w nurcie studiów etnobotanicznych, badających relacje człowieka ze światem roślin. W czasopismach etnobotanicznych wyznaczających trendy światowe, tego typu prace opisowe, wyliczające gatunki i sposoby ich używa­ nia, bez wyraźnego zarysowania problemu, nie prowadzące do istotnych wniosków (poza kilkoma stwierdzeniami ogólnymi) nie są już akceptowane. W Polsce jednak studia etnobotaniczne wciąż są rzadkością, brak kursów, warsztatów etnobotanicz­ nych oraz podręczników metodologicznych w języku polskim do prowadzenia tego typu badań. Artykuły stanowią z pewnością dobry punkt wyjścia do dalszych badań �Rezenzje i noty recenzyjne 325 — pogłębionych, porównawczych, wysuwających śmiałe tezy, takich, które włącza­ łyby zagadnienia użytkowania roślin dziko rosnących w problematykę przemian po­ litycznych, społeczno-ekonomicznych i środowiskowych. W badaniach tego rodzaju analiza jakościowa i zestawienia ilościowe powinny wzajemnie się uzupełniać. Artykuł Iwony Kołodziejskiej-Degórskiej, Z czego „uwarić harbatę”? Dzikie rośliny jadalne w polskich wsiach na południowej Bukowinie (Rumunia), jest wyjąt­ kowy ze względu na to, że w całości został oparty na wynikach badań empirycznych przeprowadzonych na Bukowinie w latach 2005-2006. Stanowi on najaktualniej­ szą analizę wiedzy i praktyk dotyczących wykorzystywania roślin dzikich w diecie mieszkańców dwóch wsi Bukowiny rumuńskiej. Analiza wyników ma charakter ja­ kościowy i jest uzupełniona zestawieniami ilościowymi. Choć we wstępie Kołodziejska-Degórska pisze, że w artykule przedstawi wiedzę mieszkańców polskich wsi na Bukowinie na temat roślin jadalnych, to de facto prezentuje różne sposoby użyt­ kowania roślin, które dzieli na następujące kategorie: herbaty; nalewki i konfitury, ciasta; zupy i dania obiadowe; przyprawy; rośliny podjadane w lesie. We wnioskach pisze, że różne nazwy lokalne tego samego taksonu oraz nieznajomość nazw, który­ mi posługują się sąsiedzi, wskazują na fakt, że wiedza o roślinach jadalnych dziko rosnących jest kształtowana indywidualnie. Jest to bardzo ciekawy wniosek, choć, według mnie, ma on status roboczy. W świetle dociekań Brenta Berlina (1992), ro­ śliny, które mają wiele nazw lokalnych, to te o mniejszym znaczeniu ekonomicznym i kulturowym dla danej społeczności. Być może dzikie rośliny, o których pisze Ko­ łodziej ska-Degórska, lub przynajmniej część z nich, nie ma ją zbyt dużego znaczenia dla ludności lokalnej. W tomie znalazły się prace, będące omówieniem wybranych gatunków roślin używanych do celów kulinarnych i leczniczych. Należą do nich artykuły Łukasza Łuczaja, Zapomniane dzikie rośliny pokarmowe południa Polski — czyściec błot­ ny, paprotka zwyczajna, bluszczyk kurdybanek i ostrożeń łąkowy, Ivana Kosenko, The medicinal significance o f hazelnut Corylus spp. and its economic use, i Jerzego Pióreckiego, Kotewka orzech wodny, zapomniana roślina jadalna. Autorzy dokonali analizy wymienionych gatunków roślin pod bardzo różnym kątem. Łuczaj skupił się na ich użyciu w kuchni ludowej, przy czym źródłem informacji była dla niego XIX-wieczna literatura etnograficzna i przyczynkarska, zaś Piórecki zaprezentował wyni­ ki badań własnych nad biologią i ekologią Trapa natans. Natomiast Kosenko odniósł się przede wszystkim do badań nad rolą orzecha laskowego w profilaktyce chorób serca, przedstawiając mniej znane zastosowanie owoców roślin z rodzaju Corylus. Istotnymi źródłami informacji na temat spożywania roślin dzikich przez ludność wsi w przeszłości są ankiety przeprowadzone w roku 1934 na polecenie Kuratorium Oświaty we Lwowie. Dotąd wyniki tych badań zostały jedynie częściowo wyko­ rzystane przez Adama Fischera do omówienia pożywienia głodowego w Polsce po­ łudniowo-wschodniej. Uzyskane w ten sposób informacje nie mają sobie równych w przedwojennej etnobotanice, a to dzięki dużemu zasięgowi i liczbie miejscowości objętych badaniami. Łukasz Łuczaj, w opracowaniu Dzikie rośliny jadalne używa­ ne w okresach niedoboru żywności we wschodniej części Karpat (powiaty Krosno, Sanok, Lesko, Nadworna, Kosów i Kołomyja) według ankiety szkolnej z 1934 roku, �326 Rezenzje i noty recenzyjne przedstawił wyniki analizy 235 „kwestionariuszy informacyjnych”, które znajdują się obecnie w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W innym arty­ kule, Dzikie rośliny jadalne — materiały, mapy, i opracowania tekstowe Pracowni Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zygmunt Kłodnicki i Anna Drożdż przedstawili historię pracy nad PAE, a ściślej nad ankietą dotyczącą użycia roślin dzikich do ce­ lów spożywczych. Ankieta, autorstwa Józefa Gajka, została przeprowadzona w la­ tach 1948-1949 oraz 1964-1969. Zebrane materiały (informacje, zbiór zielnikowy) mają charakter unikatowy w skali europejskiej. Na wyróżnienie zasługuje artykuł Łukasza Łuczaja, Polska, Włochy, Japonia i Ameryka, czyli kilka kulturowych porównań dotyczących użytkowania kulinarnego dzikich roślin, w którym autor porównuje użytkowanie różnych typów roślin oraz części tych roślin w wyżej wymienionych krajach i obszarach geograficznych. Łuczaj uważa, że w Polsce stosunkowo słabo wykorzystywano potencjał przyrody dla ce­ lów kulinarnych. Jego wnioski poparte są analizą ilościową danych zgromadzonych podczas przeglądu literatury etnograficznej i etnobotanicznej. Stwierdza on również, że w porównaniu z Europą południową i Dalekim Wschodem w polskiej kulturze lu­ dowej nie było zbyt silnej tradycji spożywania części zielonych roślin dzikich, poza okresami głodu, oraz używania wielu przypraw. Dla opisania kultur takich jak japoń­ ska, chińska czy włoska wprowadza on określenie „herbofilia”. Autor zastanawia się, czy właściwe byłoby określenie przeciwne do tego, czyli „herbofobia”, dla opisania kultur takich jak polska. Dochodzi jednak do wniosku, że herbofobia wskazywałaby na negatywne konotacje, których w kulturze ludowej nie znajduje, dostrzega jedy­ nie słabe wykorzystanie zielonych części dzikich roślin i ziół w celach kulinarnych. Dlatego Łuczaj proponuje wprowadzenie określenia „kulinarna aherbia”. Są to cie­ kawe spostrzeżenia, stanowiące próbę uchwycenia pewnych zjawisk i nazwania ich w sposób możliwie precyzyjny. Podobnie Anna Kuzemko, w pracy Wildfoodplants in the meadow communities o f Ukrainę, wysunęła stwierdzenie, że na Ukrainie dzi­ kie rośliny łąkowe nigdy nie cieszyły się popularnością wśród ludności wsi, mimo że spośród 811 oznaczonych przez badaczkę gatunków 188 jest jadalnych. Chłopi ukraińscy, podobnie jak polscy, dzikie rośliny spożywali w większej ilości jedynie w latach nieurodzaju, i to zwykle tylko kilka gatunków. Omawiany tom stanowi dość eklektyczny zbiór tekstów, co wynika z faktu, że za­ gadnieniem użytkowania dzikich roślin dla celów konsumpcyjnych interesują się bada­ cze wywodzący się z bardzo różnych dziedzin, przyjmujący różną optykę patrzenia na ten problem i posługujący się odmiennymi metodami badań. Stąd w tomie znalazły się omówienia wartości odżywczycli roślin dzikich, ich obecności w motywach literatury pięknej czy na łąkach Ukrainy. Tom zdominowały prace etnobotaniczne, będące ana­ lizą źródeł pisanych bądź omówieniem wyników badań terenowych. Jest to najwięk­ szy zbiór tekstów etnobotanicznych od czasów wydanego w 1985 roku opracowania, które powstało w rezultacie I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego (Paluch 1985). Jego pojawienie się jest dobrą zapowiedzią kontynuacji tradycji etnobotanicznej w Polsce, która mocno podupadła w ostatnich dwóch dekadach. Monika Kujawska �Rezenzje i noty recenzyjne 327 BIBLIOGRAFIA Berlin B. 1992 Ethnobotanical Classification, Princeton: Princeton University Press. Paluch A. (red.) 1985 Etnobotanika. Materiały I Ogólnopolskiego Seminarium Etnobotanicznego, Kolbuszowa 19-20. VII. 1980 r, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. „Studia Etimológica” t. 11-14, 2001-2008, red. M. Tomandl, Ustav etnologie, Univerzita Karlova v Praze, ISSN: 0567-8293. „Studia Etimológica” są wydawnictwem naukowym Instytutu Etnologii Uniwer­ sytetu Karola w Pradze. Redaktorem naczelnym jest dr Milos Tomandl, pracownik praskiego ośrodka etnologicznego. Do 2001 roku pismo ukazywało się jako „Studia Ethnographica”. Nowa nazwa była bardziej związana z reorganizacją Instytutu Etno­ logii UK w Pradze niż ze zmianami w profilu samego periodyku. Ten zasadniczo nie zmienił się od jego powstania w 1972 roku. Czasopismo publikowane jest w języku czeskim. Niemniej, niektóre teksty — w przypadku autorów z zagranicy, zamieszczane są w języku angielskim. Dodatko­ wo periodyk opatrzony jest zawsze spisem treści w tym języku, a w dziale „Studia” streszczeniami i informacją o afiliacji autorów. Wydawnictwo jest podzielone na następujące działy: „Studia”, „Materiały”, „Sprawozdania i recenzje”. Każdy tom podejmuje szeroki wachlarz problemów: od zagadnień z zakresu teorii i metodologii nauk etnologicznych, do prezentacji mate­ riałów z badań terenowych. Trzeba też dodać, iż czasopismo ukazuje nie tylko do­ robek praskiego ośrodka etnologicznego, ale też zamieszcza artykuły autorów za­ granicznych, głównie z takich krajów, jak Słowacja, Niemcy, Słowenia czy Polska. Co warto podkreślić, opracowania nie odnoszą się wyłącznie do tematyki czeskiej (nierzadko dotyczą Polski) czy profilu zainteresowań pracowników Etnologii UK w Pradze. Artykuły są odbiciem indywidualnych zainteresowań autorów, nierzadko traktują o obszarach odległych, jak Krym, Papua-Nowa Gwinea czy Meksyk. Publi­ kacje, w przeważającej części, koncentrują się jednak na rzeczywistości kulturowej Europy Środkowej i Wschodniej. Teksty takie stanowią z reguły co najmniej połowę opracowań w każdym tomie. I właśnie ze względu na ten profil zainteresowań „Stu­ dia Etimológica” nie powinny umknąć uwadze polskiego środowiska etnologicz­ nego. Mogą bowiem stanowić doskonałe uzupełnienie dla wielu podejmowanych aktualnie w kraju tematów (np. warunków życia w czasach realnego socjalizmu). Nie sądzę jednak, iż muszę kogoś do tego specjalnie przekonywać. Świadczy o tym grono naukowców z naszego kraju współpracujących z wydawnictwem (R. Godula, �328 Rezenzje i noty recenzyjne M. Tracz, J. Kukuczka). Niestety, do grona stałych współpracowników pisma nie można zaliczyć już, zmarłego w 2005 roku, prof. Leszka Dzięgla. Mało kto chy­ ba wie, że ten wybitny polski etnolog niezwykle często publikował na łamach tego właśnie czeskiego czasopisma naukowego. Większość tekstów spod jego pióra doty­ czyła etnologicznych obserwacji życia w komunistycznej Polsce. Szkoda może tylko, iż czasopismo nie zamieszcza fotografii. Brakuje ich zwłasz­ cza w przypadku opracowań empirycznych, co w dzisiejszych czasach wydaje się co najmniej dziwne. Maciej Kurcz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7548bec1588abea306b20fe672dec04.pdf d2a50ba107a29c3f7545c15d2194f30e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6153 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5739 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.329-379 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 V. KRONIKA 85. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, WROCŁAW, 18 WRZEŚNIA 2009 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Muzeum Etnograficznym, Od­ dział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Spotkanie rozpoczęła kierownik Muze­ um Etnograficznego Elżbieta Berendt. Powitała zebranych, wyrażając zadowolenie, że obrady WZD mająmiejsce w siedzibie Muzeum, zaprosiła delegatów i wszystkich zebranych do obejrzenia muzealnych wystaw. Następnie głos zabrała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska. Dziękując E. Berendt za przygotowanie obrad w Muzeum, powitała wszystkich zebranych i zaproponowała, aby na przewodniczącego 85. WZD wybrano prezesa PTL, prof. Michała Buchowskiego, a na sekretarza dr. Huberta Czachowskiego. Większość de­ legatów opowiedziała się za tym wyborem. Prezes PTL, prof. Michał Buchowski, powitał wszystkich zebranych i przeszedł do dalszej części obrad. Pierwszym punktem było wspomnienie zmarłych w ostatnim roku członków PTL: z oddziału krakowskiego — dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, mgr Magdaleny Meres oraz Zofii Lipiarz i dr Aleksandry Wojciechowskiej z oddziału w Poznaniu. Krótkie przypomnienie postaci szczególnie zasłużonej dla PTL, dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, prezes Towarzystwa w latach 1982-1989, wygłosił dr Janusz Kamocki. Wspomniał, że jej dłuższy biogram będzie opublikowany w czwartym tomie przygo­ towywanego do wydania słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy. Prezes Michał Buchowski dodał, że dr Kowalska-Lewicka uczestniczyła jeszcze w ostatnich Wal­ nych Zjazdach Delegatów PTL w Mszanie Dolnej oraz w Krakowie. M. Buchowski wyraził następnie podziękowanie za organizację poprzedniego Walnego Zgromadzenia Delegatów w Krakowie członkom krakowskiego oddziału, zarządowi oddziału, a przede wszystkim pani prezes, mgr Krystynie Reinfuss-Janusz. Podkreślił jej szczególny, osobisty wkład oraz wysiłek całego środowiska. Krystyna Reinfuss-Janusz obiecała, że przekaże podziękowania wszystkim członkom oddziału i zapewniła, że Kraków zaprasza na następne WZD za dziewięć lat. Przystąpiono do wyboru Komisji Skrutacyjnej, do której zgłoszono mgr. Macieja Kwaśkiewicza, dr. Tomasza Siemińskiego oraz dr. Damiana Kasprzyka. Kandydatu­ ry przyjęto jednomyślnie. �330 Kronika Do Komisji Mandatowej zgłoszono mgr. Jarosława Gałęzę, mgr Bożenę Kubit oraz dr Irenę Kotowicz-Borowy. Także te kandydatury zostały przez delegatów przy­ jęte jednomyślnie. Następnie zgłoszono do Komisji Wnioskowej dr Annę Nadolską-Styczyńską, dr Annę Weronikę Brzezińską oraz mgr. Michała Mokrzana. Zdecy­ dowana większość delegatów głosowała za wymienionymi osobami; trzy osoby się wstrzymały, nikt nie był przeciw. Komisja Mandatowa ogłosiła, że na 42 osoby uprawione do głosowania na sali znajduje się 36 osób. Komisja stwierdziła quorum. Następny punkt obrad to zgłoszenie wniosku Zarządu Głównego o nadanie god­ ności członka honorowego mgr Krystynie Kaczko z oddziału śląskiego, członkowi PTL od roku 1957. Odczytano krótki rys zawodowy p. Kaczko oraz przedstawiono jej działalność w PTL. Wniosek poddano pod głosowanie — 35 głosów było za, jeden głos okazał się nieważny. W imieniu mgr Krystyny Kaczko dyplom odebrała prezes oddziału śląskiego, mgr Bożena Kubit. Następnie p. Joanna Cicha-Kuczyńska z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Na­ rodowego w imieniu Ministra Kultury wręczyła medale „Zasłużony dla Kultury Pol­ skiej” paniom Małgorzacie Wilbik (z Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogra­ ficznej PTL — ODilE) oraz dr Annie Nadolskiej-Styczyńskiej (prezesowi Oddziału PTL w Łodzi). Medal dla p. Wilbik pod jej nieobecność został przekazany wyróżnio­ nej za pośrednictwem prof. Grażyny Ewy Karpińskiej. W dalszej części WZD głos zabrała dr Anna Spiss z oddziału krakowskiego, in­ formując, że trzeci tom słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy jest już właściwie przygotowany do druku. Dr Spiss skierowała podziękowania dla wszystkich, którzy przyczynili się do powstania tego wyjątkowego dla naszego środowiska wydawni­ ctwa — podziękowanie dla wszystkich autorów, współpracowników i informatorów. Dr Spiss podkreśliła ogromne zasługi dla wydawania słownika osób, które ostatnio zmarły: dr Anny Kowalskiej-Lewickiej oraz dr Ewy Fryś-Pietraszkowej. Zaznaczyła, że „hitem” tego tomu będą biogramy Jana Falkowskiego ze Lwowa oraz Daniela Frensztaina z Wilna. Joanna Cicha-Kuczyńska z MKiDN oświadczyła, że podjęto starania o przystą­ pienie Polski do konwencji UNESCO z roku 2003 w sprawie ochrony kulturalnego dziedzictwa niematerialnego. Zaproponowała, żeby ekspercką organizacją ze strony polskiej był PTL. Do jego kompetencji należałoby wydawanie opinii dla Minister­ stwa. Za miesiąc ma nastąpić pierwsze spotkanie eksperckie i konsultacje dotyczące tłumaczenia tekstu konwencji na język polski, ważny jest zatem — jej zdaniem — udział środowiska etnologów czuwających chociażby nad adekwatną terminologią w polskim tekście konwencji. Powinna powstać lista krajowa dziedzictwa niemate­ rialnego, a jedno zjawisko może zostać wytypowane na listę światową. Konwencja zobowiązuje dane państwo do dokumentowania dziedzictwa niematerialnego, dla­ tego powinna powstać sieć ośrodków dokumentujących dziedzictwo niematerialne, w oparciu o istniejące instytucje, bądź mogą zostać powołane także nowe. Prezes Buchowski podziękował p. Joannie Cichej-Kuczyńskiej za reprezentowa­ nie interesów PTL w MKiDN. �Kronika 331 Następnie o głos poprosiła prof. Larysa Vakhnina z Narodowej Akademii Nauk Ukrainy z Kij owa. Podziękowała za możliwość uczestniczenia w WZD i towarzyszą­ cej mu konferencji. Przekazała od Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego dla biblioteki PTL etnologiczne i folklorystyczne wydawnictwa: książki, czasopisma oraz płyty CD. Wyraziła też ogromną chęć dalszej współpracy. Prezes Buchowski podziękował za dary dla biblioteki i podkreślił, że współpraca z instytu­ cjami naukowymi z Ukrainy jest dla PTL bardzo ważna. Z kolei głos zabrał Leszek Richter z Sekcji Ludoznawczej przy Zarządzie Głów­ nym Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie. Sekcja po­ wstała w 1965 roku, ale kontynuuje tradycje powstałego w 1901 roku w Cieszynie Towarzystwa Ludoznawczego. Omawiając prace Sekcji, Leszek Richter zauważył, że jej członkowie nie są naukowcami, a amatorami-regionalistami, ale ich działalność obejmuje zarówno organizację seminariów, obozów folklorystycznych, jak i szeroką działalność wydawniczą, z monografią Śląska Cieszyńskiego na czele. Sekcja wyda­ je „Biuletyn Ludoznawczy” (24 numery). Prezes Buchowski podziękował za prezentację Sekcji i podkreślił jej ogromną wartość dla PTL. Wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła sytuację nowego statutu Towa­ rzystwa, który był głosowany rok wcześniej na WZD w Krakowie. Krajowy Re­ jestr Sądowy zakwestionował jeden punkt (paragraf 38, pkt 14) z przegłosowane­ go wówczas statutu jako niezgodny z ustawą Prawo o stowarzyszeniach (art. 11, ust. 1). Mimo udzielonych rok wcześniej przez WZD pełnomocnictw dla ZG do wpro­ wadzenia niezbędnych zmian, zgodnie z zaleceniami KRS, KRS ich nie uwzględnił, dlatego też, jak stwierdziła, istnieje konieczność wprowadzenia tych zmian przez WZD. Na wniosek ZG PTL zaproponowała następujące zmiany: — w paragrafie 29 dopisać pkt 10. w następującym brzmieniu: „Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla innych władz Towa­ rzystwa”; — paragraf 38, pkt 14 — skreślić; — paragraf 38, pkt 15 — zmienić numerację na pkt 14. Zmiany te poddano pod głosowanie. Komisja Skrutacyjna ogłosiła, że przyjęto je jednogłośnie. Następnie głosowano nowy, jednolity tekst statutu. Uchwałę przyję­ to również jednogłośnie. Prezes Buchowski wyraził zadowolenie, że wreszcie PTL będzie miał statut adekwatny do nowej rzeczywistości polityczno-prawnej. Następnie poinformowano delegatów, że protokół z 84. WZD w Krakowie został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” i tam wszyscy mogą się z nim zapoznać. W dalszej kolejności dr Jerzy Adamczewski, sekretarz generalny PTL, odczytał sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego, a skarbnik PTL dr Anna Weronika Brzezińska odczytała sprawozdanie finansowe (wersje elektroniczne sprawozdań do­ stępne są na stronie PTL). Kolejny punkt zakładał odczytanie sprawozdania z działalności ODilE. Zamiast prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, która nie mogła przybyć, informację o pracy ośrodka przekazała Paulina Suchecka — dyrektor biura ZG PTL (sprawo­ zdanie jest dostępne na stronie internetowej). Omówiła sytuacje Ośrodka i na prośbę �332 Kronika prof. Kopczyńskiej-Jaworskiej poinformowała, że ODilE od kilkudziesięciu lat ko­ rzysta z gościnnych pomieszczeń Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie ma siedzibę. Prof. Jaworska poprosiła, żeby wyraźnie zaprotokołować, iż działalność ODilE (podobnie jak biblioteki, archiwum i działalność wydawnicza) jest ważną częścią PTL, i że jego waga dla całego polskiego środowiska etnologicznego jest ogromna: dzięki pra­ cy ODilE, PTL i polska etnologia istnieją w skali międzynarodowej (umieszczanie dorobku polskiej etnologii w międzynarodowych bibliografiach). Prezes Buchowski wyraził nadzieję, że pomimo niestabilnej sytuacji lokalowej Ośrodka będzie on dalej bez przeszkód wykonywał swojąbardzo istotną pracę. Przewodnicząca Głównej Komisji Rewizyjnej, Małgorzata Oleszkiewicz, przed­ stawiła sprawozdanie GKR za okres od czerwca 2008 do czerwca 2009 roku. Ko­ misja podziękowała Małgorzacie Michalskiej i pracownikom biura ZG za ogromną pomoc przy prowadzeniu kontroli oraz za profesjonalne prowadzenie biura, biblio­ teki i archiwum. Komisja nie stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności ZG, natomiast zwróciła się do delegatów z oddziałów o systematyczne nadsyłanie dokumentów — sprawozdań z działalności, sprawozdań finansowych oraz sprawo­ zdań komisji rewizyjnych, gdyż wiele oddziałów nie wywiązało się należycie z tych zadań. Prezes Buchowski nadmienił, że praca ZG wykonywana jest sprawnie, ale praca w oddziałach ma jeszcze mankamenty. Prezes Buchowski zapytał, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedstawionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Następnie prezes poinformował delegatów, że Zarząd Główny PTL na posiedze­ niu 17 września 2009 roku zatwierdził powstanie 2 nowych oddziałów: cieszyńskie­ go i białostockiego. Każdy z nich zgłosił 11 członków. Tak więc liczba oddziałów PTL wzrosła do 18. W dalszej części zgromadzenia członek Komisji Mandatowej Michał Mokrzan przedstawił następny wniosek ZG do przegłosowania, dotyczący ustalenia minimal­ nej składki członkowskiej na rok 2010. ZG zaproponował, aby jej wysokość pozosta­ ła bez zmian i wynosiła jak dotychczas 20 zł. Wyniki głosowania: 33 głosy za pozo­ stawieniem składki w dotychczasowej wysokości, 2 osoby wstrzymały się od głosu, 1 głos był przeciwny. Prezes Buchowski przypomniał, że jest to stawka minimalna, a w niektórych oddziałach jest ona wyższa, gdyż każdy oddział może zwiększyć składkę w swoim zakresie. Następnie prezes Buchowski przeszedł do wyboru miejsca WZD w 2010 roku oraz tematu i sekretarza naukowego konferencji. Zapytał, czy w związku z dekla­ racjami z ubiegłego roku delegaci z Torunia mogą coś zaproponować. Prezes od­ działu toruńskiego, Artur Trapszyc powiedział, że następne WZD może odbyć się w Toruniu. Zaproponował także roboczy temat konferencji „Podróże. Od migracji do turystyki”. Obie deklaracje sala przyjęła oklaskami. Prezes Trapszyc powiedział też, że ma wstępnie dwie propozycje wyboru sekretarzy naukowych konferencji: dr. hab. Violetty Wróblewskiej oraz dr. hab. Wojciecha Olszewskiego. Prezes Bu­ chowski wyraził gratulacje dla oddziału toruńskiego za podjęcie się zadania i zwrócił przy tym uwagę, że WZD nie było już dawno organizowane w Lublinie i w Opolu, a są to silne ośrodki i prężne oddziały. Zapowiedział także, że sprawozdania od­ �Kronika 333 działów będą dostępne na stronie PTL, ale jeżeli jakiś oddział chce się teraz czymś pochwalić, może to uczynić w czasie WZD. Prezes oddziału łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska, przypomniała, że od­ dział wydał książkę (we współpracy z Łódzkim Domem Kultury) Na styku regionów. Dziedzictwo kultury ludowej województwa łódzkiego, oraz zapowiedziała, że w paź­ dzierniku organizuje konferencję o dorobku prof. Kazimiery Zawistowicz-Adam­ skiej. Głos zabrała również prezes oddziału krakowskiego Krystyna Reinfuss-Janusz, która przekazała zaproszenie na współorganizowaną przez oddział sesję poświęconą 150. rocznicy urodzin Jana Swiętka — pierwszego prezesa oddziału krakowskiego. Następnie prezes oddziału toruńskiego Artur Trapszyc poinformował, że ukazała się kolejna książka wydana przez oddział Do Torunia kupić kunia..., zbiór 21 różno­ rodnych artykułów: przekłady, teksty o Toruniu oraz materiały poruszające szeroko rozumiane zagadnienia etnologiczne i folklorystyczne. Toruński oddział rozpoczął również prace nad kolejną książką: Toruńczyków portret kraśny. Historia Torunia biografią pisana. Jej wydanie planowane jest na koniec roku 2010. Prezes Buchowski poinformował, że w 2008 roku PTL stał się członkiem Świato­ wej Rady Towarzystw Antropologicznych, w której pracach biorą udział przedstawi­ ciele kilkudziesięciu podobnych towarzystw z całego świata. W związku z wystąpieniem Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultu­ ry i Dziedzictwa Narodowego na temat listy zabytków dziedzictwa niematerialnego UNESCO, prof. Dorota Simonides zaproponowała zgłoszenie ODilE. Prof. Grażyna Ewa Karpińska zasugerowała, że ODilE może być wiodącą instytucją w tej sprawie jako ośrodek koordynujący pracę, ale nie może być wpisane na listę. Z tą sugestią zgodziła się pani Joanna Cicha-Kuczyńska. Prezes Buchowski ogłosił koniec zebrania i podziękował delegatom oraz wszyst­ kim zebranym. Protokołował Hubert Czachowski SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 2008 DO SIERPNIA 2009 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie; 3. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG; 4. Finanse; �334 Kronika 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 24 września 2008 roku w Krakowie odbyło się 84. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Miasto w obrazie, legendzie, opowieści...”, zorganizowana z okazji 110. rocznicy powstania krakowskiego oddziału PTL. Protokół z 84. WZD opublikowany został w „Ludzie” 92: 2008, s. 335-341. W trakcie zeszłorocznego WZD w Krakowie odbyły się zgodnie ze statutem wybory do władz Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego. Delegaci zdecydowali, że do Zarządu Głównego weszli (w kolejności alfabe­ tycznej): Jerzy Adamczewski, Jan Adamowski, Anna Weronika Brzezińska, Michał Buchowski, Hubert Czachowski, Grażyna Ewa Karpińska, Małgorzata Michalska, Magdalena Rostworowska, Dorota Simonides, Teresa Smolińska, Andrzej Stawarz, Zbigniew Toroński. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się w następującym składzie: prezes — prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi — dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny — dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego — dr Hubert Czachowski; skarbnik — dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika — dr Magdalena Rostwo­ rowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simoni­ des, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Do Głównej Komisji Rewizyjnej wybrani zostali (w kolejności alfabetycznej): Elżbieta Jaworska, Anna Nadolska-Styczyńska, Małgorzata Oleszkiewicz. Głów­ na Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się następująco: przewodnicząca — mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz — dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek — mgr Elżbieta Jaworska. Do Sądu Koleżeńskiego weszli (w kolejności alfabetycznej): Janusz Kamocki, Teofila Latoś, Małgorzata Orlewicz. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w składzie: przewodniczący — dr Janusz Kamocki, sekretarz — mgr Małgorzata Orlewicz, czło­ nek — mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione sąnastępujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na A etatu — dyrektor biura, która dodatkowo odpowiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedzia­ łek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. W związku z przepracowaniem 25 lat w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, p. Paulina Suchecka otrzymała w tym roku nagrodę jubileuszową w wysokości j ednej miesięcznej pensji; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie — intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; �Kronika 335 3. Mgr Aleksandra Michałowska na pełnym etacie — pracownik biblioteki; 4. Pani Agata Sikora na x/i etatu — główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2009 roku nagrodę roczną w wysokości 8% rocz­ nych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swoją stronę internetową www. ptl.free.ngo.pl. Autorką strony jest Natalia Gancarz. Prowadzi ją bezpłatnie, ale w zamian otrzymuje niektóre gratisowe wydawnictwa Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego. Osobą odpowiedzialną za stronę internetową z ramienia Zarządu Głów­ nego jest dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@free.ngo.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej z wykorzystaniem nowoczesnych technologii PTL uzyskało w tym roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 84. WZD w Krakowie Wnioski przyjęte jednogłośnie do realizacji: 1. Upoważnienie Zarządu do wprowadzenia niezbędnych zmian w statucie, zgodnie z wymogami Krajowego Rejestru Sądowego; 2. Ustalono minimalną roczną składkę członkowską w wysokości 20 zł; 3. Zdecydowano, że w seriach wydawniczych PTL mogą publikować tylko człon­ kowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wyjątek stanowić mają zaproszeni przez redakcje autorzy. Działalność Zarządu Głównego i Prezydium ZG W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na trzech posiedzeniach w dniach 1.12.2008, 24.04. i 17.06.2009 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na grudniowym posiedzeniu, pierwszym w no­ wej kadencji, dokonano podziału kompetencji dla poszczególnych członków Zarzą­ du Głównego: — podpisywanie umów z MNiSW/dotacje, umowy za prace redakcyjne dotyczą­ ce „Literatury Ludowej”: dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z MKiDN/dotacje: dr Małgorzata Michalska i dr Magda­ lena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z władzami samorządowymi/dotacje: dr Małgorzata Mi­ chalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów z drukarniami: dr Małgorzata Michalska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów dotyczących kolportaży: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; �336 Kronika — podpisywanie umów/zleceń dotyczących spraw wydawniczych (m.in. umowy autorskie, zatwierdzanie stron redakcyjnych, okładek): prof. dr hab. Teresa Smoliń­ ska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac w ODilE: prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie umów/zleceń dotyczących prac bibliotecznych i archiwalnych: prof. dr hab. Michał Buchowski i dr Magdalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie rozdzielników wydawniczych: prof. dr hab. Jan Adamowski; — podpisywanie upoważnień dla oddziałów: dr Małgorzata Michalska i dr Mag­ dalena Rostworowska lub dr Anna Brzezińska; — podpisywanie przelewów bankowych: dr Małgorzata Michalska, dr Anna Brzezińska, dr Magdalena Rostworowska, mgr Paulina Suchecka; — podpisywanie dokumentów pracowniczych: dr Jerzy Adamczewski; — projekt nowej strony internetowej, komputeryzacja biblioteki, serwer, ODilE: dr Hubert Czachowski, dr Anna Brzezińska; — promocja wydawnictw PTL: dr Anna Brzezińska; — listy, opinie, wnioski o nadanie nagród, odznaczeń: prof. dr hab. Teresa Smo­ lińska; — kontakt z Uniwersytetem Wrocławskim: dr Małgorzata Michalska; — kontakty z oddziałami: dr Małgorzata Michalska; — sprawy pilne: dr Małgorzata Michalska. Omawiano też zagadnienia dalszej współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim, rejestracją nowego statutu w Krajowym Rejestrze Sądowym, realizacją zadań wyko­ nanych w roku 2008, a finansowanych ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz przewidzianych do wykonania w roku 2009. Na kolejnych, tegorocznych już posiedzeniach, obrady koncentrowały się przede wszystkim na rozważaniu losów statutu w KRS, kwestiach finansowych, wydawni­ czych, sprawach członkowskich i problemach związanych z 85. Walnym Zgroma­ dzeniem Delegatów PTL we Wrocławiu i towarzyszącej mu konferencji naukowej. Bez wątpienia priorytetową była sprawa dalszego funkcjonowania biblioteki, archiwum i biura działającego przy Zarządzie Głównym PTL w powiązaniu z Uni­ wersytetem Wrocławskim. Do 3 marca 2009 roku obowiązywała umowa z Uniwersy­ tetem Wrocławskim, w ramach której Polskie Towarzystwo Ludoznawcze świadczyło usługi biblioteczne. Wielokrotne konsultacje dr M. Michalskiej wraz z dyrektorem biura — Pauliną Sucheckąu radcy prawnego Uniwersytetu Wrocławskiego umożliwiły przy­ gotowanie nowej umowy (parafowanej przez radcę uniwersyteckiego), która miała mieć charakter darowizny w skali roku. Podpisanie takiej umowy kwestor uniwersy­ tetu uzależniła od pozyskania przez PTL rekomendacji dwóch dziekanów: Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych oraz Wydziału Filologicznego, „że jesteśmy potrzebni i wspomagamy działalność statutową uczelni”, co zostało wykonane. Dzie­ kani obu wydziałów zostali przez nas zapewnieni (taką informację otrzymaliśmy od pani kwestor), że nie zostaną obciążeni kosztami utrzymania PTL. W rozmowie z panią kwestor okazało się także, że bezpłatne korzystanie przez PTL z pomieszczeń uniwer­ sytetu nie jest umocowane prawnie. Projekt umowy wraz z rekomendacjami został zło­ �Kronika 337 żony w sekretariacie JM Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. dr hab. Marka Bojarskiego. Kolejnym etapem naszych starań było spotkanie 14 kwietnia br., w którym intere­ sy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego reprezentował, upoważniony przez prezesa Michała Buchowskiego, prof. Zygmunt Kłodnicki wraz z Pauliną Suchecką. Ze stro­ ny władz uniwersytetu udział wzięli: rektor — Marek Bojarski, prorektor ds. ogólnych — Witold Dynak, kanclerz — Ryszard Żukowski, kwestor — Jadwiga Gizowska oraz radca prawny Uniwersytetu Wrocławskiego — Teresa Bemadzikowska. Okazało się, że umowa na darowiznę to rozwiązanie czasowe, dotyczące tego roku. Na razie zawieszo­ ne, niezałatwiające także spraw lokalowych i związanych z tym opłat, które uniwer­ sytet powinien pobierać od obcych podmiotów. Władze Uniwersytetu Wrocławskie­ go jasno deklarowały chęć pomocy i ustabilizowania statusu PTL, prosząc członków ZG PTL o pomoc w znalezieniu takiej formuły prawnej (popartej stosowną umową), która nie byłaby wbrew ustawie o szkolnictwie wyższym i ustawie o stowarzyszeniach oraz wbrew statutom: uniwersytetu i PTL. Władze UWr zapewniały, że nie są zainte­ resowane pozbawieniem możliwości działania i rozwoju ani też zmiany statusu PTL. Informacja o takim stanie rzeczy została rozesłana do wszystkich członków ZG PTL z prośbą o ustosunkowanie się do niej. Na kolejnym, kwietniowym spotkaniu rektor dysponował opiniąradcy prawnego, z której wynikało, że nie ma prawnych przeszkód, aby Uniwersytet Wrocławski mógł udostępniać nam swoje pomieszczenia, w zamian za użyczenie księgozbioru PTL dla potrzeb studentów i pracowników naukowych uczelni. Szczegółowe uzgodnienia dotyczące umowy użyczenia oraz kwestia umocowania pracowników miały być jesz­ cze przez obie strony doprecyzowane. Zaproszona do gabinetu rektora radca prawny UWr zasugerowała, aby PTL przedstawił opisowo swóje potrzeby w zakresie zapisów w umowie, a jej zadaniem będzie sformułowanie tekstu w paragrafach. W kwestiach dotyczących umocowania pracowników w strukturach Biblioteki Uniwersyteckiej wskazano na konieczność konsultacji z kierownikiem tej biblioteki. Na posiedzeniu czerwcowym dyrektor biura przedstawiła propozycję Umowy użyczenia biblioteki między Uniwersytetem Wrocławskim a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczyła jedynie użyczenia biblioteki i nie mogła zawierać innych działań prowadzonych w ramach Towarzystwa, jak np. posiedzenia ZG czy Rady Wydawniczej. Obecna, dotycząca użyczenia naszej biblioteki zostanie podpisana po konsultacjach z panią dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej. W myśl umowy Uni­ wersytet Wrocławski zobowiązuje się do ponoszenia niezbędnych kosztów utrzymania i wszelkich kosztów związanych z prowadzoną działalnością Biblioteki. PTL będzie mógł nadal pozyskiwać środki między innymi na prowadzenie wymiany krajowej i za­ granicznej, zakup książek, konserwacje księgozbioru. Obecnie, w przeddzień WZD we Wrocławiu, przedstawicieli ZG czeka kolejna rozmowa z panią kwestor Uniwersytetu Wrocławskiego, a ewentualne zaakceptowa­ nie przez nią umowy, przygotowanej przez radcę prawnego Uniwersytetu Wrocław­ skiego, spowoduje przyspieszenie działań zmierzających do podpisania umowy PTL — Uniwersytet Wrocławski. Ostatecznie jednak ze strony Uniwersytetu Wrocław­ skiego umowę będzie podpisywał rektor. �338 Kronika Sprawa statutu PTL — wszystkie uzupełnione dokumenty wraz z nowym sta­ tutem złożono do Krajowego Rejestru Sądowego na początku listopada 2008 roku. 6 marca 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS nowy statut został przyjęty, z wyjątkiem jednego zapisu — para­ graf 38, pkt 14 został odrzucony jako niezgodny z artykułem 11 ust. 1 Prawo o sto­ warzyszeniach. KRS wezwał do złożenia wyjaśnień w tej materii. Ostatecznie Sąd nie uwzględnił uchwały 84. WZD w Krakowie upoważniającej Zarząd Główny do wprowadzenia niezbędnych poprawek w statucie. W związku z powyższym na 85. WZD we Wrocławiu konieczne będzie przegło­ sowanie poprawek do statutu, które obejmują paragraf 29 (dopisano pkt 10 w brzmie­ niu: Podejmowanie uchwał we wszystkich innych sprawach niezastrzeżonych dla in­ nych władz Towarzystwa) i paragraf 38 (skreślono pkt 14 i zmieniono numerację pkt. 15 na pkt 14). Po wprowadzeniu przez WZD niezbędnych poprawek, wymagane dokumenty zostaną złożone w Sądzie w celu ostatecznego i całościowego przyjęcia przez KRS nowego statutu. Finanse Po podsumowaniu aktywów i pasywów za rok 2008 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 50.048,22 zł, co oznacza, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze było wypłacalne i posiadało płynność finansową na działalność w roku 2009. Bilans za rok 2008 przedstawiony przez główną księgową Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Agatę Sikorę został zatwierdzony przez Zarząd Główny i złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2009 roku. Dane finansowe za rok ubiegły i pierwszą połowę 2009 roku zawierają następu­ jące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2008 roku wyniosły — 88.990,26 zł, w tym najważniejsza pozycja to usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 60.000,00 zł; dochód ze sprzedaży wydawnictw — 31.954,90 zł oraz dotacje — 309.610,00 zł, z których największa to 256.285,00 zł z Ministerstwa Na­ uki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2008 roku to 355.731,88 zł, w tym największe pozycje: honoraria dotyczące zadań — 94.506,30 zł, usługi obce — 113.823,92 zł i wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 91.199,53 zł; 3. Przychody w I półroczu 2009 roku to dotacja w wysokości 149.613,00 zł z Mi­ nisterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, usługa biblioteczna finansowana przez Uniwersytet Wrocławski — 15.000,00 zł oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw — 24.269,55 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2009 roku wyniosły 73.022,66 zł, a najwięk­ szy udział miały usługi obce 6.339,12 zł, wynagrodzenia etatowe z pochodnymi — 50.161,95 zł. Na rok 2009 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 149.613,00 �Kronika 339 zł, co stanowi 64,6% kosztów realizacji wszystkich zadań. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku — różne oblicza polskiej tożsamości” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu — 15.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej — kontynuacja na rok 2009. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2008 rok dla bibliografii międzynarodowych — Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences — 16.600,00 zł; 3. Przygotowanie nowej strony internetowej PTL z wykorzystaniem nowoczes­ nych technologii — 6.650,00 zł; 4. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych — kontynuacja na rok 2009. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2008 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej — 23.750,00 zł; 5. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna — 22.100,00 zł; 6. Gromadzenie zbiorów — uzupełnianie zasobów bibliotecznych — 8.650,00 zł; 7. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych — 8.723,00 zł; 8. Konserwacja zbiorów bibliotecznych — 5.450,00 zł; 9. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych — 16.000,00 zł; 10. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagranicznymi i krajowymi — 19.290,00 zł; 11. Gromadzenie zbiorów archiwalnych — 1.900,00 zł; 12. Konserwacja zasobów archiwalnych — 2.400,00 zł; 13. Opracowywanie zbiorów archiwalnych — 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes, prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 17 czerwca 2008 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biu­ ra i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2008. Zgodnie z pla­ nem ukazały się następujące czasopisma i książki — w nawiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Czasopisma: „Lud” 92: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „ Literatura Ludowa” 52: 2008 (dotacja 18.000,00 zł); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 47: Katarzyna Orszulak-Dudkowska, Ogłosze­ nia matrymonialne. Studium z pogranicza folklorystyki i antropologii kultur (dotacja 5.400,00 zł). �340 Kronika B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (dotacja 6.000. 00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 46: Inga Kuźma, Współczesna religijność kobiet (dotacja 13.500,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 47: Michał Buchowski (red.), Polska — Ukraina. Pogranicze kulturowe i etniczne (dotacja 7.200,00 zł); „Archiwum Etnograficzne” 48: Róża Godula-Węcławowicz (red.), Miasto w obra­ zie, legendzie, opowieść... (dotacja z Urzędu Marszałkowskiego w Krakowie); „Biblioteka Zesłańca” 19: Andrzej Zieliński, Wspomnienia z Uralu i stepów ka­ zachskich Bronisława Zaleskiego (dotacja 5.400,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 20: Tadeusz Brzeziński, Służba zdrowia Polskich Sił Zbroj­ nych naZachodzie 1939-1945. Z Armią Andersa z ZSRR ku Polsce (dotacja 6.300,00 zł); „Biblioteka Zesłańca” 21: Mariusz Chrostek, Etos dziewiętnastowiecznych ze­ słańców (dotacja 6.750,00 zł); „Prace Etnologiczne” 18: Łukasz Kaczmarek, Fidżi. Dzieje i barwy wielokulturowości (dotacja 9.000,00 zł); „Prace Etnologiczne” 19: Katarzyna Kość, Żywi we wspomnieniach. Doświadcze­ nia śmierci w relacjach polskich zesłańców w ZSRR (w latach 1940-1946) (dotacja 9.000. 00 zł); „Biblioteka Literatury Ludowej” 6: Katarzyna Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim (dotacja 5.400,00 zł). W 2009 roku otrzymano decyzję nr 587/DWB/P/2009 z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wysokości 88.000,00 zł. Na osiem zgłoszonych zadań dofinansowanie otrzymało siedem: 1. Rocznik „Lud” 93 — 20.800,00 zł (kwota wnioskowana); 2. Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 47 — 24.000,00 zł (stawka podwyższona); 3. „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspól­ nota — pamięć — narracja. Studium antropologiczne — 7.200,00 zł (stawka stan­ dardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 4. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 20: Lucjan Buchalik, Niewolnicy ko­ biet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej — 6.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 5. Seria wydawnicza „Prace Etnologiczne” 21: Weronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej — 10.200,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 6. Seria wydawnicza „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachatta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 7. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 48: Praca zbiorowa, Polska — Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne — 9.600,00 zł (stawka standardowa 600 zł/arkusz wydawniczy); 8. Seria wydawnicza „Archiwum Etnograficzne” 49: Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna — nie zakwalifikowana do dofinansowania. �Kronika 341 W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2010: 1. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski, rec.: Teresa Karwicka, Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Ze względu na problemy zdro­ wotne prof. B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, w razie odmowy sporządzenia przez nią recenzji jako recenzenta zaproponowano Janusza Kamockiego; 2. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki, Zwyczaje i obrzędy urodzinowe, rec.: Teresa Smolińska, Wanda Paprocka lub Anna Zadrożyńska. Nakład 500 egz.; 3. „Prace Etnologiczne”: Katarzyna Mirgos, Pani z Ambono — funkcje mitu w kulturze Basków, redaktorem naukowym będzie Aleksander Posem-Zieliński, a re­ cenzentami: Zygmunt Kłodnicki i, na wniosek Waldemara Kuligowskiego, ekspert w dziedzinie europeistyki — Jacek Bednarski. Nakład 300 egzemplarzy; 4. „Biblioteka Popularnonaukowa” — Waldemar Kuligowski zgłosił pracę zbio­ rową Nowe języki, ale zastrzegł, iż nie musi być ona wydana w tej serii. Prezes zapro­ ponował „Prace Etnologiczne”. Redaktorem naukowym może być Alfred Majewicz i Waldemar Kuligowski, a recenzentami Stanisław Gajda i Wojciech J. Burszta. Na­ kład 500 egzemplarzy; 5. „Archiwum Etnograficzne” — Janusz Kamocki zaproponował 3 pozycje: Etnografowie i ludoznawcy polscy, tom 3 dedykowany pamięci Ewy Fryś-Pietraszkowej. Wstęp ma być poświęcony zmarłej niedawno Ewie Fryś-Pietraszkowej, redak­ torce wcześniejszych tomów. Prezes zaoponował jednak przeciwko zmianie ciągłości koncepcji. Zaproponował, aby umieścić zdjęcie zmarłej i dedykację. Zebrani jedno­ głośnie zaakceptowali takie rozwiązanie i przyjęli tom do wydania; Jacek Bohdanowicz, Rózga weselna, rec.: Antoni Kuczyński, Barbara Baziebch. Praca mimo pozytywnych recenzji nie została zakwalifikowana przez MNiSW do dofinansowa­ nia. Czynione są starania o pozyskanie środków finansowych i wydanie jej w roku 2010; Iwona Kabzińska, Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi w okresie transforma­ cji ustrojowej, rec.: Julian Winnicki, Andrzej Sadowski. Nakład 300 egzemplarzy. Ustalono, że jeśli będą środki finansowe pozyskane przez autorkę, to tytuł zostanie przyjęty w serii „Prace i Materiały Etnograficzne” w roku 2009, a autorka otrzyma część nakładu. Jeśli autorka zgodzi się poczekać do przyszłego roku, to praca zosta­ nie włączona do wniosku składanego w MNiSW na rok 2010; 6. „Lud” — Waldemar Kuligowski zaprezentował płytę CD wydaną przez Sto­ warzyszenie „Czas Kultury”. Głównym obszarem działalności Stowarzyszenia jest promocja kultury poprzez m.in. wydawanie „Czasu Kultury”. Jest to dwumiesięcz­ nik społeczno-kulturalny podejmujący tematy związane z problemami współczes­ nej kultury na tle przemian społecznych. Autorem płyty jest muzyk Maciej Ry­ chły. Jest to Muzyka Warta Poznania. Głosy Wielkopolan urodzonych w XIX wieku. Najstarsze fonogramy z lat 1936-1956. Waldemar Kuligowski zaproponował, aby stanowiła ona dodatek-załącznik do kolejnego tomu „Ludu”. Propozycja została przyjęta; 7. „Łódzkie Studia Etnograficzne” — praca zbiorowa Etyczne problemy badań antro­ pologicznych', rec.: Magdalena Zowczak, Iwona Kabzińska. Nakład 400 egzemplarzy; �342 Kronika 8. „Biblioteka Literatury Ludowej” — Luiza Podziewska, Poetyka ludowych opo­ wiadań komicznych, rec.: Michał Błażejewski, Violetta Wróblewska, redaktor tomu Maria Jakitowicz. Nakład 300 egzemplarzy; 9. „Literatura Ludowa”. Przedstawiona została też „Umowa o wspólnym przedsięwzięciu wydawniczym” między Muzeum Śląskim w Katowicach a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Umowa dotyczy wydania książki Ludowe tradycje — dziedzictwo kulturowe ludności ro­ dzimej (w granicach województwa śląskiego), pod redakcją Barbary Bazielich, w ramach serii wydawniczej PTL „Dziedzictwo Kulturowe” (tom 4), w nakładzie 1000 egzempla­ rzy i objętości 25 arkuszy drukarskich. Muzeum poniesie koszty opracowania redakcyj­ nego. PTL pozyskało na ten cel dofinansowanie w wysokości 20.000,00 zł z Urzędu Mar­ szałkowskiego Województwa Śląskiego, które przeznaczone zostanie na koszty druku. W efekcie Towarzystwo otrzyma do dyspozycji 391 egzemplarzy książki. W okresie sprawozdawczym podjęto uchwałę w sprawie podawania zapisu w czasopismach na stronie redakcyjnej „copyright by autorzy artykułów, copyright by PTL”. Ustalono także, że poza dyspozycją wydawnictw gratisowych wynikającą z umów, zobowiązań wobec darczyńców, współwydawców oraz każdorazowo za­ twierdzanych przez ZG na wniosek redaktorów naczelnych egzemplarzy promocyj­ nych, rozdzielnik wydawnictw seryjnych jest następujący: — autor: 20 egzemplarzy, jeśli dwóch autorów — każdy po 10 egzemplarzy, jeśli praca zbiorowa (artykuły) — każdy z autorów po 1 egzemplarzu; — członkowie Zarządu Głównego PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktorzy naczelni serii i czasopism PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — redaktor serii, w której opublikowany jest tytuł, dodatkowo 4 egzemplarze dla członków redakcji; — kierownik ODilE PTL: 1 egzemplarz każdego tytułu; — recenzenci naukowi dzieła: po 1 egzemplarzu danego tytułu; — redaktor naukowy dzieła: 1 egzemplarz danego tytułu; — członkowie honorowi PTL: po 1 egzemplarzu „Ludu”; — administrator strony internetowej PTL: po 1 egzemplarzu każdego tytułu; — czasopismo „Lud”: członkowie rady redakcyjnej i redakcji po 1 egzemplarzu, au­ torzy artykułów po 1 egzemplarzu, do dyspozycji redakcji na cele promocyjne każdora­ zowo do uzgodnienia. „Literatura Ludowa” — 50 egzemplarzy do dyspozycji redakcji. Nie ma możliwości otrzymywania podwójnych egzemplarzy wydawnictw. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą w ramach etatów finansowanych przez Uniwersytet Wroc­ ławski, pod nadzorem Pauliny Sucheckiej, p. Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej, p. Bożena Wrońska od strony technicznej. Biblioteka jest czynna co­ dziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umożliwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szcze­ �Kronika 343 gółowy harmonogram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblio­ teki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, histo­ rii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, wy­ miana zbiorów bibliotecznych) otrzymaliśmy w 2008 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 66.735,00 zł. W roku 2008 biblioteka wzbogaciła się o 530 woluminów, w tym 330 druków zwartych oraz 200 czasopism. Z wymiany zagranicznej pochodziło 151 woluminów (43 zwarte i 108 czasopism), z wymiany krajowej 92 woluminy (50 zwartych i 42 czasopisma), dary to 34 woluminy, wydawnictwa własne 47 wolumi­ nów oraz zakupy — 206 woluminów. Na 31.12.2008 roku zbiory liczyły łącznie 43.198 woluminów, w tym 21.622 dzieł zwartych, 20.065 czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficznych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2008 roku wynosiła 269.136,90 zł. Na koniec pierwszego pobocza 2009 roku stan posiadania zwiększył się o kolejne 163 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 65 woluminów (13 zwartych i 52 czaso­ pisma), z wymiany krajowej — 40 woluminów (21 zwartych i 19 czasopism), z darów — 20 woluminów, wydawnictwa własne obejmowały 4 woluminy, a zakupy 34 wolumi­ ny. Stan zasobów biblioteki wynosił 43.361 woluminów. W 2008 roku z biblioteki skorzystało 734 czytelników, a w pierwszej połowie bie­ żącego roku 398, w większości studenci. W zeszłym roku udostępniono 3716 wolu­ minów (2224 zwarte i 1492 czasopisma), a w 2009 roku 1162 woluminy (914 zwarte i 248 czasopism), wypożyczono 3600 dzieł zwartych i 1301 egzemplarzy czasopism. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco prowadzona była dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przybyt­ ków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zostały skata­ logowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycz­ nego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topograficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wykazy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach badaw­ czych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany umieszczone są na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany przekazywany jest corocznie do Centralnego Katalogu Zagranicznych Wydawnictw w Bi­ bliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w ca­ łym kraju. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. �344 Kronika Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac prowadzona była pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami, wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Od 2007 roku tworzony jest katalog księgozbioru w programie MAK. Wprowadzane są do niego opisy wydawnictw zwartych — polskich i zagranicznych. Aktualnie katalog obejmuje książki pozyskane do zbiorów w latach 2000-2008. W 2009 roku katalogowa­ ne są wpływy bieżące oraz tytuły pozyskane w latach 1996-1999. Katalog jest dostępny w bibliotece PTL, docelowo zostanie umieszczony na naszej stronie internetowej. Na rok 2009 dofinansowanie z MNiSW wyniosło 60.923,00 zł. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2008 dofinansowanie w wysokości 15.250,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz 0 dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów tereno­ wych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisywane i oprawiane w teki. Wyselekcjonowano i oddano do profesjonalnej oprawy oraz konserwacji rękopisy 1mapy ze zbiorów prof. Stanisława Poniatowskiego z teki „Goldowie i Oroczoni”. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskie­ go. Materiały i uzupełnienia do kolejnych biogramów polskich etnografów przekazy­ wane są do Oddziału krakowskiego PTL, który opracowuje tom III słownika Etnogra­ fowie i ludoznawcy polscy. Gromadzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycznego przygotowania wystaw muzealnych. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowa­ nie na rok 2009 wyniosło 7.400 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 27 nowych członków: Oddział Toruń — 8, Oddział Opole — 5, Oddział Wrocław — 4, Oddział Kraków — 4, Oddział Łódź — 3, Oddział Gdańsk — 2, Oddział Lublin — 1. Przy Zarządzie Głównym jest zarejestrowanych obecnie 16 oddziałów. Nakoniec pierw­ szego półrocza z obowiązku złożenia raportu finansowego wywiązało się 15 oddziałów. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 345 POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, POZNAŃ, 13 CZERWCA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jego termin połączono z konferencją „Komunikacja i dialog kul­ tur”, rozpoczynającą się tego samego dnia w Będlewie pod Poznaniem. Posiedzenie otworzył i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Komi­ tetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący poinformował zebranych między inny­ mi o projekcie budżetu Komitetu na rok 2009 oraz o przyznaniu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Opolskiego członkowi KNE, prof. Dorocie Simonides. Następnie poruszył kwestię współpracy KNE z Polskim Instytutem Antropologii oraz problemy finansowe i prawne, które wiążą się z planowaną przez PIA digitalizacją „Ludu”. Omówił także stan dyskusji wokół formalno-prawnej zmiany nazwy naszej dyscy­ pliny na „etnologia/antropologia kulturowa” oraz poinformował o nowo uzyskanych tytułach naukowych z etnologii na poszczególnych uniwersytetach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przewodniczący poinformował zebranych o możliwości powoływania hono­ rowego przewodniczącego Komitetu, co wynika z przyjętych przez PAN regulacji. W dyskusji ustalono, że przewodniczący Komitetu roześle informację w tej sprawie do członków KNE i poda termin zgłaszania kandydatur. Uzgodniono tryb postępo­ wania oraz procedurę głosowania. W jednogłośnie przyjętej uchwale, aprobującej inicjatywę Wydziału I PAN w sprawie powoływania honorowych przewodniczących komitetów, ustalono, iż wnioski z kandydaturami będą składane do Prezydium Ko­ mitetu, a głosowanie nad kandydatami odbędzie się korespondencyjnie. Przyjęto, że oddanie 2/3 głosów członków na określonego kandydata będzie równoznaczne z jego wyborem. 2. Podjęto dyskusję nad stanowiskiem Komitetu wobec nowego projektu reformy nauki. Wyrażono niepokój wobec planów redukcji liczby komitetów. Zgodzono się, iż środowisko etnologiczne widzi potrzebę reform, ale systematycznych, głębokich i zaaprobowanych przez środowisko naukowe, a jego główne postulaty to sprzeciw wobec planów zniesienia habilitacji (przy równoczesnym zaznaczeniu konieczności wdrażania mechanizmów usprawniających jej przeprowadzanie) i ograniczania au­ tonomii uczelni, brak zgody na coraz mniejsze finansowanie uczelni oraz postulat finansowania placówek PAN w inny sposób niż grantowy (zaproponowany w pro­ jekcie reformy). Podsumowując dyskusję, przewodniczący stwierdził, że Prezydium przygotuje dokument, w którym zawrze stanowisko Komitetu w takich sprawach, jak finansowanie nauki, habilitacje, doktoraty, autonomia i rola uniwersytetu czy specy­ fika nauk humanistycznych. 3. Poruszono problem funkcjonowania komisji KNE, zwracając uwagę na ko­ nieczność powołania ich nowych składów personalnych. �346 Kronika 4. Przewodniczący poinformował zebranych o nowych propozycjach dotyczących oceny parametrycznej dla humanistyki oraz o zmianach w „Ankiecie jednostki”. 5. Przeprowadzono dyskusj ę na temat potrzebnych analiz i ekspertyz dotyczących stanu i rozwoju nauk etnologicznych. W jej toku złożono wniosek, aby członkowie Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej (UKA), którzy wizytowali etnologiczne placów­ ki uniwersyteckie, przygotowali materiał z raportów oceny poszczególnych środowisk do druku. Podnoszono kwestie kondycji polskiej etnologii uniwersyteckiej w świetle akredytacji i ustalono podczas dyskusji, że należałoby przygotować do „Ludu” tekst, będący zbiorową refleksją obrazującą sytuację w naszej dyscyplinie po akredytacji. Autorami tego opracowania powinni zostać przede wszystkim przewodniczący zespo­ łów „inspekcyjnych” UKA, czyli profesorowie Ewa Nowina-Sroczyńska, Zygmunt Kłodnicki, Czesław Robotycki, Lech Mróz i Aleksander Posem-Zieliński, ale należa­ łoby tę grupę rozszerzyć. Postulowano również przeprowadzenie analizy zawartości opracowywanych w ośrodku łódzkim bibliografii etnologii polskiej, aby zobaczyć, jak zmieniają się zainteresowania i tematy badawcze, oraz spisów lektur obowiązujących studentów, a także projektów badawczych zgłaszanych przez środowisko etnologiczne do Ministerstwa. 6. Informację o bieżącym tomie „Ludu” przedstawiła redaktor naczelna czasopisma — Danuta Penkala-Gawęcka, która mówiła między innymi o otrzymanym dofinanso­ waniu przygotowywanego tomu „Ludu”, o wersji angielskiej spisu treści i abstraktów, o stronie internetowej „Ludu”, o pozycji „Ludu” na listach czasopism i punktacji arty­ kułów (za publikację artykułu w „Ludzie” autor uzyskuje 6 punktów, zgodnie z punkta­ cją zamieszczoną w wykazie czasopism ogłoszonym przez MNiSW w 2007 roku). 7. Przewodniczący poinformował, że Kongres Międzynarodowej Unii Nauk An­ tropologicznych i Etnologicznych, który miał odbyć się w Chinach, został przełożo­ ny na nieznany bliżej termin (być może na rok 2009). Nawiązując do tego, prof. Lech Mróz złożył sprawozdanie ze stanu zaawansowania „tomu kongresowego”, który bę­ dzie liczył 290 stron, a na jego wydanie Komitet przeznaczył 13 tys. zł. Jest to jednak kwota niewystarczająca i być może ośrodki uniwersyteckie w Warszawie i Poznaniu powinny dofinansować to wydawnictwo. 8. Na zakończenie w wolnych głosach i wnioskach wypowiedzieli się: — prof. Michał Buchowski, który przekazał prośbę prof. Martine Segalen, redak­ tor „Ethnologie française”, aby zachęcić polskich autorów do nadsyłania tekstów do projektowanego międzynarodowego tomu. Zaznaczył, iż wystąpił już z tą propozycją do 23 autorów, a zakwalifikowano dotąd 15 zgłoszonych tekstów (prace dotyczące problematyki polskiej). Zwrócił się też z prośbą do kierowników ośrodków o sfinan­ sowanie tłumaczenia tekstów swoich pracowników; — prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która wystąpiła w imieniu prof. Kata­ rzyny Kaniowskiej z prośbą o pomoc w zorganizowaniu grupy mogącej włączyć się do dyskusji nad systemami wyszukującymi źródła etnograficzne i ustaleniem słów klu­ czowych do systemów wyszukiwawczych. W dyskusji wskazano, że w skład takiej grupy mogliby wchodzić prof. prof. Czesław Robotycki i Jan Swięch. Zebrani ustalili, że prof. Kaniowska sformuje taki zespół i wiadomość o jego składzie prześle do Pre­ zydium; �Kronika 347 — prof. Lech Mróz, który zwrócił uwagę na kończący się termin składania wnio­ sków grantowych i skierował prośbę do przyszłych recenzentów, aby w przypadku krytyki wyraźnie określali w swych recenzjach zauważone mankamenty, które moż­ na by skorygować w kolejnej wersji wniosku. Ryszard Yorbrich POSIEDZENIE PLENARNE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK, TORUŃ, 24 PAŹDZIERNIKA 2008 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu. Otworzył je i poprowadził, według przyjętego porządku, przewod­ niczący Komitetu — prof. Aleksander Posem-Zieliński. W ramach komunikatów przewodniczący i członkowie Komitetu przedstawili informacje o awansach naukowych w środowisku (m.in. o profesurze A. Brencza i I. Bukowskiej-Floreńskiej), wyborach dokonanych podczas Walnego Zjazdu PTL (prezesem został ponownie wybrany prof. M. Buchowski), przyznaniu nagrody i medalu im. Zygmunta Glogera prof. Antoniemu Kuczyńskiemu oraz o publika­ cjach (m.in. o tomie przeznaczonym na XVI Kongres Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych — IUAES — w Chinach oraz o znalezieniu się „Ludu” na liście inicjalnej czasopism punktowanych ERIH). Przekazano informację o nowych redak­ torach czasopism „Etnografia Polska” i „Ethnologia Polona”, a także o planowanych konferencjach naukowych. Złożono również relacje z przebiegu rekrutacji na studia w poszczególnych ośrodkach. W toku dalszych obrad zajmowano się następującymi sprawami: 1. Przeprowadzono wybory honorowego przewodniczącego Komitetu. W Ko­ misji Skrutacyjnej znaleźli się prof. Katarzyna Kaniowska i dr Wojciech Olszew­ ski. Przewodniczący poinformował, iż jedynym spełniającym wymogi regulaminu kandydatem (zgłoszonym pisemnie przez profesorów L. Mroza, J.S. Wasilewskiego i H.M. Zowczak) jest prof. Zbigniew Jasiewicz. Następnie Komisja Skrutacyjna przeliczyła głosy, które napłynęły w głosowaniu tajnym i stwierdziła, że członkowie KNE PAN wybrali większością głosów prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodniczącego. Informacja o wynikach głosowania zostanie przekazana do Wy­ działu I Nauk Społecznych PAN celem nadania sprawie dalszego biegu. 2. Omówiono zagadnienia związane z funkcjonowaniem poszczególnych komisji KNE. Na wniosek przewodniczącej Komisji Antropologii Miasta, prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej, do komisji dokooptowano prof. Irenę Bukowską-Floreńską. 3. Uzupełniono skład grupy ekspertów do spraw oceny stanu uniwersyteckiej et­ nologii. Do tworzących tę grupę profesorów: Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, Czesława Robotyckiego, Zygmunta Kłodnickiego, Aleksandra Posema-Zielińskiego i Lecha �348 Kronika Mroza, dokooptowano prof. Piotra Kowalskiego. Ustalono zasady oraz wstępny har­ monogram prac grupy. 4. W ramach informacji o nowych projektach reformy nauki, przewodniczący zapoznał zebranych z treścią pisma skierowanego do władz Akademii z uwagami Komitetu dotyczącymi projektowanej reformy. Położono w nim szczególny nacisk na utrzymanie wymogu habilitacji, sposoby finansowania PAN oraz podkreślono specyfikę nauk humanistycznych. 5. Przewodniczący zapoznał zebranych z problemami związanymi z pracami nad nową strukturą komitetów Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Przedstawił kandy­ datów (L. Mroza, Cz. Robotyckiego i A. Posema-Zielińskiego) do pracy nad usta­ leniem zespołów, w skład których może wejść nasz Komitet. Omówił propozycje powołania nowych zespołów komitetów w ramach naszego Wydziału (np. Komi­ tetu Nauk Antropologicznych, łączącego antropologów fizycznych, archeologów, demografów i etnologów). Jako najbardziej nas interesujący wskazał na możliwy do powołania zespół „nauki o kulturze”. Zaproponował, żeby tę sprawę przedysku­ tować we własnych placówkach, a ustalenia i propozycje przesłać do Prezydium Komitetu. 6. W wolnych wnioskach powrócono do kwestii wpisania zmienionej nazwy na­ szej dyscypliny w wykazie kierunków studiów Rady Głównej Szkolnictwa Wyższe­ go. Prof. Michał Buchowski zaproponował nazwę „etnologia/antropologia społecz­ no-kulturowa”. W dyskusji rozważano także inne możliwości i zwrócono uwagę, że wszystkie placówki uniwersyteckie noszą obecnie nazwę instytutów bądź katedr „et­ nologii i antropologii kulturowej”. Przewodniczący zaproponował, aby rady wszyst­ kich instytutów/katedr uniwersyteckich podjęły w tej sprawie uchwały, które zostaną dołączone do pisma przewodniego Komitetu do Rady Głównej. W części drugiej posiedzenia dokonano prezentacji instytucji etnologicznych w To­ runiu i w Szczecinie. 1. Dr Woj ciech Olszewski przedstawił osiągnięcia i stan obecny kierowanej przez niego Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu, która liczy sześciu adiunktów, ośmiu doktorantów i trzy asystentki. Zwrócił uwagę na poważny problem braku samodzielnych pracowników ze środowiska toruńskiego. Podkreślił, że Katedra poza badaniami regionalnymi coraz większą wagę przywiązuje do roz­ woju studiów pozaeuropejskich, badań z zakresu antropologii historycznej, studiów etnicznych i refleksji metodologicznej. W dyskusji poruszono między innymi sprawę kontroli Państwowej Komisji Akre­ dytacyjnej, która przyznała akredytację warunkową, ze względu na braki w zespole samodzielnych pracowników zatrudnionych na pierwszym etacie i zarządziła ponow­ ną kontrolę za dwa lata. Oceniła natomiast bardzo dobrze młodą kadrę naukową. 2. Dyrektor Muzeum Etnograficznego im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej — dr Hubert Czachowski, przedstawił kierunki pracy Muzeum: gromadzenie zbio­ rów (60 tys. zabytków polskich, do tego nagrania muzyczne i dokumentacja foto­ graficzna), wystawiennictwo i badania naukowe. Wspomniał, że placówka będzie obchodzić 50-lecie swego istnienia w 2009 roku. �Kronika 349 W dyskusji poruszono kwestię studenckich praktyk muzealnych w ramach współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK oraz problemy związane z budowaniem nowego zespołu pracowników, w sytuacji wymiany pokoleniowej. 3. Prof. Karol Piasecki, kierownik Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, przybliżył zebranym wizję etnologii w Szczecinie, realizację zadań dydaktycznych oraz problemy kadry w kontekście wniosków sfor­ mułowanych po wizytacji Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej, która zobligowała Katedrę do zatrudnienia dwóch samodzielnych pracowników. Prof. Piasecki stwier­ dził, że trudno mówić o osiągnięciach Katedry po zaledwie dwu i pół latach jej ist­ nienia. Obecnie jest w niej zatrudnionych osiem osób, w tym profesor z Kijowa, prof. Uniwersytetu Szczecińskiego oraz sześciu adiunktów. Realizowane są głównie dwa kierunki badawcze: badania wschodnie i badania pogranicza polsko-niemieckiego. Ryszard Yorbrich JUBILEUSZ PROFESOR BRONISŁAWY KOPCZYŃSKIEJ-JAWORSKIEJ 25 maja 2009 roku na Uniwersytecie Łódzkim, w Auli im. Profesora Wacława Szuberta, odbyło się uroczyste odnowie­ nie doktoratu prof. zw., dr hab. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej. To najwyższe wyróżnienie, jakim Uniwersytet może ob­ darzyć swego doktora, Profesor Kopczyńska-Jaworska odebrała w pięćdziesiątą rocznicę obrony swej doktorskiej dysertacji zatytułowanej „Pasterstwo wysokogórskie i szałaśnictwo w Tatrach”, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej — twórczyni łódzkiej szkoły etnograficznej. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska urodziła się 1 maja 1924 roku w Poznaniu. Szkołę podstawową ukończy­ ła w Łodzi, maturę uzyskała w 1943 roku na tajnych kompletach w Warszawie. Tuż po zakończeniu wojny rozpoczęła studia etnograficzne na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1948 uzyskała stopień magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią na podstawie pracy „Gospodarka pasterska �350 Kronika w Beskidzie Śląskim”. Kolejne etapy naukowej kariery Profesor Kopczyński ej-Ja­ worskiej to uzyskanie przez nią stopnia doktora nauk humanistycznych w 1959 roku oraz doktora habilitowanego w roku 1967. Profesorem nadzwyczajnym została Pani Profesor w 1981 roku, a zwyczajnym w roku 1990. Od ukończenia studiów, nieprze­ rwanie do 1994 roku, pracowała w Katedrze Etnografii (obecnie Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej) Uniwersytetu Łódzkiego. W latach 1970-1994 była jej kierownikiem. Pierwsze zainteresowania naukowe Profesor Kopczyński ej-Jaworski ej dotyczyły pasterstwa, hodowli i gospodarki pasterskiej na terenach wysokogórskich. Badania nad tą problematyką prowadziła nie tylko w Polsce, ale także w Czechosłowacji, Rumunii, Bułgarii, Jugosławii, na Węgrzech i we Francji. Z tymi zagadnieniami związany był też doktorat Pani Profesor. Praca nad nim nie była zadaniem łatwym, bowiem luki w badaniach i raczej fragmentaryczne wia­ domości w literaturze wymagały ogromnego wysiłku, by w wyczerpujący sposób zanalizować gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa oraz stworzyć ramy teo­ retyczne i metodologiczne do badań porównawczych. Rzetelność przeprowadzonych wówczas przez Panią Profesor badań do dziś pozostaje dla wielu wzorem terenowej pracy etnografa. Poza tym, o czym w swej laudacji wygłoszonej podczas oficjalnych uroczystości wspomniała prof. dr hab. Maria Wieruszewska-Adamczyk, dysertacja Pani Profesor stanowiła pionierski wkład w europejskie badania regionalne, a także w rozwijaną z powodzeniem dopiero wiele lat później antropologię gospodarczą. Doświadczenia metodyczne i metodologiczne doprowadziły do wyłonienia się drugiego nurtu naukowej pracy Pani Profesor, który koncentruje się na klasyfikacji danych etnograficznych oraz teorii dokumentacji i informacji naukowej. Zaintere­ sowania te zaowocowały publikacją Metodyka etnograficznych badań terenowych — podręcznika, na który wciąż powołują się kolejne pokolenia adeptów etnologii. W 1976 roku Pani Profesor rozpoczęła także badania nad kulturą wielkiego mia­ sta. Stworzyła podstawy metodologiczne studiów miejskich, z powodzeniem nawią­ zujące do światowych osiągnięć antropologii miasta. Dzięki Niej problematyka ta stała się wizytówką łódzkich etnologów, którzy prowadząbadania nad kulturą miasta i których osiągnięcia doceniane są zarówno w kraju, jak i za granicą. Rezultaty swych badań Profesor Kopczyńska-Jaw orska prezentuje na wielu kra­ jowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, a na Jej niezwykle bogaty dorobek składają się książki autorskie, rozprawy oraz artykuły naukowe publikowa­ ne w Polsce, Francji, Niemczech, Słowacji, Słowenii, Danii, Szwecji oraz w Stanach Zjednoczonych. Pani Profesor ma również w swoim dorobku naukową redakcję licz­ nych publikacji zbiorowych oraz wieloletnie redagowanie czasopisma „Folia Ethnologica”. Nadal pozostaje członkiem Rady Redakcyjnej „Łódzkich Studiów Etnogra­ ficznych”. I chociaż większość prac Pani Profesor jest związana ze wspomnianymi, głównymi nurtami zainteresowań, to znajdują się wśród nich i takie, które podejmują także inną tematykę i wykorzystują różne antropologiczne perspektywy. Profesor Bronisława Kopczyńska-Jaworska pełniła i pełni ważne funkcje, repre­ zentuj ąc polskie środowisko etnologiczne w wielu organizacj ach międzynarodowych, takich jak Conseil Permanent Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Et­ �Kronika 351 nologicznych, Reseau de cooperation scientifique et technique PACT-EUROETHNO (od 1982 roku członek prezydium), International Commission on Urban Anthropolo­ gy IUAES, a także Nârodopisnâ Spolocnost’ Slovenska (członek honorowy). W ciągu 60 lat swojej pracy na gruncie polskiej etnologii Pani Profesor uczestni­ czyła w działaniach wielu instytucji i organizacji — na przykład jako członek Prezy­ dium Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, członek Łódzkiego Towarzystwa Nauko­ wego, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta. Od 1950 roku uczestniczy w działaniach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat kierowała jego Łódzkim Oddziałem, była również sekretarzem generalnym Towarzy­ stwa, a także w latach 1976-1979 prezesem Zarządu Głównego. Ta wieloletnia dzia­ łalność została w 1991 roku uhonorowana zaszczytem honorowego członkostwa. Od 1971 roku do chwili obecnej Profesor Kopczyńska-Jaworska kieruje powsta­ łym w 1968 roku, z inicjatywy prof, dr hab. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego (ODilE PTL), zlokalizowanym w Łodzi przy Instytucie Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UL. Ośrodek prowadzi prace rejestrujące dorobek polskiego piśmiennictwa etnograficznego. W przeszłości opracowywał i wydawał drukiem bibliografie etnografii polskiej. Obecnie tworzy internetową bazę umożliwiającą wyszukiwanie not bibliograficznych prac z zakresu polskiej antropologii, etnologii i etnografii, a także wybranych pozycji z pokrewnych dziedzin nauki. Za zasługi dla nauki polskiej Pani Profesor została odznaczona między innymi: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Meda­ lem Komisji Edukacji Narodowej, srebrnym medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, odznaką „Za zasługi dla Miasta Łodzi” oraz Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego. Dla kilku pokoleń swoich uczniów i współpracowników, Pani Profesor pozostaje wzorem naukowej i organizacyjnej aktywności, ale także podejścia wobec różnych intelektualnych wyzwań, zawsze nacechowanego ogromną pasją i zaangażowaniem. Do dziś utrzymuje ścisły kontakt z łódzkim Instytutem Etnologii i Antropologii Kul­ turowej, uczestnicząc w jego działaniach naukowych. Otacza Jągrono wiernych ucz­ niów, pełnych wdzięczności za okazywaną im przez lata troskę i osobistą sympatię. Warto dodać, że wypromowała jedenastu doktorów i około stu pięćdziesięciu magi­ strów etnografii i etnologii. Jubileusz i uroczyste odnowienie doktoratu były dla Profesor Kopczyńskiej-Ja­ worskiej okazją do przyjęcia licznych gratulacji i życzeń od przyjaciół, uczniów, środowiska etnologicznego oraz od przedstawicieli instytucji państwowych. Wszy­ scy podkreślali Jej pracowitość oraz niewyczerpaną energię — cechy, z których Pani Profesor jest powszechnie znana, życzyli zdrowia, satysfakcji z życiowych dokonań oraz siły w dalszej działalności naukowej. Aleksandra Krupa �Kronika 352 53. MIĘDZYNARODOWY KONGRES AMERYKANISTÓW, MEKSYK, 19-24 LIPCA 2009 Międzynarodowe kongresy amerykanistów są od lat wielu najważniejszymi spotkaniami badaczy dziejów, kultur i społeczeństw Nowego Świata. Pierwszy taki kongres zwołany został jeszcze w XIX wieku (w 1874 r. w Nancy, Francja) groma­ dząc na sali obrad przede wszystkim badaczy z Francji i krajów ościennych. Jed­ nak z biegiem lat zgromadzenia te naukowców profesjonalnie zainteresowanych amerykańskim kontynentem stały się trwałym elementem kalendarza specjalistów z tego zakresu. Ze względu na tak długą i ciągłą tradycję zwoływania kongresów amerykanistów te spotkania należą dziś do najstarszych światowych zebrań nauko­ wych w zakresie nauk humanistycznych i społecznych. Przez pierwszy okres swego rozwoju, mniej więcej do połowy ubiegłego wieku, tematyka tych periodycznych spotkań koncentrowała się w sposób wyraźny na ludności autochtonicznej Nowego Świata, prezentując dokonania w obrębie badań archeologicznych nad prekolumbij­ skimi kulturami, nad dziejami Indian w dobie konkwisty i kolonialnego panowania, nad folklorem, tradycją, religiami i życiem społecznym ludności tubylczej w czasach współczesnych, wreszcie także i nad ich zróżnicowaniem językowym. Z tego też względu najważniejszą rolę w tych kongresach odgrywali archeolodzy, etnolingwiści, etnohistorycy i etnologowie (antropologowie społeczni i kulturowi). Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać po drugiej wojnie światowej prowadząc do znacznego poszerzenia akceptowanej tematyki, która z wąsko pojmowanych stu­ diów amerykanistycznych, ograniczonych przede wszystkim do badań nad ludnością indiańską, zaczęła obejmować wszystkie kategorie mieszkańców obu Ameryk. Jed­ nocześnie uległa zasadniczej zmianie lista dyscyplin amerykanistycznych, na której znalazły się teraz studia literaturoznawcze, ekonomiczne, geograficzne, prawnicze, politologiczne, edukacyjne, słowem wszystkie te dziedziny, które poruszały proble­ my istotne dla zrozumienia realiów życia po drugiej stronie Atlantyku. Uległa także istotnym przemianom formuła organizowania kolejnych kongresów, które zaczęto zwoływać co trzy lata, ale w trybie przemiennym, raz na terenie Europy (czy szerzej rzecz ujmując na obszarze Starego Świata), to znów w jednym z miast amerykań­ skiego kontynentu. W ten sposób przełamywano stopniowo europocentryzm studiów amerykanistycznych jako tych, które uprawiane z pozycji „zewnętrznych” spoglą­ dały na kultury Nowego Świata przez pryzmat ich „egzotyki”, odmienności i cywili­ zacyjnego dystansu. Dzięki tej nowej formule spotkań kongresy amerykanistów stały się szybko forum wymiany myśli i doświadczeń uczonych europejskich, patrzących z oddali na przedmiot swych badań, oraz badaczy (latyno-) amerykańskich, będących „amerykanistami” nie tyle z wyboru, co po prostu z powodu swego miejsca zamiesz­ kania i prowadzonych w sposób naturalny dociekań nad dziejami i kulturą własnego kraju, regionu czy kontynentu. Dla polskiej amerykanistyki niezwykle ważnym kongresem stał się jubileuszowy 50. Międzynarodowy Kongres Amerykanistów zwołany w Warszawie w roku 2000. �Kronika 353 Był to w istocie pierwszy w dziejach tej organizacji kongres umiejscowiony na te­ renie krajów Europy postkomunistycznej, a do tego na obszarze o niezbyt silnych tradycjach badań nad kulturami Nowego Świata. Decyzja ta, podjęta trzy lata wcześ­ niej na spotkaniu w stolicy Ekwadoru, Quito, była z jednej strony wyrazem uzna­ nia dla coraz bardziej widocznej (po 1989 r.) aktywności polskich amerykanistów, szczególnie w obszarze archeologii, etnologii i geografii, z drugiej zaś aktem zachęty pod adresem badaczy z Europy Środkowej i Wschodniej, by przełamali dotychcza­ sową izolację i włączyli się w główny nurt studiów amerykanistycznych. Jeśli chodzi o polskie środowisko, to niewątpliwie kongres warszawski był ważnym impulsem dalszego rozwoju badań amerykanistycznych, szczególnie wśród młodszej generacji badaczy. W istocie rzeczy dzisiaj badania o tym profilu prowadzone są z powodze­ niem w Warszawie, Poznaniu, Krakowie i Łodzi. Mają one coraz bardziej charakter interdyscyplinarny, realizowane są coraz częściej w ramach międzynarodowych pro­ gramów i porozumień, a ich rezultaty przedstawiane są na amerykanistycznych kon­ ferencjach i publikowane w językach kongresowych. Spory udział w tym dziele mają także etnologowie, którzy tradycje swych amerykanistycznych studiów wywodzą przede wszystkim z inspiracji profesor Marii Frankowskiej, organizującej jeszcze w latach 60. i 70. w Poznaniu interdyscyplinarne seminaria amerykanistyczne. W lipcu 2009 roku zwołany został w stolicy Meksyku 53. Międzynarodowy Kon­ gres Amerykanistów, który zgromadził kilka tysięcy badaczy z wielu krajów Ame­ ryki Łacińskiej, Stanów Zjednoczonych i Kanady, Europy i Dalekiego Wschodu. Ze względu na lokalizację tego spotkania dominowali na kongresie oczywiście Meksy­ kanie, którzy już od lat wielu pochwalić się mogą wielkimi osiągnięciami w zakresie archeologii, antropologii społecznej, historii i religioznawstwa. Dla każdego amerykanisty doskonale znane są dokonania zespołów badawczych skupionych w słynnych placówkach naukowych tego kraju, takich jak INAH (Instituto Nacional de Antropo­ logia e Historia), UNAM (Universidad Nacional Autonomia de México) czy CIESAS (Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropologia Social). Pracują w nich zarówno badacze meksykańscy, jak i wybitni specjaliści z innych obszarów, głównie z krajów Ameryki Łacińskiej, ale także i z Europy. Wybór miasta Meksyk na kolejny światowy kongres nie był więc w żadnym wypadku przypadkowy, gdyż w rzeczy samej odbywał się w jednej z naturalnych „intelektualnych” stolic amery­ kanistycznych studiów. W tym miejscu warto przypomnieć, iż Meksyk gościł takie kongresy już kilka razy. Pierwszy raz jeszcze pod koniec XIX wieku (w 1895 r.), następnie w 1910 roku, kolejny w przeddzień II wojny światowej (w 1939 r.), potem w 1962 roku, wreszcie przedostatni w roku 1974, a więc niemal 35 lat temu. Jak każdy kongres, także i meksykański odbywał się pod jednym ogólnym hasłem mającym zwracać uwagę na istotny także dla studiów amerykanistycznych problem. W tym przypadku sformułowano go w wersji hiszpańskiej w następującej postaci: Los pueblos americanos: cambios y continuidades. La construcción de lo propio en un mundo globalizado („Ludy Ameryki: Zmiany i kontynuacje. Konstruowanie własnej specyfiki w globalizującym się świecie”). Hasło to akcentowało jeden z naj­ ważniejszych dylematów Ameryki Łacińskiej, a mianowicie jej nieustanne wysiłki w poszukiwaniu tożsamości, tym razem wystawione na próbę przez wszechogarnia­ �354 Kronika jące procesy globalizacyjne. Wiele sympozjów, wykładów i prezentacji kongreso­ wych dotykało tej ważnej kwestii, naświetlając ją z najróżniejszych perspektyw, co jednak nie oznaczało, iżby na tym spotkaniu nie było również sposobności przedsta­ wienia problemów badawczych daleko odbiegających od głównego przesłania. Ideą zasadniczą kongresu jest bowiem stworzenie możliwie najszerszej platformy wymia­ ny doświadczeń i upowszechnienia najnowszych rezultatów badań we wszystkich amerykanistycznych dyscyplinach i specjalnościach. Temu zadaniu służyły zarówno sesje plenarne, jak i specjalistyczne sympozja oraz prezentacje „posterowe”. Ich łączna liczba przekraczała 360 spotkań, co — mimo niemal tydzień trwających obrad — było ogromną ofertą, uniemożliwiającą w isto­ cie pełne zorientowanie się w tendencjach bieżących badań. Niewątpliwie, liczba kilku tysięcy referatów podzielonych na równolegle odbywające się sympozja musi wprawiać uczestników tak wielkich imprez naukowych w stan znacznej frustracji, powodowanej stale pojawiającym się dylematem, co wybrać z tak obfitego progra­ mu, a z czego z konieczności zrezygnować. W rezultacie wielkie światowe spotkania specjalistów zamieniają się w serię małych sympozjów, a tylko plenarne obrady i nieformalne spotkania stwarzają bardziej integracyjną płaszczyznę kontaktów. Ze względu na znaczną liczbę owych sympozjów, zostały one podzielone na ze­ społy dyscyplinamo-tematyczne. Mimo to organizatorom nie udało się tak poklasyfikować zgłoszonych sympozjów, nie wspominając już o samych referatach, aby uniknąć przemieszania tych samych lub zbliżonych zagadnień i problemów, które pojawiały się w bardzo różnych konfiguracjach i w wielu formalnie odległych od siebie grupach. Jedną z ważniejszych grup tematycznych był zespół poświęcony etnologii, antropologii społecznej i kulturowej. Przy całej swej różnorodności do­ minowała tam tematyka związana ze studiami indianistycznymi zorientowanymi na kwestie tożsamości, tradycyjnych i nowych form życia religijnego, roli środowiska naturalnego, współczesnych procesach przemian kulturowych, choć również obecna była problematyka rodziny oraz specyfiki życia społecznego i kulturowego ludności affoamerykańskiej w Ameryce Łacińskiej. Problematyka antropologiczna lub też bardzo do niej zbliżona występowała także w wielu pozostałych zespołach sympozjów. I tak, w dziale poświęconym naukom technicznym związanym ze środowiskiem debatowano na temat kryzysowej sy­ tuacji w dostępie do zasobów wodnych w Ameryce Łacińskiej i naturalnych pra­ wach ludności tubylczej do ich wykorzystywania. Zwracano uwagę na kulturowe skutki zmian klimatycznych oraz na znaczenie koncepcji zrównoważonego rozwoju przeciwstawianej dzisiaj neoliberalnym ideom cywilizacyjnego postępu. W zespo­ le poświęconym kwestiom praw człowieka omawiano zagadnienia związane z re­ spektowaniem praw ludności tubylczej oraz z wysiłkami na rzecz przezwyciężenia przejawów dyskryminacji etno-rasowej. W dziale nauk edukacyjnych znalazło się sporo miejsca na analizę postępów edukacji interkulturowej, na ocenę stosowanych dotychczas metod skolaryzacji indiańskich dzieci, a także i na refleksje na temat roli edukacji w kształtowaniu narodowej tożsamości. W ramach studiów ekonomicznych i społecznych znalazło się miejsce na dysku­ sję na temat roli migracji w Ameryce Łacińskiej, zarówno tej wewnętrznej, z regionu �Kronika 355 do regionu, ze wsi do obszarów metropolitalnych, jak i wędrówek o charakterze emi­ gracyjnym do innych krajów kontynentu, do Stanów Zjednoczonych i Europy. Tam także omawiano nowe formy społecznej organizacji w przestrzeni miejskiej oraz rolę granic w procesie nowego kształtowania się podziałów regionalnych. Z kolei w dość dobrze obsadzonych sympozjach z zakresu studiów genderowych rozważano respek­ towanie prawa kobiet, zajmowano się zagadnieniem przemocy względem kobiet, ich na nowo konstruowaną tożsamością oraz coraz większą ich obecnością w przestrzeni życia publicznego. W dziale poświęconym studiom historycznym i etnohistorycznym sporo miejsca zajmowały rozważania na temat losu Indian w dobie kolonialnej i republikańskiej, choć dziwić musi dość słaba reprezentacja nurtu historii najnow­ szej. W grupie sympozjów o charakterze lingwistycznym tradycyjnie rozpatrywano tubylcze języki, ich klasyfikacje oraz zmiany zachodzące w tych etnolektach na sku­ tek kontaktów interetnicznyeh. Treściami antropologicznymi nasycony był dział sympozjów dotyczących no­ wych ruchów społecznych, w tym emancypacyjnych działań ludności tubylczej, sytuacji indiańskiej młodzieży w ośrodkach wielkomiejskich czy walki rdzennych mieszkańców Nowego Świata o prawo dostępu do zasobów surowcowych. W ze­ spole sympozjów politologicznych także można było napotkać interesujące dla an­ tropologa tematy, jak choćby kwestia wielokulturowości czy etnopolityki. Podobnie w dziale poświęconym zdrowiu i chorobom znalazło się miejsce na pokazanie do­ robku badawczego w zakresie etnomedycyny. Wreszcie, należy wspomnieć i o ze­ spole sympozj ów bezpośrednio wiążących się z głównym hasłem kongresu, a miano­ wicie — z globalizacją Otóż w ramach tego zagadnienia zajęto się rolą dziedzictwa kulturowego w utrzymywaniu tożsamości, znaczeniem turystyki we współczesnych procesach zmian, a także relacjami między globalizacją ekonomiczną a jej formą kulturową zwaną coraz częściej mundializacją W wielu wspomnianych wyżej sympozjach uczestniczyli aktywnie, a więc jako referenci, polscy badacze. Trzeba podkreślić, iż latynoamerykaniści z Polski tworzyli całkiem wyraźnie widoczną europejską grupę narodową, oczywiście za Hiszpanami, Francuzami czy Niemcami. Obecność reprezentantów polskiej nauki w tego rodzaju międzynarodowych gremiach przestaje już być traktowana jako zjawisko po części „egzotyczne”. Jest bowiem wynikiem nie tylko silnych zainteresowań studiami latynoamerykanistycznymi w naszym kraju, ale także i osiąganych w tej dziedzinie re­ zultatów. Właśnie wynikami swych badań, przede wszystkim terenowych, dzielili się w Meksyku antropologowie, prowadzący między innymi studia w zakresie proble­ matyki kobiecej, rozwojowej, ruchów społecznych, etnopolityki czy etnomedycyny. Archeologowie poinformowali społeczność międzynarodową o swych najnowszych odkryciach w peruwiańskich Andach, jak i o swych badaniach nad rekonstrukcją dawnej muzyki tubylczej czy domniemanym pismem Inków. Geografowie przed­ stawili wyniki swoich ustaleń na temat regionalnego rozwoju, turystyki i migracji, a politolodzy poinformowali o dociekaniach na temat znaczenia ubóstwa, rozwoju demokracji, zasad polityki społecznej czy roli armii we współczesnych przemianach Ameryki Łacińskiej. Warte podkreślenia jest także i to, iż wśród polskich referen­ tów zdecydowanie dominowali młodzi badacze, w tym także i ci, którzy prowadzą �356 Kronika swe studia w ramach prac nad doktoratami. Ten fakt ewidentnie ukazuje dynamikę rozwojową polskiej latynoamerykanistki, dając jednocześnie gwarancję jej dalszej zauważalnej obecności w przestrzeni międzynarodowej. Znacznym wyróżnieniem dla polskiej grupy było także zaproszenie autora tych refleksji przez organizatorów kongresu do wygłoszenia jednego z prestiżowych wy­ kładów plenarnych. Jego tematyka („Ofiary i beneficjenci globalizacji. Ludy tubylcze i ich organizacje jako «nowe plemiona» na przykładzie andyjskim”) nie tylko w pełni korespondowała z głównym hasłem kongresu, ale pozwalała również na wykorzysta­ nie doświadczeń z terenowych penetracji prowadzonych przez autora wśród Indian Ameryki Południowej w trakcie ostatniej dekady. Warto także wspomnieć o miłym akcencie „polskim”, jaki miał miejsce w trakcie uroczystości zamykającej kongres. Otóż do grona kilku osób żegnających uczestników w swoich narodowych językach (po portugalsku, angielsku, francusku) zaproszono także uczestniczkę z Polski, co wydaje się miłym, symbolicznym gestem podkreślającym wkład polskiej „delegacji” w prace tego wielkiego spotkania latynoamerykanistów. Można zatem mieć nadzieję, iż na kolejnym już 54. Międzynarodowym Kongresie Amerykanistów, który odbę­ dzie się w 2012 roku w Wiedniu, badacze z Polski tworzyć będą nie tylko jeszcze bardziej zauważalną grupę, ale będą mogli zaprezentować nowe, oryginalne wyniki swych badań, w tym również z zakresu antropologii. Aleksander Posern-Zieliński „STUDYING CENTRAL ASIA: IN QUEST FOR NEW PATHS AND CONCEPTS?” XI KONFERENCJA EUROPEJSKIEGO STOWARZYSZENIA DO BADAŃ AZJI ŚRODKOWEJ (ESCAS), BUDAPESZT, 3-5 WRZEŚNIA 2009 European Society for Central Asian Studies (ESCAS) powstało w 1985 roku jako międzynarodowa organizacja skupiająca przedstawicieli różnych dyscyplin zainte­ resowanych terenem Azji Środkowej. Głównym celem stowarzyszenia było nadanie odrębnego statusu badaniom środkowoazjatyckim, umożliwienie współpracy między badaczami z Zachodu i z Azji Środkowej oraz stworzenie forum dyskusji interdyscy­ plinarnych. Zakreślono wówczas obszar zainteresowań, definiując Azję Środkową jako teren obejmujący ówczesne środkowoazjatyckie republiki ZSRR, sąsiednie re­ jony Mongolii, północny Iran, północny Afganistan oraz północno-zachodnie Chiny. ESCAS organizuje międzynarodowe konferencje co dwa lata. Dwie ostatnie, poprze­ dzające budapeszteńską, miały miejsce w Krakowie w 2005 roku i w Ankarze w 2007 roku. XI Konferencja ESCAS odbyła się w pięknej siedzibie Uniwersytetu Środko­ woeuropejskiego (Central European University) w Budapeszcie. Trzydniowy pro­ �Kronika 357 gram obejmował sesje plenarne, panele, które toczyły się równolegle w czterech salach (w sumie 26 paneli) oraz zgromadzenie ogólne członków ESCAS. Tematyka spotkań panelowych była różnorodna. Część dotyczyła zagadnień ekonomicznych (np. różnych aspektów rozwoju gospodarczego Azji Środkowej) i politycznych (np. Azji Środkowej w kontekście geopolitycznym, przemian w tamtejszej polityce multilateralnej czy rozwoju ruchów obywatelskich na tym terenie). Tematy wielu sesji mogły być bardzo interesujące dla etnologa, ukazywały bowiem kulturowe po­ wiązania i konteksty problemów demograficznych (referaty omawiały np. korelacje płodności z etnicznością albo społeczno-kulturowe podstawy zachowań reproduk­ cyjnych w Kazachstanie), geograficznych i ekologicznych (poruszano np. zagad­ nienia „turystyki środowiskowej”, rozwijanej nad ginącym Morzem Aralskim oraz „turystyki kulturowej”, wykorzystującej spuściznę doświadczeń nad broniąjądrową w Kazachstanie). Większość jednak dotyczyła bezpośrednio problematyki społecz­ no-kulturowej, stanowiącej centrum zainteresowań naszej dyscypliny. Warto podkre­ ślić, że wyróżnione tematy paneli pozwalały na spotkania badaczy rozpatrujących poszczególne zagadnienia z perspektywy różnych dyscyplin naukowych, co ożywia­ ło prowadzone dyskusje i często wskazywało na możliwości wzajemnego uzupełnia­ nia i wzbogacania tradycyjnych podejść. Ponadto niektóre z sesji włączały referaty ujmujące historycznie dane problemy badawcze i takie, które prezentowały wyniki badań współczesnych. Niekiedy tematy były rozproszone, lecz i tak organizatorom należą się słowa uznania za zręczne skonstruowanie programu, tym bardziej, że tylko część paneli była wcześniej zgłoszona. Do szczególnie zajmujących należały, moim zdaniem, sesje dotyczące proble­ mów migracji, w tym dylematów związanych z realizacją projektu powrotu do Kazachstanu tak zwanych oralmanów — Kazachów zamieszkałych w Chinach, Mon­ golii i innych krajach (Isik Kuscu), czy migracji zarobkowej z krajów Azji Środkowej do Rosji. Omawiano także ważne kwestie dotyczące kształcenia młodzieży, edukacji muzułmańskiej w Kazachstanie (Dina Wilkowsky) oraz społecznych modeli samo­ realizacji kobiet (Gulnar Nadirova). Bardzo istotne zagadnienia, naświetlające po­ wiązania projektów architektonicznych i urbanistycznych z polityką, poruszał panel, w którym przedstawiono między innymi zasady planowania i realizację projektów architektonicznych w nowej stolicy Kazachstanu Astanie, interpretując je jako swo­ isty „miraż prezydenta” (Catherine Poujol). Inny referat również podkreślał ścisły związek władzy prezydenckiej i form architektury w Azji Środkowej, na przykładzie Astany i stolicy Turkmenistanu — Aszchabadu (Cécile Gintrac). Fenomen Astany tak zafascynował badaczy, że także w innej sesji, poświęconej różnym aspektom współ­ czesnych procesów narodotwórczych, jedno z wystąpień nosiło tytuł: „Astana po dzie­ sięciu latach: budowanie narodu i urbanizacja w Kazachstanie” (Adrien Fauve). Bardzo zainteresował mnie panel: „Polityka i stygmatyzacja społeczna w postsocjalistycznej Azji Środkowej”. W jego ramach francuskie badaczki, prowadzące ba­ dania w Uzbekistanie, Kazachstanie i Kirgistanie, rozpatrywały problemy zachwia­ nia poczucia społecznego bezpieczeństwa, znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego mieszkańców Azji Środkowej (depresja, inne zaburzenia psychiczne) po rozpadzie Związku Radzieckiego (wystąpienie Catherine Poujol) oraz gwał­ �358 Kronika townego wzrostu przypadków zakażeń HIV od połowy lat 90. (Sophie Hohmann, Laetitia Atlani-Duault). Inny ciekawy referat (Christilli Marteau-d’Autry) dotyczył tradycyjnych i współczesnych obowiązków synowej — kelin wobec teściowej i in­ nych członków rodziny męża w samarkandzkiej mahalli w Uzbekistanie. Panel prowadzony przez Gabriele Rasuly-Paleczek z Wiednia, zasłużoną jako or­ ganizatorka i długoletni prezydent ESCAS: „Badanie interakcji kulturowych w Azji Środkowej”, prezentował różne spojrzenia na historyczne i współczesne wpływy obcych tradycji na różne dziedziny kultury i życia społecznego w Azji Środkowej. Jeden z referatów omawiał oddziaływanie kultury rosyjskiej i radzieckiej na tradycje mieszkańców oazy Nurata w Uzbekistanie w pierwszej połowie XX wieku (Akbar R. Togaev), inny — współczesne zmiany we wzorcach pielgrzymowania do gro­ bowców świętych w Azji Środkowej (Nikolay Terletskiy), jeszcze inny — tradycję i wpływy procesów globalizacyjnych widoczne we współczesnym uzdrawianiu du­ chowym w Kazachstanie (Danuta Penkala-Gawęcka). Warto wspomnieć również o sesjach, na których rozważano zagadnienia religii w Azji Środkowej. Referaty odnosiły się na przykład do buddyzmu w Buriacji (Andrey Bazarov) czy chrześcijaństwa w Mongolii po roku 1990 (Rustam Sabirov), ale większość dotyczyła islamu. Poruszono bardzo interesujący problem „kobiecego islamu” w Tadżykistanie, reprezentowanego przez kobiety zwane otun, zajmujące się czytaniem modlitw, interpretacją Koranu, świadczące pomoc w razie kłopotów zdrowotnych czy rodzinnych (Zulaykho Usmonova). Wyjątkowym było wystąpienie składające się z dwóch części — prezentacji pięknych, nastrojowych fotografii kirgi­ skich cmentarzy muzułmańskich, której towarzyszył poetycki komentarz (Margaret Morton) oraz etnograficznego opisu zwyczajów pogrzebowych Kirgizów (Elmira Köchümkulova). Podczas walnego zgromadzenia członków ESCAS dotychczasowa prezydent Catherine Poujol przedstawiła zarys historii oraz obecne cele stowarzyszenia. Omó­ wiono kwestie finansowe i organizacyjne, zwrócono również uwagę na ważną rolę, jaką pełni wciąż poszerzana i doskonalona strona internetowa ESCAS. Na koniec dokonano wyboru nowych władz — na czele organizacji stanęła Zifa-Alua Auezova z Uniwersytetu w Leiden, która we władzach ostatniej kadencji pełniła funkcję sekre­ tarza generalnego i skarbnika. Doskonale zorganizowaną konferencję uprzyjemniło spotkanie na wyśmieni­ tej kolacji w restauracji Venhajo na statku-muzeum zacumowanym przy nabrzeżu Dunaju. Danuta Penkala-Gawęcka �Kronika 359 KONFERENCJA „EUROPEJSKA KARTA JĘZYKÓW REGIONALNYCH I/LUB MNIEJSZOŚCIOWYCH: OSIĄGNIĘCIA I WYZWANIA”, BILBAO, 20-21 KWIETNIA 2009 Organizatorami odbywającej się w Hiszpanii konferencji były Rada Europy, rząd Hiszpanii — pełniącej aktualne przewodnictwo w Komitecie Ministrów Rady Europy, a także Autonomiczny Rząd Kraju Basków wraz z Uniwersytetem Kraju Basków. Tytułowa „Karta” to europejska konwencja zatwierdzona w 1992 roku w ramach Rady Europy w celu ochrony oraz promocji języków regionalnych oraz języków mniejszości etnicznych/narodowych w Europie. Konwencja weszła w życie w 1998 roku, zaś do czerwca 2009 ratyfikowały ją 24 państwa, w tym Polska (12 lutego 2009 roku). Problemy oraz wyzwania związane z ratyfikacją oraz implementacją tego do­ kumentu były tematem omawianej konferencji. Referenci oraz delegaci zastanawiali się nad przyszłością „Karty” w świetle jej już ponad dziesięcioletniej egzystencji oraz zdobytego w tym czasie doświadczenia. Fenomen wielojęzyczności w Europie to temat wciąż żywy, stąd udział w konferencji wzięło liczne, ponad 150-osobowe grono zainteresowanych osób. Zarówno referenci, jak i obecni na konferencji delegaci reprezentowali bardzo różne środowiska, od administra­ cji publicznej na poziomie europejskim, państwowym i regionalnym, poprzez przedsta­ wicieli nauki, aż po organizacje pozarządowe i przedstawicieli mniejszości językowych Europy. Językami konferencji były oficjalne języki Rady Europy: angielski i francuski, a także dwa ofïcjalne j ęzyki gospodarzy tego wydarzenia: hiszpański oraz baskijski. Ceremonia otwarcia rozpoczęła się po południu pierwszego dnia konferencji, w atrium Muzeum Guggenheima. Inaugurację obrad swą obecnością zaszczycili licz­ ni goście honorowi. Słowo wstępne wygłosiła przewodnicząca sesji, Marta Vilardell Coma, stały przedstawiciel Hiszpanii w Komitecie Ekspertów, natomiast oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał Ińaki Goirizelaia Ordorika, rektor Uniwersytetu Kra­ ju Basków. Prezydent Autonomicznej Wspólnoty Kraju Basków, Juan José Ibarretxe Markuartu Lehendakari, wygłosił referat na temat promocji języka baskijskiego w Kraju Basków. Stwierdził w nim, iż „rewitalizacja języka baskijskiego wzmocni różnorodność językową Europy. Jeśli nie będziemy dbali o odnowienie naszego języ­ ka, wszyscy na tym stracimy, Europa także”. Następnie wystąpił Sekretarz Generalny Rady Europy, Terry Davis, prezentując referat „Ochrona kulturowej różnorodności Europy. Wkład Rady Europy”. Wystąpienia zakończył Przewodniczący Zgromadze­ nia Parlamentarnego Rady Europy, Lluis M.a De Puig i Olive referatem „Ochrona mniejszości w Europie”, w którym między innymi przytoczył własną definicję języka w świetle wielojęzyczności Europy: „Język to znacznie więcej niż tylko narzędzie komunikacji lub kulturowy mikrokosmos (...), język to fundament, na którym bu­ dowane jest bogactwo intelektualne oraz tożsamość indywidualna i zbiorowa. Lecz przede wszystkim język to prawo, które jest niezbywalne”. Inaugurację konferencji uświetnił występ lokalnego artysty, który wykonał tradycyjną baskijską formę poe­ tycko-muzyczną o nazwie bertsolaritza. Godny odnotowania jest fakt, iż z uwagi na �360 Kronika międzynarodowe grono słuchaczy zaśpiewał on swój poemat nie tylko w języku ba­ skijskim, jak nakazuje tradycja, lecz we wszystkich czterech językach konferencji. Kolejnego dnia konferencji odbyły się dwie sesje plenarne. W tematykę osiąg­ nięć i nowych wyzwań stojących przed ratyfikowaniem i implementacją karty wpro­ wadzili zebranych: Manuel Lezertua — doradca prawny Rady Europy, Sigve Gramstad — wiceprzewodniczący komitetu ekspertów do spraw „Karty”, oraz Robert Dunbar, Szwajcar reprezentujący szkocki Uniwersytet w Aberdeen. Następni prelegenci mówili o kwestii perspektywicznej ratyfikacji „Karty” na konkretnych obszarach: przypadek Belgii opisywał Yves Lejeune z Katolickiego Uniwersytetu w Louvain-la-Neuve, przy­ padek republik bałtyckich — Snezana Trifimovska z niderlandzkiego Uniwersytetu w Nijmegen, natomiast Bałkanów — Josef Marko z austriackiego Uniwersytetu w Gra­ zu. Tę część konferencji zakończył baskijskojęzyczny referat Alberta Lópeza Basagurena z Uniwersytetu Kraju Basków, opisujący problemy związane z wprowadzaniem w życie zasad „Karty”, wynikające z postanowień konstytucji hiszpańskiej. Sesja popołudniowa konferencji była poświęcona kwestii wzmocnienia efektyw­ ności „Karty”. Prelegenci przeanalizowali kilka konkretnych przypadków w oparciu 0 wyniki przedstawione w raportach państwowych. Constantin Pitsch ze szwajcar­ skiego Urzędu do spraw Kultury zreferował bieżącą sytuację języków imigrantów w tym kraju, José M.a Pérez Medina przedstawił położenie języków regionalnych 1 mniejszościowych w Hiszpanii w jej regionach autonomicznych, natomiast Judit Solymosi, poprzednia przewodnicząca Komitetu Ekspertów Rady Europy, przedsta­ wiła sytuację na Węgrzech. Kolejnymi mówcami byli: Guy Laforest z Uniwersytetu w Laval w Quebeku, opisujący ochronę języków w Kanadzie, Pirkko Nuolijárvi z In­ stytutu Języków Fińskich omawiająca przypadek Finlandii (skupiając się na języku Saamów), Marco Viola z Departamentu Mniejszości Językowych referujący zasady polityki językowej w Autonomicznej Prowincji Trydent we Włoszech, i wreszcie Patxi Baztarrika Galparsoro z Rządu Autonomicznego Kraju Basków, który opisał doświadczenia swojego regionu w promowaniu języka baskijskiego. Konferencję podsumowała debata publiczna nad poruszanymi przez referentów te­ matami. Jej gorący przebieg stymulowało między innymi samo miejsce obrad, którym był Kraj Basków. Na plan pierwszy debaty wysunęły się dwie kwestie. Po pierwsze, stosunek mieszkańców danych regionów do języków tam promowanych — na przykład nie wszyscy mieszkańcy Kraju Basków uważająjęzyk baskijski za „swój”, wielu mówi wyłącznie po hiszpańsku, co nie przeszkadza im czuć się Baskami. Po drugie, poruszo­ na została kwestia długiego czasu upływającego od ratyfikowania „Karty” w danym państwie do wprowadzenia rzeczywistych zmian, zauważalnych przez użytkowników języków podlegających specjalnej ochronie. Opisane przez prelegentów przykłady po­ kazały wyraźnie, iż najważniejszą rolę w przygotowaniach do ratyfikacji oraz wpro­ wadzania w życie zasad umieszczonych w „Karcie” odgrywają władze państwowe na szczeblu rządowym. Aczkolwiek, jak jasno wynika z sytuac ji Hiszpanii, władze lokal­ ne i regionalne pełnią w tym procesie niepoślednią rolę, biorąc odpowiedzialność za codzienne wdrażanie w życie ustaleń wynikających z ratyfikacji Karty. Katarzyna Linda �Kronika 361 KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA POLITYKI I POLITYKA W ANTROPOLOGII”, BĘDLEWO, 18-20 MAJA 2009 Organizator konferencji, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, przy współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Zakładem Etnologii In­ stytutu Archeologii i Etnologii PAN, zaprosił do udziału w spotkaniu naukowców, przedstawicieli różnych dziedzin. Uczestnicy, poza antropologią, reprezentowali tak­ że politologię, prawo, archeologię, filologię polską, pedagogikę — dyscypliny, które w istotny sposób nadają kontekst etnograficznym eksploracjom i antropologicznej refleksji. Interdyscyplinarny charakter tego wydarzenia stwarzał okazję do konfron­ tacji rozmaitych podejść do kwestii polityki. Pozostaje pytanie, czy szansa ta została wykorzystana. A jeśli tak, to w jakim zakresie? Referaty wygłoszono w obrębie czterech sekcji: 1. Stereotypy, symbole i rytu­ ały w edukacji i polityce; 2. Tradycja i tożsamość a władza i autorytet polityczny; 3. Konflikty i transformacje a etnopolityka; 4. Antropologia polityki i polityka w an­ tropologii oraz w ramach sesji plenarnych. Różnorodność tematyczna referatów stała się inspiracją do podjęcia wielu wątków poruszanych w niejednokrotnie polemicz­ nych dyskusjach. Świadczy to nie tylko o trafnym zestawieniu poszczególnych wy­ stąpień, ale przede wszystkim o wadze podejmowanych zagadnień. Jednak to, co wydaje się najciekawszym aspektem konferencji, dotyka istotnych spraw związa­ nych ze współczesnymi sposobami uprawiania antropologii kulturowej. Warto zatem uwypuklić przede wszystkim te wątki, nie zapominając, że tytuły sekcji wskazująna znaczące przejawy funkcjonowania polityki w skali Europy i świata, jak również na pola refleksji akademickiej nad tymi zagadnieniami. W większości referatów oraz w dyskusjach w sekcjach przeważało pojmowanie polityki raczej sensu stricto, a nie jako sfery immanentnej — nie dającej się uchwycić wprost, lecz możliwej do zaobserwowania poprzez określone jej przejawy (rozróżnie­ nie to zaproponował w czasie obrad plenarnych Michał Buchowski, IEiAK UAM). Co charakterystyczne, prezentowane sposoby rozumienia zagadnień politycznych nie zawierały na ogół aspektu metarefleksji i odniesień do metodologii. Zastanawia zatem, dlaczego mamy do czynienia z takim stanem rzeczy. Odpo­ wiedzi należałoby poszukać w kolejnych wątkach, raczej o etnograficzno-metodycznym charakterze, które uwidoczniły się w czasie obrad. Konferencję otworzyły dwa referaty (Aleksandra Posema-Zielińskiego i Woj­ ciecha Dohnala z IEiAK UAM) prezentujące zakres antropologii politycznej, naj­ ważniejsze stanowiska teoretyczne oraz aktualne tendencje badawcze. Jak stwierdził Wojciech Dohnal, historia tej subdyscypliny trwa już 130 lat, a jej badania koncen­ trują się na zagadnieniach władzy i polityki jako sfery nadrzędnej wobec jednostek. Z jednej strony, sfera ta stanowi odrębny przedmiot studiów antropologicznych, a z drugiej także jeden z najważniejszych wątków w rozwoju naszej dyscypliny za­ równo w wymiarze badań etnograficznych (szczególnie badania społeczeństw poza­ europejskich), jak i uprawianej refleksji. Stąd zapewne brak jednoznacznej definicji, �362 Kronika czym jest antropologia polityczna. Zainteresowanie tak zwanymi społeczeństwami plemiennymi jako odrębnymi systemami sprowadzało się bowiem do tworzenia przez antropologów typologizacji struktur władzy, a jednocześnie pozwalało definio­ wać rozmaite typy organizacji życia, co stanowi obiekt zainteresowania antropologii en globe. Najważniejsze stanowiska teoretyczne — ujęcia historyczne, kontekstowe, a także procesualne zagadnień polityki, często zmagały się z uwikłaniem refleksji antropologicznej w kontekst kolonialny. Według Aleksandra Posema-Zielińskiego, współczesny zakres antropologii politycznej obejmuje studia nad kulturowymi wa­ runkami wszelkich działań politycznych oraz nad konsekwencjami istnienia określo­ nych reguł w sferze polityki (dominacja siły, powodująca zniewolenie grup o statusie mniejszości, bunt i konflikt, często klasyfikowany jako etniczny, dążności separaty­ styczne i autonomistyczne). Kolejny, obszerny wątek badań antropologii politycznej dotyczy problemów lud­ ności rodzimej żyjącej na obszarach określanych jako wielokulturowe, wobec której prowadzona jest zdecydowana, „odgórna” polityka państwa. Poruszane w referatach zagadnienia odnosiły się do obszarów postkolonialnych (wystąpienia Arkadiusza Żu­ kowskiego z Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Joanny Pietraszczyk z Zakładu Studiów Latynoamerykańskich UŁ, Macieja Ząbka z IEiAK UW, Rafała Beszterdy z IAiE PAN, Antoniny Małowieckiej, Łukasza Kacz­ marka z IAiE PAN) oraz postradzieckich (wystąpienia Veroniki Belyaevej z KEiAK Uniwersytetu Szczecińskiego, Zbigniewa Szmyta z IEiAK UAM, Andrzeja Wierz­ bickiego z Instytutu Nauk Politycznych UW). Omówiono kwestie uwikłania etniczności i wartości kulturowych w politykę, zarówno bieżącą, jak i w projektowanie ustrojowe obszarów, na których występują zjawiska wielokulturowości. Prezentacja problematyki dotyczyła tła historycznego, społecznego i kulturowego, oraz uwzględ­ niała sposoby rozumienia tak zwanej polityki etnicznej na tych obszarach, w obrębie różnych dyscyplin naukowych. Rozpatrywano zachowania i aspiracje grup etnicz­ nych w różnych sytuacjach politycznych. Elementem wspólnym wszystkich wy­ stąpień było zwrócenie uwagi na znaczenie relacji dominacji i władzy, szczególnie nasilonych w okresach transformacji i wzmożonych konfliktów. Miały one swoje od­ bicie w sytuacji egzystencjalnej grup etnicznych, w ich relacjach z innymi grupami, a zwłaszcza z władzami prowadzącymi wobec nich określonąpolitykę prawno-admi­ nistracyjną. Przedstawiano przykłady wykorzystywania kategorii etnicznych i kultu­ rowych oraz manipulowania argumentem „różnic etnicznych” w celu osiągnięcia ko­ rzyści politycznych i materialnych, bardzo często iluzorycznych i krótkotrwałych. Z powyższym aspektem „uwikłania etniczności w politykę” wiąże się kwestia statusu języków tubylczych w państwach, które zmagają się z rosnącą potrzebą pod­ kreślania niezależności przez rozmaite grupy (określane jako etniczne czy regional­ ne). Walka o własny język to walka o „podmiotowość” rozumianą jako prawo do artykulacji własnej odrębności w przestrzeni publicznej, choćby przez uzyskanie au­ tonomii czy też „specjalnych praw”. W Katalonii regionaliści wykorzystali szansę, jaką niosła demokratyzacja życia w Hiszpanii i doprowadzili do uznania katalońskiego za język urzędowy, obok kastylijskiego (Katarzyna Linda, IEiAK UAM). W Peru natomiast ludność indiańska posługująca się j ęzykiem keczua nie jest równorzędnym �Kronika 363 partnerem w tworzeniu projektów edukacji multietnicznej, choć według elit odpo­ wiedzialnych za edukację, język ten powinien być nauczany na prawach takich, jak urzędowy język hiszpański (Maria Hebisz, ZSL UŁ). Walka o podmiotowość to nie tylko domaganie się praw, to także próba negocja­ cji określonych treści symbolicznych, które mają służyć tworzeniu i podtrzymywa­ niu jedności danej grupy. Trudny proces konstruowania narodowej tożsamości, po okresie sowieckiej homogenizacji wzorców życia, dotyczy państw postradzieckich. Według Marka Gawęckiego (Instytut Wschodni UAM), wskutek rozpadu ZSRR do­ szło w tych państwach do skomplikowanego procesu tworzenia własnej symboliki. W procesie tym trudno jednak całkowicie uwolnić się od symboliki sowieckiej, nadal żywej w świadomości społecznej. Następnym, ważnym i rozbudowanym wątkiem obrad była etyczno-praktyczna strona uprawiania antropologii. Ma ona dwa oblicza. Pierwsze, to uwikłanie badacza w kontekst badań, drugie natomiast dotyczy wykorzystywania wiedzy antropologicz­ nej do celów politycznych. Refleksja antropologiczna jest nieraz następstwem głęboko przeżywanych przez badacza dylematów, szczególnie gdy jego zainteresowanie doty­ czy życia ludności pozostającej w „stanie deficytu” w którejś z istotnych dla niej płasz­ czyzn życia, na terenie „wrażliwym politycznie” (kraje w konflikcie, obszary okupo­ wane, kontrolowane, skolonizowane, regiony dążące do autonomii czy niepodległości, obozy uchodźców). W tym wypadku badania terenowe przebiegają często w drama­ tyczny sposób. Choć „bycie ekspertem” w zakresie ludów tubylczych czy społeczności lokalnych (co zbliża antropologa „politycznego” do antropologii prawnej), jest efektem kumulowania przez niego wiedzy teoretycznej i praktyki terenowej, to nie pozostaje on wolny od „rozdarcia etycznego”. Wynika ono ze świadomości braku wystarczają­ cych kompetencji, by radzić sobie nie tylko ze zwykłym ludzkim cierpieniem, ale także z rozmaitymi skomplikowanymi relacjami. Badacz (nie tylko antropolog) może znaleźć się w sytuacji konfliktu interesów, kiedy grupa narzuca mu rolę „działacza”, w której motywacja poznawcza i ideowa są w sprzeczności. Bywa też, że staje się on przedmio­ tem manipulacji. Badani mająnieraz nadzieję, że uda im się za sprawąjego naukowego autorytetu legitymizować własne dążenia. Można także, jak w sytuacji opisanej przez Ignacego Jóźwiaka (IFiS PAN), zajmującego się zakarpackimi Rusinami, zostać posą­ dzonym o „podżeganie do separatyzmu” i „antyukraińskie działania wspierane przez Rosję”. Polityczna manipulacja wiedzą naukową dotyczyła XX-wiecznej Ruandy, gdzie władze kolonialne, w celu stworzenia rządów pośrednich, wpływały na wyniki prowadzonych tam badań antropologicznych na temat różnic etnicznych pomiędzy Tutsi i Hutu. To w konsekwencji miało doprowadzić do ludobójczej wojny domowej (Joanna Bar, Instytut Politologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edu­ kacji Narodowej w Krakowie). Natomiast zdaniem Krzysztofa Gładkowskiego (In­ stytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego), pojęcie „ludu”, szeroko stosowane przez etnografów w wielu krajach Europy, zostało wykorzystane przez elity w procesach narodowotwórczych na przełomie dwóch minionych stuleci. Anna Kwaśniewska (Zakład Antropologii Społecznej Instytutu Filozofii, Socjologii i Dziennikarstwa UG) wskazała natomiast na manipulowanie tym pojęciem w okre­ sie międzywojennym, dla dowiedzenia polskości Kaszub i Pomorza. �364 Kronika Z problemami praktyki badawczej wiąże się także sposób tworzenia reprezenta­ cji badanej grupy. Antropolog musi dokonać, na przykład, dekonstrukcji mitu „nie­ winnego tubylca”, na co wskazała Anna Symoszyn (IAiE PAN), dzieląc się swoim doświadczeniem z badań wśród Tybetańczyków. Jak przekonywała Natalia Bloch (IEiAK UAM), występuje też odwrotna sytuacja, kiedy dochodzi do autodekonstrukcji „niewinnego badacza”, który stając się częścią międzynarodowego reżimu uchodźczego traci swojąneutralnąpozycję. Ryszard Tomicki (IAiE PAN) podkreślił, że uwikłania badaczy w kontekst polityczny eksplorowanych przez nich terenów to­ warzyszyły im, zanim rozwinęła się antropologia. W tym kontekście można też mówić o uwikłaniu przedstawicieli innych nauk w politykę. Dotyczy to na przykład antropologii fizycznej, której możliwości swo­ bodnego podejmowania badań ogranicza poprawność polityczna prowadząca do kryptorasizmu (Karol Piasecki, KEiAK USz), archeologii, która zmaga się z pro­ blemami „własności przeszłości” i prawa do jej interpretacji oraz postkolonialnych żądań zwrotu „zawłaszczonych” przez archeologów elementów kultury materialnej, mających służyć do budowy tożsamości narodowej (Marta Kania, Instytut Amerykanistyki i Studiów Polonijnych UJ) czy politologii, która — jak zwrócono uwagę — powinna stosować metody antropologiczne. Inne oblicze uprawiania refleksji nad sferą polityki wiąże się z analizą wpisa­ nego w nią dyskursu. Wyróżniono zatem różne rodzaje jego funkcjonowania. Tak zwany „dyskurs polityczny” krzyżuje się z potocznym i podlega rytualizacji, jak w przypadku tekstów z polskiej przestrzeni medialnej w latach 2006-2009, kiedy na przykład wypowiedź Ludwika Dorna o „wykształciuchach” wywołała debatę publiczną na temat istoty polskiej inteligencji (Monika Grzelka, Instytut Filologii Polskiej UAM). Można też mówić o dyskursie zmityzowanym, kreującym legen­ dy polityczne (np. mit o Józefie Piłsudskim), o czym przekonywała Renata Hołda (Instytut Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie). Innym razem siła dyskursu politycznego znajduje swoje odbicie w zbiorowych wyobrażeniach. Prowokuje klasyfikację i ocenę określonych „cech narodowych”, co wykazała Agnieszka Szczepaniak-Kroll (IAiE PAN), ana­ lizując, raczej negatywne, wyobrażenia niemieckich transnationals z Poznania na temat polskiej polityki. Wydobywa także „lokalne wzorce władzy”, czego dowodem są opinie górali nowotarskich przekładające rodzime wartości na makroskalę kraju (Anna Malewska-Szałygin, IEiAK UW). Odmienne oblicze politycznego dyskursu, o społecznym zabarwieniu, można też dostrzegać na płaszczyźnie zachowań. Zda­ niem Anny Romanowieź (IEiAK UAM), koncepcja „współczesnej kobiety” realizo­ wana w działaniach indyjskich feministek zawiera sprzeczność. Kobiety te, z jednej strony, „zawodowo” deklarują zachodnioeuropejski model „kobiecości”, z drugiej jednak zachowują się jak „zwykłe” kobiety, wierne lokalnej tradycji, większość cza­ su poświęcając sferze domowej. Ostatni omówiony wątek nawiązuje do lokalnego wymiaru polityki. Odnosi się on do ludów tubylczych i grup etnicznych z Afryki, Ameryki Południowej, Ro­ sji i Indii, ale także do małych społeczności związanych z określonym regionem (np. Podkarpacie, Żuławy). Antropolodzy, koncentrując się na „małych wycinkach �Kronika 365 rzeczywistości”, pokazują nie tyle powszechność pewnych zjawisk, co osobliwe me­ chanizmy konstruowania zbiorowo podzielanych sensów w odniesieniu do polityki, a szczególnie władzy Na to zagadnienie (w tym także na warianty przywództwa tradycyjnego i źródła jego legitymizacji) można spojrzeć zatem z perspektywy kon­ cepcji filozoficznej Kwame Anthonego Appiaha, wywodzącego się z ludu Aszantów (jak uczynił Krzysztof Trzciński z Instytutu Studiów Regionalnych i Globalnych UW), jak i poprzez pryzmat badań terenowych wśród Pigmejów Baka, gdzie władza może być realizowana bez instytucji zwanej państwem (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Przewodzenie grupie może także dokonać się na drodze „formowania” lo­ kalnych liderów, takich jak rodziny radżów w stanie Himaćal Pradeś wpływające na życie miejscowych społeczności, dla których są oni autorytetem (Przemysław Hin­ ca, IEiAK UAM), bądź przez osoby z korzeniami szlacheckimi, które zdobywają poparcie w społecznościach lokalnych (Irena Kotowicz-Borowy, SGGW Warszawa). Innym przykładem studium władzy może być analiza funkcjonowania tubylczych partii indiańskich z Ekwadoru i Boliwii, przeprowadzona przez Magdalenę Śniadecką-Kotarską (ZSL UŁ), czy manipulacji w zakresie prawa zwyczajowego, krajo­ wego i międzynarodowego w obliczu eksterminacji izolowanej ludności tubylczej, co zaprezentowała Magdalena Krysińska-Kałużna (ZSL UŁ), omawiając sytuację Huorami. Osobnym aspektem lokalnego wymiaru polityki jest działalność miejsco­ wych elit. Według Anny W. Brzezińskiej (IEiAK UAM) służy ona wartościowaniu cech regionu (Żuławy), w celu jak najlepszej jego promocji. Natomiast zdaniem Ag­ nieszki Chwieduk (IEiAK UAM), sprawowanie władzy przez grupy elitarne może polegać na manipulacji społecznościąw celu uzyskania osobistych korzyści. Staje się to szczególnie widoczne w sytuacji kontaktu reprezentantów odmiennych środowisk kulturowych, kiedy odsłaniają się rozmaite postawy w procesie kształtowania społe­ czeństwa obywatelskiego (przykład Piątkowej Ruskiej na Podkarpaciu). W czasie ostatniej dyskusji plenarnej uczestnicy stwierdzili, że wykorzystali szansę spotkania antropologii kulturowej z politologią (pozostałe dyscypliny, choć dostarczyły istotnych perspektyw rozumienia funkcjonowania sfery polityki, nie do­ czekały się takiego aplauzu). Pojawiło się zatem pytanie o to, czego mogą się od siebie nauczyć politolodzy i antropolodzy. Skonstatowano, że antropolodzy tłuma­ czą kontekst zdarzeń, oferują perspektywę porównania i wprowadzają pojęcia takie, jak „etniczność”, „grupy etniczne”. Politolodzy natomiast proponują definiowanie władzy i państwa z wykorzystaniem dorobku myśli politycznej. Podkreślono też rolę, jaką w obu dyscyplinach odgrywają badania jakościowe, szczególnie ważne dla studiów nad relacją między polityką i etnicznością na obszarach postkolonialnych i postkomunistycznych (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM; Krzysztof Trzciński, ISRiG UW). Dyskusja wyłoniła zatem tendencję do antropologizacji nauk politycznych i po­ lityzacji antropologii. Przedstawiciele tych nauk uznali, że obie dyscypliny pozosta­ ją wobec siebie w dużej mierze komplementarne. Otóż obserwacja uczestnicząca, nieodłączna od badań antropologii kulturowej, wyrasta z psychologicznego ekspe­ rymentu, jakiemu poddaje się badacz, kiedy dystansuje się od świata tubylczego jako społecznie negocjowanego konstruktu. Każda zatem z kategorii opisu, którymi �366 Kronika posługuje się antropolog, warunkowana jest kontekstem obserwowanej przez niego rzeczywistości. W związku z tym, wszelkie teorie dotyczące władzy, powstałe na gruncie europejskim (co jest zasługą nauk politycznych), powinny być konfrontowa­ ne z wynikami eksploracji terenowej, w trakcie której antropolodzy odsłaniają sens codziennych praktyk społeczno-kulturowych. Ponadto dostrzeżono perspektywę „szerszą” i „odwróconą”, którą proponuje an­ tropologia kulturowa, w tym polityczna. Pierwsza z nich pozwala spojrzeć, na przy­ kład, na zagadnienia prawne pod kątem różnych typów organizacji społeczno-kul­ turowej, występujących w świecie i rozmaitych sposobów ich interpretacji. Według Ryszarda Tomickiego (IAiE PAN), ewentualne uwzględnienie takiej roli antropologii nadałoby edukacji w zakresie studiów prawniczych bardziej interdyscyplinarny cha­ rakter. Druga odnosi się do kwestii merytorycznych i pozwala zastosować zabieg relatywizacji obserwowanych zjawisk społecznych i kulturowych, w tym władzy, czyli pojęcia naczelnego dla politologii. Antropologia dostarcza przykładów, kiedy praktykowanie polityki nie wiąże się z władzą, jak w przypadku Pigmejów Baka z Kamerunu (Ryszard Vorbrich, IEiAK UAM). Konfrontacja podejść antropologii kulturowej i politologii służyła również odpo­ wiedzi na pytanie, jak uprawia się refleksję na różnych polach zainteresowań życiem społeczno-kulturowym. Aleksander Posem-Zieliński podkreślił, że antropolodzy, prowadząc badania terenowe, próbują ustalić, jakie praktyki można określić jako działania polityczne. Natomiast Michał Buchowski zwrócił uwagę na odkrywane przez antropologów w sferze polityki struktury długiego trwania. Konferencja w Będlewie, choć rzadziej — co wynikało z tematyki referatów — dawała okazję do rozważań teoretycznych, spełniła swój cel stworzenia forum spotkania i dyskusji, aby „spojrzeć na politykę w kontekście antropologii i na kulturę w kontekście polityki (Aleksander Posem-Zieliński, IEiAK UAM). Agnieszka Chwieduk (na podstawie opracowań Natalii Bloch, Anny Weroniki Brzezińskiej, Łukasza Kaczmarka i Agnieszki Szczepaniak-Kroll) KONFERENCJA „ANTROPOLOGIA MEDYCZNA W POLSCE DOŚWIADCZENIA, POLA BADAŃ, PERSPEKTYWY”, POZNAŃ, 24 KWIETNIA 2009 Konferencja, zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Po­ znańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, była pierwszą w Polsce poświęconą an­ tropologii medycznej, dobrze rozwiniętej i ważnej subdyscyplinie antropologicznej, �Kronika 367 która jednak dotąd nie cieszyła się szczególną popularnością wśród polskich antro­ pologów. Organizatorka konferencji, dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, która od lat prowa­ dzi badania z zakresu antropologii medycznej i stara się popularyzować jej osiągnię­ cia, zaprosiła kilkanaścioro młodych antropologów zainteresowanych tą dziedziną i mających już pierwsze osiągnięcia w badaniach nad zdrowiem, chorobą i lecze­ niem. Gośćmi specjalnymi konferencji byli prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka z Uniwersytetu Wrocławskiego i Akademii Medycznej we Wrocławiu oraz prof. dr hab. Jaromir Jeszke z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu — histo­ rycy medycyny, zajmujący się również problematyką antropologiczną. Spotkanie podzielono na trzy bloki tematyczne, a każdy z uczestników poprzedzał wystąpienie krótką informacją o swojej drodze do antropologii medycznej, zakresie zainteresowań i prowadzonych badaniach. Pierwsza część konferencji grupowała referaty dotyczące problemów choroby i leczenia w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Dr Aleksandra Szlagowska (Za­ kład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) omówiła procesy mityzacji choroby w kulturze ludowej i we współczesnej wiedzy potocznej, zwracając szczególną uwagę na recepcję idei dotyczących choroby zaczerpniętych z biomedycyny, ale podlegających daleko idącym przekształceniom, dostosowują­ cym je do panującego światopoglądu oraz systemu wartości. Wystąpienie Anny Mał­ gorzaty Charyton (IEiAK UAM, Poznań) prezentowało interesujące wyniki badań, które autorka prowadziła na Podlasiu, wśród tamtejszych „szeptuch” tradycyjnie zaj­ mujących się w społecznościach wiejskich leczeniem za pomocą modlitw i środków magicznych. Jest to nadal żywa tradycja, przy czym działalność niektórych uzdro­ wicieli tego rodzaju wykracza poza lokalne społeczności, przyciągając pacjentów z różnych części kraju. Natomiast dr Alicja Kujawska (KEiAK UMK, Toruń) zajęła się ideą „energii”, bardzo ważną dla medycyny alternatywnej i komplementarnej. Pokazała, że pojęcie energii, poczynając od mesmeryzmu, poprzez bioenergoterapię, aż do współcześnie wykorzystywanych w leczeniu urządzeń technicznych, pozostaje kluczowym dla terapii niekonwencjonalnych. Drugi blok dotyczył istotnego w studiach antropologii medycznej problemu pluralizmu medycznego, charakterystycznego współcześnie zarówno dla krajów „rozwijających się”, jak i dla świata Zachodu. Otwierające tę część wystąpienie dr hab. Danuty Penkali-Gawęckiej (IEiAK UAM, Poznań), „Pluralizm medyczny w perspektywie antropologicznej”, zaprezentowało teoretyczne aspekty tego zagad­ nienia, różne formy pluralizmu medycznego i rozwój badań, wraz z współcześnie obserwowanym przesunięciem akcentów w studiach z tego zakresu. Kolejne refe­ raty przedstawiały wyniki badań etnograficznych prowadzonych nad konkretnymi przejawami pluralizmu medycznego w różnych środowiskach społeczno-kulturo­ wych. Mgr Monika Kujawska (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) omówiła posta­ wy polskich osadników, przybyłych do prowincji Misiones w Argentynie w latach 30. XX wieku, wobec zdrowia, choroby i leczenia, wskazując na złożone czynniki decydujące o wyborze sposobów radzenia z tymi problemami. Porównała sytuację z początkowego okresu imigracji ze współczesną, charakteryzującą się rozszerzoną �368 Kronika ofertą służby zdrowia i postępującą medykalizacją różnych sfer życia. Referat mgr Anny Heleny Wądołowskiej (Szkoła Nauk Społecznych PAN, Warszawa) dotyczył pluralizmu medycznego w Regionie Indian Purhepecha w Meksyku, gdzie autorka prowadzi intensywne, długotrwałe badania terenowe. W swoim wystąpieniu ukazała różnorodność form opieki medycznej na tym terenie, skupiając się na problematyce zdrowia reprodukcyjnego kobiet i czynnikach wpływających na dokonywane przez nie wybory. Natomiast mgr Anna Mrozowicka (KEiAK, Uniwersytet Wrocławski) zajęła się metodami autokreacji uzdrowicielki z Bamauł w Ałtajskim Kraju, przed­ stawiając na jej przykładzie znaczenie idei New Age, charakterystycznych dla medy­ cyny komplementarnej we współczesnej Rosji. Wystąpienia w ramach trzeciego i ostatniego zarazem bloku koncentrowały się na zagadnieniach szczególnie często poruszanych we współczesnej, światowej an­ tropologii medycznej, związanych z jej specyfiką jako nauki interdyscyplinarnej. Mgr Marta Chudziak (Poznań) w wystąpieniu „Antropologia medyczna jako inter­ dyscyplinarna nauka stosowana” podjęła problem teoretycznych i metodologicznych założeń interdyscyplinarności. Podała również przykłady praktykowania antropolo­ gii medycznej w różnorodnych interdyscyplinarnych środowiskach oraz problemów badaczy angażujących się w takie działania. Następne trzy referaty dowodziły, że badania prowadzone przez antropologów mogą istotnie uzupełnić perspektywę bio­ medyczną, wnosząc nowe wartości poznawcze. Dr Tomasz Rakowski (IEiAK UW) porównał perspektywę lekarza i antropologa w kontekście praktyki klinicznej. Po­ kazał, w jakich polach działania nie tylko przydatna, ale i niezbędna okazuje się wiedza antropologiczna, podjął również problem metod stosowanych w badaniach prowadzonych wśród pacjentów — nad doświadczeniem choroby i cierpienia. Gość zagraniczny konferencji — Annamaria Marttila, doktorantka z Uniwersytetu Oulu w Finlandii, omówiła swoje badania nad narracjami pacjentów z powypadkowy­ mi uszkodzeniami mózgu. Wskazała na szczególną wartość fenomenologicznego podejścia w tych badaniach, tym bardziej, że konsekwencje uszkodzeń mózgu są bardzo zindywidualizowane. Z drugiej jednak strony, samodoświadczenie i sposób funkcjonowania osób po tego rodzaju wypadkach konstruowane sąprzez modele ich kultury. Stąd wynika znaczenie antropologicznych badań tych procesów. Przedmio­ tem wystąpienia mgr. Huberta Wiercińskiego (IEiAK UW) były natomiast narracje pacjentów, którzy przeszli chemioterapię. Autor przedstawił w poruszający sposób zmagania pacjentów z chorobą oraz z samą terapią, która, niszcząc chorobę, do­ prowadzała również do zmian w ich osobowości i zmuszała do budowania nowej tożsamości. Dyskusja, żywo prowadzona przez uczestników, dotyczyła przede wszystkim możliwości i ograniczeń współpracy interdyscyplinarnej, tak istotnej dla rozwoju antropologii medycznej. Poruszano również rozmaite kwestie związane z problema­ tyką pluralizmu medycznego, wskazując na kłopoty związane ze stosowaniem tego terminu w odniesieniu do bardzo różnorodnej rzeczywistości społeczno-kulturowej w różnych rejonach świata. Dyskutantów interesowały także zagadnienia metody­ ki badawczej antropologii medycznej, a zwłaszcza trudności w prowadzeniu badań wśród pacjentów — ludzi cierpiących i przez to szczególnie wrażliwych. �Kronika 369 Konferencja zobrazowała różnorodność zainteresowań badawczych i tematów podejmowanych przez polskich antropologów zajmujących się zdrowiem, chorobą i leczeniem. Jednocześnie, spotkanie tego kręgu badaczy lepiej uzmysłowiło im, że nie są samotni w swoich poczynaniach badawczych, czasem jeszcze postrzeganych w naszym kraju jako ekscentryczne, jeśli nie marginalne. Usytuowanie poruszanych zagadnień w szerszym kontekście osiągnięć światowej antropologii medycznej wy­ kazało, że są to rzeczywiście problemy kluczowe dla tej dyscypliny. Ponadto, wyniki prezentowanych badań mogą okazać się przydatne praktycznie, co pozwala sądzić, że i w Polsce wyraźny aspekt stosowany antropologii medycznej wpłynie na jej in­ tensywniejszy rozwój. Konferencji towarzyszyła interesująca i dobrze przygotowana wystawa fotograficz­ na „Dotyk szamana. O różnorodności praktyk leczniczych na świecie”, zorganizowa­ na przez nowo powstałą Sekcję Antropologii Medycznej Koła Naukowego Studentów Etnologii UAM w Poznaniu. Zaangażowanie studentów budzi szczególną nadzieję, że badania z zakresu antropologii medycznej nabiorą w naszym kraju impetu. Danuta Penkala-Gawęcka, Marta Zyśko MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWA „ŁEMKOWIE OSTATNI MOHIKANIE EUROPY?”, KRYNICA-ZDRÓJ, 23-24 CZERWCA 2009 Konferencja obyła się w ramach kolejnego, XII Międzynarodowego Festiwalu Folk­ lorystycznego Mniejszości Narodowych i Etnicznych „Świat pod Kyczerą”. Inicjator tego naukowego spotkania, Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera”, zaprosił do dyskusji ponad trzydziestu uczestników — badaczy i osoby zaangażowane w kreo­ wanie odrębności łemkowsko-rusińskich i łemkowsko-ukraińskich społeczności lokal­ nych. Poważnym wyzwaniem dla uczestników okazał się dylemat, czy społeczność łemkowska jest wciąż żywąi rozwijającą się grupą, czy może „reliktem przeszłości”? Kwestia ta wzbudziła żywe reakcje uczestników, co wskazuje na konieczność podjęcia debaty nad podstawami tworzenia wiedzy etnologicznej w odniesieniu do grup, które podejmują starania, aby budować na nowo „własną kulturową specyfikę”. W trakcie tego dwudniowego spotkania zaprezentowano wystąpienia w dziewię­ ciu blokach tematycznych. Pierwszy z nich, „Kultura materialna Łemków i jej ochro­ na”, skupił osoby zajmujące się ochroną dziedzictwa kulturowego Łemkowszczyzny. B. Gocz przedstawił historię i współczesną działalność Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej, podkreślając wielość problemów, z którymi stykali się na przestrzeni wielu lat twórcy tej placówki. M. Zdziemicka (Stowarzyszenie Królik Wołoski) i S. Mo­ �370 Kronika drzejewski (Stowarzyszenie Magurycz), oboje zaangażowani w ochronę materialnych przejawów życia byłych mieszkańców Łemkowszczyzny, prezentowali nieco odmienne punkty widzenia na realizację tego zadania. Pierwsza omówiła starania Stowarzyszenia podejmowane dla ratowania zrujnowanej cerkwi oraz utworzenia przycerkiewnego lapi­ darium z nagrobków zebranych z pobliskiego cmentarza w nieistniejącym już Króliku Wołoskim. Drugi natomiast przedstawił krótkie sprawozdanie z dwudziestu dwóch sezo­ nów społecznej pracy Stowarzyszenia, między innymi na cmentarzach Łemkowszczy­ zny, pokazując w multimedialnej prezentacji, w jaki sposób odnawia się i zabezpiecza przydrożne krzyże, kapliczki i cmentarne nagrobki, będące nierzadko jedynymi pa­ miątkami po byłych mieszkańcach. W przeciwieństwie do prac Stowarzyszenia Królik Wołoski, działalność Stowarzyszenia Magurycz jest nakierowana zarówno na tak zwa­ ne dziedzictwo kulturowe Łemków, jak i pozostałych, byłych mieszkańców tego ob­ szaru, bez względu na ich przynależność etniczną czy religijną. Co więcej, Magurycz dąży do zabezpieczania materialnych śladów po byłych mieszkańcach in situ. Ostatni referat w tym bloku wygłosiła A. Paduch (Uście Gorlickie), która nawiązała do niedawnej renowacji ikon z cerkwi w Uściu Gorlickim. Podkreślając, że każda reno­ wacja ikon powinna uwzględnić przede wszystkim teologię i kanon ikony; twierdziła, że renowacja w Uściu Gorlickim została przeprowadzona nieprofesjonalnie, z naru­ szeniem kanonu. To stwierdzenie sprowokowało gorącą dyskusję, w której zarzucono prelegentce powoływanie się na ekspertyzy anonimowych konserwatorów sztuki. Drugi panel poświęcono tak zwanej kulturze duchowej Łemkowszczyzny. W jego ramach wygłoszono cztery referaty — dwa dotyczące obrzędowości pogrzebowej, zaś kolejne obrzędowości weselnej i kultury muzycznej współczesnych Łemków. T. Kosiek (UAM w Poznaniu) omówił praktyki pogrzebowe, opierając się na źród­ łach etnograficznych, a jednocześnie podkreślił fragmentaryczność relacji etnogra­ ficznych, a tym samym niemożność „zrekonstruowania” czy stworzenia całościo­ wego opisu danej kultury. Drugi z referatów poświęconych tematyce pogrzebowej, autorstwa M. Graban-Butryn (UMCS w Lublinie), powstał niemal w całości w opar­ ciu o wywiady przeprowadzone z osobami pamiętającymi okres przedwysiedleńczy. W wystąpieniach w tym panelu kilkakrotnie pojawiały się wyrażenia: „odżyła tra­ dycja”, „rdzennie łemkowski” czy „nowa obrzędowa tradycja”, używane przez re­ ferujących w sposób bezkrytyczny i zapewne nieświadomy, wskazujący — według mnie — na ich zaangażowanie w konstruowanie łemkowskiej tożsamości. W końco­ wej dyskusji B. Tarasiewicz (Uniwersytet Zielonogórski) wystąpiła z postulatem jak najszybszego zorganizowania „badań ratunkowych” w celu spisania relacji starych Łemków, a tym samym zachowania ich kultury dla potomnych. Propozycja spotkała się z poklaskiem wielu uczestników związanych ze środowiskiem łemkowskim. Kolejny blok poświęcono w całości twórczości Epifanija Dwomiaka — Nikifora. Referaty wygłoszone przez A. Iżewskyjego (Akademia Nauk Ukrainy we Lwowie) oraz Z. Wolanina (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu) dotyczyły dokonań artystycz­ nych Nikifora. Pierwszy z występujących przedstawił najstarszy okres twórczości ma­ larza, a drugi omówił przedstawienia Krynicy i Łemkowszczyzny w pracach Nikifora. Następne dwa panele koncentrowały się na zagadnieniach języka rodzimego, lite­ ratury oraz edukacji w społeczności Łemków. Jedno z ciekawszych wystąpień w tej �Kronika 371 części konferencji zaprezentował H. Duda (KUL, Lublin), który próbował z per­ spektywy lingwistycznej koncepcji R. Dixona spojrzeć na „mowę” Łemków. W tym ujęciu etnolekt łemkowski jest odrębnym językiem jedynie w sensie politycznym, natomiast nie jest nim w sensie lingwistycznym. Referat ten wzbudził polemikę, w której dominowała postawa obrony „mowy łemkowskiej” i traktowania jej jako ję­ zyka w sensie lingwistycznym. Wydźwięk ideologiczny miały także kolejne trzy re­ feraty. Pierwszy z nich, wygłoszony przez B. Orłowską (PWSZ w Gorzowie Wlkp.), zawierał postulat konieczności kształcenia i przygotowania kadry nauczycielskiej do prowadzenia zajęć na temat mniejszości etnicznych i narodowych (głównym argu­ mentem były tu „pesymistycznie brzmiące” wyniki badań nad stanem wiedzy o kul­ turze łemkowskiej wśród młodzieży, przeprowadzonych przez prelegentkę). Dru­ gi, autorstwa P. Trochanowskiego (redakcja czasopisma „Besida”, Krynica-Zdrój), poruszył dramat wysiedleń, w którym winę ponoszą nie tylko komuniści, ale także „zwykli ludzie”. W trzecim referacie, H. Duć-Fajfer (Uniwersytet Jagielloński i Aka­ demia Pedagogiczna w Krakowie), pojawiła się propozycja spojrzenia na literaturę łemkowską przez pryzmat koncepcji postkolonialnej. Powołując się między innymi na poglądy E. Domańskiej i E. Saida, prelegentka próbowała pokazać, że literatura grupy, której ona sama jest przedstawicielką, stanowi głos społeczności „uciskanej, zależnej, o której usłyszano szerzej dopiero po upadku imperiów”. Drugi dzień obrad poświęcono niemal w całości historii Łemków i Łemkowszczyzny w XX wieku i ich współczesnemu obliczu. Referat otwierający wygłosiła Z. Szanter (Warszawa), która przybliżyła założenia i efekty realizacji projektu naukowo-wydawniczego „Z przeszłości Łemkowszczyzny”. Pierwsze dwa bloki dotyczyły losów ludności łemkowskiej w latach 1939-1989. M. Humecki (Biblioteka Uniwersytetu Wrocławskiego) ukazał zagadnienia krzewienia sportu na Łemkowszczyźnie w okresie II wojny światowej. Według niego, sport w tym czasie należał do narzędzi ukrainizacji Łemków. M. Śmigiel (Uniwersytet Mateja Bela, Słowacja) przywołał historię ucieczek mieszkańców wschodniej Łemkowszczyzny przez „zieloną granicę” do Czechosłowa­ cji w latach 1945-1946. Z kolei B. Halczak (Uniwersytet Zielonogórski) skoncentrował się na działalności Michajła Fedaka, ps. Smyrny, dowódcy jednego z oddziałów UPA na Łemkowszczyźnie. To wystąpienie poruszyło niektórych słuchaczy, czemu dali wy­ raz w dyskusji, nie zgadzając się z niektórymi prezentowanymi twierdzeniami. Kolejne referaty, A. Słabiga (Akademia Pomorska w Słupsku) i J. Symyka (IPN), odnosiły się do powojennych losów wysiedlonych mieszkańców Łemkowszczyzny. Trzeci z paneli był poświęcony społeczności łemkowskiej w dobie transformacji. R. Kabaczij („Ukrajińskyj Tyżdeń”, Kijów), w referacie na temat zachowania pamięci historycznej wśród ludności łemkowskiej wysiedlonej do ZSRR w latach 1944-1946, jako pierwszy z uczestników konferencji wyraźnie podkreślił, że mówiąc o Łemkach, należy także pamiętać o znacznej ich grupie żyjącej w granicach niepodległej Ukrainy. M. Dziewierski (Uniwersytet Śląski) zwrócił uwagę, że dyskurs o współczesnych Łem­ kach w Polsce wymaga pokazywania dwóch obliczy środowiska łemkowskiego, związa­ nych z jego podziałem na „etniczne opcje” łemkowsko-rusińskąi łemkowsko-ukraińską. Natomiast P. Trzeszyńska (Uniwersytet Jagielloński) starała się pokazać, że pamięć prze­ szłości funkcjonująca w grupie Łemków jest jednym z elementów ich tożsamości. �372 Kronika Ostatni blok wystąpień dotyczył kwestii łemkowskiej tożsamości. B. Wasilewska-Klamka (Uniwersytet Łódzki), w opracowaniu prezentującym „portret etniczny” łemkowskiej grupy, podkreślała ważne znaczenie liderów tej grupy, mobilizujących społeczność. Natomiast A. Stachowiak (Tulce), omawiając wyniki własnych badań terenowych, ukazał współczesną problematykę religijną Łemków zamieszkujących tereny obecnej Łemkowszczyzny. Autor stwierdził, że ta społeczność, choć zjedno­ czona wokół jednego obrządku, jest rozdarta pomiędzy dwa chrześcijańskie Kościo­ ły. Słuchając go, można było dojść do wniosku, że dla współczesnej, łemkowskiej tożsamości nie tyle ważna jest konfesyjna przynależność, ile obrządek praktykowa­ nej wiary. E. Michna (Uniwersytet Jagielloński) na przykładzie Talerhofu i Sigiet starała się pokazać, jak pewne miejsca i pamięć wydarzeń z nimi związana mogą służyć budowaniu i podtrzymywaniu tożsamości grupy. M. Pecuch (Muzeum Lu­ buskie) skoncentrował się na dylematach badań nad tożsamością kulturową danej grupy, prowadzonych przez osobę z nią się utożsamiającą. Podsumowując zaprezentowane wątki, chciałbym odnieść się do wspomnianego na wstępie przenikania się płaszczyzny naukowej z ideologiczną. Kwestia ta wskazu­ je, że naukowcy — a w szczególności etnolodzy, historycy, językoznawcy — często wikłają się w strategię budowania odrębności grup, które wkraczają w okres inten­ sywnej rewitalizacji kulturowej. Tomasz Kosiek KONFERENCJA „KULTURA TYPU LUDOWEGO W CZASACH PONOWOCZESNYCH”, LUBLIN, 26 LISTOPADA 2008 Konferencja została zorganizowana z okazji jubileuszu 40-lecia istnienia Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych. Organizatorem sesji był Zarząd Główny STL, a miej­ scem obrad Trybunał Koronny na Rynku Starego Miasta. Obchody jubileuszowe finansowane były ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stowarzyszenie Twórców Ludowych powstało w 1968 roku i jest drugą obok Cepelii ważną instytucją skupiającą w swych szeregach twórców ludowych. Celem STL, określonym w statucie organizacji, jest „kultywowanie tradycji sztuki ludowej w dziedzinie plastyki, piśmiennictwa, tańca i budownictwa, popularyzacja najwar­ tościowszych przejawów artystycznej twórczości ludowej i folkloru oraz reprezenta­ cja twórców ludowych i roztaczanie nad nimi opieki”. Specyfika tej organizacji, kierowanej przez samych członków, przyczyniła się do utrwalenia w społeczeństwie terminu „twórca ludowy” na określenie osoby zajmu­ jącej się twórczością ludową. Działalność STL skupia się głównie wokół interesów twórców ludowych, między innymi poprzez przyznawanie stypendiów twórczych, organizowanie licznych konkursów i wystaw, a także kiermaszów i targów umożli­ wiających bezpośrednią sprzedaż wytworów. Z funduszy STL wydawany jest kwar­ �Kronika 373 talnik „Twórczość Ludowa”, w którym zamieszczane są między innymi utwory lite­ ratury ludowej i sprawozdania z działalności. Dodatkowo STL prowadzi działalność wydawniczą i upowszechniającą. Zaproponowany przez organizatorów tytuł sesji miał skłonić referentów do roz­ ważań nie tylko nad historią organizacji i jej niewątpliwymi zasługami. Spotkanie miało bowiem służyć przede wszystkim refleksji nad miejscem twórczości ludowej we współczesnym świecie oraz sposobem jej przekazywania i upowszechniania. Tematyka wygłoszonych referatów oscylowała wokół zaproponowanych przez orga­ nizatorów zagadnień: 1. Sztuka ludowa jako kontynuacja tradycyjnych wzorów, współ­ czesne przeobrażenia i przemiany, ciągłość czy zaniechanie tradycji, jej żywotność czy zamieranie; 2. Folklor muzyczny — tradycja i współczesność. Autentyczni jego nosicie­ le, żywa tradycja i rekonstrukcja, fenomen „ruchu folkowego”; 3. Regionalny wymiar kultury ludowej. Środowiskowy nacisk na utrzymanie tradycji i obyczajów decydujących 0 odmienności danego regionu. Poszukiwanie regionalnych korzeni kultury ogólnonaro­ dowej. Inicjatywy lokalne oraz rola ruchów środowiskowych na wsi w „odkrywaniu”, podtrzymywaniu i animowaniu wartości związanych z kulturą regionalną; 4. Relacja między stanem badań a modelem prezentacji i udostępnianiem informacji o zasobach przy wykorzystaniu współczesnych narzędzi komunikacji (digitalizacja i Internet). Na zaproszenie organizatora swoje referaty zaprezentowało trzynastu specjali­ stów, reprezentujących różne ośrodki naukowe (m.in. Kraków, Warszawę, Toruń, Lublin, Poznań, Tczew). Uczestników konferencji powitali w imieniu organizato­ rów prof. dr hab. Jan Adamowski (przewodniczący Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych) oraz Ryszard Rabeszko (prezes Zarządu Głównego Stowarzy­ szenia Twórców Ludowych). Sesję przedpołudniową otworzył referat prof. dr. hab. Czesława Robotyckiego (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego) „Czy sztuka jeszcze ludowa? Zmiany kryteriów i ocen”. Wystąpienie było poświęcone teo­ retycznym rozważaniom nad istotą twórczości o charakterze ludowym oraz zmianom kryteriów analizy i interpretacji tego zjawiska na przestrzeni ostatnich kilkudziesię­ ciu lat. Kolejnym referentem był dr Aleksander Błachowski (Rada Naukowa Stowa­ rzyszenia Twórców Ludowych), który swoje wystąpienie, „Żywotne wartości dzie­ dzictwa kultury ludowej”, poświęcił ukazaniu niezaprzeczalnych związków treści tradycyjnej kultury ludowej z ogólnonarodowym dziedzictwem kulturowym. Trzeci referat, „Od kultury ludowej do kultury lokalnej, czyli o tym samym, ale nie tak samo”, wygłosiła dr hab. Izabella Bukraba-Rylska (Zakład Socjologii Kultury Uni­ wersytetu Warszawskiego). Dotyczył on roli twórców ludowych funkcjonujących jako liderzy w swoich społecznościach lokalnych. Kolejny był poświęcony zagadnie­ niom związanym z folklorem muzycznym. Prof. dr hab. Piotr Dahlig (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk) w wystąpieniu „Folklor muzyczny jako dziedzictwo kultu­ ry europejskiej i perspektywy jego funkcjonowania w XXI w.” skupił się na znacze­ niu tradycyjnego folkloru muzycznego, mogącego stanowić inspirację dla twórców profesjonalnych. Z kolei prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie), w referacie „Globalizacja a regionalizm: zagrożenia 1możliwości dla polskiej kultury ludowej”, podjęła analizę różnych aspektów współ­ �374 Kronika czesnego regionalizmu, który w społecznościach lokalnych może stanowić przeciw­ wagę dla procesów globalizacyjnych. Natomiast mgr Jacek Jackowski (Zakład Zbio­ rów Etnograficznych Polskiej Akademii Nauk) swój referat, „Modele prezentacji i udostępniania informacji o zasobach archiwalnych dotyczących kultury ludowej”, poświęcił zaprezentowaniu działalności związanej z konserwacją i udostępnianiem archiwalnych zbiorów fonograficznych z zakresu muzyki ludowej. Sesję popołudniową otworzyło wystąpienie Ryszarda Rabeszki (Zarząd Główny Stowarzyszenia Twórców Ludowych) „Współczesny twórca ludowy — w ocenie pre­ zesa STL”. Referat dr Justyny Słomskiej-Nowak (Muzeum Etnograficzne w Toruniu), „Sztuka ludowa czy regionalna — refleksje badawcze”, był poświęcony przemianom, jakie zaszły w zakresie teoretycznych rozważań nad sztuką ludową oraz praktycznych sposobów opieki nad nią Z kolei dr Bożena Lewandowska z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Jagiellońskiego („Od folkloru do folku”) skupiła się na problemach definicyjnych zachodzących w obrębie zjawiska, jakim jest współczesna polska mu­ zyka ludowa. Aspekty twórczego wykorzystywania motywów ludowych i kreowania współczesnych produktów regionalnych omawiało wystąpienie „Rola społeczności lo­ kalnej w kreowaniu współczesnej kultury regionalnej” dr Anny Weroniki Brzezińskiej (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu). Referat dr. Donata Niewiadomskiego (Rada Naukowa Stowarzyszenia Twórców Ludowych), „Fenomen literatury ludowej na przykładzie współczesnej działalności wydawniczej”, dotyczył aktualnej działalności wydawniczej STL, a ważnej roli, jaką odgrywa praktyka mająca na celu upowszechnianie regionalnej sztuki ludowej, poświęcone było opracowanie mgr Kamili Gillmeister (Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisły w Tcze­ wie) „Edukacja regionalna na Kociewiu”. Część konferencyjną zamknęło wystąpienie mgr. Pawła Onochina (Biuro Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych) zatytułowane „Dorobek STL w dziedzinie archiwizacji, dokumentacji i upowszechnia­ nia dziedzictwa kultury ludowej — zasoby, potrzeby, perspektywy”. Sesji naukowej towarzyszyły wystawy w siedzibie Stowarzyszenia Twórców Lu­ dowych przy ul. Grodzkiej w Lublinie: „Historia STL w fotografii”, „W niebie i na ziemi — prace członków STL” oraz „Polska wycinanka ludowa”. Referaty zaprezentowane podczas sesji oraz dyskusje prowadzone w kuluarach po­ kazały, jak istotnym tematem jest sytuacja współczesnej twórczości typu ludowego zarówno z punktu widzenia naukowców, jak i samych twórców. Złożoność współczes­ nej sytuacji społeczno-kulturowej, a także gospodarczej stawia nowe wyzwania przed samymi twórcami oraz instytucjami, których istotą jest opieka nad nimi. Wymaga to szeregu istotnych zmian nie tylko na polu praktycznej działalności STL, ale także na poziomie teoretycznych koncepcji i analiz dotyczących twórczości ludowej. Anna Weronika Brzezińska, Justyna Słomska-Nowak �Kronika 375 KONFERENCJA NAUKOWA „HISTORIE KUCHENNE. ROLA I ZNACZENIE POŻYWIENIA W KULTURZE”, CIESZYN, 19-20 CZERWCA 2009 Głównymi organizatorkami konferencji, poświęconej roli i znaczeniu pożywie­ nia w kulturze, były prof. Rastislava Stolicna i dr Anna Drożdż z Zakładu Etnologii i Geografii Kultury Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Ślą­ skiego. Spotkanie odbyło się na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny. Celem, który postawili sobie organizatorzy, była próba odpowiedzi na pytanie o to, jaką rolę spełniało i spełnia pożywienie w kulturze. Dla jego realizacji należało wziąć pod uwagę głosy przed­ stawicieli nauk przyrodniczych i humanistycznych, rozpatrujących problematykę ży­ wienia w ujęciu kulturowym i społecznym zarówno z perspektywy historycznej, jak i w kontekście procesów współczesnych. Uczestnictwo zgłosiło ponad trzydzieści osób z Polski i Słowacji, dlatego obrady odbywały się w dwóch sekcjach, podzie­ lonych na bloki problemowe (w sumie było ich dziesięć). Podział ten został niejako wymuszony wielowątkowością i różnorodnością poruszanych tematów. Referat wprowadzający, „K metodologii vÿskumu jedla” („O metodologii ba­ dań nad pożywieniem”), wygłosiła Rastislava Stolicna — członek International Commission of Food Research. Wśród wielu poruszanych kwestii wyróżniało się kilka. Pożywienie w szerokim kontekście omówili historycy, którzy przybliży­ li kierunki zmian w sposobach odżywiania i stołowania się z perspektywy histo­ rycznej oraz przedstawili współczesny stan wiedzy na temat roli pożywienia. Jako przykłady warto wymienić wystąpienia dr. hab. Michała Kopczyńskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego), który wskazywał na wzrost ciała ludz­ kiego jako miernik zmian konsumpcji i dr. hab. Tadeusza Czekalskiego (Instytut Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego), mówiącego o zmianach w ideach zdro­ wego żywienia w XIX wieku. Niezwykle interesujące było również wystąpienie dr. Marka Wójcika (Instytut Historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego), który przy­ bliżył słuchaczom problematykę symbolicznego znaczenia i roli produktów żywnoś­ ciowych występujących w herbach wsi, miast, gmin i powiatów. Natomiast dr hab. Jarosław Dumanowski (Instytut Historii i Archiwistyki UMK w Toruniu) w swym wystąpieniu omówił program badań nad gastronomią historyczną. Na konferencji spotkali się liczni przedstawiciele nauk etnologicznych i antro­ pologicznych. Wielu z nich zaprezentowało wybrane zagadnienia związane z ku­ linariami i tradycjami żywieniowymi innych ludów i narodów. Głos dr Magdale­ ny Ziółkowskiej-Kuflińskiej (Instytut Socjologii UAM w Poznaniu) dotyczył norm żywieniowych w Boliwii, inni badacze przybliżyli afrykańskie zwyczaje żywienio­ we w Czadzie (mgr Aleksandra Zamojska, Katedra Bliskiego i Dalekiego Wschodu Uniwersytetu Jagiellońskiego) i nad środkowym Nilem (dr Maciej Kurcz, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Europy i częściowo �376 Kronika Azji dotyczyły referaty: mgr Alicji Yusupow (Katowice/Nowosybirsk), traktujący 0 roli blinów w kulturze rosyjskiej, dr Aleksandry Rzepkowskiej (Katedra Etnologii 1Antropologii Kulturowej UMK w Toruniu) o sposobach odżywiania się zesłańców w ZSRR, mgr Katariny Novakovej (Katedra etnologie a mimoevropskich studii, Filozoficka fakulta, Universita v Tmave) o kuchni mieszkańców zachodniej Słowacji oraz Grzegorza Goli (Muzeum Żuławskie w Nowym Dworze Gdańskim) na temat historii mennonickiej wytwórni Stobbes Machandel. Uczestnicy konferencji przedstawili pożywienie w szerokiej perspektywie antro­ pologicznej jako ważny element tradycji. Dr Agnieszka Pieńczak (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego) omówiła wierzenia i praktyki magiczne związane z potrawami spożywanymi przez kobietę ciężarną. Problematyką potraw regionalnych oraz tendencjami marketingowymi z nimi związanymi zajął się dr Grzegorz Studnicki (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). O smakach i zapachach kuchni XXI wieku opowiedziały Karolina Ko­ walska (Instytut Socjologii UMK w Toruniu) oraz Przybysława Tomiczek (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Reprezentantki Instytutu Filologii Polskiej UMCS w Lublinie swe referaty po­ święciły językowym kontekstom pożywienia. Dr Marta Wójcicka przeanalizowała menu jako gatunek językowej wypowiedzi, natomiast dr Anna Kaczan omówiła po­ wszednie i obrzędowe potrawy zbożowe występujące w polskiej kulturze ludowej. Przedstawiciele nauk botanicznych i archeobotanicznych wzbogacili spojrzenie humanistyczne o informacje ujmujące omawianą problematykę w kontekście przy­ rodniczym. Zwracano uwagę, że nawyki kulinarne człowieka w dużej mierze były uzależnione od warunków klimatycznych i glebowych, panujących na danym tere­ nie. Poruszane zagadnienia dotyczyły użytkowania roślin dziko rosnących: dr Ewa Pirożnikow (Instytut Biologii Uniwersytetu w Białymstoku) podjęła temat dziko ros­ nących roślin pokarmowych na Podlasiu, a mgr inż. Agata Kurzawska (Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu) przedstawiła możliwości wykorzystania pałki wodnej w żywieniu człowieka. Wśród omawianych tematów pojawiło się także ziołoleczni­ ctwo (Damian Łabudek, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego). Natomiast dr Łukasz Łuczaj (Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi) poruszył problem „herbofilii” (określenie to stosuje się do kultur o silnej tradycji spożywania roślin dzikich) i „aherbii” (autor zaproponował ten termin w od­ niesieniu do kultur słabo wykorzystujących dzikie rośliny w celach spożywczych). Znaczenie badań archeobotanicznych dla poznania diety dawnych mieszkańców ziem polskich zaprezentowały mgr Katarzyna Pińska oraz dr Monika Badura (Kate­ dra Ekologii Roślin Uniwersytetu Gdańskiego). Postanowiono opublikować przedstawione referaty i rozważono możliwość zor­ ganizowania następnej konferencji poświęconej szeroko pojętej problematyce po­ żywienia. Uczestnicy konferencji mieli możliwość wymiany poglądów nie tylko w trakcie obrad, które przebiegały w bardzo dobrej atmosferze, ale również w czasie zwiedzania Cieszyna i Browaru Brackiego oraz podczas uroczystej kolacji. Anna Drożdż �Kronika 377 IV ZJAZD ABSOLWENTÓW STUDIÓW ETNOLOGICZNYCH W POZNANIU, POZNAŃ, 26 WRZEŚNIA 2009 Jedną z małych — acz bardzo pozytywnych i integrujących — tradycji, jakie wypracowano w środowisku Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu są zjazdy absolwentów. Pierwszy z nich, związany z 50-leciem istnienia uczelni, miał miejsce 27 września 1969 roku; II Zjazd odbył się 25 września 1987 roku (początkowo miał uświetnić 50-lecie pracy naukowej Profesora Józefa Burszty, ostatecznie jednak, ze względu na Jego śmierć, poświęcony został pamięci tego wybitnego etnologa); III Zjazd zorganizowano nato­ miast 17 września 1994 roku, włączając to spotkanie w obchody 75-lecia działalności zarówno UAM, jak i Instytutu. Ostatnie tego rodzaju spotkanie, IV Zjazd, połączono z 90-leciem Uniwersytetu w Poznaniu, w tym także poznańskiej etnologii. Główna, oficjalna część uroczystości miała miejsce w Collegium Historicum UAM. Dyrektor IEiAK, prof. Michał Buchowski, powitał zebranych, a prof. Walde­ mar Kuligowski, przewodniczący komitetu organizacyjnego Zjazdu, poprosił o przy­ witanie absolwentów prorektora UAM, prof. Zbigniewa Pilarczyka i dziekan Wy­ działu Historycznego UAM, prof. Hannę Kockę-Krenz. Jako że program spotkania był bogaty i różnorodny, najlepiej jest go wypunktować: 1. uczczenie minutą ciszy pamięci absolwentów zmarłych od ostatniego zjazdu; 2. pokaz filmu dokumentujące­ go obchody 90-lecia UAM; 3. wystąpienie prof. Zbigniewa Jasiewicza na temat prze­ szłości poznańskiej etnologii; 4. wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego dotyczące obszarów i nurtów badań realizowanych w ośrodku poznańskim; 5. głos dr. Wojciecha Dohnala na temat dawnego i współczesnego oblicza studiowania etno­ logii w Poznaniu; 6. multimedialna prezentacja dorobku IEiAK, ukazująca między innymi miejsca podejmowanych badań terenowych; 7. minirecital Łukasza Jakubow­ skiego (wokal i pianino) z akompaniamentem skrzypiec; 8. wystąpienia absolwen­ tów: prof. Jana Grada z Instytutu Kulturoznawstwa UAM oraz dr. Huberta Czachow­ skiego z Muzeum Etnograficznego w Toruniu; 9. odczytanie życzeń i pozdrowień dla uczestników Zjazdu nadesłanych z całego świata przez absolwentów; 10. występ „legendy muzyki folkowej” — zespołu Kwartet Jorgi w składzie: Maciej Rychły i Mateusz Rychły; 11. wspólna fotografia uczestników Zjazdu. Bardzo sympatyczną, choć już o charakterze stricte towarzyskim, częścią IV Zjaz­ du było spotkanie koleżeńskie odbywające się w restauracji Beverly Hills, w siedzi­ bie Wyższej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu. Uraczeni ciepłym posił­ kiem, bufetem staropolskim oraz muzyką graną na żywo przez zespół, absolwenci bawili się na balu do godzin wczesnorannych. IV Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych w Poznaniu został przygotowany przez zespół pracowników Instytutu. Na podkreślenie zasługuje publikacja zjazdowa, przygotowana pod redakcją dr. Jacka Bednarskiego i dr. Piotra Fabisia, Etnologia uniwersytecka w Poznaniu 1919-2009, zawierająca syntetyczne omówienie dziejów Instytutu, jego działalności badawczej, rozwoju dydaktyki, a także autoprezentacje �Kronika 378 obecnych pracowników IEiAK, wykaz wszystkich powstałych w jego ramach prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych oraz alfabetyczny spis absolwentów. Była ona jedną z pamiątek przeznaczonych dla uczestników obecnego zjazdu. * * * W 90-letniej historii Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza progi naszej placówki opuściło ponad 1000 absolwentów. Nie­ wiele zachowało się pewnych informacji na temat liczby absolwentów etnologii do 1939 roku. Zdecydowanie łatwiej jest mówić o absolwentach z lat 1946-2008. Po II wojnie światowej studia ukończyło 908 absolwentów stacjonarnych studiów magi­ sterskich i 94 — niestacjonarnych (od 2004 roku), a także 75 absolwentów studiów licencjackich (stacjonarnych i niestacjonarnych). Co można powiedzieć, dysponując skromną bazą źródłową, o 1002 absolwentach studiów magisterskich? 64% tej populacji to kobiety. Ze zbiorowości absolwenckiej na zawsze odeszło 39 osób. Blisko 9% stanowią emeryci, z których 39% przed przej­ ściem w stan spoczynku pracowało w zawodzie (wielu z tytułem doktora). W gronie absolwentów jest pięciu obcokrajowców-mężczyzn i cztery reprezentantki Polonii. Na uwagę zasługuje to, że w kilkunastu wypadkach mamy do czynienia z sytuacją, kiedy nasze studia nabierały charakteru rodzinnego. Było i tak, że nasze studia ukoń­ czyli ojciec, matka, córka i jej ciocia. Wśród naszych absolwentów zawiązało się ponad 40 małżeństw, bywało, że po dwa na jednym roku. Najwięcej, bo aż 38% absolwentów pochodzi z wielkich miast (powyżej 0,5 min mieszkańców). Z dużych miast (250-500 tys.) — 5,5%, 18% ze średnich (50-250 tys.), z małych miast (25-50 tys.) ponad 5%, blisko 23% z miasteczek (do 25 tys.), po­ nad 10% ze wsi. Co do pochodzenia regionalnego, to 60% pochodzi z Wielkopolski, w tym 61% z Poznania, co stanowi prawie 36% ogólnej liczby absolwentów, z Po­ morza — 12%, z zachodniej Polski — 6%, ze Śląska — prawie 4% i z pozostałych regionów Polski blisko 18%. W latach czterdziestych studia ukończyły cztery osoby, w pięćdziesiątych — 31, w sześćdziesiątych — 117, w osiemdziesiątych — 151, w dziewięćdziesiątych — 221, wiatach 2000-2008 — 417. Około 6% absolwentów ukończyło przed naszy­ mi studiami lub po nich inny kierunek (studiowano także historię, filologię polską, archeologię, kulturoznawstwo, teologię, dziennikarstwo, muzykologię, socjologię, prawo i piętnaście innych). Ponad 90% absolwentów opuściło progi uczelni z tytu­ łem magistra. Kilka z powstałych magisteriów zostało opublikowanych jako pozycje książkowe, natomiast kilkadziesiąt w postaci artykułów trafiło do czasopism etnolo­ gicznych czy prac zbiorowych. Obecnie 42% absolwentów żyje w wielkich miastach, 20% w miasteczkach, bli­ sko 17% w średnich miastach, 12% na wsi, 5% w małych miastach i blisko 5% w du­ żych miastach. W rozbiciu na regiony sytuacja przedstawia się następująco: 65% mieszka na terenie Wielkopolski, w tym 61% w Poznaniu, co stanowi ponad 39% ogólnej liczby absolwentów, na Pomorzu 9,5%, w zachodniej Polsce ponad 5%, na Śląsku blisko 4%, natomiast w pozostałych regionach kraju ponad 16%. Największe �Kronika 379 skupiska absolwentów poza Wielkopolską są w następujących miastach: Koszalin, Toruń, Warszawa, Gorzów Wlkp., Olsztyn, Szczecin i Gdańsk. Osoby przebywa­ jące na dłuższych pobytach bądź mieszkające na stałe za granicą stanowią około 7% ogółu absolwentów, w tym 65% to kobiety. Najwięcej, bo aż 62% osiedliło się w Europie, druga najbardziej liczna grupa przebywa na kontynencie północnoamery­ kańskim, a trzecia w Australii. Jeżeli chodzi o losy zawodowe absolwentów, to można to zagadnienie rozpa­ trywać w trzech kategoriach: 1. absolwentów pracujących w zawodzie, 2. pracu­ jących w zawodach pokrewnych i 3. odchodzących od zawodu, względnie niepra­ cujących w ogóle. Jeżeli chodzi o kategorię pierwszą, to stanowią oni około 20%. Etnologowie podejmowali pracę w następujących instytucjach: w muzeach 61 osób (w tym 37 — w muzeach lub działach etnograficznych), w szkołach wyższych (pla­ cówki etnologiczne lub pokrewne etnologii) — 50, w domach i ośrodkach kultury — 11, w placówkach naukowo-badawczych (w tym PAN) — 9 oraz w innych in­ stytucjach. 22 osoby podjęły dalszą naukę na studiach doktoranckich bądź pody­ plomowych (większość na Wydziale Historycznym UAM, ale także za granicą). Na 86 doktoratów obronionych przez naszych absolwentów (w tym 33 w ramach studiów doktoranckich na Wydziale Historycznym UAM), 58 to doktoraty osób pracujących w zawodzie. Absolwenci należący do tej grupy odbyli także dwanaście kolokwiów habilitacyjnych, pięciu z nich jest tytularnymi profesorami, a trzech uczelnianymi. Spośród wymienionych tu absolwentów 28 piastuje stanowiska dyrektorskie, wicedyrektorskie i kierownicze. Także z osób pracujących za granicą ośmiu absolwentów jest zatrudnionych w zawodzie. Na osobną wzmiankę zasługuje fakt, że wśród mał­ żeństw zawartych między absolwentami sześć par pracuje w zawodzie. Ponad 13% absolwentów znalazło zatrudnienie w zawodach pokrewnych. Duży odsetek pracuje w resorcie oświaty: w przedszkolach, szkołach podstawowych, gim­ nazjalnych, ponadgimnazjalnych i wyższych. Podobnie liczna grupa jest zatrudniona w bibliotekach, wydawnictwach i redakcjach czasopism. Kilkunastu absolwentów prowadzi działalność artystyczną. Obrazu dopełniają zatrudnieni w radiu i telewizji, wydziałach kultury i sztuki, placówkach samorządowych, turystyce oraz jako tłuma­ cze i nauczyciele języków obcych. Liczna grupa absolwentów ma własne firmy lub jest dyrektorami lub kierownikami placówek, w których są zatrudnieni. Wielu absol­ wentów mieszkających za granicą również jest aktywnych na tych polach. Przedsta­ wiciele tej kategorii absolwentów, pomimo braku stałego kontaktu ze swoim wyuczo­ nym zawodem, twórczo rozwijali to, co wynieśli z naszych studiów, niejednokrotnie sięgając do etnologicznej przeszłości, która nie stanowiła przeszkody w dalszej ka­ rierze. Dowodem na to jest chociażby kilka doktoratów nie tylko z etnologii. Grupa absolwentów odchodzących od wyuczonego zawodu reprezentuje głów­ nie następujące dziedziny: handel, administrację, informatykę, produkcję, służbę zdrowia, wymiar sprawiedliwości, bankowość i wiele innych, pełniąc w nich także funkcje prezesów, dyrektorów i kierowników. Mieszczą się tu także osoby, które nie podjęły pracy zawodowej w ogóle bądź ją przerwały. W skład tej grupy wchodzą również kobiety, które — jak trafnie określiła jedna z absolwentek — są „organiza­ torkami życia domowego”. Ta kategoria absolwentów skupia też najwięcej osób, któ­ �Kronika 380 re pracują na własny rachunek, będąc właścicielami firm i prowadząc najróżniejsze interesy. Fakt odejścia od wyuczonego zawodu lub niepodejmowania pracy w tym zakresie nie zawsze wynika z braku zainteresowania nim. Świadczy o tym utrzymy­ wanie więzi z Instytutem, środowiskiem etnologicznym, uczestniczenie w imprezach etnograficzno-foklorystycznych, kompletowanie specjalistycznych księgozbiorów, organizowanie własnych wypraw itp. W karierach zawodowych absolwentów zaznacza się nie tylko to, co jest osiąg­ nięciem „formacyjnym” Instytutu, ale także to, co jest ich sukcesem własnym. Na IV Zjazd przybyło około 30% absolwentów naszego kierunku. Organizując zjazd i przyjeżdżając nań, wpisaliśmy się w realizację jednego z celów strategicznych roz­ woju naszej uczelni w latach 2009-2019, którym jest otwarcie Uniwersytetu na oto­ czenie oraz wzmacnianie więzi z absolwentami. Irena Kabat, Waldemar Kuligowski FESTIWAL FILMOWY ASTRA, POZNAŃ, 15-29 PAŹDZIERNIKA 2008 Festiwal Filmowy Astra jest przedsięwzięciem organizowanym od wielu już lat w rumuńskim Sibiu; w jego ramach prezentowane są dokumenty, które — jak piszą organizatorzy — „podejmują problemy współczesnego świata, mając na względzie wrażliwość antropologiczną”. Mija już prawie dziesięć lat, odkąd studenci i student­ ki z Polski, w tym z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, zaczęli przyjeżdżać do Sibiu, i od kiedy prof. Michał Buchowski, dyrektor IEiAK i miłośnik festiwalu, jest zapraszany do Rumunii jako juror. W 2008 roku góra przyszła jednak do Mahometa i w rezultacie mieliśmy przyjemność gościć organizatorów i ich pro­ pozycję filmową w Poznaniu. Dzięki współpracy Centrum Kultury Zamek (i w jego siedzibie), IEiAK oraz Stowarzyszenia Antropologów Kultury „Etnosfera”, poznań­ skiej publiczności został zaprezentowany wybór najlepszych filmów dotychczas pokazywanych w ramach rumuńskiego festiwalu w czterech konkursowych katego­ riach: międzynarodowej, europejskiej, rumuńskiej i studenckiej. Pokazom filmów towarzyszyła zbiorowa wystawa fotograficzna „Moja Transylwania” oraz gościnne występy zespołów prezentujących tradycyjną muzykę rumuńską i romską muzykę „brasową”. W ramach swoistego „The best of Astra Festival” mieliśmy okazję zapoznać się zarówno z najnowszymi produkcjami, jak i z obrazami liczącymi sobie już ponad dwie dekady, autorstwa tak debiutantów-studentów, jak i klasyków gatunku, jak chociaż­ by rosyjskiego reżysera Viktora Kossakovskiego. W trakcie pięciu dni obejrzeliśmy łącznie 28 filmów, od małych form poczynając (krótkometrażowy rekordzista trwał �Lud, t. 93, 2009 zaledwie 14 minut), a na półtoragodzinnych produkcjach kończąc. Choć, z oczywi­ stych względów, dominowały filmy nakręcone w Rumunii (9 obrazów), nie zabrakło też produkcji z innych krajów Europy Środkowo-Wschodniej (m.in. z Węgier czy byłej Jugosławii) oraz dokumentów zrealizowanych na innych kontynentach, mię­ dzy innymi w Afryce i Azji oraz na obszarze Oceanii (aż trzy filmy rozgrywały się w Indiach, tyle samo w Papui-Nowej Gwinei). Co zastanawiające, w programie nie było ani jednego obrazu z żadnej z Ameryk! Europa Zachodnia również wyraźnie po­ została poza spectrum zainteresowań twórców — przedstawiono j ą w jednym tylko, francuskim dokumencie. Polskę mogliśmy obejrzeć w trzech obrazach: Kominierz — nagradzanym, krótkim metrażu absolwentki IEiAK, Katarzyny Wali, Naszej ulicy — historii rodziny z robotniczej dzielnicy Łodzi autorstwa Marcina Latałło, polskie­ go reżysera mieszkającego we Francji, oraz filmie Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... Pod względem formy, poznańska oferta Astry oscylowała od animacji, poprzez rekonstrukcję historyczną, refleksję filozoficznąi obraz biograficz­ ny, po pełnometrażowy film dokumentalny. Choć problematyka zaprezentowanych obrazów była bardzo zróżnicowana, moż­ na wyodrębnić kilka kategorii tematycznych, które dominowały na ekranie Kina Pa­ łacowego w poznańskim Zamku w trakcie festiwalu. Zdecydowanie najwięcej filmów dotykało zagadnienia zmiany kulturowej, naj­ częściej konfrontacji tradycyjnego (chłopskiego czy pasterskiego) stylu życia z no­ woczesnością (procesami globalizacji). W filmie Dumitru Budrali, W drodze, obser­ wowaliśmy zmagania transylwańskich pasterzy u progu XXI wieku, prowadzących swoje stada przez ruchliwe drogi wśród klaksonów TIR-ów; rumuńscy Ostatni chło­ pi, dobra żonaAngusa Macqueena borykali się z odpływem młodych ze wsi, przycią­ ganych przez magię miast, podczas gdy w Ziemia czeka Laurentiu Calciu młody Rom wolał modną karierę duchownego od pasania bydła w rodzinnej wiosce. W Dzień, którego nigdy nie zapomnę Kim Longinotto, młode afrykańskie dziewczyny zde­ cydowały się podać swoich rodziców do sądu, by w ten sposób obronić się przez przymusowym, „tradycyjnym” obrzezaniem, a dwudziestoparoletni Hindus z Kal­ kuty w filmie W czym mogę pomóc? André Hórmanna zastanawiał się, jak pogodzić bycie nowoczesnym pracownikiem zachodniej korporacji i szanującym tradycję Sikhem. W Liście do zmarłych Eytana Kapona i Andre Itteanu, główny bohater, Papuas z małej wioski o imieniu, nomen omen, David, rzucił wyzwanie chrześcijańskim mi­ sjom walczącym o dusze jego współplemieńców, próbując zorganizować tradycyjny rytuał ku czci zapomnianych zmarłych. Wydaje się zatem, że zagadnienie wysiłków jednostek podejmowanych na rzecz oswojenia i reinterpretacji zmiany kulturowej w globalizującym się wciąż coraz bardziej świecie jest tematem ważkim, wyraźnie będącym w centrum zainteresowania twórców filmów dokumentalnych. Specyficzną podkategorię powyższej problematyki stanowiły dwa filmy traktu­ jące o kontakcie tradycyjnych społeczności — zresztą, co ciekawe, w obu przypad­ kach papuaskich — z białym człowiekiem. Zestawione razem doskonale ilustrowały rozwój wzajemnych relacji i ewolucję postaw przedstawiciela kultury zachodniej, od dominującego odkrywcy-ignoranta po empatycznego antropologa. W obrazie Boba Connolly’ego i Robina Andersona, Pierwszy kontakt, wysłuchaliśmy wspomnień �382 Kronika braci Leahy, którzy, poszukując złota w latach 30. XX wieku, jako pierwsi przed­ stawiciele Zachodu dokonali eksploracji wnętrza Papui-Nowej Gwinei, stykając się z zamieszkującymi je ludami. Znamienna jest scena zachowana w archiwalnym ma­ teriale filmowym i pokazana przez reżyserów, w której jeden z braci publicznie za­ bija ze strzelby świnię, aby pokazać „dzikim” swoją wyższość cywilizacyjną i w ten sposób ustanowić pożądaną przez niego hierarchię. Film konfrontuje dwa odmien­ ne dyskursy: dyskurs białego człowieka, który po dziś dzień nie czuje się winnym popełnionych przed kilkudziesięcioma laty zabójstw („Musiałem bronić swoich tra­ garzy”), uważa Papuasów za „prymitywnych i leniwych” i twierdzi, że „płacili im bardzo dobrze” za pracę przy wydobywaniu złota, oraz dyskurs Papuasów, którzy wspominają tamte czasy, gdy „białemu człowiekowi wydawało się, że wódz chciał go zaatakować, więc go zastrzelił”, i że „wcześniej każdy mężczyzna był swoim szefem, ale to się skończyło, jak przyszli biali”, którzy za miesiąc pracy przy poszu­ kiwaniu kości zmarłych przodków, bo tego w ich mniemaniu szukali bracia Leahy w rzece, otrzymywali zapłatę w wysokości jednej muszelki. Relacje te odwracają się całkowicie w filmie francuskiego antropologa Frederica Compaina, zatytułowanym Oni i ja (proszę zwrócić uwagę na kolejność osób). W tym autorskim dokumencie, w którym badacz pokazuje „swój” teren i Papuasów, których bada, to on musi się dostosować do norm narzucanych przez badanych, i to j emu próbuj ą oni sprzedawać muszelki po zawyżonych cenach, a on — nie chcąc stracić swojego autorytetu (i re­ spondentów) — musi je kupować. Podobnym zagadnieniem, wpisującym się poniekąd w problematykę konfrontacji odmiennych kulturowo wartości, były tradycyjne, „egzotyczne” zwyczaje, występu­ jące w opozycji do zachodniego systemu moralnego. Mam na myśli szczególnie dwa filmy: wspomniany już Dzień, którego nigdy nie zapomnę, traktujący o obrzezaniu w muzułmańskich społecznościach Afryki, oraz Porywanie panny młodej w Kirgistanie Petra Loma o zmuszaniu kobiet do małżeństw z obcymi mężczyznami. Obrazy te zmusiły do zadania sobie pytania o uniwersalność ludzkiego cierpienia, do zasta­ nowienia się, w jakim stopniu może być ono legitymizowane pojęciami „tradycji” czy „kultury”. Czy my, w szczególności antropolodzy, winniśmy poszanowanie dla wartości sprzecznych z naszym, zachodnim, poczuciem moralności? Filmy, co warte podkreślenia, nie dały jednoznacznej odpowiedzi, ukazując wieloaspektowość i kontekstualność przedstawianych praktyk. Pokazały też, że sami zainteresowani nie są biernymi ofiarami, że stosują szereg strategii, mających na celu stanie się sprawczy­ mi aktorami społecznymi. Kolejną kategorią tematyczną, której obecność w filmach tłumaczy fakt, iż wie­ le z nich nakręcono w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, jest postsocjalizm, czyli konsekwencje zmiany polityczno-ekonomicznej, która nastąpiła w naszym re­ gionie w wyniku rozpadu sytemu dwublokowego. Tutaj warto wspomnieć obrazy: Viktora Kossakovskiego Rodzina Belov, który w ujmujący, refleksyjny sposób ukazał życie na rosyjskiej prowincji za czasów rządów Borysa Jelcyna, czy Bałkańskiego mistrza Reki Kineses, dokumentującego codzienne zmagania głównego bohatera — ojca reżyserki — kiedyś walczącego z systemem komunistycznym, a dziś nie potrafiącego odnaleźć swojego miejsca w „tak zwanej” demokratycznej Rumunii. �Kronika 383 Jednak filmem, który w moim osobistym odbiorze najtrafniej ukazał próby poszu­ kiwania własnej przestrzeni w nowej rzeczywistości społecznej, była Nasza ulica Marcina Latałło, rozgrywająca się w byłej robotniczej dzielnicy Łodzi. Latałło przez trzy lata odwiedzał z kamerą rodzinę Furmańczyków, kiedyś zatrudnionych w pobli­ skiej fabryce włókienniczej, dziś bezrobotnych, obserwujących w dobie wchodzenia Polski do Unii Europejskiej, jak w miejscu „ich” zakładu przemysłowego francuski inwestor buduje największe centrum handlowo-rozrywkowe w Europie Środkowej 0 znamiennej nazwie „Manufaktura”. Furmańczykowie nie znajdą w nim jednak zatrudnienia, choć inwestor chwalił się, że nowy kompleks da 4,5 tysiąca nowych miejsc pracy, ani też nie staną się jego klientami, próbując utrzymać rodzinę z renty babci i zasiłku dla bezrobotnych jej syna. W pewnym momencie na ekranie telewizo­ ra w domu rodziny Furmańczyków pojawia się pytanie sondażowe: „Czy czujesz się pełnoprawnym Europejczykiem?”. W zaprezentowanych w ramach festiwalu filmach obecny był też temat migracji 1 uchodźstwa, co nie powinno dziwić, zważywszy, że — według różnych danych — od 150 do 200 milionów ludzi we współczesnym świecie nie żyje w kraju swo­ jego pochodzenia. Do tej liczby należy dodać migrantów ze wsi do miast oraz tak zwanych uchodźców wewnętrznych, którzy, choć nigdy nie opuścili granic swojego kraju, również są wymiejscowieni. Zagadnienie to wiąże się bezpośrednio z wcześ­ niejszymi kategoriami — jest czynnikiem zmiany kulturowej, zarówno w środowisku samych imigrantów, jak i społeczności, które opuścili, i często jest konsekwencjąprzemian geopolitycznych, takich jak chociażby rozpad bloku wschodniego, wpisując się tym samym w problematykę postsocjalizmu. W tym miejscu warto wspomnieć zwłasz­ cza dwa filmy. Reżyser Angus Macqueen pokazał odpływ młodych ludzi z rumuńskiej prowincji — praktycznie każda rodzina w sfilmowanej przez niego wiosce Budesti miała „swojego” nielegalnego imigranta za granicą. Młode pokolenie nie uległo ro­ mantyzmowi wiejskiej egzystencji, chciało lepszego życia „na Zachodzie”. Ostatni chłopi Macqueena naprawdę mogą być ostatnimi. Z kolei obraz autorstwa Borisa Mí­ tica, o przewrotnym tytule Piękna Diana, wprowadził nas w świat romskich uchodź­ ców z Kosowa, żyjących na obrzeżach Belgradu (skąd wkrótce mieli zostać wyrzuceni, gdyż w miej scu ich obozowiska miała powstać cerkiew). Tytułowa Diana to stara marka Citroena, którąbohaterowie filmu Mitića przerabiali na pojazdy rodem z filmó\v/w«tasy, używając ich następnie jako środków transportu zgromadzonych surowców wtór­ nych, będących źródłem ich utrzymania. Film ten zwyciężył w rankingu na najlepszy obraz festiwalu przeprowadzonym przeze mnie wśród studentów IEiAK, uczestni­ czących w fakultecie filmowym, gdyż zdekonstruował stereotypowy obraz uchodźcy — biernej ofiary na rzecz aktywnego, kreatywnego uczestnika życia społecznego. Romowie byli bohaterami aż czterech filmów pokazanych na festiwalu (omó­ wionych już Pięknej Diany i W drodze oraz Klątwy jeża Budrali i Viva Konstanta Ambrusa Emese). Wynikało to po części z faktu, iż dyrektor festiwalu w Sibiu — Dumitru Budrala — sam od wielu już lat filmuje życie rumuńskich Romów (był au­ torem dwóch obrazów zaprezentowanych w trakcie poznańskiej edycji, sam zresztą gościł w Poznaniu), po części natomiast z tego, że festiwal przyjechał do nas z Ru­ munii, a dla Rumunów ich najbliższym „Innym” jest właśnie Cygan. �384 Kronika Przegląd Astra pokazał ponadto, iż dokumentaliści nie pozostają obojętni na problematykę „genderową”. Kwestie kulturowo wytwarzanych relacji między płcia­ mi były tematem nie tylko wspomnianych już obrazów z Afryki, Kirgistanu i Rosji, ale i filmów bliższych nam kulturowo z Węgier i Polski. Twórcy aniołów Astrid Bus­ sink to film osnuty wokół kryminalnej historii z początku XX wieku, rozgrywającej się na węgierskiej prowincji, gdzie na przestrzeni piętnastu lat doszło do kilkuset zgonów, głównie mężczyzn, w niewyjaśnionych okolicznościach. Jak się później okazało, przyczyną był arszenik pozyskiwany z... lepu na muchy i dodawany mał­ żonkom do posiłków przez ich własne żony. Gdy sprawa wyszła na jaw, około 30 ko­ biet, w tym akuszerki, które wytwarzały truciznę, zostało oskarżonych i skazanych. Film we wnikliwy sposób pokazał, jak banalny lep na muchy stał się dla tych kobiet szansą na wyzwolenie z narzuconych im przez panujące w owym czasie normy życia małżeńskiego (aranżowanie związków, brak możliwości rozwodów) ról żon, często pijących, brutalnych, leniwych czy też po prostu niekochanych mężczyzn. Z kolei film Konrada Szołajskiego Gruba do łóżka, chuda na bal... przedstawił zagadnienie otyłości kobiet we współczesnej Polsce przez pryzmat kobiecej seksualności i wy­ twarzanych przez kulturę popularną i przemysł związany z estetyką ciała kanonów kobiecego piękna. Poza omówioną już problematyką, w trakcie festiwalu obejrzeliśmy filmy mó­ wiące o nacjonalizmie (Ostatnia jugosłowiańska drużyna piłki nożnej Vuka Janica), komunizmie (Wielki komunistyczny napad na bank Alexandru Salomona), strefach biedy (Howrah, Howrah Tilla Passowa), duchowości {Święci i głupcy Michaela Yorke’a) czy codzienności {Bar de zi i inne opowieści Coriny Radu). Ta omówiona pokrótce typologia pokazuje, iż film dokumentalny „o wrażliwości antropologicznej” coraz częściej podejmuje problematykę „Innego” nie tego dalekie­ go, egzotycznego, ale tego, który żyje w naszym otoczeniu, często za ścianą. Ponadto procesy globalizacyjne dotykają w równej mierze papuaskich chłopów, rumuńskich pasterzy i polskich robotników, i oni wszyscy muszą przyjmować rozmaite strate­ gie radzenia sobie ze zmianą. Film jako medium niezwykle nośne, w połączeniu z antropologiczną wrażliwością, wsłuchaniem w drugiego człowieka, może stanowić doskonałą receptę na dokument. Dowody na to obejrzeliśmy podczas poznańskiej edycji Festiwalu Astra. Natalia Bloch � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e30c9cfa6ff9e096e80659fa4a5ebc7.pdf 231d03afd897d9638ab313edc328f89a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6188 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5772 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D O R G A N P O L S K IE G O TO W A R ZY STW A L U D O Z N A W C Z E G O I K O M IT E T U N A U K E T N O L O G IC Z N Y C H P O L S K IE J A K A D E M II N A U K TO M X C V Z A R O K 2011 �„LUD” is regularly indexed/abstracted in: • IBSS - International Bibliography of the Social Sciences • Anthropological Index Online • CEJSH - Central European Journal of Social Sciences and Humanities • Bibliografia etnografii polskiej (http://www.bep.unidodz.pl) �LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN ORGANE DE LA SOCIÉTÉ POLONAISE D’ETHNOLOGIE ET DU COMITÉ DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM XCV ZA ROK 2011 POLSKIE 1895 TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE KOMITET NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK POZNAŃ-WARSZAWA-WROCŁAW 2011 �RADA REDAKCYJNA Michał Buchowski, Zbigniew Jasiewicz, Katarzyna Kaniowska, Lech Mróz, Aleksander Posem-Zieliński, Czesław Robotycki ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Danuta Penkala-Gawęcka Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Sekretarz redakcji - Natalia Bloch Redaktor - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci artykułów: Wojciech J. Burszta, Marek Gawęcki, Grażyna E. Karpińska, Piotr Klafkowski, Violetta Krawczyk-Wasilewska, Waldemar Kuligowski, Katarzyna Marciniak, Jacek J. Pawlik, Agata Stanisz, Jacek Schmidt, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Vorbrich, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Copyright © by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and Authors, 2011 ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego i wydana we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim Niniejsza wersja czasopisma jest pierwotną (referencyjną) POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2011 ADMINISTRACJA: 50-382 WROCŁAW, UL. SZCZYTNICKA 11 TEL. (71) 321 16 10, FAX (71) 321 16 14 e-mail: ptl@ptl.info.pl http://www.ptl.info.pl REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. ŚW. MARCIN 78 TEL. (61) 829 48 25, FAX (61) 829 47 10 e-mail: danagaw@amu.edu.pl; jbed@amu.edu.pl; nbloch@amu.edu.pl http ://www.ptl.info .pl/?page_id= 112 DRUK: Zakład Poligraficzno-Wydawniczy M-Druk w Wągrowcu �